cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башҡорт милли хəрəкəте
Демократик осор
1917 йылдың 25—29 авгусында Өфөлә II Бөтә башҡорт ҡоролтайы уҙғарыла. Унда 100-гә яҡын делегат ҡатнаша. Съезд Башҡорт мәркәз шураһының рәсми резиденцияһы итеп Ырымбурҙағы Каруанһарайҙы билдәләй, Өфөлә (етәксеһе — Ф. Ә. Әхмәҙуллин) һәм Силәбелә (етәксеһе — Н. Т. Таһиров) шураның секретариаттары ойошторола. Башҡорт мәркәз шураһының яңы составы — ағза булараҡ Ш. Ә. Манатов (рәйес), Ә. Ә. Вәлидов (рәйес урынбаҫары), Ш. М. Бабичев (сәркәтип), Х. Ғ. Ғәбитов, ''К. Кәбиров, Ғ. В. Хәсәнов, С. Ғ. Мерәҫов, Н. Т. Таһиров, Ә. Ғүмәров, М. Ғ. Смаҡов, Ф. Дәүләтшин, С. С. Атнағолов һәм ағзалыҡҡа кандидат булараҡ Ю. Ю. Бикбов, Ғ. Ғирфанов, Ш. Биккузин, А. Әлимғолов'' һайланған.
1917 йылдың декабрь аҙағында Ш. Ә. Манатов, Бөтә Рәсәй Ойоштороусы йыйылышы депутаты булараҡ, Башҡортостан автономияһын РСФСР тарафынан танылыуына ирештерер өсөн Петроградҡа ебәрелә, әммә тиҙҙән ВЦИК Бөтә Рәсәй Ойоштороусы йыйылышын таратыу тураһында ҡарар ҡабул итә. 1918 йылдың 7 ғинуарында Манатов В. И. Ленин менән осраша, Ленин башҡорт милли хәрәкәтен контрреволюцион тип иҫәпләмәй һәм «әгәр ҙә И. В. Сталин менән берлектә эш итһәгеҙ, теләгеҙ тормошҡа ашасаҡ» тип әйтә. Ш. Ә. Манатов РСФСР Милләттәр эштәре буйынса халыҡ комиссариаты (Наркомнац) составына инә, 1918 йылдың 27 ғинуарында Наркомнац Ырымбурҙағы Каруанһарайҙы башҡорттарға ҡайтарыуы — Башҡорт мәркәз шураһы идаралығы аҫтына биреү тураһында декретты ҡабул итә. Манатов үҙәк властарының Башҡортостан Совет Республикаһын төҙөү буйынса саралар ҡарарға әҙер булыуы тураһында Башҡорт хөкүмәтенә телеграф аша хәбәр итә. 1918 йылдың 27 ғинуарында Башҡорт хөкүмәте артабанғыса яуап итеп телеграмма ебәрә: «Высокую власть Советов принимаем, при возможности самостоятельно заниматься нашими внутренними делами, образовать собственный полк». Тиҙҙән Шәриф Манатов ашығыс рәүештә Башҡортостан автономияһы проектын төҙөр өсөн Ә. Ә. Вәлидов етәкселегендә комиссия ойоштороп, илдең баш ҡалаһына килеүен һорап, йәнә телеграмма яҙа. Ләкин ваҡиғалар икенсе яҡҡа үҙгәрә, төбәктә милли хәрәкәт эшмәкәрлеге башҡорт милләтселеге һәм сепаратизм күренеше тип баһалана, һәм 1918 йылдың февралендә Ырымбур губерна хәрби-революцион комитеты рәйесе бойороғона ярашлы Башҡорт хөкүмәте ағзалары ҡулға алына һәм төрмәгә ябыла. 1918 йылдың 17 февралендә Ырымбурҙа «Тулҡын» башҡорт йәштәре ойошмаһының һәм Башҡортостан автономияһының кантондарынан башҡорт милли хәрәкәте йәш башҡорт революционер-активистарының дөйөм йыйылышында Башҡортостандың ваҡытлы революцион советы ойошторола. 1918 йылдың мартында Башҡортостан ваҡытлы революцион советы «Башҡортостан автономияһы проекты»н төҙөү һәм уны раҫлау буйынса РСФСР хөкүмәте менән һөйләшеүҙәр алып бара. БВРС-тың баҫма органы булып «Башҡурдистан» гәзите торған. Төбәктәге Ырымбур губерна эшсе, крәҫтиән, ҡыҙылармеец һәм казак депутаттары советы башҡарма комитеты Башҡортостан ваҡытлы революцион советының эшмәкәрлеге Башҡорт Хөкүмәтенекенән бер нисектә айырылмай тип баһалана һәм ул 30 мартта БВРС-ты таратыу тураһында бойороҡ сығара. Шулай ҙа БВРС үҙенең эшен май башына тиклем Стәрлетамаҡта дауам итә.
Антибольшевик осор
Урал‑Волга буйында совет власы ҡолағандан һуң, Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы барышында Башҡорт хөкүмәте һәм Башҡорт мәркәз шураһы эшмәкәрлеген яңынан башлай. 1918 йылдың йәйен-көҙөндә Башҡортостан территорияһында В. К. Блюхерҙың, ағалы-ҡустылар Н. Д. һәм И. Д. Кашириндарҙың һәм башҡаларҙың партизан отрядтары хәрәкәт иткәндәр, улар бигерәк тә башҡорт халҡына ҡарата ҡаты аяуһыҙлыҡ күрһәткәндәр.
Баш күтәреү осоро
Үҙәк властарының һәм «элекке» республика власының ҡапма-ҡаршылығы урындарҙа байтаҡ совет һәм хатта партия хеҙмәткәрҙәренең ризаһыҙлығына һәм автономияның яңы власы вәкилдәренә буйһонмаҫҡа маташыуға килтерә. Мәҫәлән, Туҡ-Соран кантисполкомы рәйесе М. А. Буранғолов 1920 йылдың 26 июнендә яңы һайланған Башревкомына буйһоноуҙан баш тарта һәм элекке хөкүмәт меннә бәйләнештәрен дауам итә, башҡа бер кантон исполкомы рәйесе Усҡаны Усаров яңы ревкомды «башҡорт халҡының дошманы» тип атай һәм властарға ҡаршы тороу өсөн ҡораллы отряд ойоштора башлай. Тиҙҙән улар барыһы ла контрреволюционерҙар тип иғлан ителәләр һәм репрессияланалар.
Фин-уғыр мифологияһы
Үрге донъя
Үрге донъя күктәге илаһтарҙың, иң тәүҙә Ғаләмде барлыҡҡа килтереүсе демиургтың, шулай уҡ Күк күкрәтеүсенең һ. б. төйәге, тип һаналған. Күп фин-уғыр халыҡтарында Күк аллаларының исемдәре туғандаш, һәм улар күкте, һауаны, һауа торошон аңлата. Бәлки, был илаһтарҙың исемдәре күк (*ilma) атамаһына бәйле булған прафин-уғыр илаһына барып тоташалыр: фин һәм карелдарҙың Ильмаринены, саммдарҙа — Ильмарис, удмурттарҙа — Инмар, комиҙарҙа — Ен һ.б. Исеме һулар һауаны (*juma) аңлатҡан башҡа илаһтың да атамаһы уртаҡ — финдарҙа Юмала, эстондрҙа — Юммал, саамдарҙа — Юбмел, комиҙарҙа — серле биармдар Йомалиһы, Йомаль, мариҙарҙа — Юмо (Кугу-Юмо).
Серәкәйҙәр
Йәшәү рәүеше
Уртаса бүлкәттә, ғәҙәттә, май айынан алып октябргәсә бик әүҙемдәр. Әгәр ҡышын ҡар күп булып, яҙ иртә килһә, дымлы һәм йылы булһа, апрелдә уҡ күренә башлайҙар.
Фин-уғыр мифологияһы
Башланғыс мифология
Умдурттарҙың иң түбән заттары иҫәбенә һыу эйәһе ву-мурт, бик күп яуыз көстәр — кереметтар (лудтар; Инмар илаһтың, Керемет, Лудтың дошманының түбәнәйтелгән образы), Инмар йәшен менән эҙәрлекләгән шайтандар, ҡайһы берҙә воршуд рухтарына хеҙмәт итеүсе пери), сир эйәләре кутысь йәки мыж, эпидемиялар рухтары чер һ. б. инә.
Башҡа уртаҡ мифтар
Урал аръяғы (обь) уғырҙары мифтарында Урал — донъяны барлыҡҡа килтергән һәм үҙ билбауын ергә ташлаған алла ҡушағы, коми мифтарында күк күкрәү, йәшен ҡоштоң ҡауырһындары тип һанала.
Серпа (Немнюга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Левый Самыш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Йәһүдтәр
Икенсе Ҡорам осоро
Маккавиҙар ихтилалы һөҙөмтәһендә Хасмони батшалығы барлыҡҡа килә (164—37). Шул саҡта Негевтың һәм Иордан аръяғының эллинлашҡан төркөмдәре һәм йәһүд булмаған сәмит халыҡтары йәһүд халҡы составына инеп китә.
Йәһүдтәрҙең этник төркөмдәре
Йәһүдтәрҙең иң эре этник төркөмдәре — ашкеназдар (Үҙәк һәм Көнсығыш Европа, Рәсәй) һәм сефардтар (Испания, Португалия, бөтә Урта диңгеҙ буйы).
Йәһүдтәрҙең телдәре
Боронғо йәһүд телендә (иврит) Тәүрат (йәһүд Библияһы) яҙылған. Беҙҙең быуаттың тәүге йылдарында арами теле йәһүдтәрҙең һөйләш теле булып китә. Артабан диаспорала төрлө йәһүд телдәре һәм этнолекттары барлыҡҡа килә. Боронғо йәһүд теле аралашыу теле булыуҙан туҡтай, әммә лашон-а-кодеш («изге тел») сифатында һаҡланып ҡала һәм дини, әҙәби, мәғариф, мәҙәни һәм эш ҡағыҙҙары өлкәләрендә төп яҙма тел булып йөрөй. XX быуатта был тел иврит формаһында тергеҙелә һәм Израиль йәһүдтәренең рәсми һәм төп һөйләш теле булып тора.
Башҡортостандың һыу ресурстары
Ер өҫтө һыуҙары һәм кеше
Хәҙерге ваҡытта республикабыҙҙа кешенең һыу ресурстарына кире йоғонтоһо үҙен ныҡ һиҙҙерә. Ауыл хужалығы һәм сәнә-ғәт, шулай уҡ ҡалалар үҫкән һайын һыуҙы эсер өсөн, һуғарыр өсөн һәм хужалыҡ маҡсаттарына тотонор өсөн ихтыяж да өҙлөкһөҙ үҫә бара. Йылға ағымы йылына 35 куб км тәшкил иткәндә был маҡсаттарҙа йыллыҡ һыу тотоноу күләме 2,4 куб км булды ла инде. Бер ҡараһаң, был һан ҙур ҙа һымаҡ түгел — йылғаларҙың йыллыҡ ағымының 7%-ы самаһы.
Әммә һыуҙы тотоноу уны бысратыу һәм бысраҡ һыуҙы йылғаларға ағыҙыу менән бергә бара. Шул сәбәпле йылғаларҙың күп өлөштәрендә һыу эсер өсөн яраҡһыҙ. Унда таҙа һыуға даими рәүештә бысраҡ һыу ағып төшөп ҡушыла бара. Мәҫәлән, 1989 йылда республика йылғаларына 773 млн м³ һыу ағыҙылһа, уларҙан 544 млн м³-ы бысраҡ һыу ине. 1996 йылда был күрһәткестәр шуға ярашлы 644 млн һәм 496 млн м³ булды. Ағып төшкән бысраҡ һыу составында хлорид, сульфат, фосфор тоҙҙары, нефть эшкәртеү ҡалдыҡтары, терегөмөш ҡатнашмалары бар. Ер өҫтө һыуҙарын бысратыу таҙартыу ҡоролмалары ҡеүәттәренең етешмәүе сәбәпле килеп сыға.
Чурым
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡандала үләне
Бейеклеге 3 м-ға етә. Икенсе йылдың май-август айҙарында сәскә ата, июль-сентябрҙә орлоғо өлгөрә. Япраҡтары өс тармаҡлы, сәскәләре ваҡ һары һәм аҡ төҫтә. Емеше — 1, һирәгерәк — 2, йәки 4 орлоҡло асылмый торған ҡуҙаҡ.
Маячная (Поперечная ҡушылдығы)
Маячная  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Поперечная (Золотушка) йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Макату
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Булгаково (Һарыҡташ районы)
Географияһы
Ауыл Ырымбур өлкәһенең үҙәк өлөшөнөң төньяҡ-көнсығышында, дала зонаһында, Себенле йылғаһының уң яҡ ярында, райондың административ үҙәге Һарыҡташтан төньяҡ-көнбайышҡа табан яҡынса 18 километр (туранан)  алыҫлыҡта урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 129 метр.
Нигеҙ (химия)
Льюис теорияһында нигеҙ
Льюис теорияһы нигеҙҙәрҙең Льюис кислоталары менән реакцияға инеү һәләтенә һан баһаһы биреүҙе күҙҙә тотмай. Ләкин сифат баһаһы өсөн Пирсондың ҡаты һәм йомшаҡ кислоталар һәм нигеҙҙәр принцибы (ҠЙКН принцибы)  киң ҡулланыла; уға ярашлы, ҡаты кислоталар — ҡаты нигеҙҙәр менән, ә йомшаҡ кислоталар йомшаҡ нигеҙҙәр менән реакцияға инеүгә өҫтөнлөк бирә. Пирсон буйынса, нигеҙҙәрҙең донор үҙәгенә түбән полярлашыу һәм юғары электр кирелеге хас булһа, улар  ҡаты нигеҙҙәр булып тора <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-.D0.A5.D0.B8.D0.BC.D0.B8.D1.87.D0.B5.D1.81.D0.BA.D0.B0.D1.8F_.D1.8D.D0.BD.D1.86.D0.B8.D0.BA.D0.BB.D0.BE.D0.BF.D0.B5.D0.B4.D0.B8.D1.8F.E2.80.941992.E2.80.94.D1.82._2.E2.80.94145_10-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-.D0.A5.D0.B8.D0.BC.D0.B8.D1.87.D0.B5.D1.81.D0.BA.D0.B0.D1.8F_.D1.8D.D0.BD.D1.86.D0.B8.D0.BA.D0.BB.D0.BE.D0.BF.D0.B5.D0.B4.D0.B8.D1.8F.E2.80.941992.E2.80.94.D1.82._2.E2.80.94145_10-0"> [10]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-.D0.A5.D0.B8.D0.BC.D0.B8.D1.87.D0.B5.D1.81.D0.BA.D0.B0.D1.8F_.D1.8D.D0.BD.D1.86.D0.B8.D0.BA.D0.BB.D0.BE.D0.BF.D0.B5.D0.B4.D0.B8.D1.8F.E2.80.941992.E2.80.94.D1.82._2.E2.80.94145_10-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-.D0.A5.D0.B8.D0.BC.D0.B8.D1.87.D0.B5.D1.81.D0.BA.D0.B0.D1.8F_.D1.8D.D0.BD.D1.86.D0.B8.D0.BA.D0.BB.D0.BE.D0.BF.D0.B5.D0.B4.D0.B8.D1.8F.E2.80.941992.E2.80.94.D1.82._2.E2.80.94145_10-0">. Ә  юғары полярлашыусан һәм түбән электр кирелекле булған донор киҫәксәләре йомшаҡ нигеҙҙәр була<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-.D0.A5.D0.B8.D0.BC.D0.B8.D1.87.D0.B5.D1.81.D0.BA.D0.B0.D1.8F_.D1.8D.D0.BD.D1.86.D0.B8.D0.BA.D0.BB.D0.BE.D0.BF.D0.B5.D0.B4.D0.B8.D1.8F.E2.80.941992.E2.80.94.D1.82._2.E2.80.94145_10-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-.D0.A5.D0.B8.D0.BC.D0.B8.D1.87.D0.B5.D1.81.D0.BA.D0.B0.D1.8F_.D1.8D.D0.BD.D1.86.D0.B8.D0.BA.D0.BB.D0.BE.D0.BF.D0.B5.D0.B4.D0.B8.D1.8F.E2.80.941992.E2.80.94.D1.82._2.E2.80.94145_10-1"> [10]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-.D0.A5.D0.B8.D0.BC.D0.B8.D1.87.D0.B5.D1.81.D0.BA.D0.B0.D1.8F_.D1.8D.D0.BD.D1.86.D0.B8.D0.BA.D0.BB.D0.BE.D0.BF.D0.B5.D0.B4.D0.B8.D1.8F.E2.80.941992.E2.80.94.D1.82._2.E2.80.94145_10-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-.D0.A5.D0.B8.D0.BC.D0.B8.D1.87.D0.B5.D1.81.D0.BA.D0.B0.D1.8F_.D1.8D.D0.BD.D1.86.D0.B8.D0.BA.D0.BB.D0.BE.D0.BF.D0.B5.D0.B4.D0.B8.D1.8F.E2.80.941992.E2.80.94.D1.82._2.E2.80.94145_10-1">. Ҡаты һәм йомшаҡ кислоталар ҙа ҡаты һәм йомшаҡ нигеҙҙәргә хас булған үҙенсәлектәргә эйә, айырма уларҙың донор түгел, акцептор киҫәксә булыуынан ғына ғибәрәт. ҠЙКН баһаламаһының һанлы параметрҙары юҡ, ләкин Льюис нигеҙҙәрен, уларҙың Льюисса нигеҙлеген иҫәпкә алып, яҡынса булһа ла рәттәргә теҙеп ҡуйырға мөмкин. Мәҫәлән, нигеҙҙәрҙең йомшаҡлығы түбәндәге рәттәрҙә кәмей бара :
Нигеҙҙәрҙең көсөн һандарҙа тасуирлау
Нигеҙҙең көсөн уға бәйле кислотаның кислоталылыҡ константаһы  Ka (BH+) менән дә тасуирлап була.
Мәскәү-Новгород һуғыштары
1456 йылдағы поход һәм Яжелбицы солохо
Һуғыштың иң мөһим һәм хәл иткес алышы Руса ҡалаһы эргәһендә була. Мәскәү ғәскәрҙәре ҡаланы ҡаршылыҡһыҙ тикрлек ала. Новгородтар Русаны кире ҡайтарырға тырышып ҡарай, әммә баштағы уңышҡа ҡарамаҫтан, ҡаты еңелеүгә дусар булалар һәм ҡасалар. Бынан һуң мәскәүҙәр Демян ҡәлғәһен ҡамай һәм Молвотица һәм Стерж ҡалаларын ала. Күпмелер ваҡыт үткәс, Василий Темныйға Новгород архиепискобы етәкселегендәге илселәр килә. Новгород Мәскәүгә ҙур контрибуция — 15 меңгә яҡын һум түләй, әммә бойондороҡһоҙ булып ҡала.
1477—1478 йылдарҙағы поход
1477 йылдың яҙында Мәскәүгә Новгородтан сираттағы илселәр килә. Уларҙы вече түгел, ә Новгородтың Мәскәүҙән бойондороҡло булыуын тиҙерәк танырға, шул рәүешле үҙҙәренең байлығын һәм ерҙәрен һаҡлап ҡалырға теләгән йоғонтоло баярҙар ебәр. Вечела был яңылыҡ ғауға ҡуптара. Мәскә яҡлы бер нисә баяр үлтерелә, валсҡа тағы ла Лива яҡлы партия килә. Әммә ул оҙаҡ ултырмай.
Улар Тыуған ил өсөн көрәште (роман)
«Улар Тыуған ил өсөн көрәште» — Михаил Шолоховтың Бөйөк Ватан һуғышы тураһында романы. Роман өҫтөндә эш өс этапта алып барыла: 1942—1944, 1949 һәм 1969 йылдарҙа. Яҙыусы үлер алдынан романдың ҡулъяҙмаһын яндыра. Матбуғатта әҫәрҙең бары айырым бүлектәре генә баҫылып сыға.
Йөкмәткеһе
Николай беҙҙең ғәскәрҙәрҙең сигенеүенә эсе боша, фронтта хаос, армия фашистарға бирә алмай. Урындағы халыҡ сигенгән һалдаттарҙы хыянатсы тип һанай. Николай еңеүгә ышанмай, ә Лопахин, урыҫтарға немецтарҙы туҡмарға өйрәнергә кәрәк, тип иҫәпләй. Күпмелер ваҡыт үтеүгә полкты тревога буйынса күтәрәләр, бейеклектә оборона биләргә һәм һуңғы сиккә тиклем алышырға бойоралар.
Һуғыштан һуң полк сигенеүен дауам итә. Тиҙҙән ул кисеүгә яҡын урында оборона биләй. Лопахин бронебойный мылтыҡтан немец самолётын бәреп төшөрә, һәм уға лейтенант Голощёков бер стакан араҡы бирә. Лейтенант һуғыш ауыр булырын иҫкәртә. Немец танкылары окоптар өҫтөнә килгәндә, уларға полк артиллерияһы уты ябырыла. Яугирҙар «алты ҡаты атаканы» кире ҡаға. «Кисеүҙе алырға ынтылыуҙары уңышһыҙлыҡҡа осрағанлыҡтан», хәлдән тайған немецтар туҡтап ҡала. Беҙҙең полктың тере ҡалған яугирҙары Дондың икенсе ярына сигенә. Ҡаты яраланған лейтенант Голощёкин вафат була, старшина Поприщенко командалыҡты ҡабул итә. Голощёкин йылға ярында ерләнә. Николай контузиянан һаңғыраулана.
Дивизия штабына килгән полкты дивизия командиры полковник Марченко ҡаршы ала. Старшина Поприщенко 27 яугир килтерә. Полковник Беренсе Донъя һуғышын үткән полк байрағын тубыҡланып ҡабул итә.
Алан Тьюринг
Кинола һәм әҙәбиәттә
2.Стивенсон Нил, «Криптономикон» (1999, рус телендә — 2004),
3.Апостолос Доксиадис, «Дядя Петрос и проблема Гольдбаха» романы,(1992, рус телендә — 2002).
Филипповка (Ивановка ҡушылдығы)
Филипповка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ивановка йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Исламғол (исем)
Ауылдар
Исламғол (Исламгулово) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл.
Васильевка (Архангел районы)
Васильевка (Васильевка) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 17 кеше. Почта индексы — 453033, ОКАТО коды — 80203825002.
Мокрушка
Мокрушка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡалыш енка йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Арсеньева Наталья Алексеевна
Биографияһы
1903 йылдың 20 сентябрендә Баҡыла рус хеҙмәткәрҙәренең ғаиләһендә тыуған. Беренсе донъя һуғышы (1915) мәлендә Арсеньевтар ғаиләһе Ярославлдә эвакуацияла була, бында буласаҡ шағир үҙенең беренсе шиғырҙарын яҙа (рус телендә). 1920 йылда уларҙың ғаиләһе Вильнаға йәшәргә ҡайта, унда Наталья Арсеньева Вилен белорус гимназияһына, университеттың гуманитар факультетына уҡырға инә. Уның шиғри һәләте М. Горецкийҙың иғтибарын йәлеп итә. 1922 йылда Наталья Арсеньева Франтишек Кушелға кейәүгә сыға, уны, Польша армияһы офицерын, Польшаның көнбайышына, Хелмно ҡалаһына хеҙмәт итергә ебәрәләр.
Апас районы
Апас районы (Апас районы, Апастовский район) — Татарстандағы муниципаль район. Административ үҙәге — Апас ауылы.
Төньяҡ-Кавказ федераль университеты
Рейтингтары
Фәнни-тикшеренеү эше 27 фәнни мәктәп һәм 47 фәнни йүнәлеш буйынса башҡарыла.
Байдаковка ауыл Советы (Әлшәй районы)
2) Әлшәй районы буйынса:
"Башҡортостан Республикаһындың административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: а) объединить Байдаковка һәм Ниғмәтулла ауыл Советтарын, «Нигматулла ауыл Советы» атамаһын ҡалдырып, берләштерергә, административ үҙәген Нигматулла ауылында урынлаштырырға. Байдаковка ауыл Советының Байдаковка, Нефорощанка, Беляковка ауылдарын Ниғмәтулла ауыл Советы составына индерергә. Ниғмәтулла ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. Байдаковка ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға. 2008 йылға Байдаковка ауыл Советы түбәндәге муниципаль берәмектәр менән сикләшкән була: Ҡыҙыл ауыл Советы, Зеленый Клин ауыл Советы, Әбдрәшит ауыл Советы, Ниғмәтулла ауыл Советы . Бер 107-се узел нөктәһе, Ауырғазы районы сигендә Ауырғазы районы һәм Стәрлетамаҡ районы муниципаль берәмеге сиктәрен киҫеп үтеүен аңлата.
Башҡортостандың хайуандар донъяһы
Хайуандарҙы һаҡлау
Хайуандар һанының кәмеүе төрлө сәбәптәрҙән: уларҙы урмандарҙы ҡырҡып тереклек итеү урындарынан мәхрүм итеү, баҫыуҙарҙы ашлағанда минераль ашламалар һәм ағыулы химикаттар менән ағыулау, йылға һәм күлдәргә бысраҡ ағыҙып, эсәр һыуҙы ағыулау, браконьерлыҡ һ. б. сәбәптәрҙән килеп сыға.
Төньяҡ-Кавказ федераль университеты
Уҡыу процесы
Юғары белем биреү буйынса 157 йүнәлеш, урта һөнәри белем биреү буйынса 8 йүнәлеш, 700-гә яҡын өҫтәмә белем биреү программаһы тормошҡа ашырыла.
Ҡышлауйылға ауылы ер - һыу атамалары
Ҡышлауйылға ауылының ер — һыу атамалары
Шулай уҡ ауыл исемдәренең генә түгел, ә төрлө тау, ялан, соҡор исемдәренең дә легендалары байтаҡ: Тәгәрмән-тау, йылғаны быуып тәгәрмән эшләгәндәр. Тауҙың исеме лә шунан ҡалған тиҙәр. Хәҙерге ваҡытта Тәгәрмән тауы бар, ләкин быуаһы һәм тәгәрмәне юҡ. Яңы Ҡаҙансы һәм Ҡышлауйылға ауылдары араһында данлыҡлы бер шишмә бар. Төлгөҙ йылғаһына ҡушылыусы мөлдөрәме тулы күҙҙәй был шишмәнең тештәрҙе ҡамаштырырлыҡ һалҡын һыуы иҫ киткес таҙа, уны йылдар буйына һаҡлаһаң да боҙолмай, тәләһә ҡайһы миҙгелдә температураһы 4 градус тирәһе була.Изге шишмә тураһында риүәйәттәр быуындан-быуынға, телдән-телгә күсә килә. 18-се быуат аҙағында Мәккәнән хаж ҡылып Көнгәккә ҡайтып килеүсе бер хажи юлда ҡапыл сирләп китә һәм вафат була. Бер нисә көндән уны Ҡышлауйылғанан өс саҡрым алыҫлыҡта табалар һәм шул урында уҡ ерләйҙәр. Икенсе көндө килһәләр, хажи ҡәберендән алыҫ тугел быға ҡәҙер әҫәре лә булмаған шишмәне күреп кешеләр таң ҡала. Уны халыҡ «Изге шишмә» тип йөрөтә башлай. Йәнә бер риүәйәт бар. Унда әйтелеүенсә Пермь өлкәһенең Чернушка районы ерендәге Николай сиркәүенән алтын икона юғала. Күпмелер ваҡыттан уны шишмә эргәһендә табалар һәм шишмәне шул хәлдән һуң изге тип һанай башлайҙар. Ошо ваҡиғанан һуң проваславие динен тотоусылар шишмәгә табынырға йөрөй башлай, был бөгөнгөсә дауам итә.
Кесе Куркуре
Кесе Куркуре — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Куркуре йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Гольдман Юний Семёнович
Биографияһы
Яҙыусы 2000 йылда вафат була. Ул Дондағы Ростовтың Төньяҡ зыяратында ерләнгән.
Кәримова Рәсимә Сәғит ҡыҙы
Ижади хеҙмәт юлы
Артабан Башҡортостан юлдаш телевидениеһында тапшырыуҙар алып бара.
Югарас
Югарас — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Туртас йылғаһының уң ярына тамағынан 209 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Архангел (Ғафури районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Азатлыҡ статуяһы
Шул датаның йөҙ йыллығына арнап, статуяны француз демократтары уйлап сығара. Улар Азатлыҡ статуяһында Америкалағы демократияға һоҡланыуын сағылдырырға теләй. Скульптураны француз скульпторы Фредерик Бартольди, ә пьедесталын Америка архитекторы Ричард Хант эшләй. Статуяны эшләү өсөн аҡсаны Францияла төрлө мәрхәмәтлек саралары, күңел асыү, лотерея үткәреп йыялар. Американың үҙендә төрлө күргәҙмәләр, бокс уйындары үткәрәләр.
Тасуирламаһы
Факелдағы күҙәтеү майҙансығына ҡул эсендә урынлашҡан 12,8 метр оҙонлоҡтағы баҫҡыс алып бара.
Азатлыҡ утрауы территорияһы (Либерти) башта Нью-Джерси штатына ҡараған, һуңғараҡ Нью-Йорк идараһында була, ә хәҙер федераль идаралыҡта. XX быуат башынан утрау «Азатлыҡ утрауы» тип йөрөтөлһә лә, 1956 йылға тиклем утрау «Бедлоу утрауы» (Bedloe’s Island) тип аталған була.
Һүрәттәр
Американың милли символы булараҡ, Азатлыҡ Статуяһы йыш тәңкәләрҙә һәм почта маркаларында һүрәтләнә
Манаков Булат Ситдыҡ улы
1930 йылда Манаков Булат коммунистар партияһына инә. 1928−1930 йылдарҙа — улус үҙ-ара ярҙам комитеты, ауыл хужалығы кредит ширҡәт рәйесе. 1930 йылда ВЛКСМ-дың Бәләбәй кантон комитетының ойоштороу бүлеге мөдире булып эшләй.
1930−1931 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Миәкә районы комитетының беренсе секретары. 1931−1933 йылдарҙа — Башҡорт Үҙәк Башҡарма Комитеты янындағы Юғары физкультура советының яуаплы секретары.
Барвенко Владимир Владимирович
Ижады
Беренсе әҫәрҙәрен йәштәр һәм замандаштары тураһында яҙа. ХХ быуаттың 70-се йылдарында йәштәр гәзиттәрендә һәм журналдарҙа баҫыла башлай.
Ютымас
Ютымас — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының уң ярына тамағынан 968 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 114 км.
Шойгу Сергей Кужугетович
Серге́й Кужуге́тович Шойгу́  (Сергей Күжүгет оглу Шойгу; 21 май 1955 йыл, Тыва автономиялы өлкәһе, Чадан (РСФСР — СССР һәм Рәсәйҙең хәрби һәм дәүләт эшмәкәре. 2012 йылдың 6 ноябренән Рәсәй Федерацияһы оборона министры. Армия генералы (2003). Рәсәй Федерацияһы Геройы (1999). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ҡотҡарыусыһы (2000).
РСФСР һәм Рәсәй Федерацияһының граждандар оборонаһы эштәре, ғәҙәттән тыш хәлдәр һәм стихиялы бәлә-ҡазалар эҙемтәләрен бөтөрөү буйынса Дәүләт комитеты рәйесе (1991—1994), Рәсәй ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы (1994—2012) башлығы, Мәскәү өлкәһе губернаторы була (2012).
Рәсәй ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы башлығы
1994—2012 йй. — Рәсәй Федерацияһының граждандар оборонаһы эштәре, ғәҙәттән тыш хәлдәр һәм стихиялы бәлә-ҡазалар эҙемтәләрен бөтөрөү буйынса министры(бер үк ваҡытта, 2000 йылдың 10 ғинуарынан 7 майға тиклем — Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәт рәйесе урынбаҫары). Рәсәй ғәҙәттән тыш хәлдәр министры вазифаһын башҡарғанда, Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының күп ҡотҡарыу һәм гуманитар операцияларына етәкселек итте. Рәсәй граждандары уны рәсәй халҡының күпселеге эшмәкәрлеген хуплаған иң популяр министр тип атаны.
2000 йылда «Берҙәмлек» партияһын етәкләй, һуңынан «Ватан» (Юрий Лужков) һәм «Бөтә Рәсәй» (Минтимер Шәймиев) партиялары менән бергә «Берҙәм Рәсәй» партияһы тип үҙгәртелә.
Рәсәй оборона министры
2020 йылдың 21 ғинуарынан, Медведев хөкүмәте отставкаға сыҡҡандан һуң, Михаил Мишустин кабинетында оборона министры вазифаһына яңынан тәғәйенләнгән.
Үрге Ләмәҙ
Тарихы
1843 йылда 153 кешегә 248 бот ужым һәм 24 бот яҙғы иген сәселгән.
Нил
Яңы быуаттар
Аҡ Нил тураһында 150 йыл элек белмәгәндәр ҙә. Боронғо авторҙар (мәҫәлән, Өлкән Плиний) Аҡ Нил башы итеп Нигер йылғаһын һанағандар, шуға Нил «түбәнге Мавритания тауынан башлана» тип яҙғандар. Яңы быуатта Африка уртаһында ҙур күл бар, унан Конго, Нигер һәм Нил башлана, тигән фекер йөрөгән.
Нил ағымы
Нил көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай аға. Ағымы ярһыу.
Бахр-эль-Джебель
Ылымыҡ менән папирус йылға буйлап ағып, йылға юлын ҡаплай, судоходство өсөн ҙур ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Ағымдың иң ҙур ҡушылдыҡтары — Бахр-эль-Газаль («ғәзәлдәр йылғаһы») һәм Собат, уның һыуы болғансыҡ−һары төҫтә.
Каналдар
Канал б. э. т. 500 йылда Мысырҙы бойһондорған фарсы батшаһы Бөйөк Дарий I тарафынан төҙөлөп бөткән.
Мысырҙың изге йылғаһы
Нил — боронғо египеттарҙа Итеру (Ҙур йылға), йәһүдтәрҙә — Еор, ғәрәптәр Бар (Ҙур һыу), Эль-Нил, нубийҙар — Тосси (Ташҡан йылға) тип атайҙар. Мысыр, гректар, римлеләр Нилға табынғандар, йылға хөрмәтенә Нилополиста һарайы төҙөлгән, уның байрамы — Нилоа.
Чикманчиха-Ускат
Чикманчиха-Ускат — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/546/43/30 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Копер
Транспорты
Коперҙа Словенияның берҙән-бер сауҙа порты урынлашҡан. Ҡала илдең баш ҡалаһы Любляна менән яңы заман шоссеһы аша, шулай уҡ Италияның Триест ҡалаһы һәм Хорватияның Истрияһы менән яр буйы юлдары аша тоташҡан. Автобустар даими рәүештә Люблянаға, Словенияның, Хорватияның һәм Италияның күршеләш ҡалаларына йөрөй. Коперҙа шулай уҡ тимер юл станцияһы бар, әммә автомобиль һәм диңгеҙ транспорты менән сағыштырғандатимер юл бик аҙ файҙаланыла.
Мария Лялькова
Биографияһы
Һуғыштан һуң Михаил Ляльковҡа кейәүгә сыға. Тиҙҙән ул Чехословакияға китә һәм икенсегә Вацлав Ластовецка менән никалаша, фамилияһын алыштыра. Полковник званиеһын ала. Лялькова Прагала һәм Оломоуцта хәрби госпиталдәрҙә эшләй, артабан Брно ҡалаһында йәшәй. 1960-сы йылдар башынан 1990-сы йылдар аҙағына тиклем Брнола экскурсовод булып эшләй, рус телен яҡшы белгәнгә күрә СССР туристары өсөн иң ҡәҙерле экскурсовод була. Чехословакия легионер йәмғиәте (Икенсе донъя һуғышы ветерандары йәмғиәте) ағзаһы була, Көньяҡ Моравияла бер нисә спорт, мәҙәни ҙәм йәмәғәт сараларының ҡурсалаусыһы булараҡ сығыш яһай, мәктәптәрҙә лекциялар уҡый, балалар эше менән шөғөлләнә.
Дөмәй Тарлауы
Атамаһы
Ауылдың атамаһы уны нигеҙләүсе Дөмәй Ишкәевтең исеменән һәм «тарлау» һүҙенән (эшкәртелгән ер участкаһы тип аңлатыла) барлыҡҡа килгән.
Бикмәев Михаил Әхмәт улы
Биографияһы
Михаил Әхмәт улы Бикмәев 1954 йылдың 4 майында Башҡорт АССР-ы Благовар районы Ҡашҡалаша ауылында тыуған.
Адмирал С. О. Макаров исемендәге Дәүләт диңгеҙ академияһы
'''Адмирал С. О. Макаров исемендәге Дәүләт диңгеҙ академияһы''' (Государственная морская академия имени адмирала С. О. Макарова)(1876—2012) — 2012 йылға тиклем ғәмәлдә булған юғары һөнәри белем биреү федераль бюджет мәғариф учреждениеһы (ФБОУ ВПО). Граждандар сауҙа флоты өсөн төрлө белгестәр әҙерләй. Кадрҙар әҙерләү Халыҡ-ара диңгеҙ ойошмаһының (ИМО) 1978 йылда ҡабул ителгән Моряктарҙы әҙерләү һәм уларға дипломдар биреү, вахта үтеү тураһында халыҡ-ара конвенция талаптарына менән яраҡлаштырылған Дәүләт белем биреү стандарттарына ярашлы алып барыла. Бынан тыш, вуз атом энергетика ҡоролмалы ватан суднолары өсөн инженерҙар, шулай уҡ Төньяҡ диңгеҙ юлын хеҙмәтләндереү өсөн белгестәр әҙерләй. Бындай белгестәр иҫәбенә атом боҙватҡысының команда составы ғына түгел, метеорологтар, океанологтар, гидрографтар, радиоинженерҙар инә. Академияла 77 уҡырға фән докторы һәм профессор, 186 фән кандидаты һәм доцент уҡыта.
Уң Пангода
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡорманай мәмерйәһе
Ҡорманай мәмерйәһе (Оло Ҡорманай мәмерйәһе) — Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районы Ҡорманай ауылының көнсығыш ситендә Ауырғазы йылғаһы үҙәненең уң битләүендә урынлашҡан. Тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965).
Ҡарағалпаҡ аш-һыуы
Аш-һыу үҙенсәлектәре
Итле ризыҡтарҙан бында һыйыр, һарыҡ, дөйә, йылҡы, йорт ҡуяны ите һәм йорт ҡоштарының ите ҡулланыла. Һыйыр һәм һарыҡ ите барыһынан да күберәк тотонола. Ҡарағалпаҡтар, мосолман булараҡ, сусҡа ите ашамай.
Табынды йәшел йәки ҡара һөтлө сәй менән тамамлап ҡуялар.
Ыумас
Иң йыш осрай торған ризыҡ — жуери гуртик (ыумас) һәм май гуртик. Уның джугара ононан бешерелеүе тик ҡарағалпаҡтарҙа ғына осрай.
Урта Яжма
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Түбәнге Кулаш
Түбәнге Кулаш — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының уң ярына тамағынан 116 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Бәхтизин Рәмил Нәзиф улы
Биографияһы
2011—2015 йылдарҙа Рәмил Нәзиф улы бер үк ваҡытта Башҡортостан Фәндәр Академияһы Президенты булды.
2016 йылдың 31 октябрендә Өфө дәүләт нефть техник университетының Ғилми советы ултырышында Тажикстан Республикаһының Өфөләге Генераль консулы Олимхон Шамсов вуз ректоры Рәмил Бәхтизинға Тажикстандың Дуҫлыҡ орденынын тапшырҙы.
2016 йылдың 9 сентябрендә үткән һайлау йомғаҡтары буйынса, юғары уҡыу йорто етәксеһе Чеверев округы (Дүртөйлө һәм Илеш райондары) һайлаусыларының 80 процент тауышын йыйып, ҙур өҫтөнлөк менән оппоненттарын уҙып китте һәм Башҡортостан Республикаһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайланды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, үҙенең депутатлыҡ эшмәкәрлеге барышында Рәмил Бәхтизин төрлө өлкәләрҙә бер нисә закон сығарыу башланғысын индерергә ниәтләй. Тәү сиратта был «Терәк юғары уҡыу йорто тураһында» ҡанун, шулай уҡ район мәктәптәрендә робот техникаһы кластарын булдырыуға ярҙам итергә һәләтле закондар. Минең тәжрибәм, шулай уҡ коллегаларымдың тәжрибәһе һәм белеме Башҡортостандың артабанғы үҫешенә булышлыҡ итер тип иҫәпләйем, — тип билдәләй Рәмил Бәхтизин. — Төбәк инфраструктураһын һәм социаль үҫешен яҡшыртыу, биләмәләрҙе төҙөкләндереү, халыҡҡа социаль ярҙам күрһәтеү буйынса алдыбыҙҙа ҙур эш тора.
Йонос (Мәсетле районы)
Тарихы
Йонос ауылына XVIII быуаттың 2‑се яртыһында Себер даруғаһы Ҡошсо улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә 1780 йылға тиклем Уразай исеме менән (тәүге төпләнеүсенең исеменән, уның улы — сотник Йонос Уразаев) билдәле булған ауылға нигеҙ һалған. Йонос Уразаев һәм Төлкөбай Тимерәков икеһе Ҡошсо улусы Уразай ауылынан булған. Уның улы Мөхәмәтрәхим Йоносов (1778) Йонос ауылында йәшәгән.
Азад хатын (гәзит)
«Азад хатын» («Азат ҡатын») — ижтимағи-сәйәси гәзит. РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының ҡатын-ҡыҙҙар берлеге органы. Уралда ҡатын-ҡыҙҙар өсөн тәүге гәзит. Берҙән-бер һаны Стәрлетамаҡ ҡалаһында 1921 йылдың 7 ноябрендә иҫке башҡорт телендә сыға, башҡа мәғлүмәттәр буйынса гәзиттең сығыуы 1922 йылда туҡтай. Тиражы — 1500 дана. Мәҡәләләр Октябрь революцияһы юбилейына, әхлаҡ, әсәлек һәм балалыҡ проблемаларына арнала. Мөхәррире — Р. Й. Рәхмәтуллина.
Николае Чаушеску
Никола́е Чауше́ску (Nicolae Ceauşescu; 26 ғинуар 1918 йыл — 25 декабрь 1989 йыл— Румынияның дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, 1965 йылдан Румыния коммунистар партияһы (РКП) Үҙәк Комитетының генеральный секретары, 1969 йылдан РКП-ның генеральный секретары. 1967 йылдан 1974 йылғаса Румыния Социалистик Республикаһының (СРР) Дәүләт Советы Рәйесе, (формаль рәүештә — 1989 йылғаса) . 1974—1989 йылдарҙа Румыния Социалистик Республикаһы Президенты.
Үзбәк ханлығы
Тарихы
Әбулхаир сигенергә мәжбүр була һәм Сыгнак стеналары артына йәшеренә. Ойраттар Ташкент, Төркөстан, Шахрух ҡалаларын талай һәм емерә. Тимур-Уз китер алдынан Әбулхаир менән солох төҙөй. Ҡайһы бер сығанаҡтар мәғлүмәттәре был шарттар Шибаниҙар өсөн түбәнселекле була.
Халҡы
Ғәрәп сәйәхәтсеһе ибн Баттута Ҡыпсаҡ далалары халҡын «Ҡыпсаҡ далаһы үзбәктәре», тип йөрөтә, уларҙың телен Вәлиди Ozbek-Kipchak тип атай.
Түбәнге Тар-Тагай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡолмөхәмәтова Лилиә Абдулғани ҡыҙы
Биографияһы
Академик вокал бүлегендә Мишурис Серафима Иосифовна класында уҡый. 1984 йылда уҡыуын уңышлы тамамлап, йүнәлтмә буйынса Башҡорт дәүләт филармонияһына эстрада йырсыһы, солист-вокалист булып эшкә урынлаша.
Чаплиндар йорто
Тарихы
<div class="ts-Конец_цитаты-source"> 1802 йылда ерҙе сауҙагәр А.И. Перетец һатып ала. Һуңынан уны  Чаплиндарға һата. Чаплиндар өсөн айырым йортто 1804—1806 йылдарҙа архитектор В.И. Беретти етәкселеге аҫтында төҙөйҙәр. Артабанғы хужалары — М. Ф. Маген, А Ф. Коханова, О. Ф. Георгандопуло.
Янгуловская
Янгуловская — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Согом йылғаһының һул ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 98 км.
Яңы Аҡҡужа
География
Ауыл Чаж йылғаһы бассейнында, Әгерже ҡалаһынан көньяҡ-көнбайыштараҡ 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Зарипов Айрат Йәнсура улы
Биографияһы
Айрат Йәнсура улы Зарипов 1962 йылдың 12 октябрендә Башҡорт АССР-ының Мәсетле районы Ләмәҙтамаҡ ауылында тыуған.
Имәндәш ауыл Советы (Ғафури районы)
Тарихы
Имәндәш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Огозо
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ҡарағай
Башҡалар
Европа мышыһының (Alces alces) иң мөһим ҡышҡы аҙығы булып тора. Ҡарһыҙ осорҙа энәләрҙең һәм үренделәрҙең туҡлыҡлылығы япраҡлы ағастарға ҡарағанда 3-4 тапҡырға кәмерәк була. Ҡарлы осорҙа ҡарағайҙың туҡлыҡлылыҡ ҡиммәте талдан да, уҫаҡтан да ҡалышмай. Бер нисә авторҙың мәғлүмәттәре буйынса, энәләр составында 5,5-7,7 % аҡһым, 5,3-12,2 % май, 13,6-33,2 % күҙәнәклек бар. Мышы энәләр менән бергә 10 — 15 см оҙонлоҡтағы һәм диаметры 1 см булған үрентеләрҙе лә ашай. Ҡарағай ҙур майҙандарҙы биләгән райондарҙа иң мөһим ҡышҡы аҙыҡтарҙың береһенә әйләнә, был бер нисә йыл дауамында хайуандарҙың популяцияһын һаҡлап ҡалырға мөмкинлек бирә. Бындай шарттарҙа мышы октябрҙең беренсе яртыһында ҡарағай ашай башлай, ә ноябрҙә ашалған аҙыҡтың 60 проценттан ашыуын тәшкил итеүе мөмкин.
Һылтанмалар
Төркөм:Евразия флораһы
Кривдина дачаһы
Тарихы
Совет осоронда дача «Сестрорецк» пансионаты хеҙмәткәрҙәре өсөн торлаҡ йорт булып хеҙмәт итә һәм яйлап авария хәленә килә. Перспектив план буйынса реставарцияға әҙерләнә, ул 2018 йыл башына торлаҡта йәшәүселәрҙең таралыуы арҡаһында үткәрелмәй ҡала. 2018 йылдың февралендә Курорт районы прокуроры бина хужаһына — яуаплығы сикләнгән ООО «Норд Отель» йәмғиәтенә дәғүә  белдерә. Дәғүәнең сәбәбе булып тикшереү һөҙөмтәһе була, ул милексенең  һаҡһыҙ ҡарашы арҡаһында архитектура ҡомартҡыһының өлөшләтә емерелеүен күрһәтә. Дәғүәсе «Норд Отель» йәмғиәтенә тәү сиратта ярты йыл дауамында консервация эштәре үткәрергә,  9 ай эсендә КГИОП заданиеһы буйынса бинаны ремонтлау буйынса документтар әҙерләргә һәм   20 ай буйы дача бинаһын тулыһынса тергеҙергә ҡуша.
Кривдина дачаһы сәнғәттә
Кривдина дачаһы рәссам Стас Бородин ижадында «Старая дача в Сестрорецке» (2004. М., х60х50) картинаһы рәүешендә сағылыш таба. Картина 2006 йылда Сестрорецк ҡалаһының Үҙәк күргәҙмә залында, шулай уҡ  башҡа күп һанлы күргәҙмәләрҙә, шул иҫәптән Берлинда Мутценмахер галереяһында күрһәтелә (2007).
Ҡырғыҙ аш-һыуы
Һөт һәм һөтлө ризыҡтар
Һөт һәм һөтлө ризыҡтар киң ҡулланыла. Һөттө һаумал килеш тә, ойотоп та файҙаланалар  — ҡаймаҡ, айран, кефир, ҡорот, ҡымыҙ, эремсек, һары май, чёбёгё һәм башҡалар.
Уғыҙ хан
Риүәйәттәр
Уғыҙ хан тураһында исламға тиклемге күҙаллауҙар — «Уғыҙнамә» — XV быуаттың уйғыр ҡулъяҙмаһында табылған. Легенда буйынса, Уғыҙ хан әсәһе тарафынан яҡтылыҡ нурҙарынан ярала. Ул батыр булып тыуа һәм шунда уҡ тиерлек бер мөгөҙлө ғифритте бәреп төшөрә. Уғыҙ хандың тышҡы ҡиәфәте түбәндәгесә һүрәтләнә: «уның аяҡтары үгеҙ аяғына оҡшаған, биле — бүре биленә, яурындары — кеш яурынына, ә күкрәге айыуҙың күкрәгенә оҡшаған».
Тарьюнко
Тарьюнко — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шойна йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Мәҙәниәт һәм ял паркы (Салауат)
Тарихы
Парктағы быуа киң танылған урын була. Быуаның үлсәмдәре — 200×50 м. Быуа грунт һыуҙары менән туҡлана. Быуаның яры текә һәм нығытылмаған була. Быуала балыҡсылар балыҡ тотҡандар, ял итеүселәр катамарандарҙа һәм кәмәләрҙә йөҙгәндәр.
Киләсәге
Әлеге ваҡытта паркта реконструкция тамамланды. «Газпром Нефтехим Салауат» асыҡ акионерҙар йәмғиәте предприятиеһы паркты тулыһынса яңыртты. Ял һәм мәҙәниәт паркын реконструкциялау компанияның өҫтөнлөклө социаль проекттарының береһе була. Яңыртып ҡороу барышында иҫке ағастар ҡырҡыла, улар урынына 1000-гә яҡын тирәк, ҡарағай, йүкә, балан, миләш үҫентеләре ултыртылған. Балалар өсөн яңы спорт-уйын майҙансыҡтары, дөйөм оҙонлоғо 15 саҡрым булған йүгереү, велосипед, йәйәүле юлдары төҙөлгән. Юлдарға төрлө төҫтәге плиткалар түшәлгән. Парк быуаһы реконструкцияланған һәм таҙартылған, унда үҫемлектәр менән туҡланыусы балыҡтар үрсетелә. Ҡыш паркта 200-гә яҡын уникаль себер кедрҙары ултыртыла. Бетон ҡойма сүкеп яһалған суйын рәшәткә менән алмаштырыла.
Әсәҙуллин Ильяс Рәйес улы
Биографияһы
Застава «Көрәшкә» тигән команда буйынса кутәрелде. Был ваҡытта Ефрейтор Ильяс Әсәҙуллин, уҙенең окобында хәрби һаҡлауҙа була һәм беренсе атыуҙарҙа уҡ тигеҙ булмаған дуэльға инә. Был отошһоҙ позицияла, тигеҙ булмаган дуэльда, өс пулемёттың уты аҫтында, Ильяс, дошман буйлап ут асты. Үҙенең хәрәкәттәре менән дошманды үҙенә әурәтә, шуның менән ҡалған шәхси составҡа хәрби позициялар алырға мөмкинлек бирҙе. Ярты сәғәт эсендә, боевиктарҙың ут нөктәһен баҫа һәм снайперҙы юҡ итә. Был оҙаҡ ваҡыт алған бәрелештә пулемётчик кулына һәм аяғына ике утлы яра ала, ләкин позицияһын ташламай. Интенсив ут алып барған яраланған сик һаҡсыһы, террористарҙың, тулыһынса боевиктар менән уратып алынған, застава биләмәһенә инеүенә кәртә ҡуйған. Погранзаставаға сираттағы һөжүм ваҡытында өсөнсө пуля пулемёттың прикладын ҡырайта һәм ефрейтер И.Әсәҙулин өсөнсө, үлемесле, кукрәгенә яра ала, һәм кулында ҡорал тотоп үлеп ҡала.
Новосибирск дәүләт техник университеты
Новосибирск дәүләт техник университеты (НДТУ) —Новосибирск ҡалаһындағы күп профилле университет, унда 95 йүнәлеше буйынса (бакалавриат һәм магистратура) әҙерлек алып барыла. Университет составына 17 факультет һәм институт инә.
НДТУ XXI быуатта
НДТУ-ла уҡытыусылар һәм студенттар өсөн ваҡытлы матбуғат баҫмаһы нәшер ителә.
НДТУ Рәсәй юғары уҡыу йорттары рейтингында түбәндәге урындарҙы биләй:
Телмәр институты
1918—1919 йылдарҙа институтта В. А. Луначарский, С. М. Бонди, Н. С. Гумилев, А. Ф. Кони, В. Э. Мейерхольд, Л. В. Щерба, М. Б. Эйхенбаум, М. Д. Эйхенгольц, Н. А. Энгельгардт, Л. П. Якубинский, К. Сюннерберг (1923—1924 йылдарҙа институт рәйесе) эшләй.
Пырлово
Пырлово — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Енцида ҡылымығының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Малала Юсуфзай
Малала Юсуфзай (12 июль 1997 йыл, Мингора)  — Пакистан хоҡуҡ яҡлаусыһы, бөтә донъяла ҡатын-ҡыҙҙарҙың белем алыуы өсөн сығыш яһай. 2012 йылдың 9 октябрендә хоҡуҡ яҡлау эшмәкәрлеге өсөн «Техрик-и-Талибан Пакистан» террористик хәрәкәте боевиктары уны ауыр яралай. Тыныслыҡ өсөн Нобель премияһы лауреаты (2014).
Ҡыҙыл борос
Ботаническое описание
thumb|220px|left|Перец овощной.
Вафин Мөнир Мәхмүт улы
Биографияһы
Мөнир Мәхмүт улы Вафин 1961 йылдың 16 ғинуарында Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Бәләбәй районының Мәтәүбаш ауылында тыуған, урта мәктәпте шунда тамамлай. 1982—1984 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хәрби хеҙмәттә була. 1985—1990 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында уҡый. Студент йылдарында бындағы татар—рус бүлегендә эшләп килгән «Акчарлаклар» әҙәби-ижад түңәрәгендә шөғөлләнә, уның етәксеһе була. 1990 йылда БДУ-ла уҡыуын бөтөргәс, хеҙмәт эшмәкәлеген журналистикала башлай. Ул уҙған ХХ быуаттың 90-сы йылдарында республикала татар телендә сығып килеүсе «Өмөт» гәзитен һәм «Толпар» журналын ойоштороусыларҙың береһе, баҫманың яуаплы сәркәтибе вазифаһын башҡара, әле журналдың шиғриәт, сәнғәт һәм сатира—юмор бүлеге мөдире. Бер үк ваҡытта 1994 йылдан «Азатлыҡ» радиоһының Башҡортостан буйынса үҙ хәбәрсеһе.
Оныш
Оныш — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Башкаус йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Самсонов Вячеслав Михайлович
Хеҙмәт юлы
2005 йылда донъя чемпионы.
Пыря-Сяда-Яха
Пыря-Сяда-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нгарка-Пыря-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Юрьев ветеринария институты
Этимология
Юрьев йәки Дерпт — хәҙерге Та́рту ҡалаһының төрлө йылдарҙа йөрөтөлгән атамаһынан алынған — (Tartu; в 1030—1224 — Ю́рьев; в 1224—1893 годах — Дорпат, Дерпт (Dorpat, Dörpt). Башта Дерпт атамаһы ҡулланылһа ла, революциянан һуң боронғо урыҫ атаһы — Юрьев — ҡулланыла башлай (ҡарағыҙ: Тарту)
Тарихы
1848 йылда Дерпт ветеринар мәктәбе ойошторола. Устав буйынса ветеринария мәктәптәренә ветеринария фәндәре магистры, ветеринар һәм ветеринар ярҙамсыһы дәрәжәһен биреү хоҡуғы бирелә. Ветеринария мәктәбенә уҡырға инеү өсөн гимназияның 4-се синыфтары курсынан имтихан тапшырыу тураһында таныҡлыҡ талап ителә (ветеринария ярҙамсыһыларынан бындай таныҡлыҡ талап ителмәгән). Шул уҡ ваҡытта ветеринарҙарға табиплыҡ буйынса бөтә хоҡуҡтар ҙа бирелә.
Штаттар буйынса Дерпт ветеринария институтында уҡытыусылар персоналы 3 ординар профессорҙан (шул иҫәптән институт директорынан), 1 экстраординар, 3 доцент, зоотомия кафедраһы ҡарамағында прозектор һәм ғалим тимерсенән торған.
Воронеж өлкәһе
Өлкә 1934 йылдың 13 июнендә ойошторолған.
Оло Тағанай
Географияһы
Оло Тағанай ике тау һыҙатынан ғибәрәт:
Ике башлы тау(Двуглавая сопка)
Уның көнсығыш битләүендә, диңгеҙ кимәленән 690 м бейеклектә киң билдәле Аҡ шишмә (Белый ключ) ағып сыға. Атамаһы шишмә төбөндәге ап-аҡ кварцитҡа бәйләнгән.Аяҙ көндәрҙә шишмә төбө яҡты нур һибеп ята. Һыуы һалҡын (температураһы 4°С-тан юғары күтәрелмәй), үтә күренмәле һәм шундай йомшаҡ, составында минераль тоҙҙар бөтөнләй юҡ.Шишмәнең һыуы шифалы.
Тимтома
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һинд теле
Терминдың киң һәм тар мәғәнәһендә һинд теле
Тарыраҡ мәғәнәлә «һинд» термины үҙ эсенә диалекттарҙы һәм «көнбайыш һинди» кластеры стандарт теленең диалекттарын, шул иҫәптән брадж, һинд телле әҙәбиәттең урта быуаттар әҙәби телен, Бөйөк Моголдар һарайының элекке телен, британия колониаль хакимиәтенең телен, көнбайыш һинд теленең хәҙерге өҫтөнлөклө престиж диалектын, кхари-боли һәм хәҙерге стандарт һинди һәм урду телдәрен ала. Ҡайһы берҙә «кхари-боли» «һинди» терминының синонимы итеп ҡулланыла. Урду теле, үҙенең билдәләре буйынса уларға ҡараһа ла, йыш ҡына «көнбайыш һинди» кластерынан сығарыла. Колониаль замандарҙан уҡ билдәле хиндустани термины әлеге мәлдә бер ни тиклем иҫкергән, хәҙерге көндә лә индуист халҡы теле булараҡ, урду һәм һинди телдәрен билдәләүҙә ҡулланылыуын дауам итә.
Вокализм
Һинд телендә һуҙынҡылар оҙонлоғо, рәте, күтәрелеше, ирен һәм йомшаҡ аңҡауҙың хәрәкәте менән айырыла. Телдең хәрәкәтенә бәйле, һуҙынҡылар алғы, урта һәм артҡы рәтлегә бүленә; телдең күтәрелеш дәрәжәһе буйынса, һуҙынҡылар аҫҡы, урта һәм өҫкө күтәрелешле һуҙынҡыға; ирендәр хәрәкәте буйынса иренләшкән (лабиалләштерелгән) һәм иренләшмәгән (лабиалләштерелмәгән) һуҙынҡыға; йомшаҡ аңҡау урынлашыуы буйынса танау (назализованный) һәм танау ҡатнашмаған (назализованный булмаған) һуҙынҡылар; оҙонлоғо буйынса оҙон һәм ҡыҫҡа һуҙынҡылар.
Волхов ҡултығы
Суднолар йөрөү
Волхов ҡултығында йөҙгәндә ориентир булып хеҙмәт итә ала: Сухо утрауы, Дубно ауылындағы сиркәүе бинаһы, Креницы, Немятово 1-се, Иссад, Сясьские Рядки ауылдары, Яңы ладога ҡалаһының соборы, шулай уҡ Сясьстрой ҡасабаһының ҡаҙанлыҡ торбалары.
Монар көпшәһе
Монар көпшәһе (Cónium) — сатыр һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Һинд теле
Вокализм
Түбәндә, N. B. статьяһында ҡабул ителгән билдәләрҙе иҫәпкә алып, һинд һуҙынҡыларының килтерелгән: «ã:» күренешендә оформлять ителгән өндәр оҙон,  һуҙынҡыһы булып тора.
Пыря-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Байтур
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ырныҡшы
Тарихы
Ырныҡшы ауылы шул уҡ исемдәге йылға ярында урынлашҡан. Ауыл Архангел заводына нигеҙ һалынғас та барлыҡҡа килмәгән. Һатып алынған крепостной крәҫтиәндәрҙе урынлаштырыу өсөн ерҙәр кәрәк була. Ләкин улар тәүге йылдарҙа уҡ етерлек кимәлдә булмай. Шуға күрә 1769 йылдың 15 сентябрендә И. Н. Бекетова Ырныҡшы йылғаһынан Дыуан һәм Бишауыл-Табын улустары һәм Ағиҙел йылғаһы сиктәренә тиклем Ҡумрыҡ-Табын улусы ерҙәрен башҡорттарҙан 440 һумға һатып алған. Шулай итеп, Ырныҡшы йылғаһы буйындағы ауыл ошо килешеү төҙөлгән йылда йәки уға ҡул ҡуйғандан һуң бер йыл үткәс кенә барлыҡҡа килеүе ихтимал. Ләкин Күрпәс-Табын улусы башҡорттарының 1755 йылғы купчийында завод хужалары Твердышев менән Мясников һатып алған ер сиктәренең ориентирҙары килтерелә. Һәм улар араһында Баҡрыл ауылы бар. Ырныҡшы ауылы Баҡрыл йылғаһы (Ырныҡшы йылғаһының ҡушылдығы) буйында урынлашҡан. Баҡрыл исемле ауыл Ырныҡшы тип атала башлаған, тип фараз итергә мөмкин. Шулай итеп, ауыл заводҡа нигеҙ һалынғандан һуң барлыҡҡа килгән.
Ауылда сиркәү, ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар мәктәбе, 4 аҙыҡ-түлек магазины, ҡаҙна шарап магазины, икмәк магазины булған.
Аҡкүл (Ғафури районы)
Аҡкүл (Белое Озеро) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1345 кеше. Почта индексы — 453070, ОКАТО коды — 80221807001.
Оло Араҡай мәмерйәһе
Һүрәтләмә
Мәғәрәнең аҫҡы өлөшөндә ҙҡр булмаған туң күл бар. Иҙәне өҫтән емерелеп төшкән таш киҫәктәре менән ҡапланған. Емерек таш өйөмдәренең яңыраҡ барлыҡҡа килгәндәре лә бар.
Кюттен (Саксония-Анхальт)
Кюттен (Саксония-Анхальт) (Kütten) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 422 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,92 км2. Диңгеҙ кимәленән 142 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6193 һәм автомобиль коды — SK.
Точилиха
Точилиха — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Полта йылғаһының уң ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Карелия (тарихи өлкә)
Географияһы
Карелдар, финдар, вепстар һәм самалар Европаның төп төньяҡ фин-уғыр халыҡтарына ҡарай. Урта быуаттарҙа регион Корела ере булараҡ билдәле. Карелдар һәм финдар араһында ер «Калевала» милли эпосында сағылыш тапҡан булыуы айырым әһәмиәткә эйә. Төбәктең көнсығышы урта быуаттарҙа православие дине йоғонтоһон кисерһә, ә көнбайыш һәм көньяҡ өлөштәре урта быуаттарҙа һәм башҡа тарихи ваҡыттарҙа швед, урыҫ тарихи-мәҙәни йоғонтоһонда була.
Сығанаҡтар
Төркөм:Карелия тарихы Төркөм:Финляндия тарихы
Озернуха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Андромеда (мифология)
Был хәлдә уны Персей күреп ҡала.