cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кесерткән турғайы
Кесерткән турғайы (Крапи́вник йәки подкоренник),  — кесерткән турғайҙары ғаиләһенә ҡараған берҙән-бер бәләкәй ҡош. Америкала, Евразияла һәм Төньяҡ Африкала осрай. Ҡыҫҡа ҡойроғо күтәрелгән йомшаҡ мамыҡ шарға оҡшаған. Ҡош бик хәрәкәтсән, бейек ергә ултырып, ғәҙәттән тыш көслө тауыш менән, бик һоҡланғыс, тиҙ һыҙғырыуҙарҙан торған үҙенсәлекле, ҡабалан йыр башҡарып, ата заттар үҙҙәренең биләмәһен биләй.
Латвия тимер юлы
Электрлаштырылған һыҙыҡтар
Латвия электрлаштырылған тимер юлдары — Балтика буйында  иң оҙоно, уларҙың дөйөм оҙонлоғо — 249 км (тағы 12 км ҡулланылмай). Даими 3 кВ токта электрлаштырылған.
Станция һәм туҡталыш пункттары (20): Рига, Земитаны, Браса, Саркандаугава, Мангали, Зиемельблазма, Вецдаугава, Вецаки, Калнгале, Гарциемс, Гарупе, Царникава, Гауя, Лиласте, Инчупе, Пабажи, Саулкрасты, Кишупе, Звейниекциемс, Скулте.
Үрҙәге дүрт тармаҡтан тағы ике һыҙыҡты  электрлаштырыу планлаштырыла:
Бәшнәк (хикәйә)
Сюжет
Төнө буйына Жмухин йоҡламайынса аҡ йөҙлө әфәнденең әйткәне тураһында уйлап ята. Йоҡлап китер алдынан Жмухин тағы ла аҡ йөҙлө әфәндегә үҙенең хеҙмәт иткән сағындағы тормошо, идарасыһына үҙ хеҙмәтселәренә аҡса түләмәҫкә ҡушҡан һәм уны тыңлағаны өсөн ун һум аҡса биргән алпауыт тураһында, үҙ улдарының себер шеше менән ауырыған аттың тиреһен һуйып һатыуҙары тураһында һөйләй. Жмухиндың ҡатын-ҡыҙҙы кешегә һанамауы ла асыҡлана: «Ҡатын кеше уйлай беләме ни? Юҡ. Дөрөҫөн генә әйткәндә, мин ҡаты-ҡыҙҙы кешегә һанамайым».
Ырымбур өлкәһе
Тарихы
Ырымбур өлкәһе тарихы Ырымбур экспедицияһынан башлана, 1744 йылда ойошторолған Ырымбур губернаһы тарихы менән бәйле.
Сорғот педагогия университеты
Белем алыу
2008 йылда юғары уҡыу йорто ике кимәлле белем биреү системаһына күсә.
Сапсан
[[Рәсем:PeregrineRangeMap.png|300px|thumb|Распространение сапсана в мире:
Оло Австралия ҡултығы
Флора һәм фауна
Уртаса тәрәнлеге сағыштырмаса һай булыуына ҡарамаҫтан ҡултыҡ флора һәм фауна байлылығы менән айырылып тормай. Ҡултыҡ һыуҙарында акулалар, шыма киттар тереклек итә.
Түбәгүҙ
«Уғыҙнамә»
XIV быуат башында, 1309 йылда уғыҙ сығышлы тарихсы Әбүбәкр ибн Абдуллаһ ибн Айбәк-әд-Дауадари Мысырға ғәрәп телендә ҙур булмаған хроника («Данланғандар тарихынан бер ынйы») яҙып ебәрә. Ул VI быуатта сәсәниҙәр хакимы Ануширавандың вәзире Бузург-Мехруйҙың төркисәнән фарсысаға тәржемә ителгән бер китабы булыуын яҙа.
Басаттың Түбәгүҙҙе үлтереүе тураһында һигеҙенсе бүлек йөкмәткеһе
Түбәгүҙ тарихы иһә былай башлана. Аруз хандың Сары тигән көтөүсеһе була. Бер мәл көтөүҙәге һарыҡ «Оҙон болаҡ» тигән шишмә яғына ҡасып китә, ә унда ҡанатлы бәрей ҡыҙҙары осоп килә торған була. Көтөүсе юғалған һарығын эҙләп шишмә янына килеп сыҡҡас, бәрей ҡыҙҙар осоп китә башлай. Мәгәр береһен көтөүсе тотоп ала. Ҡыҙҙы көсләй. Бәрей ҡыҙ осоп киткән сағында көтөүсегә, бер йылдан үҙеңдең әйбереңде килеп алырһың, һин уғыҙҙарға ҡот осҡос бәлә килтерҙең, тип әйтә.
Аруз Түбәгүҙҙе өйөнә алып ҡайта, имсәк һөтө имеҙергә ҡуша. Түбәгүҙ һөт инәһенең һөтөн дә, ҡанын да һурып бөтөрөп, уны үлтерә. Шулай итеп ул бер нисә һөт инәһен үлтерә. Былай бармағанын күреп, Түбәгүҙгә көнөнә бер биҙрә һөт эсерәләр. Түбәгүҙ үҫеп, башҡа балалар менән уйнай башлай. Береһенең танауын, икенсеһенең ҡолағын тешләп өҙә. Кешеләр Аруз ханға зарланып килә башлай. Аруз хан Түбәгүҙҙе әрләп-туҡмап, йорттан ҡыуа.
Түбәгүҙҙең әсәһе осоп килеп төшөп, уға бер йөҙөк бирә һәм уны кейгәс, бер уҡ та тейә алмаҫ, бер ҡылыс та саба алмаҫ, тип әйтә. Түбәгүҙ бейек тауҙа йәшеренеп кешеләрҙе талай, урлай башлай. Кешеләр уға һөжүм итеп, атһалар — уҡ теймәгән, сапһалар — ҡылыс киҫмәгән. Түбәгүҙ яҡын-тирәләге барлыҡ көтөүселәрҙе ашап бөтөргәс, уғыҙҙарҙы ашай башлаған.
Грязнов Иван Никифорович
Пугачев ихтилалында ҡатнашыу
1773 йылдың сентябрендә Ырымбур губернаһында Яйыҡ казактарының ихтилалы башлана, ихтилал өсөн сәбәп тә табыла — «император Петр Федоровичтың мөғжизәле ҡотҡарылыуы» тураһында хәбәр ителеүе. Октябрь башында Ырымбур тирәһенә пугачевсыларҙың килеүе менән уларға татарҙар, Уралда заводтар-ҡәлғәләр төҙөү өсөн үҙҙәренең урман һәм ер биләмәләрен юғалтҡан башҡорттар ҡушыла башлай. «Петр III» армияһына ҡушылған башҡорт отрядтары, тәү сиратта, үҙ ерҙәрендә заводтарҙы һәм тораҡ пункттарын юҡ итергә тырышалар. Был шарттарҙа ҡәнәғәт булмау өсөн үҙ сәбәптәре булған завод крәҫтиәндәре, «император Петр Федоровичҡа» әүҙем ҡушылалар, шул иҫәптән пугачевсыларҙан башҡорттарҙың һөжүмдәренән яҡлау эҙләү маҡсатында ла.
Иҫәт провинцияһында. Силәбене ҡамау
Пугачев Грязновтың эш тәжрибәһен һәм энергияһын юғары баһалай, казактар, башҡорттар һәм завод крәҫтиәндәренән торған отряд менән уны «баш полковник» дәрәжәһен биреп, Иҫәт районына юллай — был район ихтилалсылар өсөн бик кәрәкле, ббик мөһим була, сөнки бында завод-рудниктар күп була, халыҡ та күп йәшәй. был төбәктә инде башҡорт отрядтары эш итә, ә декабрҙең уртаһынан Чика-Зарубин бойороғо буйынса Иҫәт провинцияһына атаман вәкәләттәре менән Табын казагы Иван Кузнецов килә, уның ғәмәлдәре һөҙөмтәһендә ғәскәргә Һатҡы, Златоуст һәм Ҡатау-Ивановка заводтарынан беркетелгән крәҫтиәндәр һәм эшселәр ҡушыла. Кузнецов урындағы казактарҙы ла йәлеп итә, әммә Иҫәт провинцияһына Грязнов ебәрелеүе тураһында хәбәр килә, ә Кузнецовты Чика-Зарубин ғәмәлдәрҙе бер-беренә тура килтереү өсөн Красноуфимск һәм Көңгөр райондарына ебәрә.
Грязнов Иҫәт провинцияһының административ үҙәге — Силәбелә — казактарҙың атаманы Максим Уржумцев менән бәйләнеш булдырыуға өлгәшә һәм уны «Петр III» батшаға ҡушылырға күндерә. Тыныс ваҡытта Силәбе казактары халыҡтың күпселеген тәшкил итә, әммә ихтилал башланыу менән ҡалаға 2 мең тирәһе дәүләт крәҫтиәндәрен алып киләләр, уларҙы «выписной казак» итеп яҙҙыралар, шулай уҡ ялан пушкалары булған Тубыл ҡала батальонының ротаһын күсерәләр. Грязновҡа ышанып, Силәбе казактары бола күтәрәләр, әммә Тубыл ротаһының командиры подпоручик Пушкаревтың етеҙ ғәмәлдәре боланы баҫтырыуға алып килә, казактарҙың күпселегенә ҡаланан ҡасырға тура килә.
9 ғинуарҙа Грязнов Силәбе ҡәлғәһенең диуарҙарына ут аса, әммә 18 орудиенан ҡеүәтле яуабы пугачевсыларҙы сигенергә мәжбүр итә. Казактары һәм завод крәҫтиәндәре заводы, ҡыштым 10 ғинуарҙа Грязновҡа завод крәҫтиәндәренән һәм Ҡыштым заводынан выписной казактарҙан торған өҫтәмә көстәр ҡушыла һәм Грязнов ҡәлғәне штурмларға бойороҡ бирә. Һуғыш 5 сәғәттән ашыу бара, әммә Силәбе гарнизоны бөтә һөжүмдәрҙе лә кире ҡағыуға өлгәшә. Ғинуарҙың егемеләрендә Грязнов, отрядтарына тағы ла яугирҙар өҫтәп, ҡабаттан Силәбе диуарҙарына яҡынлаша. һөжүмде башламайынса ғына, пугачевсылар ысынында ҡаланы ҡамап алалар. 1 февралдә Деколонг сабауылға сығырға йөрьәт итә һәм Грязновтың лагерын һөжүмләй, әммә 4-сәғәтлек алыштан һуң ҡалаға кире ҡайта. тулыһынса блокадала ҡалыуҙан ҡурҡып, хөкүмәт ғәскәрҙәре урындағы түрәләрһәм обывателдәрҙең бер өлөшө менән бергә Силәбене ташлап сығалар.
Силәбене алғандан һуң тарихи документтарҙа Грязновтың исемен телгә алынмай. Төп көстәрҙең башында Силәбелә ихтилалсылар канцелярияһының етәксеһе Григорий Тумановты ҡалдырып, үҙе ҙур булмаған отряд менән көнбайышҡа китеүе билдәлә. Таймаҫов яҙыуынса, Грязнов Силәбенән Бәрҙеләге пугачевтың төп ғәскәре лагерына килә, һуңынан уның менән бергә Белорет заводынан Ҡаҙанға тиклем юл үтә һәм Михельсон отряды менән бәрелештә һәләк була.
Үтәғолов Рамаҙан Исмәғил улы
Йәмәғәт эштәрендә ҡатнашыуы
Р. И. Үтәғоловтың тырышлығы һәм ныҡышмаллығы арҡаһында Сибай ҡалаһында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яугирҙарына һәйкәл барлыҡҡа килә. Шулай уҡ, Рамаҙан Исмәғил улы тәҡдиме менән Башҡорт дәүләт филармонияһына Хөсәйен Әхмәтов исеме бирелә.
Ялым
Ялым — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға №444 исемһеҙ күл ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Суслопаров Иван Алексеевич
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән генерал Суслопаров Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы артиллерияһының штаб начальнигы булып хеҙмәт итә; һуңынан артиллерия Ҡыҙыл Байраҡлы офицерҙар составының белемен камиллаштырыу курсы етәксеһе була. 1943 йылдың ғинуарынан — урынбаҫары, 1943 йылдың апреленән — Көнбайыш фронттың 10-сы армияһы артиллерияһы командующийы
Урал
Урал — йәшәйеште тәьмин иткән һыуалыш сығанағы ла. Печора, Уса, Тубыл, Иҫәт, Тура һәм башҡалар — Төньяҡ Боҙло океан бассейнына, Кама менән Чусовая, Ағиҙел һәм Яйыҡ Каспий диңгеҙенә ҡарай. Күлдәре йәйрәп ята: Тауатуй, Арғужа, Уйылды, Иртәш, Ишкүл, Сыбаркүл, Торғаяҡ, Өргөн, Оҙонкүл, Яҡтыкүл.
Үҫемлектәр донъяһы ла, йәнлектәр донъяһы ла төрлө. Башҡортостан йәнлектәре генә лә бихисап: айыу, бүре, төлкө, мышы, ҡоралай, аҫ, бурһыҡ, һыуһар, әлгәнйәк, кеш, һеләүһен, тейен, шәшке, ҡуян, янут, ҡама, көҙән, йофар, йәтсә...
Хөсәйен (исем)
Этимологияһы
Хөсәйен — «гүзәл»,"матур", «яҡшы» мәғәнәләрен аңлатҡан ир балаларға йыш ҡушылған мосолман исеме.
Билдәле шәхестәр
Хөсәйен ибн Ғәли (الحسين بن علي; (8 ғинуар 626 йыл) — 10 октябрь 680йыл) — Әли ибн Әбу Талип һәм Фатиманың икенсе улы; шиғый-имамсыларҙың 3-сө имамы. Кербела эргәһендә Өмәүи хәлифе Язид I ғәскәре менән алыш ваҡытында һәләк булған көнөн шығыйсылар мәтам көнө ашура итеп билдәләйҙәр.
Фамилияларҙа
Хөсәйенов Айҙар Гайдар улы (28 февраль 1965 йыл) — журналист, шағир, драматург һәм тәржемәсе. 2012 йылдан «Истоки» гәзитенең баш мөхәррире.
Мәшәҡәт (хикәйә)
Тәнҡит
Цензор С. А. Верещагин хикәйәне халыҡ китапханаларына ҡуйыуҙы урынлы тип тапмай, 1904 йылда Матбуғат буйынса баш идаралыҡҡа был турала рапорт яҙа: «Хикәйәне баҫтырырға ярамай, сөнки унда сиркәү тәртиптәре, православие йолаларына хөрмәт менән ҡарау юҡ, был турала мин Һеҙ ғәли йәнәптәренә еткерәм. Драматик әҫәрҙәр буйынса цензор Верещагин. 13 февраль, 1904 йыл».
Сюжет
Хикәйәләге ваҡиға сиркәүҙә бара. Өлкән рухани өйҙә булмағанлыҡтан, сиркәүҙә ғибәҙәт ҡылыу эшен дьяк Отлукавин алып бара. Дьяк клироста тора һәм «һауҙар өсөн», «мәрхүмдәр өсөн» һүҙҙәрен уның алдында торған әбей һорауы буйынса яҙа. Әбей ғибәҙәт ҡылдырыу өсөн Хоҙай ҡолдарының исемдәрен бик шәп әйтә, шунлыҡтан дьяк, өлгөрә алмайынса, яҙыуын бутай һәм әбей ҙә үлгәндәре менән тере Хоҙай ҡолдарының исемдәрен бутай башлай. Улар бәхәсләшеп китә һәм дьяк: «Ярар, мин уларҙы көтөүе менән бергә яҙам да ҡуям, ә һин уларҙың исемлеген дьяконға алып бар. Дьякон үҙе ҡараһын, кемеһе бында — тере, кемеһе — мәрхүм: ул семинарияларҙа уҡыған, ғилемле кеше, ә мин был эштә үлтерһәң дә бер нимә лә белмәйем», — ти.
Һыуосҡан шарлауығы
Һүрәтләмә
Геологик тибы: Геоморфологик Подтип: Шарлауыҡ (В)
Һаҡланған тәбиғәт биләмәһенең норматив хоҡуҡи нигеҙе:Башҡортостан Республикаһы Министрҙар кабинеты ҡарары ( 12.02.1997 №124-р; 26.02.1999 №48; 07.12.2018 №597 )
Үҫемлектәр япмаһы
Ландшафт ҡайын, уҫаҡ, ҡарағай урмандарынан һәм органоген ҡырсынташлы һәм тау һоро урман тупрағындағы урманлы далаларҙан тора. Битләүҙәрҙә йәшел мүкле, кара һәм ҡыҙыл көртмәлеле ҡарағайлыҡтар урынлашҡан. һырт тубәләрендә — ҡарағас менән шыршы, түбәндә ҡарама менән йыланың реликт ағаслығы урын алған.
Артиллерия тауы
Тышҡы һылтанмалар
Памятники в алфавитном порядке в Мясниковском районе Ростовской области
Российские объекты культурного наследия: Памятники Ростовской области, основанные в 1972 году в России
Горюн
Горюн — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чагодоща йылғаһының һул ярына тамағынан 157 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Кәрим Хәкимов музейы
Музейҙың тарихы һәм тасүирламаһы
2005 йылға тиклем музей Башҡортостан Республикаһының Милли музейы филиалы булып эшләй. Ә 2006 йылдан Бишбүләк районы муниципаль музейы тип үҙгәртелә.
Оло Сандибей (Сандибей ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Алеша Попович
Алексей Попович украин эпосында
Урыҫ былиналарындағы Алёша Попович менән Украина думаларындағы Алексей Попович (Олексій Попович) ярайһы уҡ оҡшаш. Мәҫәлән, рус филологы, славян телдәре белгесе Пётр Алексеевич Бессонов билдәләүенсә, былиналағы Алёша Попович һәм думалағы Алексей Попович берҙәй ихтирамһыҙ, әҙәпһеҙ һәм тупаҫ. Билдәле уртаҡ һыҙаттарға шулай уҡ ҡайһы бер тикшеренеүселәр грамоталылыҡ, эсеүгә әүәҫлек, ике йөҙлө булыуҙарын өҫтәй. Ике халыҡ ырыу-ҡәбилә туғанлығы һәм күп йыллыҡ күршелеге менән бәйле оҡшашлыҡтар булыуға ҡарамаҫтан, шуны билдәләп үтергә кәрәк: думалар һәм былиналар йөкмәткеһе буйынса бөтөнләй башҡа әҫәрҙәр.
Таунгу (династия)
Таунгуның беренсе династияһы
1564 йылда Байиннаун Аютияны буйһондора һәм уның тәхетенә үҙ вәкилен ултырта. Ул иҫәпһеҙ-һанһыҙ хазиналар һәм әсирҙәр менән Пегуға ҡайта, унда ул булмаған саҡта ихтилал башлана, уның барышында баш ҡала батша һарайы менән бергә яндырыла. Ихтилалды баҫтырып, Байиннаун яңы ҡала һәм һарай төҙөй, Европанан килгән сәйәхәтселәр уларҙың бай һәм иҫ киткес һоҡланғыс матур булыуын һүрәтләй. 1568—1569 йылдарҙа Аютияға тағы ла хәрби поход ойошторола. Яуланған баш ҡаланы поход һалдаттары талай, ә ил артабанғы 15 йылда Мьянма вассалы була.
Вся Уфа
Тарихы
1999 йылдың 5 ноябрендә — Өфө ҡала хакимиәте ҡарамағындағы муниципаль телекомпания булараҡ ойошторолған «Бөтә Өфө» продюсер үҙәге. Тапшырыуҙар ТВ Үҙәк каналында алып барыла.
Наградалары
Өс тапҡыр — 2007, 2008 һәм 2010 йылдарҙа — телекомпания хеҙмәткәрҙәре ТЭФИ-төбәк Орфей премияһы ала. 2005 йылда йәмәғәтселек менән бәйләнеш өлкәһендәге "Көмөш йәйәсе" һәм «Аҡ ҡанат» абруйлы премияларҙы «Дворник һәм уның командаһы» социаль проекты ала. Продюсер үҙәге йәмәғәт һәм дәүләт ойошмаларынан, күп һанлы йәмәғәт-әһәмиәтле проекттарға ярҙам иткән өсөн, күп тапҡыр рәхмәт хаттары ала.
Сага (Куяры ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Илмән (Новгород өлкәһе)
Илмән (Илмерь ) — Новгород өлкәһенең көнбайыш өлөшөндәге күл. Балтик диңгеҙенең һыу йыйыу бассейнына ҡарай. Боҙлоҡтан һуңғы был һыу сығанағының (иртә һыу системалары урынында) яр буйҙары матур, ул күп мең йыллыҡ үҙләштереү тарихына эйә. Һыу өҫтө майҙаны — 982 квадрат километр.
Атамаһы
И. И. Муллонен күл атамаһын төбәктә киң таралған Балтик буйы-фин нигеҙеле *ylä- «үрге (Волховҡа ҡарата)» тигәндән сығара. Илмән һәм Илмер формаларын борон йәшәгән Ylä/järvi, Ylämä/järvi «Үрге күл» һәм Ylimäine, Ylimmäinen «Үрге» варианттары сағылдыра ала.
Попов Никита Саввич
Биографияһы
1804 йылда «Пермь губернаһының хужалыҡ итеү тасуирламаһы…» («Хозяйственное описание Пермской губернии…») тигән тәүге дөйөмләштерелгән фәнни 2 томда Пермь ҡалаһында нәшер итә. Был хеҙмәттә Пермь губернаһының географик, этнографик, иҡтисади һәм тарихи тасуирламаһы бирелә. Шуның бер тормында Пермь башҡорттарының хужалығы, көнкүреше, торлағы, башҡорт кейеме, башҡорт аш-һыуы һәм дини ҡараштарының үҙенсәлектәре һүрәтләнгән Урал буйы халыҡтарының географияһы, тарихы һәм этнографияһы буйынса материалдар килтерелә. 1811—1813 йылдарҙа Император Ирекле иҡтисади йәмғиәте был хеҙмәтте Санкт-Петербургта 3 томда нәшер итә. Бынан башҡа Пермь губернаһы тураһында күп төрлө материалдарҙы 1811—1820 йылдарҙа сыҡҡан «Казанские известия» гәзитендә йыл һайын баҫтырып бара. 1807 йылда Пермь губернаһының барлыҡ училищелары тураһында тарихи яҙмалар төҙөй.
Бегила
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әхмәдабад
Әхмәдабад тарихы
1930 йылда Ганди Дандиға тоҙ походы ойоштора, ә 1942 йылда ашығыс бойондороҡһоҙлоҡ талап иткән Август хәрәкәте (Бөтә Һиндостан забастовкаһы) башлана. Британ Һиндостан сиге процесында, 1947 йылда ҡала буйлап индустар менән мосолмандар араһында сыҡҡан сыуалыштар тулҡыны тарала. Әхмәдабад яңы ғына булдырылған Гуджарат штатының баш ҡалаһы була. Ошо ваҡыт эсендә ҡалала күп кенә мәғариф һәм фән институттары барлыҡҡа килә. Ҡала юғары мәғариф, фән һәм технологиялар үҙәгенә әйләнә. Ауыр һәм химия сәнәғәте үҫеш ала. Артабанғы ун йыллыҡта, социаль ғәҙелһеҙлек һәм коррупция арҡаһында сыҡҡан сәйәси киҫкенлек арҡаһында, үҫеш туҡтай. Һөҙөмтәлә, ҡалала һәм уның ситендә касталар араһында бәрелештәр барлыҡҡа килә.
Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығы
Илселек приказы
1570 йылдың 28 декабре. Мисәтсе итеп Борис Сукин тәғәйенләнә. Приказ эштәре менән дьяк Андрей Яковлевич Щелкалов идара итә.
Тәдлис
Хәҙис ғилемендә
Ихтимал, тик тәдлистә ғәйепләү йәки шик аҫтына алыуға бағышланған иң тәүге коллекция Хөсәйен әл-Ҡарабисиҙың ҡайһы бер фрагменттары һуңғы эштәрендә һаҡланған Китаб әл-Мөҙәлисм (һижри 245 йәки 248 й.) тигән хеҙмәте булғандыр. Ибн ән-Нәдим "Фихрис"тә Али ибн әл-Мәҙиниҙең (ваф. ) беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған ошондай уҡ хеҙмәте тураһында телгә алған. Артабанғы рижәл ғилеме буйынса бөтә китаптарҙың лексиконында термин йыш ҡулланыла.
Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығы
Рәсәй империяһының Сит ил эштәре министрлығы
1815. Сит ил эштәре буйынса статс-секретарь Иоанн (Иван) Каподистрия, 1822 йылда Грецияға киткәнгә тиклем, Нессельроде Карл Васильевич менән берлектә министрлыҡ менән идара итә.
1816 йылдың 21 авгусы. Министрлыҡ идарасыһы граф Карл Васильевич Нессельроде, 1845 йылдың 28 мартынан дәүләт канцлеры.
Яйлап эштәрҙе министрлыҡҡа тапшыра торған Сит ил эштәре коллегияһы бөтөрөлә.
1910 йылдың 14 сентябре Министр Сергей Дмитриевич Сазонов. Германия менән һуғыш яҡлыларҙың береһе Антанта дәүләттәре менән Константинополдең һәм Ҡара диңгеҙ боғаҙҙарының Рәсәй контроленә күсеүе тураһында йәшерен килешеү төҙөй (1915). Императрицаны уратып алған аҫтыртын этлек (интрига) һөҙөмтәһендә отставкаға ебәрелә.
СССР Сит ил эштәре министрлығы
1957 йылдың 15 феврале. Министр — сит ил матбуғаты «Юҡ әфәнде» тип йөрөтөлгән Андрей Андреевич Громыко (1909—1989). Америка Ҡушма Штаттары менән даими диалог һәм сауҙа алып барыу яҡлы. 1961 йылдан КПСС-тың Үҙәк комитеты ағзаһы, 1973-1988 йылдарҙа Политбюро ағзаһы. 1968 йылғы пленумда капиталистик илдәргә ҡарата сәйәсәтте бүлеүгә өлгәшә: бынан алып СССР Сит ил эштәре министрлығы практик мәсьәләләрҙе хәл итә һәм һөйләшеүҙәр алып бара, ә идеологик пропаганда менән Үҙәк Комитеттың тейешле бүлеге шөғөлләнә. Ядро һынауҙарын һәм ПРО-ны сикләү буйынса килешеүҙәр, совет дипломатияһының юғары ҡаҙанышы төҙөүсе — Европала именлек һәм хеҙмәттәшлек союзының Хельсинкиҙағы йомғаҡлау актын (1975 йылдың 1 авгусы) төҙөүсе. Хельсинки акты ғәмәлдәге сиктәрҙе (тәү сиратта совет етәкселеген ГДР сиктәренең танылыуы борсой) һәм Варшава килешеүе буйынса СССР союздаштарының "сикле суверенитеты"н раҫлай. Ил етәкселеген 1983 йылда Израиль менән хәрби бәрелештән һаҡлап ҡала алған, ләкин совет ғәскәрҙәрен Афғанстанға индереүгә ҡаршы сыға алмаған.
1991 йылдың 16 ғинуары. Министр — кадровый илсе Бессмертных Александр Александрович. ГКЧП — Ғәҙәттән тыш хәлдәр дәүләт комитеты менән бәйле ваҡиғаларҙан һуң отставкаға ғариза яҙған. Путчистарҙы яҡламаны ла, уларға ҡаршы ла сығыш яһаманы. 28 август.инистр Борис Дмитриевич Панкин, Прагалағы илсе. СССР-ҙың Ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса дәүләт комитетына ҡаршы асыҡ сығыш яһаусы берҙән-бер илсеһе. Министр булып киткәс, Сит ил эштәре министрлығы аппаратынан дипломаттар сифатында эшләгән разведка хеҙмәткәрҙәрен сығарҙы. 14 ноябрҙә СССР Сит ил эштәре министрлығы экономиялау ниәтенән СССР Тышҡы иҡтисади бәйләнештәр министрлығы менән берләштерелде, яңы ведомство СССР Тышҡы бәйләнештәр министрлығы тип аталды. 18 ноябрҙә Панкин Лондонға илсе итеп ебәрелде, өс аҙнаға министр итеп Шеварднадзе тәғәйенләнде.
Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығы
18 декабрҙә Б. Н. Ельциндың «РСФСР-ҙың тышҡы сәйәси хеҙмәте тураһында»ғы Указы. Хәрби-ара хәрби хеҙмәттәшлек бинаһы һәм мөлкәте РСФСР Сит ил эштәре министрлығына бирелә. Сит илдәге совет илселәре күпмелер ваҡытҡа барлыҡҡа килмәгән дәүләт вәкилдәре булып сыға.
1993 йылдың 12 декабре. РФ Конституцияһы ҡабул ителә, уға ярашлы тышҡы сәйәсәтте Президент билдәләй, Сит ил эштәре министрлығы уның ҡарамағында.
Алтыншин Раян Мырҙабай улы
Биографияһы
2021 йылдың 19 мартында йырсыға «Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы» тигән маҡтаулы исем бирелде.
Могутейская Виска
Могутейская Виска (Могучейская Виска) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Индига йылғаһының уң ярына тамағынан 117 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Григорка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Урыҫтар
Башҡортостан урыҫтары
Уралдағы беренсе урыҫ тораҡ пункттары (торамалары):
Төрлө сығанаҡтар буйынса урыҫтарҙың республикаға күсеү процессы колониализм тип иҫәпләнә.
Абдрахман Сәлихов
Биографияһы
Абдрахман Сәлихов (Абдрахман Сәлих улы Әсәнов) Ырымбур губернаһы Бүләкәй-Көҙәй улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Шиҙе ауылында йәшәгән.
Братислава грады
Тарих
Хәҙерге ваҡыттағы Градтың тарихын Нитран кенәзлеге һәм Бөйөк Моравияның табылған IX быуат базиликалары буйынса күҙәтергә мөмкин. Братислава беренсе тапҡыр йылъяҙмаларҙа 907 йылда телгә алына.
Чехов Антон Павлович
Император фәндәр Академияһының нәфис һүҙ буйынса почётлы академигы (1900—1902). Дөйөм танылған донъя әҙәбиәте классигы. Уның пьесалары, айырыуса «Сейә баҡсаһы», йөҙ йылдан ашыу донъя театрҙары сәхнәһенән төшмәй. Донъяла иң танылған драматургтарҙың береһе.
Гусинка (Мажица ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Чехов Антон Павлович
Сюжеттары
Хикәйәләге ваҡиға йәй көнө дачала бара. Иван Иваныч Лапкин һәм Анна Семеновна Замблицкая тигән йәш кешеләр йылға ярында балыҡ тота, ял итә. Яҡын-тирәлә кеше юҡ, Лапкин ҡыҙға үҙ күңелен асып һала: «Һеҙҙе күргәс тә, Һеҙгә күҙем төштө һәм мин беренсе тапҡыр ғашиҡ булдым, Һеҙҙе бөтә йөрәктән яраттым». Үҙенең мөхәббәте тураһында һөйләү менән бер үк ваҡытта ул ҡыҙға нисек итеп балыҡ тоторға, ҡармаҡты нисек ҡуйырға һәм ҡасан сирткән балыҡты ярға тотоп килтерергә кәңәш бирә. Ҡапыл Анна Семеновнаның ҡармағы сиртә, ул ибәтәйһеҙ генә ҡармаҡ һабын тарта, балыҡ ҡармаҡтан ысҡынып китә. Балыҡты тотоп ҡалырға тырышҡан Лапкин абайламайынса Анна Семеновнаның ҡулынан тотоп ала һәм уның ирендәрен үҙенекенә яҡын килтерә. Тегеһе ситкәрәк тайпылып ҡарай, ләкин инде барыһы ла һуң: «ирендәр иренгә тейешеп, үбешәләр». Был мәлде Анны Семеновнаның ҡустыһы, уларҙан әҙ генә алыҫтараҡ һыуҙа сыр-яланғас торған Коля тигән малай, күреп ҡала. Ул барыһын да күрә һәм «бик әсе мыҫҡыллап йылмая».
Атаһы
1830. Әсәйемдең Киевтан килгәнен һәм уны күргәнемде хәтерләйем. 1831. Холеранан дегет эсергәндәрен иҫләйем. 1832. Уҡырға-яҙырға өйрәндем 1833. Аслыҡ булғанын һәм имән ҡайрыһы менән мысай икмёге (алабута) ашағанды иҫләйем.[42] Ун алты йәше тулғанда ул шәкәр заводында эшләпөлгөргән була, мал ҡыуыусы була, артабан Таганрогта сауҙагәргә кибеткә эшкәурынлаша. 1856 йылда Павел Егорович 2500 һум аҡса табыш итеп, өсөнсө гильдия сауҙагәре булып китә. 1857 йылда ул «Сәй, шәкәр, кофе һәм башҡа колониаль тауарҙар» тигән кибет аса.
Книппер-Чехова Ольга Леонардовна (1868—1959) — Антон Павловичтың ҡатыны; СССР-ҙың халыҡ артисы. Чехов Александр Павлович (1855—1913) — ағаһы, прозаик, публицист, мемуарист. Чехова Мария Павловна (1863—1957) — һеңлеһе, педагог, рәссам, А. П. Чеховтың Ялталағы Йорт-музейын төҙөүсе. Чехов Николай Павлович (1858—1889) — ағаһы, художник. Чехов Иван Павлович (1861—1922) — ҡустыһы, педагог. Чехов Михаил Александрович (1891—1955) —туғаны (ағаһы Александрҙың улы), билдәле артист, театр педагогы, режиссёр; эмигрант (1928 — Германия, 1939 — АҠШ).
Краснодар крайы
Краснода́р крайы — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Көньяҡ федераль округына ҡарай. Рәсәйҙең көньяғында, Төньяҡ Кавказдың көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. 1937 йылдың 13 сентябрендә ойошторолған. Ростов өлкәһе, Ставрополь крайы, Ҡарасай-Черкес Республикаһы, Адыгей Республикаһы һәм тулыһынса танылмаған Абхаз Республикаһы менән сиктәш. Диңгеҙ аша Ҡырым Республикаһы менән сиктәш.
Төбәктә Сочи курорты урынлашҡан.
Сигоза
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Ширин Сергей Сергеевич
Ширин Сергей Сергеевич (23 июнь 1910 йыл,  — 25 июнь 1974 йыл, ) — совет ғалимы, нефть сығарыу өлкәһендә фән һәм төҙөлөш ойоштороусыһы. «Башнефтепроект» институтын ойоштороусыларҙың береһе һәм 1957 йылдан алып уның директоры. Уның етәкселегендә нефть сығарыу объекттары проектлана, Башҡортостан нефть ятҡылыҡтары яйға һалына.
Гәрәев Мәхмүт Әхмәт улы
СССР-ҙа хәрби хеҙмәте
1970—1971 йылдарҙа — Берләшкән Ғәрәп Республикаһында баш хәрби советнигы була. 1971 йылдан — Урал хәрби округы штабы начальнигы 1974 йылдың февраленән — Генераль штабтың Хәрби-фәнни идаралыҡтың начальнигы, Генераль штабтың баш оператив идаралығы начальнигы урынбаҫары, 1984 йылдан — СССР Ҡораллы Көстәре Генераль штабының етәксе урынбаҫары. Генерал-полковник (30.10.1978).
Наградалары
Ленин ордены, дүрт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, Александр Невский ордены, ике I дәрәжә Ватан һуғышы ордены, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, өс Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, II һәм III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» миҙалдары, шулай уҡ сит ил ордендары һәм миҙалдары менән бүләкләнә. 2013 йылда III дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены менән бүләкләнә.
Ҡыҙыл шишмә
Экспедиция барышы
Ошо уйым аша һыу менән ҡуша рогатканан атҡан шикелле ваҡ таштар оса.
Оло Потяж
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гуська
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Емуртла (Тубыл ҡушылдығы)
Емуртла — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының уң ярына тамағынан 526 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 106 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Курган ҡалаһынанЕсет йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Кинйәбулат Ҡаныҡаев
Биографияһы
Кинйәбулат Ҡаныҡаев (Кинйәбулат Ҡаныҡай улы Акиров) Ырымбур губернаһы Бишауыл-Табын улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Бишауыл-Уңғар ауылында йәшәгән. Сотник булып хеҙмәт итә.
Датум
Датум (Datum) — референц-эллипсоидты локаль географик координаттарға күсереү һәм үҙгәртеү өсөн файҙаланылған параметрҙар йыйылмаһы.
Аурангзеб
Аурангзеб идаралығының һуңғы йылдары
Аурангзеб алдағы өс батша йыйған иҫәпһеҙ-хисапһыҙ байлыҡтарҙы, йөйҙәре сатнаған империяның мурт тотороҡлолоғон һаҡлап ҡалыуға арнаған.
Тәкәфүл
Тәкәфүл (تكافل — «үҙ-ара гарантиялар биреү»; Такафул) — был страховкалау системаһы, уның нигеҙендә ҡатнашыусылар һәм операторҙар араһында килемдәрҙе һәм зыяндарҙы исламдың төп рухи китаптары Ҡөрьәнгә һәм Сөннәткә таянған шәриғәт нормаларына ярашлы бүлешеү механизмы тора.
Тәкәфүл төрҙәре
Тәкәфүл ике төргә бүленә: дөйөм (милек страховкалауы) һәм ғаиләгә бәйле (шәхси страховкалау).
Хазельбах (Альтенбург)
Хазельбах (Альтенбург) (Haselbach (bei Altenburg)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 833 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,75 км2. Диңгеҙ кимәленән 155 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4617 һәм автомобиль коды — ABG.
Димовка
Димовка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Граничное куле (Граничной йылғаһы башы) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Силим
Силим — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Силим йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Яңы Бикмәт
Почта индексы — 452977, ОКАТО коды — 80218819006.
Кизак
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Ҡурған ҡалаһынанЕсет йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Вәлиев Зиннәт Вәли улы
Биографияһы
«Рәсүлиә» мәҙрәсәһендә уҡыған. Ғәрәп, фарсы телдәрен белгән. Тыуған ауылында йәшәй һәм эшләй, мулла була. Һүҙ оҫтаһы Вәлиев Зиннәт Вәли улы күп әкиәт, көләмәс белә. 70‑се йылдарҙа Ә. М. Сөләймәнов унан 10‑ға яҡын әҫәр (шул иҫәптән Ерәнсә сәсән тураһында) яҙып ала. Уларҙың бер өлөшө «Башҡорт халыҡ ижады» һәм «Башҡорт халыҡ ижады» (рус телендә) йыйынтыҡтарына ингән.
Әнүәр (исем)
Билдәле кешеләр
Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы (15 май 1934 йыл — 4 февраль 2014 йыл) — тарихсы ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (1970). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985), СССР юғары мәктәбе отличнигы (1984). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2007), Ә. Вәлиди исемендәге халыҡ-ара (1997) һәм В. П. Бирюков исемендәге Урал (1994) премиялары лауреаты. Халыҡтар дуҫлығы, Салауат Юлаев (2004) ордендары кавалеры.
Бикчәнтәев Әнүәр Һаҙый улы (21 сентябрь 1913 йыл — 18 май 1989 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, 1941 йылдан КПСС, 1947 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1970), Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт (1974) һәм республика комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге (1967) премиялар лауреаты. Октябрь Революцияһы (1972), Ҡыҙыл Байраҡ (1942), 1‑се (1985) һәм 2‑се (1944) дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ (1943), Почёт Билдәһе (1963) ордендары кавалеры.
Фәтҡуллин Әнүәр Әсәҙулла улы (5 август 1922 йыл — 21 декабрь 1986 йыл, Луцк, Украина) — хәрби хеҙмәткәр, осоусы, полковник. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1945)
Ибраһимов Әнүәр Камил улы (27 ноябрь 1965 йыл) — СССР спортсыһы, фехтовальщик. Рапиристарҙың команда ярыштарында Олимпия чемпионы СССР-ҙың атҡаҙанған (1988) һәм халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1984), Рәсәйҙең фехтование буйынса атҡаҙанған тренеры (2004). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994) Рәсәйҙең Почёт (1989), 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2003) һәм Башҡортостандың Халыҡтар дуҫлығы (2004) ордендары кавалеры.
Нурғәлиев Әнүәр Мәрүәр улы — Башҡортостандың халыҡ, Татарстандың атҡаҙанған артисы.
Кесе Һарыкүл
Тасуирламаһы
Кесе Һарыкүл оҙонса соҡорло, көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа һуҙылған.
Белобородов Иван Наумович
Биографияһы
Сығышы буйынса — крәҫтиән, Ҡаҙан губернаһы Көнгөр (Пермь) провинцияһындағы Медянка ауылынан. Ауыл сәнәғәтсе осокиндарҙың Ирге баҡыр иретеү заводына беркетелгән була. 18 йәшендә 1759 йылда рекрутлыҡҡа алына, Выборг ҡалаһында артиллерия часында хеҙмәт итә, ә һуңынан — Охтен дары заводында, капрал дәрәжәһенә лайыҡ була. 1766 йылда Белобородов ярты йыл Петербург артиллерия госпиталендә ятҡандан һуң оставкаға сыға.
Бушаш
Бушаш — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы/ Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сулем йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Әзербайжан Республикаһының Үҙәк банкы
Әзербайжан Республикаһы Үҙәк банкының статусы, маҡсаттары, функциялары һәм вәкәләттәре, идаралығы һәм ойоштороу структураһы, шулай уҡ уның үҙәк банк булараҡ дәүләт власы органдары һәм башҡа шәхестәр менән мөнәсәбәттәре «Әзербайжан Республикаһының Үҙәк банкы тураһында» Әзербайжан Республикаһының 2004 йыл 10 декабрь Законы менән көйләнә. Илдең милли валютаһы эмиссияһы буйынса функцияға тик Үҙәк банк ҡына эйә булыуы Әзербайжан Республикаһы Конституцияһы менән нығытылған. Үҙенең эшмәкәрлегендә Әзербайжан Республикаһы Үҙәк банкы Әзербайжан Республикаһының башҡа закон акттарына һәм Әзербайжан Республикаһы хуп күргән халыҡ-ара договорҙарға ла таяна. Банктың административ бинаһы Баҡы ҡалаһында  урынлашҡан.
Хәсән (исем)
Билдәле шәхестәр
Оҙон Хәсән (1423 йыл — 6 ғинуар 1478 йыл) — Аҡ Ҡуйлылар төркүмән ҡәбиләләре конфедерацияһының һәм шул уҡ исемдәге дәүләттең 1453—1478 йылдарҙағы башлығы һәм идарасыһы, оҙаҡ йәшәмәгән империяны төҙөй, составына Иран, Ираҡ, көнсығыш Анатолия, Әрмәнстан һәм Әзербайжан территориялары инә. Оҙон Хәсән 1461 йылда Ҡара Ҡуйлыларға ҡаршы көрәш башлай. 1467 йылда Йыһаншаһ вафат булғандан һуң уның Әзербайжан менән Ираҡтағы территорияларын үҙенә ҡуша. 1469 йылға Иранды тотош буйһондора.
Вода-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пилотһыҙ осоу аппараты
Билдәләмә
Рәсәй Федерацияһының һауа киңлеген файҙаланыу Ҡағиҙәләре буйынса “идара итеү пультынан оператор йәки автоматик рәүештә осош менән идара ителеүсе бортында пилотһыҙ (экипажһыҙ) осоусы аппарат” .. АҠШ-тың оборона министрлығы билдәләмәһе буйынса осоусы аппараттың төп сифаты — унда пилоттың булмауы.
Классификация
Идара итеү буйынса :
Икенсе донъя һуғышы
Лётчиктар һәм зенитчиктарға хәрби күнекмәләре өсөн махсус осоусы мишендән башҡа, АҠШ-тың Хәрби диңгеҙ көстәре бер тапҡыр ҡулланыла торған “авиация торпедалары” эшләү өҫтәндә эшләй.
Хәмитова Хәбибъямал Бикмөхәмәт ҡыҙы
Биографияһы
1994 йылда, 104 йәше тулғанда, Силәбе өлкәһенең Озерск ҡалаһына (Силәбенән 80 км алыҫлыҡта) шунда йәшәгән 65 йәшлек ейәнсәре Танзиләнең ғаиләһенә күсеп килә.
Ҡалаға күскәс тә үҙ шөғөлөнән баш тарта алмай. Инде бала табыусыларға ярҙам итмәй, әммә сабыйҙарҙың бүҫерен дауалай. Хатта урындағы балалар табибтары бәләкәй пациенттарын уға ебәрә. 118 йәшенә тиклем йорттағы өҫкө ҡаттарға күтәрелә — хәрәкәт өсөн. Иҙеп әҙергән ризыҡҡа ғына өҫтөнлөк бирә, йөҙөм менән сәй эсергә, еләкле йогурт ярата. 119 йәшендә Хәбибъямал әбей һуҡырая һәм доғаларҙы яттан ғына уҡый.
Леопольд Академияһы
«Леопольдина» (Тәбиғәт фәндәре белгестәренең «Леопольдина» Германия академияһы, Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina; Deutsche Akademie der Wissenschaften) — Германия милли Фәндәр академияһы булып киткән тәбиғәт фәндәре белгестәренең иң боронғо немец йәмғиәте. 1652 йылда табип тарафынан Швайнфуртта Academia Naturae Curiosorum булараҡ нигеҙ һалынған. Германияның Федераль президенты патронаты аҫтында. Коммерцияға ҡарамаған ойошма булараҡ теркәлгән һәм Германия федераль хөкүмәте һәм үҙе урынлашҡан Саксония-Анхальт хөкүмәте финанслай. Донъяның 30 иленән 1,5 меңдән ашыу ағза иҫәпләнә, Германияла иң ҙур академия булып тора.
Академия ағзалары
2007 йылда академиктар араһында 157 Нобель премияһы лауреаты була.
Заблуда Григорий Васильевич
Фәнни эшмәкәрлеге
Уның тарафынан һоло, бойҙай, арпа үҫешенең төрлө фазаларында уларҙың ҡоролоҡҡа сыҙамлылығы үҙгәреүе асыҡланған һәм уларҙы ҡоролоҡтан һаҡлау буйынсаса тәҡдимдәр эшләнгән.
Дмитриевка (Первомайский ауыл советы, Мәләүез районы)
Дмитриевка (Дмитриевка) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 5 кеше. Почта индексы — 453874, ОКАТО коды — 80241870004.
Аджиҡабул (күл)
Ҡышын туңмай. Күсмә ҡоштар ҡышлай торған урын булараҡ бик ҙур әһәмиәткә эйә.
Алиев Тәҡиулла Абдулханнан улы
Биографияһы
1936 йылдың 27 ғинуарында «мулла балаһы», «Вәлидовсылар армияһының офицеры» тип һәм башҡа ғәйептәр табып, Тәҡиулла Алиевты ВКП(б) ағзалығынан сығаралар. Тарихсы Д. Ғ. Күскилдин фаразлауынса, уны репрессияланыуҙан Башҡортостандан ситтә эшләүе ҡотҡара.
Михельсон Иван Иванович
Михельсон Иван Иванович (3 май 1740 йыл — 17 август 1807 йыл) — Рәсәй империяһының хәрби эшмәкәре, кавалерия генералы.
Нервы системаһы
Нейрондарҙың төрҙәре
Һиҙгер һәм хәрәкәт нейрондары араһындағы бәйләнеш арҡа һәм баш мейеләрендә өҫтәмә нейрондар тарафынан бойомға ашырыла. Уларҙың тәне һәм үҫентеләре мейенән ситкә сыҡмай.
Нервы системаһы бүлектәре
Функцияһы буйынса нервы системаһының соматик һәм автономлы (вегетатив) бүлектәрен айырып йөрөтәләр.
Дәүләкән районы
Дәүләкән районы Ауырғазы, Шишмә, Благовар, Бүздәк, Бәләбәй, Әлшәй, Ҡырмыҫҡалы райондары менән сиктәш.
Клеменс фон Меттерних
Дипломатия өлкәһендә
Тильзитта килешелгән Франция һәм Рәсәй союзы Вена һарайын ауыр хәлгә дусар итә. Меттерних Австрияға Франция менән союзға инергә кәрәк тип һанай һәм Төркиәнең бүленеүен булдырмаҫ һәм унда үҙенең өлөшөн алыр өсөн Франция менән Рәсәйҙең араларын боҙорға тырыша. Эрфурттағы осрашыу уның Франция менән ныҡлы союзға өмөттәрен емерә. 1808 йылда уҡ Меттерних Наполеондың Австрияға һөжүм итергә теләүен һәм иртәме — һуңмы Австрияға һаҡланыу сараларын күрергә кәрәклеген еткерә. 1809 йылда Австрия һөжүмле хәрәкәттәр башлай, әммә улар тулыһынса уңышһыҙлыҡ менән тамамлана һәм Австрияға тыныслыҡты Польшаның бер өлөшө һәм Иллирия провинциялары менән түләргә тура килә. Ошонан һуң Австрия бер ниндәй ҙә милли симпатияларға урын булмаған иҫәп — хисап сәйәсәтен үҙ итә.
Министр посында
Наполеон Рәсәйҙән ҡасҡандан һуң Австрия уға артабан буйһондоролған союздаш хәлендә ҡала алмауы, әммә ҡайһы бер ташламалар менән ул һаман да Австрияның дуҫлығына таяна алыуы тураһында хәбәр итә. Ваҡытлыса тыныслыҡ тураһында килешеүҙән һуң (4 июнь, 1813 йыл) Меттерних Наполеонға дөйөм тыныслыҡ ҡаҙаныштарына өлгәшеү өсөн Австрияның арасылығын тәҡдим итә. Австрия Наполеонға бөтә Италияны һәм Голландияны, Рейндың һул яҡ ярын һәм көнбайыш Германия өҫтөндәге протекторатты бирергә риза була; тик ул Австрияға 1809 йылдағы һуғыштан һуң тартып алынған провинцияларын ҡайтарырға, көнбайыш Польшала Пруссия хакимлығын тергеҙеү һәм 1801 йылда Франция тарафынан тартып алынған төньяҡ Германия ерҙәрен кире биреүҙе талап итә. Наполеон Австрияның тәҡдимдәре өҫтөндә уйланған булып ҡыланһа ла, ысынында ул дошмандарының ҡөсһөҙлөгенә инанып, һағалай ғына ине.
Меттерних үҙенең мәжбүри саралары менән ризаһыҙлыҡты тамырынан ҡоротам һәм бөтөнләйгә баҫтырам, тип ныҡлы ышана, әммә ризаһыҙлыҡ тойғоһо тик иркенләп үҙ һүҙен әйтергә мөмкинлек көткән булып сыға. Революцион хәрәкәт Германияны ла урап үтмәй һәм көслө болалар булдыра, айырыуса көньяҡ Германияла. Шулай ҙа был юлы Меттернихтың хәрәкәтте еңергә көсө етә, сеймда ул ул сәйәси процестарҙы күҙәтеп торор өсөн комиссия булдырыу тураһында декрет үткәрә алды. 2000 тирәһе кеше ошо сәбәптәр арҡаһында хөкөм ителде.
Әҙәбиәт
Меттерних үҙе әҙерләгән хаттар йыйылмаһы, автобиографияһы һ.б., уның ғаиләһе тарафынан «Denkwürdigkeiten» исеме аҫтында нәшер ителгән. Баҫма француз телендә 1879 йылда, немец һәм инглиз телендә 1880—1884 йылдарҙа донъя күрә. Граф мемуарҙарына ҡушымта һәм уның эшмәкәрлегенә аңлатма булып Генц менән Кестлриның хатлашыуы хеҙмәт итә ала. Шулай уҡ ҡарағыҙ:
Татра милли паркы
Татра милли паркы (Tatrzański Park Narodowy) — милли паркы, Польшаның көньяҡ өлөшөндә, Словакия сигендә урынлашҡан. Словакияның шул уҡ исемле милли паркы менән берҙәм тәбиғәтте һаҡлау территорияһынн барлыҡҡа килтерә.
Залезинка
Залезинка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мелеча йылғаһының уң ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шиши тауҙары
Шиши тауҙары  — Силәбе өлкәһендәге бейек булмаған тау һырты.
Һүрәтләмә
Шиши тауҙары — бейек булмаған тау һырты, Златоустан көнбайышта, Әй йылғаһының һул ярында (төньяҡ өлөшө) һәм Кеүәш йылғаһының уң ярында (көньяҡ өлөшө), Медведевка ауылының көньяғында урынлашҡан. Оҙонлоғо 15 километрҙан артығыраҡ. Шиши тауҙарының бейеклеге көньяҡта 733 метрҙан алып (Кайно тауы — иң бейек нөктәһе) төньяҡта 551 метрға тиклем (Мрамор тауы). Битләүҙәрендә ҡарағай, ҡайын урмандары үҫә.
Юлдашбай (исем)
Юлдашбай — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Юлдашбай исеме бар.
Этимологияһы
Юлдашбай — ҡушма исем: юлдаш (иптәш) һәм бай һүҙҙәре ҡушылып яһалған.
Фамилияла
Юлдашбаева Римма Мөхтәр ҡыҙы 1937 йылдың 1 ғинуарында БАССР-ҙың Маҡар (хәҙерге Ишембай) районының Әхмәр ауылында тыуа); тыуғанда Мусина) — башҡорт опера йырсыһы, юғары мәктәп уҡытыусыһы.
Петра
Пе́тра (ғәр. البتراء‎) — боронғо ҡала, Идумдың, һуңғараҡ Набатия батшалығының баш ҡалаһы. Набатиҙар үҙҙәре ҡаланы Rqm (Раҡму) тип йөрөткән. Хәҙерге Иордания территорияһында, диңгеҙ кимәленән 900 метр һәм тирә-яғындағы Ғәрәбә үҙәненән 660 метр өҫтә,  тар ғына Сик каньонында урынлашҡан.
Әл-Хазнә
Ҡаяның ҙур күләмдәге өҫкө йөҙө киҫеп тигеҙләнгән. Быны башҡарып сығыр өсөн күп һанлы төҙөлөш  баҫмалары ҡороу кәрәк булыр ине. Тик был тирәлә ағас юҡ. Баҫмалар булмағас, ҡаяны киҫкәндә, аяҡ баҫырлыҡ урындар ҡалдырып, баҫҡыстар хасил итергә мөмкин. Был осраҡта таш киҫеүсе лә, ташты ырыусы ла эште иң өҫтән башлап, аҫҡа төшә барырға тейеш була. Ләкин төҙөлөш баҫмаларында баҫып торған көйө буласаҡ төҙөлөштөң билдәләрен ҡуйып сығып, шулар буйынса эш итеү — бер нәмә, әммә шуны уҡ упҡын өҫтөндә эленеп торған килеш башҡарыу — бөтөнләй икенсе нәмә.
Петра ҡалаһы
Әд-Дейр, ҡая башына уйып яһалған   монастырь — киңлеге 50 метр, бейеклеге 45 метр тәшкил иткән ҙур бина. Стеналарына киҫеп яһалған тәреләргә ҡарағанда, ул күпмелер ваҡыт христиан сиркәүе булып хеҙмәт иткән.
Ханзадян Серо Николаевич
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. 1941 йылдың июленән Көнбайыш фронтта һуғышҡан. 1941 йылда ҡаты яралана һәм госпиталгә ебәрелә. 1942 йылдың апреленән — миномёт взводы командиры һәм 2-се уҡсылар дивизияһының 261-се уҡсылар полкының миномёт ротаһы командиры. Волхов, Ленинград, 2-Балтик буйы, 2-се һәм 3-сө Белорус фронттарында һуғыша. Ҡатнашыусы Синявинский, Мгинский, Ленинград-Новгород, Новгород-Лужский, Псков-Островская, Балтик буйы һәм Рига операцияларында, дошмандың Курляндский төркөмө менән алыштарҙаҡатнашҡан.
Вылкар-Вис
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хайерсдорф
Хайерсдорф (Heyersdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 154 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,78 км2. Диңгеҙ кимәленән 290 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4626 һәм автомобиль коды — ABG.
Сөләймәнова Сәбилә Ғәйзулла ҡыҙы
Биографияһы
1954 йылда ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, Темәс педагогия училищеһына уҡырға инә. Был урта махсус уҡыу йорттарын берләштереү сәбәпле, 1956 йылда Белорет педагогия училищеһына күсерелә һәм уны 1958 йылда «отлично»ға тамамлай.
1970 йылдың декабрендә Өфөгә, РСФСР Мәғариф министрлығының Милли мәктәптәр фәнни-тикшеренеү инстиутының Башҡортостан филиалына ғилми хеҙмәткәр итеп күсерелә.
1985 йылдың ғинуарында Башҡорт АССР-ының мәғариф министры итеп тәғәйенләнә һәм был вазифаны 1988 йылда министрлыҡ бөтөрөлгәнсе башҡара. Ошо осорҙа Башҡорт АССР-ының 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
Мөхәммәт (исем)
Мөхәммәт — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарында ир-ат исеме.
Билдәле кешеләр
Мөхәммәт Али (Muhammad Ali; тыумыштан Кассиус Марселлус Клей, Cassius Marcellus Clay; 17 ғинуар 1942 йыл — 3 июнь 2016 йыл) — Американың юғары ауырлыҡ категорияһында сығыш яһаған профессиональ боксёры, донъялағы иң билдәле боксёрҙарҙың береһе.
Мөхәммәт Риза Пәхләүи — (26 октябрь 1919 йыл — 27 июль 1980 йыл) — династияһынан 1941—1979 йылдарҙа хакимлыҡ иткән Ирандың утыҙ бишенсе һәм һуңғы шаһы.
Ям (ҡәлғә)
Новгород республикаһы
Новгород-ливон һуғышы барышында Ям үҙенә тәүге һөжүмде ҡабул итә — 1443 йылда ливон ғәскәре посадты яндыра пристанде емерә. 1444 йылдың көҙөндә Пруссия бомбардаһы менән ҡоралланған ливон ғәскәре ҡәлғәне ҡамай. Ләкин Ямгород һаҡсылары артиллерия алышы барышында пушка уты менән бомбарданы юҡ итә, ә ҡамаусыларҙың һирәгәйгән ғәскәре ҡасырға мәжбүр була. 1447 йылғы Ливон ордены ҡабат ҡәлғәне алырға маташа: уға Пруссия ярҙам итә. Алыш 13 көнгә һуҙыла, һәм Новгородтың еңеүе менән тамамлана. Ливон ғәскәре, ҙур юғалтыуҙар кисереп. сигенә, әммә күп ауылдарҙы таларға өлгөрә — айырым отрядтары Нева һәм Ижораға тиклем барып етә.
Хәҙерге торошо
Ҡәлғә ҡоролмалары урынында парк урынлашҡан. Парктың төньяҡ өлөшөндә ике бастион ҡалдыҡтары күренә, көньяҡ һәм көнсығыш өлөшөндә парк сәскә түтәлдәре һәм йәйәүлеләр һуҡмағы менән төҙөкләндерелгән, бөтә тупраҡ нығытмалар ҡаҙылған, таш нығытмалар 1926 йылда күпер төҙөлөшө ваҡытында нигеҙенә тиклем емерелгән тиерлек. Эске нығытма урынынан Санкт-Петербург — Нарва автомобиль юлы үтә, юлға төньяҡ яҡтан Коммерция училищеһының бинаһы йәнәш тора, унда тыуған яҡты өйрәнеү музейы урынлашҡан. Төньяҡ һәм көньяҡтан ҡәлғә контурҙары соҡор, көнсығыштан быуа менән уратып алынған. Ҡайһы бер урындарҙа таш һалыуҙар өҫкә ҡалҡып сыға.
Совет йылдарында паркта бейеү майҙансығы менән кинотеатр була, әммә ул янғындан һуң тергеҙелмәй. Парктың көньяҡ-көнсығыш осонда 1958 йылда партизандар һәйкәле ҡуйыла.
Поляр түңәрәк
Ерҙә
Төньяҡ поляр түңәрәк киңлегендә ҡышҡы ҡояш торонда Ҡояш бер тапҡыр сыҡмай (көньяҡ киңлектә — байымай), ә йәйге ҡояш торошонда — киреһенсә. Полюсҡа яҡыная килә (поляр түңәрәктән) был күренештәр ҙур осорҙарға һуҙыла, атап өйткәндә, полюстарҙа поляр көн һәм төн ярашлы рәүештә 189 һәм 176 тәүлеккә һуҙыла.
Наръеяга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Күсәк бей (эпос)
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Турахан кәшәнәһе
Наулъяга
Наулъяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вельт йылғаһының уң ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Ҡор ҡарсығаһы
Туҡланыуы
Ҡор-ҡарсығалары — йыртҡыс ҡоштар, ҡоштарға, имеҙеүселәргә, умыртҡаһыҙҙар, урта һәм эре һөйрәлеүселәргә һунар итәләр. Ҡорбан йыртҡыс ҡош ауырлығының яртыһын тәшкил итергә мөмкин. Төрлө популяцияларҙың аҙыҡтары бер-береһенекенән айырыла һәм йәшәгән мөхиттәренә бәйләнгән. Әммә дөйөм осраҡта улар ҡуян ға, тейен гә һәм ҡорҙарға (Bonasa spp) һунар итәләр.
Һарай башняһы
Тарихы
Башня 1484—1499 йылдар аҙағында кремлде яңыртыу  буйынса эштәрҙә тергеҙелә. 1956 йылда М.Х. Алешковский етәкселегендә үткәрелгән археология ҡаҙыныуҙары һөҙөмтәһендә башня XV быуат башында бик иртә фундаменттарҙа төҙөлөүе асыҡлана, 1400 йылғы йылъяҙмаларҙа шулай уҡ таш ҡоролмаларҙың төҙөлөшө эштәре тураһында телгә алына. XVI быуат аҙағында башняны яңынан ҡоралар (күрәһең,шул саҡта башня бер ҡатҡа бәләкәйерәк була), XVII быуаттың икенсе яртыһында  башняны ағарталар һәм йүнәтәләр. XIX быуатта башняла  Суд палатаһы һәм ҡаҙна  архивы урынлаша. 1966—1967 йылдарҙа А. В. Воробьев проекты буйынса башня XV быуат формаһында тергеҙелә, ә кремль яғынан башняның төкәтмәһен тергеҙәләр, уның буйынса борон башняның икенсе ҡатына күтәрелгәндәр