cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рәсәй Банкы
Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 71-се статьяһы билдәләүенсә, Рәсәй Федерацияһы аҡсаны эмиссиялау хоҡуғына эйә, ә 75-се статья аныҡлаштырыуынса, аҡсаны эмиссиялау бары тик Рәсәй Федерацияһы Үҙәк банкы тарафынан ғына ғәмәлгә ашырыла, уның төп функцияһы ла нығытыла: һумдың тотороҡлолоғон һаҡлау һәм тәьмин итеү, быны ул дәүләт власының башҡа органдарына буйһоноуһыҙ башҡара. Рәсәй Федерацияһы Үҙәк банкының статусы, эшмәкәрлек маҡсаттары, функциялары һәм вәкәләттәре «Рәсәй Федерацияһының Үҙәк банкы (Рәсәй Банкы) тураһында» Федераль закон һәм башҡа федераль закондар менән билдәләнә. 1993 йылға тиклем Рәсәй Федерацияһында совет өлгөһөндәге һумдар файҙаланыла. Рәсәй Банкы билеттары әйләнешкә төрлө йылдарҙа индерелә: мәҫәлән, 100 һумлыҡ банкнота — 1993 йылда, ә 1000 һумлыҡ — 1995 йылда. Хәҙерге өлгөләге Рәсәй һумдары әйләнешкә 1998 йылдың 1 ғинуарында 1000:1 нисбәтле деноминациянан һуң (1 миллион һум 1000 һумға әйләнә) индерелә, валютаның рәсми коды 810 RUR урынына 643 RUB тип үҙгәртелә. Рәсәй Банкының дәүләттеке булмаған ҙур номиналлы билеттары (ҡиммәтле ҡағыҙҙар) әйләнешкә 1992 йылда индерелә. 1990—1996 йылдарҙа нығытылған хаҡлы дәүләттеке булмаған ҡиммәтле ҡағыҙҙар Рәсәйҙең башҡа төбәктәрендә лә сығарыла. Мәҫәлән, Хакасияла улар Рәсәй аҡсаһына ҡытлыҡты кәметеү маҡсатында, ә Түбәнге Новгород өлкәһендә бензинға талон итеп файҙаланыла.
Структура подразделениелары
Рәсәй Федерацияһы Үҙәк банкында әле түбәндәге структур подразделениелар эшләй :
Алтын-валюта резервтары
Рәсәйҙең халыҡ-ара резервтары (млрд АҠШ доллары)
Сәбалар
Дине
Сәбалар  (күпселеге) мәжүси була. Уларҙың динендә Астар — юғары илаһ, ә Хавбас  Астарҙың ҡатыны булып тора.
Ахвледиани Георгий Сариданович
Биографияһы
Г. С. Ахвледиани 1973 йылдың 7 июлендә Тбилисиҙа вафат була, ҡала урамдарының береһе уның исемен йөрөтә.
Түлгәзе
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы әҙерләгән РФ территорияһы буйынса геомәғлүмәт әҙерләү системаһы буйынса:
Әзербайжан архитектураһы
Тарихы
XII—XIII быуаттарҙағы Әзербайжандың күренекле сәнғәт ҡомартҡылары — Мөмүнә ҡатын, Йософ ибн Күсейир һәм Джугала (Нахчиванда) төрбәләре, Баҡыла Ҡыҙ ҡәлғәһе , XIII быуат замоктары һ.б. .
XVII—XVIII быуаттарҙа, иран-төрөк һуғыштары осоронда монументаль төҙөлөш һиҙелерлек кәмей; XVIII быуатта Гәнжәлә имамзада мәҙәни комплексы төҙөлөп бөтә. һүрәттәр менән биҙәлгән Шәки хан һарайы һалына. Халыҡ архитектураһында шулай уҡ архитектура-төҙөлөш традициялары һаҡланған.
Мәсеттәр
Әзербайжанда архитектура ҡоролмалары араһында айырыуса хәнәкәләр, уларҙың һәр береһендә мотлаҡ мәсет булған, уларҙы төҙөү IXX быуаттарға ҡарай. Хәнәкәләр үҙ торлаҡтары булмаған суфыйҙарҙың берлектәге дини ритуалдар, суфыйҙар йолалары урыны булған. Күп осраҡта хәнәкәләр әүлиә ҡәберлектәре янында оҙаҡ ваҡыт формалаша. Архитектура йәһәтенән камиллығы һәм функциональ йөкләмәнең ныҡлығы буйынса Әзербайжан хәнәкәләре араһында Бәйер Гусейн хәнәкәһе айырылып тора, ул дөйөм милли әһәмиәттәге ҡомартҡы булып тора. Ул Хаджигабул районының Губалыбалоглан ауылында, йылға буйында урынлашҡан.
XX быуат архитектураһы
Баҡыла ағастар һәм баҡсалар ултыртыу буйынса эштәр 1920-се йылдарҙа башлана. Генераль планлаштырыуҙы тормошҡа ашырыуҙа мөһим сараларҙың береһе булып 28 май урамын Һәм Бюльбюль бульварын берләштергән территория төҙөү тора. Баҡыла һәм Әзербайжандың башҡа ҡалаларында бер нисә мәктәп төҙөлә. С. Дадашов һәм М. Усейнов проекттары буйынса төҙөлгән дүрт ҡатлы биналар. Баҡыла һәм илдең башҡа ҡалаларында архитектура сағыулығы менән айыралып тора. Был проекттарға милли архитектура традициялары менән бер рәттән классик формалар хас. Яңы архитектураны милли архитектураға яраҡлаштырыу тенденцияһы ул ваҡыттағы әзербайжан архитекторының ижади эҙләнеүен характерлай.
Совет Әзербайжаны архитектураһы
1936 йылда Әзербайжан архитекторҙар Союзы ойошторола.
Нюрнберг процесы
1950 йылдарҙа киләсәктә хәрби енәйәт ҡылған һәм кешелеккә ҡаршы енәйәт эшләгән эштәрҙе ҡараусы даими эшләгән халыҡ-ара енәйәт суды ойоштороу ынтылыштары була, әммә бындай орган (Халыҡ-ара енәйәт суды) 2002 йылда ғына үҙ эшмәкәрлеген башлай.
Щепной
Тарихы
Был бәләкәй генә ауыл Өфө һәм Благовещен ҡалалары араһындағы шоссе буйлап урынлашҡан.
Чимыль-Кикя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Пэ-Хэхэ-Се
Пэ-Хэхэ-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пэ-Хэтэ-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км./Башҡорт википедияһы.//
Ай (мифологияла)
Легендалар
Йәнле һәм йәнһеҙ тәбиғәттең берлеге, ер тормошоноң күккә, йыһанға күсереү, Йыһан есемдәрен ергә төшөрөү — ауыҙ-тел ижады әҫәрҙәре өсөн ғәҙәти күренеш
— Ай!
«Урал-батыр» эпосында Ай тәңре Самрауауҙың ҡатыны, ҡатын-ҡыҙ башланғысында һүрәтләнә.
Айҙағы таптарҙың барлыҡҡа килеүен аңлатҡан бик боронғо этиологик мифтарҙың алыҫтағы шаңдауын «Урал батыр» эпосында ишетергә мөмкин. Күк батшаһы Самрауҙың Ай ҡатынынан тыуған Айһылыу исемле ҡыҙы яуыз Шүлгәнгә кейәүгә сыҡҡас, Ай-әсәнең йөҙө үҙгәрә, йәғни йыһан үҙгәрештәр кисерә. Был турала Айһылыу улы Һаҡмарға бына нимә ти:
АНЗЮК
АНЗЮК-тың берләштерелгән ҡораллы көстәре
Килешеү буйынса, АНЗЮК-тың берләштерелгән ҡораллы көстәре  төҙөлә, уларға АНЗЮК-ҡа ингән бөтә илдәрҙең   ҡоро ер ғәскәрҙәре, хәрби һауа һәм хәрби диңгеҙ көстәре подразделениелары, шулай уҡ төбәктәге британ хәрби базаларының шәхси  составы инә.
Ай (мифологияла)
Теләктәр, им-томдар, тыйыуҙар
Ҡайҙа һинең тәтәйең — тиҙәр.
Мәҡәлдәрҙә
Ай менән ай бер түгел;
Журавлёв Геннадий Александрович
Биографияһы
1961—1975 йылдарҙа — Ҡурған автобус заводы директоры. 1973 йылда завод «Автосервис-73» халыҡ-ара күргәҙмәнең Маҡтаулы дипломдары менән бүләкләнә.
Алексеев Леонид Александрович
Биографияһы
1959 йылда инженер-механик һөнәре буйынса Өфө нефть институтын тамамлай. 1960 йылдан алып Леонид Алексеев Өфө дәүләт нефть техник университетында эшләй башлай. 1970—1990 йылдарҙа ул тау-нефть факультетының деканы вазифаһын биләй.
Алексеев 120 тирәһе ғилми эш, 2 монография һәм 12 уйлап табыу авторы була.
Леонид Александрович 2008 йылдың 23 декабрендә Өфөлә вафат була.
Шәғәле Шаҡман бей
Шаҡман — боронғо төрки телдәрҙә (Соҡман, Суҡман формаһында) батырҙарға бирелгән ҡушамат, титул. Мәхмүт Ҡашғариҙың (?—?) һүҙлегендә соҡман һүҙе батырҙарға, бәһлеүәндәргә бирелгән ҡушамат тигән аңлатма күрһәтелгән. Шулай уҡ Соҡман/Суҡман формаһы айырым исем булараҡ төркмән шәжәрәләрендә теркәлгән.
Шанлыурфа
Боронғо быуаттарҙа
Римлеләр ваҡытында ҡала тәүҙә үҙ бойондороҡһоҙлоғон һаҡлаған. Бөйөк Гней Помпей б. э. т. 67 йыл тирәһе Абгар Эдесскийҙы тәхеткә ултыртҡан. Плутарх яҙғанса, һуңғыһы б. э. т. 53 йылда Каррах алышында Марк Лициний Крассты еңеүҙә мөһим роль уйнаған. Шунан һуң Эдесса Осроена менән бергә парфяндар ҡулына күскән.
Һуңғы антиклыҡ
Эдессаның тәңкәләр һуғыу хоҡуғына эйә ине, үҙенең юғары йәмғиәте, ҡала каруандар менән килтерелгән зиннәтле әйберҙәр менән сауҙа итеү үҙәге булды. Шулай итеп, элек-электән Эдесса менән Һиндостан араһында сауҙа мөнәсәбәттәре булған. Был үҙ сиратында Азия һәм Европа илдәре араһында бәйләнештәр урынлаштырыуға килтерҙе, яҡшы нығытылған ҡала иҡтисади яҡтан сәскә атты.
Кәзәмөгөҙ (йондоҙлоҡ)
Кәзәмөгөҙ (йондоҙлоҡ) (Capricornus) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Денеб Альгиеди, яҡтылығы 2,87 була. Майҙаны буйынса урыны — 40.
Швабах
Швабах ( Schwabach ) — Германия ҡалаһы. Урта Франконияла (Баварияла) урынлашҡан. Швабах ҡалаһы XIX быуат аҙағында теген әйберҙәренең ҙур етештереүсеһе булараҡ билдәле, ул шулай уҡ алтын, көмөш, баҡыр һәм тимер сымдар, сүкеп яһалған тимер изделиелар, һабын, шәм, фаянс мейестәр етештереүсе ҡала. .Ҡала 40,80 квадрат километр майҙанды биләй. Швабах ҡалаһы диңгеҙ кимәленән 326 метр бейеклектә ята. Ҡаланың обербургомистры - Маттиас Тюрауф. 2015 йылдың 31 декабенә ҡарата алынған мәғлүмәттәр буйынса Швабах ҡалаһында 40421 кеше йәшәй.
Мунгалова Ольга Петровна
Биографияһы
«Йәш балет» осоронан алып Мунгалованың концерт эшмәкәрлегенә ҡыҙыҡһыныуы ҡала. П.Гусев менән бергә, ике үҫмергә оҡшап, эстрадала ҡыҫҡа хитондар һәм паричкаларҙа, ҡыҫҡа сәс менән сығыш яһайҙар. Улар ғәҙәттә эмоциональ көсөргәнешле музыкаль әҫәрҙәр һайлай. Бейеү спорт ярышы тәьҫире ҡалдыра, тамашасыны акробатик ҡатмарлылығы менән хайран итә.
Егәҙе (йылға)
Егәҙе (Егәҙе) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға Йылға тамағы Еҙем йылғаһының һул яры буйлап 183 км өҫтәрәк. Йылға оҙонлоғо 41 км, һыу йыйыу бассейны майҙаны, 438 км². Тамағынан 25 км алыҫлыҡта, йылғаның уң ярынан өҫтәрәк Сей Әтәләм йылғаһы ҡушыла.
Мирбадалева Адэльма Сабировна
Биографияһы
Фәнни эшмәкәрлеге башҡорттарҙың һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙың эпик ҡомартҡыларын өйрәнеүгә һәм уларҙың фәнни баҫмаларын әҙерләүгә бәйле. Инеш мәҡәләләр авторы.
Шулай уҡ «СССР халыҡтарының героик эпосы» китабына ингән «Урал батыр» эпосын тәржемә итеүселәрҙең береһе (1, 1975).
Пушкин Александр Иванович
Пушкин Александр Иванович  (7 сентябрь 1907 йыл—20 март 1970 йыл) — балет артисы һәм балет педагогы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1968).
Биографияһы
А. И. Пушкин Нурыевта сағыу, үҙенсәлекле талантты күрә. Нурыев һуңынан үҙенең уҡытыусыһын рәхмәт һүҙҙәре менән иҫкә ала: Александр Иванович уның училищела яратҡан һәм хөрмәт иткән берҙән-бер яҡын кешеһе була.
Йомағужа Ҡотлоғошов
Биографияһы
Йомағужа Ҡотлоғошов Ырымбур губернаһы Илекәй-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Балғажы ауылында йәшәгән. Зауряд-есаул булып хеҙмәт итә.
Лянис-Игл
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гостищев Виктор Кузьмич
Биографияһы
Рәсәй Федерацияһының дөйөм хирургтар ассоциацияһы президенты, Халыҡ-ара хирургтар йәмғиәте һәм Халыҡ-ара гепато-панкреато-билиар хирургия ассоциацияһы ағзаһы. Рәсәй Медицина фәндәре академияһының һәм Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының «Хирургияла инфекция» проблемалы комиссияһы рәйесе булған.
Библия
Библия — йәһүдилек һәм христиан диндәрендә Изге Китап сифатында ҡанунлаштырылған яҙмалар йыйынтығы. Ислам Библияны Изге Китап булараҡ таный, ләкин уны «көфөр», йәғни боҙолған, тип һанай. Библия Иҫке Ғәһед (Ветхий Завет; ҡанундар − Тәүрат, ) һәм Яңы Ғәһед (Новый Завет; 4 Инжил һәм Илселәр ғәмәлдәре) тип аталған өлөштәрҙән тора. Беренсеһе христиан дине барлыҡҡа килгәнсе үк яҙылған китаптарҙы берләштерә, ул беҙҙең эраға тиклем III быуатта яҙылған.
Оло Сәлиткүл (Силәбе өлкәһе)
Оло Сәлиткүл - Большой Селиткуль - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Эткүл районындағы күл.
Ҡулланылышы
Хужалыҡтың биләмәһе Кесе Сәлиткүл менән Оло Сәлиткүл араһынан Большеникольское-Кораблево юлына тиклем һуҙыла
Балыҡтарҙан табан, суртан, алабуға, сабаҡ күпләп үрсей.
Саранда
Саранда ((Saranda йәки Sarandë, Άγιοι Σαράντα) — Албанияның Влёра префектураһындағы курорт-ҡала. Саранда халҡы 2002 йылға 15 259 кеше була.
Яһилиәт
Мәҙәниәте
Исламға тиклемге ғәрәптәрҙә ҡунаҡсыллыҡ, килешеүгә тоғролоҡ ҙур хөрмәт ҡаҙанған. Исламға тиклемге йәмғиәттең примитив сифаттары араһында түбәндәгеләрҙе билдәләргә мөмкин: ; ҡайһы берҙә ата-әсәләре аҫрай алмам тип ҡурҡып, яңы тыуған ҡыҙҙарҙы тереләй күмеп ҡуйған.
Рәсәй дәүләт китапханаһы
1862 йылдың 19 июнендә (1 июле) Мәскәү асыҡ музейы һәм Румянцев музейы составында нигеҙләнә. Асылғандан алып Рәсәй баҫмаларының мотлаҡ даналарын ала. 1924 йылдың 24 ғинуарында В. И. Ленин исемендәге Рәсәй китапханаһы тип үҙгәртелә .1925 йылдың 6 февраленән СССР-ҙың В. И. Ленин исемендәге дәүләт китапханаһы тип атала башлай. 1992 йылдың 22 ғинуарынан хәҙерге исемен йөрөтә.
Ҡыҙылкүпер
Ҡыҙылкүпер (Кызылкупер) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 82 кеше. Почта индексы — 452246, ОКАТО коды — 80240815003.
Кугультинов Давид Никитич
Кугультинов Давид Никитич (Көглтин Дава; 13 март 1922 йыл— 17 июнь 2006 йыл) — Ҡалмыҡстандың халыҡ шағиры (1969), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1990). СССР дәүләт премияһы лауреаты(1976). Ҡалмыҡ АССР-ы Юғары советы депутаты (1980, 1985 йыл). СССР-ҙың халыҡ депутаты (1989—1991).
Биографияһы
Давид. Никитич Кугултинов 1922 йылдың 13 мартында Абганер Гаханкин ауылында (хәҙер Ҡалмыҡ Республикаһы Яшалтин районы Эсто-Алтай ) хәлле ғаиләлә тыуған. 1931 йылда олатаһын кулак тип бөтә ғаиләһе менән бергә Алтай крайына һөргөнгә ебәрәләр. Дауыт атаһы менән бергә Приютненский районының 107-се «Тангчин Цзян» совхозына күсеп килә һәм шунда мәктәпкә бара. 12 йәшендә буласаҡ шағир уңышлы быҙаулау кампанияһы темаһына үҙенең тәүге шиғырын баҫтырып сығара, бының өсөн ул Карл Маркс тың томын бүләк итеп ала.1937 йылдан 1-се Элиста мәктәбендә уҡый. Был мәктәптә «Мәңгелек дуҫтарҙың йәшерен союзына» инә. Мәктәп уҡыусыларының береһенең ошағына (донос) ярашлы, уға ҡарата эш асылған. Район партия комитетының буласаҡ секретары В. П. Козлов ҡыҫылыуы арҡаһында уның эҙемтәләренән ҡотолоуға өлгәшә. 1939 йылда Ҡалмыҡ педагогия институтына уҡырға инә. Шул ваҡыттан әҫәрҙәрен республика матбуғаты биттәренә баҫтыра башлай.
Эллен Гульбрансон
Эллен Гульбрансон (Ellen Gulbranson, тыумыштан Нордгрен; 4 март 1863 йыл — 2 ғинуар 1947 йыл) — Швецияның опера йырсыһы (драматик сопрано). Уның киң диапазонлы көслө драматик тауышы Рихард Вагнерҙың әҫәрҙәренә нығыраҡ тура килә. Икенсе быуын Байройт йырсылары араһында ул төп фигура була. XX быуат башында уның тауышының Edison Records һәм Pathé Records өсөн яҙҙырылған бер нисә акустик яҙмаһы һаҡланған. 1911 йылда король Ҡаҙаныштар Миҙалы менән бүләкләнә.
Яблочный
Яблочный (Яблочный) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 12 кеше. Почта индексы — 453442, ОКАТО коды — 80215861003.
Палиашвили Захарий Петрович
Биографияһы
Палиашвили Грузин филармония йәмғиәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе була, шулай уҡ 1908—1917 йылдарҙа ошо йәмғиәт ҡарамағында ойошторолған хор, оркестр һәм музыка мәктәбен етәкләй.
Исҡужа (Әбйәлил районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Циленга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сөйөмбикә манараһы
Төҙөлөш
Төҙөлөш менән бәйле докементтар һаҡланмаған.
Отшиб
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Хужәхмәтов Азамат Шәриф улы
Биографияһы
Азамат Шәриф улы Хужәхмәтов 1962 йылдың 30 авгусында хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы Ҡотош ауылында тыуған. 1985 йылда рәссам-биҙәүсе һөнәре буйынса Өфө сәнғәт училищеһының художество бүлеген тамамлай. Хеҙмәт юлын художество оҫтаханаларында рәссам, ағас ҡырҡыусы булып башлай. 1990 йылда саҡырыу буйынса Башҡортостан Республикаһының Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса комитетының «Баштелефильм»на рәссам-мультипликатор булып күсә. «Киевнаучфильм» һәм «Останкино» анимация студияларында стажировка үтә.
Нуров Владимир Дорджиевич
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Тыуыу тураһында таныҡлыҡ
Тултырыу
Әлеге ваҡытта ата-әсәләрҙең милләте тураһында мәғлүмәт таныҡлыҡҡа теләк буйынса индерелә. Шаблон буйынса был графала һыҙыҡ ҡуйыла.
Чуллягай-Нярый-Кикя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Фаселис
Тарихы
Ҡаланың өс гаване бар: береһе төньяҡ ярымутрауҙа, икенсеһе төньяҡ-көнсығышта, ә өсөнсөһө көньяҡ-көнбайыштаурынлашҡан. Рим географы Страбон урта гавань артында ҙур булмаған күл булған, бөгөнгө көндә ул һаҙлыҡҡа әйләнгән тип хәбәр итә. Гавань, агор (баҙарҙар урыны) кәүҙәләнеше фрагменттары, ҡала тәңкәләрендә антик караптар һүрәте Фаселистың сауҙа ҡиәфәтен раҫлай. Моғайын, ҡала урмандарға бай булған Тавр һыртынан (урмандар сылбыры) башҡа урта диңгеҙ гавандаренә урман ташыу өсөн барлыҡҡа килгән. Ике тарихи өлкәләр сигендә урынлашҡан Фаселис ҡайһы берҙә Ликияныҡы, ҡайһы берҙә Памфилияныҡы тип иҫәпләнә. Беҙҙең эраға тиклем V быуатта ҡалала сират буйынса фарстар өҫтөнлөк итә — күпмелер ваҡыт V быуатта б. э. тиклем ҡала фарстарҙан азат ителә һәм Афина диңгеҙ союзына инә. Һуңынан, б. э. тиклем IV быуатта өлкәнең башлығы Кария Мавсой һәм күрше ҡаланың хакимы Лимир Периклес була. Беҙҙең эраға тиклем 333 йылда ҡала Искәндәр Зөлҡәрнәйҙе ҡаршы ала һәм уға алтын таж тапшыра. Бәлки, Фаселиста Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең алтын саркофаг менән кәүҙәһе һаҡланалыр. Рим империяһының һуңғы көндәрендә, христианлыҡ сәскә атып, яңы дин яҡлылар бөтә мәжүсилете юҡҡа сығарған ваҡытта Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең кәүҙәһе менән саркофагты Искәндәриәнән сығаралар. Ул саҡта ҡала алһыу зәңгәр май һәм раузалар менән дан тотҡан тип әйтелә. Бөйөк Искәндәрҙән һуң ҡала ҡулдан ҡулға күсә —Птоломейҙар, родоссылар власы аҫтында була, ә б. э. тиклем 167 йылда Ликия лигаһы ағзаһы була һәм был союз тәңкәләре өлгөһөндә тәңкәләр һуға. Олимпос ҡалаһы менән бергә Фаселис ваҡыт ваҡыты менән юлбаҫарҙар талауына дусар була, ә б. э. тиклем 42 йылда Рим хакимлығы аҫтына күсә. Ошо ваҡыттан алып ҡаланы яңынан төҙөү башлана, уның именлеге арта. Ҡаланың үҫеше 300 йыл самаһы дауам итә. 129 йылда ҡалаға император Адриан килә. Көньяҡ гавандән башланған мөһим урамға ингән урында уның хөрмәтенә көмбәҙле монументаль арка төҙөлә. Тарихсылар һөйләүе буйынса, ҡала ваҡыт ваҡыты менән биҙгәк эпидемияһынан ыҙа сигә, күрәһең, уны родос моряктары алып килгән, ә ҡайһы берҙә ҡырағай һағыҙаҡтар һөжүменән ҡыйын көндәр кисерә. V—VI быуаттарҙа Фаселис Византия хакимлығы ваҡытында, Халкедон соборы шарттарын ҡабул иткән ҡалаларҙың береһе була (451 йыл). VII быуатта ғәрәптәр баҫып ингәс, ҡала үҫеше тарихында яңы осор башлана (VIII быуат). Был осорға ҡала стеналары емереклектәре һәм ҡоролмалары ҡарай.
Хохряков Виктор Иванович
Хохряков Виктор Иванович (13 июль 1913 йыл — 20 сентябрь 1986 йыл) — СССР-ҙың театр актёры, режиссёр, нәфис һүҙ оҫтаһы (тасуири уҡыусы). 1939 йылдан ВКП(б) ағзаһы. СССР-ҙың (1973) һәм РСФСР-ҙың (1965) халыҡ артисы. Ике тапҡыр Сталин премияһы лауреаты (1949, 1951). Октябрь Революцияһы (1974), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1983) һәм ике «Почёт Билдәһе» ордены (1945, 1950) кавалеры.
Кесе театр
1958—1959йылдар
Ибраһим әл-Куни
Биографияһы
1974 йылда, 26 йәшлек студент сағында, әл-Куни тәүләп мәҡәләләр яҙыуға тотона. Шул ваҡыттан бирле ул Ливиялағы колониаль осорҙан һуң килгән социализм һәм милләтселек тураһында күп яҙа. Социаль сәйәсәт министрлығында ла, Мәҙәниәт министрлығында ла эшләп ала. Шулай уҡ J.A.N.A. яңылыҡтар агентлығының хәбәрсеһе була, илдең Рәсәйҙәге һәм Польшалағы илселектәрендә лә шул уҡ һөнәре буйынса эшләй.
1994 йылда Швейцарияның Голдвиль ҡалаһына күсеп килә. Шунда ул ғәрәп белгесе доктор Хартмут Фендрих менән таныша. Артабан Фендрих уның эштәренең ҙур өлөшөн тәржемә итә. Бының һөҙөмтәһендә әл-Куниҙың әҫәрҙәре халыҡ-ара мөхиттә билдәлелек ала, ә яҙыусы үҙе төрлө премияларға лайыҡ була. Уның әҫәрҙәре 1995 йылда Швейцарияның Дәүләт премияһы, 1996 йылда Ливияның әҙәбиәт һәм сәнғәт буйынса дәүләт премияһы, француз-ғәрәп йәмғиәте премияһы (2002), Мөхәммәт Зефзаф премияһы (2005), Шәйех Зайад премияһы (2008) һәм башҡа күп төрлө бүләктәр менән билдәләнә.
Ижады
Үҙенең ижады өсөн Ибраһим әл-Куни бик күп халыҡ-ара әҙәби премияларға лайыҡ була, улар араһында немец теленә тәржемә ителгән романдары өсөн Швейцария хөкүмәтенең Ҙур дәүләт премияһы бар. Француз журналы «Lire» уны XXI быуат әҙәбиәте вәкиле сифатында һәм иртәгәһе көн яҙыусылары рәтендә хәҙерге замандың мәшһүр илле романсыһы исемлегенә индерә. 2005 йылда Марокконың Мөхәммәт Зефзаф исемендәге абруйлы әҙәби премияһы менән бүләкләнә. 2008 йылда Ибраһим әл-Куни ғәрәп донъяһының иң билдәле премияларының береһе — Шәйех Зайад премияһына лайыҡ була.
Халыҡ-ара ерле халыҡтарҙың теле йылы
Маҡсаттары
Халыҡ-ара аҫаба халыҡтар теленең төп маҡсаты — ерле телдәр дусар ителгән хәүефкә, бигерәк тә уларҙың үҫешкә, тейешле идара итеүгә, аңлашмаусылыҡты көйләүгә һәм тыныслыҡ тәьмин итеүгә йоғонто яһағандарына иғтибар йәлеп итеү. Йылд маҡсаттары йәшәү сифатын яҡшыртыуҙы, халыҡ-ара кимәлдә киң хеҙмәттәшлекте һәм мәғлүмәтлелекте тәьмин итеү, аҫаба халыҡтарҙың теле һәм мәҙәниәтенең айырылғыһыҙ булыуын раҫлау өсөн мәҙәниәттәр диалогын көсәйтеүҙе үҙ эсенә ала.
Лярыкни
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Паль Роберт Васильевич
Биографияһы
Роберт Васильевич Паль 1938 йылдың 15 апрелендә Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы «Әлшәй» совхозында (1992 йылдан Башҡортостан Республикаһы ның Стәрлетамаҡ районы Первомайский ауыл Советы) тыуған. Һигеҙ йыллыҡ мәктәптән һуң Стәрлетамаҡ һәм Белорет педагогия училищеларында уҡый, 1961 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих-филология факультетын тамамлай. Юғары белем алғас, йүнәтмә буйынса Ҡырмыҫҡалы районы Подлуб ауылы мәктәбендә тарих уҡыта. Аҙаҡтан Башҡортостан китап нәшриәтендә мөхәррир, редакция мөдире һәм баш мөхәррир булып эшләй. 1986—1988 йылдарҙа Башҡортостан Яҙыусылар союзының әҙәби консультанты. 1988 йылдан Өфөлә рус телендә сыҡҡан «Бельские просторы» республика әҙәби журналында — бүлек мөдире, баш мөхәррир урынбаҫары вазифаларын башҡара. Төп хеҙмәт эшмәкәрлеге менән бер рәттән 1991—2001 йылдарҙа Башҡортостан Яҙыусылар союзының рус телендә яҙыусы әҙиптәренең ижади берекмәһен етәкләй.
Ижади эшмәкәрлеге
Әҫәрҙәре өсөн яңы темалар һәм геройҙар эҙләп, ҡәләмдәштәре менән берлектә әҙип республиканың ҡала һәм райондары буйлап ижади командировкаларға йыш сыға.
Осташевская Галина Андреевна
Биографияһы
Танк частарында Украинаны, Карпат аръяғын, Польшаны, Венгрияны, Австрияны, Германияны азат итеүҙә, Берлинды штурмлауҙа ҡатнаша.
Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультетын тамамлағандан һуң, йүнәлтмә буйынса Башҡортостанға ебәрелә. Хәҙерге «Китап» нәшриәтендә эшләй.
Фәрикә (ярма)
Ашамлыҡ булараҡ ҡиммәте
Фәрикәнең аҙыҡ ҡиммәте башҡа ярмаларҙыҡы кеүек үк. Фәрикәне ҡайһы берәүҙәр «Суперпаҙыҡ» тип тә ебәрә, мәгәр тикшеренеүселәр был терминды «фәнни тәжрибәләр юлы менән бик үк раҫланмаған маркетинг алымы» тип һанай. Фәрикә киноа һәм фарро кеүек диеталы ярмаларға оҡшаш, башҡаларға ҡарағанда аҙыҡ епсәләре кәм тигәндә дүрт тапҡырға артыҡ, улар еңел үҙләштерелә. Шулай уҡ гликемик индексы ла түбән, шуға күрә шәкәр диабеты менән ауырыусыларға ла ҡулланырға ярай.
Ғайса (исем)
Эттимологияһы
Ғайса — Ғайса пәйғәмбәр исеменән; икенсе мәғәнәһе боронғо йәһүдсә — хоҙаның шәфҡәте, мәрхәмәте.
Билдәле шәхестәр
Ғайса Рәсүлев (1866—1921) — башҡорт дин һәм йәмәғәт эшмәкәре, ахун.Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе Шәрип ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Учалы районы), билдәле ишан Зәйнулла Рәсүлевтың бер туғаны — Фәтҡулла Хабибулла улы Рәсүлев ғаиләһендә тыуған.
Балауыҙ
Балауыҙ — үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһында киң таралған юғары майлы кислоталарҙан һәм иң юғары молекулалы спирттарҙан торған ҡатмарлы эфир.
Бал ҡорто балауыҙы
Эшсе ҡорттарҙың ҡорһаҡ аҫтында урынлашҡан балауыҙ биҙҙәре бүлеп сығарған матдә; ул 200-ҙән ашыу төрлө матдәләрҙән һәм берләшмәнән тора.
Нәғиб Мәхфүз
Биографияһы
1972 йылғаса хөкүмәт эштәрендә эшләй. Тәүҙә Египеттың ваҡыф министрлығында(Ministry of Mortmain Endowments), аҙаҡ Сәнғәт бюроһы цензураһында директор вазифаһын башҡара. Һуңғараҡ Мәҙәниәт министрлығында эштәр идараһы консультанты була. Мысыр иле тәртиптәре буйынса Нәғиб Мәхфүз либераль автор булып һанала, уның китаптары исламистарҙың ризаһыҙлығын тыуҙыра. 1994 йылда яҙыусыға бер фанатик бысаҡ менән ташлана һәм уны ныҡ ҡына яралай. Ошо ваҡиғанан һуң Мәхфүздең һаулығы ҡаҡшай, әммә ул ижад итеүен дауам итә.
Ижады
Дөйөм алғанда, Мәхфүз биш тиҫтә роман һәм повестар, йөҙҙән ашыу хикәйәләр ижад иткән. Аҙаҡҡы китабы 2005 йылда нәшер ителә — «Етенсе ҡат» йыйынтығы. «Родопис», «Мирамар пансионаты», «Хөрмәтле әфәнде» китаптары «Заманса проза оҫталары» серияһында Валерия Кирпиченко тәржемәһендә сығалар. Вафатынан һуң урыҫ телендә «Бөйөклөк тантанаһы» (2008) һәм «Ибн Фаттума сәйәхәте» (2009) романдары баҫтырыла. Инглиз теленән «Хеопс аҡылы» романы тәржемә ителә (2007).
Хузангай Пётр Петрович
Хәтер
Уның хөрмәтенә Чебоксар, Әлмәт ҡалаларында, Сюрбеевка (Ибресинский р-н) һәм Баҙар Матак (Татарстан) ауылдары урамдары аталған.
Секстант (йондоҙлоҡ)
Күҙәтеү
Рәсәйҙеңи теләгән бер урынында күҙәтергә мөмкин. Айырыуса +80° киңлегенән көньяҡҡараҡ һәм -80° киңлегенән бер аҙ төньяҡҡараҡ бик яҡшы күренә. Күҙәтеү өсөн иң уңай ай — март.
Күгәүен
Ат күгәүене (бөгәлсән, бөгәләк)(Gasterophilus intestinalis). Киң таралған төр. Уның оҙонлоғо13-16 мм. Аталанған инә бөжәк аттарға, мулдарға,ишәккә йомортҡалар һала. Инә бөжәк эсендә 700 йомортҡа йөрөтә ала.
Ҡорбанғәлиев Артур Ришат улы
Биографияһы
Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренә 1998 йылдың декабрендә Силәбе өлкәһенең Ҡытаутамаҡ ҡала хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла.
Проскокушка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шәмилә (күл)
Тасуирламаһы
Күлдә һыу минералләшкән, сульфат-хлорид натрийлы, бик күп кимәлдә бром бар. Минералләшеүе 80-200 г / л. Күлдәге глаубер тоҙо - мирабилит запасы сәнәғәт әһәмиәтенә эйә.
Ҡырғыҙстанда мәғариф
Мәктәпкәсә һәм башланғыс белем биреү
«Мәғариф тураһында»ғы һәм «Мәктәпкәсә белем биреү тураһында»ғы законға ярашлы, мәктәпкәсә белем биреү өҙлөкһөҙ белем биреүҙең башланғыс стадияһы булып тора һәм «шәхесте физик, интеллектуаль һәм әхлаҡи үҫтереү нигеҙҙәрен» һалыуға йүнәлтелгән. 3 йәштән 6/7 йәшкә тиклемге балаларға мәктәпкәсә белем биреү мотлаҡ түгел. Уға инеү сикләнгән (2005 йылда саф ҡабул итеү коэффициенты 10 %) 2004 йылда Ҡырғыҙстанда грамоталылыҡ кимәле 98,7 процент тәшкил итә. Дөйөм белем биреү ойошмаларында һәм тейешле белем биреү эшмәкәрлегенә лицензияһы булған ойошмаларҙа 5-7 йәшлек балаларҙы мәктәпкәсә әҙерләү буйынса программалар тормошҡа ашырыла. 2015/2016 уҡыу йылынан Ҡырғыҙ Республикаһында 480 сәғәтлек (йыллыҡ) мәктәпкәсә белем биреү ғәмәлгә ашырыла.
Урта белем
Урта белем дүрт йыл дауам итә һәм мотлаҡ. Һуңынан уҡыусыларҙың бөтә яҡлап (комплекслы) һәм һөнәри белем алыу араһында һайлау мөмкинлегенә эйә.
Юғары белем
Ҡырғыҙстандың юғары уҡыу йорттары:
Розалин Сасмен Ялоу
Розалин Сасмен Ялоу (Rosalyn Sussman Yalow; 19 июль 1921 йыл — 30 май 2011 йыл) — Америка биофизигы. «Пептид гормондарын асыҡлауҙың радиоиммунологик ысулдарын үҫтергән өсөн» медицина буйынса Нобель премияһы лауреаты (1977).
Конго (йылға)
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Конго бассейны урмандарында яҡынса мең төр ҡош (шул иҫәптән экваториаль урмандарҙа ғына осраған 265 төр) һәм был төбәктә йәшәүсе 400 төр һөтимәрҙәр теркәлгән, шул иҫәптән гориллалар ҙы (тауҙарҙарғы, тигеҙлектәрҙәге), шимпанзеларҙы, боноболарҙы һәм урман филдәрен, Африка буйволдарын , гиппопотамдарҙы, ламантиндарҙы һәм ике төр ҡаманы үҙ эсенә ала. Конго йылғаһында һәм уның тирә-яҡтарында осраған һөйрәлеүселәр араһында крокодилдар, һыу йыландары һәм ярым һыу тормошо алып барған ташбаҡалар иң билдәлеһе.
Гидроэнергетик ресурстары
Һуңғыһы йылға ташыған һыуҙың күплеге менән һәм йырҙаның бөтә оҙонлоғо буйынса тамағына тиклем һиҙелерлек төшөүе менән аңлатыла (түбәнге ағымындағы башҡа ҙур йылғалар тигеҙ һәм уйһыулыҡтарҙа аға). Конгола бер нисә эре ГЭС төҙөлгән — Нзила, Нсеке (Луалабала), Инга (Ливингстон шарлауығында). Конго бассейнында барлығы 40-ҡа яҡын ГЭС төҙөлгән.
Әфлисун һуты
Әфлисун, апельсин һуты — әфлисундан әҙерләнгән эсемлек. Әфлисун һуты һаулыҡҡа файҙаһы менән билдәле, өлөшләтә С витамины күп булыуы менән бәйле. Әфлисундың төрлө сорттарына ҡарап һут төрлө төҫкә һәм тәмгә эйә. Шулай уҡ емеш етештереү һәм эшкәртеү ысулдарына ҡарап әфлисун һуты төрҙәре айырыла.
Шумгаль-Кикя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рычков Пётр Иванович
Биография
1769 йылдан алып Баш Ырымбур тоҙ эштәре идараһы етәксеһе,
Амниоттар
Эске классификация
Икенсе һүҙҙәр  менән әйткәндә, амниоттарға ошо төрҙәрҙең иң яҡын дөйөм ата-бабаларының бөтөн нәҫеле ҡарай.
Иҙел-Урал штаты
Штат төҙөү
1-се Бөтә Рәсәй мосолман съезы (май, 1917 йыл, Мәскәү) федератив ҡоролош һәм территориаль автономия тураһында резолюция ҡабул итә. Милләт мәжлесендә (Эске Рәсәй һәм Себер мосолман төрөк-татарҙарының милли-мәҙәни автономияһын координациялау органында) (20 ноябрь (2 декабрь) 1917 — 11 (24) ғинуар 1918) автономия ойоштороу тураһында иғлан ителә.
СССР тарҡалғандан һуң Штатты тергеҙергә тырышыу
Ҡазан идеологтары айырым Волга-Урал цивилизацияһының булыуы һәм .. уны булдырыу кәрәклеге тураһында белдерә. Уның менән был ареалда йәшәгән халыҡтар — татарҙар, урыҫтар, башҡорттар, сыуаштар, мордвалар, мариҙар, удмурттар һ. б. — Рәсәй берләшмәһенең гомогенлы халҡы тип иғлан ителә, бындағы административ сиктәрҙең биләмәләре шартлы рәүештә ҡуйылған тип аңлатыла
Сүрәкәй (Нуғай)
Сүрәкәй (халыҡ араһында таралған исеме — Нуғай) (Сюрюкаево) — Себер даруғаһы Түбәләҫ улусының (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Салауат районы Мөрсәлим ауыл Советы) Түбәләҫ—Ҡыуаҡан ырыуы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған, хәҙер бөткән ауыл.
Оберхоф
Оберхоф (Oberhof) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 1530 кеше йәшәй. Майҙаны — 23,47 км2. Диңгеҙ кимәленән 810–836 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98559 һәм автомобиль коды — SM.
Казимеж Деймек
Казимеж Деймек (Kazimierz Dejmek; 17 май 1924 йыл, — 31 декабрь 2002 йыл) — поляк театр режиссеры һәм актеры, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Польшаның мәҙәниәт һәм сәнғәт министры (1993—1996), Польша сеймы депутаты (1993—1997). Польшаның атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1981). Польша Халыҡ Республикаһының Дәүләт премияһы лауреаты (1953, 1955, 1984)
Биографияһы
Сығышы буйынса чех. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында ҡаршылыҡ хәрәкәтендә ҡатнаша. Крайова Армияһы яугиры (1943 йылдан алып).
Змиян сигеүе
Һылтанмалар
— Академия Сербия
Исмәғил (Мәсетле районы)
Тарихы
Исмәғил ауылы XIX быуаттың беренсе яртыһында Әй йылғаһы буйында дыуан ырыуы башҡорттары тарафынан үҙ аҫаба ерҙәрендә булдырылған. 1865 йылда Исмәғил ауылы булараҡ теркәлгән, әммә икенсе исеме лә күрһәтелгән (Быково). 1906 йылда Златоуст өйәҙе Дыуан-Мәсетле улусы составында торған. Совет осоронда (1920 йыл) Мәсәғүт кантоны Дыуан-Мәсетле улусы составында була, ә 1939 йылда Мишәр ауыл Советы биләмәһенә ҡасаба булараҡ ингән.
Моған (күл)
Характеристика
Климаты континенталь — йәй ҡоро һәм эҫе, ҡыш һалҡын. Ҡыш күл туңа, был ваҡытта яр эргәһенә тоҙ сыға. Күр ярҙары буйлап ҙур майҙанды ҡамыш, бала ҡамыш, күрән биләй. Күлдең көньяғында Чекек һәм Гөлджуҡ һаҙлыҡтары урынлашҡан.
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Моған күле үҙәндә урынлашып һәм далалар, тауҙар менән уратып алынып, Анкара климатының микроклиматы формалашыуына һәм тотороҡлоғона йоғонто яһай. Дала зонаһында урынлашыуына ҡарамаҫтан, күл микроорганизмдарға бай, һәм төрлө флора һәм фаунаға эйә, шулай уҡ йыл буйына күп төрлө ҡоштарҙың оя ҡороу урыны булып хеҙмәт итә, улар араһында шул иҫәптән Халыҡ-ара Ҡыҙыл китапҡа ингәндәре осрай. Күл айырым тәбиғәт зонаһы булараҡ һаҡ аҫтына алынған һәм бер үк ваҡытта 20 меңдән ашыу ҡоштарҙы ҡабул итә ала.
Спорт һәм туризм
Моған күлендә байдарка һәм каноэла ишеү кеүек һыу спорт төрҙәре әүҙем үҫешә. 1960 йылда Моған күле ярында Анкара университетының Ишкәкле клубына нигеҙ һалына. Әлеге ваҡытта ишеү һәм елкәнле спорт ярыштарын үткәреү буйынса 2 километрлы дистанция бар. Һуңғы ваҡытта күлдә балыҡ тотоу спорты үҫешә.
Мейрид Корриган
Биографияһы
Ираҡтағы һуғышҡа ҡаршы хәрәкәттә ҡатнаша. «Оккупай» хәрәкәтен, Джулиан Ассанджды һәм Брэдли Мэннингты яҡлап сығыш яһай.
Ишҡол
Тарихы
Халҡы: 1900 йылда — 710 кеше; 1920 йылда — 853 кеше; 1939 йылда — 491 кеше; 1959 йылда — 621 кеше; 1989 йылда — 1053 кеше; 2002 йылда — 1080 кеше; 2010 йылда — 1257 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002). Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Яҡупов Фәрүәт Абдулла улы
Биографияһы
Рәсәй Федерацияһы Президентының 1995 йылдың 25 авгусындағы указы менән, Төньяҡ-Кавказ төбәгендә ғүмере өсөн хәүеф менән бәйле шарттарыҙа хеҙмәт бурысын үтәгән ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн, милиция өлкән лейтенанты Яҡупов Фәрүәт Абдулла улына «Рәсәй Федерацияһы Геройы» исеме бирелә һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла.
Кесе Тепла
Кесе Тепла — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тепла йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Карл Линней
Швеция короллеге фәндәр академияһы ағзаһы (1739, академияға нигеҙ һалыусыларҙың береһе), Париж фәндәр академияһы ағзаһы (1762) һәм башҡа фәнни ойошмалар һәм академиялар ағзаһы.
Һидив
Тарихы
Төрөк солтаны Абдул-Азиз мысыр пашаһы Исмаилға һидив титулын биргән, һәм был уны Ғосман империяһының башҡа төбәк башлыҡтарынан бер башҡа юғары ҡуя. 1914 йылда Мысыр өҫтөнән инглиз протектораты иғлан ителгәндән һуң, мысыр хакимдары солтан титулын ҡабул иткән.
Трофимук Андрей Алексеевич
Новосибирск
1957 йылда А. А. Трофимук академик М. А. Лаврентьев саҡырыуы буйынса академиктарҙан иң беренсе булып, Мәскәүҙәге институт директоры вазифаһын ташлап, Новосибирскиға күсә, ундағы яңы академия ҡаласығының ғилми эшмәкәрлеген, яңы ғилми үҙәкте ойоштора. Бер тиҫтә йыл дауамында ул М. А. Лаврентьев, Г И. Марчук, В А. Коптюг менән бергә ғәжәйеп донъя һәм Ватан фән үҙәге булдыра. Был СССР Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе барлыҡҡа килгәндән алып СССР-ҙың иң шәп ғилми үҙәге булып тора. Уның бүлексәләре Иркутск, Кемерово, Красноярск, Томск, Төмән, Улан-Удэ, Якутскиҙә барлыҡҡа килә. Новосибирскиҙа эшләү ваҡытында ғалим Көнбайыш Себерҙә нефть эҙләүҙең зарурлығын иҫбатлай,, ғәмәлдә Алыҫ төньяҡтың, Көнсығыш Себерҙең, Яҡут АССР-ының Уренгой, Самотлор, Федоровский, Медвежий, Ямбург һәм Правдинский нефть ятҡылыҡтарын асыуға булышлыҡ итә. А. А. Трофимук Себер платформаһының һәм Лена-Тунгус провинцияһының нефтле-газлы булыуын фәнни нигеҙҙә иҫбатлауға тос өлөш индерә. Үҙенең уҡыусылары һәм фекерҙәштәре менән бергә планеталағы иң боронғо докембрий нефть һәм газлы ҡатламдарҙы сәнәғәттә үҙләштереп ҡулланыуҙы асыҡ иҫбатлай һәм киң масштабта асыҡ (Юрубчено-Тохомский, Среднеботуобинский, Верхнечонский һәм башҡа) ҙур һәм гигант ятҡылыҡтарҙы прогнозлай һәм уларҙы үҙләштереү программаларын нигеҙләй.
Быкова Елизавета Ивановна
Хәтер
2012 йылда Владимирҙа «Елизавета Быкова мемориалы» инициатива төркөмө төҙөлә, уның маҡсаты — Боголюбово биҫтәһендә скульптор Илья Шанин эшенең һәйкәлен төҙөү була. Инициатива төркеме шул исемдәге сайт булдырған — memorialbykovoi.ru.
Мүдәжәр
Таралыуы
Мүдәжәр Кастилия (Толедо), Арагон (Сарагоса), Каталония һәм Әл-Әндәлүстә (Кордова, Севилья) таралған. Стиль мосолман һәм христиан оҫталары тарафынан булдырылған, һәм ҡатмарлы формала мавритан сәнғәте элементтарын берләштергән (архитектурала ғәрәп даға һымаҡ аркаларҙың формалары, планында йондоҙло һәм ҡумталы «күҙәнәкле» көмбәҙҙәре — артесонадо һаҡланған . Испандар тартып алған ерҙәрҙә мавритан сәнғәте традициялары христиандарҙың ғөрөф-ғәҙәттәренә йоғонто яһаған халыҡ мүдәжәре һәм башлыса һарайҙа төҙөлөштәрендә ҡулланылған һарай мүдәжәре үҙ-ара айырыла (Севилья Алькасары).
Солоновка (Иня ҡушылдығы)
Солоновка  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының һул ярына тамағынан 401 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Кесе Балык
Кесе Балык — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1353/2/35 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 204 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Түбән Аҡбаш
Түбән Аҡбаш (Нижнеакбашево), ерле халыҡ Һайыҫҡан (Саескан) тип атай — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 184 кеше. Почта индексы — 452251, ОКАТО коды — 80240890005.
Болонья (футбол клубы)
Тарих
«Болонья» Италияның иң титуллы клубтары исемлегендә алтынсы урынды биләй: ете тапҡыр ил чемпионы һәм ике тапҡыр Милли кубокты яулаусы.. Халыҡ-ара аренала команда. Интертото Кубогында һәм Митропа Кубогында еңеүсе була. 1998/99 йыл миҙгеле клуб өсөн иң уңышлыларҙың береһе була, команда УЕФА кубогының ярым финалына барып етә, унда бары тик Марселдең «Олимп» командаһынан ғына ҡалыша. 2007/08 йыл миҙгелендә команда А Серияһына путевка яулай.
Мечел
Дәүләт органдарынан тәнҡит
2008 йылдын 24 июлдә РФ Хөкүмәте рәйесе В. В. Путин компанияны сит баҙарҙа күмерҙе ике мәртәбә түбән һаҡ буйынса һатҡан өсөн тәнҡитләне. Путиндын һүҙҙәренән һуң Мечелдын акциялары хаҡы Ҡиммәтле ҡағыҙҙар баҙарында 37 процентҡа кәмене. 28 июлдә В. В. Путин РФ Хөкүмәте трансферт һаҡтар буйынса селектор кәңәшмәһендә Мечел башлығын тағы ла тәнҡитләне:
Кесе Варь-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рок
60-70 йылдарҙа рок-музыканың барлыҡ иң билдәле жанрҙары барлыҡҡа килә. Өҫтә телгә алынғандарынан башҡа хард-рок, панк-рок, рок-авангард кеүек йүнәлештәр. 70 йылдар аҙағанда 80 йылдар башында постпанк, яңы тулҡын, альтернатив рок, хардрок, дэт-метал кеүек яңы жанрҙар барлыҡҡа килә. 90 йылдарҙа иһә гранж, брит-поп, альтернатив метал кеүек жанрҙар билдәлелек яулай.
Сандыбейю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Щучье (Ҡурған өлкәһе)
Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышына райондан 9324 яугир фронтҡа китә, 5217 һалдат һәм офицер һуғыш яланынан ҡайта алмаған.
Фәтҡуллин Хөсәйен Ямалетдин улы
Биографияһы
Рәми Ғариповтың яҡын ҡәрҙәше.
Самурай
Ә «самурай» һүҙе боронғо билдәһеҙ ҡылым формаһынан килеп сыҡҡан (. 侍ふ сабурау ) ; йәғни хеҙмәтле кеше. Самурайҙар яугир-рыцарҙар ғына түгел. Улар үҙҙәренең даймёһын йәки сюзеренды һаҡлайҙар, шул уҡ ваҡытта көндәлек тормошта уның хеҙмәтселәре була.
Быяла
Быяла тарихы (технология)
Быяла эшләүҙең килеп сығышы тураһында һөйләүсе легендаларҙың актуаллеге тарихи һәм этногеографик аспекттарға ғына ҡағылмай, Белемдәр теорияһы күҙлегенән ҡарағанда ситләтелгән генә әһәмиәткә эйә, әммә техниканың барлыҡҡа килеүенә, мәҫәлән, көршәк яһау оҫталығының «осраҡлы» процестарынан айырылған кеүек, яңы үҙенсәлектәргә эйә материал булдырыуҙың башланғыс нөктәһе булып тора — улар менән идара итеүҙең беренсе аҙымы, ә киләсәктә — ҡоролманы аңлау өсөн. Бер нисә версия бар, уларҙың береһе ошо миҫалды ҡулланып һорауҙы хәл итергә тырыша: быяла нимә ул? — Н. Н. Качалов тәҡдим итә :
Самурай
Алтын быуат
Ёморито империя менән идара итеүҙең яңы органын булдыра, ул «ялан ставкаһы» тип атала. Сёгун кеүек үк, уның министрҙарының һәм уларҙың ярҙамсыларының күпселеге самурайҙар була. Шуның арҡаһында самурай ҡатламы рухы Японияның бөтә йәмәғәт тормошо өлкәләренә үтеп инә.
Үҙ-ара һуғыштар дәүере
Нобунаганың иң һәләтле генералдарының береһе — Тоётоми Хидэёси илде берләштереү эшен дауам итә. Ул үҙенең ҡурсалаусыһы эшен аяуһыҙ тәүәккәллек менән дауам итә һәм 1588 йылда ғәмәлдә илде берләштерә. Хидэёси ваҡытында асигара пехотаһына йыйылған ябай кешеләрҙе самурай ҡатламына индерәләр.
Һүнеүе
Японияла Токугава (1603—1867) феодаль йортоноң сёгундары хакимлыҡ иткән осорҙа самурайҙар ҡатламы аныҡ биҙәлеш ала. Был ваҡытта сёгундың туранан-тура вассалдары булған хатамотолар (байраҡ аҫтында) самурайҙарҙың өҫтөнлөклө ҡатламын тәшкил итә. Хатамотоларҙың күпселеге сёгундың шәхси биләмәләрендә хеҙмәтселәр ҡатламы була. Самурайҙарҙың төп массаһы кенәздәрҙең (даймё) вассалдары була; йыш ҡына уларҙың ерҙәре булмай, ә кенәздән эш хаҡын дөгө менән ала.
Самурайҙарҙа уларҙың сәйер хәле арҡаһында барлыҡҡа килгән тулы булмағанлыҡ комплексы традицион рухи ҡиммәттәргә ҡарата киҫкен тартылыуҙа сағылыш таба. Бөтә ерҙә төрлө хәрби сәнғәт мәктәптәре барлыҡҡа килә. Яңы көс менән үҙ-ара һуғыштар ваҡытында дзэн фәлсәфәһенә, сәй церемонияһына, һынлы сәнғәт һәм гравюраға, нәфис әҙәбиәткә ҡыҙыҡһыныу кәмей.
Күп кенә самурайҙар, хатта рониндарҙың хәленә күсмәйенсә лә, сауҙа, һөнәрҙәр һ. б. кәсептәр менән шөғөлләнә. Рядо самурайҙары (бигерәк тә Сацума, Тёсю, Тоса һәм Хидзэн кенәзлектәрендә), буржуазия менән тығыҙ бәйле, 1868—1889 йылдарҙағы Мэйдзи реставрацияһында ҙур роль уйнай. Уның барышында самурайҙар ҡатламы, башҡа феодаль ҡатламдар кеүек үк, бөтөрөлә (урта һәм ваҡ самурайҙарҙан сидзоку ҡатламы ойошторола), әммә самурайҙар үҙҙәренең өҫтөнлөклө хәлен юғалтмай. Токугава осоронда уҡ ысынбарлыҡта ергә (госи) хужа булған самурайҙарҙың байтаҡ өлөшө 1872—1873 йылдарҙағы аграр закондарҙан һуң был ерҙең юридик милексеһе була. 1947 йылда Японияның хәрби көстәрен киңәйткәндән һуң, элекке самурайҙар мөхитенән чиновниктар кадрҙары тулыландырыла, армияның офицерҙар составы башлыса уларҙан тора. «Бусидо» кодексы самурайҙарҙың ҡыйыулығын һәм тардицияларын, һуғыш культын данлай — ул Икенсе доня һуғышына тиклем милитаристик Япония идеологияһының состав өлөшөнә әйләнә. «Самурай» термины ҡайһы бер осраҡта япон армияһында хеҙмәт итеүселәрҙе билдәләү өсөн ҡулланыла, әммә 1947 йылда Японияның ҡораллы көстәре бөтөрөлгәс, тик тарихта ғына тороп ҡала.
Бусидо
Әгәр самурай тәртип ҡағиҙәләрен үтәмәһә, уны хурлыҡ менән самурайҙар сафынан ҡыуып сығаралар, йә ул харакири ҡыла.
Карамова Ирина Марсил ҡыҙы
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге йөрәк‑ҡан тамырҙары системаһы сирҙәре менән ауырығандарҙың үлемен кәметеүгә йүнәлтелгән маҡсатлы программалар эшләүгә, хроник йөрәк етешмәүсәнлеге булған пациенттарға махсус кардиологик ярҙам күрһәтеүҙе камиллаштырыуға һәм башҡаларға арналған. Карамова Ирина Марсил ҡыҙы ҡатнашлығында коронар артерияларҙың миокардиаль күперсектәрен модификацияланған фармакологик стресс‑эхокардиография алымы менән яраламайынса дифференциаль диагностикалау ысулдары эшләнә. 200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 2 уйлап табыу, унлаған табиптар өсөн уҡыу әсбабы авторы.
Машина
Ҡоролма һәм уның өлөштәре
Машиналарҙа йә двигатель, йә башҡарыусы механизм (йә икеһе лә) механик хәрәкәттәр яһай. Уның ҡалған өлөшө башҡа эш принциптарына нигеҙләнеүе мөмкин (йәғни оптика, электродинамика һәм башҡа закондарҙы ҡулланып).
Тәғәйенләнеше буйынса
Энергетик һәм эшсе машиналар менән идара итеү өсөн мәғлүмәт машиналарын ҡулланыу яһалма интеллект системаларын ҡулланыу нигеҙендә тирә-яҡ мөхиттең үҙгәреүенә яраҡлаша алған кибернетик машиналарҙың барлыҡҡа килеүенә килтерә: роботтар, манипуляторҙар, автоматтар һәм һығылмалы етештереү системалары. Төрлө эшсе машиналарҙың бер конструкцияла ҡушылыуы комбайн-машиналарҙың барлыҡҡа килеүенә килтерә, һәм төрлө энергетик машиналарҙың ҡушылыуы гибрид конструкциялар эшләүгә этәргес бирә.
Агрегаттары
Машиналарҙы тәшкил иткән агрегаттарҙың типик өлгөләре булып электр двигателдәре, редукторҙар, насостар, төрлө маҡсаттарҙа гидравлик көсәйткестәр рәүешендәге гидравлик агрегаттар, электр тогы генераторҙары, компрессорҙар һәм башҡалар тора. Ҡайһы бер ауыл хужалығы машиналары агрегаттарҙан йыйыла; күп һанлы агрегаттар машиналар эшләү, транспорт һәм транспорт ҡорамалдары, химия-эшкәртеү сәнәғәте машиналары, металлургия производствоһының прокат стандары составына инә.
«Кеше-машина» системаһында үҙ-ара тәьҫир итешеү үҙенсәлектәре
«Кеше-машина» системаһы кеше-операторҙы (операторҙар төркөмөн) һәм уның ярҙамында хеҙмәт эшмәкәрлеге алып барылған машинаны үҙ эсенә алған системаны аңлата. «Кеше-машина» системаһы — идара итеү системаларының айырым осрағы, уларҙа машинаның эшмәкәрлеге һәм кеше эшмәкәрлеге берҙәм идара итеү схемаһы менән тоташтырыла. Кеше менән машинаның үҙ-ара мөнәсәбәттәрен ойоштороуҙа төп роль анатомик һәм физиологик ролгә генә ҡарамай, шулай уҡ кешенең психологик үҙенсәлектәре: ҡабул итеү, хәтер, фекерләү, иғтибар һ. б. өҫтөнлөк итә. Кешенең психологик үҙенсәлектәре күп осраҡта уның машина менән мәғлүмәт үҙ-ара тәьҫир итешеүенә бәйле. Был үҙ-ара тәьҫир итешеүҙең үҙенсәлектәре — инженер психологияһын өйрәнеү объекты, системаларҙың дөйөм теорияһы һәм уның ҡулланма йүнәлеше, система инженерияһы.
Чулас
Чулас — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 83 км.
Зейналова Ирада Автандиловна
Биографияһы
2003 йылдан алып 2016 йылға тиклем «Беренсе канал»да эшләй. Башта, 2003 йылдан 2007 йылға тиклем — «Яңылыҡтар», «Ваҡыты» һәм «Башҡа яңылыҡтар» мәғлүмәти программаларҙа хәбәрсе булып эшләй. 2004 йылдың февралендә һәм 2010 йылдың мартында Мәскәү метроһында шартлау көнөндә, 2004 йылда Бесланда террористик акт көндәрендә, 2005 йылдың 25 майында Мәскәү энергия селтәрҙәрендә авария көндәрендә, шулай уҡ 2006 йылда Германияла футбол буйынса чемпионаттың финал уйындарынан  репортаждар алып бара.
Ғаиләһе
Зейналованың ике туған ағаһы Исабала Муса Оглы Санкт-Петербург дәүләт аграр университетының  юридик факультетының элекке деканы була. Ришүәт өсөн ҡулға алына һәм 2017 йылда 8 йылға хөкөм ителә.
Эҫем (Силәбе өлкәһе)
Тарихы
2011 йылдың 11 авгусында Эҫем — Ерал аралығында поездарҙың һәләкәткә осрауы теркәлә, уның һөҙөмтәһендә ике поезд рельстан төшәләр һәм ике кеше һәләк була.
Мөҙәрисов Рушат Сәлих улың
Мөҙәрисов Рушат Сәлих улы (1974 йылдың 24 феврале, СССР, РСФСР, БАССР, Бүздәк районы, Сабай) — драма актеры, Өфө дәүләт «Нур» татар театры актеры (1993 елдан), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2019), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2008),.
Кесе Карен
Кесе Карен — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Карен йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Бондаренко Игорь Михайлович
Биографияһы
И. М. Бондаренко — 34 китап авторы. Яҙыусының әҫәрҙәре немец, венгр, болгар һәм СССР халыҡтары телдәренә тәржемә ителгән.
Кәрим Абдул-Джаббар
Колледж
1968 йылда Льюис Алсиндор (21 йәш), илендә ҡара тәнлеләрҙе дискриминациялауға ҡаршы булыуын белдереп, Олимпия уйындарында АҠШ йыйылма командаһы өсөн уйнауҙан баш тарта.
Шәхси тормошо
Каримдең ҡатыны Хәбибә Абдул-Джаббар (Habiba Abdul-Jabbar) була, тыуғанда ҡушылған исеме — Дженис Браун (Janice Brown); өс балалары бар — ҡыҙҙары Хәбиба (Habiba) менән Султана (Sultana) һәм улдары кесе Кәрим (Kareem Jr.). Кесе Кәрим атаһы юлынан китә һәм баскетбол менән шөғөлләнә. 1978 йылда Кәрим менән Хәбибә айырылыша. Билдәле булыуынса, Абдул-Джаббар ғүмер баҡый баш өйәнәгенән йонсой; башы ауыртыуын ул тарма нигеҙендә эшләнгән препараттар менән баҫа, ошо арҡала Кәримдең хоҡуҡ һаҡлау органдары менән дә мөнәсәбәттәре боҙола.
Саз (музыка ҡоралы)
Әҙерләү
Әрмән сазы шул уҡ конструкцияға эйә, октава менән юғарыраҡ яңғыраған 2-се төркөм ҡылдарының көйләүе менән айырылып тора.
Эстония
Бойондороҡһоҙлоҡ осоро
2010 йылдың 4 июнендә Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһының Генеральный секретары А. Гурриа һәм Эстонияның премьер-министры А. Ансип Таллинда Эстонияны был ойошмаға индереү тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуя.
2009 йылдың июнендә Эстония хөкүмәтенең яңыртылған планына ярашлы, 2011 йылдың 1 ғинуарында евроға күсеү ғәмәлгә ашырыла.