cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Маркин Пётр Яковлевич
Маркин Пётр Яковлевич (10 ноябрь 1927 йыл — 16 сентябрь 2001 йыл) — СССР һәм Рәсәй табибы, уролог, хирург. РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1972). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1986) кавалеры. Һаулыҡ һаҡлау ветераны (1981) һәм Магнитка ветераны (1983).
Үрге Елима
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Пушкарская Нина Ивановна
Биографияһы
Үҙенең һөнәри кимәлен даими камиллаштыра. Бер нисә йәш белгес тәрбиәләй, уларға үҙенең бай тәжрибәһен еткерә. Завод эсендә тауар ташыуҙа өҙөклөктәргә юл ҡуймай.
М. И. Глинка исемендәге Магнитогорск дәүләт консерваторияһы
Диссертация советы
М.И. Глинка исемендәге Магнитогорск дәүләт консерваторияһы (академияһы) ҡарамағында 1998 йылдан сәнғәт фәндәре докторы һәм "Музыка сәнғәте"  фәнни белгеслек кандидаты ғилми дәрәжәһенә диссертацияларҙы яҡлау буйынса Берләштерелгән совет эшләп килә.
Магнитогорск ҡалаһының музыкаль мәҙәниәт музейы
Музейға йыл һайын 9000 тирәһе кеше килә.
Мукими
Биографияһы
Мукими ярлы тормош кисерә, ғүмеренең һуңғы йылдарында китаптар төҙәтеп һәм күсереп яҙып ҡына тамаҡ ялғарға мәжбүр була. 1903 йылдың 25 майында илле өс йәшендә вафат булды.
Мифтахов Ҡәйүм Ғәйнан улы
Биографияһы
1948 йылдың 4 октябрендә Бишкәк ҡалаһы янындағы Байтыҡ ауылында вафат була. Бишкәктең Ала-Арча зыяратында ерләнгән.
Яңы Бәйки
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Үрге Иг
Үрге Иг (Үрге Ик) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Онега йылғаһының һул ярына тамағынан 162 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Манбас (Пёза ҡушылдығы)
Манбас  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пёза йылғаһының һул ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Ләүйылға
Ләүйылға ауылының XIX быуат уртаһынан артабанғы үҫеше
Ләүйылға ауылы эргәһендәге Кесейек XIX быуат аҙағында бүленеп сыҡҡан, һәм унда 89 йортта 318 кеше йәшәгән. Урыҫ крәҫтиәндәре күпләп күсеп килгәнлектән, Кесейек 1920 йылда барлығы 100 йортло ауыл булып киткән.
Ауылдың XX быуатта һәм хәҙерге көндә үҫеше
1920 йылда Ләүйылға ауылындағы 465 йортта 2882 кеше, ә Кесейек ауылындағы 118 йортта - 899 кеше йәшәгән.
Бачинский Кшиштоф Камиль
Кшиштоф Камиль Бачинский (пол. Krzysztof Kamil Baczyński; псевдонимдары Ян Бугай (Jan Bugaj), Пётр Смугош (Piotr Smugosz), Кшиштоф Зелинский (Krzysztof Zieliński), Кшысь (Krzyś), Эмиль (Emil) һәм башҡалар; 22 ғинуар 1921 йыл — 4 август 1944 йыл) — поляк шағиры.
Биографияһы
Кшиштоф Камиль Бачинский 1921 йылдың 22 ғинуарында Варшавала тыуған. Атаһы Станислав Бачинский — яҙыусы һәм әҙәби тәнҡитсе, әсәһе уҡытыусы, бер нисә мәктәп дәреслеге авторы булған. Гимназияла уҡыған сағында «Спартакус» бойондороҡһоҙ социалистик йәштәр берлегенә ингән. Нәфис сәнғәттәр академияһында уҡый, график, китап рәссамы булырға хыяллана. Илде немецтар баҫып алғас, поляк телен һәм әҙәбиәтен йәшерен Варшава универстиетында өйрәнә, Армия Крайованың подхорунжийы була.
Вәхитов Риф Хәйрулла улы
Биографияһы
Оҙаҡ ауырыуҙан һуң 2021 йылдың 14 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат булды.
Мильтюш
Мильтюш — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Новосибирск һыу һаклағысы (Обь) йылғаһының уң ярына тамағынан 3008 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.
Әшә (йылға)
Әшә (Аша́) — Әшә ҡалаһына исем биргән йылға, Әшә ҡалаһы ситенән аға. Ҡала был йылға буйында 1898 йылда Әшә-Балашово суйын иретеү заводы төҙөү айҡанлы барлыҡҡа килә.
Тәбиғәт һәйкәле
Әшә йылғаһы 1987 йылдың 6 октябрендә халыҡ депутаттарының Силәбе өлкә Советы тарафынан гидрологик тәбиғәт һәйкәле тип иғлан ителгән һәм хужалыҡта файҙаланыуҙан алмайса 805,3 га майҙан билдәләнгән.Ул тәбиғәт һөйкәле булараҡ тәбиғәтте һаҡлау, мөхит тыуҙырыусы, ғилми-танып белеү һәм рекреация әһәмиәтенә эйә.
Сапронов Николай Сергеевич
Фәнни эшмәкәрлеге
520-нән ашыу фәнни эштәр авторы, улар араһында 11 монография һәм китаптар авторы, төрлө ауырыуҙарҙы дауалауҙа яңы ысул һәм дарыу препараттарына 16 патент алған.
Уның етәкселегендә 5 фән докторы һәм 16 фән кандидаты әҙерләнгән.
Әзербайжан аты
Донъяла танылыуы
2006 йылда, Рәсәй Федерацияһы Президенты призына ярыштар үткәрелгән Мәскәү ипподромында, Азербайжандан Эшкия исемле ат финиш һыҙығына беренсе булып, Мәскәү янындағы "Восход" йылҡы фермаһының Сателлит тигән аты менән бер үк ваҡытта килә. Был уҙышта 12 ат - Рәсәйҙеке 7 була һәм БДБ илдәренән 5 ат ҡатнаша.
Гашева Руфина Сергеевна
Гашева Руфина Сергеевна (1921—2012) — 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкының эскадрилья штурманы(325-се  төнгө бомбардировка авиация дивизияһы, 4-се һауа армияһы 2-се Белорус фронты), гвардия өлкән лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1945).
Лиль-Вонт-Канын-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәскәү (Туймазы районы)
Этимологияһы
Атамаһы — антропоним, 1740-1760-сы йылдарҙа башҡорт старшинаһы — Мәскәү Дәүләтҡоловтың исеме менән бәйле. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Таубаш исеме аҫтында ла теркәлгән.
Тарихы
Байлар башҡорттары менән керҙәшлек килешеүе буйынса 1790 йылда ауылға яһаҡлы татарҙар, ә 1799 йылда — яһаҡлы татарҙарҙың яңы төркөмдәре һәм керҙәш башҡорттар килеп төпләнгән. Керҙәштәр араһында ерһеҙ ҡалған башҡорттар ҙа булған.
Өфө II ҡаласығы
«Боронғо Өфө» тарихи-мәҙәни музей-ҡурсаулығы
Яңы музей-ҡурсаулыҡҡа проект эштәре башланды. Унда реставрацияланған торлаҡ, таҡта түшәлгән юлдар (мостовая), табылған экспонаттар урын аласаҡ.
Яңы Яндыҙ
Яңы Яндыҙ (Новоянтузово) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 286 кеше. Почта индексы — 452477, ОКАТО коды — 80213810004.
Колониализм
XIX быуат
Сәнәғәт дәүере башланыу менән Бөйөк Британия иң эре колониаль державаға әйләнә. XVIII—XIX быуаттарҙа оҙайлы көрәш барышында Францияны еңеп, уның иҫәбенә, шулай уҡ Нидерланд, Испания һәм Португалия иҫәбенә мөлкәтен арттыра. Бөйөк Британия Һиндостанды буйһондора. 1840—1842 йылдарҙа һәм Франция менән бергә 1856—1860 йылдарҙа Ҡытайға ҡаршы әфиүн һуғыштарын алып бара, һөҙөмтәлә Ҡытай менән үҙе өсөн файҙалы килешеүҙәр төҙөй. Сянганды (Гонконг) үҙ ҡулына төшөрә, Афғанстанды буйһондорорға тырыша, Фарсы ҡултығындағы терәк пункттарҙы, Аденды баҫып ала. Колониаль монополия сәнәғәт монополияһы менән бергә ун туғыҙынсы быуат дауамында Бөйөк Британияны иң ҡеүәтле держава итә.
Колониаль экспансия башҡа державалар тарафынан да башҡарыла. Франция Алжирҙы (1830—1848), Вьетнамды (XIX быуаттың 50-80-ы) буйһондора, Камбоджа (1863), Лаос (1893) өҫтөнән үҙенең протекторатын булдыра. 1880 йылдарҙа колониаль державалар Африканы әүҙем бүлешә башлай. 1885 йылда «Ирекле Конго дәүләте» Бельгия короле Леопольд II ҡулына күсә, илдә мәжбүри хеҙмәт системаһы булдырыла. Колониаль хакимлыҡ вице-король, генерал-капитан йәки генерал-губернатор идара итеүе, йәки «протекторат» рәүешендә башҡарыла. Колониализмды идеологик нигеҙләү мәҙәниәтте (культюртреггерство, модернизациялау, көнбайышлаштырыу) — «аҡ тәнлеләрҙең йөгөн» таратыу кәрәклеге аша барлыҡҡа килгән. Колонизацияның испан версияһы — католик дине, испан теле экспансияһын Encomienda системаһы аша булдырыу. Көньяҡ Африканы колонизациялауҙың голланд версияһы апартеидты, урындағы халыҡты ҡыуыуҙы һәм уларҙы резервацияларҙа йәки бантустандарҙа тотоуҙы күҙ уңында тотҡан. Колонистар урындағы халыҡтан бөтөнләй бойондороҡһоҙ общиналар ойошторалар, улар төрлө класлы кешеләрҙән, шул иҫәптән енәйәтселәрҙән һәм авантюристарҙан тора. Шулай уҡ дини общиналар (Яңы Англия пуритандары һәм Ҡырағай Көнбайыш мормондары) киң таралған була. Колониаль администрация власты «бүлгелә һәм хакимлыҡ ит» принцибы буйынса тормошҡа ашыра, шуның менән бәйле властың тышҡы билдәләрен һәм етәкселек итеү ысулдарын теләп ҡабул иткән урындағы хакимдарға ярҙам итә.
Деколонизация. Неоколониализм
Колониаль системаны бөтөрөүҙең бөтә эҙемтәләре лә ыңғай булмай. Ҡатнаш идаралыҡ- үҙ бюрократияһы һәм метрополия бюрократияһы менән идара итеү сәйәсәте оҙаҡ йылдар эшләп килгәнгә күрә, эске баҙарҙа хаҡтарҙың ғәҙел нисбәтенә өлгәшә алмаған, валюта табышын ҡайтарыуҙы контролдә тота алмаған һәм үҙҙәренең белем биреү һәм ғилми өлкәһен үҫтереү өсөн һалым йыйыуҙы арттыра алмаған өсөнсө донъя илдәренең көсһөҙ коррупцияға батҡан режимдары барлыҡҡа килгән. Күп кенә үҫештәге илдәрҙең бурысы туҡтауһыҙ үҫә.
Элекке колонияларҙың артабанғы үҫешенә йоғонто
Дарон Асемоглу һәм Джеймс Робинсон «Ни өсөн ҡайһы бер илдәр бай, ә икенселәре ярлы» тигән китапта яңы институциональ мәктәптең глобаль тигеҙһеҙлеккә ҡарашын белдерә. Улар сәйәси һәм иҡтисади институттарҙы — йәмғиәттә булған ҡағиҙәләр һәм мәжбүр итеү механизмдары йыйылмаһын — башҡа факторҙарҙы икенсел тип иҫәпләп, төрлө дәүләттәрҙең иҡтисади һәм социаль үҫешендә айырмаларҙың төп сәбәбе итеп күрә. Авторҙар институттарҙы ике ҙур төркөмгә бүлә: сәйәси һәм иҡтисади.
Nautilus Pompilius
Атамаһы
Тәүҙә төркөм «Ғәли баба һәм ҡырҡ юлбаҫар» («Али-баба и сорок разбойников») тип атала, әммә башҡа Свердловск музыканттары был атамаға кире ҡарашта була. «Наутилус» варианты 1983 йылда тауыш режиссеры Андрей Макаров тарафынан тәҡдим ителә. Ләкин Евгений Маргулис етәкселегендәге бындай атамалы төркөм барлығын белгәс, унан баш тарталар. Буталыш булмаһын өсөн, 1985 йылда, Илья Кормильцев тәҡдиме менән төркөмдөң атамаһы «Наутилус Помпилиус» итеп оҙонайтыла.
Лиль-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Илек (Йүрүҙән ҡушылдығы)
Географияһы
Илек йылғаһы Силәбе өлкәһенең Әшә районында Ҡаратау һыртында баш ала. Йүрүҙән йылғаһына һул ярынан тамағынан 167 км алыҫлыҡта, Башҡортостан Республикаһы Салауат районының Илтәй ауылы янында ҡушыла.
Үрге Корбаш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мүктәр
Биологик яҙма
мүк менән бутарға ярамай, сөнки ул мүк түгел, ә исем өсөн йыйылма атама алған бәшмәк менән ылымыҡтан ғибәрәт булған түбән төҙөлөшлө үҫемлек, йәғни лишайник.
Мүктәр бөтә континенттарҙа ла, шул иҫәптән Антарктидала ла, осрай.
Росляков Андрей Григорьевич
Биографияһы
1963 йылда кандидатлыҡ, ә 1972 йылда — докторлыҡ диссертацияларын яҡлай.
Уҡ (Силәбе өлкәһе)
Тасуирламаһы
Ҡасаба аша Эҫем ҡушылдығы Уҡ йылғаһы аға.
Кесе Аҡкүл (Силәбе өлкәһе)
Кесе Аҡкүл - Малая Акуля - Рәсәйҙең Силәбе өлкәһендәге күл.
Тасуирламаһы
Күлдә суртан, карп, алабуға, сабаҡ, табан тереклек итә.
Суй династияһы
Һөҙөмтәләр
Дүрт быуаттан артыҡ ваҡыт арауығында бөлгөнлөккә төшкән һәм тарҡалған Ҡытайҙы берләштереү йәһәтенән Суй династияһы оло әһәмиәткә эйә.
Красоулка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шафиҡов Ғәзим Ғәзиз улы
Биографияһы
Ғәзим Ғәзиз улы Шафиҡов 1939 йылдың 1 октябрендә Ҡырғыҙ ССР-ының баш ҡалаһы Фрунзела (хәҙер — Ҡырғыҙ Республикаһының баш ҡалаһы Бишкәк) уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. Ата-әсәһе ғәиләһен Башҡортостанға күсереп алып ҡайтҡас, Хәйбулла районының Аҡъяр ауылында мәктәпкә бара, унынсы класты Өфөлә тамамлай. 1957 йылда М. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының (хәҙер — Башҡорт дәүләт университеты) филология факультетына уҡырға инә. 1962 йылдан республика йәштәренең рус телендә сыҡҡан «Ленинец» гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр һәм бүлек мөдире, Башҡорт АССР-ының Телевидение һәм радио буйынса дәүләт комитетында әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй. Артабан СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында — ғилми хеҙмәткәр, Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзында әҙәби консультант була. 1981—1983 йылдарҙа Мәскәүҙә СССР Яҙыусылар союзы ҡарамағындағы Юғары әҙәби курстарҙа уҡый.
Яубаҫаров Ғәни Сөләймән улы
Яубаҫаров Ғәни Сөләймән улы (1894 йыл — 1961 йыл) — РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы.
Биографияһы
1927—1942 йылдарҙа Өфөлә, Ишембай ҡала­һының нефть техникумында һәм Стәрлетамаҡ уҡытыусылар әҙерләү институтында уҡыта.
Шаһзада Йыһангир
Шаһзада Йыһангир (Şehzade Cihangir, الأمير جيهانغير;, Истанбул — , Алеппо) — Күркәм Сөләймән I менән никахлы ҡатыны Һүррәм солтандың кинйә улы. Шаһзада Йыһангир хөрмәтенә Истанбул урамдарының береһе һәм Йыһангир мәсете аталған.
Матрай районы
БАССР-ҙың Матрай районы 1937 йылдың 20 мартында барлыҡҡа килә. 1956 йылдың июлендә бөтөрөлә.
1956 йылдың июлендә райондар эреләтелгәндә 7 район бөтөрөлә: Абзан, Байҡыбаш, Боҙаяҙ, Воскресенск, Ҡандра, Матрай, Оло Тәләк.
Вячеслав Бутусов
Бутусов Вячеслав Геннадьевич (15 октябрь 1961 йыл, Красноярск крайы, Бугач ҡасабаһы ) — СССР һәм Рәсәй рок-музыканты, Nautilus Pompilius һәм «Ю-Питер» рок-төркөмдәренең лидеры һәм йырсыһы, яҙыусы.
Санжак
Санжа́к (سنجاق, sancak, һүҙмә-һүҙ «байраҡ, флаг»; синоним لواء, liwâ) — Ғосман империяһында административ берәмек, виләйәт менән ҡадилыҡ араһында тора. Синонимы - мөтәсәррифәт.
Византия империяһы
Константинополь, урта быуаттарҙағы иң ҙур ҡалаларҙың береһе, Византия империяһының алмаштырғыһыҙ баш ҡалаһы һәм цивилизация үҙәге була. Император Юстиниан I (527—565) осоронда империяның биләмәләре айырыуса киң була, сөнки ул бер нисә тиҫтә йылға Римдың элекке көнбайыш провинцияларының яр буйындағы территорияларын һәм иң ҡеүәтле Урта диңгеҙ буйы державаһы тигән данын ҡайтарып алыуға өлгәшә. Артабан күп һанлы дошмандар ҡыҫымы аҫтында ерҙәрен юғалта. Славян, лангобард, вестгот һәм ғәрәп баҫҡындарынан һуң империя ҡарамағында Греция менән Кесе Азия территорияһы ғына ҡала. IX—XI быуаттарҙа бер аҙ ҡеүәтләнһә лә, XI быуат аҙағына Сәлжүктәр һөжүменән, Манцикерт янындағы еңелеүҙән, 1204 йылда Константинополде баҫып алған тәре йөрөтөүселәр ҡыйралыштарынан көсөн юғалта, XV быуатта иһә ғосмандар баҫымына сыҙамай тулыһынса һәләк була.
Юстиниандан һуң. VI—VII быуат
626 йылда Константинополь аварҙар, славяндар һәм улар менән берләшкән фарсылар тарафынан ҡамала. Ләкин ҡаланы алыу ниәте бойомға ашмай, аварҙар менән славяндар низағлашып китә лә улар сигенергә мәжбүр була.
Константинополдең ҡолауы
180 меңләп кешенән торған төрөк ғәскәренә ҡаршы император Константин XI Палеолог ни бары 7000 һалдатты сығара, уларҙың да өстән бере сит ил граждандары була; императорҙары ҡул ҡуйған сиркәү унияһына ҡаршы булған византийҙарҙың һуғышҡыһы килмәй. Шуға ҡарамаҫтан, төрөк артиллерияһы ни тиклем ҡеүәтле булһа ла, уның беренсе һөжүме кире ҡағыла.
28 майҙан 29 майға ҡаршы төндә һуңғы атака башлана. Ғосмандарҙың ике һөжүме кире ҡағыла; Мәхмәт яңысарҙарҙы яуға ташларға була. Төрөктәр, ер аҫты юлынан үтеп инеп, ҡаланы яҡлаусыларға тылдан ташлана. Шулай итеп, Константинополь ҡолай.
Малсылыҡ
Үҫеш тарихы
Мөгөҙлө эре малды үрсетеү неолит эраһына ҡарай, ул ваҡытта һунарсылыҡ һәм еләк-емеш йыйыу яйлап малсылыҡ һәм игенселек менән алыштырыла. Боронғо малсылыҡ эҙҙәре хәҙерге ваҡытта Бәрәкәтле ярым ай төбәгендә, шулай уҡ Иранда (Гәнжә-Дарҙа) табылған.
Маресьев Алексей Петрович
Бала сағы һәм йәшлеге
Рәсми рәүештә Алексей Маресьев Саратов өлкәһе, Камышин районында тыуған тип һанала (1934 йылдың 10 ғинуарынан Сталинград өлкәһе), ләкин 2016 йылдың апрелендә Камышинға Изге Троица сиркәүендә ҡуйылған тыуыу реестрынан күренеүенсә, ул Саратов өлкәһе, Камышлы өйәҙе Верхне-Добринский улусы Веревкин хуторында тыуған.
Камышиндағы мәктәптең 8-се синыфын тамамлағас, Маресьев 1932 йылда шундағы уҡ 32-се һанлы фабрика - завод мәктәбен тамамлай, металл буйынса токарь белгеслеге ала. Ике тапҡыр ул осоусылар мәктәбенә документтар тапшыра, ләкин улар сәламәтлегенә бәйле кире ҡайтарыла. Шуға ла ҡарамаҫтан, ул Мәскәү авиация институтының эшселәр факультетына ситтән тороп уҡырға инә.
Һуғыш йылдары
1943 йылдың июнендә ул 63 - сө Гвардия һуғышсы авиация полкына килә. Бында эскадрилья командиры А. М. Чистов менән ҡушарлап бер нисә уңышлы осош яһағандан һуң, Маресьевҡа ышаныс арта.
Һуғыш аҙағына осоусы-герой иҫәбендә 86 хәрби осош һәм 11 бәреп төшөрөлгән фашист самолеттары була (уларҙың 7 һе - протезлы килеш )
Вафаты
Маресьев Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Константинова Ксения Семёновна
Биографияһы
Тулы булмаған урта мәктәпте һәм Елец ҡалаһында фельдшер-акушерлыҡ мәктәбен тамамлай.
Урал дәүләт физик культура университеты
Тарихы
Бөгөн Урал дәүләт физик культура университеты — Уралда берҙән-бер спорт вузы ғына түгел, ә Урал федераль округында һәм уның эргәһендәге төбәктәрҙә спорт һәм физкультура-һауыҡтырыу эше үҙәге. Юғары уҡыу йортоноң филиалдары Екатеринбургта һәм Өфөлә асылған. Йыл һайын юғары уҡыу йорто физик культура өлкәһендә 1300-ҙән ашыу белгес — урта звено белгестәре, бакалаврҙар, магистрҙар һәм ситтән тороп уҡыу белгестәре сығара.
Факультеттары
Урал дәүләт физик культура университетында 4 факультет бар: йәйге спорт төрҙәре ; ҡышҡы спорт һәм көрәш төрҙәре ; һауыҡтырыу технологиялары һәм спорт медицинаһы; иҡтисад, юриспруденция һәм гуманитар фәндәр факультеттары.
Эмма Шенсон
Биографияһы
Уның ҡайһы бер эштәре Упсала ҡалаһының художество музейына (Upplandsmuseet) ҡуйылған.
Морозиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әбдрәхимов
Әбдерәхимов варианты ла бар.
Луиза Маунтбеттен
Иртә тормошо
Бала сағында принцессаның ғаиләһе даими сәйәхәт итә, сөнки уның атаһы адмирал булып хеҙмәт итә, ләкин Луиза үҙен британлы тип һанаһа ла, Гессенды һәр ваҡыт тыуған йорт тип иҫәпләй. Йыш ҡына әсәһе менән оләсәһенә, Уайт утрауына, королева Викторияға бара. Ғүмеренең аҙағына тиклем үҙенең ағаһы Джордж менән хатлашып тора. Луиза һәм уның апаһы гувернанткалар тарафынан тәрбиәләнә. Бер аҙыраҡ Дармштадттағы Texter мәктәбендә уҡып ала.
Шәжәрәһе
Принцесса Луиза Баттенбергтың нәҫел-нәсебе
Сәфәрғолова Наилә Абдулхай ҡыҙы
Биографияһы
1985 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаған (Л. В. Вәлиев курсы). Шул уҡ йылда йүнәлтмә буйынса Салауат ҡалаһының «Төҙөүсе» мәҙәниәт һарайында хеҙмәт юлын башлай. 1988 йылдан алып «Нефтехимик» мәҙәниәт һарайының драма түңәрәге етәксеһе. 1989 йылда конкурс нигеҙендә халыҡ депутаттарының Салауат ҡала башҡарма комитетының мәҙәниәт бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. 1998 йылдан башлап Салауат башҡорт дәүләт драма театры директоры. 2014 йылда Өфө ҡалаһына күсә, «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһында эшләй.
Үрге Рочева
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һандуғас
Салауат Юлаевтың шиғыры
Әллә айға арнағанмы
Костырина Татьяна Игнатовна
Биографияһы
8 класс тамамлаған. 1942 йылдан алып Ҡыҙыл армияла снайперҙар курсын тамамлай. 120 дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә.
Маргиева Марина Сослановна
Лондонда үткән Олимпиадала Маргиеваның һәм диск ырғытыусы Наталья Артыкты ҡанында тыйылған препарат мускулдар массаһын үҫеүенә булышлыҡ иткән станозолол табыла. Спортсылар ярыштарҙан ситләтелә. Ярыштар тамамланғандан һуң Маргиева тыйылған препараттар ҡабул итмәүе һәм дисквалификацияға ҡаршы сығыш яһарға әҙер булыуы хаҡында белдерә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Түбәнге Ҡыйғы
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1864 йылдан башлап Түбәнге Ҡыйғы урыҫ ауыл мәктәбе эшләгән, һәм Кон­стантин Павлович Огарков исемле уҡытыусы 14 малайҙы грамотаға өйрәткән.
1865 йылда 170 йортта 1533 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. 2 мәсет, училище, һыу тирмәне, 6 сауҙа кибете булған. Йәрминкәләр уҙғарылған.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
Әлеге ваҡытта Түбәнге Ҡыйғы ауылында урта мәктәбе, балалар баҡсаһы, табип амбулаторияһы, Мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Сабирйәнов
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Сабирйән
Сәүкә
Сәүкә (Галка, ) — ҡоҙғондар ғаиләһенә ҡараған буҙ башлы, ҡара кәүҙәле ҡош. Бөтә кешкгә билдәле. Һәр ваҡыт күмәкләшеп, ҡарғалар, ҡайһы ваҡыт күгәрсендәр менән бергә йөрөйҙәр. Суҡышы, маңлайы, тамағы, ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара. Башы, кәүҙәһенең ал яғы ҡуйы һоро. Күҙҙәре аҡ. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел.
Иннфиртель
Иннфиртель (Innviertel, букв. «Иннская четверть») — Австрияның Инн йылғаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан тарихи өлкәһе. Үрге Австрия — Австрия еренең көнбайыш өлөшө, һәм ул немецтәрҙең Баварияһы менән сиктәш. Үрге Австрия тарихи субрегионының дүрттән бер өлөшө, ҡалған өс өлөшө — Хаусрукфиртель, Мюльфиртель һәм Траунфиртель.
Даль Владимир Иванович
Биографияһы
Далгә бары дүрт йәш булғанда, уның ғаиләһе Николаевҡа күсенә. 1814 йылда дворян дәрәжәһенә өлгәшеп, Ҡара диңгеҙ флотының өлкән табибы Иван Матвеевич үҙ балаларын Санкт-Петербург хәрби-диңгеҙ кадеттар корпусында уҡыу мөмкинлеге ала.
Даль Ырымбурҙа
Көньяҡ Уралда булғанда ул райондарға бик күп сәйәхәт ҡыла, фольклор материалдары йыя, тәбиғәт фәндәре менән шөғөлләнә. Ырымбур губернаһының үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы коллекциялары өсөн ул 1838 йылда Санкт-Петербург Фәндәр академияһының физика һәм математика бүлегенең мөхбир ағзаһы итеп һайлана. Башҡорттар, казактар, урыҫтар һәм башҡа халыҡтарҙың фольклоры, этнографияһы буйынса тупланған материалдар «Башкиры. Этнографический очерк, описание башкирцев и их образа жизни» (1862) һәм башҡа әҫәрҙәрендә донъя күрә
Мәскәү осоро
1859 йылда Даль отставкаға китә һәм Пресняла тарихсы кенәз Щербатов төҙөгән ағас йортта урынлаша. Мәскәүгә күсенгәс, ике ҙур әҫәрен — "Йәнле урыҫ теленең аңлатмалы һүҙлеге"н («Толковый словарь живого великорусского языка») (1861—1868) һәм "Урыҫ халҡы мәҡәлдәре"н («Пословицы русского народа»)(1862) баҫтыра башлай.
Хөрмәт
Даль — Рәсәй географик йәмғиәтенең нигеҙ һалыусы ун ике ағзаһының береһе. Рәсәй тарихы һәм боронғо әйберҙәр йәмғиәте ағзаһы. Рәсәй әҙәбиәтен яратыусылар йәмғиәте ағзаһы (1868 йылдан — Хөрмәтле ағзаһы).
Хәтер
В. И. Далдең 200 йыллығы уңайынан, ЮНЕСКО 2001 йылды В. И. Даль йылы тип иғлан итә. 1980-се йылдарҙа Парижда Даль премияһы тапшырыла. Күпселек ҡалаларҙа Даль урамдары бар (мәҫәлән, Санкт-Петербургта).
Мәсетле районы
Биләмәһе, ауыл советтары һәм ауылдары
Төрлө йылдарҙа район биләмәһе майҙаны, ауыл советтары һәм ауылдар һаны
Район ғалимдары
Академиктар
Сәлихов Ғарифулла Мөхәмәт улы
Биографияһы
Атаһы — Мөхәмәт Сәлихов (?—1893), имам-хатиб һәм мәҙрәсә мөҙәрисе, ҡазый була. Шәжәрәһе: Мөхәмәт→ Ғүмәр → Сәлих → Мөхәмәт (?—1893) → Ғарифулла (1861—1915). Ҡашғар һәм Бохара мәҙрәсәләрендә белем ала, хаж ҡыла һәм күпмелер ваҡыт Һиджазда (хәҙерге Сәғүд Ғәрәбстаны) йәшәй. 1885 йылда Мәккәнән ҡайтҡас, Ҡазандың 8-се йәмиғ мәсете (Солтан мәсете, Усманов мәсете) указлы муллаһы итеп тәғәйенләнә, мәсет ҡарамағындағы «Усмания» мәҙрәсәһендә уҡыта. Мәҙрәсәлә иҫке ысул буйынса уҡытылған (Ҡәҙимселек), бында йыл һайын 100-гә яҡын шәкерт белем алған.
Әҫәрҙәре
«Хуласат ал-ахбар фи тарих-и бургур, бургуз вә булгар» («Бурғур, бурғуҙ һәм болғар тарихы буйынса төп хәбәрҙәр»; 1908) әҫәре автор буйынса инеш һүҙҙән, биш бүлектән һәм йомғаҡлауҙан торорға тейеш була. Инеш һүҙ ике өлөштән торған: 1) фән булараҡ тарих тураһында, аралашҡан һәм ярҙамсы фәндәр тураһында (археология, лингвистика һәм башҡалар); ваҡытты хисаплау тураһында, хронология тураһында, уйғырҙарҙа, ғәрәптәрҙә, төрөктәрҙә, христиан динен тотҡан халыҡтарҙа йыл хисаплау системалары тураһында, дүрт календар системаларының сағыштырма таблицалары; география һәм космография тураһында — ер шары, ҡитғалар, Искәндәр Зөлҡәрнәй яуҙары тасуирламаһы, ерҙең ҡыҙыҡлы урындары тураһында; 2) төрки ҡәбиләләренең бүленеше һәм урынлашыуы тураһында. I бүлек — Болғар (Бургар, Бургуз) тураһында; II бүлек — Хазария тураһында; III бүлек — бәләкәй буйһонған (вассал) батшалыҡтар тураһында; IV бүлек — Сыңғыҙхандың Монголияһы (Татария) тураһында; V бүлек — Урыҫ дәүләте тураһында. Йомғаҡлау — Йаджудж һәм Маджудж ҡәбиләләре тураһында. Шуларҙан һүҙ башы һәм инеш һүҙҙең 1-се өлөшө һаҡланған. Шулай уҡ был әҫәрҙең «(Инеш һүҙ) бурғур, бурғыҙ һәм болғар тарихы буйынса төп хәбәрҙәр, 1-се бүлек, 1-се киҫәк» тип исемләнгән 1908 йылда яҙылған ҡыҫҡа варианты һаҡланып ҡалған, ул инеш һүҙән һәм артабанғы өлөштәрҙән тора: ваҡытты хисаплау тураһында; география — Европа, Америка һәм Азия ҡитғалары тасуирламаһы, Йаджудж һәм Маджудж ҡәбиләләре тасуирламаһы, йылғалар, тауҙар, диңгеҙҙәр, шулай уҡ илдәр һәм өлкәләр тасуирламаһы, ер шарының һәм ете климаттың тасуирламаһы.
Урта Урал
Административ бүлектәр
Урта Урал территорияһына Рәсәй Федерациясының ике федераль өлкәһе - Волга буйы һәм Урал, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы субъекттары — Пермь крайы, Силәбе һәм Свердловск өлкәләре инә.
Типтәрге
Топонимикаһы
Гидроним төрөк тамырҙарына эйә. Беренсе фараз буйынса «тептярги» рус теленән «килмешәктәр» кеүек тәржемә ителә — шулай тип XVI быуатта урындағы башҡорттар Волга буйынан килгән бөтә күскенселәрҙе — Ҡазан ханлығынан ханлыҡ ҡолағандан һуң көнсығышҡа күсеп килеүселәрҙе атағандар. Күл буйында уларҙың тораҡтары булған тигән мәғлүмәттәр бар.
Түбәнге Язевец
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рәсәй ислам институты (Ҡазан)
Тарихы
Рәсәй ислам институты 1998 йылда нигеҙ һалынған, Рәсәйҙә беренсе ислам юғары профессиональ уҡыу йорто булып тора.
Лимп-Питыль-Кы (Худосей ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Рәсәй ислам институты (Ҡазан)
Кафедралары
Ислам иҡтисады һәм идара итеү кафедраһы 080100.62 «Иҡтисад» йүнәлешендәге «Донъя иҡтисады» профиле буйынса бакалаврҙар әҙерләүҙе тормошҡа ашыра.
Шри-Ланкала ислам
Хәҙерге торошо
XXI быуатта Шри-Ланка мосолмандары араһында сәләфилек йоғонтоһо көсәйә, уны таратыуға Сәғүд Ғәрәбстаны финанстар бүлә, шулай уҡ унда үәһһәбилек йүнәлешен һайлаусылар ҙа осрай.Һөҙөмтәлә утрауҙағы будда һәм мосолман общиналары араһында бер нисә тапҡыр низағ була.
Кубидат
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Лимп-Питыль-Тан-Кыке
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Кута (боронғо ҡала)
Кута, Кува  —  Бабилиялағы ҡала,  Библияның 4-се Батшалар китабында    Исраилдың ун ҡәбиләһе урынлашҡан ҡала тип телгә алына, улар бында урындағы Нергал илаһына табынған.
Кар-Тукульти-Нинурта
Тарихы
Ғибәҙәтхананың төньяғында 18 метр бейеклегендәге ҡалҡыу нигеҙ өҫтөндә батша һарайы була. Һарайҙың да, ҡалҡыулыҡтың да харабалары һаҡланмаған, шулай ҙа һүрәт менән биҙәлгән  стена киҫәктәре табылған.
Еманча
Еманча — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Липецк өлкәһе, Белгород өлкәһе, Курск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Девица йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Шибаева Елена Алексеевна
Шибаева Елена Алексеевна (8 март 1923 йыл  — 5 ноябрь 1999  йыл) — юрист, халыҡ- ара хоҡуҡ  буйынса, шул иҫәптән халыҡ-ара ойошмалар хоҡуҡтары белгесе;   Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетын тамалаусы (1946); юридик фәндәр докторы (1969), МДУ юридик факльтеты халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы профессоры (1972—1999);  «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалына лайыҡ була  (1946).
Биографияһы
Елена Шибаева 1923 йылдың 8 мартында Владимир ҡалаһында тыуған, бер аҙҙан һуң Икенсе донъя һуғышынан һуң, 1946 йылда,  Ломоносов исемендәге  Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетын  тамамлай һәм аспирантураға уҡырға инә. 1953 йылда «Проблема права убежища в международном праве» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай — юридик фәндәр кандидаты була. 1954 йылдың февралендә Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетында уҡытыусы була, кесе фәнни хеҙмәткәр, ассистент, өлкән уҡытыусы һәм доцент вазифаларын биләй һәм үҙенең вафатына тиклем МДУ-ла эшләй.
Түбәнге Кельчема
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һикияҙ (Ҡармасан ҡушылдығы)
Һикияҙ  — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡармасан йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км, бассейн майҙаны 239 км².
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шәкәр кукурузы
Аҙыҡ-түлек булараҡ һәм иҡтисади әһәмиәте
Кукуруздың әһәмиәте бик ҙур, ул ҡиммәтле бөртөклө аҙык һәм тереклек аҙығы культураһы. Һабағы һәм япраҡтарынан ҡағыҙ, линолеум, вискоза, яһалма бөкө яһайҙар. Ярмаларынан май һығалар, крахмал алалар, емешлек бағанасыҡтары медицинала ҡулланыла. Был культура башлыса аҙыҡ-түлек етештереүҙә ҡалланыла, бынан тыш мал өсөн фураж була ала. Шулай уҡ кукуруздан юғары сифатлы спирт һәм яғыулыҡ-майлау материалдары ла яһайҙар.
Донндорф (Унструт)
Донндорф (Унструт) (Donndorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 828 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,51 км2. Диңгеҙ кимәленән 120 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6571 һәм автомобиль коды — KYF.
Избище (Гнилуша ҡушылдығы)
Һылтанмалар
Избище (приток Гнилуши)
Кузуча
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәсәнов Кәлимулла Ғүмәр улы
Ғаиләһе
Өйләнгән, ғаиләле була.
Консерватизм
Консерватизмдың барлыҡҡа килеүе
Консерватизм роялизмдан тамыр ала һәм Англияла Реставрация осоронда барлыҡҡа килә. Роялсылар абсолют монархия яҡлы була, король власының Алла тарафынан бирелгәнлеге теорияһын үҫтерә. Англиялағы граждандар һуғышына (1640—1660) тиклем үк сәйәси фәйләсүф, торисы һәм роялсы Роберт Филмер «Патриарх: йәки королдәр власы» тигән хеҙмәтен яҙа, нәҡ ошо хеҙмәт уларҙың доктринаһыҙ һүрәтләй. 1688 йылғы Данлы революциянан һуң ториҙар булараҡ танылған консерваторҙар суверенитеттың өс ҡатламға — король ғаиләһенә, лордтар палатаһына һәм общиналар палатаһына нигеҙләнгәнлеген таный. Әммә оҙаҡ йылдар буйы виттар хакимлыҡ иткәнгә британ консерватизмы артҡы планға күсә. Төп сәйәси көстәрҙең береһе сифатында главной 1830-сы йылдарҙа яңынан алға сыға, исемен консерватив  партия тип үҙгәртә. Ул үҙендә аҡһөйәктәр менән баҙар капиталистарын берләштереүгә өлгәшә.
Бёрк заманынан бирле традицион аҡһөйәктәр консерватизмы менән хәлле синыф араһында көсөргәнеш һаҡлана. XIX быуат аҙағына Бөйөк Британияның Либераль партияһы, үҙенә элекке консерваторҙарҙың бер өлөшөн ҡушып, сауҙа һәм  коммерция яҡлылар партияһын ойоштора.
Великобритания
Но эти же три принципа отстаивает теперь и современная политическая элита консервативной партии — сторонники «большого общества» во главе с Д. Кэмероном, считающие себя консервативными коммунитаристами. .
Канада
Канадские консерваторы образовались из партии лоялистов (тори), покинувшей США после американской революции. Этих консерваторов, занявших ключевые посты в административных и судебных учреждениях, называли Семейным сговором в Онтарио и Клика Шато в Квебеке. Они укрепили существовавшее в течение первых трёх десятилетий XIX века социально-экономическое и политическое расслоение, обрели большую поддержку предпринимателей, церковной элиты в Онтарио и чуть меньшую в Квебеке. Джон А. Макдональд был превосходным лидером движения за объединение провинций и во время пребывания премьер-министром смог соединить англоговорящую протестантскую олигархию и католическое сословие Квебека и сохранить их консервативный союз.
Норвегия
Консервативная партия Норвегии сформировалась благодаря правящей верхушке государственных деятелей и зажиточных торговцев. Целью партии была борьба с популистской демократией либералов. С установлением парламентской формы правления в 1884 году партия потеряла власть. В 1889 году сформировалось первое парламентское правительство, и только в 1930-х годах власть сосредоточилась в руках главной политической партии — лейбористов.
Бүрелек (Һайылмыш ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәүлүмәттәренә ярашлы :
Түбәнге Урдюга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡорт ярусы
Мәскәү ярусы менән бәйләнеш
Мәскәү ярусы урта бүлектең башҡорт ярусы артынан эйәрә һәм таш күмер системаһының түбәнге бүлегенең ҡасим ярусына тиклем бара. Ярус тупһаларын 311,7 ± 1,1-307,2 ± 1 млн йыл элек интервал менән билдәләнгән ..
Чечнева Марина Павловна
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһынан үҙен фронтҡа  ебәреүҙәренә өлгәшә. Һөҙөмтәлә Мәскәүҙән Сталинград янында урынлашҡан В.П.Чкалов исемендәге Үҙәк аэрокулбҡа осоусы-инструктор сифатында йүнәлтелә. 1942 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы. 1942 йыл башында — 588-се төнгө бомбардировщиктар авиация полкының составында (полк У-2 самолеттары менән  йыһазландырылған була)
23 майдың 23 майында полк Көньяҡ фронттың  218-се төнгө бомбардировка  дивизияһына күсерелә  (Ворошиловград янында Таусы Хеҙмәте  ҡасабаһы эргәһендге  аэродромда дислокациялана). 1942 йылдың август айында Марина Чечнева звено командиры була. Кавказды обороналауҙа ҡатнаша; 1942 йылдың 27 сентябрендә  Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 1943 йылдың 8 февралендә 588-се авиаполкҡа  гвардия исеме бирелә һәм 46-сы гвардия итеп үҙгәртелә, ә һуңғараҡ маҡтаулы  «Таман» исемен ала.
Һуғыш йылдарында Марина Чеченева бөтәһе 810 хәрби осош яһай, дошман өҫтөнә 115 тоннанан ашыу йөк ташлай, 6 складты,  5 кисеүҙе, 1 тимер юл эшелонын, 1 самолет, 4 прожекторҙы, 4 зенит батареяһын юҡ итә. Бынан тыш, 40 осоусы-штурман әҙерләй.
Бикбулатов Илдар Ғәлимнур улы
Бикбулатов Илдар Ғәлимнур улы (4 ноябрь 1953 йыл) — рәссам, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1986 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1999).
Биографияһы
Илдар Ғәлимнур улы Бикбулатов 1953 йылдың 4 ноябрендә Белорет ҡалаһында тыуған. Өфө сәнғәт училищеһында (педагогтары А. М. Кудрявцев һәм Н. Л. Самарина) уҡый.
Күргәҙмә
Өфөлә шәхси күргәҙмәләре (1992, 2003, 2015).
Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1999)
Пермь операцияһы (1919)
Пермь операцияһындағы еңеү Ҡыҙыл армияһына артабан һөжүмде Урал яғына (Екатеринбург операцияһы һ.б.) йәйелдерергә мөмкинлек аса.
Башҡортостан мариҙары
Тарихы
Мариҙар тураһында беренсе тапҡыр Кама буйы һәм Урал буйында 15-16 быуаттарҙа документтарҙа телгә алына. Һөрөнтө ерҙәр етмәү, көсләп христианлыҡҡа күсереүҙәренән ҡасып Башҡортстанга күсенәләр. Күсеп килеүселәрҙең ағымы 17-18 быуаттар аҙағына көсәйә.
Түбәнге Чуега
Түбәнге Чуега — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға исемһеҙ №4887 йылғаның һул ярына 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Виленга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Ләмәҙтамаҡ
Хәҙерге торошо
Ауылда мәҙәниәт йорто, китапхана, почта бүлексәһе, фельдшерлыҡ пункты, өс һатыу итеү йорто бар. Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбе һәм балалар баҡсаһы Ҡотош ауылында урынлышҡан. Элек Нуриманов исемендәге колхоз / ауыл хужалығы етештереү кооперативы идараһы Ләмәҙтамак ауылында урынлашҡайны.
Тарихы
Ауылға Ҡошсо ырыуына ҡараған башҡорттар нигеҙ һалған. XVIII быуаттың урталарында барлыҡҡа килгән ауыл. Мулла Хисаметдин Кинзин нәҫелдәре һөйләүенсә, ауыл мәсете 18 быуат уртаһында күсереп килтерелгән. 1735 —1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы баҫтырылғандан һуң, ауылдар яндырылған, халҡы икенсе ергә ҡыуып ебәрелгән. Хәтирәләр буйынса беҙҙең ата-бабалар Яраҫтау ауылы урынында булған Ҡошсо ырыуының төп ауылы ихтилал ваҡытында яндырылғандан һуң күсеп килгәндәр. Икенсе вариант буйынса Мәләкәҫ ауылынан күсеп килгәндәр тигән фекер бар. Ике ауылда ла Мәтәй, Туғыҙ аймаҡтары бар. Ауылда тағы Аҡай аймағы бар. Ҡошсоларҙың ике Ләмәҙтамаҡ һәм Мәләкәҫ ауылдары исемдәре йылға (гидроним) менән бәйле, башҡа ауылдар кеше исеменә таяна. Был ике ауыл ваҡыт буйынса һуңыраҡ нигеҙләгән.
Ниязов Сапарморат Атай улы
Төркмәнстандың ғүмерлек президенты
1993 йылдың икенсе яртыһында Төркмәнстан Демократик партияһы (элекке Төркмәнстан Коммунистаря партияһы) Сапармурат Ниязовтың полномочиеларын икенсе срокҡа, 1997 йылда һайлауҙар үткәреп тормайынса, 2002 йылға тиклем оҙайтыуҙы тәҡдим итә.
Ләмәҙтамаҡ
Урамдары
Рәсми булмаған урам исемдәре.
Тирә — яҡ мөхит
Был мәғлүмәт ауыл кешеләренән һорап яҙылды.
Ниязов Сапарморат Атай улы
Ниязовтың үлеме һәм сәйәси эҙемтәләре
Ниндәйҙер тәртип боҙоуҙар ҙа күҙәтелмәй (ҡаты режимлы Овадан-Депе колонияһындағы тотҡондарҙың бунт күтәрергә маташыуын иҫәпкә алмағанда ).
Ниязов вафатынан һуң Төркмәнстандың хәүефһеҙлек советы йыйыла. Конституция буйынса, президент баҡыйлыҡҡа күскән осраҡта уның вазифаһы парламент (Мәхлес) рәйесенә йөкмәтелә, һәм ике ай эсендә яңы һайлау көнө билдәләнелә. Шулай итеп, Овезгелде Атаев президент вазифаһын башҡарыусы булырға тейеш була..
Кундат
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ниязов Сапарморат Атай улы
Хәтер
Йыл һайын 21 декабрҙә Төркмәнстанда Төркмәнстандың беренсе президенты Сапармората Атай улы Ниязовты Иҫкә алыу көнө билдәләнелә. 2012 йылда Ҡыпсаҡ ауылы зыяратына барып зыярат ҡылыу үткәрелә.
Ланин
Ланин — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Липецк өлкәһе, Белгород өлкәһе, Курск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Потудань йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Эржиес
Ошо осорҙа Аргей ''бор. гр. Αργαίος, Ἀργαῖον ὄρος, лат.'' Argaeus , Аргеос, Аргеус тип йөрөтөлгән, Аргеос, Аргеус (боронғо грек, латин ырыуы) йәки Аргей тауы культы Архелай Филопатор батша ваҡытында тергеҙелгән. Аргей тауын илаһилаштырыу культы III быуат аҙағына тиклем дауам иткән. Илаһи Аргея тауының һүрәте тәңкәләрҙә һуғылған һәм геммаларҙа соҡоп яһалған. и другие учёные пишут о культе Зевса Аргейского. Эдуард Гергард һәм башҡа ғалимдарҙың Аргейлы Зевс культы тураһында яҙмалары бар. Гай Юлий Солин әйтеүенсә, каппадокиялылар, Алла Аргеяла йәшәй, тип раҫлай. Максим Тирский былай тип яҙған: «Каппадокийлылар тауҙы илаһ тип һанай, уның менән ант итә һәм изге һын һанап уға баш эйә». («Каппадокийлылар өсөн тау — алла, йыуаныс та, кумир ҙа», Ὄρος Καππαδόκαις καὶ θεὸς καὶ ὅρκος καὶ ἄγαλμα). Ай планетаһындағы Аргей пигы Mons Argaeus Аргей тауы атамаһынан алынған.
Михайлов Златоверх монастыры
Тарих
Батый Киевты яулап алған заманда, һәм Ҡырым ханы Миңле Гәрәй 1482 йылда Киевҡа һөжүм иткән ваҡытта, Златоверх монастыры ҙур зыян күрә. Поляк королдәре уға үҙҙәре теләгән игумен һайларға теләйҙәр, ғәскәр башлыҡтарына һәм митрополиттарға  үҙаллылыҡ бирәләр.
Емереү
1930 йылдар урталарында, УССР-ҙың баш ҡалаһы Харьковты Киевҡа күсергәс, соборҙы емереп ташлау һәм уның урынына административ биналар төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Ҡайһы бер сәнғәт белгестәренең (мәҫәлән: репрессия үткән Макаренко  Николай Емельяновичтың, Айналов Дмитрий Власьевичтың) соборҙы һаҡлап алып ҡалырға ынтылыштары (һис юғы уның монголдарға тиклемге өлөшөн) бина диуарынан боронғо мозаика һәм фрескаларҙы ғына сиеп алырға рөхсәт иткән властар тарафынан кире ҡағыла. 1934—1936 йылдарҙа собор тирелә, ә 1937 йылда уның ҡалған ҡоролмалары шартлатыу юлы менән юҡҡа сығарыла. 1934—1935 йылдарҙа имен ҡалған мозаикалар яңы ерлеккә төшөрөлә һәм Киевтағы София соборына күсерелә (етәксеһе Фролов Владимир Александрович булған реставраторҙар төркөмө). «Евхаристия» мозаикаһы өсөн София соборының күргәҙмә залында тышҡы яғы буйынса Михайлов соборы апсидаһын ҡабатлаусы махсус диуар төҙөйҙәр. Ленинград (Дәүләт Эрмитажына), Мәскәү (Дәүләт Третьяков галереяһы) һәм Киев (София соборы) музейҙарына ҡайһы бер Фрескалар күсерелә. 1941 йылда Киевта ҡалдырылған мозаика һәм фрескалар немец илбаҫарҙары ҡулына эләгә. Һуғыштан һуң улар СССР-ға ҡайтарыла, ләкин уларҙың күп өлөшө Киев, Мәскәү, Ленинград һәм Новгород музейҙарына барып етмәй. Изге Варвараның үлек кәүҙәһе 1960 йылдың башынан алып, Киевтағы  Владимир соборында һаҡлана.
Откоса
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Йүзәй
Яңы Йүзәй (Новоюзеево) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренё ҡарата халыҡ һаны 119 кеше. Почта индексы — 452645, ОКАТО коды — 80258840003.
Няфта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Виленка (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Шағанай Бурһыҡов
Биографияһы
4. Һәр никахтан 25 тин күләмендә йыйылған "туй аҡсаһын"ан баш тартыуҙы.
Ломовечин (Снова ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Задонск ҡалаһынан Лиски ҡалаһына тиклем, Воронежот (башынан Воронеж һыуһаҡлағысына тиклем) һәм Тихая Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Беслан
Уның составындағы берҙән-бер тораҡ пункт булараҡ «Беслан ҡала биләмәһе» муниципаль берәмеген тәшкил итә.
Географияһы
Беслан — Дондағы Ростов— Баҡы тармағында урынлашҡан мөһим тимер юл үҙәге һәм Владикавказға алып барыусы тармаҡтың баш пункты булып тора.
Тарихы
1961 йлдың 15-16 сентябрендә ҡалала 700 кеше ҡатнашҡан урам болаһы беспорядки булды. Милиция биш кешене тотҡарларға маташыу сәбәпле, тәртип һаҡсыларына ҡораллы ҡаршылыҡ күрһәтелә. Бер кеше үлә. Ете кеше хөкөөмгә тарттырыла.
Бесланда теракт
Теракттан һуң, Рәсәй президенты Путин Владимир Владимирович 2004 йылдың 13 сентябрендә Рәсәйҙең Көньяҡ федераль округында ижтимағ-иҡтисади хәлде яҡшыртыуға йүнәлтелгән саралар күрелеүе, террорсылыҡҡа ҡаршы көрәште көсәйтеү һәм илдә дәүләт власын нығытыу тураһында иғлан итә. Атап әйткәндә, Федерация субъекттары вазифалы кешеләрен тура һайлауҙар аша түгел, ә Президент тәҡдим иткән кандидатты закон сығарыу органдарының ҡарары менән тәғәйенләү нинциативаһы менән сыҡты. Телевидение аша сығыш яһағанда, Путин башланғысын Беслан трагедияһына бәйләне. Законопроект об отмене прямых губернаторских выборов был разработан и принят 2004 йылдың декабрендә тура губернатор һайлауҙарын юҡҡа сығарыу тураһында закон проекты 2004 йылдың декабрендә эшләнде һәм ҡабул ителде.
Ярцов Аникита Сергеевич
Никита Сергеевич Ярцов (Ярцев) ( — ) — тау сәнәғәте эшмәкәре, Петербург тау училищеһы директоры, 1797-1802 йылдарҙа идараның баш заводтары канцелярияһы башлығы, тулы хоҡуҡлы дәүләт кәңәшсеһе.
Биографияһы
1807—1819 йылдарҙа А.С. Ярцов тарафынан 8 томлыҡ «Россия тау тарихы» (ҡулъяҙмаларҙа һаҡланған) яҙыла. Уны яҙыу өсөн материалдарҙы Ярцов 1797 йылда Берг-коллегияһы Президенты М.Ф. Соймонов тәҡдиме буйынса маҡсатлы йыя башлай.
Бүләктәре
Үҙ ҡаҙаныштары өсөн бер нисә тапҡыр бүләкләнә :
Ярцовтарҙың тау династияһы
С. С. Ярцовтың улы:
Элементар алгебра
Элемента́р а́лгебра — ысын һәм комплекслы һандар өҫтөндә алгебраик аңлатмалар һәм тигеҙләмәләрҙе өйрәнеүсе, алгебраның иң боронғо бүлеге.
Тигеҙләмәләрҙе сығарыу
Тигеҙләмә — ул: Тигеҙләмәне сығарыу — аргументтың, был тигеҙлек дөрөҫ булғандағы, ҡиммәттәрен табыу мәсьәләһе ул. Аргументтарҙың мөмкин булған ҡиммәттәренә өҫтәлмә шарттар ҡуйылыуы мөмкин (бөтөн һан, ысын һан булыуы һәм башҡалар). Тигеҙләмәләрҙе сығарыу — алгебраның һәм ғөмүмән алғанда математиканың төп мәсьәләләренең береһе, фәндең тарихи үҫеше барышында был мәсьәләнең төрлө төрҙәре өсөн бик күп ысулдар (алгоритмдар) эшләнгән.
Тарихи очерк
Европала, Иордан Неморарийҙың ваҡыты еткәнсе геометриянан айырылмаған «Арифметика» һәм «О данных числах» (XIII быуат) китаптарында, символик алгебра башланғыстары күренә. Унда, шулай уҡ Фибоначчиҙә «a ат f көн эсендә e үлсәм һоло ашайҙар» тигәнерәк һүҙбәйләнештәр осрай. Әммә уларҙа символизм телмәрҙең дөйөм концепцияһына инмәй әле.
Реставрация сәнғәте институты
Һылтанмалар
Официальный сайт ИИР
Ҡытаутамаҡ ҡала округы
Географияһы
Ҡытаутамаҡ ҡала округы биләмәләренә тағы ла Вязовой, Минкә тимер юл станциялары, Түбәләҫ туҡталҡа пункты инә.
Ауыл хужалығы
Округта бер ауыл хужалығы предприятиеһы, 11 крәҫтиән (фермер) хужалығы эшләй.
Үҫемлекселек продукцияһы 165,6 миллион һум тәшкил иткән, малсылыҡ продукцияһына 152,9 миллион һум тура килгән (2016).
Торлаҡ фонды
Ҡала округының торлаҡ фонды 645,2 мең квадрат метр тәшкил итә, һәр кешегә уртаса 25,24 квадрат метр тура килә.
Мари традицион дине
Тарихы һәм үҙенсәлектәре
Ғибәҙәт йыйылыштары һәм күмәк намаҙ традицион календарға ярашлы үткәрелә, шул уҡ ваҡытта Һәр ваҡыт Ай һәм Ҡояш торошо иҫәпкә алына. Йәмәғәт намаҙҙары, ҡағиҙә булараҡ, изге сауҡалыҡтарҙа уҙғарыла. Доға ҡылыу менән онаеҥ карт, карт кугыза) етәкселек итә
Хәҙерге ваҡытта ғибәҙәт ҡылыуҙар аллаларға башҡарыла:
Үрге Пышма
1929 йылда Үрге Пышма баҡыр электролит заводы төҙөлә башлай, завод 1934 йылда беренсе баҡыр бирә.
Үрге Пышмала Рәсәйҙә юғары техник белем биргән берҙән-бер шәхси юғары уҡыу йорто эшләй - УГМК-ның техник университеты.
Зәңгәр төҫ - Үрге Пышма халҡының һәм эшселәренең абруйы һәм тыныс хеҙмәте билдәһе.
Венера көҙгөһө - традицион рәүештә баҡыр билдәһе булараҡ ҡулланыла, уны сығарыу һәм эшкәртеү менән муниципаль берәмектең боронғо һәм хәҙерге тарихы тығыҙ бәйле.
Ҡош юлы
Ҡош юлы Андромеда галактикаһы (М31), Өсмөйөш галактикаһы (М33) һәм 40-лап  кәрлә юлдаш галактикалар менән (үҙенең һәм Андромеданыҡылар менән) галактикаларҙың Төбәк йондоҙҙар тупланмаһының (Ҡыҙ йондоҙҙар тупланмаһы) төбәк төркөмөн тәшкил итә.
Массаһы
2016 йылдың майында Канада астрофизиктары баҫтырып сығарған мәғлүмәт буйынса Галактика массаһы  7 Ҡояш массаһы тәшкил итә.
Сәғитов Салауат Тәлғәт улы
Биографияһы
2000—2003 йылдарҙа ― Өфө ҡала хакимиәтенең мәҙәниәт идаралығы начальнигы урынбаҫары.