cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бәкәтин
Y-тереяҙманы тикшереү
Бер бәкәтин R1a тигән ырыулыҡ тан булып сыға, R1a-Z280 тигән аралыҡтан (нуғайҙарҙан сығышлылыр), CTS3402 тигән тармаҡтан (Иҙел-Ҡарпатлы тармаҡ. Урыҫ-сиҙилле тармағынан 4800 йылдар самаһы айырыуынан бирле), 12-тапҡырһанлы ҡырһанлығ ы 13 25 16 11 11-15 12 12 10 13 11 30. Башҡа биш тикшерелгән бәкәтиндәр N1a1 (N1a1-Y24361) тигән ырыулыҡтан булып сыға. Ике лә бәкәтин O3 a-M134 тигән тармаҡтан килеп сығалар.
Марьяк
Марьяк — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының һул ярына тамағынан 276 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Ету-Яха (ЛаттапАй-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Искора
Искора — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Качева йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Карлин Джордж
Джордж Денис Патрик Карлин (George Denis Patrick Carlin;, Манхэттен, Нью-Йорк — , Санта-Моника, Калифорния) — американ стендап-комигы, актёр, яҙыусы, сценарийҙар авторы, продюсер, "Грэмми "ның дүрт премияһына һәм Марк Твен премияһына лайыҡ булыусы. Биш китап һәм 20-нән ашыу музыкаль альбом авторы, 16 фильмда төшкән.
Биографияһы
Джордж Карлин Нью-Йорктың Манхэттен районында тыуа. Әсәһе, Мэри Карлин (ҡыҙ фамилияһы Бэри), секретарка булып эшләй. Атаһы, Патрик Карлин, «Нью-Йорк Сан» гәзитендә реклама буйынса менеджер була. Джордж Карлиндың ата-олаталары — ирландтар, уны атаһы менән әсәһе традицион католик ғаиләһендә тәрбиәләнә. Ата-әсәһе араһындағы мөнәсәбәттәр ярайһы уҡ көсөргәнешле була. Джордж һүҙҙәренсә, атаһы алкоголизм проблемаларынан йонсой, шул сәбәпле Джорж ике айлыҡ сағында, ә ағаһы биш йәш булғанда әсәләре йортонан янғын өсөн баҫҡыс буйлап ҡасырға мәжбүр була[сығанаҡ күрһәтелмәгән].
Выступления Комедия стилендә сығыш яһаған әртисте йәштәр бик ярата, шуға ла ул мәҙәни «андерграундҡа» яҡынайыу мөмкинлегенә эйә була. Ул киң танылыу яулаған «Шәмбе кис тура эфирҙа» телевизион шоуында уңышлы сығыш яһай, үҫмерҙәр араһында киң популярлыҡ яулаған «Билл һәм Тэд» фильмы һәм сериалында Руфус ролен башҡарыуы арҡаһында үҫмерҙәр араһында хатта хөрмәтләнеүсе фигураға әйләнеп китә яҙа.
Уның комедия программаларының тәүгеһе 1977 йылда яҙыла. Карлиндың 1990—2000-се йылдарҙағы комик сығыштары, нигеҙҙә, хәҙерге заман Америкаһының етешһеҙлектәренә арнала. Ул йыш ҡына Ҡушма Штаттарҙың хәҙерге заман сәйәси проблемаларын асыҡтан-асыҡ яҡтырта һәм американ мәҙәниәте етешһеҙлектәренән әсе көлә. Уның һуңғы сығышы («») вафатына тиклем 4 ай ҡалғас төшөрөлгән була.
Шәхси тормошо
1961 йылда бынан бер йыл элек танышҡан Бренде Хосбрукҡа (Brenda Hosbrook — 5 август, 1936 — 11 май, 1997) өйләнә. 1963 йылда ҡыҙҙары Келли тыуа. Бренда 1977 йылда, Джорджға 60 йәш тулыуға бер көн ҡалғас, бауыр рагынан вафат була.
1998 йылдың 24 июнендә Карлин Салли Вейдҡа (Sally Wade) өйләнә, был никах Карлиндың вафатына тиклем дауам итә (Джордж бергә йәшәүҙәренә 10 йыл тулыуға 2 көн ҡалғас вафат була).
Вафаты
2008 йылдың 22 июнендә Карлин Санта-Моникалағы (Калифорния штаты) Изге Иоан Медицина үҙәгенә күкрәк ситлегендәге ауыртыуға зарланып килеп урынлаша. Шул уҡ көндө йөрәк хәлһеҙлегенән вафат була.
Танылыуы
Театрҙы үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн уға Голливудтағы Дан аллеяһында йондоҙ ҡуйыла.
Диана (алиһә)
Функциялары
Жорж Дюмезил фекеренсә, Диана боронғо һинд-европа сығышлы. Уның фекеренсә, алиһәнең тәүге функциялары күк донъяһын ваҡыт йүгереүе менән берләштереү, быуындарҙың күсәгилешлеген тәьмин итеүҙән ғибәрәт, унан уның нәҫел ярҙамсыһы функцияһы, шулай уҡ батшаларҙың тыныс алмашыныуы һәм батша власының нормаль эшмәкәрлеге формалашҡан.
Табыныу
Италиктар араһында Диана культы Римға нигеҙ һалынғанға тиклем үк булған. Риүәйәт буйынса, уны Ромул ҡаланы төҙөгәндән һуң һәм ул иҫән саҡта уҡ унда сабиндар һәм уларҙың легендар батшаһы Тит Таций килтергән. Улай ғына ла түгел, Латин союзы ҡалалары Диана культына берләшә, сөнки уны бөтә союздың ҡурсалаусыһы тип иҫәпләйҙәр. Союз ҡалалары араһында Рим үҙәк урынды биләй башлағас, унда Дианаға бағышланған ҡорам төҙөлә.
Мираҫы
Алла Рим әсирлегендәге латиняндарҙы, плебейҙарҙы һәм ҡолдарҙы ҡурсалаусы итеп таныла. Ете рим убаһының береһе Авентиндағы Диана ғибәҙәтханаһына нигеҙ һалыуҙың йыллығы уларҙың байрамы тип һанала, был алиһәгә түбән ҡатламдар араһында популярлыҡ тәьмин итә.
Оҙон Хәсән
Сәйәсәте
Ғосман солтаны Мәхмәт  II (1451—1481) менән һуғыштар алып бара. Уларҙың беренсе бәрелеше 1461 йылда була. Ошо уҡ йылды Оҙон Хәсәндең әсәһе Сара хатун Ғосман солтаны менән мөнәсәбәтте көйләргә ебәрелә.
Витаминдар
Витаминдар ризыҡ составында (йәки тирә-яҡ мөхиттә) бик аҙ миҡдарҙа була һәм шуның өсөн микронутриенттарға ҡарай. Микроэлементтар һәм алыштырғыһыҙ аминокислоталар витаминға инмәй. Биохимия, туҡланыу гигенаһы, фармакология һәм башҡа медик-биологик фәндәр берләшмәһен, витаминдарҙың төҙөлөшөн һәм тәьҫир механизмын өйрәнеүсе, шулай уҡ уны дауалау һәм профилактик маҡсатта ҡулланыу фәнен витаминология тип атайҙар.
Кулинар эшкәртеү барышында витаминдарҙың тарҡалыуы
Тышҡы мөхит факторҙары (мөхиттәге температура, кислород, ҡояш нурҙары, кислоталар, һелте) тәьҫирендә витаминдар тарҡала һәм үҙенең биологик активлығын юғалта. Һиҙеүсәнлек дәрәжәһе буйынса витаминдар төрлө үҙенсәлектәргә эйә, ҡайһы берҙәре юғары ныҡлыҡ ҡа эйә, ә бүтәндәре тиҙ тарҡала. Был тәү сиратта витаминдарҙың үҙҙәренең химик төҙөлөшө буйынса химик реакцияға тиҙ инеүсе юғары актив берләшмәләр булыуы менән бәйле. Витамин молекулаһы донъяға тәбиғи юл менән әллә химик синтез ярҙамында барлыҡҡа килгәненән башлап кеше йә хайуан организмына эләккән моментына бирле, уның яҙмышы күпселеген витаминды һаҡлау һәм эшкәртеү шарттары менән бәйле.
Ҡаратал (Ырымбур өлкәһе)
Ҡаратал (Каратал) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районындағы ҡасаба.
Юлдаш Һөйәрембәтов
Биографияһы
1736 йылдың ғинуар уртаһында А. И. Тевкелевтың каратель командаһы башҡорт ауылдарын (шул иҫәптән Һөйәнтөҙ ауылын) юҡ итә, уларҙың халҡын үлтерә йәки әсирлеккә ала башлай. Себер даруғаһы башҡорттары Өфө властарына каратель яуҙарын туҡтатыуҙы һорап мөрәжәғәт ебәрә, уға ошо даруғаның 10 улусынан 17 вәкил (шул иҫәптән Юлдаш Һөйәрембәтев, Ҡыуаҡан улусынан мулла Бәпәнәй Төрөпбирҙин) ҡул ҡуя. Чиновниктар менән һөйләшеүҙәр һәм хат алышҡанда, Юлдаш мулла тарихи материалдарҙы ҡулланып властарҙан уступкалар талап итә. Әммә был мөрәжәғәттәр яуапһыҙ ҡала, ә Юлдаш мулла 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе булып китә.
Готфрид Лейбниц
Бала сағы
Лейбниц логиканың ябай төшөнсәләрҙе предикаменттарға (схоластикала предикамент — категория) бүлгәнен күрә һәм ул ни өсөн ҡатмарлы төшөнсәләрҙе һәм фекерҙәрҙе лә бер-береһенә бәйле итеп, бүлмәйҙәр икән тип аптырай. Готфрид фекерләү предкаменттары уйлап сығара, был турала уҡытыусыларға әйткәс, уға әлегә үҙе етерлек дәрәжәлә белеп бөтмәгән өлкәлә яңылыҡтар индермәй торорға ҡушалар.
Фәнни эшмәкәрлеге
1675 йылда Лейбниц математик анализдың үҙ вариантын тамамлай, эштең асылын күрһәткән символикаһын һәм терминологияһын ентекле уйлап эшләй. Ул индергән бөтә яңылыҡтар ҙа тиерлек фәндә ныҡлы урын алған, тик «интеграл» терминын ғына Якоб Бернулли индергән (1690).
Ваҡыт үтеү менән Лейбниц тәҡдим иткән билдәләмәләр Ньютондыҡына ҡарағанда күп тапҡыр дифференциациялауға, айырым сығарылмаларға яҡшыраҡ тура килә икәне асыҡлана. Лейбниц мәктәбенең Ньютондан айырмалы асыҡ булыуы, яңы идеяларҙы күпләп таратыу был мәктәпкә тик файҙаға була.
Таштүбә
Таштүбә (Таштюбе) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 191 кеше. Почта индексы — 452112, ОКАТО коды — 80202858004.
Исток (Койда ҡушылдығы)
Исток — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Койда йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Советтарҙың Бөтә Рәсәй III съезы
Тарихы
Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтары съезы һәм крәҫтиән депутаттары Советтары съезы 1917 йылда айырым үткәрелә, ә 1918 йылдың ғинуарында съездар бер үк ваҡытта үткәрелә, шуға күрә 13 ғинуарҙа ике съезд Советтарҙың Бөтә Рәсәй III эшсе, һалдат һәм крәҫтиән депутаттары съезына берләшә.
Ҡарарҙар
18 ғинуарҙа Съезд ҡануниәттә уның ваҡытлы характерына күрһәтмәләрҙе бөтөрөү тураһында ҡарар ҡабул итә («Учредителдәр йыйылышы саҡырылышына тиклем»), шулайтып ВЦИК тарафынан Учредителдәр йыйылышының 1918 йылдың  6 (19) ғинуарындағы таратыласағын асып һала.
Арслан (исем)
Ауылдар
Арыҫлан(Арсланово) — Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районындағы ауыл.
Штабель Альфред Артурович
Биографияһы
Өфө ҡалаһында йәшәй. 1956 йылдан алып «Һәнәк» республика сатирик журналы редакцияһында художество мөхәррире вазифаһында эшләй.
Ирәмәл (тәбиғәт паркы)
Флораһы һәм фаунаһы
Шулай уҡ, ҡурсаулыҡ биләмәһендә 40-ҡа яҡын һирәк осраған һәм юғалыу ҡурҡынысы аҫтында булған хайуандар төрҙәре осрай: осар тейен, ҡама, марал, ҡара ҡауҙы, аҡ һәм һоро ағуна, үлән тәлмәрйене, Европа бәрҙеһе, махаон, адмирал һәм башҡалар.
Sokol 1000 (мотоцикл)
1000 Sokół (шулай уҡ CWS M111 билдәләнә) — Варшавалағы Үҙәк автомобиль оҫтахананаһында граждандар һәм шулай уҡ хәрбиҙәр өсөн ауыр Польша мотоциклы (Centralne Warsztaty Samochodowe) 1933 йылдан башлап, 1939 йылда башланған Икенсе донъя һуғышына тиклем сығарыла. Барлығы 3400 самаһы машина сығарырыла. Стандарт версияла мотоцикл коляскаһы менән бергә сыҡҡан.
Тарихы
1918 йыл, Польша республикаһы барлыҡҡа килгән саҡтан башлап, хәрбиҙәр етди проблема алдында тора- хәрби хеҙмәт һәм граждандар ҡуллана аларлыҡ мотоциклдар булмай. Беренсе донъя һуғышы разведка, бәйләнеш тотоуҙа һәм транспорт бүлегендә мотоцикл кәрәклеген күрһәтә. Бигерәк тә армия, пулемёт менән йыһазландырылған, коляскалы мотоциклға мохтаж була. Совет — поляк һуғышы бөткәндән һуң, Польша армияһында мотоциклдың бер нисә төрө: B. S. A, Triumph, Harley Davidson һәм Indian кеүек мотоциклдар була. 1927 йылда Польша армияһының командованиеһы яңы ауыр мотоцикл проектларға техник задание бирә. 1932 йылда Үҙәк автомобиль оҫтаханалары ҙур булмаған, коляска менән йыһазландырылған,CWS M55 мотоцикл партияһы сығара (яҡынса 200 машина). CWS W55 өсөн Harley-Davidson нигеҙ итеп алынған, ә двигателе Индиан мотоциклын тулыһынса тиерлек ҡабатлай. Конструкторҙарҙа кәрәкле тәжрибә булмай, шуның арҡала машина ышанысһыҙ була. 1931 йылда Үҙәк автомобиль оҫтаханаһында бөтөнләй яңы ауыр мотоцикл булдырыға ҡарар ҡабул ителә. Яңы типтағы мотоциклдарҙың баш конструкторы Зигмунд Околув була (Zygmunt Okołów). Ышаныслы, уңайлы, хеҙмәтләндереүҙә ябай, ҡаты эксплуатация шарттарына һәм хеҙмәтләндереүҙәге етешһеҙлектәргә бирешмәгән мотоцикл булдырырға кәрәк була. Польша хөкүмәтенең финанс ярҙамы арҡаһында, CWS M55 моделе тулыһынса яңынан төҙөлә. Яңы мотоцикл CWS M 111 тигән исем ала. Һөҙөмтәлә, машина иҫкергән, хатта үҙ класы өсөн ауыр, һәм бигерәк ҡиммәтле булып сыға. 1935 йылда граждан мотоцикл версияһының хаҡы 4200 злота була, был СШАның 800 долларына тора, был хаҡ, ул ваҡыттағы автомобиль хаҡы менән бер иш була. Һатып алыусыларҙы йәлеп итеү өсөн, 1936 йылда мотоцикл исеме «Sokol 1000 М 111» тип үҙгәртелә.
Һылтанмалар
Видео — Кнышинский урман ландшафт Витольд Славинский исемендәге паркта Sokół 1000.
Әбдей Абдуллов
Әбдей Абдуллов — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы. Мулла.
Сәләх (исем)
Фамилияларҙа
Сәләхов Ҡасим Сәләх улы 1919 йыл — 22 ноябрь 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовойы.
Майский ауыл Советы (Иглин районы)
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Партизан Герман урамы
Партизан Герман тураһында
А.В.Герман 1915 йылда Петроград ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң автотөҙөлөш  техникумында уҡый, хәрби бронетанк училищеһында, аҙаҡ Мәскәүҙә М.В.Фрунзе исемендәге Академияла белем ала.
Никея империяһы
Нигеҙ һалыныуы
Был солох 1216 йылда Генрихтың вафатынан һуң да дауам итә һәм Латин империяһы императрицаһы Иолантаның ҡыҙы Марияның Ласкарис менән никахы менән нығытыла.
Киев
Халҡы
Бойондороҡһоҙлоҡ дәүерендә Украинала ни бары бер тапҡыр, 2001 йылда, халыҡ иҫәбе алына, уның барышында илдәге халыҡ һанының 2 611 327 кеше булыуы теркәлә.Ҡала халҡының хәҙерге һанына ҡара төрлө рәсми сығанаҡтар бар. Мәҫәлән, Украинаның Министр Кабинеты үткәргән иҫәп буйынса 2019 йылдың 1 ғинуарына ҡалала халыҡ һаны 3 703 100 кеше тәшкил итә, ә бына халыҡ иҫәбен алыуҙағы рәсми иҫәптә (уны 2020 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Укрстат мәғлүмәттәре бирә) 2 967 360 кеше тип билдәләнә или 3 703 100.
Йәһүд общинаһы
1648 йылда, Украинала йәшәгән бөтә йәһүдтәр кеүек үк, Хмельницкийҙың казак ихтилалынан община ҙур зыян күрә. 1654 йылда Киевты Мәскәү батшалығына ҡушҡандан һуң йәһүдтәргә ҡалала төпләнеү тыйыла, тик 1793 йылда Польшаны бүлгәндән һуң ғына был тыйыу алына, шунан һуң ғына Киевҡа поляк йәһүдтәре килеп ултыра башлай.
]] XIX быуатта община артабан үҫә һәм оҙаҡламай Украинаның мөһим йәһүд общиналарының береһенә әйләнә. Был осорҙа ҡала бик күп синагога, шул иҫәптән ҡаланың төп синагогаһы — Бродский синагогаһы ла төҙөлә. Шулай уҡ бер нисә мәктәп һәм оҫтахана төҙөлә.
XIX быуаттың тәүге яртыһында һәм XX быуаттың башында община бер нисә ҡыйралыш кисерә — 1882 йылда тиҫтәләгән йәһүд үлтерелә һәм яралана, күп йорттар талана. 1905 йылда община тағы ла ҡыйралыштан зыян күрә. 1913 йылда Киевта Бе́йлис эше киң билдәлелек ала — йәһүд Менахем Мендел Бейлисты 12 йәшлек уҡыусыны ритуаль үлтереүҙә ғәйеләү буйынса суд процесы була. Процесс һөҙөмтәләре буйыса Бейлис аҡлана.
Метро
Яңы дүртенсе Подольск-Вигуровский һыҙатында Днепр йылғаһы һәм Десёнка аша күперҙән сығыу урыны һәм Сырецк-Печерский һыҙатының ҡаланан төньяҡ-көнбайышҡа табан дауамы ике — «Мостицкий» һәм «Правда проспекты» станциялары менән бергә төҙөлә, метрополитендың бишенсе Вышгородск-Дарницкий һыҙатының проекты буйынса эш алып барыла.
Маршрут таксиҙары
Киевта автомобилдәрҙе хеҙмәтләндереү һәм ремонтлау буйынса автосервистар ҙа эшләй. 2019 йылға Киевта 1100-гә яҡын автосервис бар.
Днепр аша һалынған күперҙәр
Хәҙерге ваҡытта ҡала эсендә Днепр ярҙарын 8 күпер тоташтыра, уларҙың 4-һе автомобиль күперҙәре — Төньяҡ, Метро күпере, Патон күпере һәм көньяҡ күперҙәре, икәүһе тимер юл күперҙәре — Дарницкий һәм Петровский, береһе тимер юл-автомобиль күпере — Кирп, шулай уҡ йәйәүлеләр өсөн күпер. Подольский күперен төҙөү дауам итә.
«Һаҡмар» ял йорто
Тарихы
Предприятие эшселәрҙең һаулығы тураһында хәстәрлек күргән, ял йорттары төҙөгән, социаль программаларҙы финанслаған. Ял йорто - комбинат эшсәндәре өсөн туризм һәм ял итеү учреждениеһы булып торған, уңайлы шарттарҙа йәшәү һәм туҡланыу тәьмин иткән.
Пантелеев Александр Васильевич
Күргәҙмәләре
Шәхси:
Ид-Яха (Пюнга-Лохо ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кабановка (Чарыш ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тойғонов Риф Ғәлим улы
Биографияһы
Риф Ғәлим улының тормошонда һәм, әлбиттә, ижад биографияһында республиканың Яҙыусылар союзы айырым урын алып тора. Әүҙем йәмәғәт эшмәкәре 13 йыл дауамында (1996—2009) Союз идараһы рәйесе урынбаҫары вазифаһын намыҫлы башҡарҙы. Ул төрлө быуын һәм төрлө милләт әҙиптәрҙе бергә туплауға, беҙҙең аранан киткән яҙыусы һәм шағирҙәрҙең әҙәби мираҫын йыйыуға һәм һаҡлауға күп көс һалды. Йөкмәтелгәнде үтәүгә яуаплылыҡ менән ҡарауы, намыҫлы һәм әҙәпле булыуы, башҡаларға хәстәрлекле һәм илтифатлы мөнәсәбәт күрһәтеүе нигеҙендә Риф Тойғон 2012 йылдың мартында республика әҙәбиәтселәре тарафынан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзының идара рәйесе итеп һайланды. Бай тәжрибә туплаған етәксе булараҡ, ул был вазифаны башҡарыуға дәртләнеп тотондо һәм сағыштырмаса ҡыҫҡа ғына ваҡытта ижади берекмә эшмәкәрлеген яңы кимәлгә күтәрергә, заман талаптарына тулыһынса яраҡлаштырырға ҙур өлөш индерҙе. Нәтижәлә яңы рәйес ойошторған һәм үткәргән саралар башҡорт әҙәбиәтенең артабанғы үҫешенә, йәмғиәттә яҙыусылар абруйын күтәреүгә булышлыҡ итте.
Талантлы һәм илһөйәр шағир, башҡорт халҡының арҙаҡлы улы Риф Тойғоновтың күп йыллыҡ хеҙмәт һәм ижади эшмәкәрлеге «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» һәм «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемдәр, Сергей Чекмарёв һәм Фәтих Кәрим исемендәге әҙәби премиялар менән лайыҡлы баһаланған.
Волков Александр Лукич
Биография
Александр Лукич Волков 1928 йылдың 25 декабрендә Карелия АССР-ының Эссойла ауылында (хәҙерге ваҡытта − Карелия Республикаһының Пряжинск районы) күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 1937 йылда атаһы репрессиялана, әсәйһе яңғыҙы алты бала үҫтерә.
2013 йылда шағирҙың 85 йәшенә арналған «Как слово наше отзовётся» китабы донъя күрә.
Һылтанмалар
Төркөм:Карел яҙыусылары
Рәсәйҙең ете мөғжизәһе
2007 йылдың 30 майында Рәсәй туриндустрия союзы «Всемирный следопыт» журналы (Петербург) менән берлектә ошондай уҡ акция иғлан итәләр — «Рәсәйҙең ете мөғжизәһе». Тауыш биреү өсөн «Всемирный следопыт» журналы тарафынан 100 иҫтәлекле урын тәҡдим ителә (журнал үҙенең уҡыусыларынан тейешле тәҡдимдәр йыя, ә тулы исемлекте төҙөү эксперт советына йөкмәтелә). беренсе этар барышында 20 меңдән ашыу тауыш ҡарала. Һөҙәмтәлә 2007 йылдың 7 июлендә 21 лидер билдәләнә. Артабан икенсе этап башлана. Һәр айҙың 7-се көнөндә тауыш биреү һөҙөмтәләре иғлан ителә, «Рәсәйҙең ете мөғжизә» исемлеге 2008 йылдың 7 июлендә халыҡҡа еткерелә.
Мәһәҙей
Тарихы
1921—1922 йот йылдарында халыҡ ныҡ ҡырыла.
Ауыл хәҙер
Мәһәҙей Байназар ауыл Советына ҡарай. Ауылда башланғыс мәктәп (Байназар урта мәктәбе филиалы), фельдшер акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто («Элгеләү» башҡ. халыҡ фольклор ансамбле), китапхана бар. 1900 йылда мәсет теркәлгән. Мәһәҙей эргәһендәге Оло һәм Кесе Бешәке (урыҫ теленән тура тәржемә яһап Әпшәк тип яҙалар) йылғаларында йылға бағырының тәбиғи резерваты — тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Һары (Яңы Һары ауыл советы)
Һары (Сара)— Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы тимер юл станцияһы.
Дэн Сяопин
ҠХР ойошторолоуҙан «мәҙәни революция»ға тиклем
Был осорҙа Лю Шаоци менән аралары яҡыная. «Ҙур күтәрелеш» сәйәсәтенең уңышһыҙлығынан һуң Дэн Сяопин һәм Лю Шаоци КПК-ла үҙ позицияларын көсәйтә. Улар бергәләп «Ҙур күтәрелеш» сәйәсәтенең хаталарын төҙәтеү маҡсатында иҡтисади реформаларға тотона, шуның менән партияла йоғонтолоҡ һәм халыҡта популярлыҡ яулай. Дэн һәм Лю Маоның радикализмынан айырмалы һығылмалы һәм уртаса сәйәсәт алып бара.
1961 йылда Гуанчжоуҙағы конференцияла ул үҙенең, моғайын, иң билдәле һүҙҙәрен әйтә: Бесәйҙең ҡара йәки аҡ булыуы мөһим түгел, әгәр сысҡан тота ала икән — был яҡшы бесәй.
Йәберҙә булыуы
1969 йылдың 22 октябрендә Дэнды ҡатыны һәм үгәй әсәһе менән Пекиндан Наньчан ҡалаһына күсерәләр һәм «7 май мәктәбе» тип атама бирелгән элекке пехота училищеһында өй һағы аҫтына алалар һәм трактор заводына ябай эшсе итеп ебәрәләр. Был ваҡытта Дэн күпләп яҙыша башлай. Шулай ҙа суд алдына баҫҡан, һуңынан төрмәлә үлеп ҡалған Лю Шаоци менән сағыштырғанда Дэндың яҙмышы күпкә яҡшыраҡ була.
Власҡа ҡайтыуы. Яңы йәбер
1974 йылдың апрелендә Дэн Нью-Йоркта Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль Ассамблеяһы сессияһында Мао Цзэдундың «өс донъя тураһында» теорияһына аңлатма менән сығыш яһай, шунан һуң Генри Киссинджер менән һөйләшеүҙәр үткәрә. Октябрь айында Мао Дэнды Ҡытай Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының Хәрби советы рәйесе урынбаҫары һәм Ҡытай Халыҡ-азатлыҡ армияһы Генераль штабының начальнигы итеп тәғәйенләй.
Реабилитация
1976 йылдың сентябрендә Мао вафат була. Октябрь айында "Дүртәү бандаһы"н ҡулға алыуҙа төп роль уйнаған оборона министры Е Цзяньин һәм КПК-ның башҡа ветерандары партияның яңы рәйесе Хуа Гофэндан Дэнды сәйәси реабилитациялауҙы талап итә башлай.
Власты туплауы
Яйлап үҙе тирәһенә фекерҙәштәрен туплаған Дэн 1980 йылда Хуа Гофэнды премьера посынан төшөрә һәм уны Чжао Цзыян менән алмаштыра. 1981 йылда Хуа Гофэн КПК Үҙәк Комитеты рәйесе вазифаһында Ху Яобан менән алмаштырыла. КПК Үҙәк Комитетының Үҙәк хәрби советы рәйесе вазифаһын биләгән Дэн Сяопин партияла иң абруйлы кеше булып ҡала һәм иҫке власть ысулдарынан айырмалы рәүештә Хуа Гофэнға Үҙәк Комитетта ҡалырға мөмкинлек бирә.
Отставкаға сыҡҡандан һуң
Реформалар һөҙөмтәһендә Ҡытайҙың диңгеҙ яры буйы райондары ғүмерҙә булмаған иҡтисади уңыштарға өлгәшә. Дэн фекеренсә, илдең ҡайһы бер төбәктәре башҡаларҙан алдараҡ байырға тейеш, яр буйы райондарын үҫтереү илдең эске райондарын үҫтереүгә туранан-тура йоғонто яһаясаҡ. Практикала был теория яр буйы төбәктәре етәкселәренең артта ҡалған райондар менән уңыш тәжрибәһен уртаҡлашырға теләмәгән ҡаршылығына осрай. Илдең бай көнсығыш райондары һәм ярлы көнбайыш райондары араһында айырма асығыраҡ була бара.
Шәхси тормошо
Дэн Сяопин өс тапҡыр өйләнә.
Дэн Сопин бик яҡшы бридж уйнай, бер ҡасан да аҡсаға уйнамаһа ла, ғүмеренең аҙағына тиклем Бөтә Ҡытай спорт бриджы федерацияһының почётлы рәйесе вазифаһын һаҡлап ҡала. Күҙәтеүселәр фекеренсә, был вазифанан да Дэн Сяопин Ҡытайға етәкселек итеүен дауам итә. Футбол ярата, телевизорҙан күрһәтелән матчтарҙың бик һирәктәрен генә ҡарамай ҡала. Ҡытайҙа сығарылған  «Панда» маркалы (熊猫|Xióngmāo) сигарет тарта, был уның ҡиммәтлегенә йоғонто яһай.
Ислахов Фазлетдин Фәррәх улы
Ислахов Фазлетдин Фәррәх улы (17 июнь 1944 йыл — 18 апрель 2016 йыл) — график. Башҡортостандың дәүләт гербы авторы. 1979 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2000).
Биографияһы
Өфө сәнғәт училишеһын тамамлағандан һуң (1969; педагогы Р. М. Нурмөхәмәтов) Баймаҡ ҡалаһына йүнәлтмә ала. Мәҙәниәт министрлығы уны халыҡ театрына рәссам итеп тәғәйенләй. Шулай уҡ 39-сы училищела эстетика, черчение, махсус һүрәт дәрестәрен алып бара.
Ижады
Айырыуса дан килтергән эше — Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гербы. Тәҡдим ителгән 40 проект араһынан Фазлетдин Фәррәх улының эскизы иң яҡшыһы тип табыла.
Биклән
Тарихы
Ауыл 1724 йылда нигеҙләнгән. 1920 йылға ҡәдәр Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙе Бәтке улусы составында.
Урта мәсет
Урта мәсет тәүге тапҡыр 1674 йылда (Хижрә буйынса 1085 йылда) телгә алына. Ҡырым ханлығының төп йома мәсете иҫәпләнгән. Ҡырым хандары, Хажи Сәлим Гәрәйҙең улдары бер туған Меңле II һәм Сәләмәт II 1737 һәм 1743 йылдар араһында мәсетте тулыһынса төҙөп бөтә һәм тейешле кимәлдә биҙәп, йыһазландыра.
Кушелкова
Кушелкова — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 535 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Әҙел Әшмәнев
Әҙел Әшмәнев (1727—?) — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың поход старшинаһы.
Биографияһы
1774 йылдың майында Әҙел Әшмәневтең отрядын «пугачёв полковнигы» Сәйфулла Сәйҙәшев Неволино ауылына ебәрә. 1774 йылдың 19 июнендә Е. И. Пугачёв үҙе исеменән булған указды Әҙел Әшмәновҡа йүнәлтә, бында уға округ халҡы араһында «император Пётр III» файҙаһына агитация алып барырға, отрядтарҙы яңы ихтилалсылар менән тулыландырырға һәм шулай уҡ Рожденственский заводын баҫып алыуҙы кисектереп торорға тип бойора. Һуңғы бойороу Әҙел Әшмәневтең отряды Кама аша кисеүҙе һаҡлап, шуның менән Уҫыны штурмлауға әҙерләнгән баш күтәреүселәрҙең төп көстәрен ҡаплап тороуына бәйле. 22 июндә Әҙел Әшмәнев Е. И. Пугачёв менән осраша һәм ихтилалсылар отрядтарына Кама йылғаһы аша сығыуҙы тәьмин итә.
Шаһмөхәмәтов Азат Ғәли улы
Биографияһы
Азат Ғәли улы Шаһмөхәмәтов 1977 йылдың 22 июнендә Яҡут АССР-ының Верхневилюйск (якут. Үөһээ Бүлүү, башҡортса Үрге Бүлеү) ауылында тыуған. Зөһрә менән Ғәли Шаһмөхәмәтовтарҙың ишле ғаиләһендә икенсе бала.
Азат Яҡутстанда уҡ музыка менән мауыҡҡанлыҡтан, һәләтле улдарын Өфө музыка тәрбиәләнеүселәр мәктәбенә (Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика гимназия-интернаты) уҡырға бирәләр. Ныҡышмалы педагог Алексей Алексеевич Медведев етәкселегендә Азат һуҡма инструменттарҙа бик оҫта уйнай.
Вальс
Вальс (valse Walzer  — «шыуыу, әйләнеү») — 3/4 йәки 6/8 музыкаль үлсәмдәрҙәге бал, социаль бейеүҙәрҙең дөйөм атамаһы, күбеһенсә ябыҡ торошта икәү — ир-егет һәм ҡатын-ҡыҙ башҡара. Вальста киң таралған фигура — һәр береһендә өс аҙым менән ике тактҡа тулы әйләнеш.
Тарихы
Вальс йәки «Эх заман! О әҙәп!» Боронғо Рим аҡыл эйәһе Маркус Туллиус Цицерон әйтеүенсә, был әйтем вальстың тыуыу һәм үҫеш мәлен бик яҡшы һүрәтләй. Аристократтар һәм сиркәү етәкселәре уны әхлаҡһыҙ һәм оятһыҙ тип һанаған. Бигерәк тә һауалы британдар ҡаты ғәйепләгән. «Халыҡ алдында ханымды биленән ҡосаҡлау нисек була?» Шуға күрә XIX быуатта Европа балдарында вальс тыйыла, хатта Екатерина II уны танымай.
Вальстың башлап ебәреүсеһе булып француз урта быуат вальсы бейеүе тора, тигән фекер бар. Ул полька кеүек башлана, ләкин бер нисә такттан һуң кавалер, үҙенең дамаһын әйләндереүҙе дауам итеп, күтәреп алырға тейеш була. Вальсты француз һарайында бейейҙәр, аҙаҡ Людвик XIII бейеүҙе тыя.
Вальстың тыуған иле хаҡлы рәүештә XVIII быуатта Германия тип һанала. Ләкин ул XVIII быуатта Венала (Австрия) киң билдәлелек яулай.
Шәрифә
Шәрифә — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме. Татар ҡатын-ҡыҙҙары исеме.
Мәҙәниәттә
Шәрифә — Салауат Әбүзәровтың «Хыялый» пьесаһындағы герой.
Ер-һыу атамаһы
Шәрифә тауы — Башҡортостандың Бөрйән районындағы Яуымбай ауылында урынлашҡан тау, антропонимдан.
Габсбургтар
Австрия тәхетен биләү
1282 йылда король был биләмәләрҙе үҙенең балалары Альбрехт I һәм Рудольф II тапшыра. Шулай итеп, Габсбургтар үҙҙәренең нәҫелдән күскән Швейцария, Швабия һәм Эльзастағы биләмәләрен менән киң һәм бай Дунай буйы дәүләттәренең хакимдары булып китәләр. Альбрехт I нәҫеленә үҙҙәренең монархияһы составына Каринтияны (1335 йыл) һәм Тиролде индерегә насип була һәм Австрия көньяҡ-көнсығыш Германияның иң эре дәүләтенә әүерелдерә. Улар XIV быуаттың беренсе яртыһында күп һанлы эске немец конфликттарында бик мөһим ролдәрҙе уйнайҙар һәм бер ни тиклем ваҡыт Германия короллеге тәхетен — Альбрехт I 1298—1308 һәм Фридрих I 1325—1330 йылдарҙа, шулай уҡ Чехия короллеге (Рудольф III 1306—1307 йылдарҙа) тәхетен биләйҙәр.
Леопольд яғынан туғанлыҡ ептәре
Леопольд III идара иткән осорҙа Габсбургтар биләмәләре составына Фрейбург (1368 йыл), Форарльберг (1375) һәм Австрия монархияның беренсе диңгеҙ порты — Триест (1382 йыл) инә. Әммә герцог үҙе 1386 йылда щвейцарлар менән Земпах янындағы алышта һәләк була һәм Габсбургтар Швейцария конфедерацияһы бойондороҡһоҙлоғон танырға мәжбүр булалар.
Габсбургтар Испанияла һәм Австрияла
Карл V иғтибары Испания хәлдәренә һәм француздар менән ҡара-ҡаршы тороуға йүнәлтелә һәм ул уны төрөктәр менән көрәшкә ваҡлай алмай. Төрөктәр Мохач бәрелешенән һуң хәҙерге Венгрия территорияһын биләйҙәр һәм төньяҡ — көнбайышҡа Венаға тиклем үрләйҙәр (ҡарағыҙ, Венаның ҡамалышы (1529)). Ошо тиклем ҙур биләмәләр менән идара итеүенең ауырлығын ағлаған Карл 1522 йылдағы Брюссель килешеүенә ярашлы Габсбургтарҙың мираҫҡа ҡалдырылған (Австрияла булғандарын) ҡустыһы Фердинандҡа күсерә. Карлдың вафатынан һуң Фердинанд уны император тәхетендә алмаштыра.
Прагматик санкция
Ата — бабаларының мираҫын ҡыҙҙарына һәм уларҙың вариҫтарына тапшырыу маҡсаты менән, дөрөҫөн әйткәндә, Габсбургтарҙың һуңғыһы Карл 1713 йылда Прагматик санкция булараҡ билдәле тәхеткә мираҫлыҡ тураһында закон ҡабул итә. 1736 йылда ул үҙенең өлкән ҡыҙы һәм вариҫы Мария Терезияға ир итеп боронғо бай нәҫеленән булған Лотарингия герцогы Франц Стефанды һайлай. Император Карл Прагматик санкцияны халыҡ — ара танытыу өсөн саралар күрһә лә, уның вафаты менән Австрия мираҫы өсөн Һуғыш башланып китә. Был һуғыш дауамында Мария Терезияға һәм Франц Стефанға Габсбургтарҙың бөтә биләмәләрен дә (Силезияның бер өлөшөнән һәм яңыраҡ уларға күскән Парма һәм Пьяченц Италия герцоглыҡтарынан башҡа) һаҡлап алып ҡалырға насип була. Францты император итеп һайлағандан һуң Изге Рим империяһында Габсбургтар исемен һаҡлап ҡалған Лотарингия династияһы батшалыҡ итә башлай.
Удмурт теле
Яҙма
Яҙмаһы — кирилл алфавиты. Грамматик төрө буйынса удмурт агглютинатив тел була.
Шутов Александр Павлович
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. 1946—1950 йылдарҙа Сталинградта скульптор В. М. Цветковтың оҫтаханаһында уҡый.
Моиль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Степачиха
Степачиха — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға Кулунда йылғаһының һул ярына тамағынан 391 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Рыжков Семён Вавилович
Семен Вавилович Рыжков (1919—2004) — совет ғалим- медигы һәм педагогы, хәрби ҡан хеҙмәтенә нигеҙ һалыусы һәм СССР Оборона министрлығының беренсе баш трансфузиологы, медицина фәндәре докторы (1968), профессор (1978), Медицина хеҙмәте полковнигы. СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1978).
Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге һәм фәнгә индергән өлөшө
1968 йылда С. В. Рыжков медицина фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Заготовка и возможность использования фибринолизной крови в зависимости от сроков взятия и причин смерти» темаһына диссертация яҡлай. 1978 йылда С. В. Рыжковҡа профессор дәрәжәһе бирелә һәм шул уҡ йылда «биологик объекттарҙы криоконсервациялауҙы эшләгәне һәм тормошҡа ашырғаны өсөн» СССР Дәүләт премияһына лайыҡ була.
Качева
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Шалухин Станислав Петрович
Шалухин Станислав Петрович (1 март 1952 йыл — 2 июль 2002 йыл) — шағир, музыкант, журналист, тәржемәсе. 2000 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Ғаиләһе
Ҡыҙы, Шалухина Ольга Станиславовна — психолог, Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.
ТАСС
ТАСС
Советтар Союзының мәғлүмәт агентлығы (ТАСС) 1925 йылдың 10 июлендә Үҙәк башҡарма комитеты президиумы һәм СССР халыҡ комиссарҙары советы ҡарары менән Рәсәй телеграф агентлығы нигеҙендә барлыҡҡа килгән. СССР биләмәләрендә һәм сит ииләкәттәрҙәге яңылыҡтарҙы, мәғлүмәт еткереүҙә бик юғары хоҡуҡта файҙалана алған. >. Союздаш республикаларҙағы мәғлүмәт агентлыҡтары: РАТАУ (Украина), БелТА, УзТАГ, КазТАГ, Грузинформ, Азеринформ, ЭльТА (Литва), АТЕМ (Молдавия), Латинформ, КирТАГ, ТаджикТА, АрменПресс, ТуркменИнформ, ЭТА — барыһыла ойошҡан рәүештә ТАСС составында булғандар.
«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы
Миҙалдың тарихы
1939 йылдың 1 февралендә СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән Дальстрой хеҙмәткәрҙәре бүләкләнә, барыһы — 81 кеше.
Миҙал тураһындағы Положение
«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм башҡа СССР миҙалдары булған осраҡта Нахимов миҙалынан һуң урынлаштырыла.
Кыргай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алтыйәшәр Алпамыша
Сюжеты
Ҡарасай ҡаҙым, ҡарасай ҡаҙым,
Сафия
Билдәле шәхестәр
Сафия бинт Һүәй صفية بنت حيي) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең хәләл ефеттәренең береһе, йәһүҙи Бәни Нәдир ҡәбиләһе башлығы һәм уның ҡатыны Бәни Ҡурайза ҡәбиләһе башлығы ҡыҙының ҡыҙы. Атаһы Һүәй ибн Әхтәб исемле булған.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Сафия Шаһрияри Афшар — иран табибы һәм йәмәғәт эшмәкәре.
Мончинский Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Заводҡа беркетелгән крәҫтиәндәр
1805 йылдан Әүжән-Петровка заводтарында — 2754, Ҡағы заводында һәм Үҙән заводында 2688 ир ат иҫәпләнә, улар башлыса Вятка губернаһынан, Ҡазан губернаһынан, Минзәлә өйәҙенән була. Квалификациялы кадрҙар етешмәүе, заводҡа беркетелгән крәҫтиәндәрҙең йыш сыуалыштары, үҙ хужалыҡтарынан оҙаҡҡа айырылып тороуға ризаһыҙлыҡ белдереүҙәре реформалар үткәреүгә сәбәпсе була. 1807 йылғы 15 марттағы Положение буйынса, Урал предприятиеларының заводҡа беркетелгән крәҫтиәндәре ҡаҙна (1813 йылдан алып) һәм шәхси (1814 йылдан алып) заводтарҙа эшләүҙән азат ителә. Шәхси заводтарҙы даими эш көсө менән тәьмин итеү өсөн заводҡа беркетелгән крәҫтиәндәре мәжбүри (1847 йылдан алып — ваҡытлы) эшселәр булараҡ посессион крәҫтиәндәр категорияһына күсерелә. Заводҡа беркетелгән 1000 ир аттың 58-ҙе — мәжбүри эшсе, ҡалғаны дәүләт крәҫтиәне була. Крәҫтиәндәр атлы бер мәжбүри эшсене — егеү кәрәк ярағы булған 3 ат һәм 316 һум 82 тин, йәйәүлене 118 һум 67 тин аҡса менән тәьмин итергә тейеш булған. Урал заводтарына Рәсәйҙең төрлө губерналарынан 17850 эшсе тәғәйенләнгән. Көньяҡ Уралда улар Әүжән-Петровка заводтарында һәм Ҡағы тау сәнәғәте округтарының (XIX быуат башында — 418, уртаһында 559 кеше), Пермь губернаһының заводҡа беркетелгән крәҫтиәндәре (XIX быуат башында 599 кеше) араһынан йыйылған. 1816 йылдан Илек тоҙ промыслаһына Ырымбур губернаһынан һәм Һарытау губернаһынан 3050 дәүләт крәҫтиәне беркетелгән (1828 йылға ҡарата — 3690). Мәжбүри эшселәр тоҙҙо йәйен Илек Һаҡлауынан Һарытау губернаһы үҙ иҫәбенә ташыған; эш хаҡы һәм өҫтөнлөктәр (икеләтә артыҡ ер бүлеме, һалымдар һәм йөкләмәләр түләмәү хоҡуғы) алған. Крәҫтиән хужалыҡтарын алып барыуҙы, тоҙ ташыу өсөн кәрәкле һанда мал тотоуҙы күҙәткән промысла идарасыһына буйһонған. Эш малы булмағандар Илек Һаҡлауында һәм тоҙ келәттәрендә эшләгән. Хужалыҡтарҙың бөлгөнләнеүе, мал кәмеүе, тоҙ ташыусыларҙы һалым һәм йөкләмәләрҙән азат итеүҙең сығымдары аҡланмауы арҡаһында, 1828 й. Илек промыслаһы эшселәре (3690 кеше) һалым түләүселәр ҡатламына күсерелә. Заводҡа беркетелгән крәҫтиәндәренең күпселеге аҡрынлап тау сәнәғәте эшселәре ҡатламына күсә.
1861 йылғы крәҫтиән реформаһына ярашлы азат ителәләр.
Мәҡсүт (Бөрйән районы)
Тарихы
1842 йылда 32 йортта йәшәгән кешегә 27 сирек йәки 216 бот яҙғы иген сәселгән.
Йомаҡ ауылы топонимикаһы (Мәләүез районы)
Ер-һыу атамалары
Ергән йылғаһының һул яғында тауҙар теҙмәһе дауам итһә, уң яғынан бер аҙ барғас, Яхъя ҡулҡаһына тап булабыҙ. Ҡулҡа (диалект. ҡулат, ҡулауыҡ) - Р.: ложбина; И.: narrow gully; hollow; T.: ҫukur) и. геогр. Уйпат урын, тар үҙәк, ҡул . Ҡайһы бер йылдарҙа Ҡулҡа үҙәненән һыу ағып ята. Йыл да ошонда бесән әҙерләгән Яхъя атлы кешенең исеме бирелгән уға.
Ергән йылғаһының уң яҡ ярынан Дербенев ҡалҡыулығын үткәс, тау түбәнендәге тигеҙлектә Бурлыҡ йылғаһы ағып ята. Элегерәк ошо урында ат ҡараҡтары урланған аттарын йәшереп тотҡан. Ул осорҙағы землянка, һарай урындары әле лә һаҡланған. Салауат ҡалаһындағы хәрби часть, Бурлыҡты быуып, һаҙан балығын үрсетергә ҡарар итә. Әммә йылғаны ауыҙлыҡлай алмайҙар, ул, барыбер быуаны йырып, үрсегән балыҡты ла ағыҙып алып китә.
Ҡалын күрәндең көньяғында — баланлы туғай. Уларҙың береһе — Тоҡомбай әрәмәһе. Был ҙур күл янында элек торналар туҡтап китер булған. Икенсе әрәмәлекте Әүәй буйы тип йөрөтәләр, унан ары Тамьян әрәмәһе ята.
Зарайский кремле (музей)
Тарих
1918 йылдың башында Бөтә Рәсәй сәнғәт ҡомартҡыларын һаҡлау коллегияһының музейҙар бүлеге коллегияһы эмиссары рәссам, Зарайскиҙа тыуған Леонид Михайлович Весельчаков ярҙамы менән Келлерҙар усадьбаһындағы йыйылма нигеҙендә Сенница ауылында художество музейы ойошторола.
Ньюфаундленд
Ньюфа́ундле́нд (Newfoundland — букв. «яңы табылған ер», МФА: , Terre-Neuve — «яңы ер») — Төньяҡ Американың төньяҡ-көнсығыш ярҙары янындағы утрау. Лабрадор ярымутрауы ерҙәре менән бергә Ньюфаундленд һәм Лабрадор провинцияларын барлыҡҡа килтереп, Канада составына инә.
Ҡатмарлы сәскәлеләр
Таралыу
Ҡатмарлы сәскәлеләр бөтә ер шары буйлап таралған. Орлоҡтары кеше, хайуандар (бөжəктəр, ҡоштар, имеҙеүселəр һәм башҡалар), ел һəм һыу ярҙамында таратыла. Ҡатмарлы сәскәлеләр болонда, яланда, урманда, далала; дымлы урында, һирəгерəк һыуҙың һай урынында үҫə. Улар араһында дарыу үҫемлектəре (бейек андыҙ, урыҫ кейеҙ үлəне, əсе əрем, ябай үгəй инə үлəне, ябай еҙтөймə,шифалы ромашка, тырнаҡ гөл, эт дегәнәге һәм башҡа), декоратив үҫемлектəр (альп астраһы, ябай аҡ сəскə һәм башҡа), баллы үҫемлектəр (дарыу бəпембəһе, тумалаҡ башлы терпекəй үлəн, ябай меңъяпраҡ һәм башҡа). Туҡланыу өсөн кеше был ҙур семьянан сағыштырмаса аҙ үҫемлектәрҙе үҫтерә. Уларҙың иң мөһимдәре: көнбағыш һәм ер грушаһы, йәки топинамбур. Ләкин ҡатмарлы сәскәлеләрҙең күбеһе — ҡиммәтле декоратив үҫемлектәр (георгиндар, хризантемалар, астралар). Ҡайһы бер ҡатмарлы сәскәле адвентив үҫемлектəргə (хуш еҫле хамомилля, əрем япраҡлы амброзия, ябай һаҫыҡшырау һ.б.), ҡый үлəндəренə (баҡса һары билсəне, күк суҡмарбаш, шырт билсəн, алтын сәскә, йыуаш билсән, баҫыу зәңгәре кеүек ҡый үләндәре) ҡарай.
Ярлылар, йәки өйҙәш ҡатын (повесть)
Ҡыҫҡаса йөкмәткеһе
Бәҙри (самауыр янына барып өрөп-өрөп): «Таш кергән самауыр, әле булһа ҡайнап сыҡмай, ни саҡлы күмер кәрәк», — тип сиртеп, улай-былай итеп ултыра торғас, самауыр ҡалтырай башланы. Тимәк, ҡайнаны. Әлеге өс мыҫҡал сәйҙе йыртып, кескенә ҡыршаулы ҡара сәйнүккә сәй һалып ултыртып ҡуйҙы. Кескенә генә йыртыҡ ашъяулыҡты йәйеп, пар ярым сынаяҡты килтереп ҡуйҙы.
Шадт Булат
Фронтта һәләк булыуы
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән шағирҙы һаулығы буйынса фронтҡа алмайҙар. Өс ғариза яҙғандан һуң 1942 йылдың 22 ғинуарында уны Ҡыҙыл армияға алалар. 1942 йылдың мартында ул яралана һәм кире ҡайта. Ҡулы төҙәлгәс, шул уҡ йылдың авгусында Ш. Булат ҡабаттан фронтҡа барырға һорай башлай. 8 тапҡыр уны йыйылыу пунктынан ҡайтаралар. Башта ул Иванов өлкәһенә Гороховец өйрәнеү лагерына ебәрелә, санғы миномёт батальонына. Тиҙҙән уны 1-се айырым уҡсылар бригадаға күсерәләр һәм Үҙәк фронтҡа ебәрәләр. Сержант званиеһын бирәләр һәм ротаның политругы урынбаҫары итеп тәғәйенләйҙәр.
Шүкенов Батырхан Камал улы
Биографияһы
1985 йылда Алматы дәүләт консерваторияһын тамамлай.
2000 йылдың көҙөндә Батырхан Шүкенов төркөмдән китеп, этник музыкаға кире ҡайта, «Батыр» исеме аҫтында үҙ аллы ижад итә. Яңы репертуары өсөн йырҙарҙы Павел Есенин яҙа.
2010 йылдың 7 декабрендә Ҡаҙағстан Республикаһы Президенты Н. Ә. Назарбаев ҡарары менән Батырхан Шүкеновҡа «Ҡаҙағстандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре» исеме бирелә.
Вафаты
2015 йылдың 28 апрелендә яҡынса 23:00 сәғәттә (йырсы директоры Руслан Магомедов әйтеүенсә ) Батырхан Шүкенов 52 йәшендә Мәскәүҙә үҙ фатирында инфаркттан үлеп ҡала.
Йыланыш (Мәсетле районы)
Йыланыш (Еланыш) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Дыуан-Мәсетле ауыл советына ҡарай. Почта индексы — 452565, ОКАТО коды — 80242820004.
Ғайсин Салауат Мөхтәр улы
Ғайсин Салауат Мөхтәр улы (24 февраль 1940 йыл — 5 ғинуар 2023 йыл) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1992-2011 йылдарҙа «Башинформсвязь» йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡортостан Республикаһының 3-сө һәм 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
Биографияһы
1965—1975 йылдарҙа — баш инженер, артабан Белореттағы элемтә эксплуатацион-техника үҙәге начальнигы.
СССР-ҙы һаҡлап ҡалыу тураһында Бөтә Союз референдумы
Референдумды хуплаған республикалар
РСФСР, Белорус ССР-ы, Украин ССР-ы, Үзбәк ССР-ы, Ҡаҙаҡ ССР-ы, Әзербайжан ССР-ы, Ҡырғыҙ ССР-ы, Тажик ССР-ы, Төркмән ССР-ында республика үҙәк референдум комиссиялары, округтар, округ һәм участка комиссиялары ойошторола, граждандарға бөтә Союз бөтә халыҡ тауыш биреүендә ҡатнашыу мөмкинлеген гарантиялаған башҡа саралар күрелә.
РСФСР-ҙа йәмәғәт фекерен һорашыу
28 февралдә  Мәскәү ҡала Советы  президиумы  17 мартта, СССР һәм РСФСР референдумдарынан тыш, мәскәүҙәр араһында йәмәғәт фекерен һорашыуҙы ла үткәрергә ҡарар итә. Һорау былай яңғырай: «Һеҙ ҡала халҡының Мәскәү мэрын туранан-тура һайлауҙы үткәрергә кәрәк тип иҫәпләйһегеҙме?». Һорашыуҙа мәскәүҙәрҙең 67,63 проценты ҡатнаша, шуларҙың 81,14 проценты мэр һайлау яҡлы була. Һорашыу үткәреү менән бергә, Мәскәүҙең ҡайһы бер район Советтарына депутаттар һайлау була.
Ҡаҙаҡ ССР-ы
Ҡаҙаҡ ССР-ының Юғары Советы дөйөм Союз референдумында тауышҡа ҡуйылған һорауҙы үҙгәртеңкерәй: «Һеҙ ССР Союзын тиң хоҡуҡлы суверен дәүләттәр Союзы итеп һаҡлап ҡалдырыу кәрәк тип иҫәпләйһегеҙме?». Шуның менән бергә Ҡаҙаҡ ССР-ының Юғары Советы Президиумы республика буйынса тауыш биреү һөҙөмтәләрен СССР референдумының дөйөм йрмғаҡтарына индереү тураһында рәсми үтенес белдерә.
Келда
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
СССР-ҙы һаҡлап ҡалыу тураһында Бөтә Союз референдумы
Референдум йомғаҡтары
Йәнә шул да билдәләнә: ҡайһы бер республикаларҙың (Грузия, Литва, Молдова, Латвия, Әрмәнстан, Эстония) власть органдары тарафынан СССР халыҡ депутаттарының IV съезының һәм СССР Юғары Советының референдум үткәреү тураһындағы ҡарарҙары үтәлмәһә лә, СССР-ҙың был республикаларҙа йәшәгән ике миллиондан ашыу кешеһе үҙ ихтыярын белдерҙе һәм ССР Союзына  «эйе» тип әйтте. Был гражданлыҡты күрһәтеү ғәмәлен СССР Юғары Советы «ҡаһарманлыҡ һәм патриотизм акты» тип баһалай .СССР Юғары Советы ҡарар итә: 1. ССР Союзының һәм республикаларҙың дәүләт органдарына үҙҙәренең ғәмәли эшмәкәрлегендә референдум юлы менән халыҡтың яңыртылған Совет Социалистик Республикалар Союзын хуплау ҡарарын, уның үҙгәртелмәйәсәгенән һәм СССР-ҙың бөтә территорияһында мәжбүрилегенән сығып, ҡулланма итеп алырға. 2. СССР Президентына һәм Федерация Советына, республикаларҙың Юғары Советтарына, үткән референдум йомғаҡтарынан сығып, яңы Союз Договорына иң ҡыҫҡа мөҙҙәттәрҙә ҡул ҡуйыу өсөн уның өҫтөндә эште тамамлау яғына йәһәтләтеүҙе тәҡдим итергә. Бер үк ваҡытта ССР Союзының яңы Конституцияһының проектын эшләүҙе тиҙләтергә. — СССР Юғары Советының 1991 йыл 21 март 2041-1-се ҡарары СССР Юғары Советы шулай уҡ СССР Конституция күҙәтеүе комитетына республикалар дәүләт власы юғары органдарының референдум үткәреү  менән бәйле ҡабул ителгән СССР граждандары хоҡуҡтарын сикләгән акттарының СССР Конституцияһына һәм СССР закондарына ярашлы булыуы мәсьәләһен ҡарарға тәҡдим итә. 3 апрелдә СССР Конституция күҙәтеүе комитеты республикалар дәүләт власы юғары органдарының СССР граждандарының 1991 йыл 17 март дөйөм Союз референдумында ирекле ҡатнашыуына туранан-тура йә ситләтеп аяҡ салған бөтә төр акттары СССР-ҙың 1977 йылғы Конституцияһына ҡаршы килеүе тураһындағы 5 март белдереүен раҫлай.
Ҡанаҡай II торағы
Һылтанмалар
ЭТНОСЫ И КУЛЬТУРЫ УРАЛО – ПОВОЛЖЬЯ:ИСТОРИЯ И СОВРЕМЕННОСТЬ
Бәпәнәй Төрөпбирҙин
Биографияһы
Бәпәнәй Төрөпбирҙин сығышы менән Себер даруғаһы Ҡыуаҡан улусы башҡорттарынан. Мулла һәм абыҙ булараҡ билдәле булған. Уның ҡартатаһы Ҡамаҡай һәм атаһы Төрөпкилде тархан булғандар һәм 1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалында ҡатнашҡандар. 1736 йылдың ғинуар уртаһында А. И. Тевкелевтың каратель командаһы башҡорт ауылдарын (шул иҫәптән Һөйәнтөҙ ауылын) юҡ итә, уларҙың халҡын үлтерә йәки әсирлеккә ала башлай. Себер даруғаһы башҡорттары Өфө властарына каратель яуҙарын туҡтатыуҙы һорап мөрәжәғәт ебәрә, уға ошо даруғаның 10 улусынан 17 вәкил (шул иҫәптән Бәпәнәй Төрөпбирҙин, Көҙәй улусынан мулла Юлдаш Һөйәрембәтов) ҡул ҡуя. 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарының икенсе этабында Бәпәнәй Төрөпбирҙин Себер һәм Уҫы даруғаларында ихтилалдың инициаторҙарының береһе һәм Йосоп Арыҡовтың төп кәңәшсеһе булып китә. Бәпәнәй мулла баш күтәреүселәрҙең башҡа етәкселәре һәм батша чиновниктары менән хат алышҡан. Бәпәнәй Төрөпбирҙин үҙенең хаттарында («Письмо башкир Сибирской дороги Бепени Трупбердина с товарищами уфимскому воеводе Н. Д. Мерзлюкину с жалобой на действия А. И. Тевкелева и с требованием вывода его отряда с территории Сибирской дороги», Ырымбур экспедицияһы начальнигы В. Н. Татищевҡа һ.б.) батша властарын башҡорттарҙың ергә аҫабалыҡ хоҡуғын һанға һуҡмауҙа, ислам динен ҡыҫыуҙа, ихтилалды карателдәр тарафынан ҡаты баҫтырыуҙа һәм Рус дәүләтенә ҡушылыуҙың килешеүҙәрен боҙоуҙа ғәйепләй һәм халыҡтың Рәсәй империяһынан айырылып Башҡорт дәүләте төҙөүгә тиклем үҙ мәнфәғәттәрен яҡлау хоҡуғын дәлилләй.
Бәпәнәй һәм Мәндәрҙән ярҙам һорап Итйеймәҫ Абдуллов етәксегендәге Уҫы даруғаһы ихтилалсылары килә. Баш күтәреүселәрҙең Бәпәнәй Төрөпбирҙин, Мәндәр Ҡарабаев һәм Төлкөсура Алдағолов етәкселегендәге ҙур отрядтары Красноуфимск, Көңгөр һәм Бөрө ҡалалары тирәһендә, шулай уҡ Тере Танып йылғаһы бассейнында хәрәкәт итә. Июндә 2500 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 4200) кешенән торған Бәпәнәй Төрөпбирҙин, Юлдаш Һөйәрембәтов, Мәндәр Ҡарабаев һәм Төлкөсура Алдағолов етәкселегендәге баш күтәреүселәр Богдановский ҡәлғәһен ҡамауға ала. Алыш ике көн дауам итә, әммә ихтилалсылар ҡәлғәне яулап ала алмай, эргә тирәһендәге күскенселәрҙең тораҡ пункттарын талап Бөрө ҡалаһына йүнәлә. Ғәйнә башҡорттары Себер даруғаһы баш күтәреүселәренә ҡушыла һәм улар бергәләп Уҫы һәм Көңгөр ҡалалары, Тере Танып йылғаһы тирәһендәге күскенселәрҙең ауылдарын талайҙар.
Июнь аҙағында Әләнейәнғол Ҡотлоғужин һәи Бәпәнәй Төрөпбирҙин етәкселегендәге Ҡыуаҡан, Әйле, Бала Ҡатай һәм Һалйот улусынан сыҡҡан 2500 башҡорт Бәғерәк биҫтәһе тирәһендә хәрәкәт итә, бер нисә ҡәлғәне яулап алалар йәки ҡамайҙар. 1737 йылдың июль-авгусында ихтилал Себер даруғаһының барлыҡ территорияһын солғай. Июль башында Бәпәнәй Төрөпбирҙин үҙенең 2000 кешенән торған отряды менән Ҡатай биҫтәһенә табан йүнәлә, күскенселәрҙең ауылдарын талай. Июлдең икенсе яртыһынан 12 авгусҡа ҡәҙәр Мәндәр һәм Бәпәнәй етәкселегендәге баш күтәреүселәр Уҫы ҡалаһы тирәһендә күскенселәрҙең ауылдарын талайҙар һәм яғалар. Уларға йәнә Ғәйнә улусы башҡорттары ҡушыла. Августта ихтилалсылар Мейәс йылғаһы буйындағы ҙур Воскресенский ауылына бер нисә тапҡыр һөжүм итәләр. Август айының өсөнсө декадаһында Мәндәр һәм Бәпәнәй етәкселегендәге баш күтәреүселәр, Ғәйнә улусы башҡорттары менән килешеү буйынса бергәләп Уҫы даруғаһындағы хөкүмәт яғында булғандарға һөжүм итәләр, артабан Көңгөр өйәҙе биләмәләренә йүнәлеп бындағы Строгановтарҙың тораҡ пунктарын талайҙар. Сентябрҙә ихтилал дауам итә, баш күтәреүселәр хөкүмәт командалары менән алышҡа инә.
Тәүәтәй
Тәүәтәй (Тюбетеево) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 390 кеше. Почта индексы — 452120, ОКАТО коды — 80202864006.
Дыуан-Мәсетле
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
Ауылда 3 сауҙа кибете булған. Шулай уҡ оброк статьялары ла бар: 1 дисәтинә күләмендәге баҙар майҙанын, Әй йылғаһында балыҡ тотоу, ташлыҡта таш ватыуҙы ҡуртымға бирәләр.
Шәрипов Фәиз Вилдан улы
Ҡаҙаныштары
Шәрипов Фәиз Вилдан улы республика, бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара конкурстар лауреаты
Мәҡсүт (исем)
Ауылдар
Мәҡсүт (Бәләбәй районы) (Максютово) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл.
Катапси-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һамар (Волга ҡушылдығы)
Атамаһының килеп сығыу тарихы
Был атаманы монгол телендәге «самар» — «өрөк» һүҙенә лә бәйләүселәр бар.
Ҡаракүл (ҡасаба, Ырымбур өлкәһе)
Климаты
Был төбәктең климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә бер иш. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45 °C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимум + 42 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 ята.