cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Төркиә әҙәбиәте
Республика осоро һәм хәҙерге заман
1940-сы йылдарҙа реализм йүнәлешен Жәүдәт Ҡүдрәт Солоҡ, Тарыҡ Буғра, Самим Коджагөз, Жәват Шакир Ҡабаағачлы, Оҡтай Аҡбал, Халдун Танер дауам итә.
Үрге Аҡбаш
Халыҡ һаны
Милли состав: татарҙар — 51%, башҡорттар — 48%
Хачин Георгий Андреевич
Биографияһы
Георгий (Его́р) Андреевич Хачин 1915 йылдың 15 мартында Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Ҡананикольский ҡасабаһында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ. Мәктәптә 4 синыф белем алған.
Сталинградтан һуң
Г. А. Хачин Днепрҙы һуғышып аша сығыуҙа ҡатнаша. Кривой Рогты азат итеүҙә өлкән сержант Г. А. Хачин һәләк булған ут взводы командирын алмаштыра һәм танкылар һөжүмен кире ҡағыуҙы етәкләй. Был һуғыштарҙа немец танктары һөжүм итеүсе батальондың тылына үтеп инә, һәм Г. А. Хачиндың бойороғо менән танкыға ҡаршы орудиелар ике йөҙ метрға күсерелә һәм күсереү барышында ут асыла. Беренсе атыуҙа уҡ ике танк ҡыйратыла. Дошман уйһыулыҡта йәшеренергә маташа, әммә Хачин орудиеларҙы снаряд йәшниктәренә күтәрергә бойора һәм тағы ике танк юҡҡа сыға. Дошман сигенә башлай, әммә Хачин һуңғы танкты юҡ итә. Бөтәһе был һуғышта Г. А. Хачиндың артиллерия расчеты алты танкты ҡыйрата.
Ҡасим Дәүләткилдеев исемендәге республика һынлы сәнғәт интернат-гимназияһы
Тарих
1994 йылда Башҡортостан Министрҙар Советы 19.08.94 №293 күрһәтмәһе буйынса, башҡорт һынлы сәнғәтенә нигеҙ һалыусы хөрмәтенә, Дәүләткилдеев исеме бирелә.
Кесе Мостовая (Чумыша ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Учалы районы
Тарих
1970 йылдан район үҙәге Учалы ҡалаһына күсерелә.
Халыҡ һаны
Ҡала шарттарында (Учалы ҡалаһы) район халҡының % йәшәй.
Тереза Әсә
Биографияһы
Тиҙҙән орден уны Калькуттаға (Һиндостан) ебәрә, ул шунда 20 йыл самаһы изге Мария ҡатын-ҡыҙҙар мәктәбендә уҡыта. 1946 йылдың 10 сентябрендә орден етәкселегенән Калькуттала ярлыларға ярҙам күрһәтергә рөхсәт ала. 1948 йылда «Мөхәббәт Миссионеркаһының ҡыҙ ҡәрҙәштәре» тигән монахлыҡ конгрегацияһын аса, уның эшмәкәрлеге милләткә һәм дингә ҡарап айырмайынса ярлылар һәм сырхауҙар өсөн мәктәптәр, приюттар, дауаханалар асыуға йүнәлтелә.
Тәнҡит
Канада ғалимдары Серж Лариве, Женевьев Шенар һәм Кэрол Сенехалдың отчетына ярашлы, Терезаның клиникалары миллиондарса долларлыҡ иғәнәләр ала, ләкин сырхау пациенттары медицина ярҙамы, систематик диагностика, тейешенсә туҡланыу һәм етерлек күләмдә анальгетиктар менән тәьмин ителмәй, сөнки «Тереза Әсә, ауырыу бәндә арҡысаҡтағы Христос кеүек ғазапланырға тейеш, тип иҫәпләй».
Һинд-ислам архитектураһы
Һинд-ислам архитектураһы —  Һиндостан ярымутрауы архитектура мәҙәниәте, Урта быуаттар осоронда Һиндостан, Пакистан һәм Бангладешта ислам һәм ислам мәҙәниәте таралыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Һинд-ислам архитектураһының иң билдәле бинаһы булып Таж-Махал кәшәнәһе иҫәпләнә.
Дели солтанлығы
Ҡалала Ажмер ҙағы Адхай Дин Ка Джхонпра мәсете лә айырым иғтибарға лайыҡ (Раджастхан штаты, Һиндостан). Был Һиндостандың иң боронғо мәсеттәренең береһе һәм Аджмерҙа һаҡланып ҡалған иң боронғо бина. Ҡыҙыҡ, Һиндостанды исламлаштырыу башланғанға тиклем был бина индуизм ғибәҙәтханаһы булған. Әммә 1213 йылда Дели солтандары өсөн ул мәсет итеп үҙгәртелә. Мәсет бинаһының 10 көмбәҙе һәм 124 колоннаһы бар. 1230 йылда 7 даға һымаҡ арка өҫтәлә.
Кыртык
Кыртык — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Баксан йылғаһының һул ярына тамағынан 142 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баксан, Черек  йылғаһыҙ. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Йылға (Дим ҡушылдығы)
Йылға Дим йылғаһының уң ярында, тамағынан 248 км алыҫлыҡта ҡушыла.
Пари (А. П. Чехов хикәйәһе)
I бүлеге
Ҡарт банкир ун биш йыл элек, 1870 йылдың 14 ноябрендә булған ваҡиғаны хәтерләй. Ҡунаҡтар саҡырылған бер кистә, нимә гуманлы — үлем язаһымы йәки ғүмерлек төрмәгә ябыумы тигән бәхәс ҡорғандар? Банкир үҙе үлем язаһы гуманлыраҡ тип һанай, ә ҡунаҡтар араһында булған  бер юрист, «егерме биш йәшлек йәш кеше», төрмәләге тормош үлемдән яҡшыраҡ тип ныҡлы ышана. Һөҙөмтәлә улар әгәр юрист, яңғыҙ камерала теүәл ун биш йыл сыҙап ултыра ала икән, банкир уға ике миллион һум бирергә тейеш була тигән шарттарҙа  үҙ-ара  төҙөй.
Ғиндуллин Фәрит Хөрмәтулла улы
Бографияһы
2012 — Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһында «стратегик дәүләт идаралығы» һөнәренә эйә була.
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1997—2002 йылдарҙа «АиФ» ЯСЙ-те етәкләй. 1999 йылдан алып шәхси эшҡыуар.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
2017 йылдан алып әлеге көнгә тиклем Башҡорт сауҙа Ассоциацияһы рәйесе. Башҡортостан Республикаһы Бәләкәй эшҡыуарлыҡты үҫтереү һәм уға ярҙам итеү фондын ойоштороусы. Өфө ҡалаһының Эшҡыуарҙар союзы советы ағзаһы.
Ғаиләһе
Өйләнгән, хәләл ефете менән өс бала тәрбиәләй.
Нядей-Ю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Труженик (Благовещен районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ашнаҡсы өйләнә
Баҫмалар
А. П. Чеховтың «Ашнаҡсы өйләнә» хикәйәһе 1885 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1885 йылдың 16 сентябрендә «Петербург гәзитенең» 254-се һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға, 1886 йылда хикәйә «Пестрые рассказы» йыйынтығында, ә 1889 йылда —«Детвора» йыйынтығында һәм А. Ф. Маркс нәшер иткән яҙыусының әҫәрҙәр йыйылмаһында ла сыға.
Куть-Ях (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нәбиев Вәли Нәби улы
Нәбиев Вәли Нәби улы (31 ғинуар 1916 йыл — 6 март 2000 йыл) — Хәсән күле буйындағы алыштарҙа ҡатнашыусы, Бөйөк Ватан һуғышы яугире, 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия старшинаһы. Советтар Союзы Геройы (1944).
Малогорская
Малогорская — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Большегорская йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Ишмөхәмәтова Галина Ғәзим ҡыҙы
Биографияһы
Галина Ғәзим ҡыҙы Ишмөхәмәтова 1957 йылдың 30 мартында ҡалаһында тыуа.
Һунарҙағы фажиғә (фильм, 1968)
Һунарҙағы фажиғә (Tragödie auf der Jagd) ― 1968 йылғы немец телефильмы. Режиссёры ― Герхард Клингенберг, сценарист ― Лев Леманн. Фильмдың сюжеты рус яҙыусыһы Антон Павлович Чеховтың шул исемдәге повесына нигеҙләнгән. Төп ролдәрҙә ― Эрих Шеллов, Аннализа Штокль-Эберхард, Генрих Швайгер һәм Вальтер Когут. 1968 йылдың 28 майында ARD телеканалында фильмдың премьераһы үтте.
Тыуғанъяҡ күле
Географияһы
Ҡоншаҡ районының көньяҡ өлөшөндә, Силәбе өлкәһенең Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)сигендә, Тинес йылғаһы эргәһендә урынлашҡан.
Субась (Ус ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һарытау дәүләт аграр университеты
'''Н. И. Вави́лов исемендәге Һарытау дәүләт аграр университеты''' — аграр йүнәлештәге юғары уҡыу йорто, Волга буйы агросәнәғәт комплексы өсөн белгестәр әҙерләү буйынса алдынғы уҡыу йорттарының береһе. Бөтәһе университетта 20 меңдән ашыу студент белем ала.
Булат (Әбйәлил районы)
Тарихы
1866 йылда 58 хужалыҡта 383 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1900 йылда шулай уҡ тирмән теркәлгән.
Воронова Ольга Ефимовна
Биографияһы
1979 йылда Рязань дәүләт педагогия институтын  «рус теле һәм әҙәбиәте» һөнәре буйынса тамамлай,  Гаврилов Игорь уҡыусыһы.
1985 йылда Н.К. Крупская исемендәге Мәскәү өлкә педагогия институтында филология фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә  дәғүә итеү өсөн «Проза Сергея Есенина: жанры и стиль» темаһына диссертация яҡлай. 1992 йылда ғилми доцент исеме бирелә. 2000 йылда М.  А. Шолохов исемендәге Мәскәү дәүләт гуманитар университетында  филология фәндәре докторы ғилми дәрәжәгә дәғүә итеү өсөн  «Творчество С. А. Есенина в контексте традиций русской духовной культуры» темаһына диссертация яҡлай.
Хасуй-Яха (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таһирова Майя Афзал ҡыҙы
Биографияһы
Балет алиһәһе театрҙағы иң шәп партнеры тип, ун биш йыл бергә йәшәгән тормош иптәше Илдус Хәбировты — атар булған.
Татищев (Ырымбур өлкәһе)
Географияһы
Урал йылғаһының уң ярында Ҡамыш-Һамар йылғаһы һыуҙарын ҡойҡан ерҙә урынлашҡан (ҡәлғә төҙөлгән саҡта йылға Яйыҡ тип атала).
Пушкин Татищевта
Ауылда «Капитан ҡыҙы» әҙәби музейҙың филиалы эшләй.
Оло Арша
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама бассейн округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Кыус-Ях
Кыус-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Салым йылғаһының һул ярына тамағынан 523 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Ажмер
Географияһы һәм климаты
Аджмер Джайпур ҡалаһынан көнбайышҡа табан 135 км алыҫлыҡта, Удайпурҙан 274 км төньяҡ-көнсығышҡа табан, Джайсалмерҙан 439 км көнсығышҡа табан һәм Дели ҙан 391 км көньяҡ-көнбайышҡа табан, диңгеҙ кимәленән 471 м бейеклектә урынлашҡан.
Аджмерҙың климаты ҡоро; йыллыҡ яуым-төшөм нормаһы яҡынса 606 мм тәшкил итә. был яуым-төшөмдөң барыһы ла тиерлек июндән сентябргә тиклем муссондар миҙгеленә тура килә,. Иң эҫе айҙар апрелдән июль башына тиклем, уртаса көндөҙгө температура яҡынса 30 °C. ҡышҡы айҙар, ноябрҙән февралгә тиклем, уртаса температураһы 15-18 °C булған йомшаҡ климат менән айырылып тора .
Халҡы
2011 йылғы мәғлүмәттәр буйынса ҡала халҡы 551 360 кеше тәшкил итә.
Воецский
Почта индексы — 452251, ОКАТО коды — ?.
Ҡаҙыева Розалия Мәүләүи ҡыҙы
Биографияһы
Розалия Мәүләүи ҡыҙы Ҡаҙыева (ҡыҙ фамилияһы Фатихова) 1956 йылдың 15 июнендә Башҡорт АССР-ының Мәсетле районы Абдулла ауылында тыуған. 1971 йылда урындағы һигеҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң хәҙерге Мәсәғүт педагогия  колледжына уҡырға инә. Был махсус урта уҡыу йортонда башланғыс синыфтар уҡытыусыһы һөнәре алғандан һуң 1975 йылдың авусында йүнәлтмә менән Тәтешле районы Фәнгә мәктәбендә үҙ аллы хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай.
1989 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының педагогика һәм башланғыс белем биреү методикаһы факультетын ситтән тороп тамамлай.
Суббач (Оло Лоптюга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Туғай (Благовещен районы)
Тарихы
1984 йылда ауыл шул уҡ исемле ауыл Советының административ үҙәге була.
София Шведская
Биографияһы
1852 йылда Софияның ире вафат була. Тәхеткә психик сирҙән яфаланған өлкән улы Людвиг ултыра. 1856 йылда ул вафат була. Тәхеткә Софияның икенсе улы Фридрих I ултыра, һәм ул ярты быуаттан ашыу хакимлыҡ итә. София улын баронесса Стефания фон Генсауға өйләнеүҙән дүндерә. Һуңынан Фридрих Германия императоры Вильгельм I-ҙең ҡыҙы принцесса Луизаға өйләнә. 1864 йылда София яҙыусы Вильгельмина Стольберг менән осраша, артабан ул герцогиня Софияның биографияһын баҫтырып сығара:
Калиев Юрий Алексеевич
Биографияһы
Юрий Алексеевич Калиев 1957 йылдың 16 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Мишкә районы Сабыҡ ауылында тыуған. 1972 йылда Сабыҡ һигеҙ йыллыҡ мәктәбен, 1974 йылда — Мишкә урта мәктәбен тамамлай. 1975—1977 йылдарҙа Алыҫ Көнсығышта Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. 1978—1983 йылдарҙа — Мари дәүләт университетының тарих-филология факультеты студенты. 1983 йылда университетты тамамлағандан һуң Н. К. Крупская исемендәге Мари дәүләт педагогия институтының КПСС тарихы кафедраһына ассистент итеп саҡырыла. 1986 йылда Н. К. Крупская исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институтының философия кафедраһына күсерелә. 1986 йылда В. И. Ленин исемендәге Мәскәү педагогия институты аспирантураһына уҡырға инә. 1989 йылдың октябрендә «Основной социологический закон и его значение в развитии общества» темаһына диссертация яҡлай һәм «философия фәндәре кандидаты» тигән ғилми дәрәжәгә эйә була.
2003 йылда Бөрө дәүләт социаль-педагогия академияһының философия һәм социология кафедраһы мөдире вазифаһына күсерелә. 2004 йылдың 5 июнендә философия фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Этнокультурный статус мифологического сознания: генезис, функционирование и эволюция традиционного мировосприятия мари» темаһына диссертация яҡлай.
2004 йылдың 16 июнендә конкурс буйынса Бөрө дәүләт социаль-педагогия академияһының философия һәм социология кафедраһы мөдире вазифаһына һайлана. 2005 йылдың мартында философия фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә эйә була, 2005 йылдың июнендә конкурс буйынса Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы социаль-гуманитар фәндәр кафедраһы профессоры вазифаһына һайлана. 2010 йылдың декабре милли мәғариф үҫешенә тос өлөш индергәне өсөн Марий Иле Республикаһынан «Йыуан ҡырлы» миҙалы менән билдәләнә.
2014 йылдың 23 апрелендә вафат була.
Ли Нин
Биографияһы
Ҡытайҙың көньяғында уның шәхси гимнастика мәктәбе бар.
Оло Бадажи
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Астахова Анна Михайловна
Биографияһы
Рус Төньяғына бер нисә фольклор экспедицияһы ойоштора. Карелияла, Пинегала, Мезеньдә һәм Печорала, Поморьела һәм Себерҙә, шулай уҡ Мәскәү һәм Ленинград өлкәһендә экспедициялар ваҡытында рус халыҡ ауыҙ-тел ижадының 10 меңдән ашыу әҫәрен яҙып ала һәм артабан тикшерә. Фольклористика буйынса 200-ҙән ашыу баҫма хеҙмәт авторы.
Тоцк
Тоцк — ауыл, Рәсәйҙең Ырымбур өлкәһе Тоцк районының административ үҙәге.
Тарихы
1919 йылдың 23 сентябрендә «Октябрь революцияһы» агитпоезд составында ауылға М. И. Калинин килеп китә.
Транспорт
Ауыл эргәһендә «Тоцк» хәрби аэродром урынлашҡан. Әлеге ваҡытта эшләмәй. (Хәрби күнегеүҙәре алып барыла).
Цецилия Рената Австрийская
Биографияһы
Рената Цецилия Изге Рим империяһы императоры Фердинанд II һәм уның ҡатыны Мария Аннаның ҡыҙы була. Ул Грацела иезуиттарҙан ҡаты католик тәрбиә ала, шул уҡ ваҡытта шат күңелле булыуы, зирәк аҡылы менән айырылып торған. Немец теленән тыш, латин, итальян телен белә, музыка ярата, театр тамашаларында ҡатнаша.
1637 йылдың 9 авгусында никахлашыу тантанаһы Венала үтә, кейәүҙе поляк принцы Ян Казимир таныштыра. Речь Посполитая менән династиялы никах Австрия өсөн ҙур сәйәси әһәмиәткә эйә була, сөнки ул Венгрияның баш күтәреүсе кенәзе I Дьерди I Ракоциға ҡаршы көрәштә польша ярҙамына иҫәп тота. Был өмөттәр аҡлана —король Владислав үҙенең европа сәйәсәтендә Автрияға ориентир тота. Владиславтан Цецилия Рената бүләк сифатында алтын менән көмөш һалынған карета ала. Башҡаһында король ҡатынына ҡарата әҙ иғтибар бүлә һәм уның Краковта һарайҙағы тормошо еңел генә булмай.
Ғаиләһе
Цецилия Ренатаның Владислав менән никахта ике балаһы була, әммә улар балиғ булыу йәшенә етмәйҙәр:
Ғәлимов Айҙар Ғәни улы
Биографияһы
2022 йылдың 23 февралендә 55 йәше айҡанлы йырсы Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнде.
Мәжит
Фамилия
Мәжитов Хөсәйен Йәләй улы (19 апрель 1928 йыл — 3 ноябрь 1989 йыл) — башҡорт йырсыһы (баритон). Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1975).
Сәйетборхан Мағазов
Сәйетборхан Мағазов (1781—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Баҙардөҙө
Баҙардөҙө массивы — Көнсығыш Кавказдың иң бейек нөктәһе
Баҙардөҙө Төп Кавказ көнсығышында унан тармаҡланған һырттарҙың иң һуңғы быуыны, унан ары тауҙар тәпәшәйә бар. Баҙардөҙө итәгенән бик күп йылғалар ағып сыға һәм Самур йылғаһына барып ҡоя. Баҙардөҙө майҙандары ниваль-боҙлоҡло, боҙлоҡло-эрозиялы һәм эрозиялы-денудациялы рельефтары менән билдәле. Хәҙерге заман боҙланыу эҙҙәре (карыҙар, ос һәм ҡабырға мареналары, трогтар) айырата массивтың төньяҡ-көнбайыш өлөштәренә асыҡ күренә. Көньяҡ, шулай уҡ көнсығыш үңерҙәрендә боҙлоҡ эҙҙәрен тулыһынса тиерлек эрозия юҡҡа сығарған. Баҙардөҙөнөң рельефын барлыҡҡа килтереүгә ел ашауы ла йоғонто яһай, шул арҡала үңерҙәрҙә төрлө ҙурлыҡтағы яҫы уйпатттар (ниваль соҡорҙар), ҡомло һәүерташтарҙан торған ҡая киҫәктәре осрай. Массивтың итәктәрендә үҙәндәргә бүленеү ныҡ таралған. Үҙәндәр ярайһы тәрән (1500 м һәм тәрәнерәк) һәм U-рәүешле булып йырылған. Трог (ялғашҡа оҡшаған) кеүек үҙәндәр генә үҙенә башҡа — 8-9 км-ға етә. Уларҙың үңерҙәре үҙән төбөнән 400—500 м-ға ҡалҡып тора. Был үҙәндәрҙең тигеҙ һәм шыма төптәре урыны менән 200 һәм күберәк метрға етә. Әлеге мәлдә Баҙардөҙөнөң боҙланыуы бер нисә боҙлоҡтан һәм ҙур булмаған фирн (боҙға әйләнә барған ҡар) «башлыҡ»тан тора, уларҙың майҙаны — 3,6 км².
Баҙардөҙө боҙлоҡтары — Әзербайжандың һәм Дағстандың ғына түгел, тотош Төп Кавказдың иң көнсығыш боҙлоҡтары төркөмө. Баҙардөҙөнөң төньяҡ үңерендә ике боҙлоҡ — Муркар һәм Тихицар бар, уларҙан көрәк башына оҡшаған 5 ҙур булмаған сығынты аҫылынып тора. Иң күренеп торғаны Тихицар боҙлого, оҙонлоғо 0,9 км, киңлеге 150—200 м (Будагов Б. А., Кисин И. М. О современном оледенение Базардюзю. Докл. Ан АЗССР, № 1, 1960.). Боҙлоҡтоң ауышлығы киҫкен үҙгәреп тора һәм дөйөм алғанда 250 м тәшкил итә. Боҙлоҡтоң «теле» төньяҡҡа ауышҡан. Боҙлоҡтоң ныҡ ауыш булыуы арҡаһында ул тәүлегенә 4,4-тән 9,3 см-ға тиклем шыуа бара.
Этимологияһы
Урындағы лезгиндар тауҙы «Киченсув» тип атай, «Ҡурҡыу тауы» тигәнде аңлата был атама.
Александр Доставалов исемендәге батальон
2022 йылдың 14 июлендә батальон хәрби яйға һалыу әҙерлеге үтеү өсөн Ырымбур өлкәһенә китә, һуңынан Донбассҡа юлланасаҡ. Күп һанлы йәмәғәт эшмәкәрҙәре, яугирҙарҙың туғандары һәм яҡындары батальонды оҙатыуҙа ҡатнаша.
Хормый-Кы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Сатирикон (театр)
Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында театр фронтта концерттар ҡуя. Театр Балтик диңгеҙе ярҙарынан алып, Кушка, Новороссийск ҡалаларына, Тымыҡ океанға тиклем меңәрсә километр юл үтә. Артистар ялан аэродромдарында, артиллерия позицияларында, хәрби караптарҙа сығыш яһай: ''« Фашистарҙы дөмөктөргәнсе туҡмарға. Тик үҙебеҙҙең ҡорал, сатирик ҡорал - һүҙ менән».''
1983 йылда «Тажикстан» кинотеатрының бинаһын Райкин театрына биреү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Реконструкция башлана, кинотеатр ҡайтанан театр итеп йыһазландырыла. Көләмәс итеп шуны иҫкә төшөрөргә була: 1984 йылда уҡ шул район халҡының талабы буйынса «Гавана» кинотеатры төҙөлә башлай. Ул төҙөлөш 1986 йылда, Райкин театры асылғансы уҡ, тамамлана. Театр бинаһын реконструкциялау дүрт йылға һуҙыла. Был йылдарҙа спектаклдәр концерт залдарында бара (ГЦКЗ «Рәсәй» һәм башҡалар).
2009 йыл— Сәхнәгә, бер аҙ ҡуйылмай торғандан һуң, А. Н. Островскийҙың «Төшөмлө урын» спектакле яңынан ҡайта, күп ролдәрҙе яңы башҡарыусылар уйнай.
Буранғол (Әбйәлил районы)
Урамдары
Тау урамы (Горная (улица))
Кизил урамы (Кизильская (улица))
Йәштәр урамы (Молодежная (улица))
Мостафа Сәлмәнов урамы (Мустафы Сальманова (улица))
Тарихы
Буранғол ауыл Советы үҙәге. Район үҙәгенән төньяҡ‑көнбайышта 42 саҡрым һәм Магнитогорск тимер юл станцияһынан көнбайышта 89 саҡрым алыҫлыҡта Оло Ҡыҙыл йылғаһы буйында урынлашҡан.
Лар-Кыт
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хәмит (исем)
Билдәле кешеләр
Хәмит Зөбәйер Ҡушай (Hamit Zübeyir Koşay; 1897—1984) — шәрҡиәт белгесе, төркиәтсе, этнограф, археолог, тарихсы, яҙыусы, философия докторы (1923). Анкаралағы Этнография музейының тәүге директоры.
Яруллин Хәмит Ғатаулла улы (25 февраль 1935 йыл — 5 июнь 2015 йыл) — СССР һәм Рәсәй театр һәм кино актёры, режиссёр һәм педагог. 1961 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1985) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1977).
Искитим (Иня ҡушылдығы)
Искитим  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының уң ярына тамағынан 363 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Хәмит (исем)
Билдәле кешеләр
Әлмөхәмәтов Хәмит Хужиәхмәт улы (1861 йыл — 1923 йыл) — сәсән-импровизатор, ҡурайсы, башҡорт фольклорын йыйыусы.
Фамилия
Хәмитова Хәбибъямал Бикмөхәмәт ҡыҙы (1 июль 1890 йыл — 17 сентябрь 2011 йыл) — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһендә йәшәгән оҙон ғүмерле башҡорт ҡатыны.
Шәрәфетдин Йософ улы Хәмитов (Шәрәфи бай булараҡ та билдәле) — 1-се гильдия сауҙагәре. Борай ихтилалының етәксеһе.
Ауылдар
Хәмит (Хамитово) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл.
Пар машинаһы
Эшләү принцибы
Пар машинаһының эшләү принцибы рәсемдә күрһәтелгән. Поршень 1 хәрәкәте шток 2 (двигатель поршенын ползун менән нығытып беркетеүсе цилиндр рәүешендәге стержень), ползун 3 (шыуып йөрөй тоған машина детале) , шатун 4 (поршень хәрәкәтен әйләнмә хәрәкәткә әүерелдерә торған деталь һәм кривошип 5 (машина валын хәрәкәткә килтерә торған терһәкле механизм)ярҙамында маховик 7 беркетелгән төп валға 6 тапшырыла. Маховик 7 машиналарҙа механизмдың тигеҙ ритм менән эшләүен тәьмин итеүсе ҙур тәгәрмәс.
Уйлап табыу һәм камиллаштырыу
Эшкә яраҡлы беренсе пар машинаһын XVI быуатта төрөк асторономы, физигы һәм инженеры Такиюддин аш-Шами тәкдим итә. Ул ит киҫәктәрен ҡыҙҙыра торған вертелды әйләндереү өсөн вертел осона ҡуйылған көрәкле тәгәрмәскә пар йүнәлтә. Ошоға оҡшаш механизмды 1629 йылда итальян инженеры Джованни Бранка тәҡдим итә. Уның механизмында килелә төйгөс хәрәкәткә килтерелә. Был механизмдарҙа энергия ҙур өлөшө тирә-яҡҡа юғалып сарыф ителә.
Баланчивадзе Андрей Мелитонович
Биографияһы
Музыка менән Санкт-Петербургта шөғөлләнә башлай. 1918 йылда уҡыуын Кутаисиҙа, атаһы нигеҙ һалған музыка училищеһында дауам итә.
Вернадский Владимир Иванович
Фәнни ҡыҙыҡһыныу даирәһенә: минералогия, кристаллография, геохимия, геология, тупраҡты өйрәнеү, радиогеология, биология, палеонтология, биогеохимия, метеоритика, философия һәм фән тарихы инә. Бынан тыш ойоштороу һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә.
Биографияһы
1868 йылда (Санкт-Петербургтағы климат арҡаһында) ғаилә Харьковҡа — Рәсәй империяһының алдынғы фәнни һәм мәҙәни үҙәктәренең береһенә күсенә. Малай сағынан Киевта, Липкала, өләсәһе — Вера Мартыновна Константинович йәшәгән йортта, була.
Белеме
1876 йылда, ғаилә Санкт-Петербургҡа ҡайтҡандан һуң, В. И. Вернадский Беренсе Петерьург классик гимназияһының өсөнсө класына бара.
Худосей
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Димитрий I Кантакузин
Димитрий I Кантакузин (Δημήτριος Καντακουζηνός, яҡынса 1343—1383 йыл аҙағында йәки 1384 йыл башында) — 1383 йылда Морей деспотаты хакимы, севастократор. Морея менән идара иткән Кантакузин династияһының һуңғы вәкиле.
Яңы Байрамғол
Тарихы
Ауылдың көнбайышындағы тауҙың башында яңғыҙ ҡәбер бар. Ошо тирәлә ырыуҙаштарының баҫҡынсыларға ҡаршы көрәшен Ушанғол батыр етәкләгән. Яуҙа һәләк булһам, ошо тау башында ерләгеҙ, тигән ул. Баҫҡынсылар менән бер һуғышта батыр яугир һәләк була. Уны ерләп, ҡәберен таш менән уратып кәртәләйҙәр. Тауҙы шунан башлап «Ушанғол» тип атайҙар. Халыҡ телендә хәҙер ул тау атамаһы Ишанғол булып яңғырай.
Ғәлиуллин Заһиҙулла Талип улы
Төп фәнни ҡаҙаныштары
Магистраль газ торбаларын проектлау, уларҙы эксплуатациялау шарттарында ышаныслылығын арттырыу, газды алыҫҡа транспортлағанда ресурстарҙы һаҡлау өлкәһендә алдынғы белгес, магистраль газ торбаларына гидравлик һәм йылылыҡ иҫәпләүҙең теоретик нигеҙҙәрен эшләй.
Яңы Байрамғол
Тарихы
1812 йылғы Ватан һуғышында Яңы Байрамғол ауылынан Сәйфетдин Ҡәҙерғәлин (ҡаһы бер сығанаҡтар буйынса Кидрялин) 2 көмөш миҙал менән бүләкләнгән.
1906 йылда Рәсәй Империяһы Дәүләт думаһына беренсе һайлау була. Ул күп баҫҡыслы булыуы менән хәҙерге һайлауҙан айырылып торған. Тәүҙә һәр ауылда 25 йортҡа 1 кеше иҫәбенән «выборныйҙар» һайланған. Был 1906 йылдың февралендә—март башында була. Шунан, 6 март көнө Учалы ауылында (Типтәр-Учалы волосы) һәм Ҡаҙаҡҡол ауылында (Күбәләк-Тиләү волосы) волость сходтары булып үтә. Ҡаҙаҡҡол ауылындағы волость сходында ауыл сходтарында һайланған 181 «выборный»ҙың 127-һе ҡатнаша, документта әйтелгәнсә, аҫаба башҡорттар һәм вазифа биләүселәр. Күбәләк-Тиләү волосынан:
Рәхимғолова Фәүзиә Абдулла ҡыҙы
Рәхимғолова Фәүзиә Абдулла ҡыҙы (15 декабрь 1921 йыл — 21 октябрь 1996 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, шағир һәм журналист. 1952 йылдан — КПСС, 1961 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982).
Биографияһы
Әҙип 1996 йылдың 21 октябрендә Өфөлә вафат була, тыуған ауылында ерләнгән.
Мусин Ноғман Сөләймән улы
Биографияһы
Өфөлә, ауырыуҙан һуң, билдәле прозаик, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Ноғман Мусин вафат булды, — тип хәбәр итә «Башинформ» агентлығы. Хеҙмәттәштәре әйтеүенсә, яҙыусының бөтә ғаиләһе коронавирус менән ауырыған, ошо көндәрҙә генә ҡыҙы был сир эҙемтәләренән вафат булған.
Ижады
Ноғман Мусиндың тәүге күләмле әҫәре — «Зөһрә» повесы 1956 йылда «Әҙәби Башҡортостан» журналында баҫыла. Унан бер-бер артлы «Ғорурлыҡ», «Күксә урманында», «Ер биҙәге», «Ауылым юлы», «Кеше йылмая», «Сәскәләр керпеген аса» тигән повестары баҫылып сыға. Яҙыусының төп темаһы — урман, уны һаҡлау.
1968 йылда колхоз тормошона арналған «Өҙәрем юл кешеләре» исемле роман яҙа.
Нижинский Вацлав Фомич
Биографияһы
Киевта профессиональ балет артистары Томаш Нижинский менән Элеонора Береда ғаиләһендә  икенсе бала булып донъяға килгән. Ата-әсәһе сығышы менән Польшанан. Тыуған көнө билдәле түгел, балет белгесе В. М. Красовская төрлө көндәрҙе күрһәтә:  1889 йыл 17 декабрь; 1890 йыл  12 март{{sfn|Красовская|1981}. Ике йылдан һуң уларҙың тағы бер балаһы тыуа— Бронислава. 1882- 1894 йылдарҙа Томаш менән Элеонора Йозеф Сетовтың балет труппаһы менән гастролдә була.Аталары балаларын балетҡа кесе йәштән өйрәтә башлай. Сәхнәгә Вацлав тәү тапҡыр биш йәшендә сыға, Одесса тетрында гопак бейеүен башҡара.
Лайла Магга
Биографияһы
1942 йылдың 4 ноябрендә Швецияла, Кали на ҡараған Оре коммунаһында болансылар Густав Маттссон (Gustaf Edvard Mattson; 1897—1973) һәм Элина Ларссон (Elin Margareta Larsson; 1887—1973) ғаиләһендә тыуған.
1993 йылда, тел белгесе Кнут Бергсланд (Knut Bergsland) менән берлектә «Åarjelsaemiendaaroen baakoegaerja/Sydsamisk-norsk ordbok» (Көньяҡ саам-норвег һүҙлеген), ә һуңғараҡ бер нисә балалар китабы һәм Норвег-көньяҡ саам һүҙлеген баҫтырып сығарған.
Джавахишвили Гиви Дмитриевич
Биографияһы
Гиви Джавахишвили 1912 йылда табип Дмитрий Джавахишвили һәм Анна Магалашвили ғаиләһендә тыуған.
1941—1942 йылдарҙа — Тбилиси ҡалаһының Орджоникидзе район партия комитеты инструкторы.
1952—1953 йылдарҙа — Грузин ССР-ы Юғары Советы рәйесе.
Кит (йондоҙлоҡ)
Кит (Cetus) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Бета Кита, яҡтылығы 1.02 була. Майҙаны буйынса урыны — 4.
Салауат Юлаев исемендәге майҙан (Өфө)
Тарихы
Һәйкәл йылғаға ҡаратып ҡуйылған, шуға күрә уны ҡарар өсөн постаменттан түбәнгәрәк төшөргә кәрәк. 2007 йылда майҙандан һул яҡта Конгресс-холл һәм Салауат Юлаев майҙанында матур фонтан асыла. Ул ике кесе архитектура формаһынан ғибәрәт. Аллеяның өҫкө яғында 4 метр ҙурлыҡтағы түңәрәк форма ҡуйылған, унда ун ете фонтан көпшәһенән һыу атыла.
Хмелёв Николай Павлович
Николай Павлович Хмелев (, Сормово - 1 ноябрь 1945 йыл, Мәскәү ) - рус совет актёры, театр директоры, уҡытыусы. СССР-ҙың халыҡ артисы (1937). Беренсе дәрәжәләге өс Сталин премияһы лауреаты (1941, 1942, 1946 - үлгәндән һуң ).
Биография
Николай Хмелев "икенсе быуын" тип аталған Мәскәү театры сәнғәт артистарының иң сағыу вәкилдәренең береһе була; уның иң яҡшы ролдәре араһында А.Т.Толстойҙың «Царь Федор Иоаннович» әҫәренән батша Федор, Л.Н.Толстойҙың «Анна Каренина» әҫәренән Каренин, Антон Чеховтың «Три сестры» әҫәренән Тузенбах роле була.
Адрестар
1920-се йылдар башында ул Замоскворечьела йәшәй: Голенковский., 8. ; унан һуң - Камергерский полосаһында, 5/7 йорт һәм Тверская урамында, 8.
Үрге Әбдрәш
Тарихы
Ауыл старшина ярҙамсыһы Әбдрәшит Араповтың исемен йөрөтә. Уның улдары һәм ейәндәре 1850 йылғы рәүиз мпатериалдарында теркәлгән. Улар араһында иң олоһо — Этҡол (1770—1817), унан һуң Шәмғүн (1793—1823), Байғужа (1796 йыл) һәм 1799 йылғы Батырша. Шәмғүндең балалары — Ғибәҙәт, Мөхәмәтсадиҡ, Мөхәмәтҡазы, Йыһанша, Байғужаныҡы — Ишмөхәмәт, Мөхәмәтсафа, Мөхәмәтшәриф, Мөхәмәтҡунафия, Батыршаныҡы — Шаһыбал, Мөхәмәҙиәр, Сәғәҙәт, Мәһәҙиә, Суфиян, Сөләймән. Тәүге төпләнеүсенең улдары старшина ярҙамсыһы, зауряд-яҫауыл, урядник, 14-се класлы чиновник булып хеҙмәт иткән.
Лоҡманов Рәсих Сәләх улы
Биографияһы
1980—1990 йылдарҙа КПСС-тың Ҡыйғы район комитеты секретары, Учалы районының «Яйыҡ» гәзите мөхәррире.
Троица ҡәлғәһе
Тарихы
Троица ҡәлғәһе бейеклеге яҡынса 8 метр булған  ер валы  һәм тәрәнлеге 5 метр булған 3 км оҙонлоҡтағы йырын менән уратып алынған. Үҙәктә вал хәҙерге Некрасов тыҡрығына тиклем еткән. Ҡабырға яҡтары һыныҡ һыҙыҡтар менән кәртәһе булмаған текә ярға төшә. Бында текә яр тәбиғи кәртә булып тора
Владикавказ
Владикавказ (Дзæуджыхъæу, Владикавказ) — Рәсәйҙәге Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы ның баш ҡалаһы.
Юлда (хикәйә)
Сюжет
Иловайская Хоҙайға ышанмаған кешеләрҙең дә яратып «Раштыуа», «Пасха», «Троица»ны байрам итеүҙәре тураһында һөйләй. Лихарев, атеист һәм нигилист булыуына ҡарамаҫтан, үҙенең Хоҙайға ышаныуын белдерә, үҙенең ниндәй эштәр менән булышыуы хаҡында һөйләй, аҙаҡ ирҙәр менән ҡатын-ҡыҙҙар араһындағы мөнәсәбәттәргә лә туҡтала. Уларҙың әңгәмәһе төн буйына һуҙыла. Лихаревтың һүҙҙәре Иловайскаяла ҡыҙыҡһыныу уята. Ир кеше бай ҡыҙға ныҡ оҡшай.
Догузова Зарина Валерьевна
Биографияһы
2021 йылдың июлендә Коррупцияға ҡаршы көрәш фонды Догузываға арналған тикшереү баҫтырып сығара. ФБК мәғлүмәттәре буйынса, Ростуризм башлығы Мәскәүҙә мохтаж кешеләр иҫәбендә элиталы фатир ала; бынан тыш, уның өйөндә 30 миллион һумлыҡ кейем-һалымы бар.
Удельно-Дыуанай
Ауыл тарихы
Удельно-Дыуанай ауылы барлыҡҡа килеүе менән 17 быуатта Өфө ҡалаһының, әлеге Октябрь революцияһы урамында урынлашҡан ҡатын-ҡыҙҙарҙың Рождественский монастыренә бурыслы. Дини ҡорам ҡарамағына Ағиҙел йылғаһы үҙәнендәге Дыуанай бушлыҡтары бирелә һәм монастырь унда үҙенең крепостной крәҫтиәндәрен күсереп ултырта. Шулай итеп, башта был төбәктә Монастр-Дыуанайы ауылы барлыҡҡа килә.
Маркова Римма Мееровна
Ижады
Үҫмер сағында Ленинград пионерҙар һарайына «Дерзание» әҙәби клубына йөрөй, уның күп ағзалары әҙәби донъяла билдәлелек яулай.
Кинйәбулатова Кәтибә Кәрим ҡыҙы
Биографияһы
2012 йылдың 17 июнендә вафат була.
Яйла
Барлыҡҡа килеүе
Яйла ҙур күләмдә янартау магмаһы сығыу, лава экструзияһы (ҡыҫылып-этелеп сығыуы) йәки эрозия (тау тоҡомдарының йәки тупраҡтың ағым һыуҙар тарафынан емерелеүе йәки йыуылыуы) кеүек төрлө геологик процестар арҡаһында барлыҡҡа килергә мөмкин.
Денудациялы яйла
Тау тоҡомдарының (һыу, ел, боҙ, үҙ ауырлыҡ көсө менән) емерелгән продукттарының ер өҫтөндә уйһыулыҡтарҙа, соҡорҙарҙа урынлашҡан майҙандарға күсеүе йәки күсерелеүе арҡаһында барлыҡҡа килә. Мәҫәлән,Өфө яйлаһы (Ҡариҙел бассейны), Урал аръяғы яйлаһы.
Вишневецкий Владимир Михайлович
Биографияһы
1928 йылда Владимир Михайлович Джамбул өлкәһе Джувалин районындағы Ҡазан ауыл советы рәйесе (хәҙер —Ҡаҙағстандың Жамбыл өлкәһе Жамбыл районы) булып эшләгән.
Сталинград һәм Курск алышында, шулай уҡ Белоруссияны азат итеү һөжүм операцияһында ҡатнашҡан. 1942 йылдың 12 декабрендә «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән: «ул 22.11.42 йылда Соляной курганы аҫтында барған алышта, үҙенең орудиеһынан ут асып, дошмандың өс ут нөктәһен юҡ итте».
Левый Лямин 1-се
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кайлы
Кайлы — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының уң ярына тамағынан 121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
К. Л. Хетагуров исемендәге Төньяҡ Осетия дәүләт университеты
Тарихы
Терский халыҡ мәғарифы институты 1920 йылдың 20 авгусында асыла. Институт Владикавказ ҡалаһының Марьин урамындағы Ольга ҡыҙҙар гимназияһының элекке бинаһында урынлаша. Институтының беренсе директоры Георгий Кесаев була. Институттың башта ике: ижтимағи-тарихи һәм физика-математика факультеттары була. Факультеттар составына дүрт бүлек инә. Шулай уҡ беренсе һәм икенсе баҫҡыслы тәжрибә-үрнәк мәктәптәре, кабинеттар: ижтимағи-тарихи, кавказды өйрәнеү, физика, тәбиғи-география, хеҙмәт процесы асыла. Институттың икенсе директоры итеп Төньяҡ Кавказ тау халҡы араһынан сыҡҡан беренсе профессор, тел белгесе Борис Алборов тәғәйенләнә.
2017 йылда ТОДУ Рәсәй мәғариф һәм фән министрлығының «Инновациялар булдырыу киңлеге үҙәге булараҡ юғары уҡыу йорттары» тигән өҫтөнлөклө проекттар конкурсында еңеп сыҡты һәм төбәктең инновацион, технологик һәм моциаль үҫеш үҙәге статусы алды.
Дринфельд Владимир Гершонович
Биографияһы
Төп хеҙмәттәре алгебраик геометрия, һандар теорияһы өлкәһендә, бында ул GL(2) өсөн Ленглендстың функциональ майҙан һәм математик физика (Квант төркөмдәре теорияһын — Хопфа алгебраһының яңы класын уйлап табыусы.) өҫтөндәге гипотезаһын иҫбатлай.
Аҡыҫтау
Географияһы
Аҡыҫтау ҡасабаһы Буласово йылғаһы буйында Аҡыҫтау тауы янында урынлаша.
Минкә (ауыл, Силәбе өлкәһе)
Инфраструктураһы
Хәҙерге осорҙа Минкәлә мәктәп, китапхана, клуб, фельдшер-акушер пункты бар.
Химара
Хәҙерге Химара
Халҡы 3 868 кеше, күберәк гректар. Шулай уҡ байтаҡ албандар ҙа йәшәй.
Ҡауын
Тыуған ере булып Урта Азия һәм Кесе Азия иҫәпләнә. Ҡауын йылы һәм яҡтылыҡ яратыусы үҫемлек. Татырлы тупраҡҡа һәм ҡоролоҡҡа тотороҡло. Һауаның артыҡ дымлылығына бирешә. Бер төптән сортына һәм тәрбиәләүгә ҡарап икенән алып һигеҙгәсә емеш булырға мөмкин. Ауырлыҡтары 1,5 до 10 кг-са. Емеше м ҡабаҡсыҡ, шар һымаҡ йәки цилиндрға оҡшаш формала. Төҫө буйынса йәшел, һары, көрән йәки аҡ төҫтә булыуы мөмкин. Өлгөрөү осоро икенән алып алты айғаса.
Зәйтүнбағы
Этимологияһы
Зейтинбагы (башҡ. Зәйтүнбағы, йәғни Зәйтүн баҡсаһы) исеме ҡала тирәләй бик күп зәйтүн баҡсалары уратып алған булыуы менән бәйле. Ҡәҙимге грек исеме— Триглия,  грекса триглия  тип аталған  промысла әһәмиәтенә эйә булған балыҡ тоҡомдары менән бәйле. Шулай уҡ урындағы төрөктәр грек ҡалаһы исемен "төрөкләштереп" Тириле тип ҡулланыуҙы  дауам итәләр.
Геркулес (йондоҙлоҡ)
Геркулес (йондоҙлоҡ) (Hercules) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Дзета Геркулеса, яҡтылығы 2,81 була. Майҙаны буйынса урыны — 5.
Дәминев Дим Абдрахман улы
Әҙәби эшмәкәрлеге
рус телендә ижад иткән шағир булараҡ, Дим Дәминев үҙен уҙған ХХ быуаттың 70-се йылдары башында танытты. Уның тәүге шиғырҙары 1973 йылда Силәбе ҡалаһында нәшер ителгән «К другу» атамалы коллектив йыйынтыҡта баҫыла, артабан йәш әҙиптең ижад емештәре Мәскәүҙә сыҡҡан үҙәк журналдарҙә һәм әҙәби альманахтарҙа донъя күрә. Шиғриәткә ныҡлап аяҡ баҫып килеүсенең «Ҡайтыу» («Возвращение») тип исемләнгән беренсе шиғри күстәнәсен уҡыусыларға 1978 йылда Башҡортостан китап нәшриәте еткерҙе. «Глаза природы» тигән икенсе йыйынтығы 1982 йылда нәшерләнә. Уларҙағы әҫәрҙәр Дим Дәминевтың нескә күңелле лирик шағир икәнлеген күрһәтә. Образдар табыуҙа авторға сағыу үҙенсәлелек хас. Улар форма менән йөкмәтке берҙәмлегенә бик оҫта өлгәшә, төрлө һүрәтләү сараларын уҡыусыны йәлеп итерлек итеп һәм һәр саҡ урынлы ҡуллана. Тәнҡитселәр тарафынан уның шиғриәте хаҡында йылы һүҙҙәр әйтелһә, лирика һөйөүселәр Дим Дәминевтың күп кенә шиғырҙарын ятлап ала.
Солтанов Йыһат Әҙеһәм улы
Биографияһы
1950—1956 йылдарҙа ике Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Балтик хәрби-диңгеҙ флотының мина тралщигында хеҙмәт итә, диңгеҙ юлдарын Бөйөк Ватан һуғышынан ҡалған миналарҙан таҙартыуҙа ҡатнаша.
Күҙәбай
Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 66 кеше теркәлгән.
Мунсала (хикәйә)
Баҫмалар
«Мунсала» һәм «Кейәү егеттәр тураһында» хикәйәләрен автор ике киҫәктән торған хикәйәгә берләштерә һәм уны А. Ф. Маркс баҫмаһына бер хикәйә итеп индерә.
Сюжет
Хикәйәнең икенсе киҫәгендә Никодим Егорыч Потычкин һәм Макар Тарасыч Пешкин күрһәтелә. Улар ҙа мунсала кейәү-кәләш тураһында һүҙ ҡуҙғата. Хикәйәлә Макар Тарасычтың ҡыҙы Маша һәм уның ниндәй кейәү егеттәре булғанлығы тураһында һөйләнелә.
Лек-Яун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Островский Григорий Семёнович
Биографияһы
1955 йылда Г.С. Островский етәкселеге аҫтында совет осоронда беренсе Львов картиналар галереяһы каталогы әҙерләнә һәм донъя күрә. Ул галереяны яңынан ҡороу буйынса ойоштороусы була, әммә һуңынан эшенән бушатыла. 1968 йылда Ленинградта кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм  өс йыл дауамында  Ҡарасай-Черкес педагогия институтының (хәҙер Ҡарасай-Черкес дәүләт университетында) художество-графика факультетында доцент булып эшләй. Украина ССР-ы рәссамдар союзы ағзаһы була. Уның «Народная художественная культура российского города XVIII — нач. XX в.» темаһына докторлыҡ диссертацияһы ябай халыҡ сәнғәтенә арналған, ул ыңғай фекерҙәр һәм рецензиялар ала. Әммә 1983 йылда диссертацияны  совет сәнғәте өсөн зыянлығы сәбәбе менән  СССР  художество академияһы вәкилдәре тарафынан уға ғалим дәрәжәһен биреү тыйыла. Тик 1989 йылда яңы юғары аттестация комиссияһы (ВАК)  диссертацияны раҫлауға ҡабул итә.
Гуровка
Гуровка (Гуровка) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 76 кеше. Почта индексы — 452252, ОКАТО коды — 80240875006.
Айсыуаҡ (исем)
Айсыуаҡ — мосолман халыҡтары араһында башҡорттарҙан таралған ир-ат исеме.
Минкә (станция ҡасабаһы, Силәбе өлкәһе)
Географияһы
Минкә станцияһының рельефы таулы, ауылдан көнсығышта — Башташ тау армыттары, көньяҡ-көнсығышында — Козлов тауы (482 м).
Урамдары
Ҡасабала 11 урам һәм 1 тыҡрыҡ бар.
«Көнбайыш» операцияһы
«Көнбайыш» операцияһы (Операція «Захід») — Көнбайыш Украина граждандарын мәжбүри рәүештә СССР территорияһына (башлыса Себер һәм Ҡаҙағстанға) һөрөү, әлеге операция дәүләт власы совет органдары тарафынан 1947 йылдың октябрендә үткәрелә, уның төп бурысы — Көнбайыш Украиналағы украин милләтселәр хәрәкәтен (ОУН, УПА) көсһөҙләндереү һәм бөтөрөү.
Мортазин
Мортазин — фамилия.
Толчавожа
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Зеленин Дмитрий Константинович
Биографияһы
Хеҙмәттәрен беренсе тапҡыр университетта уҡығанда баҫтыра башлай. Уның рус халыҡ шиғриәте һәм диалекттары буйынса төп әҫәрҙәре 1900-1915 йылдарҙа баҫылып сыға. Уның күпселек әҫәрҙәре тыуған ере менән бәйле, унда ғалим экспедицияға бара, шуның менән бергә Ватка ғилми архив комиссияһы эшендә актив ҡатнашып, яҡташтары менән тығыҙ бәйләнештә тора. Ул «Великорусские говоры с неорганическим и непереходным смягчением задненебных согласных в связи с течениями позднейшей великорусской колонизации» (Санкт-Петербург, 1913) темаһына магистрлыҡ диссертацияһын яҡлай, һәм ул Көнсығыш славяндарҙың этник һәм диалект   яғынан дүрт "тармаҡҡа" бүленеүен раҫлай. Был концепцияны "Russische (Ostslavische) Volkskunde" (Лейпциг, 1927) әҫәрендә эшләй, һәм ул "торлаҡ төрө, кейем-һалым һәм тормошоноң үҙенсәлектәре" буйынса бер-береһенә оҡшамаған төньяҡ һәм көньяҡ великорустар араһында "көслө айырманы" билдәләй. Әҫәр беренсе тапҡыр 1991 йылда "Көнсығыш славян этнографияһы" исеме менән баҫтырылған.
1916 йылдан Зеленин Харьков университетының рус теле һәм әҙәбиәте кафедраһын етәкләй.
Об-Се
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мари Юнгстедт
Тормошо һәм ижады
1990—1993 йылдарҙа Мари Юнгстедт Сундсваллдә Юғары журналистика мәктәбендә уҡый. Унда журналист Сеннет Никлассон менән таныша һәм 1998 йылда уға кейәүгә сыға. Уларҙың ике баланы — Ребекка Мари Юнгстедт (1992 йыл) һәм Себастьян Сеннет Юнгстедт (1993 йыл) бар. 2012 йылдың октябрендә Мари Юнгстедт һәм Сеннет Никлассон айырылыша.
Линькова Вера Петровна
Биографияһы
Вера Петровна балалар өсөн «С глухарём поговорю» (1986), «Царевна Морошка» (1988), «Съел павлин горячий блин» (1991), «Замечательная Я» (2012), «В доме на вороне» (2015), «Эх, корова-РАСкорова!» (2019) шиғырҙар китабын яҙа.
«Видения в городе нищих» (1991) һәм «Бабочка в часах» (1993) (1993) шиғри йыйынтыҡтарын баҫтыра. Артпедагогика буйынса бер нисә китап сығара. .Рус грамматикаһы буйынса «Алина в царстве Существительном» әкиәт-әсбап авторы (1997). «Аст» нәшриәтендә «Мөғжизәләр иле» серияһынан Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығының уҡыу һәм грамота буйынса «Учись читать с птицей Бу» альбомдары, шулай уҡ математика һәм биология буйынса альбомдар (1997—1999) донъя күрә.
Ауыр яҙмышлы үҫмерҙәр өсөн Рәсәй Радиоһында «Поверженные короли» тапшырыуының авторы, күп йылдар  «Хәйерле төн, балалар» программаһына сценарийҙар яҙа.
Иванов Семён Акимович
Биографияһы
Семен Акимович Иванов 1901 йылдың 26 авгусында хәҙерге Башҡортостандың Йәрмәкәй районы Урта Ҡарамалы ауылында тыуа.
Әҙәбиәт
<templatestyles src="Шаблон:Comment/styles.css" />
Поганкин палаталары
Поганкин палаталары — таш торлаҡ, келәт һәм производство бинаһы,  1670-сы йылдарҙа төҙөлгән. Федераль әһәмиәттәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы. Хәҙер Псков тарихи-архитектура һәм художество музейы-ҡурсаулығы биналарының береһе.
Палаталар тарихы
Бөтә тәҙрәләр һәм түбәләр яңыртыла, яңы мейестәр ҡуйыла. Таш күтәрмәҡорола (арх. Л. П. Шишко). Өс ҡатлы бинаның урта ҡаты тәбиғи-тарихи музей һәм китапханаға, үрге ҡаты — техник рәсем мәктәбенә бирелә. Псков дворян ҡатыны Елизавета Карловна Фан-дер-Флит (1839-1904) был эштәргә  20 000 һум иғәнә бирә.
Уҫыбаш
Уҫыбаш (Усабаш) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 93 кеше. Почта индексы — 453455, ОКАТО коды — 80215834009.
Магда Гад
Биографияһы
Магда Гад 1975 йылдың 17 октябрендә Даларн административ үҙәге — Фалун швед ҡалаһында тыуған. Стокгольм университетында политология өлкәһендә белем алғас, модаға, стиль һәм мәҙәниәткә йүнәтелгән швед айлыҡ Cafe Magazine журналында, һуңынан — «Экспрессен» киске гәзитенең хәрби корреспонденты булып эшләй, «Svenska Dagbladet» швед гәзите, «Заман психологияһы» һәм «Läkartidningen» баҫмалары өсөн яҙа. Хәрби вҡиғаларға һәм катастрофаларға арналған репортаждарын донъяның бик күп ҡыҙыу нөктәләренән яҙа.
2016 йылдың июнендә Ираҡта Мосулға һөжүмде һүрәтләй, Ираҡта ИГИЛ-ға ҡаршы һуғыш тураһында хәбәр итеп, донъя билдәлелеге ала.
Бер өйлө үҫемлектәр
Ләкин ҡайһы бер үҫемлек сәскәләрендә тик емешлектәр — емешлекле сәскәләр, ә икенселәрендә — тик һеркәстәр — һеркәсле сәскәләр була.
Сүбәҙәй Туған
Биографияһы
Юғары белемде Төркиәлә ала — 1967 йылда Яҡын Көнсығыш техник университетында иҡтисад һәм статистика буйынса бакалавр дәрәжәһенә эйә була.
Ғуриҙар
Ғуриҙар йәки Шансабаниҙар (перс. سلسله غوریان‎; Ғуриён ё Шансабониён) — тажик сығышлы сөнни династия, Ғури солтанлығында 1148 йылдан 1215 йылға тиклем хакимлыҡ иткәндәр.
Грицынин Константин Данилович
Биографияһы
Үҙенең тыуған ауылында һәм Репки ҡасабаһындағы урамдар батыр хөрмәтенә Грицынин урамы тип аталған.
Вәлишин Роман Ғәлиәскәр улы
Ижади эшмәкәрлеге
Валишин Романдың тәүге хикәйәләр йыйынтығы — «Вальс» — 1966 йылда «Удмурт» нәшриәтендә сыҡҡан, ике хикәйәләр китабы барлыҡҡа килә: «Выль лымы» (башҡ. «Саф ҡар», 1971) һәм «Шишмәләр» (1973). Ә бер йылдан һуң тәүге повесы «Инвожо уйшоре но пиштэ» (башҡ. «Инвожо төн уртаһында ла яҡтырта») сыға. 1976 йылда повесть Мәскәү «Современник» нәшриәтендә рус телендә сыға. Шул уҡ ваҡытта «Удмурт» нәшриәте уның «Тәүге көҙ» китабын баҫтырып сығара, китапҡа повесть һәм өс хикәйәһе индерелә. 1978 йылда, Р. Вәлишин үҙе тере саҡта, һуңғы китабы — «То: л гурезь» (башҡ. «Елдәр тауы») сығарыла, китапҡа шулай уҡ «Чимали» (башҡ. «Һәпәләк») повесы инә, 1980 йылда «Елдәр тауы» рус теленә тәржемә ителә.
Пруст Марсель
Валентин Луи Жорж Эжен Марсель Пруст (Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust; 10 июль 1871 йыл — 18 ноябрь 1922 йыл) — француз яҙыусыһы. XX быуаттың әһәмиәтле яҙыусыларының береһе.
Ижады
Прусттың ижади ҡомары 25 йыл дауам иткән. 1896 йылда «Ҡәнәғәтлектәр һәм үкенестәр» тигән хикәйәләр һәм шиғырҙар йыйынтығы сыға. Унан һуң байтаҡ йылдар француз теленә тәржемә эше менән булыша. Джон Рёскин эштәрен тәржемә итә. 1907 йылда «Фигаро» баҫмаһында уның мәҡәләһе баҫылып сыға. Мәҡәләлә әҙип үҙенең ижади эҙләнеүҙәрҙәге төп эҙмә-эҙлелеккә илтеүсе иҫтәлектәрен һәм үкенестәрен анализлап төшөнөүгә ҡайтып ҡала.
Факттар
thumb|left|Гранки «Сванға табан» автор төҙәтеүендә
Каиров Иван Андреевич
Каиров Иван Андреевич ( 14 декабрь (26 декабрь) 1893 йыл, Рязань, Рәсәй империяһы — 29 октябрь 1978 йыл, Мәскәү) — СССР-ҙың ғалим-уҡытыусыһы һәм халыҡ мәғәрифе хеҙмәткәре. Педагогия фәндәре докторы, профессор (1929), РСФСР Педагогия фәндәре академияһы ағзаһы (1944), СССР Педагогия фәндәре академияһының тулы ағзаһы (1967). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1963).
Ататөрктөң йорт-музейы (Анталья)
Экспозициялары
Музейҙың беренсе ҡатында 1930 йылдан 1935 йылдарға тиклем Ататөрктөң Анталиәгә сәфәре тураһында һөйләүсе гәзиттәр, фотоһүрәттәр һәм документтар ҡуйылған.
Илек (Кушнаренко районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Косоворотов Александр Иванович
Биографияһы
1893 йылда Косоворотов университетының тарих-филология факультетын тамамлағас, Петербургта Лейб-гвардия казак полкында хеҙмәт итә. Хәрби хеҙмәттән һуң, Дәүләт органдарында эшләй, әҙәби эшмәкәрлек менән шөғөлләнә.
Рәсүл (ислам)
Этимологияһы
Рәсүл термины Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең «хаҡ иман» килтереүсе илаһи миссияһын (рисәләтен) башҡарыуын күҙ уңында тота. Рәсүлдән айырмалы рәүештә, нәби) пәйғәмбәр яңы Изге Китап һәм шәриғәт килтермәй, ә бары үҙенән алда килгән һуңғы рәсүлде иҫбатлай. Рәсүл тип Нух, Ибраһим, Муса, Ғайса һәм Мөхәммәт пәйғәмбәрҙәр һанала.
Һөргөндә
Яҙыуҙың тарихы
Хикәйәнең сюжетына Чеховтың Себергә сәйәхәте һәм Сахалинда булыу тәьҫораттары ингән. Айырым әйткәндә, яҙыусының 1890 йылдың 4-се йәки 5-се майында Ишим йылғаһын паромда сығыуы тураһында, ә артабан 7 майҙа көндөң насар торошо арҡаһында  Иртыш йылғаһын аша сыға алмай, паромсы өйөндә төн үткәреүе хаҡында һүҙ бара. Был турала Чехов 16 майҙа үҙ туғандарына һәм яҡын дуҫы, балалар яҙыусыһы Мария Владимировна Киселёваға хат яҙа. Был турала ул «По Сибири» тигән хикәйәләр йыйынтығында ла телгә ала.
Тәнҡитселәрҙең баһаламаһы
Шул уҡ ваҡытта «Һөргөндә» хикәйәһе яҙыусының замандаш тәнҡитселәре тарафынан бөтөнләй иғтибарға алынмай ҡала, бары тик байтаҡ йылдар үткәс кенә, урыҫ һәм сит ил әҙәбиәтселәре хикәйәгә юғары баһа ҡуя. {0}[13]{/0}} (1936) «Чехов ысынлап та иҫ киткес яҙыусы. Уның «Һөргөндә» и «Ҡасаҡ» хикәйәләренең әҙәбиәттә бер ниндәй ҙә аналогтары юҡ», ― тип Яңы Зеландия яҙыусыһы Кэтрин Мэнсфилд 1920 йылдың декабрендә яҙа.
Сауҙагәр Батов йорто
Батов йорто — XVII быуат аҙағында төҙөлгән Псковтағы ярым емерек йорт. Үҙенең исемен һуңғы хужалары хөрмәтенә алған, Бөйөк йылғаһы ярында урынлашҡан. Рәсәй халыҡтарының федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫы объекты.