cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Немиров һарайы
Иҫке Немиров һарайы
Ҡаласыҡ алпауыты граф Болеслав Потоцкий, юғары һарайҙың гофмейстеры — белемле, аралашыусан, ҡунаҡсыл һәм яғымлы хужа, меценат булған. Үҙ аҡсаһына, алпауыт еренә киткән дөйөм сығымдарҙың сирегенә, етемдәр йортон һәм Ковалевкалағы, приют, крәҫтиәндәр дауаханаһын, Немиров гимназияһын, тотҡан. 1835 йылда ул София Потоцкая 1831 йылда нигеҙ һалған һәм һуңынан ябылған мәктәпте үҙ ҡурсалауына алған. Бер ваҡыт унда 450 уҡыусы булған. 1838 йылда мәктәп 8 класлы гимназия булған. Был мәктәп-гимназиянан тыш, Болеслав Потоцкий Богополдә 4 класлы мәктәп аса. Болеслав Немировта ҡатын-ҡыҙҙарға эш хаҡы һәм студенттарға стипендия түләр өсөн фондҡа нигеҙ һалған.
Мосолман календары
Һижри йыл 12 айҙан һәм яҡынса 354 көндән тора. Шул сәбәпле Мосолман байрамдары Миләди тәҡүимгә тап килмәй, күсеп бара.
Немиров һарайы
Мария Щербатова һәм Строгановтар һарайы
Саҡырылып килтерелгән бельгия парк архитекторы ван Геєрт, паркка даими планлаштырыу биреп һәм күлдәр каскадын тәртипкә һалып, парктың (85 гектар) байтаҡ өлөшөн яңынан планлаштыра.
Һарайға үҙәк инеү урынын каррар мәрмәренән ике скульптуры (йоҡоло һәм ялҡау арыҫландар) һаҡлай.
Совет осоронда
Совет осоронда һарай алдындағы паркта Владимир Ильич Лениндың стандарт монументы торған, шулай уҡ территорияла бәләкәй «Ильич» статуялары һәм постаментына  танк бар.
Сербияла немец хәрби хакимиәте
Сербтарҙы депортациялау
Боралағы баҡыр сығарыу буйынса тау-етештереү комплексы немец иҡтисады өсөн иң мөһим сәнәғәт комплексы булып тора. 1942 йылдың көҙөндә шахталарҙа 30 000 тирәһе серб эшләй, шуларҙың өстән бер өлөшө генә үҙ теләге менән эшләй. Совет йүнәлешендәге ҡатмарлыҡтар арҡаһында немец иҡтисадының ихтыяжы артыуына ҡарамаҫтан, сербтарҙы депортациялау дауам итә. 1943 йылдың йәйендә генә, эшсе көсө етмәгәнлектән, Гитлер әсирҙәрҙең бер өлөшөн мәжбүри эшкә ебәрергә ҡуша. 1943 йылда Германияға Югославияның хорват булмаған халыҡтан 115 000 кеше бушлай эшләй, 1944 йылда — 100 000. Бынан тыш, элекке югославия армияһының 100 000 хәрби әсирҙәр «резервы» була.
Квенштедт (Германиялағы ҡала)
Квенштедт (Германиялағы ҡала) (Quenstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 846 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,2 км2. Диңгеҙ кимәленән 190 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6333 һәм автомобиль коды — MSH.
Лобат-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Макушино
Киң мәғлүмәт саралары
Макушинола ҙур булмаған тиражлы (яҡынса 3000 дана) матбуғат баҫмалары -  "Саҡырыу" (элек - "Путь к Коммунизму", "Сталин Юлы", "Комбайн") гәзите сыға, теркәү номеры ПИ №ТУ45-2012 йылдың 27 мартында 00143, e-mail: priziv11@yandex.ru, вебсайт гәзите.
Телеуттар
Телеуттарҙың Y-хромосома гаплотөркөмдәре R1a1 (55,3 %), C3xM77, N1c1, R1b*, R1b3, I, J.
Сәхих
Хәҙистең дөрөҫлөгө шарттары
Хафиз Ибн Хәжәр әл-Әсҡәләни сәхих хәҙистәргә тап килергә тейешле биш шартты билдәләгән:
Петров Михаил Петрович
Биографияһы
Михаил Петрович Петров 1904 йылда хәҙерге Башҡортостандың Баҡалы районы Иҫке Шарашлы ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ата-әсәһе крәшен татарҙары. 1917 йылға тиклем уның ата-әсәһе Баҡалы ауылы помещигы В. Масловҡа ялланып эшләй. 1917 үҙ хужалыҡтарында эшләй башлайҙар. 7 йәштә Михаил Петров ауыл мәктәбендә уҡый башлай. Бында ул 4 класс тамамлай. КПСС с 1929 йылдан КПСС ағзаһы. Телеграфист булып эшләй. 1926 йылдан Ҡыҙыл Армияла.
Ҡутрас
Ҡутрас (Кутрасовка) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 16 кеше. Почта индексы — 452534, ОКАТО коды — 80223807002.
Сонет
Сонет ҡанундарының вариациялары
Сонет нигеҙендә ирекле һәм ҡатмарлаштырған формалары төҙөлгән: Ҡайһы бер шағирҙар тәҡдим иткәнсә — системалы рәүештә йәки эксперемент формаһында — сонеттың төрлө-төрлө башҡа трансформациялары — былар барыһы ла иғтибарға лайыҡ, айырып әйткәндә, триолеттан һәм октаванан яһалған Фёдор Сологубтың (1920) «Триолетлы-октавалы сонет»,.
Тёша (Навашино ҡала округы)
Тарих
1943 йылда Салавирский ауыл советының Теша ҡасабаһы эшселәр ҡасабаһы итеп үҙгәртелә. 1963 йылда Навашинский ҡала советына буйһона, 1965 йылдан алып Навашино районы составында тора.
Паета-Яха (йылға)
Паёта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уң Юрибей йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Еремиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Карел Сабина
Карел Сабина (Karel Sabina, псевдонимдары Arian Želinský, Leo Blass;, , — , ) — чех яҙыусыһы, публицист, демократ, әҙәби тәнҡитсе.
Әҙәп (әҙәбиәт)
Тарихы
Ислам хоҡуғында әҙәп термины «ҡушылған һәм тыйылған» төшөнсәһенә яҡын йә туранан-тура мәғәнәгә эйә (әл-әмр үә ән-нәхй). Был мәғәнәлә ул «хаж әҙәбе» «Ҡөрьән уҡыу әҙәбе» (Ҡөрьәнде ҡасан ала алаһығыҙ, ҡайҙа уҡырға, ҡайҙа ҡуйырға мөмкин һ.б.) һүҙҙәрендә ҡулланыла. "Мосолман ренессансы " дәүерендә (IX—XI быуаттар), һуңыраҡ хакимдар һарайында ғалимдар, аҡыл эйәләре, шағирҙар, музыканттар, шулай уҡ уларҙы ҡурсалаусылар осрашыуҙары үтә. Әҙәп нигеҙендә рухи традицияларға эйәреү ята, ә уның маҡсаты донъяуи белем биреү була. Әҙәп дәреслектәре уҡыусыға математика, грамматика, тарих өлкәһендә башланғыс белем бирә ғәрәп шиғриәте, ғәрәп ҡәбиләләре шәжәрәһе, риторика, этика һ. б. өйрәтә
Няр-Юган (Лейв-Горт-Юган ҡушылдығы)
Няр-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лейв-Горт-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Матвеж
Матвеж — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Падома йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Огур-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Ширак (аэропорт)
2006 йылдың башында Әрмәнстан икенсе халыҡ-ара аэропортының мөһимлеген тоя. «Звартноц» аэропортында метеорологик шарттар насар булған осраҡта самолеттарҙы «Ширак» аэропортында  ултыртыу  мөмкинлеге тыуа. Транспорт контроле буйынса 400 км радиуста самолет таба алыусы  яңы ҡорамалдар сафҡа индерелә.
Баҡы дәүләт университеты
Тарихы
Республиканың күп кенә юғары уҡыу йорто учреждениелары, шул иҫәптән Әзербайжандың медицина, иҡтисад, педагогия дәүләт университеттары һәм башҡалар Баҡы дәүләт университеты нигеҙендә булдырыла. Университет үҙенең 50 йыллыҡ юбилейын 13 факультет менән ҡаршы ала. Бында яңы һөнәрҙәр буйынса факультеттар асыла, 30 фәнни-тикшеренеү лабораториялары, кафедралары булдырыла.
Озим-Я
Озим-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ляпин йылғаһының уң ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы
Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәте Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһына күҙәтеүсе булараҡ ингән.
Тарихы
1963 йыл — йәмғиәт-ара низағ һәм конституцион көрсөк. 1963 декабрендә Кипрҙа (Ҡыпрыҫта) хөкүмәт көрсөгө башлана. Бер үк ваҡытта кипр (ҡыпрыҫ) юнандары һәм кипр (ҡыпрыҫ) төрөктәре араһында низағтар китә. кипр (ҡыпрыҫ) төрөктәре хөкүмәттә урынһыҙ ҡала. Ауыл ерҙәрендәге төрөктәр йәшәгән ерҙәренән сыға алмаҫ була.Был хәл 11 йыл бара, утрау бүленә. Шул осорҙа йәмғиәттәр араһында күп бәрелештәр булып тора. Төркиә менән Греция (Юнанстан) бер нисә тапҡыр һуғыш асыр хәлгә етә.
Административ-территориаль бүленеш
Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте 5 районға йәки 5 илсәгә бүленә (ilçe).
Сәйәсәте
2005 йылда Кипрҙы (Ҡыпрыҫты) берләштереү яҡлы Төрөк йөмһүриәт фирҡәһе иң күп тауыш йыя, әммә күпслекте тәшкил итә алмай.
Халыҡ-ара статус
Президент итеп Деметриса Кристофиас һайланғас, 2008 йылда ике йәмғиәт араһында утрауҙы берләштереү тураһында һөйоләшеүҙәр яңыра. Президенттар Деметрис Кристофиас һәм Мехмет Ғәли Тәләт нигеҙ итеп Аннан планын ала. Йыл ярым барған һөйләшеүҙәрҙә күп кенә мәсьәләләр килешелгән була.
Иҡтисад
Халыҡ-ара танылыу булмағанлыҡтан сит илдәр менән сауҙа операциялары тик Төркия аша ғына бара ала.
2013 - 2015 йылдарҙа Төркиә 30 млрд төрөк лираһын ярҙам пакеты итеп биргән.
Дин
Башлыса сөнни мосолмандар. Төньяҡ Кипрҙа (Ҡыпрыҫта) Кипр (Ҡыпрыҫ) Нәсрани Сиркәүе, Урыҫ Нәсрани Сиркәүе, Католик Сиркәүе, Англикан Сиркәү, Протестант Сиркәүе бар.
Лыжичко Руслана Степановна
Ющенконан Тимошенкоға тиклем
2004 йылдағы Ерән революция осоронда Руслана Украина президентына кандидат булған Виктор Ющенконы әүҙем яҡлай. Үҙенең ҡарарын ул, Виктор Ющенко халыҡты ойошторорға тырыша, тип аңлата.
Гюмри (станция)
Инфраструктураһы
Станция Еревандан һуң әһәмиәте буйынса икенсе урында тора. Дүрт йүнәлеш бар, уның  өс йүнәлеше буйынса ташыуҙар башҡарыла. Локомотив һәм вагон депоһы бар.
Семёнкин (Ауырғазы районы)
Тарихы
Семёнкин ауылына 1718 йылда Нуғай даруғаһы Бәғәнәш-Мең (* башҡорт телендәге Башҡорт энциклопедияһында — Яйыҡ‑Ҫыбы-Мең улусы тип аталған ) улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә яһаҡлы татарҙар (улар һуңынан типтәрҙәр ҡатламына күсә) керҙәшлек килешеүе буйынса Семёнов исеме менән нигеҙ һала. Һуңынан 10 йылдан уларҙың ҡайһы берҙәре ер биләмәләрен башҡорттарҙан һатып алыу юлы менән үҙ милеге итеп беркеткән. Әлеге ваҡытта урындағы халыҡ ауылды Сәмән тип йөрөтә, хатта ауыл эргәһендәге юл күрһәткестәренә лә шулай тип яҙылған.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Винница дәүләт педагогия университеты
Тарихы
1993 йылда институтҡа 10 һөнәр (ІV аккредитация кимәле) һәм 2 һөнәр (III кимәле) буйынса белем биреү эшмәкәрлегенә лицензия бирелә.
1997 йылда Мәғариф министрлығы институттың 14 һөнәренә аттестация үткәрә. Министрҙар Кабинетының 1998 йылдың февралендәге 122-се ҡарарына ярашлы институт Михаил Коцюбинский исемендәге Винница дәүләт педагогия университеты итеп үҙгәртеп ҡорола.
Бүләктәре һәм танылыуы
1999 йылда «Киев Софияһы» конкурс һөҙөмтәләре буйынса педуниверситет Украинаның иң яҡшы белем биреү учреждениелары араһына индерелә (5 -се урын), ә 2000 һәм 2001-се йылда Украина гуманитар һәм педагогия учреждениелары араһында 10 иң яҡшылар исемлегенә индерелә. Бынан тыш, 2002 йылдың 24 авгусында «Алтын Фортуна» Популярлыҡ һәм сифат рейтингы буйынса халыҡ-ара академияһы тарафынан Винница педуниверситеты «Украина бойондороҡһоҙлоғо» көмөш миҙалы менән бүләкәләнә.
Швенда
Швенда (Schwenda) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 597 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,23 км2. Диңгеҙ кимәленән 450 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6547 һәм автомобиль коды — MSH.
Советскорунный ауыл советы
Советское Руно ҡасабаһының административ үҙәге.
Ҡала стадионы (Гюмри)
Гюмри ҡалаһындағы стадион — Әрмәнстандың Гюмри ҡалаһындағы күп маҡсатлы стадион. Әлеге ваҡытта футбол уйындары өсөн ҡулланыла һәм «Ширак» (Гюмри) һәм «Ширак 2» (Гюмри).футбол клубтарының үҙ майҙаны булып тора. Стадион яҡынса 3 000 тамашасыны һыйҙыра, шуларҙың 52 урыны  VIP-ҡунаҡтар өсөн. 1924 йылда төҙөлә, ә   бер йылдан һуң стадион асыла. 1998 йылда стадионда реставрация үтә. Стадиондың япмалығы 24 % тәшкил итә. Бер уйынға килеүсе кешеләр һаны уртаса 295кеше тәшкил итә. «Ширак» футбол клубын 2010 йылда Арман Саакян һатып алғандан һуң,  стадион шунда уҡ  реконструкциялауға ябыла. Административ биналар ҙа, шулай уҡ VIP ҡунаҡтар өсөн тәғәйенләнгән биналар ҙа тулыһынса йүнәтелә. Өлөшләтә трибуналар йүнәтелә, VIP ҡунаҡтар  өсөн урындар һаны 20-нән 52-гә тиклем арттырыла. Реконструкцияның төп өлөшө стадиондың яланына йүнәлтелә, ул тулыһынса яңы технологиялар буйынса эшләнә.
Осраҡлы дәүмәл
Осраҡлы дәүмәл билдәләү өсөн математикала «кси» \xi хәрефен ҡулланыу ҡабул ителгән. Ҡиммәте y осраҡлы эксперименттың \omega һөҙөмтәһен сағылдырыусы функцияһы осраҡлы дәүмәлдең ҡәтғи билдәләмәһе булып тора. Әгәр был \xi(\omega) функцияның ҡиммәттәре осраҡлы эксперимент һөҙөмтәләренең аҙ ғына үҙгәреүенә сикһеҙ һиҙгер булғанда, был функцияға ҡарата талаптарҙың береһе булып уның үлсәмлелеге торасаҡ, ул шул осраҡтарҙы һайлау өсөн хеҙмәт итә.
Биреү ысулдары
Таралтыуҙың биномиаль законы осраҡлы дәүмәлдәрҙе тасуирлай, уларҙың ҡиммәттәре тәжрибәне ҡабатлауҙа «уңыштар» һәм «уңышһыҙлыҡтар» һанын N тапҡыр билдәләй.
Әгәр n сикһеҙлеккә ынтылғанда np ҡабатландығы \lambda >0 даими дәүмәлгә (константаға) тигеҙ ҡала, йәғни таралтыу биномиаль законы Пуассон законына тап килә, улар түбәндәге формула менән тасуирлана:
Осраҡлы дәүмәлдәрҙән функциялар
Әгәр F һәм G таралтыу функцияһы, функцияны
Ябай дөйөмләштереү
Осраҡлы дәүмәл, ғөмүмән әйткәндә, теләһә ниндәй үлсәмле арауыҡта ҡиммәттәрҙе ҡабул итергә мөмкин. Уны йыш ҡына осраҡлы вектор йәки осраҡлы элемент тип атайҙар. Мәҫәлән:
Әҙәбиәт теорияһы
Әҙәбиәт теорияһы — әҙәбиәт ғилеменең теоретик өлөшө, әҙәбиәт тарихына һәм әҙәби тәнҡиткә таянып, уларға принципиаль нигеҙ булып тора. Икенсе яҡтан, әҙәбиәт теорияһы философия һәм эстетика менән тығыҙ бәйле. Әҙәбиәт теорияһы эстетик баһалау нигеҙҙәрен, идеологияның бер формаһы булараҡ, әҙәбиәттең ижтимағи функцияларын, ысынбарлыҡты танып белеү һәм уны поэтик күҙаллау мәсьәләләрен өйрәнә.
Олыся-Йоль
Олыся-Йоль — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Хоса-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пандат-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Рух (ҡош)
Образдың сығанаҡтары
Сәнғәт тарихсыһы Рудольф Виттковер һүҙҙәренсә Рух ҡоштарының прообразы булып һинд мифологияһынан Гаруда (Гаруда), атап әйткәндә, уның хтоник йылан Наги (Наги) менән алышы тора. Крокодил менән көрәшкән филде алып киткән Гаруда тураһында мифема ике санскрит эпосында: Махабхарата (I.1353) һәм Рамаяна (III.39) күренә.
Рафиҡов Шәмсетдин Хөснөтдин улы
Биографияһы
1945 йылдың август айында Ш. Х. Рафиҡов демобилизациялана һәм Челкар ҡалаһына ҡайта. Бригадир Геолог-разведка экспедицияһында ьригадир булып эшләй. 1972 йылдың 21 авгусында вафат була.
Бөрйән энциклопедияһы
Тасуирлама
Энциклопедия ике өлөштән тора. Баҫманыюң 1-се өлөшө Бөрйән районының географик урыны, мәғариф, хужалыҡ, мәҙәниәт үҫешенең төп этаптары заҡында очерктар; тарихи Башҡортостан территорияһында Рәсәйгә ҡушылғанға тиклем райондың төп халҡын тәшкил иткән башҡорт ҡәбиләләренең урынлашыуы тураһында мәғлүмәттәрҙе үҙ эсенә ала. Инеш мәҡәләлә 1939 йылдан алып халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре килтерелгән, башҡорт халҡының һәм республикала даими йәшәгән башҡа халыҡтарҙың үҫеше тураһында мәғлүмәт бирелгән.
Гинцбург Александр Леонидович
Биографияһы
1974 йылда Мәскәүә дәүләт университетының  биология факультетын тамамлай (уҡырға инер мәлендә — биология-тупраҡ факультеты).
Университетты тамамлағандан һуң 7 йыл дауамында молекуляр генетик Р.Б. Хесин-Лурье етәкселегендә Курчатов исемендәге атом энергияһы институтының биология бүлегендә эшләй.
Ҡананикольский ауыл Советы (Йылайыр районы)
Ҡананикольский ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Нахичеван Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы
Нахичеван Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы (Нахчыван Мухтар Совет Сосиалист Республикасы) — Әзербайжан ССР-ы составындағы автономиялы республика. 1924 йылдың 9 февралендә ойошторола.
1920 йылда төбәктә Ҡыҙыл Армия частары тора. Ошо йылдың 28 июлендә Нахичеван Совет Социалистик Республикаһы ойошторола. 1923 йылдың 27февралендә ул Нахичеван автономиялы крайы итеп үҙгәртелә һәм шул уҡ йылдың 16 июнендә ул Әзербайжан ССР-ы составына индерелә. 1924 йылдың 9 февралендә Нахичеван автономиялы крайы Нахичеван Автономиялы Социалистик Совет Республикаһы итеп үҙгәртелә.
Кавказ тауҙарының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Майҙаны — 5,5 мең км² (Әзербайжан ССР-ы территорияһының 6,4 проценты). Халҡы — 2015 йылдың ғинуарына 439 800 кеше, ә 2009 йылғы иҫәп алыу буйынса 398 323 кеше, уларҙың 99,6 процентын әзербайжандар, 0,3 процентын — курдтар тәшкил итә. 1973 йылдың 1 ғинуарына республикала 215 мең кеше йәшәгән (Әзербайжан ССР-ындағы халыҡтың 4 проценты). Биш административ районға бүленгән, өс ҡала һәм ҡала тибындағы өс ҡасаба була. Әзербайжан телендә «Шарг гапысы» республика һәм рус телендә «Советская Нахичевань» гәзиттәре сыға. Республиканың баш ҡалаһы — Нахчиван.
Нигяр ханым
Библиографияһы
Пьесаһы:
Кинйәбулатов Ҡадир
Биографияһы
Ҡәҙир Кинйәбулатов 1913 йылда тыуған. 1940 йылда Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 136-сы уҡсылар дивизияһының 733-сө уҡсылар полкының 5-се уҡсылар ротаһында пулеметсы була. Украина ССР-ы Ворошиловград өлкәһендәге Дьяково ауылы янындағы алыштарҙа айырыуса батырлыҡ күрһәтә. 1941 йылдың 8 ноябрендә пулемет уты менән дошмандың 60 һалдатын юҡ итә. тигән мәғлүмәт бар Память народа 1941—1945 сайтында Батырлығы өсөн Советтар Союзы Геройы исеме бирелеү менән бергә Ленин орденына тәҡдим ителә. Кинйәбулатов Ҡәҙирҙең ҡаһарманлығы «Северокавказцы в боях за Родину» китабында телгә алына.
Арҡауыл (Салауат районы)
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
Ауылда мәсет, 2 училище, һыу тирмәне, 10 сауҙа кибете эшләгән, йәрминкәләр үткәрелгән.
Бөрйән район электр селтәрҙәре
Тарихы
1977 йылда Белорет электр селтәрҙәренең Бөрйән участкаһы барлыҡҡа килә. Ә 1983 йылдан Бөрйән электр селтәрҙәре итеп үҙгәртелә. 2005 йылда республиканың бөтә энергетика системаһын үҙгәртеп ҡороу һөҙөмтәһендә «БашРЭС» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең Белорет бүлексәһе составына, 2012 йылда «Башкирэнерго» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең Белорет электр селтәрҙәре бүлексәһе составына инә. 34 аылды хеҙмәтләндерә.
1998 йылда Бөрйән район электр селтәрҙәре «Башкирэнерго» ААЙ-ның электр селтәрҙәренең иң яҡшы районы конкурсында 3-сө урында яулай. Ойошманың үҫешенә Әминев Д. Р., Бәҙәмшин С. Й., Ишбулатов А. Ғ., Сафиуллин И. Н., Торсонбаев Х. С. тос өлөш индерә.
«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены
Орден Статуты
«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены менән бүләкләгәндә, ҡылыстар менән «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалынан башҡа, был ордендың миҙалдары тағылмай.
Тасуирламаһы
Орден таҫмаһын йөрөткәндә 12 мм бейеклектәге планка файҙаланыла, таҫманың киңлеге: I дәрәжә — 45 мм; II һәм III дәрәжә — 32 мм; IV дәрәжә — 24 мм.
I дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орденының таҫмаһы уртаһында алтындан эшләнгән орден йондоҙоноң кескәй генә шартлы һүрәте бар.
IV дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орденының таҫмаһы уртаһында таҫмаһында эмаль менән ҡапланған металдан яһалған орден йондоҙоноң кескәй генә шартлы һүрәте, көмөш төҫтәге Рәсәй Федерацияһының Дәүләт гербы урын алған.
Граждандар кейемендә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены таҫмаһы розетка формаһында йөрөтөлә.
I дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены таҫмаһына орден йондоҙоноң миниатюр һүрәте беркетелә, өҫтәүенә йондоҙ нурҙары розетканан ситкә сыҡмай. Розаетканың диаметры — 16 мм.
Кавалерҙары
Михаил Калашников — ордендың тәүге кавалеры (II дәрәжә), Жак Ширак — ордендың I дәрәжәһе кавалеры.
Сосновка (Ауырғазы районы)
Сосновка (Сосновка) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 58 кеше. Почта индексы — 453491, ОКАТО коды — 80205822008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — сыуаштар (97 %).
Жмеринка (станция)
Вокзал
2001—2011 йылдарҙа вокзалда Остап Бендер һәйкәле тора (актёр Сергей Юрский образында), әммә 2011 йылғы реконструкциялау барышында һәйкәл һүтелә.Һәйкәлде ҡуйыуға рөхсәт булмаған һәм ул һыу торба селтәре урынында урынлашҡан булған. Хәҙерге ваҡытта һәйкәлде урынына ҡайтарыу мәсьәләһе ҡуйыла, сөнки ҡала халҡы әлеге һәйкәлде ҡала символдарының береһе тип һанайҙар.
Кострикин Алексей Иванович
Биографияһы
1972 йылдан алып 2000 йылда вафат булғанға тиклем Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетының юғары алгебра кафедраһы мөдире була.
Юбар
Юбар (Jübar) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1758 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,25 км2. Диңгеҙ кимәленән 75 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38489 һәм автомобиль коды — SAW.
Хажин Вәкил Исмәғил улы
Биографияһы
1972 йылда Милли мәктәптәр ғилми-тикшеренеү институтының Башҡортостан филиалында эш башлай.
1994 йылдан Силәбе дәүләт педагогия университетында эшләй. 2000—2011 йылдарҙа БДУ-ның Сибай институтында директорҙың уҡыу-уҡытыу буйынса директор урынбаҫары вазифаһында, бер үк ваҡытта 2005 йылдан башҡорт теле кафедраһы мөдире була. Фәнни тикшеренеүҙәре урыҫ мәктәптәрендә башҡорт телен уҡытыу методикаһына, туған тел һәм әҙәбиәтен уҡытыу методтары, дәрестә уҡыусыларҙың темалар үҙләштереү, уларҙы ҡыҙыҡһындырыу алымдарына арналған. 60-тан ашыу ғилми хеҙмәттәр авторы. Йыш ҡына башҡорт теле уҡытыусылары менән осраша, улар менән тәжрибә менән бүлешә, уның ҡатнашлығындағы семинарҙар йәнле, файҙалы үтә. Вәкил Исмәғил улы Хажиндың республика матбуғатында бик күп мәҡәләләре донъя күрҙе. Башҡорт халыҡ педагогикаһына, фольклорына бик ҙур иғтибар бүлә, һаҡсыл ҡараш талап итә.
Украинаға хакер һөжүмдәре (2017)
Теракт менән бәйләнеш
Яҡынса 10:30 сәғәттә M.E.Doc программаһы яңырыуҙары йөкләнә башлай, ул вирус программаһының кодын ташый. Бер нисә сәғәт эсендә вирус күп кенә дәүләт селтәрҙәрен зарарлап өлгөрә.
Изге Алексей костёлы (Жмеринка)
Тарихы
1950—1952 йылдарҙа сиркәү ябыҡ тора.
1952 йылдан алып 1970-се йылдарға тиклем костелда төрлө өлкән священниктар хеҙмәт итә: Ольшевский, Вильк, Дажицький. 1972 йылдан алып өлкән священник итеп Одесса епископы Бронислав Бернацкий тәғәйенләнә, ул территорияны йыһазландыра, сиркәүҙе реставрациялай. 1995 йылдан алып өлкән священник — Францис Погребной.
Украинаға хакер һөжүмдәре (2017)
Украинанан ситтәге һөжүмдәр
Әммә Рәсәйҙең эре предприятиеларында селәү таралыуға ҡаршы ярайһы уҡ яҡшы кәртә ҡоролған була, әммә зарарланыуға ҡаршы һаҡтары етерлек булмай.
Тикшереү
Бынан тыш, тикшереү алып барыуға Украина Именлек хеҙмәтенең Мәғлүмәт хәүефһеҙлеге өлкәһендә дәүләт мәнфәғәттәрен контрразведка һаҡлауы департаменты белгестәре лә йәлеп ителә. Кибернетик хәүефһеҙлек буйынса махсуслашҡан партнер хоҡуҡ һаҡлау органдары, сит дәүләттәрҙең махсус хеҙмәттәре менән хеҙмәттәшлек ойошторола.
Һөҙөмтәләр
28 июндә Киев ваҡыты буйынса 14:00 сәғәттә зарар килтереүсе $10 меңдән ашыу аҡса ала.
Аксель-Хейберг
А́ксель-Хе́йберг (ингл. Axel Heiberg Island, фр. Île Axel Heiberg, инуктитут ᐅᒥᖕᒪᑦ ᓄᓈᑦ Umingmat Nunaat) — Канаданың Арктика архипелагының төньяғында кеше йәшәмәгән ҙур утрау, Канаданың иң төньяҡ утрауҙарының береһе. Административ яҡтан Нунавуттың Кикиктаалук районына ҡарай. Эоцен осорона ҡараған ғәҙәти булмаған боронғо урман ҡалдыҡтары менән билдәле.
Алапаевск
Алапаиха ауылы 1639 йылда нигеҙләнгән, шул исемдәге йылға яры янында, йылғаның Нейва йылғаһына ҡушылған урында. Алапаевск 1781 йылда Екатерина II указы буйынса ҡала статусын ала һәм Пермь губернаһының Алапаевский өйәҙе үҙәге була. 1783 йылда уның беренсе үҙ гербы булдырыла.
Географияһы
Урта Урал тауҙарының көнсығыш битләүендә, Нейва йылғаһы буйында (Обь бассейны), уға Алапаиха йылғаһы ҡушылған ерҙә, Свердловск өлкәһенең үҙәгендә, Екатеринбург ҡалаһынан, 146 км төньяҡ-көнсығышта, 1847 км алыҫлыҡта Мәскәүҙән 1847 км һәм Санкт-Петербургтан 2483 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Екатеринбург — Түбәнге Тагил — Алапаевск, Екатеринбург — Артемовский — Алапаевск — Серов тимер юлы төйөнө. Алапаевск — Мурзинка — Петрокаменский- Түбәнге Тагил автомобиль юлдары менән тоташҡан.
Алапаевскиҙың иҫтәлекле урындары
Бөйөк рус композиторы П. И. Чайковский үҙенең бала сағын Алапаевскиҙа үткәргән. Алапаевск осороноң йоғонтоһо менән композиторҙың әҫәрҙәре бәйле, мәҫәлән, «Балалар альбомы». Городилин инициативаһы менән композитор Чайковскийҙың бала сағында йәшәгән йортта композиторҙың музейы булдырылған. .
Аксель-Хейберг
Географияһы
Уйһыулыҡтарҙа төп тоҡомдар — мезозой һәм өсөнсөл ҡомташтар, балсыҡлы һәүерташтар, төньяҡ-көнбайыш тауҙарында — бер аҙ магматик интрузиялы йыйырсыҡлы мезозой тоҡомдары.
Станция мәғлүмәттәре буйынса, яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ күләме — 68 мм, йәйге айҙарҙа иң юғары нөктәгә етә. Шул уҡ ваҡытта Аксель-Хейбергтың үҙендәге температураны һәм яуым-төшөм күләмен ҡыҫҡа ваҡытлы үлсәү утрауҙағы климаттың бер нисә градусҡа йылыраҡ, ә йыллыҡ яуым-төшөм нормаһы бер аҙ юғарыраҡ булыуын күрһәтә. Был бигерәк тә таулы райондарға ҡағыла: Мюллер боҙ ҡалҡыулығының иң бейек нөктәһе янында ҡар япмаһын тикшереү 41 йыл эсендә уртаса яуым-төшөмдөң 370 мм булыуын күрһәтә.
Тарихы
Утрауҙы күҙәткән тәүге европалылар — Отто Свердруп етәкселегендәге Норвегия арктик экспедицияһы ағзалары. Был ваҡиға 1899 йылдың апрель аҙағында була. Һуңғараҡ утрауға экспедицияның төп өс бағыусыһының береһе — Норвегия меценаты Аксель Хейберг исеме бирелә. Норвегия 1930 йылға тиклем был утрауға дәғүә итә.
1906 йылдың 26 июнендә Роберт Пири утрауҙың төньяғындағы Томас Хаббард моронона төшә. Ул унан төньяҡ-көнбайыш йүнәлештә ятҡан Крокер Ерен күҙәттем тип раҫлай.
Утрауҙа артабанғы тикшеренеүҙәр 1932, 1938 һәм 1940 йылдарҙа үткәрелгән. Аксель-Хейбергты системалы тикшереү 1955 йылдан, «Франклин» операцияһы сиктәрендә Канада тарафынан утрауға геологик разведка яһалғандан алып башлана.
XXI быуатта утрау Канаданың бер өлөшө булып тора, унда ғилми-тикшеренеү станциялары эшләй. Экспедишен-фьордта Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының климатты үҙгәртеү тураһындағы Рам конвенцияһы сиктәрендә Уайт боҙлоғон өйрәнеү менән шөғөлләнә.
Бевз Иван Васильевич
Биографияһы
Винница йәшерен партия ойошмаһы халыҡ араһында оккупанттар эшмәкәрлеген өҙөүгә йүнәлтелгән сәйәси һәм агитация эше алып бара. Антифашистик эшмәкәрлектең төп формаһы булып листовкалар әҙерләү һәм таратыу була. 1942 йылдың 23 февралендә И. В. Бевз радио аша тапшырылған Юғары Баш командующийҙың бойорғон яҙып ала, ә китапхана хеҙмәткәре уны 150 дана баҫтырып, ҡала буйынса йәбештереп сыға. Шулай уҡ подпольщиктар тирә-яҡ ауылдарҙағы крәҫтиәндәр араһында ла листовкалар тарата, уларҙы ауыл хужалығы эштәрен саботажлауға, аҙыҡ-түлек әҙерләүҙе өҙөргә саҡыра. Листовкаларҙа улар халыҡ мәҡәлдәрен, таҡмаҡтарын, йор һүҙен оҫта ҡуллана.
Ҡоломбәтов Вәлиулла Фәйзулла улы
Ижади эшмәкәрлеге
1964 йылда вафат булған, Ғафури районының Яҡтыкүл ауылында ерләнгән. Тыуған ауылында барельеф ҡуйылған (2016).
Салҡаҡ ауыл Советы (Борай районы)
Тарихы
Салҡаҡ ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Борай районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Альп һәм Дунай рейхсгауҙары
Австрияның Рейхҡа ҡушылыуы
Австрия Германия империяһына ер сифатында 1938 йылдың 14 октябрендә ҡушылдырыла һәм 1938 йылдың 13 мартында Көнсығыш марка тарихи дәүләте хөрмәтенә үҙгәртеп исемләнә (Остмарк, Ostmark). Был аҙым «Элекке рейх» сиктәрендә австриялыларҙың милли үҙаңын берҙәм немец милләте файҙаһына ҡаҡшатырға тейеш ине. 1938 йылда Чехословакияны тулыһынса бүлгеләгәндән һуң, Мюнхен килешеүенә ярашлы, Үрге һәм Түбәнге Австрия территорияларына шулай уҡ көньяҡ Богемияның һәм көньяҡ Моравияның сик буйы өлкәләре ҡушылдырыла.
Административ реформалар
1938 йылдың 1 октябрендәге закон (15 октябрҙә үҙ көсөнә инә) Австрия территорияһында административ-территориаль реформа үткәрелә, уның һөҙөмтәһендә түбәндәге үҙгәрештәр индерелә:
Австрияның административ үҙгәртеп ҡороуы ерҙәрҙе тулыһынса бөтөрөү һәм рейхсгауҙы булдырыу менән үткәрелә. Көнсығыш маркала идара итеү Законы буйынса (Gesetz über den Aufbau der Verwaltung in der Ostmark) 1939 йылдың 14 апрелендә Австрия территорияһында ете рейхсгау ойошторола:
Межа мәҙәниәте
Шүлгәнташ мәмерйәһенә ерләнгән межа мәҙәниәте вәкилдәренең ҡалдыҡтарын тикшергәндә, уларҙың ДНК-һы R1a һәм R1b Y-хромосома гаплотөркөмдәренә һәм I5, M1 һәм U5 митохондриаль гаплотөркөмдәргә ҡарауы асыҡлана. Тимәк, туранан-тура булмаһа ла был мөҙөниәттең уғырҙарға бәйле булмауы раҫлана.
Мещанинов Иван Иванович
Биографияһы
Сталин 1950 йылда марризмды бөтөрә, һөҙөмтәлә Мещанинов Тел һәм фекерләү институты директоры вазифаһынан бушатыла, СССР Фәндәр академияһының Әҙәбиәт һәм тел бүлексәһе сәркәтибе булыуҙан да туҡтай. Шуға ҡарамаҫтан эшләүен дауам итә, унан академик исеме, премиялары һәм ордендары ла тартып алынмай. Сталин «Марксизм һәм тел өйрәнеү мәсьәләләре» тигән эшендә Мещаниновҡа һәм башҡа тел ғилеме эшмәкәрҙәренә тулы ышанысын белдерә. Бәлки, тап шул арҡала Мещанинов һәм уның коллегалары репрессияға дусар ителмәгәндер.
Сталиндың вафатынан һуң Мещанинов лингвистка даирәһенә кире ҡайта (әммә алғы урындан В. В. Виноградов уны ҡыҫырыҡлап сығара); уның хеҙмәттәре күп тапҡырҙар ҡабатлап баҫыла.
Арагац
Геология
Ер аҫтынан күп кенә һалҡын инештәр ағып сыға. Епшеклектән бар булған һыуҙар, ямғыр һыуҙары һәм шишмәләр  Гехарот, Амберд, Наришд, Манташ, Гехадзор, Цахкаовит һ. б. күп кенә йылғаларҙы барлыҡҡа килтерә. Арагацтың үҙендә һәм уның итәгендә Кари, Амберд, Лесинг һ. б. күлдәр урын алған
Легенда
Арагац тауҙары менән бәйле христиан динен ҡабул итеү осоро тураһында бик күп  риүәйәт һәм легендалар бар, имеш,  Изге Әүлиә Григорий доғалар уҡыр өсөн, Арагац тауының иң бейек түбәһенә менгән, төндә уға күктең үҙенән төшөп торған һүнмәҫ шәмсыраҡ яҡтырта. Легенда раҫлауынса, ул шәмсыраҡ төндәрен әле лә яҡтырта, тик уны һайлап алғандар ғына күрә ала. Легенда буйынса, Арагац тауы Арараттың һеңлеһе була. Бер мәл бер-береһе өсөн өҙөлөп торған апай менән һеңле асыуланышып ҡуя. Марутасар тауы күпме генә уларҙы яраштырырға тырышмаһын, бер ни ҙә килеп сыҡмай, аҙаҡ ул асыуланып, уларҙың икеһен дә ҡарғай, һәм улар мәңгелеккә айырылалар.
Аҡман-тоҡман (фольклорҙа)
Үсекләүҙәр
Ҡыштың ыштыр ыштаныйа
Ут төртмәгә туҙҙыҡ,
Ҡыш артына тоҙҙоҡ!
Легендаларҙа
Аҡман-тоҡман (вариант)
Атауҙы (күл)
Тасуирламаһы
Күл тымыҡ, аҡмай, уға Үҙәк шишмәһе ҡоя. Һыу кимәленең күп йыллыҡ тирбәлеүе — 2,8 м. Яуым‑төшөм, ер аҫты һыуҙары менән туйына. Һыуының тәме тоҙлораҡ, гидрокарбонат-натрийлы.
Земляк Василий Сидорович
Биографияһы
Земляк Василий Сидорович 1923 йылдың  23 апрелендә  Конюшевка ауылында  (хәҙер Украинаның Винница өлкәһе Липовец районы) крәҫтиән ғаиләһендә  тыуған. Атаһы яғынан нәҫеле Чехиянан, унан  1874 йылда буласаҡ яҙыусының  олатаһы күсеп килгән. Чех ете йыллыҡ мәктәбен яҡшы билдәләренә тамамлай. Мәктәптә үк беренсе  шиғырҙарын, хикәйәләрен һәм пьесаларын яҙа. Урта мәктәпте тамамлағас, Харьков авиация училищеһына уҡырға инә. Әммә һуғыш уҡыуын туҡтата: ун һигеҙ йәшлек егет  фронтҡа эләгә.
Киносценарийҙар
Земляктың төп әҫәрҙәре СССР халыҡтарының бик күп телдәренә, шулай уҡ инглиз, болгар, поляк, чех, немец, румын, венгр телдәренә тәржемә ителгән.
Халиҡов Хәлил Мырҙайән улы
Ғаиләһе
Өйләнгән, ғаиләһендә ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Гюмри технологиялар үҙәге
Тасуирламаһы
Технопарк майҙаны яҡынса 6500 квадрат метр, шуның тик технология маҡсаттарында ҡулланыла. Комплекс мәғлүмәт технологиялары өлкәһендәге предприятиелар өсөн ҡаралған офис биналарын, уҡыу һәм ғилми-тикшеренеү лабораторияларын үҙ эсенә ала. Ул шулай уҡ яңы һәм мәғлүмәт технологиялары өлкәһендәге эшләп килгән предприятиеларҙың инкубация үҙәге булараҡ эшләй.
Алтын Урҙа
Дунай улусының Иҙел улусы менән көрәше
1312 йылда Тохта хан вафат булғандан һуң, башҡорт Тоҡбуға Алтын Урҙа тәхетен ҡыҫҡа ваҡытҡа биләй.
Туҡтамыш хакимлығы
Туҡтамыш (1380—1395) хакимлыҡ иткән йылдарҙа болалар туҡтатылған һәм үҙәк власть яңынан Алтын Урҙаның бөтөн төп территорияһын контролдә тотҡан. 1382 йылда хан Мәскәүгә поход ойошторған һәм урҙа ҡаҙнаһына яһаҡ түләтеүҙе яңынан тергеҙгән. Хәле нығынып алғас, Туҡтамыш алдараҡ союз мөнәсәбәттәрендә торған урта азия хөкөмдары Тамерланға ҡаршы сыҡҡан. 1391—1396 йылдарҙағы һәләкәтле походтары Һөҙөмтәһендә Тамерлан Туҡтамыштың ғәскәрен Теректа ҡыйратҡан (1395), иҙел буйы ҡалаларын, шул иҫәптән Һарай-Беркәне, Ҡырым ҡалаларын һ.б. яулап алған һәм емергән. Алтын Урҙа, ҡабат аяҡҡа баҫа алмаҫлыҡ булып, емертелгән.
Армия
Урҙа ғәскәрендә алышта уҡсыларҙың хәрәкәтсән (мобиль) атлы массаларын ҡулланған традицион тактиканы файҙаланған атлы ғәскәр өҫтөнлөк иткән. Уның үҙәгендә, нигеҙҙә урҙа хакимының гвардияһын тәшкил иткән юғары ҡатламдан торған ауыр ҡораллы отрядтар торған. Алтын урҙа яугирҙарынан тыш, хандар ғәскәренә буйһондоролған халыҡтарҙан һалдаттар, Иҙел буйы,Ҡырым һәм Төньяҡ Ҡаф тауынан ялланған һуғышсылар алғандар. Урҙа яугирҙары бик оҫта ҡулланған төп ҡорал йәйә булған. Беренсе тапҡыр уҡтар менән һөжүм иткәндән һуң күмәк һөңгө атакаһында һөңгө ҡулланыу ҙа киң таралған булған. Йөҙлө ҡоралдарҙың иң популяры палаш һәм ҡылыс булған. Һуҡма-ярсыҡлаусы ҡорал да: суҡмар, шестопёрҙар, һуҡҡыс-чекандар, клевецтар, киҫтән ҡулланғандар.
Ахун (Салауат районы)
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
1906 йылда Ахун аулында бакалея кибете, запас иген һаҡлау мөгәзәйе булған.
Әлеге ваҡытта Ахун ауылында урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт һарайы, китапхана бар.
Бөйөк Зимбабве
Ҡоролошо
Боронғо заманда ул Мономотапа дәүләтенең үҙәге булған, ул шулай уҡ Бөйөк (Ҙур) Зимбабве, Муене Мутапа йәки Мунхумутапа державаһы булараҡ билдәле. Был империя хәҙерге Зимбабве (хәҙерге дәүләт ошо ҡаланың исемен алған) һәм Мозамбик дәүләттәре сигендә урынлашҡан биләмә менән идара иткән. Улар башҡа донъя менән Замбези йылғаһы дельтаһының көньяғындағы Софала кеүек порттар аша сауҙа иткән.
Барлыҡҡа килеү тураһындағы гипотезалар
1867 йылда ҡала емереклекәре янына һунарсы Адам Рендер килә, ул 1871 йылда немец сәйәхәтсеһе һәм географ Карл Маухтың юлдашы була. Тәүге археологик эҙләнеүҙәр үткәргәндән һуң, Маух был урындың сағыу тасуирламаһын Европа матбуғатына ебәргән һәм, был урын Сөләймән (Соломон) ғибәҙәтханаһының күсермәһе булып тора, тип өҫтәгән һәм Тәүраттағы Офир ерен таптым тип белдерегән. Ғилми мөхиттә XIX быуат уртаһынан Африка ҡитғаһындағы ҡара тәнле кешеләрҙең проектлау ҙа, төҙөү ҙә һәләте юҡ тигән инаныу өҫтөнлөк иткән. Археолог Джордж Теодор Бент, ҡаланы финикийҙар йәки ғәрәптәр төҙөгән, тип раҫлаған.
Зиндельс Абрам Моисеевич
Наградалары
СССР Юғары Советы Президиумы указы менән 1943 йылдың 1 ноябрендә немецтарҙың командованиеның көслө нығытма һыҙатын йырып сығыу буйынса командованиеның ҡушҡан бурысын үтәгәне, Мелитополь ҡалаһын азат иткәндә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн кесе лейтенант Зиндельс Абрам Моисеевичҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә (үлгәндән һуң).
Луй-Я
Луй-Я — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 766 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 7 км.
Юлиан календары
Айҙар
Юлиан календарын хәҙергә көндә Иерусалим, Рәсәй, Сербия, Грузия православие сиркәүҙәре файҙалана. Шулай уҡ Европа һәм АҠШ монастыр һәм мәхәллә мәктәптәре ҡуллана.
Гоноривка һарайы
Пан Кошарский һарайы — Винница өлкәһенең Песчанка районы Гоноривка ауылында урынлащҡан. Усадьба - һарай һәм парк XIX быуаттың икенсе яртыһында имение хужаһы Г. Кошарский тарафынан төҙөлгән.
Григориан календары
Григориан календарының структураһы
Григориан календары буйынса календарь йылдың уртаса оҙайлығы — 365,2425 көн. Кәбисәһеҙ йыл оҙайлығы — 365 көн, кәбисә йылы — 366.
Бер ай эсендә көндәр һанын хәтерҙә ҡалдырыу ҡағиҙәһе
Шулай уҡ айҙарҙа көндәр һанын иҫләп ҡалыу өсөн мәктәп әйтеме бар. Инглиз телендә:Thirty days have September, April, June and November. Немец телендәге аналогы: Dreißig Tage hat September, April, Juni und November.
Григориан календарына күсеү өсөн тәүшарттар
1582 йылдағы календарь реформаһы баштан уҡ католик ғалимдар араһында ла күмәк протест һәм ҡаты бәхәстәр тыуҙыра..Көнбайыш Европаның бөтә университеттары ла тиерлек реформаға ҡәтғи ҡаршы була һәм григориан календары бер ниндәй нигеҙһеҙ «юлиан календарының боҙолоуын» кәүҙәләндерә, тип белдерә. Әйткәндәй, айырыуса Париж һәм Вена университеттары ҡәтғи ҡаршы булалар. Ул замандың күп кенә алдынғы ғалимдары ла проектты ҡырҡа тәнҡитләй. Рим Папаһы Григорий XIII реформаға ҡаршы сығыусыларға сиркәүҙән ҡыуыу менән янарға мәжбүр була..
Күсеү тарихы
Шулай итеп, бер нисә илдә, шул иҫәптән Рәсәйҙә, 1900 йылғы календарҙа 29 февраль була.
Мәтинов Шаһишәриф Миҙәтғәли улы
Шаһишәриф Миҙәтғәли улы Мәтинов (яҙылыу варианттары — Шагишариф Медетгалиевич, Матинов Шаһишәриф Миҙхәтғәле улы, 1854 йыл—февраль 1919 йыл) — башҡорт йәмәғәт эшмәкәре, Ырымбур губернаһынан Рәсәй империяһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы. Конституцион демократ, мосолман халыҡ партияһы вәкиле, Түбәнге Новгородта Макарьевка йәрминкәһе һәм Пермь губернаһының Ирбит йәрминкәһе ахуны, Орск өйәҙе ахуны, Орск өйәҙенең Земский управаһы ағзаһы, Орск өйәҙенең мәғрифәт эштәре идарасыһы, Вәлиди Әхмәт-Зәки Әхмәтшаһ улының хөкүмәтендә мөфтөй
Оурь-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Изге Антоний сиркәүе (Потсдам)
Изге Антоний сиркәүе (нем. Pfarrkirche St. Antonius ) — Потсдам ҡалаһындағы Бабельсберг районында урынлашҡан католик сиркәү. архитектор Вильгельм Фальбуш проекты буйынса   1934 йылда төҙөлә
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Аҡ мәсет (Хиуа)
Тарихы
Яҙмалар шулай уҡ Хиуаның ағас һырлау оҫталары Адин Ҡаландар улы Нурмөхәмәт; Сәйет Мөхәммәт улы Ҡаландар исемдәрен дә телгә ала.
Олойылға ауылы мәктәбе
Олойылға ауылы мәктәбе — мәктәп. 1937 йылда башланғыс мәктәп итеп асылған. 2009 йылдан башлап Башҡортостан Республикаһы Белорет районы муниципаль дөйөм белем биреү бюджет учреждениеһы Олойылға ауылының төп дөйөм белем биреү мәктәбе муниципаль мәғариф учреждениеһы.
Космонавт
Космонавт йә астронавт — йыһанға осорға әҙерләнгән йә унда булған кеше. «Йыһанға осоу» төшөнсәһе төрлө илдәрҙә айырыла.
Грабарь Игорь Эммануилович
Биографияһы
Ғүмеренең аҙағына тиклем ошо ғалимдар коллективын етәкләй, уның бурысы — "Рус сәнғәте тарихы"ның күп томлы баҫмаһын әҙерләү (1954—1962). Ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем "Тарих"ты төҙөү һәм мөхәррирләү уның төп мәшәҡәте булып ҡала.
Туҡыма (биология)
Тоташтырғыс туҡымалар
Тоташтырғыс май туҡымаһы күҙәнәктәрендә май запастары тупланған була. Был туҡыма, мәҫәлән, тире аҫтында урынлашҡан.
Мускул туҡымалары
Мускул туҡымалары мускул сүстәренән тора.
Нервы туҡымаһы
Башҡа нейрондарҙың оҙон үҫентеләре шәлкемдәргә — үҙәк нервы системаһынан сығып китеүсе нервыларға йыйылалар. Үҙәк нервы системаһынан алыҫлаша барған һайын, эре нервылар нәҙегәйгәндән-нәҙегәйеп нервыларға тармаҡланалар. Был нервылар бөтә ағзаларға үтеп инәләр.
Әгәр нервыны ҡуҙғытһаң (мәҫәлән, электр тогы менән), унда ярһыу тыуа. Был ярһыу мускулға тапшырыла һәм уның тартылыуын тыуҙыра. Күҙгә төшкән сүп тыуҙырған ҡуҙғыуҙан йәш биҙҙәрендә күҙ йәше бүленеп сыға. Нервы туҡымаһының төп үҙсәнлектәре — ярһыусанлыҡ һәм үткәреүсәнлек.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Төҙөлөштәре бер-береһенә оҡшаш булып, бер үк функция үтәүсе күҙәнәктәр төркөмө туҡыма тип атала. Үҫемлектәрҙең органдары төрлө туҡымаларҙан тора. Мәҫәлән, тамыр осондағы туҡыма аҙмы-күпме берҙәй төҙөлөшлө күҙәнәктәрҙән тора.
Уларҙың һәр береһенең цитоплазмаһы, эре ядроһы һәм йоҡа тышсаһы бар. Был күҙәнәктәр өҙлөкһөҙ бүленеп, тамырҙың төрлө туҡымаларының яңы күҙәнәктәрен барлыҡҡа килтерә. Күҙәнәктәре өҙлөкһөҙ бүленеп торған туҡыманы яһаусы туҡыма тип атайҙар.
Камбий — шулай уҡ яһаусы туҡыма. Камбий күҙәнәктәренең бүленеүе һөҙөмтәһендә йүкәлектең һәм үҙағастың яңы ҡатламдары барлыҡҡа килә. Был юл менән һабаҡ йыуанлыҡҡа үҫә.
Үҙағас менән йүкәлектең төп функцияһы — үҫемлектең бөтә органдарына ла матдәләр үткәреү. Шуға күрә уларҙы үткәреүсе туҡыма тип атайҙар.
Шулай итеп, сәскәле үҫемлектәрҙең тәне төрлө туҡымаларҙан: япма, фотосинтезлаусы, үткәреүсе, һаҡлаусы, механик туҡымаларҙан тора. Уларҙың бөтәһе лә яһаусы туҡыманан барлыҡҡа килә.
Йофар
Үрсеүе
Енси яҡтан 6 айҙа өлгөрә. Моногам. Яҙғы һыу һүле (половодья) мәлендә ояларын ташлап сыҡҡан мәлдә парлашыу башлана. Быны ата йофарҙарҙың көслө итеп сырылдауынан, инә заттарҙың иркә генә моңло итеп тауыш сығарыуынан аңғарып була. Ҡауышыу мәле апрель-май айҙарына тура килә. Йыш ҡына ата заттар араһында мөнәсәбәт асыҡлау күҙәтелә.
Иҫке Әпсәләм
Тарихы
Әпсәләм ауылы XIX быуат аҙағынан билдәле. Ошо быуаттың 70-се йылдарында башҡалар араһында ул юҡ. Ауылға Өршәк‑Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1817 йылда керҙәшлек килешеүе буйынса хеҙмәтле татарҙар нигеҙ һала. Ауылдың исеме антропономик сығышлы. Тәүге төпләнеүсе Әбделсәләм Әҙелшин исеменән. 1902 йылда ул 148 йортҡа берләшкән 764 кешеһе менән ауыл булып күрһәтелгән. Былар — мишәрҙәр һәм типтәрҙәр. Совет власының тәүге йылдарында ауыл халҡы 1296 кешенән торған. Унда 226 йорт булған. Игенселек, малсылыҡ, сауҙа менән шөғөлләнгәндәр. 1906 йылда мәсет (19 быуат аҙағында уның эргәһендә мәктәп эшләгән), бакалея кибете, мөгәзәй булған. 30‑сы йылдарҙа Яңы Әпсәләм бүлендек ауылы (90‑сы йылдарға тиклем була) барлыҡҡа килгәндән һуң хәҙерге исемен ала.
Хәҙерге осор
1952 йылдың 1 июненә ҡарата Иҫке Әпсәләм ауылын Әбсәләм ауыл Советы етәкләй. 1969 йылдың 1 ғинуарына Әпсәләм ауыл Советы булмай, Иҫке Әпсәләм һәм Яңы Әпсәләм Солтанморат ауыл Советына индерелә. 1972 йылдың 1 июленә Иҫке Әпсәләм һәм уның бүлендек ауылы Яңы Әпсәләм Өршәк ауыл Советына инә. 1981 йылдың 1 сентябренә Иҫке Әпсәләм - Өршәк ауыл советы үҙәге.
Фәррәхетдинов Рауил Ғоссаметдин улы
Ғаиләһе
Өйләнгән, ғаиләһендә ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Кәлмәтов Харис Сәлих улы
Биографияһы
1927 йылдан Башҡортостан үҙәк башҡарма комитетының ағзаһы, рәйес урынбаҫары булып тора. 1930 йылда башҡорт һалдаттарынан торған БашҮБК исемендәге 10-сы Верхнеурал кавалерия полкына (Червон казаклығы составында) шефлыҡ ярҙамы күрһәтеү буйынса комиссия рәйесе була.
Уборть
Уборть (Убарць, Уборть) — Көнсығыш Европалағы йылға. Ике дәүләт — Украина һәм Беларусь биләмәләренән, тәүгеһенең Житомир, икенсеһенең — Гомель өлкәһе аша көньяҡ йүнәлештә аға. Припять йылғаһының уң ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 292 километр.
Охар-Я
Охар-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 229 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Ертишкестәр
Ертишкестәр (Soricidae, (Землеройковые) — ләпәк сысҡандарға яҡын торған, тышҡы күренештә сысҡандарға оҡшаған, бөжәктәр, ваҡ ҡоштар һ.б. менән туҡлана, Көньяҡ Америка менән Австралиянан башҡа бөтә илдәрҙә йәшәй торған ваҡ кейектәр ;Soricomorpha отрядынан һөтимәрҙәр.
Альбион ҡыҙы
Сюжеты
Бер мәлдә, кискә ҡарай, алпауыт Грябовҡа өйәҙ дворяндары етәксеһе Фёдор Андреич Отцов ҡунаҡҡа килгән. Кейәү уның ике йылға буйында балыҡ тотоу өсөн Алпауытты ул өйөнән ике саҡрымда буйҙаҡ инглиз гувернанткаһы менән йылға буйында балыҡ тотҡан урында таба. Араҡы эсергә тигән саҡырыуға ул Уилька Чарльзовна Тфайсты, «ҡурсаҡ», «оҙон сөй», «бисура», «тритон», тип атап, йәнле тикшерә башлай. Урыҫ телен белмәгән инглиз ҡыҙы уларҙың һөйләшкәнен бер ҙә аңламай һәм уларға ерәнеп ҡарай.
Ғәзиев Ислам Гәрәй улы
Биографияһы
Урта Азия — Үҙәк, Усть-Балык — Ҡурған — Өфө — Альметьевск, Медвежье — Үҙәк кеүек уғата эре магистраль торба үткәргестәрен һәм башҡа үтә мөһим нефть һәм наз объекттарын төҙөүҙә әүҙем ҡатнаша.,. Медвежье — Үҙәк газ үткәргесе төҙөлөшөндә юғары производство уңыштарына өлгәшә: Себерҙең ауыр климат шарттарында, экскаватор менән 25 километрҙан ашыу оҙонлоҡтағы траншеяны ҡаҙып, эш нормаһын 140 процентҡа үтәй, смена заданиеларын даими рәүештә 145—150 процентҡа еткереп башҡара. Үҙенә тапшырылған техниканы дөрөҫ һәм һаҡсыл файҙаланыу һөҙөмтәһендә тик шул ғына объектта И. Г. Ғәзиев 3 700 литр дизель яғыулығын һәм 310 метр ҡорос тростарҙы экономиялай.
Мария Гажич
Биографияһы
Мария тимер юлы һәм Курск губернаһында күперҙәре төҙөлөшөндә эшләгән юғары вазифалы чиновник Тадеуш Хшановский ғаиләһендә тыуған. Марияның әсәһе, эльжбета Нобель, швед аристократияһынан сыҡҡан. Ғаиләлә дүрт бала булған, һәм ғаилә бай йәшәгән. Ҡышҡы айҙарҙа башлыса Варшавала үткәргәндәр, йәй Европа буйлап сәйәхәт иткәндәр. Йыш ҡына улар Волковыск янындағы атаһының имениеһына барғандар, унда аталары Свислоч урманында һунар итергә йөрөгән. Хшановский балалары башланғыс белемде йортта ала, бында телдәр өйрәнеүгә айырым иғтибар бүленә, бының өсөн уҡытыусыларҙы Франциянан һәм Англиянан саҡырғандар. Сәнғәт белемен Мария 1874–1878 йылдарҙа Варшавала Петербург художество академияһын тамалаған Войцех Герсондың рәсем класында ала. Унда Мария Киевтан килгән ярлы табибтар ғаиләһенән  Анна Билинская менән дуҫлаша, Анна буласаҡта күренекле поляк рәссамы,  һынлы сәнғәттә реалистик йүнәлештең сағыу вәкиле була.
Мария 1878 йылда Варшавала сәнғәттәрҙе дәртләндереү йәмғиәте күргәҙмәһендә  («Захэнца») беренсе тапҡыр сығыш яһай. Шул уҡ йылда ул Константин (Клементий-Владимир) Гажичҡа (1848-1900) кейәүгә сыға, уның  Сегеневщины янында Тополяна имениеһы була. Туйҙан һуң Тополянаға күсеп килә.
Николай Некрасов һәйкәле (Мәскәү)
Билдән булған бронза  бюст  гранит постаментҡа ҡуйылған. Шағир ҡулдарын күкрәгендә ҡаушырған килеш һүрәтләнә. Ул башын һулға бороп, ҡарашын алыҫҡа төбәгән.
Ида (Вига ҡушылдығы)
Ида — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вига йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 110 км.
Арыҫланов Ибәтулла Йәғәфәр улы
Биографияһы
1920‑се йылдарҙан Башҡортостан АССР-ының Йылайыр һәм Стәрлетамаҡ кантондарында дәүләт һәм партия эшмәкәре булып тора.
1932 йылда Мәскәүҙә Юғары юридик курстарҙы тамамлай. 1932—1935 йылдарҙа Башҡортостан АССР‑ының Баш суды рәйесе вазифаһын үтәй.
Ғәлимуллин Рауил Йыһангир улы
Биографияһы
2022 йылдың 22 ғинуарында вафат булды.
Пензенго-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :