cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ливияла Граждандар һуғышы (2011)
Триполи өсөн алыш (20—28 августа)
«Мы превратим Ливию в вулкан с лавой под ногами у захватчиков и агентов-предателей» — заявил он по телефону. Сам Муамар Каддафи по телефону сообщил радиостанции Аль-Аруба, что находится в Ливии, но косвенно признал, что покинул Триполи. По его словам, «уход из Триполи и резиденции был тактическим манёвром», а находиться в части города, по которой авиация НАТО нанесла уже более 60 ракетных ударов, было бы бессмысленно. По словам представителя повстанцев Омара Аль-Гирани, по жилым районам города было выпущено 7 ракет Град, а в районе аэропорта временами слышен миномётный огонь. Также информационное агентство Reuters сообщает о боевых действиях на юге Ливии, в Себхе. Позже Аль-Джазира сообщила со ссылкой на представителя революционеров, что бои идут южнее Триполи, где, по некоторым данным, может укрываться сам полковник Каддафи. Сама же Баб-эль-Азизия, а также Аль-Мансура и гостиница Риксос, по словам корреспондентов Аль-Джазиры, находится под ракетным обстрелом со стороны района Абу-Салим. Ближе к вечеру появилось сообщение репортёров Аль-Джазиры, что все иностранные журналисты, находившиеся ранее в гостинице Риксос, были эвакуированы «четырьмя или пятью машинами». Сами революционеры, по словам репортёров Аль-Джазиры, используют захваченную накануне резиденцию Каддафи — Баб-эль-Азизию в качестве своего военного штаба. Приходят сообщения об ожесточённых боях в районе Абу-Салим в Триполи. Известно также, что лоялисты продолжают удерживать территорию зоопарка, а их снайперы находятся в парке Альнассер. Оплотом войск Каддафи в центре Триполи считается пансион, в котором Саиф-аль-Ислам принимал гостей. В целом, по данным революционеров, которых цитирует Аль-Джазира, в боях за Триполи на 24 августа они потеряли свыше 400 человек убитыми и 2000 раненными. Ночью появились сообщения, что в Триполи были похищены четыре итальянских журналиста, ехавших по Триполи, а перевозивший их водитель был убит.
Ночью в столицу из Бенгази перебрался Переходный Национальный Совет. В ответ на возросшие беспорядки и грабежи, представитель переходного правительства Мустафа Абдель Джалиль просит жителей Триполи прекратить мародёрство. «Вы — это те, кто претворит в жизнь все наши мечты, мы в этом уверены, прошу вас, уважайте город вокруг вас. Это ваше имущество, берегите его», — обращается официальный представитель оппозиции Мустафа Абдель Джалиль к жителям столицы. В самом городе, как передают корреспонденты Аль-Джазиры, из Абу-Салимской тюрьмы были освобождены 107 политзаключённых. Вечером информагентства сообщили, что революционеры продвинулись в район Ямук южнее Триполи по дороге на аэропорт Бенгашир, где находится военный лагерь Ярмук 32-го батальона спецназначения Хамиса. Евроньюс сообщает, что, несмотря на ожесточённое сопротивление войск Хамиса, революционерам удалось прорваться на территорию склада, где было обнаружено большое количество оружия и боеприпасов. Параллельно приходили сообщения с западного фронта близ Тунисской границы, где, по некоторым данным, войскам революционеров удалось захватить военную базу Марзак-аль-Шамс в городе Зувара, а некоторые СМИ, ссылаясь на Аль-Джазиру, сообщили о боях войск Каддафи с силами армии ПНС в районе Рас-Адждира, возле самой ливийско-тунисской границы.
За время боёв за Триполи войска ПНС потеряли убитыми как минимум 1700 человек. О потерях войск Каддафи данных нет, однако известно, что всего 32-я бригада спецназначения «Хамис» с начала конфликта потеряла не менее 9 тыс. человек убитыми.
Беренсе штурм яһарға маташыу (10—15 сентябрь)
11 сентября ночью, как сообщается, сохраняющие верность Каддафи войска нанесли удар артиллерией и реактивными установками «Град» по окрестностям Бени-Валида после того, как войска ПНС отступили накануне и проводили перегруппировку в нескольких километрах от города. Наступавшая со стороны Мисраты (Вади-Малдум), Бригада Халбус, по словам командующего Западным фронтом Национальной армии Халеда Абдуллы Салема, вошла в город и заняла позиции в 10 километрах от центра Бани-Валида. Также командующий сообщил, что войскам Национальной армии в городе противостоят отступившая 32-я бригада спецназначения Хамис, члены тайной полиции «Легион Тория», а также наёмники с суданского Дарфура. Вечером 11 сентября Аль-Джазира со ссылкой на военное командование новых властей Ливии, сообщила, что под контроль сил ПНС был взят северный въезд в город, закрепившись на окраинах Бени-Валида.
Икенсе штурм яһарға маташыу (16—25 сентябрь)
<!-- 16 сентября появилась информация о начале нового штурма Бени-Валида, в результате которого, как сообщило агентство Reuters, войскам Национальной армии удалось захватить «долину, ведущую к центру города». В дальнейшем сообщалось, что этот штурм также успехом не увенчался.
Бени-Вәлидте штурмлау (4—17 октябрь)
Однако 10 октября сообщается о контратаке войск Каддафи в Бени-Валиде, в результате которой силы ПНС потеряли 17 бойцов и вынуждены были отступить с территории аэропорта.
Халыҡ-ара киң мәғлүмәт саралары
В июне 2011 года Amnesty International раскритиковала «освещение в западных СМИ», которое «с самого начала представляло очень односторонний взгляд на логику событий, изображая протестное движение как исключительно мирное и неоднократно предполагая, что силы безопасности Джамахирии необъяснимо убивали безоружных демонстрантов, которые не представляли угрозы национальной безопасности». На протяжении всего конфликта из Ливии поступала противоречивая информация, в том числе некоторые западные СМИ к примеру такие как The Guardian, CNN и The New York Times, основываясь на данных телекомпаний Аль-Джазира и Аль-Арабия, значительно нагнетали обстановку в Ливии и выдавали за реальность ложные факты. Некоторые обозреватели считают, что в Ливии впервые были применены в мировом масштабе технологии информационной войны.
Эҙемтәләре
Боевые действия вспыхнули 3 января 2012 года в здании, которое при правительстве Каддафи использовалось в качестве штаб-квартиры разведки. Абдул Джалиль, председатель ПНС, предупредил ливийцев, что страна может скатиться к новой гражданской войне, если они прибегнут к силе для урегулирования своих споров. Сообщалось, что в результате этих событий пять человек погибли и по меньшей мере пять получили ранения.
Мәҙәни йоғонтоһо
Некоторые группы, такие как рок-группа из Бенгази под названием «Парни из подполья», использовали метафоры, чтобы скрыть осуждение властей. Группа выпустила песню незадолго до восстания под названием «Как всегда говорит мой отец», чтобы высмеять автократического вымышленного мужчину-главу семьи, который был завуалированной ссылкой на Каддафи. -->
Amazon (компания)
Amazon.com, Inc. (э́мазон ком инко́рпоре́йтед тип әйтелә, урыҫ һәм башҡорт телдәрендә амазон тиелә) — АҠШ-тағы компания, Интернет аша тауар һәм хеҙмәттәр һатыуҙа әйләнеше буйынса донъялағы иң эре компания, киң һорау менән файҙаланған тауарҙарҙы һатыусы иң тәүге интернет-сервистарҙың береһе. Штаб-фатиры Сиэтлда (Вашингтон штаты) урынлашҡан.
Эшмәкәрлеге
Компанияның  АҠШ-тан тыш Бразилияла, Канадала, Бөйөк Британияла, Германияла, Японияла, Францияла, Италияла, Испанияла, Һиндостанда һәм  Ҡытайҙа филиалдары бар.
Amazon.com беренсе булып  Интернеттың ҡәҙимге магазиндан айырмалы бик күп клиенттар менән эшләү, келәттә булған тауарҙарҙан күпкә артыҡ тауар күләме менән эш итеү кеүек мөмкинлектәрен файҙалана.
Патенттар
2016 йылдың 5 апрелендә Amazon'дың тауар һаҡлау һәм һатыуҙың  дирижаблдәр һәм пилотһыҙ аппараттар файҙаланған системаһын патентлау ғаризаһы теркәлә.
Сәлих (Ишембай районы)
Арҙаҡлы шәхестәре
Башҡорт АССР-ының Маҡар районы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы) Сәлих ауылында тыуған.
Зәйнуллин Нәсифулла Ғиззәтулла улы
Биографияһы
Нәсифулла Ғиззәтулла улы бөтә ҡалған ғүмерен Татар АССР-ы Әлмәт ҡалаһындағы «Татспецстрой» тресының 34-се төҙөлөш-монтаж идаралығына арнай. Иретеп йәбештереүсе булып эшләп, барлыҡ хеҙмәт эшмәкәрлеге дауамында Н. Ғ. Зәйнуллин юғары хеҙмәт өлгөһө күрһәтә, етештереү нормаһын 160—170 %-ҡа үтәй. Һигеҙенсе биш йыллыҡ заданиеһын срогынан алда — 1 ноябрь 1968 йылдың 1 ноябренә үтәй. Бишйыллыҡ эсендә яҡшы сифат менән башҡарып, 260 километр торба үткәргестәр иретеп йәбештерҙе.
Хәтер
Н. Ғ. Зәйнуллин иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында, Әлмәт ҡалаһындағы герой йәшәгән йортҡа мемориаль таҡта ҡуйылған.
Турай
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән; кирбес заводы эшләй. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Камил инсан
Әл-Инсан әл-Камил (الإنسان الكامل; Инсан камиль) — суфыйлыҡта идеаль кеше, ул ерҙә Аллаһ вәкиле булып тора һәм Аллаһы Тәғәләнең күркәм исем сифаттарын һынландыра.
Братислава
Географияһы һәм климаты
Братислава Кесе Карпат тауҙары итәгендә, Дунайҙың ике һәм Мораваның һул ярында урынлашҡан. Дунай аръяғында Петржалка ҡалаһының аҙ өлөшө ҡала. Ҡала Австрия (2007 йылдың 21 декабренә тиклем Петржалка-Берг һәм Яров-Китзея сик буйы үткәүеле була) һәм Венгрия (2007 йылдың 21 декабренә тиклем Русовце-Райка сик буйы үткәүеле) менән сиктәш.
Транспорт
Братиславала 1868 йылда беренсе ҡала йәмәғәт транспорты омнибус була. Братислава трамвайы 1895 йылда йөрөй башлай һәм тәп транспорт булып тора, бөгөн 8 тармағы бар. Братислава троллейбусы беренсе тапҡыр 1909 йылда ебәрелә, әммә тиҙҙән ябыла һәм ни бары 1941 йылда ғына ҡабаттан асылып, бөгөн 14 маршрут буйынса хәрәкәт итә. Шулай уҡ ҡалала көндөҙ — 60, төнөн 20 автобус йөрөй. Бында шуны ла билдәләп китергә кәрәк — автобус ҡаланың Дунай аръяғына — Петржалкаға йөрөүсе берҙән-бер транспорт төрө. Ҡала транспорты менән Dopravný podnik Bratislava компанияһы идара итә. 1985 йылда Братислава метрополитены төҙөлә башлай һәм тиҙҙән эш туҡтатыла. 2002 йылдан киләсәктә метрополитенға әүереләсәк тиҙ йөрөшлө трамвай линияһы эшләү планлаштырылған.
Спорт
Ҡалала «Слован» спорт йәмғиәте бар. Футбол клубы экстралигала сығыш яһай. Ә хоккей клубы — Европала иң уңышлыһы. 2012 йылда «Слован» ХК-һы КХЛ-ға инде.
Ислам ағымдары
Сөнниҙәр
Сөнниҙәр «мәҙһәб » тип аталған дини-хоҡуҡи мәктәптәрҙе: мәлики, шәфиғи, хәнәфи һәм хәнбәли мәҙһәбтәрен таный. Бөтә башҡа мәҙһәбтәр, сөнни булһалар ҙа, күсәгилешлелек булмау сәбәпле, бөгөнгө көндә үҙҙәренең эшмәкәрлеген туҡтатҡан. Дүрт мәҙһәб тә бер-береһенең законлы нигеҙҙә эшләүен таный. Мосолман, ошо мәктәптәр араһынан күңеленә ятҡанын һайлап, унда барып уҡый ала. Бер кем дә бөтә мәсьәләләр буйынса тик бер мәҙһәпкә генә эйәрергә бурыслы түгел, шул уҡ ваҡытта ниндәй ҙә булһа мәҙһәбкә фанатиктарса бирелгәнлек шелтәләнә.
Шиғыйҙар
Шиғыйҙар ике ҙур төркөмгә бүленә: уртаса ҡараған (шиғый-двунадесятниктар, зейдиттар) һәм үтә ҡыҙыуҙар (исмәғилселәр, алавиттар, алевиттар һ. б.)
Рәсәйҙә ислам ағымдары
Рәсәй мосолмандарының күпселеге — сөнниҙәр, улар Хәнифә һәм Шәфиғи мәҙһәбтәренә тоғро. Рәсәй мосолмандарының яҡынса 65 проценты —хәнифәләр, ә 30 проценты — шәфиғиҙар. Татар, башҡорт, ҡаҙаҡ, нуғай, ҡабарҙы, балҡар, ҡарасай, черкес, адыгей, абазиндар һәм шапсуг, ингуштарҙың бер өлөшө, шулай уҡ ислам динен тотҡан осетиндар хәнәфи булып тора. Шулай уҡ әзербайжандарҙың өстән бер өлөшө самаһы һәм Урта Азия халыҡтары — хәнифәләр. Сөнниҙәрҙең шәфи мәҙһәбенә чечен һәм ингуштарҙың күпселеге, шулай уҡ Дағстандың, нуғайҙар һәм таттарҙан башҡа, бөтә халҡы ҡарай.
Вере ҡәлғәһе
Әҙәбиәт
საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ.5, თბ., 1990 წ. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. II, გვ. 369, თბ., 1977 წელი.
Сперанский (Өфө районы)
Сперанский (Сперанский) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 9 кеше. Почта индексы — 450511, ОКАТО коды — 80252850008.
Сыртланов Хафиз Вәли улы
Сыртланов Хафиз Вәли улы (Сыртланов Хафиз Валеевич; 14 май 1902 йыл — 2 ғинуар 1984 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия старшинаһы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1943).
Биографияһы
1941 йылда Бүздәк район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкының финанс часында писарь булып хеҙмәт итә. Ауыр шарттарҙа Днепр аша сығыусы полкты һуғыш кәрәк-яраҡтары менән тәьмин итә. 1943 йылдың 27 сентябрендә дошмандың көслө уты аҫтында Днепр аша һал менән ун ете рейс яһай. 1943 йылдың 30 сентябрендә дошмандың бомбаға тотоуына ҡарамаҫтан һалҡын һыуҙа өс сәғәттәй булып, һай ерҙә тотҡарланған һәм ярсыҡтан зыян күргән борамды йүнәтә. 1943 йылдың 27 октябрендә был ҡаһарманлығы өсөн ул Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була.
1943 йылда «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. 1945 йылдың 14 ғинуарынан алып 1945 йылдың 1 майына тиклем һуғыш операциялары барышында гвардия старшинаһы Сыртланов Хафиз Вәли улы йәшерен финанс документтарының һаҡланғанлығын тәьмин итә һәм теләһә ниндәй шарттарҙа бөтә шәхси составҡа вклад документтарын төҙөй. 1945 йылдың 15 июлендә подразделениеның 13/н бойороғо менән уға «Батырлыҡ өсөн» миҙалы бирелә.
Полоний
Символы
Полоний элементының символы — Po (Полоний тип уҡыла).
Һарғай (Ишембай районы)
Географик урыны
Ауыл Советы үҙәгенән урындағы әһәмиәткә эйә, оҙонлоғо 5,1 км булған Маҡар-Һарғай ҡаты япмалы юл килә.
Пескантина
Пескантина коммунаһының халыҡ һаны 14 096 кеше тәшкил итә (2004 йылда алынған мәғлүмәттәре буйынса). Пескантина коммунаһында башлыса итальяндар йәшәй. Рәсми теле — итальян теле. Италия илендәге бар халыҡтың да дине рим-католик дине булған кеүек, Пескантина коммунаһындағы халыҡтың төп дине булып рим-католик дине тора. Пескантина коммунаһының бер квадрат километр ерендәге халыҡ тығыҙлығы 653 кешегә тигеҙ. Италияның төньяғында урынлашҡан Пескантина коммунаһының майҙаны 19,66 квадрат километр тәшкил итә. Коммуна диңгеҙ кимәленән 80 метр бейеклектә тора. Пескантина халҡының этнохронимы — пескантинсылар. Пескантина коммунаһының почта индексы — 37026. Телефон коды — 045.
Тыңламаҫ
Тарих
Тыңламаҫ — ҡырғыҙ ырыуы башҡорттарының ауылы. 1722 йылдан билдәле. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Аҡтаныш улусы составына керә.
Фазыл Искәндәр исемендәге Рус дәүләт драма театры
Тарихы
2009—2014 йылдарҙа Абхазия Хөкүмәте театр бинаһына капиталь ремонт эшләй ҡайтанан йыһазландыра. 2014 йылдың 16 декабрендә Жан Батист Мольерҙың «Тартюф» пьесаһы менән театр яңынан асыла.
Театр етәкселеге
Театрҙың генераль директоры — Хинтба Ираклий.
Генераль директорҙың беренсе урынбаҫары — Балаева Нина.
Хлор
Хлорҙы асыу тарихы
1772 йылда Джозеф Пристли хлор менән водород ҡушылмаһы хлороводород ала. 1774 йылда швед химигы Шееле Карл Вильгельм, үҙенең ғилми хеҙмәтендә, пиролюзит менән тоҙ кислотаһы тәҫир итешкәндә хлор бүленеп сығыуы тураһында яҙа: Шееле хлорҙың еҫе батша араҡыһына оҡшаш булыуын билдәләй, алтын һәм киноварь менән тәҫир ителешеүен һәм ағартыу үҙәнсәлеген билдәләй. Тик Шееле ул заманда өҫтөнлөк иткән флогистон тәғлимәтенә ярашлы хлор флогистоны алынған тоҙ килотаһы тип билдәләй.
Бертолле һәм Лавуазье кислород теорияһына ярашлы яңы матденең оксиды тип билдәләй. Әммә хлорҙы тарҡатыу уңышһыҙ була. Дэви электролиз ярҙамында аш тоҙон тарҡатып хлорҙын айырым элемент булыуын иҫбатлай.
Бетт Дейвис
Биографияһы
Ниһайәт, «Хәүефле» исемле («Опасная» (1935) фильмында эскесе ҡатын роле уйнағаны өсөн иң престижлы Америка киноиндустрияһы наградаһын алғас, Дейвис үҙенең «Warner Bros.» студияһы менән суд юлына аяҡ баҫа. Киноролдәр һайлауҙа үҙаллылыҡ талап итә һәм ниәттәренең етдилеген күрһәтер өсөн Голливудты ташлап Лондонға күсеп китә.
Сакдриони һарайы
Тарихы
Һарай үҫешкән Урта быуат өсөн хас булған деталдәр менән айырыла. Ауыл емереклектәрҙә урынлашҡан. Был Вахушти Батонишвили (XVIII быуат) төҙөгән Андрап ауылының ҡалдыҡтары тип фаразлана.
Сакдриони һарайы 2006 йылдың 7 ноябрендә Грузия президенты указына ярашлы милли әһәмиәттәге мәҙәниәт ҡомартҡыһы исемлегенә  индерелә.
Хисмәтуллин Ҡаһарман Ильяс улы
Хисмәтуллин Ҡаһарман Ильяс улы (Хисматуллин Кагарман Ильясович) (1916 йыл — 28 ноябрь 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, лейтенант. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 294-се кавалерия полкының огневой взводы командиры. .
Радон
Ябай матдә радон нормаль шарттарҙа — төҫһөҙ инерт газ; радиоактив, тотороҡло изотоптары юҡ, һаулыҡ һәм ғүмер өсөн хәүеф тыуҙырыуы мөмкин. Бүлмә температураһында иң ауырҙарҙың береһе булған газ. Иң тотороҡло изотобының (222Rn) ярым тарҡалыу осоро 3,8 тәүлек
Репликация (ДНК-ның икеләтә артыуы)
Ундай биосинтез реакциялары өсәү:
Анатолия цивилизациялары музейы
Музей 1921 йылда барлыҡҡа килгән, артабанғы йылдарҙа Төркиәнең беренсе президенты, Анкарала хет музейы төҙөргә теләгән һәм уның өсөн яңы бина алыуға, музейға тирә-яҡтағы хет ҡалалары ҡалдыҡтары һаҡланып ҡалған райондарҙан бик күп экспонаттар йыйыуға булышлыҡ иткән Кәмал Ататөрк йоғонтоһонда тиҙ арала киңәйә. Шулай уҡ музей Төркиә территорияһында табылған башҡа экспонаттар менән тулылана.
Радон
Тәбиғәттә
Һауала радондың концентрацияһы, беренсе сиратта, геологик хәлгә бәйле (мәҫәлән, уран күп булған граниттар радондың актив сығанағы булып тора, шул уҡ ваҡытта диңгеҙ өҫтөндә радон әҙ), шулай уҡ һауа торошона (ямғыр ваҡытында радон тупраҡтағы ваҡ ярыҡтарға һыу менән тула; ҡар ҡатламы радондың һауаға сығыуына ҡамасаулай).
Ер тетрәүҙәр алдында, сейсмик әүҙемлек арҡаһында, һауала радондың концентрацияһы арта. Радондың был ваҡытта ерҙән сығыуы эксхаляция тип атала.
Репликация (ДНК-ның икеләтә артыуы)
ДНК-ның икеләтә артыуы
Һәр ебендә нуклеотидтар бер нуклеотидтың углеводы һәм күрше нуклеотидтың фосфор кислотаһы аша тоташа. Улар ныҡлы ковалент бәйләнеш менән тоташҡан. Шулай итеп, ДНК-ның һәр ебе полинуклеотидты тәшкил итә. Был — нуклеотидтарҙың билдәле бер ҡәтғи тәртиптә урынлашҡан оҙон сынйыры.
Ҡолошбай
Халҡы
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар йәшәй.
Һарыкүлмәк
Тарих
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.
Азот
Асылыу тарихы
Джозеф Пристли был ваҡытта бер нисә тәжрибә үткәрә, унда шулай уҡ һауа кислородын бәйләй һәм килеп сыҡҡан углекислый газды алып ташлай, Йәғни ул азотты ла ала, әммә ул ваҡытта өҫтөнлөклө флогистон теорияһы яҡлы булып, ул алынған һөҙөмтәләрҙе лә дөрөҫ аңламай — флогистик һауа (йәғни флогистон менән туйынған) тигән ҡарар сығара.
Ҡулланылышы
Табылған ирекле азоттың күп өлөшө аммиак етештерү өсөн ҡулланыла. Аммиакты һуңынан азот кислотаһы, ашламалар, шартлағыс матдәләр етештерү өсөн ҡулланалар.
Татар Сыуыҡсыуы
Тарих
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.
Халҡы
1795 йылда 197 аҫаба башҡорт; 1816 йылда — 305 башҡорт (уларҙың 6-һы күп ҡатынлы); 1848 йылда — 391 башҡорт; 1859 йылда — 293 керҙәш (типтәр); 1912 йылда — 929 керҙәш башҡорт йәшәй.
Пурежка
Пурежка — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лух йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Брюсов Александр Яковлевич
Брюсов Александр Яковлевич (17 сентябрь 1885 йыл, Мәскәү — 1 декабрь 1966 йыл, шунда уҡ) — ғалим-археолог. Карелия АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Суровка (Өфө районы)
Суровка (Суровка) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 421 кеше. Почта индексы — 450511, ОКАТО коды — 80252840005.
Украин диаспораһы
Үҫеш тарихы
1920 йылда океан аръяғы украин диаспораһы Беренсе донъя һуғышы һөҙөмтәләре арҡаһында 700—750 меңгә тиклем арта. Әммә диаспораның төп өлөшө Көнсығыш Европаһы булып ҡала. Көнбайыш һәм Үҙәк Европа ҡалаларында ла украин диаспораһының үҙәктәре үҫешә башлай. Диаспора ағзалары араһында төрлө йәмәғәт ойошмалары һәм учреждениелары тора: Францияла — төп эмиграция Советы, Европаның башҡа илдәрендә — ЦЕСУС, УВУ, Хужалыҡ академияһы. Оҙайлы булмаған ваҡыт арауығынан һуң, 1920-21 йылдарҙа, Көнбайыш Украина ерҙәренән хеҙмәтсән эмиграция ҡабаттан башлана, 1920—1939 йылдарҙа Көньяҡ Америкаға — 60 мең, Францияға — 35 мең, Төньяҡ Америкаға 80 мең кеше (шул иҫәптән Канадаға — 70 мең) күсенә һәм был илдәр украиндар эмиграцияһы үҙәктәре булып китә.
Хоҙайбирҙе (Силәбе өлкәһе)
Хоҙайбирҙе (Худайбердинский) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ҡасаба. Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса урыҫтар (44 %), башҡорттар (42 %) йәшәй.
Сәркәй
Халҡы
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (98 %) йәшәй.
Пурешок
Пурешок — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/87/68/113/21 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Шагал Марк Захарович
Биографияһы
1911 йылда Шагал, стипендия алып, Парижға китә. Бында ул тәү тапҡыр исемен Марк тип йөрөтә башлай. 1914 йылдың йәйендә рәссам туғандарын, һөйгән ҡыҙы Белланы күрер өсөн Витебсҡа ҡайта. Беренсе донъя һуғышы башланыу сәбәпле, Европаға әйләнеп ҡайтыу тотҡарлана. 1915 йылдың 25 июлендә Шагал менән Белла өйләнешә. 1916 йылда уларҙың Ида исемле ҡыҙҙары тыуа, артабан ул атаһының ижадын өйрәнеүсе булып китә. 1915 йылдың сентябрь айында Шагал Петроградҡа китеп, Хәрби-сәнәғәт комитетына хеҙмәткә инә. 1916 йылда Шагал Йәһүд сәнғәтен дәртләндереү йәмғиәтенә инә, 1917 йылда ғаиләһе менән Витебсҡа әйләнеп ҡайта. Революциянан һуң Витебск губернаһының сәнғәт эштәре буйынса тулы хоҡуҡлы комиссар итеп тәғәйенләйҙәр. 1919 йылдың 28 ғинуарында Шагал Витебск сәнғәт училищеһын аса.
Гинзбург Семён Сергеевич
Биографияһы
1950—1953 йылдарҙа — «Союзмультфильм» киностудияһының өлкән мөхәррире, 1953 йылда — Сәнғәт тарихы институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр. 1956 йылда «Творческие вопросы развития советской мультипликационной кинематографии» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Шагал Марк Захарович
Биографияһы
1960-сы йылдарҙа Шагал монументаль сәнғәт төрҙәренә күсә — мозаика, витраждар, шпалера, шулай уҡ скульптура һәм керамика менә мауыға. 1960-сы йылдар башында Израиль хөкүмәте заказы буйынса Шагал парламент өсөн мозаика һәм шпалера төҙөй. Ошонан һуң уңыш ҡаҙанып, Европа, Америка, Израильдың католик, лютеран ғибәҙәтханаларын һәм синагогаларҙы биҙәү өсөн саҡырыла.
Аҙнабаев Йәнғәле Ғиззәт улы
Биографияһы
Ҡыҙылармеец Аҙнабаев Йәнғәле Ғиззәт улы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 294-се полкында пулемётсы булып хеҙмәт итә.
Сальня
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Таптыков
Инфраструктураһы
Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушер пункты, мәҙәниәт йорто, китапханаһы бар.
Мишеҙе
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Өфөнән Бөрө ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Григорян Рафик Григорьевич
Григорян Рафик Григорьевич (Ռաֆիկ Գրիգորի Գրիգորյան, Rafik Grigorjan 20 ноябрь 1948 йыл) — ғалим, йәмәғәт эшмәкәре. Философия докторы, профессор, тарихсы. Ике тапҡыр Эстония халыҡтары министры кәңәшсеһе була, Тарту ҡалаһы ҡала Советына депутат итеп һайлана. 5-се дәрәжә Эстония Дәүләт гербы ордены менән бүләкләнә.Таллин ҡалаһы Почетлы гражданины, Махсус айырма билдәһе менән бүләкләнә .Эстонияның әрмән йәмғиәте лидерҙарының береһе. «Благовест» хәйриә фонды премияһы лауреаты. 250-нән ашыу фәнни һәм фәнни-популяр мәҡәләләр авторы. 150-нән ашыу ғилми конференцияларҙа һәм семинарҙарҙа доклад менән сығыш яһай, ЮНЕСКО эксперты була. 40 йылдан ашыу фәнни-педагогик стажы бар.
Ижтимағи-сәйәси эшмәкәрлеге
Ике тапҡыр (1997—1999 йылдарҙа һәм 2001—2002 йылдарҙа) Эстония халыҡтары министры кәңәшсеһе була, Эстония-Рәсәй хөкүмәт-ара комиссияһына инә. Эстония Халыҡ фронтын булдырыу инициаторҙарының береһе була, НФЭ-ның Тарту секцияһы идараһы составына инә. 1988 йылда НФЭ-ның Беренсе Конгресында Юрий Михайлович Лотман, Виктор Алексеев Пальм һәм Р. Н. Блюм менән бергә уны НФЭ вәкилдәре советы ағзаһы итеп һайлайҙар. 1988—2017 йылдарҙа Көньяҡ Эстония — Әрмән милли йәмғиәте рәйесе. Ике тапҡыр (1989—1993 йылдарҙа һәм 1996—1999 йылдарҙа) Тарту ҡала йыйылышы депутаты итеп һайлана. 1988 йылдың 24 сентябрендә үткән Эстония халыҡтары Форумында Эстония халҡының бойондороҡһоҙлоғона ынтылышын яҡлап сығыш яһай. 1997 — 2006 йылдарҙа — Эстония Президенттары Леннарт Мери һәм АрнольдеРюйтель. ҡарамағындағы милли аҙсылыҡ түңәрәк өҫтәле ағзаһы. 2006 йылдан — Intellectus аналитик һәм мәҙәни-мәғариф үҙәге етәксеһе. 2006 йылдан башлап — Эстонияның центристар партияһы ағзаһы. 2006 йылда «Эстония бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү өсөн көрәштә ҡатнашҡаны өсөн» «5-се дәрәжә дәүләт гербы» Ордены менән бүләкләнә. 2007 йылдан Эстонияның аҙ һанлы милләттәр вәкилдәренең Палата рәйесе, Эстонияның 3 Конгресын (2007, 2010, 2016). Бындай конгресты ойоштороу идеяһы 2007 йылдың көҙөндә барлыҡҡа килә. Палата составына 200-ҙән ашыу ойошма инә. Уның Советы һәм Идараһы һайлана. Лейви Шер (тәжрибәле журналист, Таллинн ҡалаһының элекке вице-мэры, уның етәкселегендә 2001 йылда интеграцияның альтернатив программаһы булдырыла) Палата рәйесе урынбаҫары итеп һайлана. 2015 йылда Таллин ҡалаһының почетлы гражданы исеменә лайыҡ була. Эстонияның Мәҙәниәт министрлығы ҡарамағында Милли-мәҙәни ойошмалар Советының ғәмәлдәге ағзаһы булып тора. Әрмәнстан, Венгрия, Германия, Грузия, Мысырҙа, Испания, Италия, Латвия, Литва, Мексика, Рәсәй, Словакия, Словения, АҠШ, Черногория, Чехия, Эстония һәм башҡа илдәрҙә халыҡтарҙың этник-ара мөнәсәбәттәрен һәм мәҙәни айырмалыҡтарын әүҙем өйрәнә. Әлеге ваҡытта 45 йылдан ашыу Эстонияла йәшәй. Эстон ҡыҙы Нине Григорянға (Линнасмяги) өйләнгән, ғаиләһендә өс бала.
Имашев Әҙһәм Карам улы
Хеҙмәт юлы
Директор һәм мәктәп хеҙмәткәрҙәре, мәктәп бинаһын бөртөкләп тергеҙә. Әҙһәм Карам улы менән завхоз Ҡадир Әхмәт улы Кирәйев мәктәптең иҫке бинаһын штукатурлайҙар, һөҙөмтәлә кластарҙа һәм коридорҙа температура нормалләшә.
Өмөтбаева Рита Ришат ҡыҙы
Биографияһы
Авторы һәм алып барыусыһы Байбулдина Земфира Зәки ҡыҙы булған «Гәлсәр һандуғас» проектында үҙен продюсерлыҡ эшмәкәрлегендә һынап ҡарай. Артабан башҡорт йырҙарын башҡарыусыларҙың телевизион конкурсы «Башҡорт йыры» платформаһында дауам итә. Рита Ришат ҡыҙы Өмөтбаева «Башҡорт йыры» телевизион конкурсының да продюсеры. Бында профессиональ башҡарыусылар көс һынаша.
Аргон
Арго́н — химик элементтарҙың периодик системаһында һигеҙенсе төркөмдөң төп төркөмсәһе өсөнсө периодындағы химик элемент. Атом һаны — 18, Ar (Argon) символы менән билдәләнә. Ер атмосфераһында — 0,93 % күләм буйынса, азот менән кислородтан ҡалышып, таралыуы буйынса өсөнсө урында.
Суханов Николай Алексеевич
Суханов Николай Алексеевич (1913 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ефрейторы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Алюмин
Таралыу
Ер ҡабығында таралыуы буйынса металдар араһында 1-се һәм элементтар араһында 3-сө урынды биләй, кислород һәм кремнийҙарҙан ғына ҡалыша. Төрлө тикшеренеүселәр фекеренсә, ер ҡабығында алюминдың күпләп концентрацияһы 7,45 проценттан 8,14 %-ҡа тиклем баһалана.
Ошель (Франция)
Ошель (Auchel) — Франциялағы коммуна, О-де-Франс төбәге, Па-де-Кале департаменты, Бетюн округы, Ошель кантонына ҡараған ҡала. Ҡала Бетюн ҡалаһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 13 км-ҙа һәм Аррас ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышта 33 км-ҙа, А26 «Англия» автомагистраленән 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ҡаланан төньяҡтараҡ һәм көнбайыштараҡ 60 км алыҫлыҡта Төньяҡ диңгеҙ яр буйы ята, Ошелдән көнсығыштараҡ 32 км алыҫлыҡта — Франция менән Бельгия сиктәре тора.
Скворчиха (Ишембай районы)
Географик урыны
Юрғаш йылғаһына уның Юрғабаш һәм Иҫке Ыҙма ҡушылдыҡтары ағып төшкән урын эргәһендә урынлашҡан. Ауыл территорияһында Юрғабаш йылғаһына Серғутлан йылғаһы ҡоя.
Алыҫлығы:
Хулути ҡәлғәһе
Хулути ҡәлғәһе — Грузияла Тетрицкари муниципалитетында Храми һыубаҫар туғайының өҫтөндә урынлашҡан һәйбәт һаҡланған ҡәлғә. XVIII быуаттың беренсе яртыһында Каплан Бараташвили иҫәбенә төҙөлгән. Орбелиани ырыуы ҡәлғәһе. Ул һәр береһе бишәр башняға эйә булған 2 өлөштән тора; Уларҙың тәғәйенләнеше беренсе осраҡта торлаҡ булһа. икенсе тәғәйенләнеше хәрби була. Бер яҡ башнялар алты ҡатҡа эйә, ә икенсе яҡтағы башняларҙың ете ҡаты бар. Һуңғы ҡаттар хәрби ваҡиғалар өсөн, ә ҡалғандары йәшәү өсөн тәғәйенләнгән. Бөтә ҡәлғә урындағы таштан төҙөлгән. Урыны менән ағас түшәмдәрҙең, каминдарҙы һәм күнкүреш элементтарының ҡалдыҡтарын күрергә мөмкин. Күп инеү-сығыу урындары һаҡланған.
Төркиә сәйәсәтендә ҡатын-ҡыҙҙар
Урындағы үҙидара
Төркиәләге тәүге ҡатын-ҡыҙ мөхтәр Гөлҡыз Урбүл 1933  йылда  Айдын провинцияһының  Чинэ районы Демирцидере  (хәҙерге — Карпуцлу) ауылында һайлау ваҡытында ете ир  кандидатты еңеп, ауыл башлығы итеп һайлана. 1950 йылда Мүфидә Илхан  Мерсин  ҡалаһы башлығы итеп  һайлана, ул Төркиәләге тәүге ҡатын-ҡыҙ мэр булып тарихҡа инә.
Углерод
Углеродтың полимер сынйыр эшләү һәләте углерод нигеҙендә берләшмәләрҙең бик ҙур класcын булдыра, улар органик берләшмәләр тип атала. Органик берләшмәләр органик булмаған берләшмәләргә ҡарағанда күберәк. Уларҙы органик булмаған химия өйрәнә.
Аморф углерод
Ғәмәлдә үрҙә һанап үтелгән аморф формалар — углеродтың таҙа аллотропик формаһы түгел, ә углерод миҡдары юғары булған химик берләшмәләр генә
Ағыулы тәьҫире
Биологик молекулалар составына ингән (айырыуса ДНК һәм РНК) 14С матдәһенең радиоактивлығы уның молекуланың химик составын үҙгәртеүсе β-киҫәксәләр (14С (β) → 14N) менән үҙ-ара радиацион тәьҫир итешеүе менән билдәләнә. 14С матдәһенең һауалағы концентрацияһы:эш зонаһында ДКА 1,3 Бк/л, атмосфера һауаһында ДКБ 4,4 Бк/л, һыуҙа 3,0 Бк/л, тын юлдары аша кеше организмына үтеү- 3,2 Бк/йылына.
Иванов Роберт Фёдорович
Р. Ф. Иванов — Рәсәй американистикаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Сит телдәргә тәржемә ителгән 16 монография, АҠШ-та граждандар һуғышы тарихы һәм Американың бер нисә президенты һәм сәйәси эшмәкәрҙәре Бенджамин Франклин, Авраам Линкольн, Уильям Дюбуа, Дуайт Эйзенхауэр, Джон Кеннедиҙың биографиялары буйынса фундаменталь эштәр авторы.
Иҫке Сәйет (Башҡортостан)
Иҫке Сәйет, Иҫке Һәйет ; (Старосаитово) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 177 кеше. Ҡолғона ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 453233, ОКАТО коды — 80231845005.
Тарихы
Ауыл кешеләренең береһе, 23 йәшлек Дәүләтсура Килдибеков, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәләк була. Сәйет ауылы халҡының төп шөғөлө малсылыҡ. 260 кеше йәшәгән 50 ихатаға 210 ат, 350 һыйыр, 50 һарыҡ, 18 кәзә тура килә. Умартасылыҡ бөлгөнлөккә төшә. Ауылда 4 умарта һәм 6 солоҡ була. Бөтә халыҡҡа 32 бот көҙгө иген сәселгән.
Саңны
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Өфөнән Бөрө ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Анисимов Иван Иванович
Анисимов Иван Иванович (16 февраль 1899 йыл—10 июнь 1966 йыл) — совет әҙәбиәт белгесе, Көнбайыш Европа әҙәбиәтен өйрәнеүсе. «И. И. Анисимов классик әҙәби мираҫты пропагандалаусы була».
Балҡантау
Балҡантау — Башҡортостандың Дәүләкән районында Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығындағы тау, тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965), уң яҡлап көньяҡ-көнбайышҡа табан Дәүләкән-Бүздәк юлынан 5 километр алыҫлыҡта ята. Тирә-яғы йырғанаҡтар менән аралашҡан тигеҙлек. Дөйөм майҙаны — 25 гектар тәшкил итә.
Осиек трамвайы
Тарих
Осиек ҡалаһында электр трамвайы1926 йылдвң13 декабрендә балыҡҡа килә, ул 1884 йылдан алып йәрәгән ат трамвайы бөтөрөлгәс барлыҡҡа килә.конка-кола, ҡала бар. 1884 йылда.
Балҡантау
Флораһы һәм фаунаһы
«Заятүләк менән Һыуһылыу» эпосында телгә алына. Риүәйәт буйынса, тау башында ғашиҡтар Заятүләк менән Һыуһылыу ерләнгән. Тауҙың икенсе исеме Заятүләктау.
Аҙнағолов Нурмөхәмәт Дилмөхәмәт улы
Биографияһы
Бүздәк районы хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра.
Бөйөк Ватан һуғышы
Өсөнсө рейхтың хәрби-сәйәси етәкселеге йәшен тиҙлегендәге һуғыш стратегияһына иҫәп тота («блицкриг») һәм Советтар союзына ҡаршы 21-се һанлы директиваға ярашлы «Барбаросса» планы кодлы исем алған агрессия планын әҙерләй. СССР-ға ҡаршы һуғышта совет дәүләтен юҡҡа сығарыу, уның байлыҡтарын тартып алыу, халҡының төп өлөшөн физик яҡтан юҡ итеү, Уралға тиклем ил территорияһын «германлаштырыу» маҡсаты ҡуйыла. Совет халҡы өсөн Бөйөк Ватан һуғышы тыуған илдең азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн ғәҙеллек һуғышы һәм Европала нацизмды бөтөрөүгә йүнәлтелгән азатлыҡ һуғышы була.
Соколов Николай Матвеевич (архитектор)
Ижады
Архитекторҙың ижади идеяларына уның бала һәм үҫмер сағында Прибалтикала йәшәүе, архитектура сәнғәте менән булышыуы Ригала башланыуы ҙур йоғонто яһаған. Н. М. Соколовтың XIX быуат аҙағы — XX быуат башындағы ижады Дондағы Ростов ҡалаһы үҙәк өлөшөнөң тарихи йөҙөн барлыҡҡа килтереүгә ныҡ булышлыҡ иткән.
Бөйөк Ватан һуғышы
Европала һуғыштан алдағы хәрби-сәйәси хәл
1939 йылдың 23 авгусында Германия һәм СССР һөжүм итмәү тураһында килешеү төҙөйҙәр. Уның Йәшерен өҫтәмә протоколына ярашлы 1939 йылдың 1 сентябрендә Германия Польшаға ябырыла. Үҙ-ара союздаш йөкләмәләр менән бәйләнгән Бөйөк Британия һәм Франция Өсөнсө рейхҡа һуғыш иғлан итәләр. Әлеге ваҡиғалар Икенсе донъя һуғышының башы тип һанала. 1939 йылдың 17 сентябрендә килешеүҙәге үҙенең өлөшөн үтәп, СССР Польшаның көнсығыш өлкәләренә һөжүм итә. Әммә СССР һәм Рәсәй историографияһы быны Икенсе донъя һуғышына инеү тип һанамай. Төньяҡ сигенән Германия һәм СССР-ҙың йоғонтолары зонаһы үткән Вильнюс совет Литваның составына индерелә 1939—1940 йылғы ҡышта СССР Йәшерен өҫтәмә протоколына ярашлы уның мәнфәғәттәре зонаһы тип һаналған Финляндияға ябырыла, был һөжүм СССР-ҙы Милләттәр лигаһынан сығарыуға сәбәп була (Германия уның составынан 1933 йылда уҡ сыға). Әммә был да Икенсе донъя һуғышына инеү тип иҫәпләнмәй. Совет һәм рәсәй историографияһы Икенсе донъя һуғышының башы тип СССР-ға немец ғәскәрҙәре һөжүм иткән көндө — 1941 йылдың 22 июнен- һанайҙар.
«Барбаросса» операцияһының көтөлмәгәнлеген тәьмин итеү
СССР-ға ҡаршы һуғыш планлаштырыуның иң башынан Германия хәрби-сәйәси етәкселеге эшмәкәрлегендә ялған хәбәр, стратегик һәм оператив маскировка мәсьәләләре мөһим урынды биләйҙәр, улар СССР етәкселеген Германияның Советтар Союзына һөжүм итеү сроктарына ҡарата яңылыштырырға тейеш була. Совет етәкселегенә ялған хәбәр еткереү буйынса төп саралар Гитлерҙың етәкселеге аҫтында, ҡайһы бер осраҡтарҙа хатта шәхси ҡатнашлығында, үткәрелә.
СССР-ға ҡарата нацистик пландар
Буласаҡ һуғыш ҡораллы көрәш кенә булмай, ә бер үк ваҡытта донъяға ике ҡараш көрәше буласаҡ. Дошмандың бик ҙур территорияһы булған шарттарҙа уның ҡораллы көстәрен тар-мар итеү генә етмәй, әлеге территорияны, беҙ солох килешеүҙәре төҙөй алырлыҡ үҙ хөкүмәттәре булған, бер нисә дәүләткә бүлер кәрәк.
Рәсәйҙең киләсәк сәйәси картаһы: Төньяҡ Рәсәй — Финляндияныҡы, Прибалтикала, Украинала, Белоруссияла — протектораттар.
Германия
Гольдаптан алып Мемелгә тиклем 230 километр һуҙымындағы фронтта генерал-фельдмаршал В. Лееб етәкселегендә «Төньяҡ» армиялар төркөмө урынлаша (1-се һауа флоты ярҙамында 29 немец дивизияһы). Уның составына ингән дивизиялар 16-сы һәм 18-се армияларға, шулай уҡ 4-се танк төркөмөнә берләшә. 1941 йылдың 31 ғинуарының директиваһына ярашлы уға «Прибалтикала ғәмәлдә булған дошман көстәрен юҡ итеү һәм үҙ эсенә Ленинградты һәм Кронштадты алған Балтия портын баҫып алып, урыҫ флотын терәк порттарынан мәхрүм итеү» бурысы ҡуйыла. Балтикала «Төньяҡ» төркөмөнә ярҙам итеү һәм Балтия флотына ҡаршылыҡ күрһәтеү өсөн немец командованиеһы 100 ашыу корабль (шул иҫәптән, 28 торпеда катеры, 10 мина заградителе, 5 һыу аҫты кәмәһе һәм тральщиктар) туплай.
Советтар Союзы
Һуғыш башланыу осорона Совет ғәскәрҙәренең әлеге төркөмөнә немец армиялары төркөмдәренән иң ҡеүәтлеһе, составында 2 танк төркөмө булған — «Үҙәк» төркөмө ҡаршы тора. Генерал М. П. Кирпонос командованиеһы аҫтында округ ҡарамағындағы 5-се, 6-сы, 12-се һәм 26 -сы армиялар һәм соединениелар Киев махсус хәрби округы (58 дивизия) Припяттән Липканыларға тиклем 860 километрлыҡ фронт позицияларын биләйҙәр. Совет ғәскәрҙәренең иң ҡеүәтле төркөмөнә унан байтаҡ ҡалышҡан «Көньяҡ» армиялар төркөмө ҡаршы тора.
Бөйөк Ватан һуғышында төп периодтар
Икенсе период (ноябрь 1942 йыл — декабрь 1943 йыл). Һуғыш барышындағы киҫкен боролош. Сталинград һәм Курск, Днепр өсөн алыштарҙағы еңеүҙәр.
Һуғыш башы
''Рәсәй менән һуғыш — йәшәү өсөн көрәштә немец милләтенең мөһим бер өлөшө. Был германдарҙың славян халыҡтарына ҡаршы бик боронғо көрәше, Европа мәҙәниәтен московит-азиат туфанынан һәм йәһүд большевизмынан ҡотолдороу. Был алыштың маҡсаты — бөгөнгө Рәсәйҙе ҡыйратыу, шуға күрә көрәш тиңһеҙ ҡатылыҡ менән алып барылырға тейеш. Һәр хәрби операцияны планлаштырыу һәм тормошҡа ашырыу дошманды аяуһыҙ һәм тулыһынса юҡ итеүҙә ҡаты тәүәкәллек менән үткәрелергә тейеш. 4-се танк төркөмө, Ia 20/4 бүлеге, 2-се ҡушымта: «Bundesarchiv-Militärarchiv» (BA-MA), Freiburg 17 956/7 .''
1941 йылдың июлендә башланған операциялар
«Фронттар төркөмө» обороналау операцияһы, ҡағиҙә булараҡ, стратегик йүнәлештәрҙең береһендә берҙәм ниәт һәм ВГК Ставкаһы етәкселеге аҫтында үткәрелә :
Хәрби фронт
Балатон күле янындағы көслө һөжүмде кире ҡаҡҡандан һуң 16 мартта Вена һөжүм итеү операцияһы башлана, алда — Вена. Австрия баш ҡалаһына етәрәк 6-сы СС танкылар армияһы ҡыйратыла. Апрель башында Чехословакия территорияһында совет ғәскәрҙәре ҡаты алыштар менән көнбайышҡа табан алға баралар. 7 апрелдә Вена тирәһенә киолеп етәләр һәм бында немецтарҙың етди ҡаршылашыуына юлығалар. Вена өсөн аяуһыҙ алыштар башлана, 13 апрелдә Вена яулап алына.
СССР һәм Гитлерға ҡаршы коалиция
Политбюро ағзаһы Анастас Микоян, ленд-лиз буйынса поставкалар Бөйөк Ватан һуғышында СССР-ҙың еңеүе өсөн хәл иткес булмай, СССР һәр осраҡта ла еңер ине, әммә ленд-лизһыҙ һуғыш тағы ла йыл-йыл ярым дауам итер ине, тип һанаған.
Аҡсурина Зөһрә Әсфәндиәр ҡыҙы
Исмәғил Ғаспыралы
Атаһының ағаһы Ибраһим Ҡурамшай улы Аҡсурин (1859?), Сембер кадет корпусы тамамлағас, дауаланырға Зөһрә менән бергә Ҡырымға китә. 1880 йылда Акчуриндар Ҡырымда Баҡсаһарай ҡалаһы башлағы Исмәғил Ғаспыралы менән танышалар. Исмәғилдең «Рус мосолманлығы» брошюраһы менән танышып, Аҡсуриндар Рәсәй мосолмандары ихтыяждары өсөн рус һәм Европа мәҙәниәтен үҙләштереү кәрәклеге тураһындағы уның ҡараштарына хайран ҡала. Зөһрә менән тәүге осрашыуы тураһында Исмәғил Ғаспыралы түбәндәгеләрҙе иҫенә төшөрә: «Миңә уның өҫтөндә һыу ҡайнамай кеүек тойолдо»
Исмәғил Ғаспыралы, яҡлау өмөтө менән, Өфө ҡалаһы мөфтөйө Тәвкилев Сәлимгәрәй Шәңгәрәй улына китә. Мөфтөй шаһиттар алдында ҡул ҡуйылған килешеүҙе дөрөҫ тип иҫәпләй һәм ырыу башлығы Тимербулат Ҡурамшин улы Аҡсуринға эште тыныс юл менән хәл итергә тәҡдим итә. Бынан һуң Аҡсуриндар туй тантанаһы үткәрергә ҡарар итә.
Мәктәп
1893 йылда Зөһрә Аҡсурина Баҡсаһарайҙа үҙ аҡсаһына асҡан ҡыҙҙар өсөн яңы ысул башланғыс мәктәпте ун йыл етәкләй. Мәктәп Сынйырлы мәҙрәсә эргәһендә 1883 йылдан алып эшләп килгән малайҙар өсөн башланғыс мәктәп өлгөһөндә асыла.
Кочало базиликаһы
2019 йылдың июнендә базиликала таҙартыу эштәре ваҡытында боронғо грузин яҙыуы табыла. Текст X быуатта төҙөлгән һәм сиркәү өсөн ерҙәрҙе иғәнә итеү тураһында бара. Яңы табылған текстҡа ярашлы базилика X быуат аҙағына монастырь булған.
Демосфен
Биографияһы
Демосфен йәштән ораторлыҡ даны тураһында хыяллана, Перикл өлгөһөнә эйәрә һәм  бик тырышып Фукидидты өйрәнә, уның хеҙмәттәрен һигеҙ тапҡыр үҙ ҡулы менән күсереп яҙа. Афиналар ул заманда ораторҙарға бик талапсан була: ораторҙан эске йөкмәтке генә түгел, мимика, ҡулдарҙың, бармаҡтарҙың мәғәнәле хәрәкәте, телмәр һөйләгәндә кәүҙәне тотоу, физиономия уйыны кәрәк була. Ә Демосфен телгә оҫта булмай, тауышы көсһөҙ, тыны тар, ҡулбашы тартыша һ.б. Ныҡышмаллыҡ һәм энергия менн ул был етешһеҙлектәренең барыһын да еңеп сыға.
Сәйәси карьераһы
Демосфендың сәйәси эшмәкәрлеге Филипп Македонскийҙың көсәйеүенән башлана. Афина азатлығының һәләк булырын алдан күреп, Демосфен данлыҡлы филиппиктары һәм олинф телмәрҙәре менән сығыш яһай. Б.Э.т. 352 йылда афиналарға беренсе тапҡыр  Филипптың йәшерен маҡсаттарын асып һала һәм  ватандаштарын көслө флот менән ғәскәр булдырыу өсөн бөтә нәмәне ҡорбан итергә саҡыра. Ул Филипптың Грецияла хәрби хәрәкәттәрен ентекле күҙәтә, халыҡты уның дошмандары яҡлы булырға өндәй. Демосфен уңышһыҙлыҡтарҙан бөгөлөп төшмәй; әммә Филипп көс һәм хәйлә менән Фокиданы баҫып алып, Фива алдына шарттар ҡуйғас һәм Афинаға илселәр ебәргәс,  Демосфен «Тыныслыҡ тураһында» тигән телмәрен һөйләй һәм яңы көрәш өсөн уңайлы шарт тыуғанын көтөп, көскә ҡаршы сыҡмай торорға саҡыра. Демосфен Филипп менән солох килешеүе төҙөргә ебәрелгән илселәр араһына индерелә, был килешеү һуынан Филократ солохо тип атала.
Һәләкәте
Архийҙыҡылар тарафынан уратып алынған Демосфен, дошманға тере көйө эләгергә телмәгәнлектән, Посейдон ғибәҙәтханаһында ағыу эсә (б.э.т. 322 й). Афиналар тиҙҙән уға был ғибәҙәтхана янында һәйкәл ҡуя. Статуяға ошо һүҙҙәр сосҡоп яҙыла: Әгәр ҡеүәтең, Демосфен, аҡылың кеүек булһа,  Элладала власты  македон Арей ала алмаҫ ине
Осиек (футбол клубы)
«Осийка» (хорва. Osijek Nogometni klub ) — хорват футбол клубы, Осиек 3алаһында 1947 йылда нигеҙләнгән. «Градско врт» стадионы - уның йорт аренаһы, стадиондың дөйөм һыйҙырышлығы - 18 856 тамашасы.
Югославия тарҡалыуына тиклем клуб Югославия футбол беренселегенә Союз чемпионатында ҡатнашыусыларҙың береһе була. 1992 йылда Беренсе лиганың алыштырғыһыҙ ҡатнашыусыһы, Хорватияның футбол буйынса чемпионтатының юғары футбол дивизионында ҡатнашыусыһы.
Клуб тарихы
1956 йылда команда юғары лиганан оса һәм Икенсе лигала югославия уйнап килә. Ниһайәт, 1977 йылда «Осиек НК» юғары дивизионға ҡайта һәм унда Югославияның тарҡалыуына тиклем тора. 1983/84 миҙгелендә алтынсы урын яулай һәм Югославия кубогында 1965/66 миҙгелендә ярым финалға сыға.
Тухоль ҡарағайлығы
Тарихы
Германия империяһы дәүерендә урман биләмәһендә медицина тикшереүҙәре менән шөғөлләнеүсе хәрби база урынлаша.
Сеха (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һатай (Антакья) Археология музейы
Йөкмәткеһе
Һатай Археологик музейында 34 меңдән ашыу артефакт һаҡлана, улар Рим империяһының иң ҙур ҡалаларының береһе Антакьяла ижад ителгән булған.
Мозаиканың күп өлөшө Антакьяла 1935—1939 йылдар араһында Принстон университеты менән Францияның Милли музейы хеҙмәттәшлек итеп алып барылған ҡаҙыныуҙар һөҙөмтәһендә, Боронғо Антиохияла, Искәндәриәлә (Александрия) һәм Дафна сауҡалығында, Антакьяның заманса ял итеү зоналарында табылған.
Морони Джованни Баттиста
Биографияһы
Джованни Баттиста Морони Брешиялағы архитектор Алессандро Бонвичино (Моретто) уҡыусыһы. Тренто, Бергамо (1540-сы йылдар аҙағында), Альбино, Верона, Миланда эшләй. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә Морониҙың Трентола ике тапҡыр булыуы Трентоның ике Тридент соборы йыйылышы менән тап килә (1546—1548 һәм 1551—1553), рәссамдың Бергамолағы Санта-Мария Маджоре соборының миһрабын яҙыу эштәре ошо осорға ҡарай. Шунда уҡ ул Тициан менән таныша (уның Тициандың уҡыусыһы булыуы хәҙерге ваҡытта инҡар ителә). Мирони рәссамдар Лоренцо Лотто һәм Джироламо Савольдоның йоғонтоһо аҫтында була. Бергамола портреттар төшөрөүсе рәссам булараҡ ҙур популярлыҡ яулай. Рәссам портреттарында үҙ моделдәренең тормош хәрәкәтен баш боролоштары, тере ҡараштары, ым-ишараһы аша күрһәтә, һуңынан XVII быуатта европа портреты сәнғәтендә уның был алымдары киң ҡулланыла.
Ҡасҡын (Һамар өлкәһе)
Почта индексы — 446290.
Халыҡ һаны
2015 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ауылда 169 кеше теркәлгән.
Йәһүд-татар зыяраты
Тарихы
Был Дондағы Ростовта йәһүд йолалары буйынса ерләү өсөн тәғәйенләнгән өсөнсө зыярат; тәүге ике некрополе беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған. Иң тәүге йәһүд зыяраты Дондағы Ростовта XIX быуаттың беренсе сиреге аҙағында барлыҡҡа килә, ул Темерник йылғаһының һул ярында күн заводы янында урынлаша. Икенсе зыярат   ҙур булмаған,  ул ҡалҡыу урында 1930 йылдарҙа төҙөлгән мәктәп менән йәнәш төҙөлгән һәм Пушкин урамы һәм Журавлев тыҡрығы мөйөшөндә урынлашҡан.
Әбделкәрим мәктәбе
Тарихы
Әбделкәрим ауылында башланғыс мәктәп 1924 йылда барлыҡҡа килә. 1945 — ете йыллыҡ, 1962 — һигеҙ йыллыҡ, 1975 йылда урта мәктәп итеп үҙгәртелә.
Ростов йәмиғ мәсете
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Биш яҡшы император
Вариҫлыҡ
Марк Аврелий был йоланы боҙа һәм ил менән идара итеүгә яраҡһыҙ булған улын — Коммоданы ҡалдыра. Үҙенең залимлығы менән ул күптәрҙә нәфрәт уята һәм шуның арҡаһында 192 йылда үлемгә дусар ителә. Шунан һуң Римда тәхет өсөн бер-бер артлы оҙайлы һуғыштар башлана.
Алтыбаев Нурбай
Биографияһы
Нурбай Алтыбаев (атаһының исеме төрлөсә яҙыла: Брагин, Брәле) 1908 йылдың 10 мартында Башҡортостандың Баймаҡ районы Ғәҙелбай ауылында тыуған. 1941 йылдың 29 сентябрендә БАССР-ҙың Өфө ҡалаһы хәрби комссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында (1943 йылдың февраленән 16-сы гвардия Чернигов дивизияһы) взвод командиры булып хеҙмәт итә. Ҡыйыу яугир күрһәткән батырлығы өсөн 1943 йылдың 31 октябрендә «Ҡыҙыл Байраҡ» менән бүләкләнә. Документтарҙа Өфөлә Посадская урамы, 8 йорт, 1 фатирҙа йәшәгән ҡатыны Анисия Г. күрһәтелгән. «Память народа» сайтында хеҙмәт башлау ваҡыты — 1930 йылдың сентябре, хеҙмәтте тамамлау ваҡыты 1946 йылдың 28 феврале, тип күрһәтелгән.
Һыу баҫыу
Ҡар иреүе
Ҡарҙың ҡапыл иреү, бигерәк тә ер туң булған мәлдә, һыу баҫыуға килтерә. Уның һөҙөмтәһе төрлөсә булыуы мөмкин, башҡа факторҙар менән ҡушылғанда бик хәүефле лә булыуы ихтимал.
Ушаков (Өфө районы)
Ушаков (Ушаково) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 118 кеше. Почта индексы — 450512, ОКАТО коды — 80252850005.
Ойстрах Давид Фёдорович
Ойстрах Давид Федорович (Фишелевич) (30 сентябрь 1908 йыл — 24 октябрь 1974 йыл) — совет скрипкасыһы, альтсы, дирижер, педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1953). Ленин (1960) һәм беренсе дәрәжә Сталин премиялары лауреаты (1943).
Прометий
Тарихы
Прометий 1945 йылда америка химигы Д. Маринский, Л. Гленденин һәм Ч. Кориэлл прометийҙы урандан ион алмашлы ыҫмала ярҙамында бүлеп сығарған
Исеменең килеп сығышы
Мифик герой - ут урлап, уны кешеләргә тапшырған титан Прометей исеменән алып ҡушылған.
Ҡәйепҡол (Ырымбур өлкәһе)
Географик урынлашыуы
Туҡ йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Тәүге тапҡыр 1764 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Йомран-Табын улусы ҡарамағында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 9-сы башҡорт кантонының 33-сө йортона керә.
Крикет
Командалар яланда уйнайҙар һәм тупты сиратлап һуғалар, мөмкин тиклем күберәк мәрәй йыйырға тейештәр, шул уҡ ваҡытта ҡаршы яҡҡа мәрәй йыйырға ҡамасауларға тейештәр. Крикетта ике төп амплуа бар: боулер (bowler) — туп ырғытыусы, бэтсмен (batsman) — тупты таяҡ менән һуғыусы. Яланда уйнаусы спортсылар бөтә яланға таралған, ә ярышыусылар ике бэтсмен менән генә уйнайҙар.
Тарихы
1975 йылда Англияла беренсе тапҡыр крикет буйынса донъя чемпионаты уҙғарыла.
Британия Виргин Утрауҙары
Тарихы
1648 йылда Тортола утрауына голландтар күсергә тырышҡандан һуң, уны 1672 йылда Англия баҫып ала. Һуңынан, 1680 йылда, инглиздәр Анегада һәм Верджин-Горда утрауҙарын биләй. Инглиздәр шәкәр ҡамышы плантацияларын үҫтерә башлай. Бының өсөн Африканан ҡолдар ҡайтарыла.
Административ бүленеш
Иҫкәрмә: «Башҡа утрауҙар»ға Тортола утрауынан көньяҡтараҡ урынлашҡан һәм Бәләкәй Һеңлеләр утрауҙары тип аталған бәләкәй утрауҙар (Джинджер, Норман, Купер, Солт һәм башҡалар) инә.