cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тирәкәй
Тирәкәй (Терекеево) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 130 кеше. Почта индексы — 452347, ОКАТО коды — 80243845005.
Ручьи (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лыткин Василий Ильич
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәр өлкәһе боронғо Пермь яҙма ҡомартҡылары, коми теленең боронғо тарихы һәм хәҙерге пермь телдәренең тере һөйләше өлкәһендә.
Тәгәрмәс
«Тәгәрмәс»- «тәгәрләп барыу», «тәгәрләү» (катиться, двигаться хорошо) һүҙҙәре менән тамырҙаш («тәкәрләк»- юрматы диалектында «улитка», «тәгәрәмәй»- ҡайһы бер төньяҡ-көнбайыш башҡорт диалекттарында «тәгәрмәс»).
Механика
Тәгәрмәстең төрлө өлөштәре араһындағы төп кинематик һәм динамик мөнәсәбәттәр уны ҡаты есем итеп ҡарауҙан алына һәм геометрик үҙенсәлектәргә, башланғыс шарттарға, эксплуатация шарттарына һәм башҡа нәмәләргә ҡарап билдәләнә. Тәгәрмәс үҙәккә беркетелгән йәки үҙәктә әйләнеүсе күсәргә керетеп ҡуйылһа, иң ябай механизм тип һанала. Йыш ҡына тәгәрмәс хәрәкәтте тәьмин итеү маҡсатында ҡуйыла, был осраҡта ул транспорт сараһына инә. Ике тәгәрмәс күсәр менән тоташтырылһа, тәгәрмәстәр бер төрлө әйләнә.
Үҙенсәлекле тәгәрмәс төрҙәре
Моторлы тәгәрмәс
Pedrail (англ.) системаһы тәгәрмәстәре ( туғынға шарнирҙар менән беркеп ҡуйылған таяныу «башмаҡтары» бар, с опорными «башмаками», шарнирно закреплёнными на ободе).
Тәбиғәттә
Кеше йыш ҡына тәбиғәткә оҡшатып яңы әйберҙәр уйлап барлыҡҡа таба (мәҫәлән, тәүге самолёттар ҡоштарҙы хәтерләтә), әммә тәбиғәттә тәгәрмәскә оҡшаш конструкциялар бик аҙ. Тикшеренеүселәр быны түбндәгеләр менән бәйләй: - тәгәрмәстең өҫтөнлөктәре һирәк шарттарҙа ғына күренә. Тәгәрмәс кәрәкле һөҙөмтә бирһен өөсөн шыма ер кәрәк. Хайуандарҙың аяҡ-ҡулдары күп функциялы ҡоролма (движитель) булып тора: суҡыш (аяҡ) ярҙамында яҫылыҡ өҫтөндә генә түгел, ә һикереп тә, йөҙөп тә, һыуға сумырға, күтәрелергә, еңеп сыҡҡыһыҙ ҡаршылыҡтарҙы еңеп сығырға, ян-яҡҡа боролорға, урынына боролорға һ.б. мөмкин. Был ҡырағай тәбиғәттә эволюцион өҫтөнлөк бирә.
Эмиль (исем)
Билдәле кешеләр
Ғарифуллина Аида Эмиль ҡыҙы (30 сентябрь 1987 йыл) — татар опера һәм эстрада йырсыһы. Татарстандың атҡаҙанған артисы (2013).
Н. К. Крупская исемендәге Мари дәүләт педагогия институты
Тарихы
Институтының беренсе директоры шул дәүерҙең күренекле ғалимы, мари яҙыусыһы И. Е. Романов була.
1935 йылдың 1 ғинуарынан ике йыллыҡ уҡытыу ваҡыты менән Уҡытыусылар институты эшләй башлай. Ул һуғыштан һуңғы тәүге йылдарҙа тиклем эшләй һәм тулы булмаған урта мәктәптәр өсөн ике меңдән ашыу уҡытыусы әҙерләй.
1981 йылда, үҙенең 50 йыллығында, институт «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.
Бикбаев Нәсибулла Рәхмәтулла улы
Биографияһы
1933 йылдың июненән яңы алфавитты (яңалифты) индереү буйынса комиссия рәйесенең урынбаҫары була.
Киев Фрёбель институты
Киев Фрёбель институты — Киевский Фрёбелевский институт - Рәсәй империяһының Киевтағы педагогия юғары уҡыу йорто. 1907 йылдың мартынан 1920 йылға тиклем эшләгән.
Украинаның Тарас Шевченко исемендәге милли премияһы
Награданың тарихы
Беренсе мәртәбә премия 1962 йылдың 9 майында тапшырыла. Беренсе дипломдарға һәм лауреат исеменә Павел Тычина, Олесь Гончар һәм Платон Майборода лайыҡ булған. Ул ваҡытта лауреаттың премияһы аҡсалата 2500 һум тәшкил иткән.
Премия тураһында
Йыл һайын 9 мартында Украина Президентының Милли премия тапшырыу тураһындағы Указы гәзитендә баҫылған һәм радио һәм телевидение буйынса хәбәр ителә.
Ислам терминдары
Ислам терминдары даирәһенә был диндең тарихына бәйле, шәриғәт һәм дини хоҡуҡиәт, мәсеттәр (ғибәҙәтханалар) һәм уларҙың ҡоролошо, ғибәҙәттәр башҡарыу кәрәк-ярағы, дини йолалар, Исламдың биш нигеҙенә ингән, уларға бәйле терминдар һәм башҡалар инә.
Северная Вайзица
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Заимка ауыл советы (Дыуан районы)
Административ үҙәге —  Заимка ауылы. Хакимиәт адресы: 452546, Башҡортостан Республикаһы Башкортостан, Дыуан районы, Заимка  ауылы, Советская урамы, 3-сө һанлы йорт
Элиста (Яшкул ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ниязбай (исем)
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Килич Ниязбай — Хива ханлығында 1815 йылда ҡаҙылған ҙур канал.
Северуха (йылға)
Северуха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лодьма - күле, Лодьма - йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Никольский (Ҡыуандыҡ районы)
Тарихы
2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районының Краснознаменка ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында раҫланған.
Яңы Һамар (Ҡыуандыҡ районы)
Географияһы
Ауыл Бохарсы йылғаһының һул яҡ ярында округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан яҡынса 5 километр алыҫлыҡта төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан.
Mines ParisTech: донъя университеттарының профессиональ рейтингы
Mines ParisTech: донъя университеттарының профессиональ рейтингы — француз Ҙур мәктәптәре (Grande école) Париждың Тау Мәктәбе (Mines ParisTech) юғары уҡыу йорттары категорияһындағы университеттар рейтингы.
Мәсәғүт ауыл Советы (Дыуан районы)
Тарихы
Мәсәғүт ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дыуан районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Печуга (Печуга №3272 ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Одесса юғары ҡатын-ҡыҙ медицина курстары
Уҡытыу даирәһе
Юғары ҡатын-ҡыҙ медицина курстары бөтәһе алты сығарылышты тормошҡа ашырған: беренсеһе 1914 декабрҙә булған (сығарылыш уҡыусыларының күбеһе Беренсе донъя һуғышына һәм һуғыш госпиталдәренә киткән), һуңғы сығарылышы — 1920 йылда (Рәсәйҙә Граждандар һуғышы йылдарында). Шунан һуң Одесса ҡатын-ҡыҙҙар медицина курстары Одесса медицина институты составына инә (хәҙерге Одесса милли медицина университеты).
Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Одесские высшие женские курсы
Элсмир (утрау)
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Утрауҙа йәйге осорҙа ҡоштарҙың күп төрҙәре оя ҡора, улар араһында аҡ өкө, поляр сарлаҡ. Ултыраҡ ҡоштарҙан аҡбаш турғай һәм тундра ағунаһы осрай.
Палеонтология
Поляр төн ҡыйынлыҡ тыуҙырған, әммә ҡаҙыныуҙарҙан күренеүенсә, йылы климат шарттарында хайуандар һәм үҫемлектәр был мәсьәләне уңышлы хәл иткән. Корифодонтар — гиппопотамдарға оҡшаш, бейеклеге 1 метрға тиклем һәм оҙонлоғо 2,5 метрға тиклем булған эре һөтимәрҙәр. Күрәһең, улар утрауҙан көньяҡҡа күсмәгән, ә даими йәшәгән. Поляр төндә улар ҡойолған япраҡтар менән туҡлана, һуңынан бәшмәктәргә һәм ылыҫлы тоҡомдарға күсә, ә йәйге һәм ҡышҡы аҙыҡ өсөн унификацияланған яңаҡ уларға теләһә ниндәй туҡланыу төрөнә лә яраҡлашырға мөмкинлек бирә. Ул осорҙағы арктик киң япраҡлы урмандар һөҙөмтәлелеге буйынса Американың Көньяҡ-Көнсығышындағы урмандарҙан ҡалышмай.
Палеотериялылар — имеҙеүселәрҙең юҡҡа сыҡҡан ғаиләһе. Парһыҙ тояҡлылар (Perissodactyla) отрядына ҡарағанлыҡтан, улар аттар ғаиләһенең яҡын туғандары булып һаналған. Палеотерийҙарҙың күбеһе ваҡ булған. Уларҙың иң тәүге вәкилдәре иңбашында ни бары 20 см бейеклеккә етә, ә һуңғы палеотерийҙарҙы ҙурлығы буйынса сусҡа йәки пони менән сағыштырып булған.
Утрауҙың көнбайышында (78° 33′N 82° 22′W) палеонтологик табылдыҡтарҙың урыны Beaver Pond бар. Табылдыҡтар — плиоцен дәүерендәге бореаль урман (тайга) биоценозынан ҡалған яҡынса 3,5 —3,75 млн йәшлек организмдарҙың ташҡа әүерелгән ҡаҙылмалары; һөтимәрҙәрҙән — айыу (Protarctos abstrusus), ҡуян (Hypolagus), ҡондоҙ (Dipoides), эт һымаҡтар (Eucyon), дөйәләр (Paracamelus). Шуларҙың Protarctos abstrusus, Eucyon һәм Paracamelus Азиянан килгән. Ул дәүерҙә Төньяҡ Американың поляр аръяғында уртаса йыллыҡ температура хәҙергегә ҡарағанда күпкә юғарыраҡ була.
Ивона Фиалкова
Карьераһы
Ивона Фиалкова өсөн тәүге халыҡ-ара ярыштар 2011 йылда юниорҙар араһында донъя чемпионаты була, унда ул 16 генә йәш булһа ла, ул 19 йәшкә тиклемге йәш категорияһында сығыш яһай. Һуңыраҡ, бер нисә тапҡыр донъя юниорҙар ярыштарында ҡатнашҡан, әммә унда айырым уңышҡа өлгәшмәй. 2013 йылда юниорҙар араһында йәйге биатлон буйынса донъя чемпионатында ул спринтта һәм эҙәрлекләүҙә ике алтын миҙал яулай.
Михайловка ауыл Советы (Дыуан районы)
Михайловска ауыл Советы  — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районындағы муниципаль берәмек.
Аҡ туҡыранбаш
Ботаник яҙма
Тамыр системаһы тармаҡлы, күп яҡлы, төп тамыры ҡыҫҡа.
Ирекле көрәш
Тарих
Тарихи мәғлүмәттәрҙән билдәле булыуынса, Британия Империяһында ярышташтарға аяҡтарҙы тотоу һәм аяҡтар ярҙамы менән хәрәкәттәр эшләүҙе рөхсәт иткән көрәш төрө булған{.
1912 йылда Стокгольмдағы Йәйге Олимпия уйындары башланыр алдынан Халыҡ-ара көрәшселәр союзы ФИЛА ойошторола(Internationaler Ring Verband). Уның беренсе рәсми конгресы (Швециялағы йыйылышты иҫәпләмәгәндә) 1913 йылдың июнендә Берлиндә үтә.
1980-сы йылдарға табан донъяла ҡатын-ҡыҙҙар араһында ирекле көрәш буйынса ярыштар танылыу таба. Һөҙөмтәлә 2004 йылда был көрәш төрө Йәйге Олимпия уйындары программаһына индерелә. Һәм ул, дзюдо һәм тхэквондонан ҡала, ҡатын-ҡыҙҙар араһында ҡапма-ҡаршы бергә-бер көрәшеүҙең өсөнсө төрө булып китә.
Сәнғәттә ирекле көрәш
Кинематограф
Мартина Храпанова
Биографияһы
Мартина Храпанова 1989 йылдың 14 декабрендә тыуған. Храпанова биатлон менән 10 йәштән шөғөлләнә башлай. 2006 йылда йәш спортсы IBU кубогында тәүге тапҡыр сығыш яһай. 2008 йылда Германияның Рупольдинг ҡалаһында йәштәр кимәлендә үткән юниорҙар чемпионатында спринтта 11-се урын иң яҡшы һөҙөмтәһе була. 2009 йылда Өфөлә уҙғарылған Европа чемпионатында Мартина эстафета йыйылмаһы составында пьедесталға яҡын 5-се урынға күтәрелә.
Рус-литва һуғыштары
1238—1245 йылғы походтар
1245 йылда литвалар Торжок һәм Бежецк тирәһендә һөжүм итәләр, шул ваҡытта Торжокта кенәз булған Ярослав Влидимировичты ҡыйраталар. Тверҙән һәм Дмитровтан ярҙам алып, Ярослав литваларға һөжүм итә һәм уларҙы еңә. Новгородтан ғәскәр менән килгән Александр Торопец ҡалаһын яулай һәм Новгород кешеләрен тыуған яҡтарына ҡайтара. Шунан үҙ көстәре менән литва ғәскәрен ҡыуып етә һәм уны Жижица күле янында ҡыйрата, шул иҫәптән кенәздәрен, ҡайтыу юлында Усвят тирәһендә башҡа литва отрядын тар-мар итә.
Софьина
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Уфимский край (гәзит)
Тарихы
1848 йылдан башлап "Өфө губерна ведомостары"ның рәсми булмаған өлөшө булараҡ баҫылған (өҫтәмә исем "Өфө губерна ведомостары"ның рәсми булмаған өлөшө ); № 89 1906 йылдан башлап өҫтәмә исемһеҙ; 1907 йылдан — сәйәси-ижтимағи һәм әҙәби гәзит. Өфө. 1906—1916. 1906 йылдан башлап — үҙ аллы гәзит.
Бүлектәре
Рәсми булмаған хроника яҡтыртыла, аналитик мәҡәләләр, литерлы әҫәрҙәр, белдереүҙәр баҫыла.
XX быуатта сығыу графигы
1910 № 1 (1-I) — № 283 (31-XII)
Подыкса
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Рухтин ауыл Советы (Дыуан районы)
Рухтин ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районындағы муниципаль берәмек.
Ингмар Бергман
Биографияһы
Бергман Ингмар 1918 йылдың 14 июлендә Швецияның Уппсала ҡалаһында тыуған. Стокгольм университетын тамамлай, бында әҙәбит һәм сәнғәт тарихын өйрәнә.
Хо Ши Мин
Тәүге йылдары
Вьетнам йолалары буйынса, мәктәпкә барыр алдынан Нгуен Шинь Кунг икенсе (рәсми йәки «китап» исеме) — исемен ала.
Музей
Хо Ши Мин Президент һарайы музейы дворец (Ханой; бер бағанала ғибәҙәт йорто).
Бешмә (ауырыу)
Иҫкәртеү
Вакцинация, ветеринария-санитария ҡағиҙәләрен үтәү, карантин саралары, дезинфекция һ.б. Башҡортостанда һыйыр малының бешмә ауырыуы һуңғы тапҡыр 1980 йылда теркәлгән. 20 быуаттың 70‑се йылдарында Ветеринария лабораторияһында бешмә эпизоотологияһы өйрәнелә, уны диагностикалау һәм булдырмау ысулдары эшләнә (Р. Х. Йәнекәев һ. б.). Башҡортостан Республикаһы Ветеринария идаралығында ауырыуҙы бөтөрөү саралары эшләнгән (В. М. Болдырев һ. б.).
Салғыя ауыл Советы (Дыуан районы)
Тарихы
Салғыя ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дыуан районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә
Сюзьма (йылға)
Сюзьма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Двинская мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 158 км.
Ярославль дәүләт ауыл хужалығы академияһы
Факультеттары
1983 йылдан академияла ситтән тороп уҡыу бүлеге эшләй.
Вальтер Гропиус
Биографияһы
1907 йылда Гропиус Петер Беренстың оҫтаханаһында эшләй башлай, уның менән бергә архитекторҙар Людвиг Мис ван дер Роэ һәм Ле Корбюзье ла эшләй. 1910 йылда, Беренста өс йыл эшләгәндән һуң, Гропиус, дизайнер һәм архитектор булараҡ, үҙ аллы эш башлай. Дизайнер булараҡ, ул бина эсендәге ҡоролмалар, обойҙар, сериялы мебель, автомобиль кузовы һәм тепловоз проекттарын әҙерләй. Уның архитектурала беренсе мөһим эше — Адольф Мейер менән бергә проектлаған Альфельд ҡалаһындағы (Лайне буйындағы) «Фагус» аяҡ кейеме фабрикаһы бинаһы («Fagus-Werke»). Был бина оҫтаның архитектуралағы үҙенсәлекле ижадының тәүге билдәһе, иртә модернизмдың башланғыс өлгөһө булып тора. 1920 йылдарҙа архитектуралағы был йүнәлеш «Яңы төҙөлөш» (Neues Bauen) һәм «Яңы әйберҙәр» («Neue Sachlichkeit»)төшөнсәһе менән билдәләнә.
Баухауc стилен булдырыу
1946 йылда Гропиус «The Architects Collaborative, Inc.» (TAC) төркөмөн булдыра. Был төркөмдөң эш һөҙөмтәһе — Кембриджда Гарвард университетының уҡытыу үҙәге (Graduate Center der Harvard University in Cambridge) (1949/50 гг.); Гропиустың Гарвардтағы уҡыусылары араһында — бик уңышлы эшләүсе Йео Минь Пей. Ғүмеренең һуңғы йылдарында Гропиус Берлинда йәшәй, унда 1957 йылда «Интербау» төҙөлөш күргәҙмәһе сиктәрендә Ганзафиртель районындағы торлаҡ кварталында туғыҙ ҡатлы йорт проектын эшләй (Interbau). Эскә кереп торған ярым түңәрәк фасад һәм асыҡ беренсе этаж, алға сығып торған ярым түңәрәк көньяҡ фасад һәм асыҡ беренсе этаж - һуңғы модерндың ғәҙәти өлгөһө. 1963 йылда Гропиус Берлин Ирекле университеты почетлы докторы исеменә лайыҡ була.
Ҡәҙрәк ауыл биләмәһе
Административ үҙәге — Ҡәҙрәк ауылы.
Тарихы
Кадрәк ауылында төп белем биреү мәктәбе, ауыл мәҙәниәт йорто, китапхана, ФАП, магазин эшләй.
Америка Ҡушма Штаттары
Закондар сығарыу власы
Парламенты — АҠШ Конгрессы.
Рәсәйҙәге АҠШ илселеге
1978—1983 йылдарҙа илселектә, СССР-ҙан китеү хоҡуғын көтөп, Себер пятидесятниктары йәшәгән.
Йыр
Йыр — шиғыр тексын еңел, хәтерҙә ҡалырлыҡ көй менән берләштергән вокаль музыка. Йыр жанр, бәйләнеш, башҡарыу формаһы һәм башҡа билдәләре менән айырыла. Йыр бер йырсы тарафынан һәм хор тарафынан башҡарылыуы мөмкин. Йыр музыкаль инструменттарға ҡушылып, һәм ҡушылмай башҡарылыуы (a cappella) мөмкин.
Төрлө социаль ҡатлам йырҙары
Теге йәки был халыҡтың йыры ғына түгел, ә икенсе синыф ҡатлам йырҙары тураһында ла (крәҫтиән, дворянлыҡ, эшсе һәм башҡа) һәм ваҡыт арауығы (урта быуат йыры, заманса популяр йыр) тураһында ла һөйләргә кәрәк.
Башҡорт халыҡ йырҙары
Башҡорт халыҡ йырҙары төрлө сәхнәләрҙә яңғырай, йышыраҡ ҡурай моңона ҡушылып башҡарыла.
Әрмән теле
V—X быуаттар
Әрмән телен тәүге өйрәнеүсе тип Месроп Маштоцты атайҙар (361—440), ул 406 йылда әрмән алфавитын төҙөгән. Алфавитты төҙөгәс, Маштоц ғалим-монахтар төркөмө менән әрмән теленең фонетик һәм орфографик нормаларын билдәләй. V быуаттың икенсе яртыһында әрмән теленә Дионисий Фракийскийҙың «Грамматика сәнғәте» (б. э. т. II—I бб.), һәм шунан һуң әрмән телен өйрәнеүенең, тел өйрәнеү фәнендәге үҙ ҡараштары формалашыуының яңы этабы башланған һәм ул әрмәндәрҙең беренсе үҙ аллы лингвистик дисциплинаһы булған. Был йөҙйыллыҡтан һуң грамматика буйынса бик күп хеҙмәттәр барлыҡҡа килә. Был хеҙмәт башҡа иртә урта быуат һәм урта быуат Әрмәнстан телсе-ғалимдарының — Мамбре Верцанохтың (V быуат), Давид Анахттың (V—VI века), Мовсес Кертогтың (VII быуат) һәм башҡаларҙың тикшеренеү эштәренең нигеҙен тәшкил иткән. Езник Кохбаци (374/380—450) тәүләп әрмән диалекттарын айырыу буйынса тырышлыҡ һалған, уларҙы «түбәнге» һәм «үрге» диалекттарға айырған. Давид Грамматик (V—VI бб. "Грамматик аңлатмаһы"нда әрмән теленең этимология принциптарын төркөмләү эшенә айырата ҙур өлөш индергән . Давид этимологияны билдәләгәндә етерлек һаҡлыҡ күрһәтер кәрәк тигән һәм «<этимология> табыу һәр кемдең <эше> түгел, ә тик аҡыл менән эш итеүселәр эше» тип билдәләгән. Степанос Сюнеци (VI — 735 й. үлгән), грамматика беренсе сығанаҡ булараҡ әҙәбиәткә таянырға тейеш, әҙәбиәт кенә грамматиканың дөрөҫ яҙыуҙы (орфография) һәм дөрөҫ әйтелеште (орфоэпия) хәл итеүҙәге, әҙәби тексты тәнҡитләүҙәге әһәмиәте тураһында һорауҙар ҡуя һ. б., тигән . Сюнеци әрмән диалекттарын беренсе тапҡыр төркөмләгән (классификация), үҙәк һәм периферия диалекттарын айыра, әрмән теленең 7 периферия диалектын һанап сыға ,уларҙың әҙәби әһәмиәтен билдәләй : Һәм шулай уҡ үҙ телеңдең урта һәм үҙәк диалекттарын ғына түгел, ил ҡырындағы барса, корчай һәм хут һәм Дүртенсе Әрмәнстан һәм спер һәм сюний һәм арцах диалекттары булһынмы, белергә /кәрәк/, сөнки был /диалекттар ҙа/ шиғыр төҙөү һәм шулай уҡ тарих өсөн файҙалы
XVII—XVIII быуаттар
XVI быуат уртаһынан Европа ғалимдары ла әрмән теле менән ҡыҙыҡһына башлай, әммә әрмән телен өйрәнеү Европала тик XVII быуаттың беренсе яртыһынан ғына башлана. Ошо йөҙйыллыҡтан ғына әрмән тел ғилеме тарихы грамматиктар тарафынан яһалма рәүештә индерелгән латин әйтелеш формалары арҡаһында «латинлаштырылған әрмән теле» тип йөрөтөлгән яңы тарихи периодына аяҡ баҫа. Ләкин шуға ҡарамаҫтан, был период әрмән лингвистик фекер үҫешендәге мөһим аҙым булып тора. Ғалимдар әрмән теленең бөтөн төҙөлөшөн тасуирлаған, уның үҙенсәлектәренә тағы ла тәрәнерәк үтеп ингәндәр.
1624 йылда Франческо Ривола, башҡа авторҙарҙың хеҙмәттәре менән сағыштырғанда, көслө латинлаштырыуға һәм ҡағиҙәләрҙе «рационализациялау»ға дусар ителеп өлгөрмәгән «Әрмән грамматика»һын баҫып сығара. 1637 йылда Симеон Джугаеци (XVI быуат аҙағы —1657) әрмән теленең бөтөн аспекттарын — грамматикаһын, фонетикаһын һ. б. ентекле анализлап, «Грамматика тип аталыусы китап» тигән хеҙмәт яҙа. Артабанғы тикшеренеүсе Клемент Галанус була, ул 1645 йылда әрмән теленә бағышланған «Грамматика һәм логика» китабын баҫып сығарған. Шулайуҡ ул үҙенән алдағы йылдарҙа йәшәгән башҡа әрмән грамматиктары фекеренә таянған. Воскан Ереванци (1614—1674), тел тураһында бер нисә китап авторы, "Грамматика китаб"ында (1666) боронғо әрмән телен өйрәнеүҙе асып бирә. 1674 йылда баҫылған Ованнес Оловтың (1635—1691) «Әрмән теленең таҙалығы йәки әрмән грамматикаһы» хеҙмәте тәьҫирендә әрмән стилистикаһын ғилми өйрәнеү эпохаһы башланған. Шул уҡ йылда «Әрмән грамматикаһы» (лат.) баҫылып сыға. Ованес Джугаеци (Мркуз) 1693 йылда, Симеон Джугаеци принциптарына таянып, «Ҡыҫҡаса грамматика һәм логика» һын яҙған. Хачатур Карнеци (Эрзрумци) (1666—1740), Дионисийҙы аңлатыусы әрмән ғалимдарының принциптарын «латинлаштырылған грамматика» принциптары менән тура килтереп, үҙенең "Грамматика китаб"ын яҙған.
XVII—XVIII быуаттар арауығында әрмән аҡыл эйәләре сағыштырыу-тарих тел ғилеменә яҡын эш башҡаралар.
V быуатҡа тиклем әрмән яҙмаһы
V быуатҡа тиклем Әрмәнстанда грек һәм арамей яҙмалары бигерәк киң таралыш алған. Шул уҡ ваҡытта б. э. т. III—I бб. боронғо әрмәндәрҙең храм китаптары һәм йылъяҙмалар төҙөй торған махсус «жрец яҙмалары» булған тигән фекер йәшәй. IV быуат башында христиан динен алғансыға тиклем боронғо Әрмәнстанда мәжүси ышаныуҙар буйынса Тир — яҙма аллаһы культы булған. Б. э. V быуатына саҡлы сит тел әҙәби традицияһы үҫеш алған. Ҡайһы бер ғалимдар раҫлауынса, ғалим һәм христиан тәғлимәтен таратыусы Месроп Маштоц ниндәйҙер бер епископ Даниил тапҡан боронғо әрмән алфавитын тергеҙгән тиҙәр. Боронғо әрмән тарихсылары Корюн, Мовсес Хоренаци һәм Лазар Парпеци «Даниил яҙмалары» тураһында хәбәр иткәндәр. Унан да алдараҡ ҡалдырылған яҙмалар бар. Әрмән яҙмаһы булғанлыҡты Ипполит Римский (II—III бб.) һәм Өлкән Филострат (II—III бб.) туранан тура күрһәткән:
Плутарх мәғлүмәттәре буйынса, Бөйөк Әрмәнстандың батшаһы Артавазд II (б. э. т. I б.) грек телендә драмалар яҙған. Ул әрмән сит ил теле әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы. Б. э. т. I б. Арташес батша улы әрмән шағиры Вруйр йәшәгән һәм ижад иткән. Григор Мәғрифәтсе (III—IV бб.) үҙенең дини хеҙмәттәрен грек һәм парфян телендә яҙған.
V—XVIII быуаттар яҙма мираҫы
Әрмән яҙмаһы донъялағы иң боронғо яҙмаларҙан һанала, б. э. 406 йылынан бирле. Хәҙерге баһа буйынса, V—XVIII быуаттар арауығында яҙылған 30 мең әрмән ҡулъяҙмаһы, шулай уҡ 4 мең фрагменталь манускрипт һаҡланған. Яҙма мәҙәниәттең беренсе һәйкәлдәре б.э. V быуатынаҡарай, ләкин быуаттар дауамында сит ил баҫҡынсылары тарафынан күп ҡулъяҙмалар юҡ ителгән (Степанос Орбелян XI б. ғына 10 мең тип күрһәтә). Әрмән китап баҫмаһының барлыҡҡа килеүенән (1512 й.) алып 1800 йылға тиклем 1154 атамалы әрмән китабы баҫылған (СНГ һәм Прибалтика телдәре араһында рус телле баҫмаларҙан ҡала икенсе урында). Акоп Мегапарт эшмәкәрлеге ярҙамында әрмән теле үҙ регионындағы телдәр генә түгел, Азияның күп телдәре араһында беренсе баҫма китап теле булып тора. Антик әҙәбиәттең һәм яҙмаһының унарлаған һәйкәлдәре беҙгә тик әрмән теленә тәржемә аша килеп еткән, шулар араһында Зенон, Евсевий Кесарийский, Аристид, Филон Александрий, Иоанн Златоуст һ. б. хеҙмәттәрен һанап китергә була, ә әрмән теленә тәржемә ителгән Аристотель һәм Платондың әҫәрҙәре оригиналға иң яҡыны тип һанала.
Әрмән телендә баҫма китап һәм матбуғат баҫмалары
1486 йылда Бернард фон Брайнденбах әрмән тексын ксилографик типографияла баҫтырған. 1512 йылда Венецияла Акоп Мегапарт «Урбатагирк» тигән тәүге китап баҫтыра. XVI быуатта донъя күргән 32 әрмән китабы, шуның 19 фәҡәт әрмән телендә баҫылған. 1616 йылда Ованес Карматенянц Львовта әрмән нәшриәтенә, Украина территорияһындағы тәүге типографияға нигеҙ һала. 1639 йылда Джугала (Джулфа) — Ирандағы тәүге типографияға нигеҙ һалына. 1666—1668 йылдарҙа Амстердамдағы әрмән типографияһында Альбрехт Дюрер иллюстрациялары менән тәүге Библия баҫылып сыға. 1675 йылда яңы әрмән телендә, «ашхарабар»ҙа, беренсе баҫма китап донъя күрә.
Беренсе әрмән журналы «Аздарар» («Хәбәрсе») 1794 йылда Мадраста (Һиндостан) сыҡҡан, 1799 йылдан Венецияла «Тарегрутюн» журналы (хроника) баҫылған. XIX быуат башында «Тарегрутюн» (1800—1802), «Еганак бюзандиан» (1803—1820), «Ишатакаран» (1807—1808), «Дитак бюзандиан» (1808), «Дитак бюзандиан» (1812—1816), «Айели калкатиан» (1820), «Штемаран» (1821—1823) һ.б. ваҡытлы матбуғат донъя күргән.
Речка (Тошма ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Бәҙретдинова Раушания Мөсәүир ҡыҙы
Бәҙретдинова Раушания Мөсәүир ҡыҙы (28 сентябрь 1974 йыл) — Рәсәй рәссамы. 2002 йылдан алып Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Дизайнерҙар союзы ағзаһы (2002), халыҡ-ара һынлы сәнғәт — АИАП ЮНЕСКО ассоциацияһы ағзаһы (2012), Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһы Рәссамдары союзы ағзаһы (2012).
Биографияһы
Раушания Бәҙретдинова 1974 йылдың 28 сентябрендә «башҡорт Йәшергән ауылында» тыуа.
Ҡаҙаныштары
Өфөлә 2015 йылдың июнендә ШОС һәм БРИКС саммиттарының мәҙәни программаһы сиктәрендә Өфө сәнғәт галереяһында масштаблы арт-экспозицияһына эштәре ҡуйыла.
Кравцов Сергей Сергеевич
Ғаиләһе
Өйләнгән, ике балаһы бар.
Фурье рәте
Был рәт шулай уҡ ошондай күренештә яҙылырға мөмкин
Дөйөм күренештә, ниндәйҙер функциялар арауығы элементының Фурье рәте тип, был элементтың ортонормалаштырылған функцияларҙың тулы системаһы буйынса, йәки, икенсе төрлө әйткәндә, ортогональ функцияларҙан торған базис буйынса тарҡалмаһы атала. Ҡулланылған интеграллау төрөнә бәйле рәүештә Фурье — Риман, Фурье — Лебег һәм башҡа рәттәр тураһында һөйләнелә.
Укузәш
Укузәш (Укозяш) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 156 кеше. Почта индексы — 452346, ОКАТО коды — 80243855005.
Фурье рәте
Фурье коэффициенттарының кәмеүе һәм функцияларҙың аналитиклығы
Функцияның аналитиклығы һәм Фурье коэффициенттарының кәмеү тиҙлеге араһында фундаменталь бәйләнеш бар. Функция ни тиклем «яҡшыраҡ», шул тиклем уның коэффициенттары тиҙерәк нулгә ынтыла, һәм киреһенсә. Фурье коэффициенттарының дәрәжәле кәмеүе C^{(k)} класындағы функцияларға хас, ә экспоненциаль кәмеүе — аналитик функцияларға хас. Шундай төрҙәге бәйләнеш миҫалдары:
Оствалл музейы
Оствалл музейы (Museum Ostwall) — Дортмунд (Германия) модерн һәм хәҙерге заман сәнғәте музейы. Уға 1940 йылдар аҙағында нигеҙ һалынған һәм 2010 йылдан Dortmunder U бинаһында урынлашҡан. Музей коллекцияһы XX быуат картиналарын, скульптураларын, объекттарын һәм фотографияларын, шулай уҡ 2 500-ҙән ашыу графика әҫәрҙәрен үҙ эсенә ала. Ул экспрессионизмдан алып хәҙерге ваҡыттың заман сәнғәтенә тиклемге дәүерҙе солғай.
Тарихы
1940-сы йылдарҙың аҙағында, сәнғәт һәм мәҙәниәт тарихы музейы емереклектәренең төҙөлөш материалдары ҡулланып, аҡрынлап, яңыртып ҡороу эше башлаған. 1949 йылда Остваллда Музейҙың беренсе күргәҙмәһе үткән, һәм был XX быуат Германия сәнғәтенең һуғыштан һуңғы иң тәүге музейҙарының береһе булған һәм 1956 йылға тиклем уны киңәйтеү дауам иткән. Сәнғәт һәм мәҙәниәт тарихы музейы, 1983 йылда Дортмундҡа ҡабат күсеп ҡайтҡанға тиклем, ваҡытлыса Каппенберг һарайына күсерелгән.
Коллекцияһы
Тәүҙә коллекция нацистар «дегенератив сәнғәт» тип төркөмләгән әҫәрҙәрҙән төҙөлгән. 200-гә яҡын картина, скульптура һәм график эштәрҙән торған Грёппель коллекцияһы 1957 йылда һатып алынған, һәм әлеге ваҡытта музей йыйынтыҡтарының нигеҙ таштарының береһе булып тора.
Эшмәкәрлеге
Музейҙың боронғо залдарында гастроль концерттары һәм иртәлектәр үтә. Шулай уҡ музей, өлөшләтә, коммерцияға ҡарамаған «Оствалл Музейы дуҫтары» йәмғиәте аҡсаһына нәфис китаптар һәм каталогтар сығара.
Харитон Юлий Борисович
Биографияһы
1926—1928 йылдарҙа Кавендиш лабораторияһында (Кэмбридж, Англия) стажировка үтә. Эрнест Резерфорд һәм Джеймс Чедвик етәкселеге аҫтында фән докторы дәрәжәһен (D.Sc., Doctor of Science) ала, диссертация темаһы — «Альфа-киҫәксәләр сығарған сцинтилляциялар һаны тураһында».
1931—1946 йылдарҙа — Химик физика институтында шартлау лабораторияһы етәксеһе, ғилми хеҙмәттәре — детонация, яныу теорияһы һәм шартлау динамикаһы тураһында.
Көньяҡ Альп тауҙары (Яңы Зеландия)
Географияһы
Көньяҡ Альп тауҙарының оҙонлоғо яҡынса 500 км тәшкил итә. Был массивтың 17 түбәһе 3000 метрҙан ашыу бейеклеккә күтәрелә. Уларҙың араһында иң бейеге — Кук тауы (Mount Cook). Ул шулай уҡ илдең ерле халыҡ телендә Аораки (маори: Aoraki) булараҡ билдәле. Уның бейеклеге — 3724 м.
Тау һырттары боҙлоҡ үҙәндәре менән урталай киҫешкән. Үҙәндәрҙең күбеһе көнсығыш яғында боҙлоҡ күлдәре менән тулған, шул иҫәптән төньяҡта Колридж күле һәм көньяҡта Уакатипу күле.
Геологияһы
2017 йылда ғалимдар төркөмө Альп һынылышындағы ҙур булмаған Ватароа ҡаласығы аҫтында, «экстремаль» гидротермаль әүҙемлек табылды тип хәбәр итә.
Климаты
Яңы Зеландияла дымлы диңгеҙ уртаса климаты, ә Көньяҡ Альп тауҙары өҫтөнлөк иткән көнбайыш һауа ағымына перпендикуляр урынлашҡан. Төбәк эсендә яуым-төшөмдөң йыллыҡ күләме көнбайыш яр буйында 3000 мм-ҙан, төп һыу айырғыс янында яҡынса 15 000 мм һәм төп һыу айырғыстан көнсығышҡа табан 1000 мм-ға тиклем үҙгәрә. Яуым-төшөмдөң был ҙур күләме ҡар һыҙығынан өҫтә боҙлоҡтарҙың үҫеүенә булышлыҡ итә. Ҙур боҙлоҡтарҙы һәм ҡар баҫыуҙарын төп һыу айырғыстың көнбайышында йәки эсендә, ә көнсығыш яғында бәләкәйерәк боҙлоҡтарҙы күрергә мөмкин.
Шохвиц
Шохвиц (Schochwitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1251 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,81 км2. Диңгеҙ кимәленән 123 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6179 һәм автомобиль коды — SK.
Рокша (Шаха ҡушылдығы)
Рокша  — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шаха йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Сәфәровтар
Дөйөм характеристика
Сәфәровтар нәҫелен башлап ебәреүсе Йәғәфәр Сәфәров була. Уның улы Әбделвәхит Йәғәфәр улы Сәфәров (1764—1848) Башҡорт-мишәр ғәскәрендә йорт старшинаһы булып хеҙмәт итә. Уның улдары:
Лесной (Ҡыуандыҡ районы)
Географияһы
Ауыл Ырымбур өлкәһенең үҙәк өлөшөнөң көнсығыш тарафында, Беләү йылғаһының ярында, райондың административ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан көнсығыш-көньяҡ-көнсығышҡа (ESE) табан туранан яҡынса 28 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
Һинд-грек батшалығы
Һинд-грек батшалығы (юғиһә Һинд-Грек батшалығы)- беҙҙең эраға тиклем 180 йылдан беҙҙең эраның 10 йылына тиклемге осорҙа йәшәгән һәм Евтидем династияһын дауам итеүсе грек батшалары идара иткән Төньяҡ Һиндостандағы дәүләт. Һинд-грек батшалығы Грек-Бактрия батшалығын киңәйтеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.
Көнсығыш территориялары
Менандрҙан һуң егермегә яҡын батша хакимлыҡ иткән. Минандр үлгәндән һуң, уның тол ҡатыны Агафоклея хакимлыҡ иткән, ул аҙаҡ бер ни тиклем ваҡыт улы Стратон I (Strato_I) хаҡында ҡайғыртып торған
Менандр батшаның буддизмды ҡабул итеүе
Батша Менандр I (Милинда) Деметрийҙың иң уңышлы һәм билдәле вариҫтарының береһе булған, әммә б. э. т. 150—135 йылдарҙа хакимлыҡ иткән. Грек авторҙары уны ҡайһы берҙә Александр Македонский менән сағыштыра, Страбон да уның бөйөклөгө һәм ҡаҙаныштары тураһында яҙа (XI.II.I).
Скиф һәм ҡушан һөжүмдәре
Һинд-кипр батшаһы Май б. э. т. яҡынса 80 йыл самаһы Гандхар менән Таксиланы биләгән, ләкин уның вафатынан һуң батшалығы тотороҡло булып ҡала алмаған һәм һинд-гректар яңынан династияларын уңышлы үҫтерә башлаған, был Аполлодот II һәм Гиппострат батшалығының тәңкәләрен күпләп сығарыуҙа күренә. Азес I б. э. т. 55 йылда төньяҡ-көнсығышта скиф хакимлығын урынлаштырғанға тиклем. Һинд-скиф тәңкәләрендә грек мифологияһы персонаждарының һүрәттәре төшөрөлгән.
Көнсығыштағы ерҙәр
Арахосия һәм Гандхара территорияялары (б. э. т. 95-70):
Көнбайыш Пенджаб биләмәһе (б. э. т. 95 — 55)
Ҡунаҡова Райхана Вәлиулла ҡыҙы
Биографияһы
1964 йылда Медногорск ҡалаһында 6-сы урта мәктәпте тамамлағандан һуң Р. В. Ҡунаҡова Урал политехник институтына (Свердловск ҡалаһы) инә, уны 1969 йылда тамамлай. Өфө элемтә аппаратураһы заводында инженер-технолог (1969—1970), СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Химия институтының (хәҙер Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Органик химия институты) кесе (1973—1978), өлкән (1978—1990) ғилми хеҙмәткәре булып эшләй. 1974 йылда — кандидатлыҡ, 1989 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Фәнни эшмәкәрлеге
Яңы фәнни йүнәлеште — көкөрттөң органик берләшмәләре химияһында металл комплекслы катализ йүнәлешен барлыҡҡа килтереүҙә ҡатнаша. Был өлкәлә уның тарафынан яңы химик реакциялар һәм диендарҙың һәм алкиндарҙың мөһим сульфидтар, сульфоксидтар, сульфондар алыу менән барған гетероциклизацияланыуы ысулдары асылған.
Тулыланыусы энергия
Ел энергияһын файҙаланыу йыл һайын 30 % арта. Был энергияны файҙаланыу Европа һәм АҠШ илдәрендә киң ҡулланыла. Ҡояш электростанциялары Германия һәм Испанияла танылыу алған. thumb|200px |Ҡояш энергияһында эшләгән кер йыуыу йорто Бразилия шәкәр ҡамышынан этанол алыу программаһын тормошҡа ашыра. Этанол автомобиль яғыулығы булараҡ файҙаланыла.
Беренсе донъя һуғышы
Фландриялағы һуғыш хәрәкәттәре
Бер ай дауамында тиерлек, 20 октябрҙән алып 15 ноябргә тиклем Фландрияла, Изер һәм Ипр йылғалары буйында алыштар бара. Изерҙа немец ғәскәрҙәре француз частары булышлығы менән бельгий ғәскәрҙәренә ҡаршы алышып, уңышҡа өлгәшә. Ә Ипр районын союздаштар һаҡлап алып ҡала.
Галиция операцияһы
Галиция операцияһы — Беренсе донъя һуғышының иң эре стратегик операцияларының береһе — 5 (18) августан алып 13 (26) сентябргә тиклем дауам итеп, Висла һәм Днестр йылғалары араһында бара. Фронт һыҙығы, һөжүм үҙәгендә Львов ҡалаһын ҡалдырып, 320 километрға, һуңынан 400 километрға һуҙыла. Ике яҡтан барыһы туғыҙ ғәскәр: биш урыҫ һәм дүрт австро-венгр ғәскәре ҡатнаша. Галиция яуын ғәҙәттә бер нисә айырым операцияға бүләләр. Люблин-Холм операцияһында урыҫтар уңышҡа ирешә алмай. Галич-Львов операцияһы һөҙөмтәһендә иһә Галич һәм Львов ҡалалары урыҫтар тарафынан алына. Городок яуында австро-венгрҙар Львовты ҡайтарыуҙы маҡсат итеп ҡуялар, әммә яу урыҫтарҙың тулы еңеүе менән тамамлана. 29 август (11 сентябрь) австро-венгр ғәскәрҙәре дөйөм сигенеү башлай. Урыҫ ғәскәрҙәре Көнсығыш Галицияны ала. Әммә австро-венгр ғәскәрәре тулыһынса ҡыйратылмай, быға көньяҡ-көнбайыш фронт етәкселегенең ҡыйыуһыҙ эш итеүе сәбәпсе була.
Лодзь операцияһы
Урыҫ командованиеһы Германияға дүрт ғәскәр көсө менән баҫып инеү операцияһын әҙерләй башлай. Познань һәм Силезияны урыҫтар ҡулында ҡалдырмаҫ өсөн, немец командованиеһы ғәскәрҙәрен Көнбайыш фронттан Көнсығыш фронтҡа күсерергә мәжбүр була. Урыҫтарҙың һөжүме 1 (14) ноябргә планлаштырылған була, әммә немецтар өс көн алдан, 29 октябрҙә (11 ноябрь) һөжүм аса. Шулай итеп, Лодзь операцияһы башлана. Әммә көтөлмәгән һөжүм үҙен аҡлай алмай, урыҫ ғәскәрҙәре немецтарҙы ҡаты яу менән ҡаршы ала. Ике яҡтан да әүҙем хәрәкәттәр 11 (24) ноябргә тиклем дауам итә. Операция һуңында ике яҡта көсһөҙләнә. Урыҫ ғәскәрҙәрен ҡамауға алырға тырышҡан немецтар үҙҙәре ҡамауға эләгеп, ҙур көс менән ҡамауҙан сыға. Урыҫтар иһә Германияны баҫыр инеү планын тағы ла атҡара алмай.
Балҡан театры
Балҡан театрындағы беренсе операция 12—24 август дауамында һуҙыла. Австрийлылар һөжүме менән башланған был яу сербтарҙың контрһөжүме менән һәм австрий ғәскәрҙәренең сигенеүе менән тамамлана. Серб ғәскәрҙәре 50 мең әсир һәм 50 трофей ҡорал ала. Икенсе операция 7 сентябрҙән 15 декабргә тиклем дауам итә. Австрийлылар һөжүм итә, әммә сербтарҙың ҡаты ҡаршылығына бәрелә. 7 ноябрь сербтар ҡамау ҡурҡынысы аҫтында ҡала һәм сигенә. Австрийлылар Белградты баҫып ала. Союздаштар ҡорал һәм припастар менән тәьмин иткәндән һуң, сербтар 3 декабрь контрһөжүмгә күсә. Австрий ғәскәрҙәре сигенергә мәжбүр була, Белград кире ҡайтарыла. Сербтар 46 мең әсир, 126 ҡорал, 70 пулемёт һ.б. трофей ала.
Африкалағы һуғыш хәрәкәттәре
Һуғыш хәрәкәттәре Германияның Африкалағы колонияларында — Того, Камерун, Көньяҡ-көнбайыш һәм Көнсығыш Африкала ла бара, әммә бында бик аҙ һанлы отрядтар эш итә. Тора-бара Германия үҙенең барлыҡ колонияларын юғалта, Тогоны иһә 1914 йылдың 24 авгусына берләшкән француз һәм инглиз көстәре баҫып ала.
Диңгеҙҙәге һуғыш
Ҡара диңгеҙҙә 28 декабрь урыҫ миналарына эләгеп Босфор боғаҙы янында немец «Гебен» крейсеры эшлектән сыға. Был урыҫ флотының Ҡара диңгеҙҙәге хакимлығына булышлыҡ итә.
1915 йылғы һуғыш хәрәкәттәре
Германия командованиеһы Рәсәйҙе ҡыйратып, һуғыштан сығарыуға иҫәп тотоп, баҫымды көнсығышҡа күсерергә ниәтләй. Шулай итеп, 1915 йылда төп һуғыш хәрәкәттәре Көнсығыш фронтта бара. Был арала Антантаның үткән йылдағы кеүек үк дөйөм стратегик планы булмай. Шулай ҙа Англия һәм Франция бер-береһе менән тығыҙыраҡ бәйләнеш тота һәм артабанғы һуғышты Рәсәй иҫәбенә алып барырға ниәтләй. Германия һөжүмен Көнсығышҡа күсереүенән файҙаланып, улар үҙҙәренең сәнәғәтен һуғышҡа яраҡлаштырыу, хәрби көстәрен нығытыу менән була. Рәсәйҙән иһә әүҙем һөжүм талап итә.
Балҡан фронты
Серб ғәскәренең еңелеүе менән Үҙәк дәүләттәр Балтик диңгеҙенән алып Урта диңгеҙгә тиклем һуҙылған фронт һыҙығы булдыра. Германия һәм Төркиә араһында тимер юл бәйләнеше яйлана. Шулай итеп, Балҡан фронтында хасил булған хәл-шарттар һис тә Антанта файҙаһына булмай.
1915 йылғы һуғыш хәрәкәттәренең һөҙөмтәһе
Ғөмүмән, 1915 йылда яңы ҡорал төрҙәре, шулай уҡ яңы һаҡланыу саралары хасил була, артиллерия һаны ишәйә. Инженер саралары камиллаша, авиация үҫешә. Бының менән бергә һуғышыу саралары һәм формалары ла үҙгәрә, стратегик һәм тактик сәнғәт үҙгәреш кисерә.
Сомма операцияһы
Берлек-ара конференцияла ҡабул ителгән планға ярашлы, француздар һәм инглиздәр Көнбайыш фронтта һөжүмде Төньяҡ Францияла, Сомма йылғаһы буйында әҙерләй. 24 июнь союздаштар операцияны башлай. 7 көн туҡтауһыҙ артиллерик ут аҫтында тотҡандан һуң, 1 июль йәйәүле дивизиялар һөжүмгә күтәрелә. Француздар беренсе позицияны алып, урыны менән икенсе позицияны ла үтә. Инглиз көстәрен иһә контрһөжүм туҡтата. Немецтар ҡурғауға яңы көстәр ташлай, һөжүм һүрәнләнә башлай, операция оҙаҡҡа һуҙылыуға китә. Сентябрь—октябрҙә Соммала хәрәкәттәр яңынан ҡыҙа, 15 сентябрҙәге һөжүмендә инглиздәр яңы һуғыш ҡоралы — танктар ҡуллана. Әммә уларҙың һаны уңышлы һөжүм өсөн аҙыраҡ булып сыға, бынан тыш тәүге танктар әле бигүк камил да булмай, экипаж етерлек кимәлдә әҙерләнмәй.
Көнсығыш фронт. Брусилов һөжүме
Верденда француздарҙың хәлен еңеләйтер өсөн, 1916 йылдың мартында урыҫ ғәскәрҙәре мартта Нарочь күле буйында немецтарға һөжүм итә, әммә ләкин был операция артыҡ әһәмиәтле һөҙөмтә бирмәй. Көнсығыш фронтта ҙур масштаблы һөжүм Шантильилағы конференцияла ҡабул ителгән планға ярашлы майға (июнгә) билдәләнә. Һөжүм өс фронтта —Төньяҡ, Көнбайыш, Көньяҡ-Көнбайыш фронттарҙа алып барылырға тейеш була, төп операция Көнбайыш фронтта, ә генерал Брусилов етәкләгән Көньяҡ-Көнбайыш фронтта ярҙамсы һөжүм ниәтләнә. Брусилов һөжүме өсөн үҙенсәлекле тактика булдыра, йәйәүле ғәскәрҙәр һәм артиллерия өсөн ентекле күрһәтмәләр бирә, ниәте асылмаһын өсөн, барлыҡ әҙерлек ныҡлы йәшерелә, австрийлыларҙы ялған мәғлүмәт менән тәьмин итеү операцияһы үткәрелә.
Солох тураһында килешеүҙәр
1919 йылдың 18 ғинуарында Францияның Версаль һарайында союздаш илдәрҙең конференцияһы асыла. Конферецияла Үҙәк дәүләттәргә ҡаршы һуғышҡан йәки Германия менән дипломатик бәйләнештәрен өҙгән 27 ил вәкиле ҡатнаша, әммә күтәрелгән төп мәсьәләләр Англия, Франция һәм АҠШ тарафынан хәл ителә. Рәсәй вәкилдәре уға бөтөнләй саҡырылмай. Конференция дүрт империя — Германия империяһы, Австро-Венгр империяһы, Рәсәй империяһы, Ғосман империяһы тарҡалыуын һәм яңы дәүләттәр — Австрия, Чехословакия, Венгрия, Югославия, Румыния, Литва, Латвия, Эстония һәм Финляндия барлыҡҡа килеүен рәсми теркәй, шулай уҡ бында Милләттәр Лигаһы исеме аҫтында халыҡ-ара ойошма булдырыла. Милләттәр Лигаһы алдына тыныслыҡ булдырыу һәм халыҡтарҙың хәүефһеҙлеген һаҡлау маҡсаттары ҡуйыла.
Һуғыштың эҙемтәләре
Беренсе донъя һуғышы осоронда хәрби көстәр ҙур үҙгәреш кисерә. Һуғышҡа төрлө хәрби техниканың күплеге хас була. Артиллерия үҫешә, инженер ғәскәрҙәренең роле ҙурая. Элемтә ғәскәрҙәре үҫешә, радио ғәскәрҙәр менән идара итеүҙең мөһим сараһына әүерелә. Яңы төр ғәскәрҙәр — бронетанк һәм химик ғәскәрҙәр хасил була. Авиация тиҙ үҫешә. Разведка һәм элемтә сараһынан авиация үҙаллы ғәскәр төрөнә әүерелә, был һауа һөжүменә ҡаршы тороу ғәскәрҙәре үҫешен алға этәрә. Һуғыш хәрби диңгеҙ флотына күп үҙгәрештәр индерә, һыу аҫты кәмәләре һаны ҡырҡа арта, миналар, торпедалар киң ҡулланылыш таба.
Рәхмәтуллин Әсхәт Урал улы
СКА
Питерҙың «СКА» командаһында Әсҡәт Рәхмәтуллин 30 уйын үткәрә һәм 14 мәрәй йыя (7+7).
Спутник
Түбәнге Тагил ҡалаһының «Спутник» командаһында 36 уйын үткәрә һәм 3 (1+2) мәрәй йыя.
Кесе Аракай мәмерйәһе
Географик урыны
Кесе Араҡай мәмерйәһенең GPS-координаторҙары : 56N 26.928 '; E 5915.531 '.
Архангел (Шаран) баҡыр иретеү заводы
XVIII
Заводтың түбәндәге ҡорамалдары була: ике фабрикаһы, уларҙың беренсеһендә 4 баҡыр иретеү мейесе, ә икенсеһендә — 2 гармахер горны, штык горны, 5 төйгөслө ваҡлағыс тирмән; тимерлек, күрекле оҫтахана булған. Заводҡа 114 мең дисәтинә ер, 122 рудник ҡараған, шуларҙың мөһимдәре Уязинский руднигы — 150 саҡрым алыҫлыҡта, 100 саҡрымда Сылнинский руднигы һәм 30 саҡрымда Сакатовский руднигы. Рудала баҡыр миҡдары 4 % тәшкил иткән.
Заводтың етештереүсәнлеге
Завод 1754—1760 йылдарҙа йыл һайын 731 бот, 1761—1770 йылдарҙа — 1039 бот, 1771—1780 йылдарҙа — 1166 бот, 1781—1790 йылдарҙа — 692 бот, 1791—1795 йылдарҙа — 190 бот баҡыр иреткән. Бөтә эшләү дәүерендә завод бөтәһе 35 мең бот (574 тонна) баҡыр иреткән.
Това (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йәшен һәм ялағай
Йышлығы
Йыш ҡына йәшен тропиктарҙа барлыҡҡа килә.
Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы
Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы (14 ноябрь, 1950, БАССР‑ҙың Миәкә районы Ҡаран-Ҡуңҡаҫ ауылы) — яҙыусы, тәржемәсе.Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993), Журналистар союзы ағзаһы (1979), Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы (1997).
Селекша
Селекша — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нерль йылғаһының уң ярына тамағынан 159 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.
Врангель Пётр Николаевич
Уның ата-бабаларының береһенең исеме (Петр Николаевич) Мәскәүҙәге Ҡотҡарыусы Христос Ҡорамының ун бишенсе диуарында яраланғандар араһында бар, унда 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан урыҫ офицерҙарының исемдәре яҙылған. Петр Врангелдең алыҫ туғаны — барон Александр Врангель — Шамилде әсирлеккә ала. Төньяҡ Боҙло океанындағы бер утрау адмирал барон Фердинанд Врангелдең исемен йөрөтә.
Граждандар һуғышында ҡатнашыуы
1920 йылдың 2 апреленә ВСЮР баш командующийы генерал Деникин үҙенең вазифаһынан китергә була. Иртәгәһенә Севастополдә генерал Драгомиров рәйеслегендә хәрби совет саҡырыла, Врангель баш командующий итеп һайлана. П. С. Махровтың хәтерләүенсә, советта Врангелдең исемен беренсе булып 1-се рангы капитаны флот штабы начальнигы Рябинин тәҡдим итә. 4. 4 апрелдә Врангель «Индия императоры» инглиз карабында килә һәм командованиены үҙ өҫтөнә ала.
Эмиграция һәм үлеме
1922 йылда үҙенең штабы менән Врангель Константинополдән Сремски-Карловциға (сербтар, хорваттар һәм словендар Короллегенә) килеп урынлаша. Югославия Урыҫ армияһының 2000 мең кешеһенә генә туҡтарға рөхсәт итә. Ҡалғандары Болгарияға китә. Унда урыҫ армияһының ҡоралһыҙландырыуы үткәрелә. Генерал Врангель ҡәтғи рәүештә Урыҫ армияһының Болгарияла Александр Стамболийскийҙың хөкүмәтен ҡолатыуҙа ҡатнашыуы кире ҡаға. Заговорҙы ойоштороусы һәм Врангелдең дуҫы А. И. Гучков Югославияға килмәй.
Нәфис әҙәбиәттә
…Глядя на ноги, шагом резким шёл Врангель в чёрной черкеске…
Өс батшалыҡ (роман)
Сюжеты
Роман 120 бүлектән (главанан) тора.
Дөрөҫлөк
Романдағы тарихи канва ярайһы уҡ дәрәжәләге художестволы уйҙырма менән берләшеп бара.
Райхан
Ырыу тропик һәм йылы уртаса бүлкәт вәкилдәре.
Владивосток дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты
Тарихы
Рәсәй Хөкүмәтенең 2009 йылдың 28 сентябрендәге 765-се ҡарары менән Бөтә Рәсәй дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты продукция һәм хеҙмәттәр сифаты өлкәһендә юғары һөҙөмтәләргә өлгәшкән һәм сифат менеджментының юғары һөҙөмтәле алымдарын индергән өсөн РФ Хөкүмәте премияһына лайыҡ бул. Был 2009 йылғы еңеүселәр араһында берҙән-бер вуз һәм премия тарихында бишенсе вуз-лауреат
Кампусы
Университеттың кампусында 20 ғилми лаборатория, китапхана, бер нисә ятаҡ, бассейндар менән 3 спорт комплексы, автомәктәп, музей-күргәҙмә комплексы, йәштәр үҙәге, 20 кафе һәм ашхана, сауҙа комплексы, медицина үҙәге, япон баҡсасылыҡ йорто һәм торлаҡ йорттар бар.
Һыусыҡҡан шишмәһе (Ейәнсура районы)
Исемдәренең килеп сығышы риүәйәттә
Халыҡ тыныс тормошта йәшәй башлағас, бик алыҫ тарафтарҙан, Сәғүд Ғәрәбстанынан, бер әүлиә килеп урынлаша. Уны халыҡ бик хөрмәт итә, ә әүлиә кешеләрҙе дауалай, ислам динен тарата. Вафатынан алда, минең өҫтөмә кәшәнә ҡормағыҙ, тип әйтеп ҡалдыра. Уны Балҡантау итәгендә ерләйҙәр.
Уръяҙы
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Уйын
Барлыҡҡа килеү тарихы
Уйын уҡытыу, тормоштағы хәл-ваҡиғаларға күнекмә, һәләтте үҫтереү формаһында барлыҡҡа килгән.
Бына аңлап Платон (Б.Э.Т 427 — 347 й.): «Ниндәй эштә булһала, кеше атаҡлы булыу өсөн бала саҡтан күнегергә тейеш… Мәҫәлән, кем игенсе йәки йорт төҙөүсе булырға теләй, улар ер эшкертеп, йорт төҙөп уйнарға тейеш. Мин был турала ҡабат-ҡабат һөйләйем» тип әйткән ..
Өлкәндәр өсөн
Уранда ориентирлашыу
Илфат
Атаһының исеме
Ғарифуллин Илдар Илфат улы (27 май 1963 йыл) — спортсы, саңғы икебәйгеһе буйынса СССР‑ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1984). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2006).
Ебәк
Тарихы
XVIII быуатҡа ебәк етештереү тотош Көнбайыш Европала таралып китә.
Ебәк туҡыма сифаты һәм үҙенсәлектәре
үҙенсәлектәре тейешле эшкәртеүҙән һуң:
Полякова Терезия
Полякова Терезия (Terézia Poliaková; 1989 йылдың 2 апрелендә тыуған, Брезно, Урта Словак крайы) — Словакия биатлонсыһы, Сочиҙа Ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашыусы. Карьераһын 2020 йылда тамамлай.
Бирсель Гюльсе
Биографияһы
2013 йылдың мартында ул Hürriyet күҙәтеүсеһе булып эшләй башлай. Уның алтынсы китабы, Memleketi Ben Kurtaracağım! 2015 йылдың ноябрь айында баҫылып сыға.
Гормондар
Тарихы
«Гормон» терминын беренсе мәртәбә 1902 йылда инглиз физиологтары У. Бейлисса, Э. Старлинга ҡуллана.
Гормондарҙың дөйөм эш принциптары
Баш мейеһенең был өлөшөндә гормональ эшмәкәрлектең беренсел әүҙем матдәләре — рилизинг факторҙар етештереп сығарыла. Улар, үҙ сиратында, гипофиз биҙенә ебәрелә.
Рецепторҙарҙы локалләштереү гормондың тәбиғәтенә бәйле: стероидлы тәбиғәт осрағында рецепторҙар ядрола, ә аҡһым йәки пептид осрағында — плазматик мембрананың тышҡы йөҙөндә урынлашҡан була.
Гормондарҙың тәьҫире
— гормондарҙың тәьҫире фермент катализының йәки фермент синтезының тиҙлеге үҙгәреү юлы менән башҡарыла — гормондар үҙҙәре фермент та, коэнзим да булмаһа ла;
— иммун системаһын әүҙемләштереү йәки тотҡарлау
Рецепторҙар
— күҙәнәктәге ион каналдары менән бәйле рецепторҙар (ионотроп рецепторҙар)
Гормондар етештереүҙең артыуы йәки кәмеүе, шулай уҡ гормональ рецепторҙарҙың һиҙгерлегенең кәмеүе йәки артыуы һәм гормональ транспорттың боҙолоуы эндокрин ауырыуҙарға килтерә.
Эш итеү механизмдары
Гормондарҙың бер нөркөмө күҙәнәк эсендә — ғәҙәттә, цитоплазмала урынлашҡан рецепторҙар менән бәйләнешкә инә. Уларға липофил үҙсәнлектәргә эйә гормондар инә — мәҫәлән, стероид гормондар (енес, глюко- һәм минералокортикоидтар), шулай уҡ тиреоид гормондары.
Гормондарҙың был төркөмөндә гормон-рецептор комплексы күҙәнәк эсендәге ретранслятор ролен уйнай. Ул күҙәнәк эсендә барлыҡҡа килеп, күҙәнәк ядроһында урынлашҡан һәм ДНК-нан һәм аҡһымдан торған хроматин менән тәьҫир итешә башлай. Шуның менән ҡайһы бер гендарҙың эшен тиҙләтә йәки әкренәйтә. Билдәле бер генға һайланма йоғонто яһап, гормон тейешле РНК һәм аҡһым концентрацияһын үҙгәртә, шул уҡ ваҡытта метаболик процестарҙы ла төҙәтә.