cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хань (династия)
Һалым һалыу һәм милек
Хеҙмәт һалымы хәрби бурыс рәүешенә инә: 15 йәшлек үҫмерҙәрҙән башлап 56 йәшкә тиклемге ир-аттар йылына бер ай уны уны үтәргә тейеш була. Көнсығыш Хань осоронда был хеҙмәтте һалым түләү менән алмаштырырға мөмкин була, сөнки ялланма хеҙмәт йылдан-йыл ҙурыраҡ популярлыҡ яулай барған була.
Порсев Михаил Владимирович
Биографияһы
Михаил Владимирович Порсев 1923 йылдың 2 ноябрендә Башҡорт АССР‑ының Бөрө кантоны Покровка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Бала сағында ата-әсәһе менән Силәбе өлкәһенең Златоуст ҡалаһына күсеп килгән. Бында мәктәпте тамамлаған.
Прохоров Михаил Владимирович
Прохоров Михаил Владимирович (16 апрель 1924 йыл — 28 июнь 2012 йыл) — нефтсе, хеҙмәт алдынғыһы. 1951—1987 йылдарҙа Коми АССР‑ының сейсморазведка партиялары эшсеһе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
Михаил Владимирович Прохоров 1924 йылдың 16 апрелендә Башҡорт АССР‑ының Бәләбәй кантоны 1‑се Һыуыҡҡул ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Сыуаш.
Башнефть (шашка клубы)
Клубтың ир-егеттәр командаһы Европа чемпиондары  Кубогы (2000-01), Европа Шашка конфедерацияһы Кубогы (2000-01, 2004-07, 2010) хужаһы, көмөш (2003, 2008), бронза (2002) призёр, Рәсәй чемпионы (2000-01, 2006), көмөш призер (1999, 2002, 2004-05, 2011). Ҡатын-ҡыҙҙар командаһы — Европа Шашка конфедерацияһы Кубогы (2002, 2004, 2010, 2011) хужаһы, көмөш (2001, 2003), бронза призёр (2006), Рәсәй чемпионы (2000-01, 2004-05), клубтар араһында көмөш призер (2002).
Жилино (Башҡортостан)
Халҡы
2002 йылда ауылда 101 кеше йәшәгән (68 %-ы урыҫ). 2017 йылда - 1500-ҙән ашыу кеше йәшәй.
Өфө өлкәһе
Үҙәге — Өфө ҡалаһы. Территорияһы — 69,9 мең км2.
Киров районы (Дондағы Ростов)
Иҡтисады
Киров районы территорияһында 40-тан ашыу банк учреждениеһы урынлашҡан, шул иҫәптән Асыҡ акционерҙар йәмғиәте (ААЙ) КБ «Центр-Инвест», Рәсәй Федерацияһы Һаҡлыҡ банкының «Көньяҡ-Көнбайыш банкы», ААЙ «АзияУниверсалБанк» «Стела-Банк» һәм башҡалар. Район ҡаланың үҙәк өлөшөндә урынлашыуы сәбәпле, сауҙа, йәмәғәт туҡланыуы, көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү предприятиеләр селтәре, шул иҫәптән: 913 сауҙа предприятиеһе, 263 йәмәғәт туҡланыуы предприятиеһе һәм 274 көнкүреш хеҙмәтләндереү предприятиеһе бында урынлашҡан.
Райондың сәнәғәт предприятиелары араһында уңышлы эшләгән предприятиеләр бик күп. ААЙ «Дон тәмәкеһе» Рәсәй тәмәке тауарҙары баҙарында бик ҙур урын биләй. Райондың сәнәғәт секторы үҫешенә ЯАЙ «Донобувь», Федераль дәүләт унитар предприятие (ФГУП) «Ростов протез-ортопедия предприятиеһы», ААЙ «Южтрубопроводстрой», ААЙ «Кавэлектромонтаж» һ. б. кеүек предприятиеләр үҙ өлөшөн индерә.
Һылтанмалар
]
Пугаев Степан Александрович
Биографияһы
Белорет районы хәрби комиссариаты тарафынан армияға саҡырыла һәм 1932 йылдан алып 1936 йылға тиклем хеҙмәт итә. 1941 йылдың авгусынан хәрәкәт итеүсе армияла. 1942 йылдың йәйенә уның иҫәбендә яҡынса 350 юҡ ителгән гитлерсы була.
БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
1991 йылдың 17 мартында — Емченко Владимир Степанович, 80-се Тирлән һайлау округы, һайлана.
Депутаттар корпусы
Дауытов В. Ю.
Әҙәбиәт
Парламентаризм в Башкортостане. История и современность. Документы и материалы. ГРИ Башкортостан. Кн. 2. Составитель В. Г. Азнагулов, З. Г. Хамитова. Уфа, 2005. ISBN 5-8258-0204-5.
Пегов Валентин Алексеевич
Биографияһы
1972 йылдан башлап 6-сы «Геркулес» олимпия резервындағы махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә тренер-уҡытыусы, һуңынан директор урынбаҫары булып эшләй. 1979 йылдан — «Спартак» ирекле спорт йәмғиәтенең Башҡортостан, Рәсәй һәм Үҙәк советтарының тренеры, 1990 йылдан — Башҡортостан Республикаһы йыйылма командаһы һәм Башҡортостан Республикаһының юғары спорт оҫталығы мәктәбе тренеры, 1997—2004 йылдарҙа— Рәсәй паралимпия йыйылма командаһы тренеры.
Ҡаҙаныштары
Рәсәй Чемпионы (2005-07)
Әҙәбиәт
Ямгуров, У. Заслуженные мастера спорта СССР и России и их наставники [Текст] Уфа, 2004.-106 с.
Ямгуров, У. Олимпионики из Башкортостана. Уфа, 2005. — 120с.
Слован (хоккей клубы)
Тарихы
Команда күп тапҡыр еврокубоктарҙа ҡатнаша: Европа чемпиондары кубогында 1979/80, Евролигала (1996/97 — 1999/2000), Континенталь кубокта (2000/01, 2002/03, 2003/04), Европа чемпиондары кубогында (2006, 2008), Чемпиондар лигаһында (2008/09), European Trophy (2011—2013).
Арҡа-Йорт
Составы
Өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһының кварцитлы ҡомташтары, алевролиттары һәм һәүерташтарынан тора.
Протвинь Иван Степанович
Биографияһы
1944 йылдың 5 июлендә Шяуляй операцияһы башлана, уның барышында 51-се армия частәре Паневежис һәм Шяуляй ҡалаларын азат итә. Операция һөҙөмтәһендә Ҡыҙыл армия ғәскәрҙәре, немец армияһының «Төньяҡ» төркөмөн ҡырҡып, Рига ҡултығы ярына сыға. 1944 йылдың авгусында немец командованиеһы ҡамауҙағы төркөмөн сығарыу маҡсаты менән Балтика буйында көслө ҡаршы һөжүм аса. 51-се армия позициялары Шяуляу янында вермахтың өс пехота һәм ете танк дивизияһы һөжүме аҫтында була. 1944 йылдың 18 авгусында 1379-сы уҡсылар полкы оборона участкаһында литва ҡасабаһы Круопяй янында немецтар алышҡа 14-се танк дивизияһы составынан 100-ҙән ашыу танк һәм үҙйөрөшлө артиллерия ҡоролмаларын, өс батальон пехотаһын ташлай. Яуҙа бронебойщик И. С. Протвинь дошмандың ике танкыһын сафтан сығара, әммә бер «Тигр» полктың оборона һыҙығына үтә. Ефрейтор Протвинь гранаталар бәйләме менән дошман танкыһының гусеницаһы аҫтына ташлана һәм үҙ ғүмерен ҡорбан итеп, уны шартлата. Иван Протвинь Литва Республикаһының Жагаре ҡалаһында туғандар ҡәберлегендә ерләнә (элекке граф Нарышкин усадьбаһы паркы, 10-сы ҡәбер).
Палатников Александр Самойлович
Палатников Александр Самойлович (11 декабрь 1923 йыл — 29 ноябрь 2007 йыл) — инженер-технолог, хужалыҡ эшмәкәре. 1967—1987 йылдарҙа Күмертау авиация етештереү предприятиеһының генераль директоры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1983) һәм почётлы авиатөҙөүсеһе (1983). СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1978). Ленин (1982), Октябрь Революцияһы (1976), 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1945), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары кавалеры. Күмертау ҡалаһының почётлы гражданы.
Алексеевск ҡапҡалары
Алексеевск ҡапҡалары — Аҙау ҡәлғәһенең XV быуаттағы төп ҡапҡалары, хәрби-инженер сәнғәте һәйкәле. Ҡапҡалар үҙҙәре һуңғараҡ осор — XVII-XVIII быуаттар менән билдәләнә. Алексеевск ҡапҡалары ҡәлғәгә көньяҡтан инеү өсөн хеҙмәт итә. Ер уры һәм соҡор менән бергә нығытманың һаҡланып ҡалған берҙән-бер участкаһын тәшкил итә һәм федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты исемлегенә инә.
Алмалыҡ (Өфөнөң тораҡ биҫтәһе)
Алмалы́ҡ (Алмалыҡ) — Өфө ҡалаһыныңКиров районындағы тораҡ районы.
Объекттары
Тораҡ биҫтәһенең көньяҡ-көнбайышында Авторемонт заводы һәм 3-сө пристань, көньяҡ-көнсығышында — Башҡортостан Республикаһы Эске эштәр министрлығының РСУ-һы, төньяҡта — офис-келәт зонаһы.
Лукьянов Валериян Михайлович
Биографияһы
1983 йылда Өфө авиация институтын тамамлай. Спорт менән институттың спорт клубында шөғөлләнә (тренеры А. П. Коротков).
Башҡортостан Республикаһының ижади союздары исемлеге
Рәйесе — Ғайсин Рәит Рәшит улы
Непал теле
Непа́льский язык (नेपाली, непа́ли) —   Непалдың дәүләт һәм иң киң таралған теле, бында уны тыуған телгә һанап халыҡтың 44,6 % һөйләшә (11,8 млн. кеше).
Непал теле хинди теле менән тығыҙ бәйләнгән. Непали, индоевропа телдәренең индоарий тармағының, пахари (pahārī «горные») төркөмсәһенө инә.
Невар (непал-бхаса) теле менән бутарға кәрәкмәйНепаланың баш ҡалаһы Катмандуның баштағы теле, улар тибет-бирман телдәренә ҡарай. Непал теле үҙ исемен гурктар Катманду ҡалаһына күскәндән һуң ала.
Һуҙынкылар
Непал телендә 11 һуҙынҡы, уларҙың 5 назаль түгелдәр. Непаль телендә 10 дифтонгтар бар: /ui/, /iu/, /ei/, /eu/, /oi/, /ou/, /ʌi/, /ʌu/, /ai/ и /au/.
Башҡортостандың Ғәҙәттән тыш комиссияһы
Башҡортостандың Ғәҙәттән тыш комиссияһы — Башҡорт Автономиялы Совет Республикаһында контрреволюция, спекуляция һәм саботаж менән көрәшеү өсөн ғәҙәттән тыш тикшереү комиссияһы.
Башҡортостан Республикаһы Архитекторҙар союзы
Тарихы
Дөйөм йыйылыш ҡарары менән Башҡортостан ойошмаһы, үҙ ирке менән РСФСР архитекторҙар Союзы составына ингән Башҡорт АССР-ы архитекторҙар Союзы тип үҙгәртелә.
Союз бүләктәре
2010 йылда,архитекторҙар Союзы идараһы һәм архитектура проекты коллективы ҡарары менән, атҡаҙанған архитектура эшмәкәре, «Архпроект» институтының элекке директоры Сергей Голдобин исемендәге стипендия булдырыла.
Примакин Иван Васильевич
Батырлығы
Ҡатмарлы хәрби заданиеларға төркөмдәрҙе 70 тапҡыр алып бара. 420 осош уның идараһы аҫтында хәрби заданиеларҙы үтәй. Осоу маршруттарын тактик грамоталы әҙерләп, зенитҡа һәм истребителдәргә ҡаршы маневрҙарҙы оҫта ҡулланып, уның төркөмдәре бер юғалтыу ҙа кисермәй.
Католик сиркәүе
Тарихы
Сиркәү тәғлимәте, католиктар фекеренсә, I быуаттағы апостолдар ваҡытынан башлана.
Урта бауаттар һәм Яңырыу осоро
XI быуатта папа Григорий VII тарафынан папа һайлау хоҡуғы Кардиналдарҙың Коллегияһына бирелә. Ошондай һайлауҙар үткән кардиналдар йыйылышы конклав тип ата (con clave - асҡыс йөрөтөүсе).
Үлгәндән һуң тормош
Үлгәндән һуң тормошҡа ышаныу католик диненең бер өлөшө булып тора; «дүрт һуңғы нәмә» — үлем, хөкөм, ожмах һәм тамуҡ. Һәр кешенең йәне үлгәндән һуң ерҙәге тормош ғәмәленә нигеҙләнгән Хоҙай хөкөмөнә эләгә тип өйрәтә сиркәү. Шулай уҡ Христос Хөкөм көнөндә барлыҡ кешеләрҙе сиркәү тәғлимәте нигеҙендә бер юлы хөкөм итәсәк. Был ҡарар, Сиркәүенең тәғлимәтенә ярашлы, кешелек тарихының ахырын һәм Алланың яңы һәм яҡшыртылған ғәҙеллеген аңлата. Һәр кешенең рухы нисек баһаланасығы Матфей китабында (Евангелие от Матфея) һүрәтләнгән. .
Фәрештә-яугир (чехословактарға һәйкәл)
Тасуирлама
1918 йылда Таганрогтағы Урыҫ-Балтик заводында (акционерҙар йәмғиәте «Комбайн заводы») Беренсе донъя һуғышы ваҡытында әсирлеккә эләккән 1700 чехтар һәм словактар эшләй. Эшселәрҙең күбеһе граждандар һуғышы барышында большевиктар яғында һуғышып һәләк була. Уларҙы хөрмәтләп иҫкә алыр өсөн, 1927 йылда ҡыҙыл ҡомташтан Я. Наврат проекты буйынса һәйкәлдең төҙөлә. Ҡәбер ташы өҫтөндә фәрештә-яугир тора. Уның бер ҡанаты һындырырылған, икенсе ҡанаты менән һәләк булған иптәштәренең ҡәберен ҡапларға тырыша. Ошондай скульптура менән автор һуғышта ятып ҡалғандар менән ғорурлыҡ тойғоһон күрһәтергә теләй. Фәрештәнең ярым һынын индереү, скульпторҙың һәйкәлде мөһабәт, иҫтә ҡалырлыҡ итергә теләүен күрһәтә.
Из далекой страны мужей и дел великих уныло-грустный гений прилетел. Он опустился над братской могилой на прах сынов той измученной страны, из рук которых безжалостная смерть вырвала всепобедный меч Свободы.
Рогалёв Пётр Леонтьевич
Һуғышҡа тиклемге осор
1938 йылда команда составын камиллаштырыу курстарын тамамлай.
Һуғыштан һуңғы карьераһы
БАССР Юғары Советы депутаты итеп һайланған (5, 6 саҡырылыш).
Мелконов-Езеков йорто
Тарихы
Ике йорт та эклектика стилендә төҙөлгән һәм һылап яһалған биҙәктәр, ҡыйыҡлы галереялар, күп колонналар, кариатидалар менән биҙәлгән. Архитектура ярышы 15 йыл самаһы дауам итә.
Кручёная Балка
Тарих
1911 йылда ауыл халҡы 5 249 кеше тәшкил итә.
Маяҡ (Ростов өлкәһе)
Иҫтәлекле урын
2010 йылда һалдат скульптураһы тергеҙелә һәм унда яҙыу ҡуйыла: « Тыуған ил өсөн көрәштә һәләк булған Совет Армияһының билдәһеҙ һалдаттарына мәңгелек иҫтәлек».
Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы
Тарихы
СССР күп милләтле дәүләт булып тора. Милли сәнғәт ҡаҙаныштарын күрһәтеү өсөн Мәскәүҙә даими рәүештә СССР халыҡтары сәнғәте декадаһы үткәрелеп тора. 1936 йылдан 1960 йылға тиклем 35 милли сәнғәт, СССР-ҙың бөтә союздаш республикаларының һәм милли автономиялы  республикаларының (БАССР, ТАССР, Яҡут АССР-ы һәм башҡалар.) әҙәбиәт һәм сәнғәт декадалары үткәрелгән.
Башҡорт яҙыусылары Ғ. Әмири, З. А. Биишева, М. Кәрим, С. Ҡоҙаш, Н. Нәжми, Р. Ниғмәти, Ш. Биҡҡол, Ә. Г. Бикчәнтаев, Ҡ. Даян ҡала китапханаларында китап уҡыусылар конференцияһында, Мәскәү предприятиеларында сығыш яһайҙар.
Кривянская станицаһы
Тарих
Бер аҙ ваҡыт Кривянская станицаһы Кривянский районының административ үҙәге була. Ул 1938 йыл аҙағында Ростов өлкәһе составында ойошторола. 1944 йылда район бөтөрөлә, уның территорияһы Ростов өлкәһе Новочеркасский районына күсә.
Әхмәтшин Айрат Әкрәм улы
Биографияһы
Режиссер булараҡ, 1984 йылда Орловтың «Алтын себеш» («Золотой цыпленок») спектакленә дебют яһай. Г. Б. Остерҙың «Кәрәгеңде алырһың» («Ключки по закоулочкам») (1990), Е. Я. Тараховскаяның «Суртан әмере буйынса» («По щучьему велению») (1997) әҫәрҙәре буйынса спектаклдәр ҡуя.
Фомин дачаһы
Тасуирлама
Төп өлөшө ― төрлө-төрлө үләнле, бүтәгә-ҡылғанлы дала ерендәге яһалма урман. Был 33,3 гектар майҙанды биләп торған имән урманы.
Башҡорт теленең морфологияһы
Тарихы
Хәҙерге башҡорт  тел белеме башҡорт теленең көнүҙәк мәсьәләләрен өйрәнеү менән шөғөлләнә. Грамматик төҙөлөш, лексик состав һәм фразеология, шулай уҡ диалектология һәм лексикография буйынса фундаменталь хеҙмәттәр яҙылған.
Таһиров Нуриәғзәм Таһир улы
Биографияһы
Нуриәғзәм Таһиров Башҡорт ғәскәренең ойоштороуында ҡатнаша — 1918 йылдың июленән Башҡорт хәрби шураһы ағзаһы була. 1918 йылдың октябренән Башҡорт айырым корпусының 2‑се Башҡорт уҡсылар полкы, бер үк ваҡытта 1‑се Башҡорт уҡсылар дивизияһы муллаһы.
Загреб обсерваторияһы
Урыны һәм йыһазландырылышы
Обсерватория ҡала үҙәгендә төп майҙанға яҡын ғына урынлашҡан. Опатичка (Opatička ulicaOpatička ulica) урамындағы "Рухани манараһы" (Popov ToranjToranj Popov) тигән XIII быуатта төҙөлгән башняның иң өҫкө ҡатын биләй. Элек башня Загреб архиепискобыныҡы булған. Өҫкө террасалағы көмбәҙҙән тыш, обсерваторияның 50 кеше һыйышлы лекция залы, фотолабораторияһы, 5 офисы, китапханаһы һәм ҙур булмаған коворкингы бар.
Башҡорт теленең морфологияһы
Бәйләүестәр
1. Төп һәм эйәлек килештәге: менән, өсөн, кеүек, шикелле, һымаҡ, саҡлы, тиклем, ҡәҙәр, ҡәҙәре, арҡыры, аша.
Агглютинация
Башҡорт теле агглютинатив телдәргә ҡарай.
Агглютинация (нигеҙгә йә тамырға ялғауҙарҙың бер-бер артлы өҫтәлеп барыуҙан торған һүҙ формаһы йә һүҙ яһалыу ысулы) принциптарына ярашлы, һүҙҙәрҙең яңы формалары яһалыуға миҫалдар: дуҫ-тар-ыбыҙ тигән һүҙҙә  тәүҙә тамыр  һүҙгә күплек ялғауы ҡушылған (дуҫ-тар), шунан килеш ялғауы өҫтәлгән (дуҫ-тар-ыбыҙ). Китап-тар-ға тигән осраҡта китап тигән тамырға -тар күплек ялғауы, шунан -ға төбәү килеш ялғауы ҡушылған. Ҡараштырыңҡырайбыҙ — ҡара-штыр-ыңҡыра-й-быҙ; урмансыларҙың — урман-сы-лар-ҙың; йәшелсәселектәгеләрҙең — йәшел-сә-се-лек-тә-ге-ләр-ҙең һ.б.
Мәлик ибн Әнәс
Биографияһы
Пәйғәмбәрҙең хәҙистәре һәм уның сәхәбәләренең фәтеүәләре Мәлик ибн Әнәстә айырым ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Мәлик Мәҙинәлә йәшәһә лә,ул Мөхәммәт пәйғәмбәр сәхәбәләренең вариҫтары менән аралашыу мөмкинселегенә эйә була, был уның формалашыуында ҙур рольуйнай. Методологик ҡараштары һәм тәғлимәте менән таныш булып, уның, хас Ул хәриджит, мүтәзилит, зәйдит, имамит төркөмдәренә хас булғантәғлимәттәр, методологик алымдар менән таныш була. Ул төрлө йүнәлештәге фәлсәфә мәктәптәренең тәғлимәттәрен өйрәнә.
Шәкерттәре
Имам Мәликтең шәкерттәре бик күп булған, хатта улар араһында үҙен уҡытҡандары ла йөрөй. Ҡаҙый Ййяд ,- әйтеүенсә, шәкерттәрҙең һаны 1300-ҙән ашып китә. Был исемлеккә уларҙың ҡайһы берҙәре индерелде:
Бирма теле
Бирма теле (йәки мьянма, мьянманский теле   ; <font size="+1">ဗမာစာ : [ — «бама́ са»;; <font size="+1">မြန်မာဘာသာ : [ — «мьянма бата», myanma bhasa) — тонлы, регистрлы теле менән изохрон ижек,  SOV һүҙҙәр тәртибендәге аналитик тел, ул син-тибет (ҡытай-тибет) тел ғаиләһенең тибет-бирма кесе тел ғаиләһенә ингән ингән лола-бирма төркөмөнә ҡарай. Яҙмаһы — брахманан баш алған бирма яҙмаһына барып тоташа.
Социолингвистик бит
Түбәндә формаль һәм йәнле һөйләү теле араһындағы айырма миҫалдарҙа күрһәтелә: Мьянманың йәнле һөйләү телендә үҙенсәлекле гоноратив формалар бар. Мәҫәлән,  ငါ («нга» [; «мин») һәм နင် («нин» [; «һин») алмаштарының варианттары һөйләшкәндә яҡын кеше үҙенән кесе булғанда ҡулланыла; өлкән йәштәгеләр һәм таныш булмағандар менән аралашҡанда был алмаштарҙы ҡулланыу сиктән тыш тупаҫлыҡ иҫәпләнә — таныш булмаған кешеләргә мөрәжәғәт иткәндә, өсөнсө заттағы боронғо алмаштар ҡулланыла. Бынан тыш,  монахтар лексикаһының айырым ҡатламдары ла бар: мәҫәлән, ошо ҡатламдағы «йоҡлау»  — ကျိန်း («чжин» [) нейтраль эквивалентта —   အိပ် («и» [). «Үлеү» мәғәнәһендәге ҡылым  да ошоға оҡшаш — ပျံတော်မူ (пьантому [) (монах тураһында) һәм သေ («тэ» [) (ябай кешеләр тураһында).
Яҙма тел
Бирма алфавитында 33 хәреф һәм һуҙынҡылар өсөн өҫтәмә рәүештә индерелгән 12 тамға бар; һулдан уңға яҙыла. Һүҙҙәр араһында буш урын ҡалдырмай, шулай ҙа, уҡыуҙағы уңайлыҡтар өсөн, һөйләм киҫәктәре араһында бушлыҡ ҡуйыла. Алфавит абугиданы күҙ алдына баҫтыра. Бындай төр алфавиттың тартынҡыны белдергән һәр тамға ижеккә тиң  — был тартынҡының үҙенә тап килгән «а» һуҙынҡыһы менән бәйләнеше. Һуҙынҡылары булған ижектәрҙе билдәләү өсөн тартынҡы тамғаһына айырылып торған  (диакритик) билдә ҡулланалар. Миҫал: မ «ма» + ိ «и» = မိ «ми». Тартынҡылар «уа» (ဝဂ်) тип аталған 6 артикуляцион төркөмгә бүленә, улбрахманың боронғо алфавитына нигеҙләнгән һәм Һиндостан субконтинентының башҡа яҙмаларына оҡшаған. Өҫтәмә символдар хәрефтең алдында ла,унан һуң да,  өҫтән дә, аҫтан да урынлаша ала:
Мьянма телмәрен Паган династияһы осоронда яҙа башлайҙар, бының өсөн йә 1058 йылда  мон яҙмаһын, йә X быуатта  пью яҙмаһын (был ике яҙманың килеп сығышы бер төрлө —  брахма яҙмаһы) үҙҙәренә ҡулайлаштыралар. Тәү башта хәрефтәр квадрат формаһында була, әммә XVII быуатта, яҙма телмәр өсөн яңы материалдар — пальма япрағы һәм ҡағыҙ  таралыуы арҡаһында — яҙыу тамғалары «түңәрәкләнә».
Сифаттар
Сифат ҡылымдары исем менән бергә килеп, ҡатмарлы һүҙ  яһай ала, мәҫәлән, «лучхо» လူချော, tɕʰɔ lù: «кеше» + «матур булыу».
Ҡарагеоргиевичтар
Һылтанмалар
ВТ-ЭСБЕ  1  Карагеоргиевичи
Ыһыах
Тарих
Тәбиғәт тең уяныуына һәм йәй башланыуға арналған тантанала ата-бабаларҙы иҫкә алалар һәм боронғо йолаларҙы үтәйҙәр. Этнограф Екатерина Романова билдәләүенсә, был байрам ябай күңел асыу ғына түгел, ә оҙон ҡыштан һуң бөтә ырыу менән бергә осрашыу сараһы ла.
Василий Кушнарёвтың табыш йорто
Тарихы
Табыш йорто 1900-сө йылдар башында Яков Семёнович Кушнарёвтың тәмәке фабрикаһына яҡын урында төҙөлә. Айырым йорт уның өлкән ағайы Василий Кушнаревтыҡы була. Табыш йортоноң ихатаһынан абруйлы «Буфф» йәйге театр-баҡсаға сығыу урыны була. Кушнарев йортонда ихата яғынан асыҡ верандалы ресторан урынлашҡан.
Таганрогтың ер аҫты юлдары
Таганрогтың ер аҫты юлдары — легендаларға ярашлы, Ростов өлкәһе нең Таганрог ҡалаһы территорияһында ер аҫтында урынлашҡан юлдар һәм галереялар.
Ҡарагеоргий
Георгий Петрович Ҡарагеоргий (Ђорђе Петровић Карађорђе, Ҡарагеоргий тип кенә лә йөрөтәләр, Карађорђе; 3 (14) ноябрь 1762 йыл  — 13 июль 1817 йыл) — Ғосман империяһына ҡаршы Беренсе серб ихтилалының юлбашсыһы, Ҡарагеоргиевичтар династияһына нигеҙ һалыусы.
Әсхәҙуллин Әхмәт Мөхтәр улы
Биографияһы
Демобилизацияланғас Байғужа улусы башҡарма комитетының ағзаһы, һуңыраҡ уның рәйесе итеп һайлана. 1923—1925 йылдарҙа Бөрө кантонының халыҡ мәғарифы инспекторы булып эшләй. 1925 йылда Бөрө кантонының финанс бүлеге мөдире урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, аҙағыраҡ 1928 йылға ҡәҙәр был бүлектең мөдире була. Ошо осорҙа Бөрө кантоны башҡарма комитеты һәм партия комитеты ағзаһы, ә 1928 йылдың 7 июлендә Бөрө кантоны башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана.
13-сө лицей (Дондағы Ростов)
Архитектураһы һәм биҙәлеше
Бина ҡатмарлы конфигурацияға эйә. Уның үҙәк өлөшөндә төп баҫҡыс бар. Үҙәк оҙонса коридорҙың ике яғынан кластар һәм ярҙамсы биналар урынлашҡан. Тамаша залы — икенсе ҡатта.
Печ университеты
Печ университеты (Pécsi Tudományegyetem) — Венгрияла беренсе университет һәм юғары белем биреүҙә мөһим роль уйнаған илдең иң төп юғары уҡыу йорттарының береһе. Печ ҡалаһында урынлашҡан.
Тарихы
Венгрияла иң беренсе һәм Үҙәк Европала иң боронғо университеттарҙың береһе 1367 йылда Печ ҡалаһында Рим папаһы Урбан V биргән патентҡа ярашлы (Вена университеты кеүек) Бөйөк Людовик I тарафынан нигеҙләнә.
Хань (халыҡ)
Сығышы
Хань халҡы тарихы дөйөм Ҡытай тарихы менән тығыҙ бәйләнгән. Уларҙың ата-бабаларыилдең төньяҡ өлөшөндәге Хуанхэ йылғаһы буйҙарында йәшәгән. Ҡытай тарихнамәсеһе Сыма Цянь яҙмаларында («Ши-цзи») хань ырыуының легендар башлығы Һары императорҙың хакимлек итеү осорон б.э.т. 2698 — 2599 йылдар тип билдәләй. Был дәүерҙе тикшереү яҙма тарихи сығанаҡтар юҡлыҡтан бигүк еңел булмаһа ла, архелологик ҡаҙыныуҙар һөҙөмтәһендә Хуанхэнең урта ағымында таш быуаттаң һүңғы осоро неолитҡа ҡараған Луншань, Цюйцзялин, Яншао һәм ҡайһы бер башҡа мәҙәниәттәр табылды.
Обреновичтар
Обре́новичтар (серб.ОбреновићиОбреновићи) — Сербиның кенәздәр, ә 1882 йылдан — королдәр династияһы. Тәхет өсөн көрәштә Ҡарагеоргиевичтарҙың ҡан дошмандары. Австро-Венгрияға йүнәлеш тоталар. Халыҡ уларҙы яратмаған; һуңғы вәкилдәре Александр Обренович  ҡатыны менән бергә 1903 йылғы Май түңкәрелеше һөҙөмтәһендә Ҡарагеоргиевичтар яҡлылар тарафынан йыртҡыстарса үлтерелә.
Ниндзя
Ниндзя (яп. 忍者 — боҫоп тороусы; йәшеренеүсе < 忍ぶ «синобу» — боҫорға, йәшенергә; сыҙарға, түҙергә) — урта быуаттарҙа Японияла шәйләксе-диверсант, шымсы, ялланған үлтереүсе.
Ҡыпсаҡтар
Үҙатамаһы
Күп кенә төрки телдәрҙә (татар, ҡырым татар) телдәрендә «ҡыпсаҡ» «тәгәрмәс» йәки «тәгәрмәсле арба» тигәнде аңлата. Рәфҡәт Әхмәтйәнов белдергәнсә, Зәки Вәлиди фекере буйынса, был һүҙ йә ҡоро дала, Гоби, тигәнде аңлатыусы «ҡоба» һүҙенән; йә буш, ҡыуыш тигәнде аңлатыусы «ҡыу» һүҙенән.
Ҡыпсаҡтарҙы б. э. т. I быуатта һунндар буйһондорған динлиндәрҙең вариҫтары тип һанаған тикшеренеүселәр фекере буйынса, б. э. т. 201 йылда ҡытай хроникаларында «ҡыпсаҡ» этнонимы «кюе-ше» формаһында, һуңыраҡ был йылдарҙа һәм беҙҙең эраға тиклем 201 «циньча» йәки "кин-ча (вэньянь 欽察) тип телгә алына. Был фекергә ярашлы, «циньча» —XIII-XIV бб. «ҡыпсаҡ» этнонимы өсөн стандарт ҡытай транскрипцияһы.
Ҡыпсаҡтар һәм Русь
XII быуат башында Долобский съезынан (1103 йыл), һуң, ҡыпсаҡтар Святополк Изяславич һәм Владимир Мономах тарафынан Кавказға, Волга һәм Дон аръяғына ҡыҫырыҡлана. Кавказда ҡыпсаҡтар грузин батшаһы Давид Төҙөүсегә хеҙмәт итә башлай. Улар, грузин армияһының үҙәген тәшкил итеп, Грузияны төрөк-сәлжүктәрҙән таҙартырға ярҙам итә.
Палеогенетикаһы
Әлеге ваҡытта ҡыпсаҡтар буйынса, бына уларҙың гаплотөркөмө һәм бына уларҙың вариҫтары, тип аныҡ әйтеп бирерлек палео-ДНК мәғлүмәте юҡ. Йәғни ҡыпсаҡтар, кундар, ҡомандар һ.б. халыҡтар менән бер рәттән, Дәште Ҡыпсаҡтың халҡын тәшкил иткән. Әлеге ваҡытта ҡыпсаҡ, ҡыпчаҡ, ҡыпшаҡ ырыу ҡәбиләләре башҡорттарҙа, татарҙарҙа, нуғайҙарҙа, ҡаҙаҡтарҙа, ҡырым татарҙарында, ҡырғыҙҙарҙа һ. б. осрай. Уларға түбәндәге гаплотөркөмдәр хас: R1b-M73, DYS390=19 (башҡорттарҙа, ҡаҙаҡтарҙа, ҡырым татарҙарында), R1b-Z2103 (башҡорттарҙа, ҡырым татарҙарында, ҡаҙаҡтарҙа), R1b-M73, DYS390=21/22 (башҡорттарҙа, татарҙарҙа), R1a-SUR51 (башҡорттарҙа), J2-Z387 (башҡорттарҙа, татарҙарҙа), C-L1370 (ҡаҙаҡтарҙа, татарҙарҙа, ҡырғыҙҙарҙа), N1c-P43 (башҡорттарҙа, төркмәндәрҙә), E1b-V13 (нуғайҙарҙа, татарҙарҙа, башҡорттарҙа, ҡырым татарҙарында), G2a-L1264 (башҡорттарҙа) һәм башҡаларҙа. Венгрҙарҙа этник төркөмдәр араһында ҡыпсаҡтарының тоҡомдары — плавцы һәм кункалар этник төркөмдәре бар. Ҡоман, кубан, куба этник төркөмдәре башҡорнттар, болғарҙар, алтайҙар, нуғайҙар ҡырғыҙҙар араһында осрай.
Ҡәбиләләре
Ҡыпсаҡ ҡәбиләһе XI—XII быуатта, мосолман яҙма сығанаҡтары мәғлүмәттәренә ярашлы, төрки телле халыҡтарҙың иң күп һанлыһы була, ә улар иң киң таралыу өлкәһенә эйә була.
Петров йорто (Дондағы Ростов)
Тарих
Пушкин урамындағы йортта Петров ҡатыны һәм балалары менән бергә йәшәй. Йорт рәсми рәүештә уның ҡатыны Софья белмәгән 1913 йылдан алып йорттоң рәсми хужаһы Петровтың ҡатыны Софья була. Октябрь революцияһынан һуң Петровтар Франция дәүләтенә күсеп китәләр. 1920 йылда йортто милли милеккә әйләндерәләр һәм 1920 йылда унда Балалар коммунаһы урынлаша, аҙаҡ ул Мәғариф хеҙмәткәрҙәре йортона, һуңынан Таусылар Союзы йортона әйләнә. 1930 йылда йортта Ростовоблсов-промкооперация, «Спартак» физкультура йәмғиәте һәм Облместпром урынлаша. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң йорт өлкә төҙөлөш һәм архитектура бүлегенә тапшырыла. Был осорҙа йорт өҫтөнә мансарда төҙөлә, бинала бетон баҫҡыстар ҡуйыла, ағас терраса һәм баҡсалағы мәрмәр фонтан һүтеп алына. Шул уҡ ваҡытта йорттоң семәрле ишектәре һәм камины юҡҡа сыға. 1959 йылда бина Ростов өлкә һынлы сәнғәт музейына тапшырыла.
Коменский университеты
Европа университеттарының Утрехт селтәре ассоциацияһына керә.
Чернышев ҡомлоҡтары
Тарихы
Әлеге ваҡытта Обливский агроурманмелиоратив терәк пунктынының майҙаны (урман һәм баҫыу һаҡлағыс урман һыҙаттары менән бергә) 9054 гектар тәшкил итә. Чирский массивы хәҙерге ваҡытта өс ҡомло һөҙәк — йылға яны (болон), йылға өҫтө һәм дала яны өлөштәренән тора.
Флора
Биләмәләге үҫемлектәрҙең байтағы Рәсәй Ҡыҙыл китабына индерелгән. Икенселәре фармацевтикала әүҙем ҡулланыла.
Ғәҙәти ҡарағай урмандары 1939 йылда урындағы ағас орлоҡтарынан сәсеп үҫтерелгән. Хәҙер бындағы ағастар 10 м бейеклеккә еткән. Олононың диаметры 16-18 см тирәһе.Һуңғы мәртәбә урманды планлы таҙартыу 1995 йылда үткәрелә.
Фауна
Хайуандар донъяһында киң таралған төрҙәрҙән (аҡ түшле терпе, төлкө, ҡуян, үрғуян һ. б.) башҡа, псаммофиль организмдар: ҡыбырлауыҡ ҡуңыҙ (медляк), ебәк май ҡуңыҙы (хрущик шелковистый), кесе гоплия, мәрмәр май ҡуңыҙы (мраморный хрущ) һәм башҡалар тереклек итә. Бында шулай уҡ бер нисә төр ҡиммәтле һәм һирәк осраған үҫемлек һәм хайуандар тереклек итә.
Сербия короллеге
Халҡы
Балҡан һуғыштарына тиклем Сербия короллегендә 10 000-дән ашыу кеше йәшәгән 17 ҡала була. 1910—1912 йылдарҙа Сербия короллегенең иң ҙур ҡалалары :
Усманов Мәғәфүр Мәхмүт улы
Биографияһы
Усманов Мәғәфүр Мәхмүт улы 1962 йылдың 26 мартында Башҡорт АССР-ының Архангел районы Ҡыҙғы ауылында тыуған. Атаһы урман ҡырҡыусы булып эшләгән. Ғаиләлә йәмғеһе алты бала булған.
Мәғәфүр Мәхмүт улы 1987 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын (Рифҡәт Исрафилов курсы) тамамлай һәм Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театрында эш башлай. 1989 йылдан Башҡортостан Республикаһы Милли йәштәр театры актёры.
Башҡарған ролдәре
Заһир («Ғәлиә», Т. Таһировтың шул уҡ исемле повесы буйынса), Хызыр («Дала ҡиссаһы», Ф. Бүләков), Ҡарт ир («Ҡорон» — «Лавина», Т. Джюдженоглу), Тальян («Иҙеүкәй һәм Мораҙым», Мөхәмәтша Буранғолов), Король («Роза йәки мин?», А. Дилмөхәмәтов), Юламан ҡарт («Мөхәббәт һәм нәфрәт», Зәйнәб Биишева), Тимербай — «Алтын балта», С. Сурин), Жантык («Мөхәббәт тураһында легенда», Г. Мусрепов), Хан, Ҡыуандыҡ («Ҡурай ауазы», Наил Ғәйетбаев), Сәлим («Аҡ ҡалпаҡ», М.Фәйзи), Ҡарт Адмирал («Мөхәббәт реестры», Ф.Бүләков), Магдан («Мөхәббәт тураһында йыр», Әнғәм Атнабаев), Генерал («Ҡарасҡы», П. Барбазюк), Юлай Аҙналин («Салауат», Мостай Кәримдең «Салауат. Өн аралаш ете төш» трагедияһы буйынса), Синьор Монтекки («Ромео һәм Джульетта», Вильям Шекспир), Ҡарт Ажмағол («Башҡорт тотҡоно», Мостай Кәрим), Ҡыш бабай («Кем аждаһаны уята?», Л. Исҡужин), Сарафанов («Өлкән ул», А.Вампилов), Байназар («Ҡарт кейәүҙәр, йәки Шомбай ҡоҙа», Ф.Бүләков), Чиполлоне, Чиполлиноның атаһы («Чиполлино», Дж. Родари) һәм башҡалар. Комик ролдәре: Журден ханым («Яртаҡыл Журден» — «Полоумный Журден», М. А. Булгаков), Әмир («Ауылға ҡыҙҙар килде», Наил Ғәйетбаев), Рәхмәтулла («Алты ҡыҙға бер кейәү», Т.Ғ. Миңнуллин) һәм башҡалар. Балалар өсөн спектаклдәрҙәге ролдәре: Һарыбай («Аҡбай ниңә күңелһеҙ?» Т. Миңнуллин), Вәзир («Кәлиф ҡауҙы» — «Калиф-аист»; В. Гауфтың шул уҡ исемле әҫәре буйынса), Ҡырмыҫҡа (К. И. Чуковскийҙың «Сыңҡылдаҡ себен» — «Муха-цокотуха» әкиәте буйынса) һәм башҡалар.
Дияров Кәрим Мөхәмәҙи улы
Биографияһы
1923 йылдан — Иҫән мәктәбе директоры, 1932 йылдан — Төрөкмән башланғыс мәктәбе директоры, 1937—1942 йй. — 2-се Этҡол тулы булмаған урта мәктәбе директоры. Һуғыштан һуң, хаҡлы ялға саҡлы (1946—1975) Баймаҡ районы мәктәптәрендә физика һәм математика уҡытыусыһы булып эшләй. Унан дүрт тиҫтә йыл Ниғәмәт урта мәктәбендә уҡыта.
Әмирхан Еники
Әмирхан Еники (2 март 1909 йыл — 16 февраль 2000 йыл) — яҙыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Татар АССР-ының халыҡ яҙыусыһы (1989) һәм Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1984). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1979) һәм «Почёт Билдәһе» (1957) ордендары кавалеры.
Нанкин
Иҫтәлекле урындары
Көньяҡ династиялар дәүерендә Нанкиндың яҡын тирә-яғында һәм унан 100 саҡрым көнсығыштағы Даньянда император һәм был династияларҙың император йорттары ағзаларының кәшәнәләре (гробница) эргәләрендә ҡуйылған 30-ға яҡын скульптур төркөмдәре беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған. Йола буйынса уларҙың һәр ҡайһыһы бесәйҙәр тоҡомон хәтерләткән мөһабәт фантастик парлы заттарҙы, стелла тотҡан бе-ике гөбөргәйелде (ташбаҡаны) һәм аждаһаға оҡшаш затар уратҡан колонналы постаменттарҙы үҙ эсенә алып төҙөлә.
Серб аш-һыуы
Үләндәр һәм тәмләткестәр
Серб аш-һыуында аш тәмләткестәр һәм үләндәрҙе самалап ҡулланалар. Бары ҡара борос менән паприка йыш ҡулланыла, ә петрушка — аштарҙа ғына. Шулай уҡ аҡ борос, ҡәнәфер, лавр япрағы, һарымһаҡ ҡушылған ризыҡтарҙы осратырға була.
Асҡыс
Бынан тыш башҡорт телендә тел асҡысы, йөрәккә асҡыс табыу тигән төшөнсәләр бар.
Цысаренко йорто (Таганрог)
Тарих
Цысаренко йортон һатып алыуҙың сәбәбе Император ҡатыны Елизавета Алексеевна ҡалала ғаиләһе һәм ире менән йәшәргә туҡталыуы һәм йорт һатып алыуы менән бәйле. Цысаренко йортоноң хаҡы 49 мең һум була. Йорт ҡала тарафынан һатып алынғас, унда ҡала башлығы вазифаһын биләгән кешеләр йәшәй башлай. Был йортта 1844−1854 йылдарҙа генерал-майор Александр Карлович Ливен йәшәгән.
Тасуирлама
Йорттоң икенсе ҡатында 9 бүлмә урынлашҡан, уларҙа голланд мейестәре тора. Өйҙөң иҙәне таҡта, ул киндер туҡыма менән түшәлгән һәм буяулы. Стеналар —штукатурлы һәм обой менән ҡапланған. Йорттоң беренсе ҡатында голланд мейесле 14 бүлмә.
Амитабх Баччан
Биографияһы
Амитабх Баччан 1942 йылдың 11 октябрендә Уттар-Прадеш штатының Аллаһабад ҡалаһында билдәле һинд шағиры Хариванш Рай Баччан (тахаллусы (псевдонимы), ысын фамилияһы — Шривастав) һәм уның ҡатыны Теджи Баччан ғаиләһендә донъяға килә. Амитабхтың Аджитабх исемле ҡустыһы бар.
Телевизион карьераһы
2000−2005 йылдарҙа Амитабх Баччан «Кем миллионер булырға теләй?» телеуйынының һинд версияһын алып бара. 2007 йылда уны Шахрух Хан алмаштыра. 2010 йылда Баччан ҡабат телетапшырыуҙар алып барыусыһы булып китә.
Демина-Качони йорто (Таганрог)
Демина-Качони йорто — төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһындағы Грек урамы, 47-се һанлы йорт. Йорт ике ҡатлы исемен үҙенең билдәле хужалары Качони Маргарита (башҡа мәғлүмәттәр буйынса фамилияһы Качиони тип уҡыла) һәм Демина Александра фамилияларынан алған.
Штальберг йорто (Таганрог)
Тарих
1882 йылдың 2 мартында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1886 йылдың 2 мартында) йортта яңы уҡыу йорто асыла. Бер нисә йылдан ул ике комплектлыға әйләнә. Бында уҡытыусылар: М. Н. Греков, Е.Грекова Е, И. А. И. Блонская- эшләй. Училищеның бағыусыһы Ахиллес Николаевич Алфераки булған. Был уҡыу йорто эшләй башлағанда Эбергард Карлович Лоренц вафат була. Уның ҡатыны Аделаида Людвиговна 1899 йылға тиклем йәшәй. Уларҙың бер нисә балалары була: ҡыҙҙары Луиза һәм София, улдары Карл. Луиза никахта тормай, ул 1918 йылда вафат була. Карл Эбергардович гимназияла яҙыусы Антон Павлович Чехов менән бергә уҡыған.
У (тел)
У (ҡытайса 吳語, ябай 吴语, пиньин телендә: wúyǔ, палл.: уюй) — ҡытай теленең ҙур диалекттарының береһе (башҡа классификациялар буйынса — тел). Шанхай муниципалитеты Чжэцзян провинцияһының ҙур өлөшөндә киң таралған, Цзянсу провинцияһының көньяғынла, шулай уҡ Аньхой, Цзянси һәм Фуцзянь провинцияларының ҡайһы бер төбәктәрендә ҡулланыла. Ҙур һөйләштәр (поддиалекттар) араһында шанхай, сучжоу, вэньчжоу, шаосин, цзиньхуа, юнкан һәм цюйчжоу һөйләштәрен билдәләргә мөмкин. Уларҙың араһында, шанхай һөйләше дәғүәләшһә лә, иң абруйлыһы тип сучжоу һөйләше тора. Төрлө баһалар буйынса, 77,2 (1984, SIL ) миллиондан алып 90 (Encarta ) миллионға тиклем кеше ошо телдә һөйләшә. Был күрһәткес буйынса Ҡытай телдәре араһында ул 800 миллион кеше һөйләшкән путунхуа теленән ҡала икенсе урынды биләй. Ҡытайҙа у диалектын йомшаҡ, еңел, тип иҫәпләйҙәр.
Һарытау өлкәһе
Һарытау өлкәһе (Саратовская область) — Волга буйы федераль округы составындағы Рәсәй Федерацияһы субъекты. Административ үҙәк — Һарытау ҡалаһы. Көньяҡта —Волгоград өлкәһе, көнбайышта — Воронеж һәм Тамбов өлкәләре, төньяҡта — Пенза, Һамар, Ульяновск һәм Ырымбур өлкәләре менән сиктәш, көнсығышта Рәсәйҙең Ҡаҙағстан менән дәүләт сиге үтә.
Халҡы
Рәсәй дәүләт статистика комитеты мәғлүмәттәренә ярашлы өлкәнең халыҡ иҫәбе  кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — 0 чел./км2. Ҡала халҡы — 0 %. Демографик күрһәткестәр буйынса Һарытау өлкәһе Рәсәйҙә 70-се урынды биләй.
Ростов өлкә һынлы сәнғәт музейы
Тарихы
XХ быуат башында уҡ, Дондағы Ростов ҡалаһында Ростов-Нахичеван нәфис сәнғәт йәмғиәте ойошторола. Ул Рәсәйҙең төрлө ҡалаларынан рәссамдарҙың әҫәрҙәрен йыйып күргәҙмәләр ойоштора.
Калимантан
Этимология
Утрау төрлө исем аҫтында билдәле. Халыҡ-ара кимәлдә ул «Борнео» булараҡ танылыу яулаған. Ф. Магелландың экспедицияһы Бруней солтанлығы эргәһендә якорь ташлай һәм утрау «солтанат» исеме менән атала башлай. Экспедиция уны утрау буйынса Борнео формаһында тарата.
Халыҡтар
Дин буйынса халыҡтың 51 проценты — анимистар, йәғни боронғоларҙың рухына, боттарға һ. б. ышанған урындағы ғөрөф-ғәҙәтте тотоусылар. Икенсе урында Ислам тора (24 процент), өсөнсө урында — христиан дине (19 процент).
Вуковар өсөн алыш
Яҡтарҙың юғалтыуҙары
Ҡала өсөн һуғыштар тамамланғас, солох килешеүенә ҡул ҡуйыла, уға ярашлы, Вуковар менән Көнсығыш Славонияның бер өлөшө сербтарға ҡала. Серб частары биләгән территориялар, шулай уҡ Вуковар 1998 йылда тыныс ҡына  Хорватия составына ҡабат ҡушыла, ҡаланы дәррәү аяҡҡа баҫтырыу башлана.
Байышев Булат Таһир улы
Байышев Булат Таһир улы (1 апрель 1927 йыл — 14 июль 2012 йыл) — ғалим-тау инженеры. Техник фәндәр докторы (1989), профессор (1991). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1993), Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған эшмәкәре (1997), СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1973) һәм почётлы нефтсеһе (1987). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1966).
Хализов йорто (Таганрог)
Архитектура үҙенсәлектәре
Сауҙагәр Хализов төҙөгән ике ҡатлы кирбес йорт ҡыйығы дүрт сатлы, Фасадтағы кәрниздәр йорттоң юғары ҡатында һәм этаждар араһында эшләнгән. Икенсе ҡаттағы тәҙрәләр ярым циркулле, сандриктар менән биҙәлгән. Беренсе ҡат рустовкалы. Бина ҡыҙғылт-һары төҫкә буяпған, ваҡ архитектура деталдәре айырылып тормай.
18.11.92 йылдың 301 Ҡарарына ярашлы йорт төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объектына индерелгән.
Архиерей йорто (Таганрог)
Һүрәтләнеше
Йорттоң беренсе ҡаты юнылған. Колонналар икенсе ҡат кимәлендә балюстрада менән тоташа. Бинаның кәрнизе ҙур булмаған дүрт мөйөш формаһындағы сығынтылар менән биҙәлгән. Бельэтажды ярымциркуль формаһындағы, йөҙлөклө тәҙрәләр айырып тора. Йорттоң япмалы галереяһы бар, уның япмаһы коринф ордены колоннала тора, уларҙы бейек цоколле каннелюрҙар биҙәй. Нигеҙҙәре ерҙә тора. Фриз өҫтәндә дүрт уйымлы аттик урынлашҡан: уларҙың икеһе төп фасадта, берәр — ҡабырға яҡ стеналарҙа. Кирсанов йорто— Таганрогта классицизм стилендә төҙөлгән биналарҙың бер өлгөһө.
Йомағолов
Йомағолов — башҡорт фамилияһы:
Ағалы-ҡустылы Асланидиҙәрҙең тәмәке фабрикаһы бинаһы
Архитектураһы
Ике ҡатлы кирбес бина планда П рәүешле конфигурациялы. Фасадтары Красноармейская урамына һәм Буденный проспектына сыға. Уларҙың архитектура-художество йөҙөн ян яҡтарында урынлашҡан сығынтылар билдәләй. Беренсе ҡаты дүрткел таштар йәбештереп биҙәлгән. Беренсе ҡаттағы тәҙрә уйымдары йөҙлөктәр һәм йоҙаҡ таштары менән биҙәлгән. Икенсе ҡаттағы тәҙрәләр йөҙлөктәр һәм декоратив кәрниздәр менән биҙәлгән. Икенсе ҡаттағы балкондарҙың рәшәткәле ҡоймалары бар. Бина, бүлмәләр ике яҡлап урынлашҡан коридор системаһы буйынса планлаштырылған.
Вавилон
Вавило́н (клиноп., Bābili йәки Babilim"аллалар ҡапҡаһы»», Βαβυλών) — Аккад тарихи өлкәһендә урынлашҡан Боронғо Месопатамия ҡалаһы. Боронғо донъяның мөһим сәйәси һәм иҡтисади үҙәге, кешелек тарихындағы «беренсе мегаполис», христиан эсхатологияһы һәм хәҙерге заман мәҙәниәте символы булараҡ та билдәле. Вавилон емеректәре хәҙерге Эль-Хилла(Ираҡ) ҡалаһы ситтәрендә ята.
Айытов Нариман Абдрахман улы
Биографияһы
1958—1961 йылдарҙа Ҡазан дәүләт университетының философия кафедраһында уҡыта.
Вавилон
Б. э. т. III мең йыллыҡҡа тиклем төҙөлгән; боронғо шумер сығанаҡтарында Кадингирра исеме менән билдәле. Б. э. т. XXIV—XXI быуаттарҙа Аккад батшалығының һәм Ура династияһының провинция үҙәге. Б. э. т. II—I быуаттарҙа боронғо донъяның бөйөк державаларының береһе — Вавилон батшалығының баш ҡалаһы. Новуходоносор II (б. э. т. VI быуат) хакимлыҡ иткән осорҙа Вавилонда иң юғары иҡтисади һәм мәҙәни күтәрелеш осоро була. Был төбәктең шаҡтай өлөшөн Вавилон батшаһы Новуходоносор II үҙенә буйһондорған. Барса халыҡ яһаҡ түләгән.
Б. э. т. 587 йылда Вавилон батшаһы Иерусалимды ике йыл ҡамауҙан тотҡандан һуң баҫып ала. Ҡала нигеҙенә тиклем емерелә. Иҫән ҡалған йәһүдтәр Междуречьеға ҡоллоҡҡа алына. Бына шул ваҡытта төрлө телле әсир Вавилонды төҙөй, биҙәй. Аврат йылғаһының ике яҡ ярында урынлашҡан ҡала ике ҡатлы стена менән уратып алына. Новуходоносор II ҡатыны Семирамида өсөн бик үҙенсәлекле һарай төҙөтә. Уның стеналары, тау киртләстәрен хәтерләтеп, баҫҡыс-баҫҡыс булып, өҫкә күтәрелгән. Һәр киртләс һайын «шишмә» аҡҡан, баҡса сәскә атҡан. «Семирамиданың аҫылмалы баҡсалары» Вавилон өҫтөндә бейек булып ҡалҡып торған.
Хәҙерге ваҡытҡа тиклем һаҡланған Вавилон емеректәре айырым убаларҙан тора. Вавилон ҡолаған осорҙа Евфрат йылғаһы ҡаланы ике өлөшкә —Көнсығыш һәм Көнбайыш ҡалаға бүлеп торған. Һуңынан йылға юлын үҙгәрткән, хәҙер йылға көнбайыш ҡала емеректәре аша аға. Емеректәрҙең ғәрәпсә исемдәре бар.
Ҡушаева Рабиға Йәнғол ҡыҙы
Биографияһы
Рабиға Йәнғол ҡыҙы Ҡушаева 1901 йылда Һамар губернаһы Николаевск өйәҙе Имәләй улусы (хәҙерге Һамар өлкәһенең Оло Чернигов районы) Хәсән ауылында Янғол Йомағолов ғаиләһендә тыуған.
1920 йылдың сентябрендә Стәрлетамаҡ ҡалаһында үткән I Бөтә башҡорт эшсе-крәҫтиән ҡатын-ҡыҙҙар конференцияһын ойоштороусыларҙың береһе була. 1921 йылдың ноябрендә башҡорт милли кейемендә Мәскәүҙә Советтарҙың IX Бөтә Рәсәй съезында ҡатнаша, В. И. Ленин менән осраша. Ҡатын-ҡыҙҙарға арналған «Азад хатын» гәзитенең ойоштороусыһы һәм мөхәррире була.
1924 йылдың ноябрендә Өфөлә үткән I Бөтә башҡорт эшсе-крәҫтиән ҡатын-ҡыҙҙар съезын, шулай уҡ 1927 йылдың октябрендә уҙғарылған Бөтә башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары ҡоролтайын — Совет ағзалары съезын ойоштороуҙа һәм әҙерләүҙә ҡатнаша.
Ким Ир Сен
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Ким Ир Сендың биографияһы һәр төрлө мифтар һәм легендалар менән сырмалған, шуға ысынбарлыҡты уйҙырманан айырыуы еңел түгел. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса Ким Сон Чжу 1912 йылдың 15 апрелендә Пхеньяндан алыҫ түгел Тэдон өйәҙе (хәҙерге Мангёндэ) Копхён олоҫоноң Намни ауылында уҡытыусылыҡ менән бер рәттән Алыҫ Көнсығыш медицинаһы рецептары буйынса кешеләрҙе үләндәр менән дауалап аҡса эшләгән Ким Хён Чжик ғаиләһендә тыуған. Ким Ир Сендың Японияла 1964 йылда уҡ донъя күргән биографияһында уның Мангёндэла үҫһә лә, әсәһенең өйөндә Чхинчжонда тыуыуы тураһында бәйән ителә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, Кимдар протестант ғаиләһе була; буласаҡ юлбашсының әсәһе — Кан Бан Сок (1892—1932) — урындағы протестант руханийының ҡыҙы. Түбәнге ҡатлам зыялыларының күпселек ғаиләләре кеүек үк Ким Хён Чжик һәм Кан Бан Сок нужа кисереп, бик бай йәшәймәйҙәр. Төньяҡ Корея тарихнамәһе раҫлауынса, буласаҡ юлбашсының ата-әсәһе япондар баҫып алған Кореяның милли-азатлыҡ хәрәкәте етәкселәре иҫәбендә була. Япон тикшеренеүселәре мәғлүмәттәре буйынса, Ким Хён Чжик ысынлап та 1917 йылда ойошторолған рөхсәтһеҙ эшләүсе милли төркөм эшмәкәрлегендә ҡатнаша, әммә бер ниндәй ҙә алдынғы роль биләмәй.
СССР-ҙағы тормошо
1940 йыл һуңына каратель операциялары һөҙөмтәһендә япондарға Маньчжурияла ҙур партизан отрядтарының күпселеген ҡыйратыу мөмкин була. 1940 йылдың сентябрендә Алыҫ Көнсығыш фронтының совет вәкиле япондарға ҡаршы частарҙың командирҙарына Хабаровскта үтәсәк Коминтерн әҙерләгән кәңәшмәгә саҡырып хаттар ебәрә. Ким Ир Сендың хәтирәләре буйынса, уның төркөмө Совет-Маньчжурия сиген ноябрҙә үтә. Корейҙар тураһында бер ниндәй мәғлүмәт алмаған сик буйы һаҡсылары уларҙы утҡа тотоп, ҡораллы инцидент барлыҡҡа килеүенә ҡармаҫтан, бер нисә көн эпидемиологик контроль үткәргәндән һуң партизандарҙы Посьетҡа алып баралар. Башҡа Корея-Ҡытай төркөмдәре СССР-ға артабанғы осорҙа эвакуациялана.
Наум Соркин менән кәңәшләшкәндән һуң, 1942 йылдың июлендә Ким Ир Сен 88-се айырым уҡсылар бригадаһының 1-се уҡсылар батальоны командиры вазифаһында РККА штатына индерелә. Был подразделение, хәрби һәм сәйәси кадрҙар әҙерләү үҙәге булараҡ, ҡытай һәм корей партизандарынан, СССР-ҙан саҡырылған нанайҙарҙан һәм совет офицерҙарынан туплана. 1-се батальондың личный составында корейҙар күберәк була. Бригада командиры итеп ҡытайлы, Төньяҡ Маньчжурия партизаны, 1930 йылдарҙан уҡ Ким Ир Сен менән яҡшы таныш Чжоу Баочжун тәғәйенләнә. Подразделение ойоштороу менән бер үк ваҡытта ул Ким Ир Сен менән бергә Алыҫ Көнсығыштағы совет ғәсәкрҙәре командующийы Иосиф Апанасенко менән осрашып, субординация һәм тәьминәт мәсьәләләрен хәл итә. КХДР лидеры хәтерләүенсә, «Берләшкән интернациональ ғәскәрҙәр» (ҡытай, корей, совет) тураһында килешелә: «уны рәсми рәүештә айырым 88-се бригада, ә эске мөнәсәбәттәр өсөн 8461-се махсус уҡсылар бригадаһы тип атарға … быны сер итеп һаҡларға һәм берләшкән интернациональ ғәсәкрҙәрҙең булыуын, уның эшмәкәрлеген ныҡ йәшерергә ҡарар ителде».
Идара итеү ваҡыты
Килешеү төҙөүҙең тәүге йылдары СССР һәм Ҡытай ярҙамын алған Төньяҡ Корея иҡтисадының һуғыш һөҙөмтәһендә күрелгән зыянды бөтөрөү генә түгел, йылдам алға үҫешә башлаған етди уңыштары менән билдәләнә. Шул уҡ ваҡытта Төньяҡ Корея СССР-ҙан да, Ҡытайҙан да иҡтисади бойондороҡло була, шуға күрә совет-ҡытай низағы башланыуы Ким Ир Сен алдына ауыр бурыс ҡуя. Бер яҡтан, ул Мәскәү һәм Пекин араһында йөрөп үҙ аллы бойондороҡһоҙ сәйәси йүнәлеш алып барыу мөмкинлеге булдырырға, икенсе яҡтан ул быны СССР ҙа, Ҡытай ҙа КХДР-ға ярҙам күрһәтеүен туҡтатмаҫлыҡ итеп эшләргә тейеш була. Башта ул Ҡытай менән берләшмә булдырыу яғына ауыша — быға илдәрҙең мәҙәниәте яҡынлығы ла, элек Ҡытай менән Корея революционерҙарының бәйләнештәре лә, Ким Ир Сендың Сталиндың тәнҡите менән риза булмауы ла йоғонто яһай. Әммә Ҡытайға йүнәлеш алыу шунда уҡ ауырлыҡтар тыуҙыра — Советтар Союзы ҡапыл ғына ярҙам ҡулы һуҙыуын туҡтата. Бынан тыш, Ҡытайҙа башланған «Мәҙәни революция» Төньяҡ Корея етәкселеген ҠХР-нан алыҫлашырға мәжбүр итә. 1960 йылдар уртаһынан КХДР етәкселеге Совет-Ҡытай низағын яйлап нейтралләштереү сәйәсәтен башлай. Ҡайһы берҙә был йүнәлеш Ҡытайҙа ла, СССР-ҙа ла ҙур ҡәнәүәтһеҙлек тыуҙыра, әммә Ким Ир Сен эште шундай итеп алып бара, ҡәнәғәтһеҙлек булһа ла, ярҙам күрһәтеү бер ваҡытта ла туҡтатылмай. 1950 йылдар һуңында барлыҡ етәксе урындарҙы Ким Ир Сендың партизандар һуғышы буйынса арҡаҙаштары биләй. 1950—1960 йылдар сигендә КХДР-һында чучхе идеялары раҫлана. Сәнәғәттә тулыһынса хужалыҡ иҫәбен алып барыуҙың ниндәй ҙә булһа формаһын һәм матди ҡыҙыҡһыныуҙы тулыһынса инҡар иткән тзан системаһы раҫлана. Иҡтисад хәрбиләштерелә, бөтөн урындарҙа ла үҙәктән планлаштырыу индерелә. Тотош тармаҡтар хәрби өлгө буйынса үҙгәреп ҡорола. Ҡытай халыҡ армияһы донъяла иң ҙурҙарҙың береһе булып китә (1 миллион самаһы кеше). Йорт алды участкаларында һәм баҙарҙа сауҙа итеү буржуаз-феодализм ҡалдығы тип иғлан ителә һәм бөтөрөлә. Ким Ир Сен власҡа тулыһынса эйә булғандан һуң КХДР-ҙа урынлаштырылған система 1940 йылға тиклем эшләгән элекке системаға ҡарағанда күпкә һөҙөмтәһеҙерәк булып сыға. 1970 йылдарҙан Төньяҡ Кореяның иҡтисады торғонлоҡ кисерә, халыҡтың тормош кимәле ҡырҡа насарая башлай. Ошондай шарттарҙа йәмғиәттең тотороҡлолоғо ҡаты контроль менән бер рәттән алып барылған көслө идеология ярҙамында ғына тәьмин ителә.
Белград фонд биржаһы
Тарихы
1989 йылда Югославия капиталдар баҙары булараҡ яңынан асыла, әммә Югославия тарҡалғандан һуң ҡабат Белград фонд биржаһы тип атала башлай. 2001 йылда киң күләмле хосусилаштырыу барышында биржа хосусилаштырылған  предприятиеларҙың ҡиммәтле ҡағыҙҙары менән сауҙа итә башлай. Бер йылдан Сербияның дәүләт облигациялары менән сауҙа башлана.
Монголдар
Атамаһы
Күрәһең, мангут ырыуы (мангуд) монголдарҙың боронғо атамаһы булғандыр ҙа.
Серб әҙәбиәте
XX быуат
XX быуатта серб әҙәбиәтендә йәш, һәләтле бик күп яҙыусылар үҫеп сыҡты. Шуларҙың береһе — Иво Андрич, 1945 йылда баҫылған «Дриналағы күпер» («Мост на Дрине») (На Дрини ћуприја) әҫәре өсөн 1961 йылда әҙәбиәт өлкәһендә Нобель премияһы бирелде.
Милош Црнянский, Меша Селимович, Борислав Пекич, Милорад Павич, Давид Албахари, Миодраг Булатович, Добрица Чосич, Зоран Живкович, Елена Димитриевич, Исидора Секулич һәм бик күп шундай авторҙар менән бер рәттән Андрич менән Данило Киш иң билдәле серб авторҙары тип ҡарала. Милорад Павич, иң тәүҙә, уның 24 телгә тәржемә ителгән «Хазар һүҙлеге» аша, (Хазарски речник) бөгөн иң күп билдәле серб авторы.
Шэньчжэнь
Тарих
Баштараҡ балыҡсылыҡ менән кәсеп иткән байюэ (百越) ҡәбиләләре йәшәгән был ерҙәргә б.э.т. III быуаттан ҡытай колонистары юллана. Хань династияһы осоронда дәүләт тоҙ сығарған ошо биләмәләр император яҡлауы аҫтында була. Әйткәндәй, исеме үк «тоҙ яланы» тип тәржемә аталған Яньтянь (盐田) ҡалаһынан көнбайышҡараҡ Чжуцзян йылғаһы ярҙарында әле лә тоҙ сығарыла. Хань империяһы ваҡытында һәм Өс батшалыҡ осоронда бындағы Баоань һәм Дунгуань райондары берҙәм Боло (Bóluó йәки 博羅) өйәҙе составында була. IV быуатта Көнсығыш Цзинь династияһы дәүерендә айырым Баоань өйәҙе ойошторола. Ул хәҙерге Шэньчжэнь һәм Дунгуань ҡалалары биләмәләрен алып торған Дунгуань (Dōngguān, Tung Kwun или 東官) провинцияһына инә. Уның үҙәге бөгөнгө Наньшань районы урынындағы Наньтоу (Nántóu, 南頭) ҡалаһында була, аҙағыраҡ ул Баоань (Po On, 寶安), Дуньмэнь (Tuen Mun, 屯門) һәм Синьань (San On, 新安) булып билдәлелек ала. VIII быуат йылъяҙмасылары яҙып ҡалдырғанса, Наньтоу Кантонға барыусы сит ил караптары өсөн туҡталҡа булған, ә урындағы гарнизон Чжуцзян йылғаһы дельтаһының көньяғын һаҡлаған. Тан династияһы хакимлек иткән 757 йылда Dōngguān (東官) провинцияһының исеме Dōngguǎn (東莞) итеп үҙгәртелә.
Административ бүленеше
1979 йылда тәүге район Лоху, 1993-тә — Лунган , 1998-ҙә — Яньтянь , 2007-лә — яңы район Гуанмин , ә 2009 йылда — яңы район Пиншань. ойошторола. Тәүҙә «Махсус иҡтисад зонаһы» Лоху, Футянь, Наньшань һәм Яньтянь райондарын ғына үҙ эсенә алған булһа, 2010 йылдың июленән, биш тапҡырға тиерлек (396-нан 1953 км² тиклем) зурайып, ҡаланың бөтә райондарына ла киңәйтелә. 2011 йылдың декабрендә тағы ла ике яңы район ойошторола — Дапэн (Лунган районы юрисдикцияһында) һәм Лунхуа (Баоань районы юрисдикцияһында).
Иҡтисады
Ирекле иҡтисад зонаһы ойошторолғандан һуң Шэньчжэнь экспортҡа йүнәлтелгән сәнәғәт йәйелдереүсе халыҡ-ара корпорациялар менән бер рәттән туған телдәре контон диалекты булған хуацяо эшҡыуарҙарын да үҙенә тартыусы урынға әйләнә. Бигерәк тә арзан ер хаҡы һәм осһоҙ эшсе көстәр менән ул күрше Гонконг юнселдәрен ылыҡтыра.
Ислам фәлсәфәһе
Урта быуаттар һәм Яңы ваҡыт:
Хәҙерге торошо:
Сербтар
Этногенез
Византия императоры Константин Багрянородный II яҙмаһы буйынса, сербтар (берҙәм славян халҡы булараҡ) 7-се быуатта, Ираклий I хакимлек иткән осорҙа, хеҙерге Сербия, Македония, Черногория, Дальмация, Босния һәм Герцеговина ерҙәрендә төпләнә.
Ғәрәп-израиль конфликты
1904 йыдлан Сион хәрәкәте Европанан Яҡын Көнсығыш илдәренә тарала башлай. Яҡын Көнсығыш илдәренә таралыу — йәһүдтәрҙең Европанан Фәләстингә Икенсе алия (Беренсе алия 1882—1902 йй.) менән ҡайтты.Әйтергә кәрәк, Рәсәй империяһында йәһүдтәр ҡыҫыу акциялары менән бәйле мәҫәлән 1903 й. Кишинев талауы).
Серб теле
Өсөнсө склонение
кост — кость
Архитектор Болдырев йорто (Новочеркасск)
Тарих
1992 йылда йорт архитектура ҡомартҡыһы һәм төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты тип танылды. Шулай уҡ был йорт адресы буйынса уның тәүге хужаһының ейәнсәре — Болдырева Татьяна Борисовна йәшәгән.