cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Каппадокия
Геологик характеристика
Киләһе осорға эрозия һәм ашалыу хас. Ҡапыл һәм күпкә үҙгәреүсән температуралы Каппадокияның ҡырҡа континенталь климаты арҡаһында урғыла, тау тоҡомдарында ярыҡтарында барлыҡҡа килә. Һыу һәм боҙ, ҡойма ямғырҙар менән бер рәттән йылғалар йоғонтоһо (был урында үҙәндәр барлыҡҡа килтереүҙә Ҡызылырмаҡ һәм уның ҡушылдыҡтары Невшехир, Дамса һәм уларҙың ҡушылдыҡтары айырым роль уйнаған) ҡаяларҙың емерелеүенә булышлыҡ итә. Улар вулкан тоҡомдарын емерә. Ваҡыт үтеү менән вулкан тоҡомдарынан айырым ҡалҡыулыҡтар барлыҡҡа килгән.
Тарихы
Б. э. т. 302 йылда, әрмәндәр ярҙамы менән файҙаланып, Ариарат II македон полководецы Аминтаны ҡыйрата, һәм гректар ғәскәрен ҡыуып, һаман да Сәләүкиҙәр йоғонтоһо зонаһында ҡалһа ла, биләмә тергеҙелә. Каппадокия, ысынбарлыҡта бойондороҡһоҙ булһа ла, тәүге әҙер понтий батшалары власын таный. ике дәүләт араһында һуңғы бүленеш яҡынса б. э. т. 255 йылға, Ариарат III батша титулын ҡабул иткәс, була.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
XI—XV бб. был ерҙәрҙең халҡын исламға әүҙем ылыҡтырыу эше алып барылған.
Хур ҡыҙҙары
Тасуирламаһы
Хур ҡыҙҙары термины башлыса Ҡөрьәндең башлап иңгән өлөштәрендә ҡулланыла. Һуңғыраҡ варианттарҙа тәҡүә ирҙәр янында «таҙарынған ҡатындар», ғиффәтле ҡыҙҙар, ирҙәрен яратҡан йәштәш ҡатындар" тигән кәлимәләр барлыҡҡа килә . Ҡөрьәндә шулай уҡ, тәҡүә кешеләрҙең ҡатындары улар менән бергә ожмахҡа инәсәк, тип әйтелә.
Онги-Кум-Егарт
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бала
Имсәк балаһы
Имсәк балаһы тиҙ үҫә, үҙгәрә. Бер айҙан өс айға тиклем бала ай һайын 3 см үҫә; 4—6 айҙа — 2,5 см, 7—9 айҙа— 1,5—2 см, 10—12 айҙа — 1 см үҫә. Т тыуғандан һуң тәүге йылда бала уртаса 1,5 тапҡырға үҫә, буйы 75 см, тән ауырлығы 3 тапҡырға артып, 10 кг етә.
Үҫмер осор
Баланың енси өлгөрөүе һәм организм үҫешенең юғарыраҡ кимәлгә еткән осоро — өлгөрөп етеү.
Бала тәрбиәләү
Тәрбиәләү барышында түбәндәге төп саралар ҡулланыла :
— баланың эшмәкәрлегенә даими йүнәлеш биреү, ләкин был ялҡытҡыс булырға тейеш түгел; башта тик уйын барышында ғына, һуңыраҡ—йорт эштәрен эшләгәндә һәм хеҙмәт эшмәкәрлегендә;
Борон заманда бала тәрбиәләүҙе айырым эшмәкәрлек тип һанамағандар. Оло быуындың тәжрибәһе быуында быуынға хеҙмәт эшмәкәрлеге барышында, шулай уҡ төрлө йолалар башҡарғанда һәм уйындар ойошторғанда тапшырылып барған. Тәрбиәләү тәү сиратта балаларҙың физик үҫешенә йоғонто яһаған, уларҙың хеҙмәткә һәләтен үҫтергән.
Сәлим (исем)
Этимологияһы
Сәлим исеме ғәрәп теленән сәләмәт, иҫән-һау, пак, саф; ябай, кешелекле тигән мәғәнәлә.
Аничковтар
Ырыу тарихы
XVI—XVII быуаттарҙа Аничковтар араһында һарай кешеләре, бояр думаһындағы дворяндар әҙ булмаған, уларҙың бер өлөшө эре ҡалаларҙа ғәскәр башлыҡтары (Курск, Ярославль, Өфө, Чебоксар һ. б.) булып киткән. Мәҫәлән, XVII быуатта ғәскәр башлығы О. Г. Аничков Кузнецк ҡалаһына нигеҙ һала (хәҙер Новокузнецк), ә Ф. М. Аничков Швецияла Рәсәй илсеһе булып хеҙмәт итә.
Каббагаут-Дон
Каббагаут-Дон — Рәсәй йылғаһы. Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы,Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Црау-Дон йылғаһының һул ярына тамағынан 10,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фәттәхетдинов Хәлфетдин
Биографияһы
Фәттәхетдинов Хәлфетдин 1892 йылда Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙенең Салауат ауылында (хәҙерге Башҡортостандың ) тыуған. 1916 йылда Беренсе донъя һуғышына алына. Ул башта армияһында фельдфебель (хәҙергесә өлкән сержант дәрәжәһенә тап килә) званиеһын ала. һуғышта взвод командиры була.
Ағастан йорттар төҙөү
Йәбештерлгән брусты етештереү
Ағастын ботаҡтары ағас ныҡлығына йоғонто итә. Rб=0,27 R, ҡайҙа Rб-ағасты һуҙыу ваҡытта, ботаҡ менән. Rҡ=0,6 R, ҡайҙа Rҡ-ағасты ҡысыу ваҡытта, ботаҡ менән.
Ростов кремле
Кремль тарихы
А. А Титов, И. А. Шляковтарҙың инициативаһы менән 1883 йылдың октябрендә Кремлдең Аҡ палатаһында Ростов сиркәү боронғолоғо музейы асыла. 1886 йылда буласаҡ император Николай Икенсе кремлде үҙ яҡлауы аҫтына ала. 1910 йылда дәүләт думаһы был музейҙың дөйөм рәсәй музейы статусын нығыта, уны ҡарау өсөн ҡаҙнанан аҡса бүленә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Сельхозтехникум учхозы
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Гектор Берлиоз
Студент тормошо
1838 йылдың 16 декабрендә, Берлиоз «Фантастик симфония» һәм «Гарольд» менән дирижерлыҡ иткән концерттан һуң,донъяға билдәле Никколо Паганини уның тубығына ташлана һәм һоҡланыуынан күҙ йәштәренә мансылып уның ҡулын үбә. Икенсе көндә Берлиоз Паганининан хат ала, ул уны Бетховендың вариҫы тип атай, һәм егерме мең франклыҡ чек бирә.
Берлиоз — тәнҡитсе
Музыка тәнҡитсеһе эше арыу ғына килем тәьмин итеүгә ҡарамаҫтан, ул уны күралмай, сөнки уның музыка ижад итеүе өсөн буш ваҡыты ҡалмай. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Берлиоз абруйлы музыка тәнҡитсеһе була, үҙенең баҫмаларында үҙ әҫәрҙәрен рекламаламай.
1833 йылда Никколо Паганини Берлиозды оркестр менән альт өсөн концерт яҙырға һорай, унда Паганини йырсы сифатында сығыш яһарға ниәтләнә. Шулай итеп яңғыҙ альт менән «Гарольд Италияла» симфонияһы барлыҡҡа килә.
Сөләймәнов Рафаил Әнүәр улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Сөләймәнов Р. А. әүҙем ғилми эшмәкәрлек алып бара — уның етәкселегендә 2 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡланған, әлеге ваҡытта тағы дүрт кандидатлыҡ һәм бер докторлыҡ диссертацияһы буйынса тикшеренеүҙәр алып барыла. 180-дән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән ике монография авторы. Р. А. Сөләймәнов педагогик эшмәкәрлеккә ҙур иғтибар бүлә, Өфө дәүләт нефть техник университетының Өфө дәүләт хеҙмәтләндереү институтының «Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау» кафедраһы профессоры.
Ҡыҫҡайылға (Бүздәк районы)
Ҡыҫҡайылға (Киска-Елга) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 509 кеше. Почта индексы — 452717, ОКАТО коды — 80217846003.
Уолш Родольфо
Родольфо Хорхе Уолш (Rodolfo Jorge Walsh; 9 ғинуар 1927 йыл — 25 март 1977 йыл) — Аргентина журналисы, ирланд сығышлы яҙыусы һәм драматург. «Монтонерос» һул-перонистик ойошмаһының иң мөһим ағзаларының береһе. Виктория (1976 йылда һәләк була) һәм Патрис Уолштың атаһы.
Биографияһы
Куба революцияһынан һуң Хорхе Рикардо Масетти һәм Габриэль Гарсиа Маркес менән бергә Кубаға китә, «Пренса Латина» Куба яңылыҡтар агентлығын ойоштороуҙа ҡатнаша. Ул ЦРУ-ның Кочинос ҡултығына (Сусҡа ҡултығы) төшөү тураһындағы шифрлы телексын уҡый алған, тип иҫәпләнә.
«Асыҡ хат» — диктатураға ҡаршылыҡ акттарының иң әһәмиәтлеһе тип һанала. Хатҡа һәйкәл (текстың быяла пластиналары) элекке йәшерен язалау үҙәгенә — Аргентина хәрби-диңгеҙ көстәре механиктары мәктәбендә ҡуйыла.
Хажиев Ризван Закирхан улы/Библиография
Хажиев Ризван Закирхан улы (30 сентябрь 1939 йыл — 27 октябрь 2013 йыл) — Башҡортостандың дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим, журналист һәм яҙыусы. Филология фәндәре кандидаты (1987), доцент. 1969 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһы (1992) һәм Башҡортостан Республикаһы (1991) Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡорт АССР-ының XII саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1990—1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993).
Солоновка (Чумыша ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Мысыр баҙары
Баҙар 1660 йылда Турхан солтан бойороғо буйынса архитектор Ҡазим аға тарафынан төҙөлгән. Тәүҙә Яңы мәсет комплексының өлөшө була һәм уның төҙөлөшөн финанслау өсөн хеҙмәт итә. L хәрефенең киреһе рәүешендә төҙөлгән бинаның алты ҡапҡаһы бар. Комплекстың көмбәҙҙәре ҡурғаш менән ябылған.
Горбушина Светлана Николаевна
Фәнни эшмәкәрлеге
Мировоззренческие детерминанты здорового образа жизни в системе профессиональной подготовки будущего учителя. М., 2004;
Асылыкүл (гәзит)
Тарихы
2009 йылдың авгусында оҙаҡ йылдар хеҙмәттәшлек иткән ике редакция һәм типография Башҡортостан Республикаһы дәүләт унитар предприятиеһы «Асылыкүл» редакция-нәшриәт комплексына берләшә.
Дауыт Юлтый
Ижад юлы
Беренсе китабы Стәрлетамаҡ ҡалаһында 1921 йылда баҫылып сыға. 1924 йылда "Ҡомартҡыларым" исемле китабы донъя күрә. Ул яҙғандарҙан бигерәк тә "Бәләкәй Ҡотош", "Тимеркәй фәлсәфәһе", "Өмәт", "Хәлкәй артист" хикәйәләре, "Әлимә йәки Мырҙаш ҡарт туйы" повесы, "Ҡан" романы киң билдәле.
Захарова Мария Владимировна
Карьераһы
1998 йылда Мария Захарова МГИМО-ның халыҡ-ара журналистика факультетын «Көнсығышты өйрәнеү һәм журналистика» һөнәре буйынса тамамлай, студент йылдарында Зубов бульварында Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының матбуғат үҙәгендә эшләй, һуңғы йылында Ҡытайҙа Рәсәй илселегендә стажировка үтә.
Хор-Халыта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Захарова Мария Владимировна
Санкция
2022 йылдың февраль аҙағында, Рәсәйҙең ДПР һәм ЛПР тип иғлан итеүен танығандан һуң, «Украинаның территориаль бөтөнлөгөн, суверенитетын һәм бойондороҡһоҙлоғон ҡаҡшатыусы» кеше булараҡ Европа берлеге санкцияларына эләгә. .
Аксаков Сергей Тимофеевич
Ижады
Күп әҫәрҙәрҙәрендә, шулай уҡ «Иҫтәлектәр» (Воспоминания, 1856) мемуарҙарында, «Бына ошо минең тыуған илем!» (Вот родина моя!..), «Ауылға хат» (Послание в деревню) һәм башҡа шиғырҙарында Аксаков Башҡортостандың матур һәм йомарт тәбиғәтен данлай, халҡының ауыр тормошон, башҡорт ерҙәренең таланыуын, урмандарҙың ҡырылыуын дөрөҫ итеп сағылдыра.
Гейзерҙар үҙәне
Гейзерҙар үҙәненә үтеүе бик ауыр, уның территорияһында ҡурсаулыҡ режимы эшләй. Уның экосистемаһы Рәсәйҙә үҙенсәлеклеләрҙән һанала һәм ул тышҡы йоғонтоға тиҙ бирешеүсән, шуға күрә тәбиғәт комплексының торошо буйынса даими рәүештә экологик мониторинг үткәрелә, рекреацион йөкләнеше ҡәтғи нормала тотола.
2007 йылда, был төбәккә ҡойма ямғырҙар ябырылғандан һуң, ишелмә емерелә, Гейзерҙар үҙәненең урынында быуа барлыҡҡа килә. 2013 йылда яуып үткән көслө ямғырҙар яңы тәбиғәт һәйкәленең барлыҡҡа килеүенә сәбәпсе була. Яңы ишелмә емереп, тәбиғи быуаны емерә, бының менән ул инешкә юл аса. Һыу ҡайтҡас, гейзерҙар яңынан урғыла башлай. Белгестәр әйтеүенсә, уларҙың һаны күпкә артып китә.
Туризм
Гейзерҙар үҙәне туристарға үҙаллы инеү ҡәтғи тыйыла.
2014 йылғы ишелмә
Иң ҙур ишелмә 2014 йылдың 4 ғинуарында була.
Гориллалар
Гори́ллалар (Gorilla) — приматтар вәкилдерен берлештергән маймылдар ырыуы. Гориллалар — кеше һымаҡ маймылдар араһында иң эреһе. Алғы ослоҡтары ныҡ оҙон, артҡы ослоҡтары ҡыҫҡа була. Был маймылдар ҙур ауыр кәүҙәле, киң яурында һәм тәне ҡыҫҡа ҡуйы ҡара йөн менән ҡапланған. Гориллалар ергә эйелеп алғы ослоҡтары бармаҡтары һыртына таянып йөрөйҙәр. Күпселек ваҡытын ерҙә үткәрәләр. Екваториаль Африкала йәшәйҙәр. Һутлы емештәр, сәтләүек, тамыр менән туклана.
Ғәрәп яҙмаһы
Башҡорт телендә ҡулланылышы
Башҡортостанда латин алфавитына күсеү өсөн хәрәкәт 1924 йылдан башлана. 1925—1935 йылдарҙа Башҡортостан Яңалиф үҙәк комитеты эшләй. 1925 йылда башҡорт алфавитының латин графикаһы нигеҙендә төҙөлгән беренсе варианты тәҡдим ителә.
Хос-Апараны-Дон
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Урсдоннан йылғаһы ҡушылған урындан Урух йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
Тарих
2009 йылдан университет милли тикшеренеү университеты статусты конкурс аша алды.
Шәмғолов
Шәмғолов — фамилия.
Шәмғолов Мәҙийәр
Биографияһы
1874 йылдың 10 октябрендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Нимесләр ауылында тыуған, атаһының ағаһы мәктәбендә башланғыс белем алған.
1921 йылдың февралендә Мөхәммәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев етәкселегендәге Башҡорттарҙың хәрби-милли идаралығының делегацияһы составында Япония етәкселеге менән Токио һөйләшеүҙәрендә ҡатнаша. 1921—1922 йылдарҙа имам булып, Урал-Волга буйы төркиҙәре ойошмаһында, Шанхайҙа хеҙмәт итә. 1928 йылда Японияның Кобе ҡалаһына күсә. Ә 1934 йылдан Кобела мосолмандар ойошмаһы имамы һәм мөҙәрис була.
Мәғлүмәт технологиялары
ATM
ATM — (мәғлүмәттәрҙе тапшырыуҙың асинхрон ысулы) — мәғлүмәтте дә (53 байт ) һәм кәрәҙ һымаҡ (cell) тапшырыуға нигеҙләнгән һәм шуның 5 байты баш исем өсөн ҡулланылған компьютер селтәре, юғары етештереүсәнлекле коммутация һәм мультиплексирлау технологияһы. Мәғлүмәтте синхрон ысул менән тапшырыуҙан айырмалы рәүештә (STM — Synchronous Transfer Mode), ATM битрейты ныҡ айырымланған йәки үҙгәреүсән мәғлүмәтте тапшырыу хеҙмәттәрен башҡарыу өсөн яҡшыраҡ ҡулайлашҡан.
Кобе мәсете
Тарихы
Мәсет традицион төрөк стилендә Чехия архитекторы Ян Йозеф Швагр (1885-1969) төҙөгән, был архитектор Японияла бик күп дини тәғәйенләнештәге биналарға нигеҙ һалған.
Пётр ауыл хужалығы академияһы
Сәйәси реформалар осоронда нигеҙләнгән академия ауыл хужалығы фәненең сәскә атыуына булышлыҡ итә: Бында К. А. Тимирязевүҫемлектәрҙең физиологияһы буйынса тәжрибәләр үткәрә, Г. Г. Густавсон органик матдәләрҙең химик анализын камиллаштыра, П. Людоговский Рәсәйҙә ауыл хужалығы иҡтисады буйынса беренсе курсын яҙа, И. А. Стебут рус игенселек нигеҙҙәрен һала, К. Турский урман фәнен яҙған, Р. И. Шредер емеш ағастарынң универсаль сорттарын сығарған, А. Ф. Фортунатов атаҡлы «Урожаи ржи в Европейской России» тигән хеҙмәтен яҙған.
Пётр игенселек һәм урман академияһы
1865 йылдың 3 декабре — хөкүмәт ҡарары иғлан ителгән көн — академия нигеҙләнгән көн тип һанала. 1866 йылдың 25 ғинуарында лекциялар асыла Беренсе профессорҙар араһында — Н. Н. Кауфман, Я. Д. Головин, [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D1%8F%D1%82%D0%BE%D0%B2 И. Н. Чернопятов], В. Е. Графф, В. Т. Собичевский, И. А. Стебут, А. П. Степанов, А. П. Захаров, М. П. Щепкин, И. К. Коссов, В. К. Делла-Вос, Е. М. Соколовский, П. А. Ильенков, Н. Э. Лясковский, Я. Я. Цветков, И. Б. Ауэрбах.
1870 йылда дендрология баҡсаһы асыла, ул Р. И. Шредер тарафынан 1862 йылда — Академия барлыҡҡа килеүгә өс йыл элек үк һалына башлаған булған
Метеообсерватория
Һауа торошо даими күҙәтеүҙәр алып барыу кәрәклеге 1865 йылда ауыл хужалығы академияһы барлыҡҡа килгән саҡта уҡ аңлашылған булған, тик 1879 йылдың 1 ғинуарынан алып игенселек кафедраһы профессоры А. А. Фадеев Мәскәүҙә һауа торошо өсөн өҙлөкһөҙ күп йыллыҡ күҙәтеү даими метеорологик күҙәтеү башлай.
Мәскәү ауыл хужалығы институты
-Разумовскиҙа Мәскәү ауыл хужалығы институты асыла; 26 сентябрҙән уны асыу тураһында иғлан ителә. Академияның элекке профессорҙарын һәм тыңлаусыларын ҡабул итеү тыйыла. Ике бүлексә асыла: ауыл хужалығы һәм ауыл хужалығы инженерияһы. Яңы устав буйынса институт ябыҡ уҡыу йорто тип иғлан ителә. Ятаҡта сикләнгән күләмдә йәшәйҙәр, улар 200-ҙән ашыу булмай.
Ботаника баҡсаһы
1895—1898 йылдарҙа профессор С. И. Ростовцев ботаника баҡсаһына нигеҙ һала. 1895 йылдың 12 декабрендә Совет ботаника баҡса төҙөү, шулай уҡ 1896 йылда тәртиптә тотоуға 1200 һум бүлеү тураһында ҡарар сығара. Ботаника баҡсаһын төҙөү өсөн оранжереялар артында 1030 квадрат метр майҙан бирелә. Баҡса етәксеһе — профессор С. И. Ростовцев.
Сызрань юғары хәрби авиация осоусылар училищеһы (хәрби институт)
2019 йылға ҡарата филиал 1-5 курс курсанттарының теоретик әҙерлеген үтәй.
Начальниктары
— Ситкин Михаил Александрович, полковник (1947—1953)
— Куличев Иван Андреевич, полковник (июнь 1958 — апрель 1961)
— Уколов Виктор Григорьевич, генерал-майор (2004—2009)
— Асанов Александр Александрович, полковник (2013 — хәҙерге ваҡыт)
Филин Владимир Иванович (хәрби табип)
Биографияһы
1937 йылдан 1941 йылға тиклем һәм 1945 йылдан 1946 йылға тиклем С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһында уҡый. 1941 йылдан 23-сө армияның 119-сы ялан эвакуация пункты составында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, зауряд-табиптан 66-сы уҡсылар дивизияһы 169-сы уҡсылар полкының медицина-санитар ротаһы командирына һәм ошо пункт начальнигы ярҙамсыһына тиклем юл үтә. Ленинград фронтында һуғыша, 1941 йылда һәм 1942 йылда яралана. 1942 йылда Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. 1945 йылдан 1950 йылға тиклем Совет Армияһында төрлө медицина вазифаларында хеҙмәт итә. 1950 йылдан 1968 йылға тиклем С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһының дөйөм хирургия кафедраһында ғилми һәм педагогик хеҙмәткәр булып эшләй: өлкән ординатор, уҡытыусы, өлкән уҡытыусы, профессор һәм С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһының дөйөм хирургия кафедраһы начальнигы урынбаҫары. 1968 йылдан алып профессор И. И. Джанелидзе исемендәге Ленинград ашығыс ярҙам ғилми-тикшеренеү институтында фәнни эштә эшләй.
Бүжәлек (ҡасаба, Силәбе өлкәһе)
Географияһы
GPS координаттары: N 55° 35' 38.598" E 60° 43' 34.842"
Паннэ-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Текучёв Алексей Васильевич
Биографияһы
Филолог-славянсы Николай Михайлович Каринский етәкселеге аҫтында экспедицияларҙа ҡатнаша, уларҙан һуң Ванилов туҡыусыларының производство һүҙлеге төҙөлә (Н. М. Каринскийҙың Очерки языка русских крестьян, 1936. китабы). Текучёв Алексей Васильевич — күп кенә студенттарҙың диалектология экспедицияларының етәксеһе һәм ойоштороусыһы, СССР-ҙа уҡытыусылар араһында рус теле уҡытыу методикаһы буйынса медодик һәм фәнни семинарҙар һәм конференциялар үткәрә, шулай уҡ Германия, Венгрия, Польша, Финляндия, Италияла халыҡ-ара семинарҙар һәм конференцияларҙы ойошторусы һәм үткәреүсе, «Русский язык в школе» журналының мөхәрририәт ағзаһы, рус теле буйынса ғилми комиссиялар ағзаһы була.
Ҡоҙамыш Яҡшығолов
Ҡоҙамыш Яҡшығолов (1788—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 13-сө Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 13-сө Башҡорт атлы полкы 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 22 октябрендә Түбәнге Новгородҡа бара. 1813 йылдың майында Түбәнге Новгород ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына керә. 1813 йылдың 5 авгусынан Глогауҙы блокадалауҙа ҡатнаша һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 13-сө Башҡорт атлы полкы Парижға инә.
Ушаков күпере
Урынлашыуы
Яҡын метрополитен станцияһы — «Ҡара йылға».
Асҡар (исем)
Ауылдар
Аҫҡар — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл. Ҡыпсаҡ-Асҡар — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл.
Тверь балалар һәм йәштәр ижады һарайы
Тверь балалар һәм йәштәр ижады һарайы — ҙур Тверь ҡалаһының өҫтәмә белем биреү учреждениеһы. БЫл һарай Тверь өлкәһе һәм Тверь ҡалаһындағы иң эре күп профилле белем биреү учреждениеһы булып тора. Хәҙерге ваҡытта балалар ижади коллективтарында 3 500 самаһы уҡыусы бала тәрбиәләнә, һарай хеҙмәт коллективында 155 кеше иҫәпләнә.
Өргөн (күл)
Тасуирламаһы
Гидрографик яҡтан күл Яйыҡ йылғаһы менән бәйле. Уға Мейәс һаҙлығы тип йөрөтөлгән һаҙлыҡлы иңкеүлек буйлап һыу ағып төшә.
Ҡондорош
Этимологияһы
Башҡорт теле белгесе М. Усманова фекеренсә, йылға атамаһы болғар-венгр ҡондор һүҙенән һәм -ош аффиксынан барлыҡҡа килгән.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө) /
Ильинск ҡәлғәһе
1773 йылдың 24 ноябрендә 6 500 кеше һәм 6 орудие менән Хлопуша Ильинск ҡәлғәһенә килеп етә һәм бик әүҙем һөжүм менән уны тиҙ арала баҫып ала, комендант поручик Лопатин һәләк була, ҡалған офицерҙар һәм халыҡ ярлыҡаулана. Бүтән ваҡыттағыса ҡәлғәне таламай, Хлопуша Верхнеозерный ҡәлғәғә юллана, әммә бында еңелеүгә дусар була; Пугачев уға ярҙам итергә кәрәк тип таба һәм 1773 йылдың 26 ноябрендә уға ҡушыла.
Ҡырғыҙстан географияһы
Топографияһы һәм дренажы
Бейек түбәләр дымды тота, шуға ла Ҡырғыҙстан уларҙан төшкән ағынты һыуҙар менән сағыштырмаса яҡшы һуғарыла. Әммә Ҡырғыҙстан йылға ларының береһе лә судно лар йөрөшө өсөн яраҡлы түгел. Уларҙың күбеһе бәләкәй һәм шәп аға. Ҡырғыҙстан йылғаларының күбеһе — Һырдарья ҡушылдыҡтары. Һырдаръя Ҡытай сиге буйлап Тянь-Шандың көнбайыш өлөшөндә башлана. Чү йылғаһы Ҡырғыҙстандың төньяғында башлана һәм һуңынан төньяҡ-көнбайышҡа табан аға һәм Көньяҡ Ҡаҙағстан сүллектәрендә юҡҡа сыға. Ул тағы бер ҙур ағым системаһы барлыҡҡа килтерә, Ысыҡ-Күл Үҙәк Азияла ҙурлығы буйынса Арал диңгеҙенән һуң икенсе урында тора, әммә тоҙло күл даими кәмей, ә уның минераль миҡдары яйлап арта бара. Ҡырғыҙстанда 2000 күл иҫәпләнә. Уларҙың дөйөм майҙаны — 7000 км², башлыса 3000 метрҙан 4000 метрға тиклем бейеклектә урынлашҡан. Әммә уларҙың иң ҙур өсәүһе генә майҙаны 100 км² тәшкил итә. Нарын йылғаһы бассейнында ҙурлығы буйынса икенсе һәм өсөнсө урында торған күлдәр — Сонкель һәм Чатыр-Күл (һуңғыһы тоҙло) урынлашҡан.
Иргәйел
Нигеҙҙә «Өс батшалыҡ», «Аҡъял батыр», «Исмай», «Айыуғолаҡ» кеүек баһадирҙар тураһындағы әкиәттәрҙә осрай. Иргәйел таш менән шишмәләрҙе күмә, ҡыҙҙарҙы тотҡонлоҡта тота, ҡорбанын ҡолағынан ҡаҙаҡҡа элеп ҡуя. Иргәйел мәкерлегенән һәм яуызлығынан кешеләрҙе герой-баһадир ҡотҡара.
Рауил
Рауил (Равилово) — Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 494 кеше. Почта индексы — 453626, ОКАТО коды — 80201831004.
Билдәле шәхестәре
<!-- == Ер-һыу атамалары ==
Руханиҙар
Христианлыҡта
Латин йолаһы католиклығында никахһыҙ йәшәү бөтә руханиҙар өсөн мотлаҡ, аҡ руханиҙарға монахлыҡ нәҙерҙәрен ҡабул итмәгән епархия руханиҙары, ә ҡара руханиҙарға — берәй монах орденына ҡараған руханиҙар инә.
Икенсе Ватикан соборынан һуң доға уҡыусылар һәм аколиттар ғына ҡалдырыла.
Беляков Вячеслав Филиппович
Биографияһы
Вячеслав Беляковҡа башҡарыу сәнғәтенә юғары оҫталыҡ, камил техника, музыка стилдәрен нескә тойомлау хас. Репертуарында классик һәм заман музыкаһы, шул иҫәптән И. С. Бах, В. А. Моцарт, П. И. Чайковский, А. И. Хачатурян, Г. Г. Шендерёв, башҡорт композиторҙары М. М.Вәлиев, Х. Ш. Заимов, З.Ғ.Исмәғилев, К. Й. Рәхимов әҫәрҙәре бар. Н. Я. Инякиндың «Әпипә» татар халыҡ темаһына вариацияларын тәүге башҡарыусы. Донъяның 53 илендә гастролдәрҙә була. Башҡортостанда готово-выборный баянда башҡарыу мәктәбенә нигеҙ һалыусы. Уҡыусылары араһында Ф. Т. Арыҫланғолов, М. И.Ғәйнетдинов, Т. Т. Камалов, В. Н. Линник, В. П. Суханов, С. М. Тюфяков, В. В. Фильчёв, Р. Ю.Шәйхетдинов. 10‑дан ашыу фәнни-методик хеҙмәт авторы.
Килик (Иртыш ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Измир сәғәт башняһы
Сәғәт башняһы левантийсы француз архитекторы Пер Ремон Шарль тарафынан эшләнә һәм 1901 йылда, ғосман солтаны Ғәбделхәмит II (1876—1909 йылдарҙа идара итә) тәхеткә ултырыуының 25 йыллығы хөрмәтенә төҙөлә. Сәғәт үҙе Германия императоры Вильгельм II (1888—1918 йылдарҙа идара итә) тарафынан бүләк ителгән була. Ҡаралты ғосман архитектураһы стилендә биҙәлгән. Башняның каркасы тимерҙән һәм ҡурғаштан эшләнгән. Уның бейеклеге 25 метр тәшкил итә. Башняның нигеҙе тирәләй дүрт фонтан (şadırvan) урынлашҡан. Колонналары мавритан стилендә эшләнгән.
Сәғәт башняһы 1983—1989 йылдарҙағы 500 төрөк лираһы банкнотының икенсе (кире) яғында һүрәтләнгән.
Яңғыҙ
Яңғыҙ (Янгиз) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Һайылмыш йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км тәшкил итә. Йылғаның һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк Богдановка ҡушыла.
Габричевский Георгий Норбертович
Биографияһы
Георгий Габричевский 1878 йылда 3-сө Мәскәү гимназияһын, һуңынан Мәскәү университетының медицина факультетын тамамлай (1884). Университетты тамамлағас, ул Рәсәй гражданлығын ҡабул итә.
Габричевский ойошторған Бактериология институты сывороткалар һәм вакциналар етештерә. Габричевский (1894) Рәсәйҙә дифтерияға ҡаршы сыворотка етештереүҙе ойоштора, был практикала киң ҡулланыла башлай. Ярҙам булмай, иммунизация өсөн беренсе атты үҙенең ҙур булмаған аҡсаһына һатып ала. Эш ауыр була. Иммунизация өсөн махсус бүлмәләр булмай. Габричевскийҙың һәм ғалимдар төркөмөнөң арымай-талмай, энергиялы эшсәнлеге нәтижәһендә, 1895 йылдың көҙөнә 22 ат өсөн һарай төҙөлә: 18-е дифтерияға ҡаршы, 1-е — столбнякҡа һәм 3-һе — стрептококка ҡаршы сыворотка алыу өсөн иммунизациялана.
Ғаиләһе
Ағайы: Валерий Норбертович Габричевский — Дон политехник институтының физика профессоры.
— Георгий (1896 йылдың 20 октябре Мәскәү — 1979 йылдың 8 ноябре. Нью-Йорк) — рәссам, уҡытыусы.
— Ирина (31 октябрь / 13 ноябрь 1900 Мәскәү — 27 июнь 1996 Нью-Йорк), ире Сергей Михайлович Кочубей.
Хәтер
— 1965 йылда Мәскәүҙә Габричевский урамы барлыҡҡа килә.
Санна Нильсен
Карьераһы
2014 йылда Санна Нильсен Мелодифестиваленға етенсе тапҡыр кире ҡайта. Икенсе ярым финалда ул «Undo» композицияһын башҡара, тамашасылар Саннаға тауыш биреп ярҙам итә, һәм был уға финалда вакантлы урындарҙың береһен биләү мөмкинлеген бирә. 8 мартта Melodifestivalen 2014 финалында Санна Нильсен 8-се һан аҫтында «Undo» йыры менән сығыш яһай. Халыҡ-ара жюриҙан 90 мәрәй һәм тамашасыларҙан 122 мәрәй отоп, Санна конкурста еңеүсе була һәм 2014 йылғы Евровидение йыр конкурсында Швеция вәкиле була. Шуның менән Санна һәм «Busy Doin’ Nothing» йыры менән икенсе урын алған Эйс Вайлдер араһында айырма ни бары ике мәрәй генә булыуға ҡарамаҫтан, халыҡ-ара жюри тауышы менән Эйс отҡан.
Башкирпомощь
«Башкирпомощь» — 1919 йылдың 6 октябрендә РСФСР Халыҡ Комиссариатының «Аҡтарҙан зыян күргән башҡорттарға ярҙам хәрәкәте тураһында»ғы ҡарары. Унда аҡтарҙың көс ҡулланыуынан һәм ҡырып-талауынан зыян күнгән башҡортостан халҡының аяныслы хәле тураһында әйтелә. «Башкиропомощь» ғәмәлдә большевиктарҙың Башҡортостандағы позицияһын нығытыуға йүнәлтелә. Улар фекеренсә, бында контрреволюцион ҡараштар көслө була. «Башкирпомощь» башлығы итеп профециональ революционер Артём (Ф. Сергеев) ҡуйыла. Зыян күргән ярлылар комитеттары (компосбед) ойоштороу юлы менән башҡорт ауылдарында синфи көрәш тоҡандырып ебәреү «Башкирпомощь»тың төп бурыстарының береһе була.
БАССР Советтары 1-се съезы ҡарары менән 1920 йылдың июнендә үҙенең эшен туҡтатты. Уның функциялары республиканың тейешле наркоматтарына тапшырылды.
Чира-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пенза дәүләт университеты
Тарихы
Пензаға эвакуацияланған Одесса индустриаль институты нигеҙендә СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Бөтә Союз Юғары мәктәп эштәре буйынса комитеттың1943 йылдың 3 июлендәге «Пенза ҡалаһында Одесса индустриаль институтының эшмәкәрлеген тергеҙеү тураһында» бойороғо менән ойошторола.
Биляги-Ком
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Урух йылғаһы ҡушылған урындан Малка йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Зубов Виктор Геннадиевич
Биографияһы
1946 йылда майор званиеһында демобилизациялана һәм Мәскәү дәүләт университетының физика факультетында дөйөм физика кафедраһының өлкән уҡытыусыһы вазифаһында эшләй башлай.
1966 йылда В. Г. Зубов СССР Педагогия фәндәре академияһы ағзаһы, ә тиҙҙән был академияның вице-президенты итеп һайлана.
Исҡужин Әбдрәхим Рәхмәтулла улы
Тормош юлы
1929 йылдың 21 октябрендә репрессиялана. 1930 йылдың 21 майында атыла. 1989 йылдың апрелендә аҡлана.
Ғәшүрә (исем)
Этимологияһы
Ғәшүрә башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән. Һижрә буйынса Ай календарының беренсе айы — мөхәррәм айынын унынсы көнө атамаһынан алынған. Ошо байрам көнөндә тыуған ҡыҙ балаға ҡушалар.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ашура (ғәшүрә) — албан ҡатын-ҡыҙҙары әҙерләй торған пудинг. Уны ваҡланған бойҙай, шәкәр, киптерелгән еләк-емеш, ваҡланған сәтләүек һәм дәрсен кеүек ҡушылмаларҙан ураҙаның унынсы көнөндә (ғәшүрә көнөндә) эшләйҙәр.
Таянды
Халҡы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса халҡының составында ир-егеттәр - 48 %, ҡатын-ҡыҙҙар 52 % тәшкил иткән.
2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, халыҡтың милли структураһында күпселекте урыҫтар тәшкил иткән (82 %).
Португалияла ислам
Португалияла ислам (Islão em Portugal) — Португалия территорияһында ислам дине. Мосолман халҡы 2019 йылда 65 000 кеше тәшкил итә (ил халҡының 0,40 %-ы). Мосолмандарҙың күпселеге — шиғыйҙар, 5 000-дән 7 000-гә ҡәҙәр мосолман-сөнниҙәр, шулай уҡ аҙ һанлы мосолман-әхмәҙиҙәр ҙә бар.
Аҙау ҡәлғәһе
Аҙау урыны
1637 йылдың июнендә Дон һәм Запорожье казактары отряды ҡәлғәне штурмлай һәм үҙ контроленә ала. Аҙауты ялан яғынан һаҡлау өсөн яҡынса 400 кешенән торған атлы һаҡ ойошторола. 1641 йылда төрөк армияһы Аҙау ҡәлғәһен ҡайтарып алырға тырыша. Полководец Гусейн паша етәкселегендә улар Аҙауты һәм уның тирә-яғын ҡамап ала. Ғосман ғәскәрҙәре ике тапҡыр һөжүмгә бара, әммәҙур юғалтыуҙарға дусар булып, кире сигенә. Казактар дошман позициялары аҫтында траншеялар ҡаҙый, һуңынан уларҙы шартлата. Шул ваҡытта бер нисә йөҙгәсә яңысар һәләк була.
Июнь һуңынан ҡәлғә өҙлөкһөҙ артиллерия утына тотола. Ҡайһы бер урындарҙа стеналар нигеҙенә тиклем ҡыйратыла. 11 башнянан ни бары өсәү генә иҫән ҡала. Ҡеүәтле артиллерия утынан һуң, төрөктәр ҡәлғәгә көслө һөжүм яһай. Казактарға һан буйынса өҫтөнлөклө ғәскәр һөжүмен кире ҡағыу ауыр була, һөҙөмтәлә улар бер урынды ҡалдырып, урта быуаттарҙа төҙөлгән нығытмаға урынлаша. Ғосман ғәскәре көн һайын 700—1000 снаряд ҡуллана. 26 сентябрҙә, запас һәм аҙыҡ-түлек ташыу ауырлашыуы сәбәпле, төрөк армияһы өс айҙа 25 — 70 мең самаһы кешеһен юғалтып, ҡамауҙы ала.
Рәсәй контролендә
Һуңғы тапҡыр ҡала XIX быуат уртаһында Ҡырым һуғышы ваҡытында ҡәлғәгә әйләнә. Иҫке ҡәлғә был ваҡытҡа тулыһынса емерәлгән була. Аҙаута аҙыҡ-түлек һәм кейем-һалым складтары урынлаштырыла, артиллерия батареялары ҡуйыла, фортификация эштәре үткәрелә.
Карпов Михаил Павлович
Карпов Михаил Павлович (27 октябрь 1906 йыл — 29 июнь 1976 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкы 4-се эскадронының пулемёт расчёты командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Һуғыштан һуң М. П. Крапов демобилизациялана, СССР эске эштәр министрлығының Юхнов, Куйбышев, Мещовск район бүлектәре начальнигы булып эшләй. 1954 йылда һаулыҡ торошо буйынса милиция майоры званиеһында хаҡлы ялға сыға. 1963 йылға тиклем Мещовскиҙа йәшәй, һуңынан Горький ҡалаһына күсенә (хәҙер — Түбәнге Новгород).
Батырлығы
16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкы 4-се эскадронының пулемёт расчёты командиры(1-се Белорус фронты, 7-се гвардия кавалерия корпусы) гвардия өлкән сержанты Михаил Карпов 1945 йылдың районда 15-16 февралендә поляк Хощно ҡалаһы тирәһендәҡамауҙа ҡалған төркөмгә үтергә маташҡан дошман контратакаһын кире ҡағыуҙа ҡатнаша.
Юань (династия)
Армияһы
Юаньда монголдар айырым ҡыпсаҡ гвардияһына таяна — был элита ғәскәре гражданлыҡ йәмғиәтендә лә, шулай уҡ хәрбиҙәр араһында ла илдәге режимдың чиновниктары сифатында ҡулланыла. Юань хеҙмәтендәге ҡайһы бер ҡыпсаҡтар ҡытай әҙәбиәтселәре булып китә. .
Әҙәбиәт
<div title="Оформление библиографических ссылок на книжные издания." class="cx-template-editor-title">Книга <span id="заглавие" class="cx-template-editor-param-key">феноменологияһында  <div style="position: relative;" id="mwAak-заглавие-" data-key="заглавие" class="cx-template-editor-param-value">Cambridge The history of China: border and regimes Alien states, 907—1368   <span id="ссылка" class="cx-template-editor-param-key">һылтанмалар  <div style="position: relative;" id="mwAak-ссылка-" data-key="ссылка" class="cx-template-editor-param-value">http://www.google.com/books?id=iN9Tdfdap5MC&lpg=PP1&hl=ru&pg=PA411#v=onepage&q&f=false   <span id="издательство" class="cx-template-editor-param-key">нәшриәтендә  <div style="position: relative;" id="mwAak-издательство-" data-key="издательство" class="cx-template-editor-param-value">Cambridge University Press   <span id="год" class="cx-template-editor-param-key">йыл  <div style="position: relative;" id="mwAak-год-" data-key="год" class="cx-template-editor-param-value">1994    pages  513-527    allpages  816    isbn  521 24331 9 0
Әнүәр
Этимологияһы
Әнүәр исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән. Бик яҡты, бик нурлы мәғәнәһенә эйә. Башҡорт халҡына ислам дине йоғонтоһонда килгән.
Билдәле кешеләр
Ҡашаев Әнүәр Шакир улы (22 март 1949 йыл) — рәссам. 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010).
Юлғотло (исем)
Билдәле шәхестәр
Юлғотло Фәйзуллин — 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы, башҡорт казагы, 1778—1782 йылдар арауығында хәҙерге Башҡорт АССР-ы Салауат районы Лағыр ауылында тыуған.
Оло Касалкун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сәмәрҡәнд
Мосолман ренессанс дәүере
1365 йылда ҡалала Маулана-задэ, Абу Бекр Келеви һәм Хурдак Бухари етәкселегендәге сербедар восстаниеһы башлана.
Эстон теле
Тел коды — et йәки est (ISO 639).
Пелькут-Юган
Пелькут-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назым йылғаһының һул ярына тамағынан 256 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Коржов Даниил Трофимович
Биографияһы
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуары Указы менән «немец илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы» өсөн гвардия ҡыҙылармеецы Даниил Коржов Советтар Союзы Геройы юғары исеменә лайыҡ булған. Шулай уҡ Ленин ордены һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнгән.
Ҡарайылға (Һаҡмар ҡушылдығы)
Йылға тамағының географик координаталары 51°50′46″ с. ш. 56°20′11″ в. д.HGЯO
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы Урал бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы, Оло Эйек йылғаһы ҡойғандан алып йылға тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Империя
Империяның формалары
Теллурократия: Континенталь империялар күрше ерҙәрҙе үҙҙәренә ҡушҡанда һәм үҙҙәренең сиктәренә индергәндә хәүефһеҙлек маҡсатында уларҙы шунда уҡ үҙ провинцияһына әйләндерергә, империя закондарының үтәлеүен һәм империя валютаһы әйләнешен гарантияларға мәжбүр була. Был саралар элиталарҙы һәм йәмәғәтселекте империя төҙөлөшөнә ярайһы уҡ еңел ылыҡтыра алған. Континенталь империяларҙың сәскә атыуының ике периоды була: боронғо римса һәм «наполеонса».
Юл һарайы (Новгород)
Хәҙерге ваҡытта һарайҙың көньяҡ флигелендә (Һарай урамы, 1) ҡунаҡхана тора.
Сериков Иван Павлович
Биографияһы
1932 йылда фабрика-завод өйрәнселек мәктәбен тамамлағандан һуң, хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. Яңы Таволжанка шәкәр заводында слесарь, өлкән пионервожатый, Яңы Таволжанканың 10-сы урта мәктәбендә комсомол комитеты секретары булып эшләй.
Капитан Сериков 1945 йылдың 25 мартында Данциг (Гданьск, Польша) ҡалаһына ингән ерҙә батырлыҡ күрһәтә.
Гнилушка (Аргубля ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Урух йылғаһы ҡушылған урындан Малка йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Петь-Яун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Йоһанн Вольфганг фон Гёте
Биографияһы
1750 йыл ғаиләлә Корнелия тигән икенсе бала тыуған. Унан һуң тағы ла дүрт бала тыуған, улар барыһы ла сабый саҡта уҡ үлгән. Атаһы үтә ваҡсыл, талапсан, хисһеҙ, әммә ғәҙел кеше була. Атаһынан уға мираҫ булып белемгә ынтылыу, хеҙмәттә төпсөрлөк, бөхтәлек, ныҡлыҡ, сабырлыҡ, сыҙамлылыҡ ҡалған.
Ижадының тәүге осоро
Гётеның был дәүерҙәге иң әһәмиәтле әҫәре булып «Гец фон Берлихинген, Тимер ҡуллы рыцарь» («Gottfried von Berlichingen mit der eisernen Hand») драмаһы тора, ул замандаштарын хайран ҡалдыра. Тап ошо әҫәр Гётены немец әҙәбиәтенең иң алғы һыҙығына сығара. Шекспирҙың тарихи йылъяҙмаларына оҡшатып, прозала яҙылған был әҫәрҙең үҙенсәлеге шунда: ул бығаса мәҙәниәттең иң йоғонтоло ағымы булған Мәғрифәтселек әҙәбиәтенә ҡаршы сыға. Мәғрифәтселек әҙәбиәтенең типик образы — социаль ғәҙеллек өсөн көрәшкән яҙыусы бөтөнләй икенсе төрлө асыла. Рыцарь Гец фон Берлихинген илдә барған ваҡиғалар йоғонтоһона бирелә, крәҫтиәндәр ихтилалын етәкләргә мәжбүр була; ихтилал киҫкенләшкәс, иң ауыр мәлдә крәҫтиәндәрҙе ҡалдырып китә. Ил менән идара итеүселәр тантана итә: уларҙың алдында инҡилапҡа күтәрелгән ябай халыҡ та, үҙенең ихтыярын уларға ҡаршы ҡуйып маташҡан шәхес тә көсһөҙ. Гец иректе кешелек донъяһында түгел, үлемдә, «тәбиғәт-әсә» менән ҡушылыуҙа таба. Пьесаның аҙаҡҡы күренеше символик мәғәнәгә эйә: Гец баҡсаға сыға, сикһеҙ күк йөҙөн, үҙен уратып алған тәбиғәтте күреп һоҡлана һәм: «Хоҙай Тәғәлә, Һинең күгең аҫтында, иректә нисек рәхәт! Ағастар бөрөләнә, бөтә донъя уңышҡа өмөт бағлай. Хушығыҙ, ҡәҙерлеләрем! Тамырҙарым ҡырҡылған, мин көсөмдө юғалтам. Ирек, ирек!» — тип өндәшә.
Әҫәрҙәре
«Ифигения Тавридала» (1779—1788)
«Йәш Вертерҙың ғазаптары»
«Йәш Вертерҙың ғазаптары» (1774) — хаттарҙан торған роман, немец әҙәбиәтенең «Дауыл һәм һөжүм» осоронда ижад ителгән иң уңышлы әҫәр. Әгәр ҙә «Гец фон Берлихинген» Гётеның исемен Германияла билдәле итһә, «Вертер» яҙыусыны бөтә донъяға таныта. Романда мөхәббәт тарихы нигеҙендә кеше һәм донъя араһындағы конфликт һүрәтләнә. Вертер — хисле, шул уҡ ваҡытта көслө шәхес. Финалда яңғыраған атыу тауышы менән үҫмер ғәҙелһеҙлек хөкөм һөргән донъяға һәм унда йәшәгән ике йөҙлө кешеләргә ҡаршы сыға. Ул Германияның ҡанундарын кире ҡаға һәм тәкәббер, алдаҡсы кешегә әйләнеүҙән үлемде өҫтөн күрә. Ул — Прометейҙың антиподы, Вертер-Прометей — Гётеның был осорҙа ижад иткән геройҙарының аҙаҡҡы быуыны. Уларҙың йәшәйеше өмөтһөҙлөк менән һуғарылған. Вертер үҙе уйлап сығарған донъяны ысынбарлыҡ тип иҫбат итергә тырышҡанда үҙен юғалта, Прометей, Олимп власынан азат булған «ирекле» йәндәр хасил итеп, үҙен мәңгеләштерергә ниәтләй.
Эстон алфавиты
f, š, z, ž хәрефтәре башҡа телдәрҙән алынған һүҙҙәрендә генә ҡулланыла (мәҫәлән, foto, šokolaad, želee, zooloogia). Әммә элекке алынған һүҙҙәрендә бындай хәрефтәре һәм өндәре юҡ: vabrik, kalossid, kohv.
Колчанов Григорий Семёнович
Һуғыштан һуңғы карьераһы
Һуғыштан һуң дивизия командиры Германияла совет ғәскәрҙәре төркемө менән етәкселек итеүен дауам итә.
Бүләктәре
шул иҫәптән миҙалдары:
Көбәк (Бүздәк районы)
Көбәк (Кубяк) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 338 кеше. Почта индексы — 452724, ОКАТО коды — 80217837003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Истанбул Сапфиры
Архитектураһы
2011 йылдың мартында 236 метр бейеклектә күҙәтеү майҙансығы асыла.
Кундуска
Кундуска — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының һул ярына тамағынан 679 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Даргом
Даргом — Рәсәй йылғаһы. Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы,Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лескен йылғаһының уң ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Байрамғол (Һамар өлкәһе)
Байрамғол (Байрамгулово) — 1833 йылда Рәсәй империяһы Һамар губернаһында барлыҡҡа килгән, һуңынан бөткән башҡорт ауылы.
Әмиров Рәсим Зәкәриә улы
Биографияһы
Мәктәпте тамамлағандан һуң 1-се Мәскәү медицина институтына уҡырға инә һәм уны бик яҡшы тамамлай, һуңынан Бөтә Союз ҡолаҡ институты аспирантураһын физиология һөнәре буйынса тамамлай, ионлаштырыусы нурланыштың еҫ һиҙеү һәләтенә тәьҫире эҙемтәләрен өйрәнеү менән шөғөлләнә.
Хеҙмәттәре
1989 йылда ул 1990 һәм 1991 йылдарға Элект-Президент итеп һайлана, ә 1987 йылда (Вашингтон, Дюрен һәм Кливленд) университеттарына, 1990 йылда — Барселона ҡалаһына (Испания) университеттарҙа лекция уҡыу өсөн саҡырыла.
Айсыуаҡ
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 31 %, рустар 41 % тәшкил итә.
Оло Ҡыялым
Тасуирламаһы
Йылға ноябрь уртаһында туңа, боҙ апрель уртаһына тиклем тора. Ташҡын май уртаһына тиклем дауам итә. Һыу температураһы ғәҙәттә, иң йылы айҙарҙа ла 16 градустан артмай.
Легенда
Оло Ҡыялымдың үҙ легендалары ла бар - имеш, бында әбей өрәге күренгеләй, уны "Ҡыялым әбейе" тип йөрөтәләр. Ул, имештер, кемгәлер дөрөҫ юлды күрһәтә, кемделер аҙаштыра
Алгоритм
Формаль билдәләмә
Математиканың төрлө теоретик проблемалары һәм физика һәм техниканың үҫешенең тиҙләнеше алгоритм төшөнсәһенең аныҡ билдәләмәһен биреүҙе талап итә.
Рекурсив функциялар
Иҫәпләнмәле функциялар класы аксиомалар системаһы нигеҙендә ниндәйҙер аксиоматик теорияны төҙөүҙе хәтерләткән һында яҙыла. Башта иҫәпләүе күҙгә күренеп торған иң ябай функциялар һайлап алына. Аҙаҡ булған функциялар нигеҙендә яңы функцияларҙы төҙөү ҡағиҙәләре (операторҙар) әйтеп бирелә. Кәрәкле функциялар класы иң ябай функцияларҙан операторҙарҙы ҡулланып алып була торған бөтә функцияларҙан тора.
Марковтың нормаль алгоритмы (алгорифм)
Марковтың нормаль алгоритмы (автор яҙыуында алгорифм) — ул билдәле бер алфавит символдарынан төҙөлгән төп һүҙҙәрҙән яңы һүҙҙәр алыуҙың билдәле бер процедураларын тормошҡа ашырыусы алмаштырыуҙарҙы эҙмә-эҙлекле ҡулланыу системаһы. Тьюринг машинаһы кеүек үк, нормаль алгоритмдар иҫәпләүҙәрҙең үҙҙәрен башҡармайҙар: улар тик хәрефтәрҙе бирелгән ҡағиҙәләр буйынса алмаштырыу юлы менән һүҙҙәрҙе үҙгәртеүҙе башҡаралар.
Нормаль алгоритмдар теорияһын төҙөүсе А. А. Марков, Марковтың нормалләштереү принцибы тип аталған гипотезаны тәҡдим итә:
Йондоҙҙар картаһы
Күктәге сиктәш участкалар индерелеп эшләнгән йодоҙҙар карталары йыйылмаһы күк йөҙө атласы тип атала.
Йондоҙҙар картаһы күктәге астрономик объекттарҙы каталогтарҙағы объекттар менән тиңләү, координаттары буйынса уларҙы эҙләү өсөн тәғәйенләнә.
Рәсем итеп төшөрөлгән карталар
XVII—XIX быуаттарҙа атлас барлыҡҡа килә. поляк астрономы Ян Гевелий (1690), инглиз астрономы Джон Флемстид (1729), немец астрономдары Иоганн Элерт Бод (1782), Фридрих Аргеландер (1843), Эдуард Хейстарҙың (1872) атластары донъя күрә. Тәүге урыҫса йондоҙҙар картаһы 1699 йылда Петр I бойороғо буйынса баҫтырып сығарыла.
Вәкил (исем)
Билдәле кешеләр
Шөғәйепов Вәкил Шакир улы (29 август 1936 йыл — 28 июнь 2017 йыл) — башҡорт милли музыка ҡоралдарын эшләү һәм реставрациялау оҫтаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1988). Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең «Рәсәй рухы» («Душа России») премияһы (2013) һәм «Оҫта — алтын ҡулдар» республика конкурсы (Өфө, 2004) лауреаты.
Мухаммед-Мирзоев Һауаджи
Биографияһы
Һауаджи Мухаммед-Мирзоев ярлы ғаиләлә тыуған. Грозный педагогия училищеһын тамамлай, артабан тыуған ауылында уҡытыусы һәм мәктәп директоры булып эшләй.
Шулай уҡ уның дүрт ағаһы фронтҡа китә. Шуларҙың икеһе генә тере ҡайта.
Тултырма
Әҙерләү тәртибе
Яңы һуйылған һыйыр йәки һарыҡтың үпкә-бауырына дөгө йәки тары ярмаһы ҡушып әҙерләнгән ризыҡ. Мал-тыуарҙың үпкәһен, йөрәк-бауырын, бөйөрөн һарымһаҡ ҡушып ит үткәргестән үткәрәләр. Борон балта менән ваҡлап турағандар. Былай эшләнгән тултырма тағы ла тәмлерәк һанала. Үпкәне үткәрер алдынан саҡ ҡына бешереп, ҡабартып алалар. Арытып, бешекләп таҙартылған малдың йыуан эсәгенең бер башын еп менән бәйләп, аҙырак бүрттереп дөгө йәки тары ярмаһы, тоҙ, борос ҡушып, үткәрелгән үпкә-бауырҙы тултыралар ҙа, һауаһын сығарып, эсәктең икенсе осон да яҡшылап бәйләйҙәр. Бешергән саҡта, ҡайнап сығып килгәндә тултырманы энә менән тишкеләйҙәр. Улайтмаһаң, шартлауы ихтимал. Тултырма теленеп, һуғым ашына йыйылған һуғымсыларға өләшелә. Тултырма эҫеләй генә, йә өҫтөнә эҫе һурпа ҡойоп ашала. Һимеҙ һарыҡ, һыйыр йәки йылҡы итен йыуып, фарш итеп үткәреп дөгө ярмаһы (тары, бойҙай ярмаһы ла ярай) ҡушып болғаталар. Туралған башлы һуған, тоҙ, борос ҡушып, ҡайнап торған һурпа өҫтәп фаршты шыйыҡлайҙар. Әҙер фаршты таҙалап йыуылған туҡ эсәктең бер башын еп менән бәйләп, икенсе башынан тултыралар. Эсәкте ярылып китмәһен өсөн ныҡ тултырырға ярамай. Эсәк тулған икенсе осон да бәйләп, ҡайнап торған һурпала бешерәләр. Ҡайнағанда йыуан енә менән эсәкте бер нисә урындар тишергә кәрәк. Бешеп сыҡҡас, йылы килеш түңәрәкләп киҫеп өҫтәлгә ҡуялар.
Ҡурҡытҡыстар
СССР заманындағы ҡурҡытҡыс хикәйәләр
«Пионер» ҡурҡытҡыстары 60-сы йылдарҙан билдәле, ә 2000 йылға ҡулланылмай тиерлек. Бының аңлатмалары күп: мәҫәлән, хәҙер балалар фильмдарҙан, интернеттан һәм яңылыҡтарҙан ҡурҡыныс хәбәрҙәр ала.
Юл һарайы (Торжок)
Тарих
Беренсе юл һарайы ағастан һалына һәм магистрат идаралығына тапшырыла. 1775 йылда Новгород генерал-губернаторы Яков Ефимович Сиверсҡа бирелгән Император күрһәтмәһенә ярашлы, Торжок һарайын «әллә ҡайҙан күренеп торған урында» төҙөү ҡарала. Юл һарайы Тверцы йылғаһының бейек һул ярында төҙөлә.
Ямаш (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101797
Хүләгү
Дингә ҡарашы
Хүләгүҙең өлкән ҡатыны Докуз-хатун менән иң яҡшы полководецы Китбуға несторсы христиандарҙан булған. Докуз ҡаршы төшһә лә, Хүләгү ғүмеренең һуңғы йылдарында будда дине менән ҡыҙыҡһынған.
Серафимович Александр Серафимович
Тормош юлы
ВКП(б)-ның XVI съезы делегаты. 1934 йылда СССР-ҙың Яҙыусылар союзының Президиумы ағзаһы итеп һайлана.
Надин Гордимер
Биографияһы
Надинды монастырь эргәһендәге башланғыс мәктәпкә уҡырға бирәләр. Ун йәшендә йөрәк ауырыуы табалар һәм ул өйҙә уҡый башлай. 1939 йылда 16 йәшендә Йоханнесбургта сыҡҡан «Форум» журналы уның «Иртәгә тағы кил» тигән беренсе хикәйәһен баҫа. Мәктәпте тамамлағас, Витватерсранд университетына уҡырға инә, әммә әҙәбиәт менән шөғөлләнеү өсөн унан китә.
Гордимерҙы әҙәбиәт буйынса Нобель премияһына бер нисә тапҡыр тәҡдим итәләр. Ниһайәт, 1991 йылда Нобель премияһы Надин Гордимерға тапшырыла.
Ҡоблан батыр (эпос)
Ҡулъяҙма тарихы
Эпос башҡорттар араһында киң таралған була, беҙҙең көндәргә тиклем тик бер варианты ғына килеп етә. 80-се йылдар башында Ғ. Б. Хөсәйенов Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районында тыуып үҫкән Фәсхетдин Илбулдиндан нуғайлы батырҙарына һәм Ҡоблан батырға бәйләнешле легендаларҙың айырым сюжет схемаларын яҙып ала. Фәсхетдин бала сағында ҡарттарҙан был сюжеттарҙың тулы һәм шиғыр менән һөйләгәндәрен ишеткәнлеге хаҡында әйтә, ләкин шуларҙың бер нисәһен генә иҫләй.