cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нураев Хәмит Садиҡ улы
Нураев Хәмит Садиҡ улы (Нураев Хамит Садикович; 9 май 1926 йыл — 2005 йыл) — муниципаль хеҙмәткәр. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1-се (1945) һәм 2-се дәрәжә (1985) Ватан һуғышы ордены кавалеры. Хәйбулла районының почётлы гражданы.
Биографияһы
1943 йылдың ноябрендә 17 йәшлек егет армияға алына һәм Чкалов өлкәһендәге Павловка хәрби лагерының уҡыу батальонына ебәрелә.
1965 йылдан район ҡулланыусылар йәмғиәте инструкторы, 1968 йылдан райпо идараһы рәйесенең кадрҙар буйынса урынбаҫары вазифаларында хеҙмәт итә. 1985 йылда ошо вазифаһынан хаҡлы ялға сыға.
Ғүмәр ибн әл-Хәттаб
Биографияһы
Ғүмәр ибн әл-Хәттаб 585 йыл тирәһендә Мәккәлә тыуа. Уның атаһы әл-Әди ҡөрәйеш ырыуынан әл-Хаттаб ибн Нуфайл була, ул тарихи яҡтан ҡәбиләләр араһындағы конфликт мәсьәләләрен хәл итеүҙә һәм үҙ-ара низағтарҙы көйләүҙә аралашсы булып хеҙмәт итә. Ғүмәр үҙе, Мәккәнең иң абруйлы кешеләренең береһе булғанлыҡтан, йыш ҡына төрлө конфликттарҙы хәл итергә саҡырыла. Әсәһенең исеме Хинтама бинт Хашим була. Ғүмеренең башында көтөүсе була, һуңынан сауҙа менән шөғөлләнә.
Ғүмәр ибне-Хәттаб башта (Пәйғәмбәрлектең 6-сы йылына тиклем) исламдың һәм мосолмандарҙың ҙур дошманы була. Ләкин ваҡыт үтеү менән, уға Ҡөрьән уҡырға биргән апаһының тәьҫире менән исламды ҡабул итә һәм Пәйғәмбәрҙең иң яҡын сәхәбәләренең береһенә әйләнә.
Мэйдзи реставрацияһы
Граждандар һуғышы
Йәйге-көҙгө осор буйы улар илдең төньяғында сёгунат яғында булған Төньяҡ союзға ҡаршы һуғышалар. Союз шул уҡ йылдың нояберендә, Айдзу-Вакамацу ҡәлғәһен алғандан һуң тулыһынса ҡыйратыла. Токугава Ёсинобу капитуляциялағандан һуң, Японияның күп өлөшө император идарылығын таный, әммә Айдзу кланы етәкселегендәге сёгунат яҡлыларының йәҙрәһе ҡаршылығын дауам итә. Бер ай буйы дауам иткән оҙайлы алыштан һуң, 1868 йылдың 23 сентяберендә Айдзу кланы еңелеүен белдерә, был Аҡ Юлбарыҫ (Бяккотай) отрядының бик күп йәш самурайҙары үҙ үҙенә ҡул һалалар. Бер айҙан һуң Эдо ҡалаһының атамаһы Токио тип үҙгәртелә һәм Мэйдзи эпохаһы башлана.
Хәрби реформалар
Шул уҡ ваҡытта полиция бүлектәре барлыҡҡа килгән. 1872 йылға тиклем улар Японияның юстиция министрлығына, 1873 йылдан алып Эске эштәр министрлығына буйһонғандар. Баш ҡала полицияһы айырым Токио полицияһы идаралығы булып ойошҡан.
Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр
Яңы Японияның хөкүмәте япон-корея мөнәсәбәттәре үҫеше менән ҡыҙыҡһынғандар, ләкин Кореяның Чосон династияһы халыҡ-ара изоляцмла ҡалыу сәйәсәтен өҫтөн күргәндәр. 1873 йылда япон хөкүмәтенең ҡайһы бер ағзалары Кореяны ҡорал менән баҫып алыуҙы тәҡдим иткәндәр. 1876 йылда Канхвадо утрауы янындағы ваҡиғаһынан һуң, дуҫлыҡ тураһында япон-корея килешеүенә ҡул ҡуйыла. Был килешеү тигеҙ яҡлы булмай — ул Корея яғы япон тауарҙарына пошлина индеререү һәм енәйәт башҡарған япон граждандарын хөкөм итеү хоҡуғынан мәхрүм ителгән.
Мәҙәни үҙгәртелештәр
Японияла был осорҙа яңы урбанистик үҙәктәр барлыҡҡа киләләр — Токио, Иокогама, Осака, Кобе һәм башҡалар. Жан-Жак Руссоның, Георг Гегельдың, Чарльз Дарвиндың һәм башҡаларҙың хеҙмәттәре япон телендә баҫылып сығалар.
Мэйдзи реставрацияһы осоронда Японияның динелә үҙгәрә. 1868 йылда синто төбәк мәжүси дине дәүләт дине булып киткән. Шул уҡ йылда синто һәм буддизм диндәре айырылыуы тураһындағы указға ярашлы мең йыл буйы дауам иткән синто-буддизм синкретизмы туҡтатыла. Буддист һәм мәжүси монастырлары бер-береһенән айырыла, ә меңләп буддист ғибәҙәтханалары ябыла. Япон идарасылары, интеллектуалдары һәм байҙары араһында бик көслө антибуддист хәрәкәте барлыҡҡа килә. 1870 йылдан алып бөтә синтоист ғибәҙәтханалар берҙәм ойошмма булып китәләр, уның башлығы тип Император тәғәйенләнгән. Императорҙың тыуған көнө һәм Японияның барлыҡҡа килеү көнө дәүләт байрамдары тип иғлан ителгән. Шул уҡ ваҡытта христианлыҡ тыйыла, уны тотҡан кешеләр үлем язаһына тарттырылғандар. Тик 1873 йылда, көнбайыш илдәре баҫымы арҡаһында, бөтә тыйыуҙар ғәмәлдән сығарылған.
Мэйдзи ретаврацияһы осоронда матбуғат һәм журналистика айырым үҫеш алалар. Токиола көн дә гәзиттәр һәм журналдар сыҡҡандар. Улар гражданлыҡ йәмғиәте барлыҡҡа килеүенә йоғонто яһайҙар.
Яманйылға (ҡала)
Тарихынан
1930—1931 йылдарҙа ошо яҡта күмер ятҡылығы табылыу сәбәпле Яманйылға күмерселәр ҡасабаһына әүерелгән. 1951 йылдың  25 сентябрендә ҡала статусы бирелгән.
Транспорт
Ҡала янынан федераль автомобиль юлы  етә, ул европа маршрутына   һәм  азия маршрутына инә.
Футчик
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Торонто
Халыҡ
Америка континентын иң күп милләтле мегаполис.
Милек
Милек хоҡуғын туҡтатыу нигеҙҙәре
Милек хоҡуғы мөлкәт башҡа кешегә күскәндә, милексе үҙ мөлкәтенән баш тартҡанда, мөлкәт һәләк булғанда йә юҡ ителгәндә туҡтатыла.
Милек хоҡуғын яҡлау
Милек хоҡуғын юридик яҡлау граждан хоҡуҡиәтенең төп бурыстарының береһе булып тора. Милек хоҡуғын граждан хоҡуҡиәте яҡлауы судтар аша тормошҡа ашырыла.
Ғөләмә
Тарихынан
Иранда әкренләп рәсми рухани эшмәкәрҙәр иерархияһы  (мөжтәһидтәрҙән муллаларға тиклем) барлыҡҡа килә, уларҙы дөйөмләштереп йыш ҡына ғөләмә тип атағандар.
Шумилов шарлауыҡтары
Шарлауыҡтың һыу шаршауы артында ҙур булмаған таш ҡыуыш- мөгәрә бар. Ҡыуыштың диуары, өҫкө йөҙө мүкле кальцит ултырмаларынан тора.
Халуре-Яха
Халуре-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Хасуй-Нгыня-Се йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Куракин Дайсаһы
Тарихы
Бабушкин урамы, 56-сы йорт, 3-сө корпус
Тула-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Атарша ауыл Советы (Балаҡатай районы)
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ҡара һоло
Ҡара һоло башлыса яҙғы бойҙай, арпа һәм һоло сәсеүлектәрен ҡыйлаусы юҡҡа сығарыуы ауыр булған иртә яҙғы ҡый үләне. Орлоҡтар (бер үҫемлектә йәшәү һәләтен тупраҡта 5 йылдан артыҡ һаҡлаған һәм 20 см тиклем тәрәнлектә яҡшы шытым биргән 600‑гә тиклем орлоҡ барлыҡҡа килә) менән үрсей. Көҙ көнө ҡара һоло орлоҡтары тын хәлдә була, башлыса иртә яҙҙа, һуң сәселгән культураларҙы сәсерҙән алда, шытып сыға. Бөтә ауыл хужалығы зоналарында таралған.
Болан
Үрсеүе
Полигам. Енси яҡтан 15—16 айҙа өлгөрә. Тимгелле 1, һирәк осраҡта 2 быҙау тыуҙыра. 15—16 (һирәк осраҡта 20) йыл йәшәй.
Буша
«Буша» дәүләт тарихи-мәҙәни ҡурсаулығы
Шулай уҡ ҡурсаулыҡ биләмәһендә тарихи скульптураһы паркы урынлашҡан, унда йыл һайын халыҡ-ара скульптор-таш юныусылар пленэрҙары үткәрелә, бында 3 парк бар: архелогия, этнография һәм Буша оборонаһы.
Көнбайыш Сахара
Тарихы
1991 йылдың 29 апрелендә «Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Генераль секретарының көйләү буйынса тәҡдимдәренә» ярашлы, 1988 йылдың 30 авгусында Марокко менән «Сегиет-эль-Хамра һәм Рио-де-Ороны азат итеү халыҡ фронты» (Полисарио Фронты) Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек Советы 690-сы резолюция ҡабул итә (1991). Был резолюция нигеҙендә Көнбайыш Сахарала референдум үткәреү буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы миссияһы ойошторола.
Дахлала консуллыҡ офисы асыу теләге тураһында АҠШ-та ла иғлан ителә. 2020 йылда президент Трамп короллектең Көнбайыш Сахара өҫтөнән суверенитетын таныған декларацияға ҡул ҡуя.
Шолданешты
2014 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 7 500 кеше йәшәй.
Көйәҙбаш
Көйәҙбаш (Куязбаш) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Почта индексы — 452308, ОКАТО коды — 80224843012.
Жамала
Ғаиләһе һәм туғандары
Галина Михайловна Тумасова (Тумасян) — йырсының әсәһе, әрмән. Галинаның олатаһы менән өләсәһе Таулы Ҡарабахта тыуып үҫкән һәм йәшәгән. Ғаилә кулаклыҡтан сығарылыуға эләккәнлектән унан күсеп китергә мәжбүр була. Ул саҡта Галинаның атаһы Михаил биш йәштә була. Галина үҙе, ғаиләлә етенсе бала булып, Ҡырғыҙстанда тыуа.
2009—2012: Карьераһының башы
2010 йылдың 28 февралендә «Интер» телеканалында йырсы ҡатнашлығында «Тауыш анатомияһы. Жамала», тигән документаль фильм күрһәтелә, унда ғалимдар йырлаусы кеше организмында барған процестарҙы өйрәнә. Яҙ Жамала «Йыл йырсыһы» номинацияһында «ELLE Style Award» премияһын ала, йәй Лос-Анджелесҡа бара, унда Уолтер Афанасьев менән осраша һәм уның АҠШ-ҡа саҡырыуынан баш тарта, сөнки продюсер булараҡ Уолтер ижади иркен ҡыҫыр тип хәүефләнә.
2015—хәҙерге ваҡыт: Подих һәм «Евровидение»
Стокгольмда ярыш барышында йырсы конкурс йырындағы иң яҡшы юл өсөн «Eurostory Awards 2016» премияһын ала,  шулай уҡ «Художестволы приз» номинацияһында   <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш. премияһына лайыҡ була. «Евровидение» конкурсының 15 май төнөндә үткән финалында Жамала 534 очко менән еңеү яулай. 16 майҙа Украина Президенты Пётр Порошенко йырсыға «Украинаның халыҡ артисы» тигән почётлы исем бирә. 20 майҙа Жамала «Йыр илһамы» тигән махсус номинацияла  «Cosmopolitan Awards» премияһы менән билдәләнә. 26 майҙа Жамалаға «Киев ҡалаһының почётлы гражданы» тигән исем бирелә. 29 майҙа Жамаланың «Ил тауышы» проектының етенсе миҙгелендә тренер буласағы тураһында белдерелә. 10 июндә студияла яҙылған дүртенсе 1944 альбомының релизы үткәрелә, уны бөтә донъяла таратыу менән  Universal лейблы шөғөлләнә. 2016 йылдың 25 июнендә Подих альбомы менән таныштырыу концерты була.
Ципина
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Бишҡураз
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡыҙыл мәсет (Исламабад)
Ҡыҙыл мәсет (Лал-Масджид, لال مسجد) — Пакистанда иң ҙур мәсет, Исламабадта урынлашҡан.
Эсперанто энциклопедияһы
1913 йылғы энциклопедия
1913 йылда Рәсәй эсперантисы Пётр Стоян Бөтә донъя Карточка Энциклопедияһы (Всемирная Карточная Энциклопедия; Universala Slipa Enciklopedio, USE) булдырырға тәҡдим итә. Уның фекеренсә, бындай энциклопедияны һәр тема өсөн айырым карточкалар итеп эшләргә, ә һуңынан уларҙан тупланма (шәлкем) төҙөргә була. Тәҡдим, дөйөм алғанда, ҡыҙыҡлы ғына булһа ла, бары тик тәүге биш карточка ғына нәшер ителә.
Тумп-Я
Тумп-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тапсуй йылғаһының уң ярына тамағынан 180 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Калашникова йорто
Тарихы
Участка төҙөлөшө тураһында беренсе мәғлүмәттәр  1820 йылдарға ҡарай, ул саҡта унда ике ағас бина, ҙурырағы урамдар мөйөшөндә була. Һуңыраҡ участканы тол сауҙагәр ҡатыны Калашникова Екатерина Федоровна һатып ала, ул урамдар мөйөшөндә ҡунаҡхана урынлаштырыу өсөн йорт төҙөтә. Төҙөлөштө архитектор А.П. Гоман алып бара. Ҡунаҡхана  «Төньяҡ» тип атала. 1884 йылда ихатала күрше йортҡа терәлеп тигәндәй архитектор П.П. Дейнека тарафынан Г-образлы формала ике ҡатлы таш флигель төҙөлә (хәҙерге адресы Кесе урам, 31/9). Һуңыраҡ ике бинаны ла Пушкин ҡалаһы почтамты биләй, ул әле лә шунда урынлашҡан. Е.Ф. Калашникова Кесе урамда тағы ике йортто биләй (39 һәм 56 йорттар), улар XXI быуат башында һүтелә , ә һуңынан яңынан тергеҙелә: 39-сы йорт тышҡы яҡтан оҡшаған, ә 56-сы  йорт (ҡунаҡхана) — тулыһынса яңы йорт.
Бәләкәй Башҡортостан
Хөкүмәт ағзалары
Бикбов Юныс Юлбарыҫ улы, Аҡсулпанов Шаһихәйҙәр Ҡотлоғәлләм улы, Йәғәфәров Аллабирҙе Нурмөхәмәт улы, Мағазов Сәйетгәрәй Сәйетйәғәфәр улы, Фәхретдинов Ғабдрахман Ризаитдин улы, Таһиров Нуриәғзәм Таһир улы, Ғәйнулла Ғирфанов, Әхмәтзәки Вәлиди Туған, Рәмеев Хажиәхмәт, Смаҡов Муса Ғәтиәтулла улы, Айытбаев Ғәлиәхмәт Ямалетдин улы, Ғәбитов Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы, Ризаитдин Фәхретдинов, Мерәҫов Сәғит Ғөбәйҙулла улы, Йомағолов Харис Йомағол улы, Джангәрәй Әмиров, Ҡыуатов Ғүмәр Ғәлим улы, Илдархан Ибраһим улы Мутин, Искәндәрбәк Мөхәмәтйәр улы Солтанов, Усман Токумбетов, Иҙелбаев Ғабдулла Сәфәрғәли улы.
Еҙ үлән
Еҙ үлән — ҡыяҡлылар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Яҡынса 50 төрө билдәле, башлыса ике ярымшарҙың тропик булмаған бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда 4 төрө үҫә. Кәҫ барлыҡҡа килтереүсе күп йыллыҡ үлән, бейеклеге 25—80 см. Кәҫе ҡуйы (Делявин еҙ үләне кәүшәк), сәскәле һабаҡтарҙан һәм ҡаты, тар, яҫы йәки буй төрөлгән япраҡлы ҡыҫҡа емешһеҙ үренделәрҙән тора. Башағы аҡһыл йәки көмөш төҫөндә, ян-яҡтан ҡыҫылған, 2—5 сәскәле; башаҡса тәңкәһе һиҙелер-һиҙелмәҫ киль менән, осло, эскеһе — эрерәк, 3 аныҡ беленмәгән һеңерсәле. Сәскә тәңкәһе 9 һеңерсәле, аҫҡы тәңкәһе үлән кеүек, һиҙелер-һиҙелмәҫ киль менән, башаҡса тәңкәһенән оҙонораҡ, өҫкөһө — тарыраҡ, аҡ ярылы. Сәскәлеге — ҡуйы, башаҡҡа оҡшаш, цилиндр рәүешендәге һепертке. Май—августа сәскә ата. Емеше — ҡабарынҡы-батынҡы оҙонса бөртөксә, июль—сентябрҙә өлгөрә. Ледебур еҙ үләне — Ирәмәл тауының тау тундраһында, Делявин Еҙ үләне — Башҡортостандың Урал алдында далала һыубаҫар болон һәм уйпаттар буйлап, бүрекле еҙ үлән — республиканың барлыҡ бмләмәһендә тиерлек далаларҙа, ташлы һәм далалы битләүҙәрҙә, ҡаяларҙа, урман аҡландарында, шырт төклө еҙ үлән ташлы далала, таш сығыштарында, дала, урман-дала, һирәкләп тау-урман зоналары битләүҙәрендә һәм Өфө яйлаһында үҫә. Делявин еҙ үлән һәм бүрекле еҙ үлән — мал аҙығы үҫемлектәре. Реликт булған Ледебур еҙ үлән — Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына, эндемик шырт төклө еҙ үләне Башҡортостан Республикаһының һәм РСФСР‑ҙың Ҡыҙыл китаптарына индерелгән.
Данштедт
Данштедт (Danstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 539 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,1 км2. Диңгеҙ кимәленән 160 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38855 һәм автомобиль коды — HZ.
Мәскәү
Романовтар династияһы хакимлығының тәүге йөҙ йылы
1613 йылда Мәскәүҙә батша тәхетенә Михаил Фёдорович ултыртыла, бына шунан башлана ла инде Романовтар династияһының 300 йылдан ашыу хакимлыҡ итеүе.
1917 йыл ваҡиғалары һәм Граждандар һуғышы
1917 йылдың август уртаһында Мәскәүҙә Ваҡытлы хөкүмәт тарафынан саҡырылған Бөтә Рәсәй Дәүләт кәңәшмәһе үтә.
1919 йылдың икенсе яртыһы башында Милли үҙәк етәкселегендәге Мәскәүҙең большевиктарға ҡаршы ойошмалары совет власын ҡолатыу маҡсатында ҡалала ихтилал ойошторорға тырышып ҡарай һәм был маҡсаттарын бойомға ашыра алмай. Ҡыҙыл террор саралары барышында Мәскәүҙең советтарға ҡаршы йәшерен ойошмаларының күп кенә ағзалары ВЧК органдары тарафынан атып үлтерелә. 1919 йылдың октябрендә Рәсәйҙең Көньяғының Ҡораллы көстәре (ВСЮР) Мәскәүгә походы мәлендә Мәскәүгә тиклем 280 км ҡалғас(Мценск) туҡтап ҡала. Большевиктар легаль булмаған шарттарҙа көрәшергә әҙерләнә һәм Вологдаға күсенә башлай, әммә уларҙың удар төркөмө Орел янында аҡтарҙың армияһын ҡыйратып ташлай.
Совет осоро
1941/42 йылдар ҡышында Мәскәү янындағы һуғыштарҙа совет ғәскәрҙәре Икенсе Донъя һуғышы башланғандан алып беренсе тапҡыр вермахты еңә. 1941 йылдың октябрендә немец ғәскәрҙәре Мәскәүгә ныҡ яҡынлай; күп кенә сәнәғәт предприятиелары эвакуациялана, хөкүмәт учреждениеларын Куйбышевҡа эвакуациялау башлана. 1941 йылдың 20 октябрендә Мәскәүҙә ҡамауҙа ҡалыу мөмкинлеге тураһында ҡарар ҡабул ител. Шуға ҡарамаҫтан, 7 ноябрҙә Ҡыҙыл майҙанда хәрби парад үткәрелә, парадтан һуң унда ҡатнашыусы һалдаттар туранан-тура фронтҡа йүнәлтелә. 1941 йылдың декабрендә Мәскәү янында немецтарҙың «Үҙәк» армия төркөмөнөң һөжүме туҡтатыла; совет ғәскәрҙәренең Мәскәү янында уңышлы контрүөжүме һөҙөмтәһендә немец ғәскәрҙәре баш ҡала янынан бик алыҫҡа алып ташлана. 1945 йылдың 24 июнендә на Ҡыҙыл майҙанда Еңеү Парады үткәрелә.
Мәскәү властары
Рәсәй Федерацияһы Конституцияһына ярашлы, Мәскәү үҙаллы федерация субъекты, йәғни федераль әһәмиәттәге ҡала булып тора.
Административ-территориаль бүленеш
Яңы Мәскәү һәм Троицкий округтары Мәскәүҙең тораҡ пункты кеүек яңы территориаль берәмектәрҙән тора. Был тораҡ пункттарында тораҡ пункты һәм ҡала округы кеүек ҡала эсендәге муниципаль берәмектәр булдырылған. Округтарға дөйөм префектура идара итә.
Рәсми символикаһы
Герб, флаг һәм Мәскәү гимны — ҡаланың рәсми рәүештә раҫланған символдары.
Мәскәү иҡтисады
Мәскәү иҡтисады Рәсәй төбәктәре араһында иӊ ҡеүәтле иҡтисад. Мәскәүҙен Эске тулайым продукт 2014 йылда 12,809 трлн һум тәшкил итте (РФ-ӊ Эске тулайым продуктыныӊ 21,5 %).
Сеннар солтанлығы
Социаль-иҡтисади үҫеше
Феодаль мөнәсәбәттәр менән бер рәттән ҡол биләүселек тәртибе, ә солтанлыҡтың ситтәрендә — ырыу-ҡәбилә мөнәсәбәттәре һаҡланған.
Үтәбаев Әхмәр Ғүмәр улы
Биографияһы
1985 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлағандан һуң, Баймаҡ районының «Октябрь байрағы» («Һаҡмар») гәзитендә эшләй. 1986—1988 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. Төрлө йылдарҙа «Ағиҙел», «Шоңҡар» журналдарында, «Киске Өфө» гәзите редакцияһында, Башҡортостан радиоһында һәм телевидениеһында эшләй, Магнитогорск телестудияһында башҡорт редакцияһын ойоштороуҙа ҡатнаша.
Иҡтисад
Йәмғиәт иҡтисады ҡатмарлы һәм бөтә өлкәгә ҡағылған организм булараҡ, һәр кешенең һәм йәмғиәттең тормошон, эшмәкәрлеген тәьмин итә.
Иҡтисад тарихы
Тәүтормош йәмғиәттә иҡтисади үҫеш кимәле түбән йән йән аҫырарлыҡ ҡына була. Башта тәүтормош кешеләре йәшәү өсөн һунарсылыҡ һәм ризыҡ йыйыу менән шөғөлләнһә, неолитик инҡилап һөҙөмтһендә ер эшкәртеү һәм малсылыҡ барлыҡҡа килә. Йәмғиәттең үҫеше хеҙмәт бүленешенә һәм социаль тигеҙһеҙлеккә килтерә, социаль синыфтар һәм дәүләт барлыҡҡа килә. Ҡол биләүселек башлана.
Баҡал (Силәбе өлкәһе)
Баҡал — Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһе Һатҡы районында урынлашҡан ҡала, Баҡал ҡала биләмәһенең административ үҙәге. Моноҡалалар исемлегендә.
Лансанг
Тарихы
Фа Нгум көньяҡ лаос кенәзлектәрен яулап ала, артабан көнсығыш Лаосҡа табан йүнәлә һәм хатта Вьетнамға бәреп инә. Вьеттар уның менән дуҫлыҡ һәм сиктәр тураһында килешеүгә ҡул ҡуйғас, ул төньяҡ Лаосҡа үҙенең нәҫел биләмәләренә барып инә. 1353 йылда Фа Нгум барлыҡҡа килгән яңы дәүләттең Лансангтың короле итеп иғлан ителә.
Гемиле
Гемиле (Gemile) — Фетхий ҡалаһынан алыҫ булмаған урында Төркиә яр буйындағы утрау. Утрауҙа IV һәм VI быуаттарҙа төҙөлгән бер нисә сиркәү һәм бина харабалары бар. Археологтар фаразлауынса, утрау изге Николай Мирликийскийҙың тәү ерләнеү урыны булыуы ихтимал.
Йәтсә
Ҡылыҡһырлама
Төҫө миҙгелгә бәйле:ҡышын аҡ, йәйен арҡаһы көрән, ҡорһағы аҡ. Йөнө ҡуйы, ҡыҫҡа. Ҡышҡыһын тулыһынса аҡ төҫкә инә.
Баффин Ере
Ба́ффин Ере (ингл. Baffin Island, фр. Île de Baffin, инуктитут телендә ᕿᑭᖅᑖᓗᒃ Qikiqtaaluk) —Канаданың төньяғында,  Нунавут биләмәһенең Баффин (Кикиктани) төбәгендәге  утрау (Канада Арктика архипелагы). Канаданың иң ҙур утрауы.Ҙурлығы буйынса донъяла бишенсе урынды биләй.
Географияһы
Баффин Еренең көнбайышында бейеклек кәмей, тауҙар тигеҙ яйлаларға һәм уйһыулыҡҡа күсә. Утрауҙың төньяҡ өлөшөндәге сүллекте Адмиралтейство ҡултығы (фараз ителеүенсә, донъялағы иң ҙур фьорд) Бродер һәм Борден ярымутрауҙарына бүлә.
Тарихы
Тарихҡаса булған был мәҙәниәтте Дорсет мәҙәниәте алмаштыра. Ул хәҙерге исемен утрауҙың көньяҡ-көнбайыш яры янындағы Кейп-Дорсет эргәһендәге археологик табылдыҡтарға бәйле йөрөтә. Көнсығыш Америка Арктикаһындағы был мәҙәниәт яҡынса б.э.т. 500 йылда Алясканан 1000 йәки 1500 йыл элек килгән ҡәбилә вариҫтары тарафынан формалаштырыла. Дорсет ҡәбиләләрен, үҙ сиратында, XI—XIII быуаттарҙа бөтә утрауға таралған туле мәҙәниәте протоинуиттары алмаштыра.
Халҡы
Баффин Ерендә һәм уның яр буйындағы ҙур булмаған утрауҙарҙа 9 даими тораҡ пункты бар, унда 2017 йылда 17 меңдән ашыу кеше йәшәй, был Нунавут провинцияһы халҡының яртыһы тиерлек. Тораҡ пункттары араһында Икалуит (элек Фробишер-Бей тип аталған ) — Нунавут биләмәһенең берҙән-бер ҡалаһы һәм уның баш ҡалаһы. Икалуит 2011 йылдан башлап халыҡ һаны артыуы буйынса Канаданың бөтә провинциаль һәм территориаль баш ҡалалары араһында беренсе урынды биләй. Икалуиттан тыш, бында һәм уның яр буйындағы утрауҙарҙа Иглулик (2000 кеше), Понд-Инлет (Миттиматалик, яҡынса 1700), Пангниртанг (1600-ҙан ашыу), Киннгаит (Кейп-Дорсет, 1500), Клайд-Ривер (Кангиктугаапик, 1000-дән ашыу), Арктик-Бей (Икпиаржук, яҡынса 900), Кикиктарджуак (Бротон-Айленд, 500-ҙән ашыу) һәм Киммирут (яҡынса 500) ҡасабалары урынлашҡан.
"Белоруссияны азат итеү союзы" эше
1930 йылдың 20-25 октябрендә белорус милли интеллигенцияның яҙмышында айырым роль уйнаған Белоруссия КП(б) Үҙәк Комитеты пленумы үтә. Пленумдағы «Милли сәйәсәттәге милли бурыстар тураһында» К. В. Гейҙың докладынан алда ябыҡ ултырыш үткәрелә, унда БССР ГПУ-һы рәйесе Г. Я. Раппопорт республикалағы Мәғариф комиссариатында, БССР Фәндәр академияһында, төрлө юғары уҡыу йорттарында (шул иҫәптән БДУ-ла) бер нисә йөҙ кешенән торған «Саюз вызвалення Беларусi» (СВБ) исеме аҫтында милли интеллигенцияның контрреволюцион ойошмаһы булыуы һәм уның ҡулға алынған ағзаларына буйынса тикшереү башланыуы тураһында белдерә. Тикшереү мәғлүмәттәре буйынса, уның эшмәкәрлеге 1921 йылда башлана, ул ваҡытта ойошма «Саюз Беларусі адраджэння» (САБ) тип атала, сит ил ойошмаһы 1922 йылда формалаша. 1925—1926 йылдарҙа эмиграциянан национал-демократтарҙың һәм БХР-ҙың элекке министрҙарының ҙур төркөмө ҡайтыу менән ойошма тарихында көстәр тупланышы һәм ҡуйылышы нығына. Раппопорт фекере буйынса, ойошма «совет эшенең яуаплы вазифаларына», «крайҙы өйрәнеү секцияларына», « барлыҡ уҡыу йорттарында һәм матбуғатҡа» инә. Ике көнлөк ябыҡ ултырыштан һуң Гей пленум материалдарын хатта киң партия массаларынан йәшереү мәьәләһен ҡуя.
30 ноябрҙән БССР матбуғатында «контрреволюцион» ойошманы фашлау буйынса киң пропагандистик кампанияһы башлана, кампания барышында белорус яҙыусылары, ҡулға алынғандарға ҡарата ҡаты яза биреүҙе талап итеп, коллектив хаттар яуҙыра, шулай уҡ Я. Колас, В. Игнатьевский һәм Купала «тәүбә» хаттары яҙа.
Алмағас
Алмағастың бейеклеге 4−12 метр тирәһе, ағасы үҙе ныҡлы. Емеш биргән ботаҡтары оҙон түгел; үҫә торған ботаҡтары оҙон була. Ҡырағай алмағастың ботаҡтарында энәләр бар. Япраҡтары 3—10 см тирәһе, япраҡтар ботаҡта бер-бер артлы (сиратлап) урынлашалар, япраҡтың сите ваҡ өсмөйөштәрҙән тора. Сәскәләре махсус ярым сатырҙарҙа йыйылған. Сәсһенең таж япраҡтары бишәү, төҫө аҡ, алһыу йәки ҡыҙыл, сәскә һеркәләре, күбеһенсә ҡыҙыл төҫтә була. Алмағас яҙын үҫә башлағандан һуң («ҡышҡы йоҡонан уянып») 50—80 көн үткәс сәскә ата башлай (сортына һәм төрөнә ҡарай).
Әлмөхәмәтов Илдар Әмин улы
Биографияһы
Юғары белемле — 1971 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған.
Ғаиләһе
Илдар Әмин улы һәм ҡатыны Рәшиҙә Ниғәмәт ҡыҙы ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергән
Әминев Әхмәт Ғата улы
Биографияһы
Өлкә партия мәктәбен тамамлағандан һуң, 1951 йылда Әминев Әхмәт Ғата улы Илеш район комитеты секретары, икенсе секретары, ә һуңынан беренсе секретары, Туймазы территориаль-производство колхоз-совхоз идаралығы парторгы (1962), Илеш производство колхоз-совхоз идаралығы партия комитеты секретары итеп һайлана.
1965—1973 йылдарҙа КПСС-тың Дүртөйлө район комитетының беренсе секретары булып эшләй.
1973—1982 йылдарҙа Әминев Башҡорт АССР-ы ауыл хужалығы министры булып эшләй. 1982 йылдан алып хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем Социалистик Хеҙмәт Геройы Башҡортостан ауыл хужалығы институты (хәҙер — Башҡортостан дәүләт аграр университеты) проректоры булып эшләй. Ул бер нисә брошюра яҙа, унда үҙ тәжрибәһе менән уртаҡлаша.
Споттисвуд Уильям
Биографияһы
1870–1872 йылдарҙа Лондон математика йәмғиәте Президенты.
Хальмер-Шор (Ярей-Ю ҡушылдығы)
Хальмер-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ярей-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Әбделхәмит II
Артабанғы идаралығы
Әбделхәмит һарай түңкәрелешенән тағы ла нығыраҡ ҡурҡа башлай. Уға бөтә ерҙә заговорҙар, хыянат күренә, бер кемгә ышанмай. Бер ҡайҙа сыҡмайынса һарайында ғына йәшәй башлай. Йылына бер тапҡыр сәләмлектә генә халыҡҡа күренә. Солтан вәғәҙә иткән реформаларҙың береһе лә тормошҡа ашмай. Реформа яҡлыларҙың күбеһе сит илдәргә китергә мәжбүр була. Цензураның бик ныҡ көсәйеүе матбуғатты быуа, ул юҡҡа сығып бара. Илгә идара итеү наҙан чиновниктар ҡулында була. Сауҙа, сәнәғәт, ер эшкәртеү, тимер юлдар — һәммәһе бөлә. Һалымдар откупҡа тапшырылғанлыҡтан, халыҡ түләгәндең яртыһы ғына ҡаҙнаға килеп етә. Уныһы ла контролһеҙ туҙҙырыла, башлыса һарайҙы һәм полицияны аҫрауға тотонола. Хатта офицерҙар һәм чиновниктар яртышар йыл буйы эш хаҡы ала алмай. Эш хаҡы ярты күләмдә генә бирелә, сөнки хисаплашыу алтын урынына ассигнациялата түләнә. Ришүәтселек сәскә ата. Ришүәт түләп, теләһә ҡайһы законды аша атларға мөмкин була.
Ванслебен-ам-Зе
Ванслебен-ам-Зе (Wansleben am See) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан община. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса общинала 1815 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,84 км2. Диңгеҙ кимәленән 110 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6318 һәм автомобиль коды — MSH.
Әхмәр (Баймаҡ районы)
Географик урыны
Төйәләҫ йылғаһы буйында урынлашҡан.
Туруп-Я (Ятри-Я ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Томск тарихы музейы
Тарихы
Томск ҡалаһы тарихы музейы Томск ҡалаһы хакимиәте указы менән 1997 йылдың 16 июлендә ойошторолаа. 6 йыл дауамында әҙерлек эштәре алып барыла: бина реконструкциялана, коллекция булдырыла һ.б. 2003 йылдың 7 июнендә  тантаналы шарттарҙа музей асыла. Килеүселәр иғтибарына   «Иҫке Томск портреты» ваҡытлы күргәҙмәһе тәҡдим ителә, бер йылдан һуң музейҙа «Томсктың беренсе быуаты» даими  экспозицияһы  асыла.
Т-50
Беренсе осоу 29 ғинуар 2010 йылда эшлене. Су-27 алмаштырға cығара. Экспорт тапшырыуға FGFA модификация төҙөле.
Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы
Географияһы
Ҡалҡыулыҡ эзбизташтан, алевролиттан, мергелдән, балсыҡтан һәм ҡомташтан тора. Карст ҡатламында убылған ерҙәр, упҡындар, мәмерйәләр бар. Ҡайһы бер мәмерйләрҙең диуарында боронғо һүрәттәр табылған.
Ландшафт башлыса урманлы даланан һәм даланан тора. Үҫемлектәр донъяһы бай. Биләмәнең сирек өлөшөн урмандар алып тора (имән, йүкә, ҡайын, уҫаҡ). Урмандар күпселектә өс яруслы. Беренсе ярусты имән менән йүкә биләй. Икенсе яруста сәтләүек ҡыуағы, йәш имәндәр һәм өсөнсөһө - үләндәр.
Хальмер-Ю (Саа-Яга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Житомир (аэропорт)
Тарихы
Аэродром 1939 йылда төҙөлә, Бөйөк Ватан һуғышында ҡулланылған,  хәрби хәрәкәттәр барышында  емерелгән һәм СССР-ҙың халыҡ хужалығын үҫтереүҙең  дүртенсе биш йыллыҡ планына ярашлы 1947 йылда тергеҙелә.
Хәлилов Мәүлитбай Рамаҙан улы
Хәлилов Мәүлитбай Рамаҙан улы (2 декабрь 1952 йыл) — СССР һәм Рәсәй скульпторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2003).
Туруп-Я (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Дарлингероде
Дарлингероде (Darlingerode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2368 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,47 км2. Диңгеҙ кимәленән 265 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38871 һәм автомобиль коды — HZ.
Табын кантоны
Тарихы
1922 йылдың 5 октябрендә кантон бөтөрөлә, уның территорияһы Стәрлетамаҡ кантоны һәм Өфө кантоны составына инә.
Хальмер-Ю (Сибирчата-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Каменев Сергей Сергеевич
Биографияһы
1898 йылда Киев Владимир кадет корпусын тамамлай. Шул уҡ йылдың 1 сентябрендә Мәскәүҙәге Александровск хәрби училищеһына уҡырға инә. 1900 йылдың 9 авгусында беренсе разрядлы подпоручик дәрәжәһендә Луцк 165-се пехота полкына тәғәйенләнә һәм 1900 −1904 йылдарҙа шунда батальон полкы адьютанты булып хеҙмәт итә.
Беренсе донъя һуғышы
Артабан 1-се армия штабының оператив бүлеге начальнигы вазифаһын биләй.
Әртуғрул
Әртуғрул (أرطغرل, ErtuğrulErtuğrul; 1198 ( 1198 ) —) — төрки (уғыҙҙарҙың ҡайы ҡәбиләһе вәкиле) хакимы, Ғосман династияһын башлап ебәргән Ғосман I-нең атаһы. 1227 йылдан алып Ғосман бейлеге хакимы була. Сөгүт ҡалаһы бейлектең баш ҡалаһы була.
Ежов Борис Дмитриевич
Биографияһы
Борис Дмитриевич Ежов 1908 йылдың 31 ғинуарында Пермь ҡалаһында тыуған. 1931 йылда Һарытау художество-сәнәғәт техникумын (А. П. Боголюбов исемендәге Һарытау художество училищеһы) тамамлаған.
Төп эштәре
Салават, х. м., 1943. Уральские партизаны, х. м., 1949. Уральские партизаны х. м., 1955. Башкирский пейзаж, х. м., 1955. Весенние сумерки, х. м., 1956. Осенние сумерки, х. м., 1957. Спящая степь, х. м., 1957. В. И. Ленин в Уфе, х. м., 1959. Башкирская мелодия, х. м., 1959. Башкирские кони, х. м., 1961—1962. Полюшко-поле, х. м., 1974. Письмо от сына, х. м., 1975. В колхозной кузнице, х. м., 1976.
Һилейә (ҡасаба)
Этимологияһы
Атама буйынса бер нисә фараз бар. П. С. Паллас һыртты Силиас тип яҙып алған. Геолог '''Г. Розе'''ла — Силия һырты, икенсе варианттар — Сулия, Сулея. Был атамаларҙың тамыры башҡорт теленән: «hилейә», «hил» — тымыҡ, «уя, уяҙ» — үҙән. Тын үҙән. Һилейә Башҡортостан яғынан килеп сығып Әйгә ҡойған Һилеяҙ тигән йылға атамаһынан алынған булыуы ихтимал тип фараз итә Фонотов Михаил Саввич — Көньяҡ Уралдың танылған журналисы, яҙыусы
Тарихы
Салауат районы Сүрәкәй ауылында, мәҫәлән, Сәйфелмөлөк исемле, Урмансыла ла, мажараларын әкиәт итеп һөйләрлек ат ҡараҡтары булған, тип һөйләп ҡалдырған ата-бабалар.
Башҡортостан Республикаһының Милли банкы
Тарихы
1900 йылда Өфө бүлексәһендә махсус икмәк бүлеге асыла, ул Өфөлә, Бәләбәйҙә, Раевкала, Дәүләкәндә, Шишмәлә, Бөгөлмәлә, Яр Саллыла элеваторҙар һәм иген һаҡлағыстар төҙөлөшөн кредитларға тейеш була.
Һуғыштан һуң СССР Дәүләт банкы бүлексәләре халыҡ хужалығын аяҡҡа баҫтырыуға һәм үҫтереүгә булышлыҡ итә, кредитлау, предприятиеларға һәм ойошмаларға ссудалар биреү кеүек эштәрҙе дауам итә. Халыҡты тәьмин итеүҙең карточка системаһы бөтөрөлгәс һәм аҡса реформаһы үткәрелгәс, аҡса халыҡтың төп хеҙмәт тупланмаһына әүерелә.
Рәйестәре
1983—1989 — Дәминев Камил Ниғмәт улы
2000—2013 — Мәрҙәнов Рөстәм Хәбиб улы
2013 йылдан — Кашапов Марат Данил улы
Хмелевка (Сундоба ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эт
Барлыҡҡа килеүе һәм уның ҡулға эйәләштерелеүе
Эттәрҙең бүреләрҙән барлыҡҡа килеүен бер нисә сағыштырыу анализы һығымталары, уларҙың хромосомдары, үҙен тотоштары, молекуляр-генетик анализдар күрһәтә.
Хальмер-Ю (Силова-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чучега
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Күп үҙгәреүсәнле функция анализы
Сикләнмәләр һәм өҙлөкһөҙлөк
Күп үлсәмле арауыҡтарҙа сикләнмәләрҙе һәм өҙлөкһөҙлөктәрҙе өйрәнеү бер үҙгәреүсәнле функцияларға хас булмаған бик күп логик булмаған һәм патологик һөҙөмтәләргә килтерә. Мәҫәлән, ике үҙгәреүсәнле скаляр функциялар бар, уларҙың билдәләнеү өлкәһендә шундай нөктәләр бар, улар ирекле тура һыҙыҡ буйлап яҡынлашҡанда үҙенсәлекле сикләнмә бирәләр, һәм парабола буйлап яҡынлашҡанда икенсе сикләнмә бирәләр. Төрлө траекториялар буйынса сикләнмәләр тап килмәгәнлектән, сикләнмәһе булмай.
Айырым сығарылманы табыу
Айырым сығарылмалар сығарылмаларҙың ҡатмарлыраҡ сағылышын булдырыу өсөн ҡыҙыҡлы ысулдар менән берләштерелә ала. Векторлы иҫәпләмәлә (nabla) набла операторы айырым сығарылма күҙлегенән сығып градиент, дивергенция, һәм ротор   терминдарын билдәләү өсөн ҡулланыла.
Тапҡырлы интеграллау
интегралы, n>1 булғанда тапҡырлы интеграл тип атала. n=2 осрағында ул икеләтә, n=3 осрағында — өсләтә интеграл тип, ә ирекле n\in N осрағында — n-тапҡырлы интеграл тип атала. Уны шулай уҡ тип тамғалайҙар. Бындай яҙылышта x символы аҫтында E^n арауығының нөктәһен, dx символы аҫтында —  ҡабатландығын, ә  тамғаһы аҫтында — D n-үлсәмле өлкә буйынса n-тапҡырлы интегралды аңларға кәрәк.
Өҫкө йөҙлө интегралдар һәм кәкре һыҙыҡлы интегралдар өҫкө йөҙ һәм кәкре кеүек күп төрлөлөктәр өҫтөнән интеграллау өсөн ҡулланылалар.
Ҡулланыу
Күп үлсәмле математик анализ ысулдары физик донъяның күп объекттарын өйрәнеү өсөн ҡулланылалар.
Саттаров Фәүзи Миңлемулла улы
Биографияһы
Фәүзи Миңлемулла улы Саттаров 1923 йылдың 5 авгусында Өфөлә тыуа. 1941 йылда Ленинград хореография училищеһын (педагогы А. И. Пушкин) тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, үҙ теләге менән фронтҡа китә. Камышенск хәрби-пехота училищеһын тамамлай. Взвод менән командалыҡ итә. 1943 йылда Башҡортостан автономиялы республикаһының 25 йыллығын байрам итеүгә әҙерлек ваҡытында Өфөгә театрға саҡырып ҡайтарыла.
Спектаклдәрҙәге партиялары
Фәүзи Саттаров түбәндәге партияларҙы башҡара: Вацлав («Баҡсаһарай фонтаны», Б. В. Асафьев, дебют; 1945), Зигфрид («Аҡҡош күле», П. И. Чайковский), Альберт («Жизель», А. Адан), Ромео («Ромео һәм Джульетта», С. С. Прокофьев), Йомағол («Сыңрау торна»), Фрондосо («Лауренсия» А. А. Крейн), Ленни («Тропою грома», К. А. Караев), Салауат («Тау бөркөтө»), Тимерғол («Горная быль», А. С. Ключарев), Закир («Ҡара йөҙҙәр», Х. Ш. Заимов һәм А. Г. Чугаев).
Балетмейстер булараҡ, Саттаров Асафьевтың "Баҡсаһарай фонтаны"н (1945, 1970), Н. Г. Жигановтың (Ф. Ғәскәров менән берлектә, 1946) «Зөһрә»һен, Ф. З. Яруллиндың (1969) «Шүрәле»һен, С. В. Рахманинов (С. В. Дречин менән берлектә) музыкаһына «Элегия» хореографик миниатюраһын, операларҙа, музыкаль комедияларҙы, оперетталарҙа бейеүҙәр ҡуя.
Губкин Иван Михайлович
Белеме
Ул 1895 йылдың авгусында Санкт-Петербург ҡа уҡыуын дауам итеү өсөн китә. Уҡытыусылар институты на үҙ иҫәбенә уҡырға инә. Ул (көн дә 3-4 сәғәт) Петербург архивында, Император Ирекле иҡтисади йәмғиәтендә грамоталыҡ комитетында эшләй. 1898 йылдың майында институтты тамамлай.
Фәнни эше
Геолком хеҙмәткәре булараҡ, 1917 й.— 1918 йылдың март айына тиклем Ваҡытлы хөкүмәттең Сәнәғәт һәм сауҙа министрлығы ҡушыуы буйынса АҠШ-та нефть ятҡылыҡтарын өйрәнеү өсөн командировкала була. Командировка тураһында отчет бирмәй. 1929 йылдың 12 ғинуарында И. М. Губкин СССР Фәндәр академияһыының физика-математика фәндәре бүлеге академигы итеп һайлана («техник фәндәр»). Был ваҡытта уның 36 баҫма эше һәм отчёты була. Ҡыҙыл академиктар һайлау «Фәндәр академияһы эше менән бәйләнеш һәм уның эшен күҙәтеү комиссияһы» контроле аҫтында бара, фәнде советтарса ҡороу репрессиялар аша бара. Уны һайлау «СССР Фәндәр академияһындағы һайлауҙарға йәшерен ҡыҫылыу тураһындағы ВКП(б)-ның Союздаш Республикалар, крайкомдар һәм өлкә комитетарына директива» (1928) булышлыҡ иткән тигән фараз йәшәй.
Альберт Сент-Дьёрдьи
Бала сағы
Альберттың фән менән ҡыҙыҡһыныуын башта Михай Ленхошшек хупламай, сөнки ул бик насар уҡый. Альберт Сент-Дьёрдьи ун алты йәштә генә уҡыу менән ысынлап мауығып китә, һәм ул мәктәпте тик яҡшы билдәләр менән генә тамамлағас ҡына, Михай Ленхошшек ризалығын бирә.
Уҡыу һәм Беренсе донъя һуғышы
1911 йылда Сент-Дьёрдьи Будапешттағы медицина мәктәбенә (юғары мәктәп) уҡырға инә. Оҙаҡламай ул был курстарҙы ташлап, бабаһының анатомия лабораторияһына күсә. Беренсе донъя һуғышы башланғас, 1914 йылда ул табип булараҡ хәрби хеҙмәткә саҡырыла. Сент-Дьёрдьи һуғышта яраланғас, Будапештҡа ҡайтарыла, медицина мәктәбен тамамлап, 1917 йылда магистр исемен ала. Шул уҡ йылда Венгрияның почтаһы министры ҡыҙы Корнелия («Нелли») Демениға өйләнә. Ҡатыны Сент-Дьёрдьи менән бергә Төньяҡ Италияға, яңы хеҙмәт итеү урынына китә. Уларҙың ҡыҙҙары Корнелия 1918 йылда тыуа.
Губкин Иван Михайлович
Ойоштороу эшмәкәрлеге
1920 йылдан менән Курск магнит аномалияһын өйрәнеү буйынса айырым комиссия башында тора, ә һуңыраҡ Хеҙмәт һәм оборона советы янындағы Курск аномалияһы буйынса күҙәтеүсе совет етәксеһе була.
1931 йылдан НКТП Баш геология идаралығы начальнигы була (Союзгеологоразведка).
Иҫтәлекле урындар
И. М. Губкин исеменә бәйле
Хәтер
И. М. Губкин һәйкәлдәре ҡуйылған урындар:
Байым (Баймаҡ районы)
Тарихы
1920 йылда ауыл күпкә үҫешкән була: 140 йортта 793 кеше йәшәй. 1929 йылда ауыл халҡы — «Ҡыҙыл ҡарағай» ауыл хужалығы артеленә, 1930 йылда Сталин исемендәге колхозға берләшә. Колхоз күп тапҡыр төрлө эреләтеү-бүленеү үҙгәрештәрен кисерә, исемдәре лә төрлө була. Аҙаҡҡы ваҡытта ауыл ауыл хужалығы етештереү комплексы (СПК) — «Урал» колхозына ингән.
Миңеште
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иткүл (Үрге Өпәле округы)
Географияһы
Күлде бейек түгел тауҙар уратып алған, уларҙың иң бейеге — күлдең көньяҡ-көнбайыш ярындағы Ҡарабай (544 м). Бында күлгә Ҡарабай йылғаһы ла килеп ҡоя. Атама башҡорт телендәге Ҡарабай исеменә барып тоташа, «ҡара бай» — үтә, самаһыҙ бай тигән мәғәнә лә бирә.
Тамъян-Ҡатай кантоны
Тамъян-Ҡатай кантоны (Тамьян-Катайский кантон) — Башҡортостан кантоны.
Тарих
Кантон Верхнеурал һәм Троицк өйәҙҙәренең 17 улусынан тора.
1922 йылдың 2 октябрендә РКП(б) ҮК Ойоштороу бюроһы БАССР составынан Тамьян-Ҡатай кантонын сығарыуҙы туҡтатып торорға ҡарар сығара, быны Наркомнац та хуплай. Был мәсьәлә буйынса РКП(б) ҮК Ойоштороу бюроһы комиссияһы төҙөлә. 31 октябрҙә ул ВЦИК Президиумына Тамьян-Ҡатай кантонын Силәбе губернияһына биреүҙе яңынан ҡарарға тәҡдим итә. 2 ноябрҙә РКП(б) ҮК Ойоштороу бюроһы комиссияның был ҡарарын раҫлай.1922 йылдың 9 ноябрендә ВЦИК Президиумы үҙенең Тамьян-Ҡатай кантонын күсереү тураһындағы 17 августағы ҡарарының 3-сө пунктын үҙгәртергә ҡарар итә,ә Көньяҡ Уралдың башҡа сәнәғәт төбәктәре Силәбегә китә. 1923 йылдың ғинуарында Тамъян-Ҡатай кантонына ВЦИК Рәйесе  М. И. Калинин килә.Ул 1921—1922 йылдарҙа Волга буйында булған аслыҡ эҙемтәләренең кантонға ҡағылыуын яҙа: "«... ауылдарҙа мал бөтөнләй юҡ, хатта бесәй менән эттәр ҙә һирәк осрай, уларҙы аслыҡ ваҡытында ашап бөтөргәндәр …»"Мәҫәлән, Үҙән улысы  Хәмит ауылында аслыҡҡа тиклем 300 кеше, 80 шәхси хужалыҡ, 380 эш аты, 400 һыйыр булһа, аслыҡтан һуң 162 кеше, 48 шәхси хужалыҡ, 15 ат, 10 һыйыр ҡалған.
Фонотов Михаил Саввич
Фонотов Михаил Саввич (3 август 1937 йыл — Донецк өлкәһе, Красная Поляна ауылы) — Көньяҡ Уралдың күренекле журналистарының береһе, яҙыусы, төбәкте өйрәнеүсе. «Рәсәйҙең алтын пероһы» менән бүләкләнгән (2009 йыл). РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989), Журналистар союзы ағзаһы (1964 йылдан).
Биографияһы
1971 йылдан 1979 йылға тиклем «Комсомольская правда» гәзитенең Силәбеләге үҙ хәбәрсеһе була.
Комлева Людмила Сидоровна
Биографияһы
Еңел атлетика менән 1960 йылда Харьков трактор заводы ҡарамағындағы спорт клубында шөғөлләнә башлай, Украинаның атҡаҙанған тренеры Олег Васильевич Даниленко етәкселегендә әҙерлек үтә.
Молукка утрауҙары
Молу́кка утрауҙары (Kepulauan Maluku), шулай уҡ Тәмләткестәр утрауҙары булараҡ билдәле — Тимор утрауынан төньяҡҡа табан Сулавеси һәм Яңы Гвинея араһында ятҡан Индонезия утрауҙары төркөмө. Хальмахера плитәһендә һәм Молукка диңгеҙенең плитә менән бәрелешеү зонаһында урынлашҡан. Утрау территорияһы — 74 505 км², халҡы — 2,5 миллион кеше (2010).
Молукка утрауҙары төбәге исеменең этимологияһы ғәрәптәрҙең Джазират әл-Мулук утрауына (королдәр утрауы) барып тоташа, Яҡын Көнсығыш сауҙәгәрҙәре уны шулай атаған.
Географияһы и геологияһы
Молукка утрауҙары архипелагының дөйөм майҙаны — 850 000 км², уның 90 проценты һыу менән ҡапланған. Дөйөм алғанда архипелаг составына 1027 утрау инә. Өс эре утрауҙа: Хальмахера — 17 780 км², Серам — 17 100 км² һәм Буру — 9505 км², йәшәүселәр һаны бик аҙ, ә бына ҙур булмаған Амбон һәм Тернате утрауҙары яҡшыраҡ үҫешкән.
Тарихы
Венеция, мосолман дәүләттәре менән сауҙа эштәрен алып барып, быға тиклем ҡулланылған ҡоро юлдарҙа монголдар һәм төрөктәр пәйҙә булғас, 1200 йылдан 1500 йылдарға тиклем Европала тәмләткестәр юлында монополияға эйә була, сөнки Урта диңгеҙҙең сауҙа юлдарын һәм Александрия кеүек порттарын контролдә тота. Яңы сауҙа юлдарының асылыуы Бөйөк географик асыштар дәүеренең башланыуына сәбәпсе була. Португалдар Африканың көньяҡ осо аша сауҙа юлын һала. Португалдарҙың уңышы Европаның күп кенә диңгеҙ державаларын, иң тәүге сиратта Испания, Франция, Англия һәм Нидерландтар үҙ колонияларын булдырыуға этәрә.
1663&nbsp;йылда Молукка утрауҙары Нидерландтар ҡулына эләгә.
1945 йылдан һуң Молукка утрауҙары яңы Индонезия дәүләтенең состав өлөшөнә әйләнә.
Мәрсен
Үрсеүе
Үрсеү һыу 9—15 °С -ҡа йылынғас башлана. Ыуылдырыҡтарҙы 4-10 м тәрәнлектә, йылға төбө тығыҙ, ағым шәп булған урындарға һалалар. Лайлалы ыуылдырыҡтар һыу төбөндәге предметтарға беркетелә. Таштар араһында ирекле ятырға ла мөмкин. Ыуылдырыҡтарын сәсеү менән өлкән балыҡтар кире диңгеҙгә юл ала.
Чучкаж (Кочкурга ҡушылдығы)
Чучкаж — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кочкурга йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Турын-Я (Усь-Я ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡтау (ҡала)
Аҡтау (Ақтау, Актау) — Ҡаҙағстандаң көнбайышында урынлашҡан ҡала. Манғыстау өлкәһенең үҙәге.
Хальмер-Яха (Байдарата-Яха ҡушылдығы)
Хальмер-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Әйүпов Рим Шәрип улы
Әйүпов Рим Шәрип улы (4 июль 1938 йыл — 2 февраль 2015 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры. 1965—1996 йылдарҙа Киров ҡалаһындағы драма һәм өлкә йәш тамашасы театрҙары хеҙмәткәре. РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1984).
Һайыҫҡан
Һайыҫҡан, һауыҫҡан, һайыҫҡаҡ (Сорока, Pica pica)— ҡарғалар төрөнән булған, оҙон ҡойроҡло матур ҡош. Кәүҙәһе, арҡаһы, ҡанаттары һәм ҡойроғо йәшкелт-ҡара; ҡорһағы, яуырындары аҡ. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел. Бөтә кешегә билдәле.
Черкасов Владимир Иванович
Биографияһы
188-се Аргун уҡсылар полкының пулемёт расчеты командиры (106-се Байҡал аръяғы уҡсылар дивизияһы, 65-се армия, Үҙәк фронт) булып хеҙмәт итә.
Румыния короллеге
Румыния короллеге (румын. Regatul României ) — хәҙерге Румыния, Молдавия, өлөшләтә Украина һәм Болгария территорияларында 1881 йылдан 1947 йылға тиклем ғәмәлдә булған дәүләт.
Сиражетдинов Әнүәр Ғата улы
Биографияһы
Әнүәр Ғата улы традициялы, эшсән ғаиләлә тыуған. Башҡорт. Белеме — Дәүләкән педагогия техникумы, Башҡортостан уҡытыусылар институты. Ул ваҡытта Черниковка биләмәһе, Өфөгә яңы ҡушылып, Сталин районы тип йөрөтөлгән.
Ә. Ғ. Сиражетдиновтың батырлығы тураһында
Туғандарына ебәрелгән хаттан: «Хөрмәтле Ғата Кәбир улы! Часть командованиеһы Һеҙҙе Ҡыҙыл Армияның 26-сы йыллығы менән ҡотлай һәм улығыҙ Әнүәр Ғата улы Сиражетдиновтың фронтта, немец баҫҡынсыларына ҡаршы көрәштә командованиеның боевой заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм „Сталинградты обороналаған өсөн“ миҙалы менән бүләкләнеүе менән хәбәр итә …».
Черный Лух
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Ишетеү һәләтенең боҙолоуы
Ишетеү һәләте боҙолоу: тауыш көсө, йышлыҡты ҡабул итеү, тауыштарҙы таныу
Төрлө йышлыҡтарға ҡарата һиҙгерлектең нормаль сиге төрлө хайуандарҙа төрлөсә. Әгәр ҙә төрлө йышлыҡтағы тауыштар бер үк амплитуда менән яңғыраһа, береһе көслө, икенселәре тынысыраҡ булһа, ә ҡай береһе хатта ишетелммәҫ тә. Ғөмүмән, күләме йә амплитудаһы артҡан һайын тауыш нығыраҡ ишетелә. Ғәҙәттә хайуан аралашыу өсөн өндәр ҡуллана, улар өсөн ғәҙәтти йышлыҡтағы тауышты ишетеү органдары яҡшыраҡ ҡабул итә.
Был «көйләү» тыңлау системаһының күп кимәлдәрендә, ҡолаҡ төҙөлөшөнән алып нервыларға һәм өндәр эшкәртеү өсөн яуаплы баш мейеһе өлөштәренә тиклем бар.
Нәҫелдән килгән ҡолаҡҡа ҡатылыҡ
Синдромаль булмаған (айырым) һәм синдромаль ишетеү һәләтенең боҙолоуы күҙәтелә.
Полигамия
Полига́мия (πολύς — «күп һанлы» и γάμος — «никах») — күп ҡатын менән тороу, никах һәм ғаилә тарихи формаһы, ҡайһыныһы никах уҙаҡташ ҙурраҡ бер ҡаршы заты уҙаҡташ бар. Моногамияга ҡаршы ҡуйылар.
Нәсибаш
Нәсибаш ауылының XIX быуат уртаһынан артабанғы үҫеше
1816 йылда 51 йортта 120 рәүиз йәне, 1834 йылда 72 йортта 186 кеше йәшәгән.
Кәртәле (ҡала)
Иҡтисады
Ҡала иҡтисады ЮУЖД узелына нигеҙләнә. Тимер юлы хужалыҡтары күп. Ҡалала икмәк продукцияһы етештереүсе элеватор бар. Еңел сәнәғәт, сауҙа предприятиелары, "Строительный камень" ЯСЙ-һы ҡырсынташ заводы, "Михеевский ГОК" ЯАЙ-ы. Файҙалы ҡаҙылдыҡтар эшкәртеү компанияларына лицензиялар бирелә.
Нәсибаш
Нәсибаш ауылының XIX быуат уртаһынан артабанғы үҫеше
1865 йылда Нәсибаш ауылындағы 124 йортта 1107 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. 1759 йылдағы килешеү буйынса ҡуртымға алынған ер күләме элеккесә ҡала. Халыҡ һаны арта барған һайын, Нәсибашта ер мәсьәләһе лә йылдан-йыл ҡатмарлаша бара. 1865 йылда регуляр башҡорт-мишәр ғәскәре таратылғас, хеҙмәтле мишәрҙәрҙең өҫтөнлөктәре (привилегиялары) юҡҡа сыға. Көнбайыштан крәҫтиәндәрҙе алпауыт Коропачинский ҡыҫырыҡлай. (Коропачинский — 1917 йылдың мартынан июнгә тиклем Ваҡытлы хөкүмәттең Өфө губернаһы комиссары). Уның бер поместьеһы Нәсибаш улусында була. Ул издольщина йәиһә ҡуртым хаҡын хеҙмәт итеп ҡаплау мөмкинлеге биреп, үҙенә күрше башҡорттарҙың ерҙәрен күпләп ала. Шәрәк ер биләүсеһе Шакир бай Лағыр тирәһендәге иң яҡшы ерҙәрҙе үҙ ҡулында тота һәм мишәрҙәргә ҡуртымға бирә.
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
Бөйөк Октябрь революцияһы еңһә лә, Нәсибаш улусында большевистик үҙгәрештәр тиҙ генә тормошҡа ашырылмай, сөнки урындағы Советҡа байҙар үтеп инә. Улар, әлбиттә, крәҫтиәндәргә ер һәм ирек бирергә ашыҡмай. 1918 йылдың мартында, Брест килешеүе төҙөлгәндән һуң, ауылға фронтовик һалдаттар ҡайта. Контрреволюционерҙарҙы Советтан ҡыуып сығаралар, власть большевиктар һәм хеҙмәтсәндәр ҡулына күсә.
Нәсибашта мәғариф үҫеше
Ғабдрахман Сөләймәнов атлы бер мишәрҙең дини белеме булған һәм мулла вазифаһын башҡарған. Мәсеттә үҫмер малайҙарға, хеҙмәттәштәренә, мәхәллә кешеләренә башланғыс белем биргән. ХIХ быуатта икенсе мәсет төҙөлгән һәм уның эргәһендә мәктәп эшләй башлаған. Үҙҙәренең дини белгестәре — мәҙрәсә белемен алған имамдар, мөғәллимдәр барлыҡҡа килгән. Улар балаларға мосолман диненең нигеҙҙәрен, ғәрәп графикаһын ҡулланған иҫке төрки грамотаһын һәм дүрт арифметик ғәмәл өйрәткән. Мәктәптә уҡыу 3-4 йыл дауам иткән.
1933 йылда ауылда «Дөйөм башланғыс белем биреү тураһында»ғы Законға ярашлы, 7 йыллыҡ тулы булмаған мәктәп асыла. 1937 йылда ике тапҡыр Ленин ордены кавалеры, Тәүкәлүн Хаммат улы Вәлиев мәктәп директоры итеп ҡуйыла.
Тыуған йортона ҡайтып вафат булыусылар: Лаҡлынан Риф Әсфәндиәров, Ансар Зәйнәғәтдинов
С. Р. Ғәйнанова, Р. Р. Мөхәмәтдинова, М. С. Сөләймәнова.
Ер-һыу атамалары
Башҡа урын-ер атамалары:
Какава
Тарихы
Какава байрамының тыуған урыны — Мысыр һәм Яҡын Көнсығыш. Сиғандарҙың раҫлауынса, Какава Боронғо Мысырҙа ундағы Копт халҡы менән булған мөғжизәле ваҡиғалар сылбырын кәүҙәләндерә.
Әбделмәнов Йәмил Әбделәхәт улы
Әбделмәнов Йәмил Әбделәхәт улы (29 апрель 1965 йыл) — йырсы (баритон), педагог. 1993 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, бер үк ваҡытта 1992—2001 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһы, 2000 йылдан — хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. 2002 йылдан Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2006), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2021). Төрлө кимәлдәге ижади конкурстар, Аҡмулла (2004) һәм М. Өмөтбаев (2010) исемендәге премиялар лауреаты.