cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Вильно (йәһүд) уҡытыусылар институты
Директорҙары һәм уҡытыусылары
Первым директором института в 1873—1878 годах был статский советник Иван Зоровавелевич (Павлович) Гвайта. Его служебную характеристику, а также этническое происхождение зафиксировал в своих воспоминаниях географ Ю. Д. Талько-Грынцевич, столкнувшийся с Гвайтой ещё будучи первоклассником Ковенской гимназии:Математику у нас вел итальянский онемеченный еврей Гвайта из Митавы. Он хорошо владел русским языком и как человек очень ловкий старался лавировать между поляками и правительством <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Математику у нас вел итальянский онемеченный еврей Гвайта из Митавы. Он хорошо владел русским языком и как человек очень ловкий старался лавировать между поляками и правительством <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— ''Талько-Грынцевич Ю. Д.'' Сибирские страницы жизни. Институт студенттары билдәләүенсә, Гвайта «тәрбиәләнеүселәр хәтерендә яғымлы, атайҙарса хәстәрлекле начальник, үҙе етәкләгән уҡыу йортоноң тормошо һәм көнкүреше нескәлектәренә саф немец бөхтәлеге (ул лютеран була), үҙенең бурыстарын педант тырышлыҡ һалып башҡарыуы һәм башҡаларҙан да шундай уҡ мөнәсәбәт талап итеүе менән һаҡланған».
Колыч
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Лисовская Наталья Венедиктовна
Биографияһы
СССР йыйылма командаһы өсөн сығыш яһап, Сеулда олимпия уйындарында еңә (1988). Өс тапҡыр донъя рекордын үтеп китә — 1984 йылда һәм ике тапҡыр 1987 йылда. Лисовская — еңел атлетика тарихында иң боронғо донъя рекордтарының береһенең эйәһе. Барселонала 9-сы урынды ғына биләп, 1992 йылдағы Олимпия уйындарынан һуң спорттан китә. ГЦОЛИФК (Ленин орденлы үҙәк дәүләт физик культура институтын) тамамлай.
Бурунди
Боронғо осоро
Бурундиҙың боронғо һәм урта быуаттағы тарихы насар өйрәнелгән. Был төбәктә йәшәгән тәүге кешеләр яҡынса б. э. 1000 йылында хуту игенселәре ҡыҫырыҡлап сығарған тва пигмейҙарҙары булған. XV—XVI быуаттарҙа бында күсмә малсылыҡ менән шөғөлләнеүсе тутси халҡы килә.
Колониаль осор
1961 йылда Бурундиҙа үткән һайлауҙарҙа, колониаль хакимиәттең теләгенә ҡарамаҫтан, 80 % тауыш йыйып, УПРОНА партияһы еңә һәм закондар сығарыу органында 64 урындың 58-енә эйә була. Премьер-министр итеп тәғәйенләнгән принц Луи Рвагасоре 13 октябрҙә Бурунди оппозиция христиан-демократик партияһы (ХДПБ) агенттары тарафынан үлтерелә. Уның үлеме принц оҙаҡ йылдар дауамында көрәшкән хуту һәм тутсиҙың берҙәмлеген емерә.
Хәҙерге тарихы
Бер нисә йыл граждандар һуғышынан һәм этник-ара конфликттарҙан һәм илдә халыҡ-ара көстәр ҡуйылғандан һуң, Бурундиҙа сағыштырмаса тыныслыҡ урынлашты. Президент Домисьен Ндайизейе һәм «Милли азатлыҡ көстәре» хуту этник төркөмө лидеры Агатон Рваса Танзанияла һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә көс ҡулланыуҙы туҡтатыу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйҙы.
Башҡарма власть
Башҡарма власть конституция буйынса дәүләт һәм хөкүмәт башлығы булып торған президент ҡулында тупланған. Тура тауыш биреү юлы менән, әммә ике сроктан артыҡ түгел, 5 йылға һайлана. Ул шулай уҡ армияның баш командующийы, милли берҙәмлек гаранты булып тора. Пьер Нкурунзиза был вазифаға 2005 йылдың февралендә ҡабул ителгән Конституцияға ярашлы парламент тауыш биреүе менән һайланды. 2010 йылдың 28 июнендә илдә Президент һайлауҙары башланды, унда Нкурунзиза бөтә альтернатив кандидаттарының һайлау алды көрәшенән сыҡҡанынан һуң берҙән-бер ҡатнашыусы булып ҡалды. Һөҙөмтәлә Нкурунзиза 2020 йылда вафатына тиклем ошо вазифаны биләне. Ғәмәлдәге дәүләт башлығы — Эварист Ндайишимие.
Климаты
Бужумбурҙа уртаса йыллыҡ температура 23 °С градус тәшкил итә.
Флораһы һәм фаунаһы
Бурунди башлыса ауыл хужалығы мал көтөүлеге иле, шул сәбәпле урман ҡырҡыла, ул тупраҡ эрозияһына һәм традицион йәшәү мөхитенең емерелеүенә килтерә. Бурундиҙа халыҡ күп йәшәгәнлеге арҡаһында, урмандар, 600 км² тәшкил иткән майҙандан тыш, илдең бөтә территорияһында тиерлек ҡырҡылған. Урмандар майҙаны йыл һайын дөйөм майҙандың 9%-ына кәмей. Башҡа урмандарҙа эвкалипт, акация, инжир һәм майлы пальма өҫтөнлөк итә. Илдең күпселек өлөшө саванна менән ҡапланған. Бурунди фаунаһы ауыл хужалығы үҫешә башлауға тиклем бай була. Әлеге ваҡытта илдә филдар, гиппопотамдар, крокодилдар, ҡырағай ҡабан, арыҫландар, антилопалар осрай.
Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының таможня хеҙмәте тәҡдим итә: Танганьикала һыу ингәндә һаҡ булырға кәрәк, сөнки уның һыуында йәшәгән гиппопотамдарҙың һәм крокодилдарҙың кешеләргә ташланыу осраҡтары билдәле. Бынан тыш, Бурундиҙа бик күп йыландар, шул иҫәптән ағыулылары йәшәй, шуға күрә дипломаттар туристарға тәбиғәткә сыҡҡанда үҙҙәре менән йыланға ҡаршы сыворотка һәм бейек ҡуныслы итек алырға кәңәш итә.
Транспорты һәм коммуникацияһы
Илдең диңгеҙгә сығыу юлы, шулай уҡ тимер юлдары юҡ. Автомобиль юлдарының дөйөм оҙонлоғо 12 322 км тәшкил итә (2004), шуларҙың тик 7 %-ы ғына асфальтланған. Еңел автомобилдәр һаны 19 800 тәшкил итә, йөк машиналары һәм автобустар - 14 40.
Һауа транспорты ил эсендә, шулай уҡ Руандаға, Танзанияға һәм Конго Демократик Республикаһына осоштар яһаған [Air Burundi компанияһы бик уңайлы. Халыҡ-ара авиаосоштарҙы Air Zaïre, Sabena һ. б. компаниялар башҡара. Бужумбур аэропорты халыҡ-ара һәм йылына (2005) 73 072 пассажирҙы ҡабул итә, 63 908 пассажирҙы оҙата; бушатылған йөк - 3 093 т, йөк тейәү 188 т тәшкил итә. Шулай уҡ вағыраҡ 7 аэропорт һәм вертолеттар ултыртыу өсөн бер аэродром эшләй.
Тышҡы иҡтисад бәйләнештәре
Төп һатып алыусылар: Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре - 24 % (38,4 миллион $), Конго Демократик Республикаһы - 15 % (24,1 миллион $), Пакистан - 8,1 % (13,2 миллион $) һәм Һиндостан - 6,6 % (10,8 миллион $).
Киң мәғлүмәт саралары
Хөкүмәт контролдә тотҡан берҙән-бер La Radiodiffusion et Télévision Nationale de Burundi (RTNB) телевизион каналы; рунди, суахили, француз һәм инглиз телдәрендә трансляция алып бара. 1984 йылда нигеҙ һалына, 1985 йылдан төҫлө тапшырыуҙарҙы күрһәтә. 1000 кешегә 37 телевизор тура килә (2004).
2006 йылда илдә Интернет селтәре менән ҡулланыусы 60 000 кеше теркәлгән, әммә 2009 йылда уҡ Интернет селтәре менән ҡулланыусылар иҫәбе 157,800-гә тиклем артҡан.
Спорты
Бурунди футбол ассоциацияһы (Fédération de Football du Burundi) 1948 йылда ойошторола һәм 1972 йылдан бирле ФИФА ағзаһы була. Футбол буйынса йәштәр йыйылма командаһы 1995 йылда Катарҙа 20 йәшкәсә уйынсылар өсөн ФИФА донъя чемпионатына квалификация алды һәм төркөм турниры стадияһынан һуң сығарылды.
Емельянов Алексей Михайлович
Биографияһы
Фәнни тикшеренеүҙәре аграр секторҙа хужалыҡ иҫәбе проблемаларына һәм рентабеллегенә, ауыл хужалығының социаль-иҡтисади структураһына арнала. Төрлө хужалыҡ формаларының үҙ-ара эш итеүе һәм уларҙы үҫтереү йүнәлештәре (айырыуса аграр секторҙы реформалау шарттарында) проблемаларын өйрәнә. Туранан-тура аграр мәсьәләләр буйынса ҡануни-хоҡуҡи акттарҙы әҙерләү менән шөғөлләнә. Ер кодексы проекттарын һәм уларҙы әҙерләү этаптарында ер әйләнеше тураһындағы законды тикшереүҙә әүҙем ҡатнаша.
Брест ҡәлғәһе
1939 йылда Брест ҡәлғәһен обороналау
22 сентябрҙә ҡәлғәне немецтар Ҡыҙыл армияның 29-сы танк бригадаһына тапшырған. Брест ҡалаһын һәм Брест ҡәлғәһен совет яғына биргәндәге рәсми процедура ваҡытында Бреста вермахт һәм РККА-ның берлектәге парады ойошторолған. Формаль яҡтан, ул саҡтағы РККА-ның строй (саф) уставы талаптарынан сығып ҡарағанда, Брестты тантаналы тапшырыу процедураһы, парад тип тасуирлаһалар ҙа, парад булмаған. Шулай итеп, Брест һәм Брест ҡәлғәһе СССР составына ингән.
Ҡәлғәне һаҡлаусыларҙы хәтерләү
1965 йылдың 8 майында Брест ҡәлғәһенә герой-ҡала (герой-ҡәлғә) исеме бирелгән. 1971 йылдан – мемориал комплексы. Мемориал «Брест герой-ҡәлғә» скульптор Александр Павлович Кибальников проекты буйынса төҙөлгән. Церемониалдар майҙанына Брест ҡәлғәһенең Оборона музейы һәм Аҡ һарай емереклектәре йәнәш тора. «Батырлыҡ» төп монументы уның композицион үҙәге булып тора, уның тиҫкәре яғында ҡәлғәне батырҙарса обороналауҙың айырым эпизодтарын һөйләүсе рельеф композициялары урынлаштырылған. Композиция яғынан монумент менән бәйле 3 яруслы некрополдә 850 кеше мәйеттәре ерләнгән. Элекке инженер идаралығының емереклектәре алдында Мәңгелек дан уты яна. Күҙәтеү майҙансығында 333-сө уҡсылар полкы казармаларының һәм башҡа оборона һәм торлаҡ ҡоролмаларының емереклектәре һаҡланған.
Брест ҡәлғәһендә төрмә
Тотҡондарҙы күсереү (пересыльный) төрмәһе ҡәлғәлә Беренсе донъя һуғышына саҡлы булған. Бойондороҡһоҙ Польшала тотҡондарҙы күсереү (пересыльный) төрмәһен тик дәүләткә ҡурҡыныс менән янаған енәйәтселәр өсөн тәғәйенләнгән ҡаты режимлы төрмәгә әйләндергәндәр. Унда 1930 йылдың йәйендә ҡулға алынған поляк сеймының оппозицияла торған 21 депутаты тотолған (ҡарағыҙ: Брест процесы) 1930 йылдың 26 октябрендә Бреста уҙғарылған хөкөм процессында уларҙың барыһын да төрмәлә оҙайлы тотоу ҡарары сығарылған. 1938-1939 йылдарҙа был төрмәлә Степан Андреевич Бандера тотолған.
Брест ҡәлғәһе мәҙәниәттә
Брест ҡәлғәһен обороналауға бик күп нәфис фильмдар бағышланған: «Үлемһеҙ гарнизон» (1956), «Мәскәү өсөн ҡаты алыш» киноэпопеяһы (беренсе фильм «Агрессия», сюжет һыҙығының береһе, 1985); «Мин — рус һалдаты» (Борис Львович Васильевтың «Списокта күрһәтелмәгән булған», 1995), берлектәге рәсәй-белорус фильмы «Брест ҡәлғәһе» (2010), шулай уҡ документаль «Брест ҡәлғәһе. Ғәскәрҙәр киҫешеүе», 2009 йылда Михаил Глушин төшөргән. 2010 йылда НТВ каналы Алексей Владимирович Пивоваровтың «Брест. Ҡәлғә геройҙары» фильмын күрһәтте.
Әлмәт дәүләт нефть институты
Тарихы
Хәҙерге ваҡытта 3 факультет һәм 14 кафедрала 167 уҡытыусы, шул иҫәптән 23 фән докторы, 89 фән кандидаты эшләй.
Студенттар «Татнефть» комплекслы проекттарын эшләшеүҙә һәм тормошҡа ашырыуҙа ҡатнаша. Институтта 10 йылдан артыҡ студент фәнни-техник йәмғиәте эшләп килә, студенттар фәнни тикшеренеүҙәргә ылыҡтырыла.
Лисовский Николай Кузьмич
Биографияһы
1936 йылда йәш белгес ситтән тороп Силәбе педагогия институтының тарих факультетына уҡырға инә, уны 1941 йылда уңышлы тамамлай.
Мадагаскар
Гондван суперконтиненты тарҡалғандан һуң, яҡынса 88 миллион йыл элек, Мадагаскар Һиндостандан айырыла, был иһә урындағы үҫемлектәрҙең һәм хайуандарҙың сағыштырмаса айырым үҫешеүенә булышлыҡ итә. Урындағы төрҙәрҙең 90 проценттан ашыуы Ерҙә башҡа бер ҡайҙа ла осрамай. Халыҡ һанының йылдам үҫеүе сәбәпле, утрауҙың төрлө экосистемаларына һәм уникаль ҡырағай тәбиғәтенә юҡҡа сығыу хәүефе янай. Мадагаскарҙа кешеләр йәшәгән тәүге тораҡ пункттар б. э. т. 350 йыл һәм б. э. 550 йылдары араһында барлыҡҡа килгән, тип иҫәпләнә, шулай ҙа археологик мәғлүмәттәр кешенең утрауҙа тәүге тапҡыр 10 мең йыл элек барлыҡҡа килеүен күҙалларға мөмкинлек бирә.
Бейек яҫы таулыҡ
Бейек яҫы таулыҡтың бейеклеге (үҙәк таулыҡ) диңгеҙ кимәленән 800 метрҙан алып 1800 метрға тиклем. Уның рельефы төрлө урындарҙа төрлөсә. Таулыҡ Царатанана тау массивының төньяғында барлыҡҡа килә һәм көньяҡҡа табан дауам итеп, Ивакуани массивында тамамлана. Шулай итеп, үҙәк таулыҡҡа Андзафи яйлаһы, Анкаратра һәм Ивакуани массивтары инә. Дәүләттең баш ҡалаһы Антананариву 1276 метр бейеклектә, Юғары яйланың төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Был төбәктә сейсмик әүҙемлек ярайһы уҡ йыш күҙәтелә.
Каменец-Подольск
Каменец-Подольск (Кам'янець-Подільський) — Украинаның Хмельницкий өлкәһе ҡалаһы.
Ҡолоҡай
Географик урынлашыуы
Мейәс йылғаһы буйында урынлашҡан.
Олешков ҡомлоҡтары
Але́шков ҡомлоҡтары  , Алёшков  ҡомлоҡтары  , Нижнеднепровск ҡомлоҡтары (Оле́шківські піски́) — Украинаның  Херсон  ҡалаһынан  көнсығышҡа  ҡарай 30 км алыҫлыҡта ятҡан  ҡомлоҡ  өйөмө.
Ҡомлоҡтар(барлыҡ арендар бергә)  алып торған  биләмәләрҙең  дөйөм оҙонлоғо төньяҡ- көньяҡ йүнәлешендә   30-40 км   һәм   көнбайыш-көнсығыш  йүнәлешендә  150 км тирәһендә  тирбәлә.
Атамаһы
«Олешье»  ултырағы  XI  быуаттан билдәле. Археологтар асыҡлауынса, бында  япраҡлы  урмандар  булған(имән, саған, граб, йүкә, уҫаҡ, ҡайын).
Килеп сығышы
XVIII — XIX быуаттарҙа  бында  һарыҡтарҙы  алып килә башлайҙар. Тик барон  Фридрих Эдуардович Фальц-Фейн, Аскания-Нова ҡурсаулығына нигеҙ һалыусы   үҙе генә лә  миллионлап баштан торған һарыҡ  көтөүҙәре    тотҡан. Һөҙөмтәлә үҫемлектәр япмаһы тәүҙә һирәгәйгән, ярлыланған. Аҙаҡ урыны менән бөтөнләй юҡ итеп, ҡомлоҡтарҙы асҡан.Ә  ел эрозияһы   емерелеүҙе  артабан көсәйткән.
Тереғолова Зәкиә Сәғәҙәт ҡыҙы
Биографияһы
500-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, 15 монография һәм 2 уйлап табыу авторы.
2000 йылдан- Медик-экологик мәсьәләләр һәм экологик хәүефһеҙлек фәнни- производство үҙәге етәксеһе. Бер үк ваҡытта үҙе ойошторған клиник токсикология һәм һөнәри ауырыуҙар кафедраһы мөдире, шулай уҡ дауалау факультетында ИПО курсын алып бара.
Квадрат тамыр
Дөйөмләштереү
Квадрат тамыр башҡа объекттар өсөн күренешендәге тигеҙләмәләрҙең сығарылышы рәүешендә индерелә: матрицалар, функциялар , операторҙар (математика) һ.б. Шуның менән бергә \circ ғәмәле сифатында ирекле мультипликатив ғәмәлдәр, мәҫәлән, функциялар композицияһы (суперпозиция) ҡулланылырға мөмкин. Алгебрала түбәндәге формаль билдәләмә ҡулланыла: (G,\cdot) — группоид булһын һәм a\in G. Әгәр  булһа, x\in G элементы \ a-нан квадрат тамыр тип атала.
Тупаҫ баһа
S ≥ 1
булһа, D - минус тамғаһы менән алынған унарлы өтөрҙән уң яҡта рәттән килеүсе нулдәр һаны булһын. Ул саҡта тупаҫ хата түбәндәге күренештә:
Бағаналап
31234,567
20
Нагорск
Тарих
Нагорск тораҡ пункты 1595 йылда нигеҙ һалынған. Ҡала тибындағы ҡасаба статусын уға 1965 йылда бирu`yl`h.
2006 йылдың 1 ғинуарынан алып Нагорск ҡасабаһында Киров өлкәһенең 2004 йылдың 7 декабрендәге № 284-ЗО Законы буйынса Нагорск ҡала муниципаль берәмеге барлыҡҡа килә.
Петровск (Һарытау өлкәһе)
Тарихы
23 июль 1928 йыл. Һарытау округының Түбәнге Волга крайы Петровский районының үҙәге була (1936 йылдан алып һарытау өлкәһе составында).
Сәнәғәт
Эре электромеханика заводы «Молот» (суднолар өсөн прибоҙар, киң ҡулланыу тауарҙары етештереүсе), ЗИЛ АМО автозапчастар етештереү заводы, комбикорм заводы.
Билдәһеҙ һалдат һәйкәле (Стәрлетамаҡ)
Төҙөлөүе һәм асылыуы
1965 йылда ике проспект һәм Хоҙайбирҙин урамы сатында буласаҡ һәйкәлдең - Бөйөк Ватан һуғышы фронттарынан ҡайта алмаған  стәрлетамаҡлылар хөрмәтенә обелиск  урынын билдәләгән таш һалынғайны. Монумент өҫтөндә эш скульптор Михаил Павлович Шабалтинға һәм буласаҡ архитектор, ул саҡтағы Мәскәү архитектура институты студенты Борис Александрович Милютинға йөкмәтелә. 1967 йыл 9 майында һәйкәлде тантаналы асыу сараһы булды. Дүрт метр бейеклегендәге факел тотҡан совет һалдаты һынының аяғы осонда уртаһында Мәңгелек ут баҙлап янып торған йондоҙ урынлашҡан. Элгәре һалдаттың артында символик киренке ике - бер ҡанаты күккә талпынған һәм икенсеһе аҫҡа ауышҡан - ҡанаттан торған стела бар ине.Һалдат итеге менән тәреле свастика касканы, һанға һуҡмай, тапай.
Ҡанаҡай (Ишембай районы)
Хәҙерге осор
Ҡанаҡай Ишәй ауыл Советына ҡарай ҡарай. Башҡорттар йәшәй (2002). Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Халҡы ауыл барлыҡҡа килгәндән алып күпселек башҡорттар, юрматы ырыуы.
Евразия
Географик урыны
Континент Төньяҡ ярымшарҙа яҡынса 9° һәм 169° көнбайыш оҙонлоҡ араһында урынлашҡан, шул уҡ ваҡытта Евразияның ҡайһы бер утрауҙары — Көньяҡ ярымшарҙа. Континенталь Евразияның ҙур өлөшө Көнсығыш ярымшарҙа булһа, материктың көнбайыш һәм көнсығыш яҡтары Көнбайыш ярымшарға ҡарай.
Европа һәм Азия өлөштәренән тора, уларҙың араһындағы сикте Урал тауҙарының көнсығыш яғы, Урал йылғаһы, Эмба йылғаһы, Каспий диңгеҙе диңгеҙенең төньяҡ-төнбайыш яғы, Кума йылғаһы, Кумо-Маныч сөңгөлө, Маныч йылғаһы, Ҡара диңгеҙҙең көньяҡ, көнсығыш яры, Босфор боғаҙы, Мәрмәр диңгеҙе, Дарданелдар боғаҙы, Эгей һәм Урта диңгеҙҙәре, Гибралтар боғаҙы аша үткәрәләр. Бындай бүленеш тарих төпкөлөнән килә. Тәбиғи яҡтан ҡарағанда, Европа һәм Азия араһында ҡәтғи айырма юҡ.
Рельеф
Рельеф бик күп төрлө, унда иң ҙур тигеҙлектәр һәм тау системалары урынлашҡан, Көнсығыш Европа тигеҙлеге, Көнбайыш Себер тигеҙлеге, Тибет таулығы. Евразия — Ерҙәге иң ҙур материк, уның уртаса бейеклеге яҡынса 830 метр (Антарктиданың уртаса бейеклеге боҙ ҡалҡаны булғанға юғарыраҡ, әммә бейеклекте нигеҙҙән һанағанда, континент иң түбәне буласаҡ). Ерҙәге иң юғары тауҙар — Гималайҙар (һинд. Ҡар булған урын), ә евразияның Гималайҙар тау системаһы, Тибет, Гиндукуш, Памир, Тянь-Шань тауҙары һ. б. Ерҙәге иң ҙур тау өлкәһен барлыҡҡа килтерә.
Косья (Коса ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ялокша
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Сережкина
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Прага дефенестрациялары
Артабанғы ваҡиғалар
Прага тарихында башҡа дефенестрациялар ҙа була. Мәҫәлән, 1483 йылдың 24 сентябрендә ҡанлы ҡала-ара низағ ваҡытында Иҫке ҡала бургомистры һәм Яңы ҡала советының ете үлтерелгән ағзаһының кәүҙәләре тәҙрәләрҙән ырғытыла.
Стронций
Стронций (, Sr) — Менделеевтың периодик таблицаһының 5-се осор, 2-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 38. Атом массаһы 87,62(1) а. ер м. Ябай матдә стронций — йомшаҡ,еңел сүкелеүсән һәм һығылмалы һелтеле металл, көмөш-аҡ төҫтә. Юғары химик активлығына эйә, һауалағы кислород һәм дым менән тиҙ арала реакцияға инә, һары оксид яры менән ҡаплана.
Ҡулланыу
Стронцийҙы һәм уның химик ҡушылмаларын ҡулланыуҙың төп өлкәләре — радиоэлектроника сәнәғәте, пиротехника, металлургия, аҙыҡ-түлек сәнәғәте.
Биологик әһәмиәте
Тәбиғи стронцийҙы кеше организмына тәьҫир итеү йәһәтенән радиоактив төрө менән бутарға ярамай (уның токсиндары аҙ, һәм улай ғына ла түгел, остеопорозды дауалау өсөн ҡулланыла).
Ҡан менән ант итеү
Хроникалағы тасуирламаһы
6. УЛАРҘЫҢ АНТЫ ТУРАҺЫНДА
Боярчук Александр Алексеевич
Боярчук Александр Алексеевич (21 июнь 1931 йыл, Грозный — 10 август 2015 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй физигы һәм астрономы. Рәсәй Фәндәр Академияһы академигы (1987). Рәсәй Фәндәр академияһы астрономия институтының ғилми етәксеһе.
Мәрмәр мәмерйәһе
Экскурсия маршруты
Маршрут Әкиәттәр галереяһы  менән башланып китә. Ул сталактит, сталагмит һәм һарҡындыларҙан яһалған һүрәтләмәләргә бай (драпировка). Экскурсион юл әкиәт батырҙарына оҡшаған сталагмиттар араһынан үтә.
Юлбарыҫ юлы  галерея һында көмбәҙе аҫҡа төшә һәм йөҙләгән төрлө сталактиттар менән яҡындан ҡарап ләззәтләнергә мөмкин. Галерея исеме бик дәү йыртҡыстың бында табылған ҡалдыҡтарынан алынған. Тәүҙә ҡылыс тешле юлбарыҫ һөлдәһе тип фараз итһәләр ҙә, ғалимдарҙың ныҡлап тикшеренеү эштәренән һуң мәмерйә арыҫланы тигән фекергә килгәндәр.
Ләкин галереяның тәүге исеме каталогтарға индерелеп, шул көйө үҙгәрешһеҙ ҡалдырылған. Ғәжәйеп һарҡынды бағаналар (натечные колонны) һәм шаршауҙар галереяны айырым залдарға бүлә.
Түбәһенән ҡиммәтле «люстрылар» һалынып тора. Тоташлай, корралит «сәскәләр менән» ҡапланған. Ҡайһылары иҙәнгә етә яҙып тора.
Ҡәҙерғолов Хисаметдин Ғәлләм улы
Ҡәҙерғолов Хисаметдин Ғәлләм улы (Кадыргулов Хисамитдин Галлямович (1902—?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, сержант.
Биографияһы
116 гвардия дивизияһының 1943 йылдың 27 сентәбрендәге наградаға тәҡдим ителгән приказында: «Гвардия рядовойы Ҡәҙерғолов Хисаметдин Ғәлләм улы дошман атышы аҫтында кыҙылармеецтарға ваҡытында хат һәм газеталар килтереп торҙо», — тиелгән.
Паанаярви (милли парк)
Функциональ зоналаштырыу
Парк территорияһында бер нисә тау бар, улар Карелияның иң бейек унлығы исемлегенә инә: Лунас тауы — 495,4 м, Кивакка тауы — 499,5 м,  Мянтютунтури − 550,1 м. Парктың иҫтәлекле урыны: фьельд Нуорунен — 576,7 м — бөтә Карелияла иң бейек тау. Текә тауҙар битләүҙәрендә «аҫылмалы» һаҙлыҡтар — райондың иҫтәлекле урындарҙың береһе осрай.
Тарихы
1769 — Паанаярвила беренсе фин ауылы барлыҡҡа килә.
Пинега (йылға)
Географияһы
Йылға тамағы өлөшөнөң киңлеге — 190 м, тәрәнлеге — 4 м, ағым тиҙлеге — 0,4 м/с, төбө ташлы.
Хөсәйенов Айҙар Гайдар улы
Биографияһы
Шиғырҙары 1984 йылдан баҫыла. «ОЭ!..» тигән шиғыр китабының (1991), «Башкирский девственник» романының (1994), «День. Душа. Диоксин» хикәйәләр китабының (1996), «Ясное сознание ОЭ!» шиғыр китабының (2000) авторы. 1990 һәм 1991 йылдарҙа «Процесс — 1» һәм «Процесс — 2» альманахын нәшер итә. Ҡазанда үткән яҙыусылар һәм тәржемәселәр фестивалендә (ойоштороусыһы — «Дружба народов» журналы, 2007 йылдың апреле) ҡатнаша.
Байғаҙы (Силәбе өлкәһе)
Топоним
1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Әйле улусы старшинаһы Байғаҙы Ҡоҙамышев исеме буйынса аталған.
Аҡсай хәрби-тарих музейы
Тарихы
1984 йылда тарихсы-крайҙы өйрәнеүсе Владимир Дмитриевич Гладченко етәкселегендәге мәктәп музейына почётлы «Халыҡ музейы» исеме бирелгән. 1987 йылдың 30 мартында ул Старочеркасск тарихи-архитектура музей-ҡурсаулығы филиалы тип иғлан ителгән. 1992 йылдың октябрендә үҙ аллы «Аҡсай ҡалаһы тарихы музейы» учреждениеһы булдырылған.
Карамышев Александр Матвеевич
Ҡарамышев Александр Матвеевич (1744-1791) — Рәсәй тәбиғи фәндәр белгесе (химик, металлург, ботаник). Медицина докторы, Петербург ФА-ның ағза-корреспонденты (1779), Швед короле фәндәр академияһы корреспонденты; Карл Линнейҙың уҡыусыһы. Рәсәйҙә беренсе булып кобальт мәғдәнен асыусы.Ботаник Бобров Евгений фекеренсә, Аалександр Ҡарамышев ботаника тарихы ғалимы. Тап ул Рәсәй империяһы территорияһында осрай торған үҫемлектәрҙең күҙәтеү исемлеген баҫтырып сығарған (флора Рәсәй)<span class="ts-Переход noprint" title="#Докторская диссертация">[⇨].
Румер Юрий Борисович
Биографияһы
1918 йылда реаль мәктәпте тамамлағандан һуң Ю. Б. Румер Мәскәү университетының физика-математика факультетына уҡырға инә. 1924 йылда университетты тамамлай. 1927—1932 йылдарҙа Германияла Гёттинген университетында стажировкала була, унда Макс Борндың ассистенты булып эшләй, квант химияһы (күп атомлы молекулаларҙың химик бәйләнештәренең квант теорияһы) менән шөғөлләнә. 1929 йылда ул дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһына арналған тәүге ғилми хеҙмәтен яҙа ; 1932 йылда молекулаларҙың ҡануни структуралары буйынса фундаменталь асыш яһай.
Әбүбәкеров Мәғсүм Әбүбәкер улы
Хәтер
Оҙаҡ йылдар дауамында ул хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләнә. 1996 йылда эҙәрмәндәр һуғыш барған урындарҙа ҡыҙылармеецтарҙың һөйәктәрен ҡаҙып сығарҙы. Барлығы 671 яугир исемен белә алдылар. Һәм хәрби хөрмәт күрһәтелеп, һәләк булыусылар исемлегендә рядовой Әбүбәкеров Мәғсүм Әбүбәкер улының һөйәктәре лә Липецк өлкәһе Тербуны ауылындағы туғандар ҡәберлегенә ерләнде.
Ток-писин
Региональ төрлөлөгө
Папуа-Яңы Гвинеяның төрлө төбәктәрендә ток-писин теленең лексикаһы һәм грамматикаһы айырыла. Яңы Гвинеяның бейе таулы төбәктәре теле, төньяҡ яр буйы һәм Яңы Гвинея утрауҙары теленән айырыла.
Плешаново (Ырымбур өлкәһе)
Халҡы
Ауылда башлыса урыҫтар һәм башҡорттар йәшәй.
Сосновая (Райга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пинега (Архангельск өлкәһе)
Тарих
Пинега — Архангельск өлкәһенең иң боронғо ауылдарының береһе. Ағас «цилиндр-асҡыста» (пломба) № 11, 1991 йылда Новгородтағы ҡаҙыу эштәре барышында табылған. Ул цилиндр-асҡыс XII быуат ҡатламдарына ҡарай, унда кенәздең. өс йәпле ҡоралы рәүешендәге билдәлә: «В Пинезе 3 тысяче» тип яҙылған.
Пинега урмандары — Пинега холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагеры бүлексәһе — Кулойлаг булған.
Иҫтәлекле урындар
Пинеганың. үҙәк өлөшө тарихи йөҙөн һаҡлап ҡалған, ул элек-электән «Володин кварталы» тип атап йөрөтөлә. Хәҙер бында христиандарҙың хажға йөрөү туризм үҫешенең комплекслы программаһын тормошҡа ашырыу бара.
Көйөргәҙе районы
Ислам
Мәсеттәр барлығы 20.Ермолаево ауыл хакимиәтендә: Ермолаево ауылында «Рамаҙан» мәсете; Яҡшымбәт ауыл хакимиәтендә: Абдул, Яҡуп, Яҡшымбәт, Көйөргәҙе ауылдарында; Мораптал ауыл хакимиәтентә:Яңы Мораптал, Иҫке Мораптал, Яҡут ауылдарында; Отрада ауыл хакимиәтендә: Яманғол ауылында; Шәбағыш ауыл хакимиәтендә: Шәбағыш ауылында; Таймаҫ ауыл хакимиәтендә: Таймаҫ ауылында; Илкәнәй ауыл хакимиәтендә: Илкәнәй, Йомағужа ауылдарында; Иҙәк-Ишмәт ауыл хакимиәтендә: Иҙәк-Ишмәт ауылында, Свобода ауыл хакимиәтендә: Тимербай ауылында; Керәүле-Илюшкин ауыл хакимиәтендә: Яңы Ямаш, Уңғар(төҙөлә) ауылдарында, Бахмут ауыл хакимиәтендә Яманһары ауылында, Ленин ауыл хакимиәтендә: Мәмбәтҡол ауылында. Нигеҙ һалынған: Илкәнәй ауыл хакимиәтенә ҡараған Яңы Муҫа ауылында.
Православие
Район биләмәһендә ике сиркәү бар, улар район үҙәге Ермолаевола һәм Бөгөлсән ауылында.
Дауытов Вилләр Йомағол улы
Биографияһы
1953 йылда Стәрлетамаҡ педагогия институтына уҡырға инә, унда комсомол комитеты секретары һәм бер үк ваҡытта ВЛКСМ-дың Стәрлетамаҡ ҡала комитеты ағзаһы була.
Мәскәүҙә КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен тамамлағандан һуң  — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире урынбаҫары. 1976 йылдан — БАССР Телевидение һәм радио тапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты рәйесе, 1980 йылдан 1986 йылға тиклем — Башҡорт АССР-ы мәҙәниәт министры. Унан һуң БАССР Юғары Советы Президиумы Секретары, Башҡорт ССР-ы Юғары Советы Секретариаты начальнигы итеп тәғәйенләнә.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1976—1980 йылдарҙа БАССР Журналистар союзы рәйесе була һәм СССР Журналистар союзы идараһы ағзаһы итеп һайлана.
Пльзень крайы
Пльзень крайы (Plzeňský kraj) — Чех Республикаһының административ берәмеге, Богемия тарихи өлкәһенең көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Административ үҙәге — Пльзень.
Мәҙәниәт һәм туризм
Пльзень ҡалаһы туризм үҙәге булып тора, унда күп һанлы тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары, зоология һәм ботаника баҡсаһы бар. Богемия урманында ҡышҡы спорт төрҙәре үҫешкән. Төбәктең төньяҡ-көнбайышында Константинови Лазне курорты бар.
Төбәктә Богемия урманы милли паркы ҡурсаулығы һәм Ческа урманы (Český les), Крживоклатско (Křivoklátsko), Славковски (Slavkovský les) ландшафт ҡурсаулыҡтары бар. Йылға һыу спорт төрҙәре үҙәге Бероункала урынлашҡан.
Пугачёва Алла Борисовна
1969—1974: профессиональ карьераһының башы
1973 йылдың майында Лундстремдың оркестрынан китеп, ҡабат Мәскәү өлкә филармонияһы солисы булып урынлаша. Унда балалар өсөн йырҙар башҡара һәм «Дважды два — четыре» аудиоспектакленә йырҙар яҙҙыра.
1975—1976: «Веселые ребята» ВИА-һы һәм «Арлекино»
1975 йыл башында уны Болгарияла үткән «Алтын Орфей» XI халыҡ-ара конкурсына СССР-ҙан вәкил итеп һайлайҙар. Алла Пугачева кандидатураһын Мәҙәниәт министрлығына Константин Орбелян тәҡдим итә, сөнки Алла Бөтә Союз конкурсы лауреаты булып тора. 1975 йылдың мартында ул конкурсҡа әҙерләнә башлай — болгар авторы һәм башҡарыусыһы Эмил Димитровтың «Арлекино»һын һайлай. Павел Слободкин көйҙө эшкәртә һәм яңы аранжировка эшләй, Борис Баркас русса текст яҙа, ә йырсы ҡушымта һуңында үҙенең билдәле көлөүен өҫтәй. 1975 йылдың майында ул йырҙы концерттарҙа башҡара башлай.
1977—1978: "Арлекино"нан һуң: Соло карьераһының башы. Уңышы
1977 йылдың йәйендә «Мосфильм» киностудияһында был запущен в производство музыкальный фильм-мелодрама «Женщина, которая поёт» музыкаль фильм-мелодрамаһы төшөрөлә башлай, унда төп ролде — Анна Стрельцованы йырсы үҙе башҡара. Фильм өсөн модельер Вячеслав Зайцев йырсыға махсус күлдәк-балахон тегә. Ул төп геройға төрлө — комик, трагик һ.б. образдарға инергәярҙам итеп, «Алла Пугачёва» театрын барлыҡҡа килтерә. Алла балахонды үҙендә ҡалдыра һәм концерттарында шундай күлдәк-балахондар уның сәхнә образының мөһим детале булып тора һәм визит карточкаһына әүерелә.
Ер еләге
Еләк тураһында
Ер еләге тураһында "Башҡортостан" гәзитендәге мәҡәләнән (2013, 5 июль): Ер еләге ҡайын еләгенән үҙенә башҡа тәме, татлыраҡ һәм сөсөрәк булыуы, эрелеге, һабағынан япраҡса менән өҙөп алырға тура килеүе менән айырыла. Тап һуңғы үҙенсәлеге арҡаһында уны ҡайһы бер төбәктәрҙә шыртлаҡ еләк тип атайҙар ҙа инде. Емештәре аҡһыл йөнтәҫерәк булғанға, бәғзе райондарҙа йөндө (йөнлө) еләк тигәнде лә ишетеп, рәхәтләнеп көлгән бар. Инйәр-ҡатайҙар уны тупар тип атай, йыйғанда тупырлап төшөп торған өсөндөр. Төпһәһе менән сығып, таҙартырға тура килгәнгә күрә, уны эшкәртеүҙе мәшәҡәтлерәк һанайҙар, әммә һоҡланғыс хуш еҫе, тәме менән ҡыш табындарҙы йәмләп тора. Ҡайһы саҡ төпһәһе менән дә ҡайнаталар, бик ҡупшы килеп сыҡмаһа ла, быныһының файҙаһы күберәк тип һанала. Хәҙер таҙартылмаған килеш блендер менән генә туғып, шәкәрләп йә туңдырып ҡуйыуға өҫтөнлөк биреүселәр күбәйә.
Ходъяр
Ходъяр — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мата йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Карасёвка (Ишембай районы)
Тарихы
Карасевка ауылы 1916—1920 йылдарҙа барлыҡҡа килә. 1920 йылда 14 йортта 84 кеше йәшәй.
Сочур
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әбүбәкеров Мисбах Иҙрис улы
Биографияһы
Мисбах Иҙрис улы Әбүбәкеров 1914 йылда Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе (элегерәк БАССР-ҙың Байҡыбаш районы, хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Ҡариҙел районы Иҫке Аҡбүләк ауыл Советы) Яҡуп ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Косово Фән һәм сәнғәт академияһы
Тарихы һәм ойошоуы
1970 йылдарҙа Косовола крайға Югославияның башҡа республикалары менән бер рәттән азатлыҡ талап иткән милли хәрәкәт көсәйә. Косовола юғары ғилми учреждение ойоштороу мәсьәләһе киҫкен тора. 1974 йылда Косово Ассамблеяһы уны төҙөү буйынса комиссия ойошторола. 1975 йылдың 20 декабрендә Косово фән һәм сәнғәт академияһына нигеҙ һалына. Уның беренсе президенты элекке Югославиятерриторияһында хәҙерге албан шиғриәтенә нигеҙ һалыусы тип иҫәпләнгән Эсад Мекули була. Академия составына дүрт бүлек инә: лингвистика һәм әҙәбиәт бүлеге, социаль фәндәр бүлеге, тәбиғи фәндәр һәм сәнғәт бүлектәре.
Пермь университетының ботаника баҡсаһы
Тарихы
Пермь университеты ҡарамағындағы ботаника баҡсаһын булдырыуҙа эре сәнәғәтсе, меценат Н. В. Мешков һәм күренекле ғалим, ботаника докторы, Пермь университеты профессоры А. Г. Генкель ҡатнашалар.
Ботаника баҡсаһын төҙөү буйынса эштәр 1922 йылда профессор А. Г. Генкель инициативаһы буйынса башлана. Уның уйы буйынса, тере үҫемлек коллекцияһы, иң элек, ботаника дисциплиналарын уҡытыу һәм морфология һәм үҫемлектәрҙең систематикаһы, үҫемлектәр физиологияһы, фармакология һәм фармакогнозия кафедралары үткәргән ғилми тикшеренеүҙәр өсөн төҙөлөргә тейеш була.
1927 йылда А. Г. Генкелдың вафатынан һуң баҡсаға үҙенә нигеҙ һалыусының исеме бирелә.
Пазарджик
Пазарджик (тиклем 1934 йылда — Татар Пазарджик) — Болгарияның көньяғындағы ҡала, Үрге Фракия уйһыулығының үҙәк өлөшөндә, Родопи тауҙарынан төньяҡтараҡ, Марица йылғаһы буйында, Софиянан 110 км алыҫлыҡта, ҙурлығы буйынса илдә икенсе урында булған Пловдивтан 36 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Пазарджикка1485 йылда нигеҙ һалынған. Осло башлы 20 мәсет манараһы ҡаланың борондан ҡалған йөҙөн билдәләй Бөгөнгө көндә ҡалала ике мәсет кенә һаҡланған — Эскиджамия (1540) һәм Куршумджамия (1667) мәсеттәре.
Грибовка (Өфө районы)
Грибовка (Грибовка) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 316 кеше. Почта индексы — 450069, ОКАТО коды — 80252825002.
Оло Ира
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ялкаев Яныш Ялкаевич
Әҙәбиәт ғилеме буйынса һәм библиографик хеҙмәттәре
Әҙәбиәт ғилеме буйынса һәм библиографик хеҙмәттәре исемлеге:
Плёс (ҡала)
Географияһы
Иваново өлкәһенең төньяғындағы Волга убаһында(Горький һыуһаҡлағысы), Шохонка йылғаһы тамағында (Волганың уң ҡушылдығы) урынлашҡан. Ҡаланың бейек нөктәһе — Волга йылғаһы. кимәленән 54 метрҙа урынлашҡан. Район үҙәгенә тиклем лыҫлығы (автотрассалар буйлап) — Приволжскиға тиклем 18 км, өлкә үҙәге — Ивановоға тиклем 69 км, илдең баш ҡалаһы — Мәскәүгә тиклем 396 км. Халҡы — 1796 кеше (2017 йыл) Плес ҡалаһында түбәнгәрәк сөңгөллө сәнәғәт предприятиелары юҡ.
Белем
Ғәмәлдәге белем биреү учреждениелары : мәктәпкәсә белем биреү учреждениелары — балалар ясли-баҡсаһы «Йәйғор», урта дөйөм белем биреү мәктәптәре, балалар сәнғәт мәктәбе (музыка, һынлы сәнғәт), балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе (саңғы), бизнес һәм туризм колледжы.
Абулкарамов Тәлғәт Абулкарам улы
Биографияһы
Тәлғәт Абулкарам улы Абулкарамов 1915 йылдың 13 авгусында (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Асҡын районы) Упҡанкүл ауылында тыуған.
Корвин китапханаһы
Китапхана эстәлеге
Корвин китапханаһының итальяндарҙың шундай уҡ башҡа йыйылмаларынан айырмаһы — донъяуи, башлыса антик авторҙарҙың китаптары күп булыуы. Был иһә королдең шәхси ҡыҙыҡһыныуы менән аңлатыла. Грек ҡулъяҙмаларын король илселәре төрөктәр яулап алған Византия империяһы ерҙәрендә һатып алалар. Тупланмаларҙа Эсхил, Аристотель, Бөйөк Афанасий, Бөйөк Василий, Дионисий Галикарнасский, Диодора Сицилийский, Евсевий Кесарийский, Григория Нисский, Григорий Богослов, Гесиод, Гомер, Гиперид, Исократ,Константин VII Багрянородный, Ориген, Филострат, Платон, Плотин, Полибий, Плутарх, Птолемей, Сапфо, Софокл, Страбон, Теофраст, Фукидид, Ксенофонт, Зонар әҫәрҙәре була. Шулай уҡ китапханала латин һәм йәһүд яҙмалары ла туплана. Король үҙе тарихсылар, айырыуса Тит Ливий, Гай Юлий Цезарь, Квинт Курций Руф һәм Силий Италик хеҙмәттәрен уҡырға ярата. Философия менән теологияны (дини белемде) яҡшы белгәнгә һарайҙа уҙғарылған бәхәсләшеү, дискуссияларҙа башҡалар менән тиң ҡатнаша алған. Шулай уҡ ул хәрби фән һәм тактика тураһындағы яҙмалар менән таныш була, шулай уҡ астрономия һәм астрология менән дә ҡыҙыҡһына.
Король китапханаһының мөһим миссияһы китаптарҙы туплау ғына түгел, ә һатып алынған грек китаптарын латин теленә әйләндереү ҙә була. Өҫтәүенә улар ҡулъяҙманы күсергәндә тексты дөрөҫләгәндәр. Шуға ла латинса яҙған Көнбайышта грек мәҙәниәтен таратыуға венгр һарайы ҙур өлөш индергән.
Садовничий Виктор Антонович
Биографияһы
1982 йылдан алып хәҙерге көнгә тиклем механика-математика факультетының математика анализы кафедраһы мөдире. Мәскәү дәүләт университетында түбәнндәге вазифаларҙа эшләй: механика-математика факультетының ғилми эштәр буйынса урынбаҫары, проректор, проректор урынбаҫары (1982—1984), беренсе проректоры (1984—1992).
Кыдзис
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Днестр каньоны
География
Хмельницк биләмәһендә — Каменец-Подольский һәм Новоушицкий.
Саввинова Гөлнара Егоровна
Тормош һәм хеҙмәт юлы
2002—2005 йылдарҙа — өлкән уҡытыусы,
Студенттарҙың фәнни-ғәмәли конференцияларҙа, олимпиадаларҙа ҡатнашыуына етәкселек итеү
Арктик дәүләт агротехнология университеты (ЯГСХА) тураһында «Ваҡыт сатында…» ғилми-педагогик, мәғлүмәти китабының автор-төҙөүсеһе («Бичик» нәшриәте, 2009)
Урта Юрма
Урта Юрма — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Юрма (Оло Юрма) йылғаһының уң ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Казанлык
Тарих
1918 йылда «Кремона» ҡыллы инструмент оҫтаханаһы асылған (1944 йылда уның нигеҙендә ҡыллы музыка ҡоралдары фабрикаһы төҙөлә).
1944 йылдың 19 апрелендә ҡалала көмбәҙле кәшәнәне осраҡлы табалар.
1953 йылда ҡала халҡы һаны 20 мең тәшкил итә, был ваҡытта ҡалала туҡыу һәм эфир майлы культуралар эшкәртеү сәнәғәте эшләй.
Никосия
Тарих
Боронғо заманда хәҙерге Никосия ерендә Ледра тип аталған ҡала-дәүләт булған. Ул яҡынса б.э.т. 1000 йылдар тирәһендә һалына тип фаразлана. Ул Әссүриә пашаһы Асархадонга яһаҡ түләүсе ҡала булараҡ б.э.т. 672 йылда  телгә алына.
Хажи Лойо
Сәлих Вилайетович (Salih Vilajetović), шулай уҡ билдәле Хажи Лойо (Hadži Lojo, Hadschi Lojo; 1834—1887) — 1870-се йылдарҙа Сараевола боснийҙар лидеры.
Есемселәр
Ҡараштар
Мөжәсимиҙәрҙең Аллаһтың тәнлелеге тураһында ҡараштары төрлөсә була. Мәҫәлән, шиғыйҙар догматикаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе Хишәм ибн Әл-Хәкәм (ваф. 814 йылда), Аллаһты тән үҙенсәлегенә эйә (төҫ, хәрәкәт, еҫ һ. б.) һәм өс үлсәмдә сикләнгән (оҙонлоғо, киңлеге, бейеклеге булған) есем тип билдәләй. Башҡа есемселәргә Аллаһтың тәнлелеген шунда әйберҙәр булған сикһеҙ арауыҡ (әл-фәдәғ) булараҡ аңлау хас була. Өсөнсө мөжәсимиҙәр Аллаһтың сикһеҙлеген һәм алты йүнәлештә хәрәкәт итеү һәләтен таный. Есемселәр Аллаһтың тәнлелегенең теге йәки был формаһын таный һәм Уның тән үҙенсәлектәренең рәүештәре тураһында ла фекерҙәрҙә төрлөсә була.
Солженицын Александр Исаевич
Киҫкен ижтимағи-сәйәси мәсьәләләр күтәргән әҙәби әҫәрҙәрҙән тыш, XIX—XX быуаттарҙағы Рәсәй тарихы буйынса художзество-публицистик әҫәрҙәре менән киң билдәлелек яулай.
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Атаһы — Исаакий Семенович Солженицын (1891—1918), Төньяҡ Кавказдың рус крәҫтиәне. Әсәһе — Таисия Захаровна Щербак (1894—1944), украин, Кубандағы Таврияның чабан-батрагынан үҙенең аҡылы һәм хеҙмәте ярҙамында бай экономия хужаһы дәрәжәһенә күтәрелгән кешенең ҡыҙы (ҡара: Новокубанск). Ата-әсәһе Мәскәүҙә уҡығанда таныша һәм күп тә тормай өйләнешәләр. Исаакий Солженицын Беренсе донъя һуғышы ваҡытында доброволец булып фронтҡа китә һәм офицер була. Ул улы тыуғанға тиклем, 1918 йылдың 15 июнендә, демобилизациянан һуң, һунарҙағы бәхетһеҙ осраҡ һөҙөмтәһендә һәләк була. «Красное колесо» эпопеяһында Сана (Исаакий) Лаженицын итеп һүрәтләнә (ҡатынының — яҙыусының әсәһе хәтирәләре буйынса)
1917 йылғы революция тураһында ҙур роман яҙырға уйлай. Бәләкәй кластарҙа суҡындырылған тәре таҡҡаны һәм пионерҙар сафына инергә теләмәгәне өсөн кәмһетеүҙәргә дусар була, сиркәүгә йөрөгәне өсөн киҫәтеү ала. Мәктәп йоғонтоһонда коммунистик идеологияны ҡабул итә, 1936 йылда комсомолға инә. Өлкән кластарҙа әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, эссе һәм шиғырҙар яҙа башлай; тарих, йәмәғәт тормошо менән ҡыҙыҡһына. 1937 йылда 1917 йылғы революция тураһында ҙур роман яҙыу тураһында уйлай.
Һуғыш ваҡытында
Бөйөк Ватан һуғышына Солженицынды шунда уҡ алмайҙар, сөнки һаулығы буйынса «хәрби хеҙмәткә яраҡлылығы сикләнгән» була. Фронтҡа эләгергә тырыша. 1941 йылдың сентябрендә ҡатыны менән бергә Ростов өлкәһенең Морозовск мәктәбенә уҡытыусы итеп ебәрелә, әммә 18 октябрҙә Морозовск хәрби комиссариаты тарафынан 74-се егеүле транспорт батальонына тәғәйенләнә :904.
Бондарев Юрий Васильевич
Биографияһы
«Правда» гәзите редакцияһына бер төркөм яҙыусылар тарафынан Сахаров, Солженицын тураһында 1973 йылдың 31 авгусында, яҙылған хатҡа ҡул ҡуя.
Ҡарасәй-Черкес автономиялы өлкәһенән СССР-ҙың 11-се саҡырылыш (1984—1989) Юғары Советы депутаты итеп һайлана, Милләттәр Советы рәйесе урынбаҫары була( . СССР халыҡ депутаттары съезы депутаты (1989—1991). КПСС-тың 19-сы Бөтә Союз конференцияһы делегаты (1988).
Колышев Таис Ғөбәй улы
Биографияһы
Таис Ғөбәй улы Колышев 1925 йылдың 12 майында Ырымбур өлкәһенең Переволоцк районы Рычковка ауылында тыуған.
Хеҙмәт юлы
1951—1965 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Павлов һәм Шарлыҡ райондары башҡарма комитеттары структураларында өлкән землеустроитель вазифаһында хеҙмәт итә.
1965—1982 йылдарҙа Салауат ҡалаһының башҡарма комитеты составында, ҡала баш архитекторының урынбаҫары — геодезия хеҙмәте начальнигы.
Дмитриевка (Өфө районы)
Дмитриевка (Дмитриевка) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4351 кеше. Почта индексы — 450512, ОКАТО коды — 80252815001.
Ишмырҙа мәктәбе
Тарихы
Ишмырҙа мәктәбенә 1927 йылда башланғыс мәктәп булараҡ нигеҙ һалына. Беренсе уҡытыусыһы — Зәйнәғәбдинов Мостафа.
Оптимистическая мәмерйәһе
Оптимисти́ческая —Украинаның Тернополь  өлкәһендәге карст  мәмерйәһе ; Борщёвский районының   Королёвка  ауылы  эргәһендә. . Донъялағы бик оҙон   гипс  мәмерйәһе. Картаға төшөрөлгән тиклем  юлының   суммар  оҙонлоғо  сама  менән   230,5 км. Был мәмерйә өйрәнеп бөтөлмәгән.
Тарихы
Мәмерйәгә   Оптимистическая    тип атама  бирәләр. Сөнки,  хеҙмәттәштәре   ышанмаусанлыҡ белдереп,  львовсыларға    «оптимистар»   тип    исем  биргән  була.
Шул ваҡыттан  бөтәһе   240 –тан   артыҡ  экспедиция   үткәрелә. Мәмерйәне тикшереүҙә  Болгария,   Польша, Рәсәй  һәм  башҡа илдәрҙең   спелеологтары ла  ҡатнаша.
Әбүталипов Вәхит Абдулталип улы
Биографияһы
1941 йылдың 11 декабрендә Миәкә район хәрби комиссариаты тарафынан Әбүталипов Вәхит Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
Кинйәбулат (Ишембай районы)
Тарихы
Ауыл кешеләре малсылыҡ, игенселек, умарт‑ҡ, сана яһау менән шөғөлләнгән. 1839 йылда 40 йортҡа (234 кеше) 337 ат, 267 һыйыр, 95 һарыҡ, 57 кәзә иҫәпләнә. 11 умарта, 3 солоҡ тотҡандар. Һәр кешегә 7 боттан ашыу иген сәселгән. Мәсет, училище булған. 1906 й. мәсет, һыу тирмәне, бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән.
Тарихи ерҙәре
Кинйәбулат нефть ятҡылығы- 1943 йылдың сентябрендә асылған ҙур нефть ятҡылығы.
Өфө физика институты
Өфө физика институты (1919—1937)
Өфө губерна халыҡ мәғарифы бүлегенең 1919 йылдың 1 октябрендәге ҡарары буйынса институтҡа Молло йорто (К.Маркс урамы,6, хәҙерге РФА ӨФҮ-ге Президиумы бинаһы) һәм сауҙәгәр С. П. Зайкова (К.Маркс урамы,25) бирелә. Ләкин яралыларға Реаль училищела урын етмәү сәбәпле ( Сазонов урамы, 19) был ҡарар үтәлмәй, физика менән биология кабинеттары өсөн яңы урын эҙләй башлайҙар. Физика институты 2-се ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында ҡала, биология институты асылмай. 1921 йылда Физика институты янында Тәжрибә фәндәре институты булдырыла (биология студияһы).
П. Г. Лавров йылылыҡ тәьҫирендә есемдәрҙең киңәйеүен билдәләү өсөн прибор эшләй, уны илдә иң ябай һәм теүәл эшләгән прибор тип табалар.
РФА-ның Өфө бүлексәһе (1929—1937) 150 ултырыш үткәрә характера унда методика буйынса һорауҙар ғына түгел, фәнни мәсьәләләр ҙә ҡарала. Ул бер аҙ ваҡыттан уҡытыусылар белемен камиллаштырыу институтына әйләнәсәк.
1932 йылда ӨФИ фәнни- тикшеренеү институты итеп үҙгәртелә, ләкин ул юғары уҡыу йорттарын хеҙмәтләндереүҙе дауам итергә тейеш була. Фәнни-тикшеренеү институтында 4 фәнни-тикшеренеү лабораторияһы була: Электрофизика(проф. Е. Н. Грибанов), термика (П. Г. Лавров), физика һәм техника (доцент А. И. Глазырин), химия(Е. М. Губарев) лабораториялары.
Аникушин Михаил Константинович
Аникушин Михаил Константинович (19 сентябрь (2 октябрь) 1917 йыл, Мәскәү — 18 март 1997 йыл, Санкт-Петербург) — СССР һәм Рәсәй скульптор-монументалисы, педагог, йәмәғәт эшмәкәре. СССР-ҙың халыҡ рәссамы (1963). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1977). Ленин премияһы (1958) һәм РСФСР-ҙың И. Е. Репин исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1986).
Биографияһы
1997 йылдың 18 майында Санкт-Петербургта вафат була. «Литераторские мостки» некрополенең Волков зыяратында ерләнә
Лахденпохья
Лахденпохья (1918 йылға тиклем — Якимвар станцияһы; шулай уҡ Лахденпохья станцияһы; Lahdenpohja) — Рәсәйҙә Карелия Республикаһы составындағы  ҡала (1945 йылдан алып). Лахденпохья районының административ үҙәге, Лахденпохья ҡала биләмәһен барлыҡҡа килтерә
Карелдарҙың Якимвар ҡултығында йәшәгән тарихи урыны, үҙенең атамаһын швед полковолецы Якоб Делагарди иҫтәлегенә ала. Башта Новгород еренең Кирьяж погосына инә; Буталсыҡ ваҡытынан алып Төньяҡ һуғыш тамамланғанға тиклем был урын  ҡулдан-ҡулға күсә. XIX быуаттан батша дәүерендә — Выборг  губернаһында пункт, Сортавала почта трактының транспорт үҙәге. 1917 йылғы революциянан һуң Ҡышҡы һуғышҡа тиклем  Якимвар  станцияһы бойондороҡһоҙ  Финляндия  составында;  Икенсе донъя һуғышы йомғаҡтары буйынса РСФСР составына инә һәм ҡала булып иғлан ителә.
Этимологияһы
1924 йылға тиклем пункт фин сығанаҡтарында  Си́еклахти («Сито-залив»)  тип аталған  һәм Яккима ҡасабаһы составына инә; урыҫ сығанаҡтарында 1918 йылға тиклем Якимвар станцияһы тип аталған. 1924 йылда Лахденпохья үҙ аллы ҡасаба булып  айырыла. Уның исемендә lahti «ҡултыҡ» һәм pohja «алыҫ мөйөш, ҡултыҡ аҙағы, бухта», һүҙмә-һүҙ: «ҡултыҡ сиге», был ҡаланың ысынлап Ладога күленең ҡултығы төпкөлөндә  урынлашыуы тураһында һөйәләй (ҡултыҡтың алыҫ мөйөшө йәки аҙағы).
Тарихы
1721 йылда Төньяҡ һуғыш  һөҙөмтәһендә район биләмәһе рус  ғәскәрҙәре тарафынан  азат ителә һәм ҡабаттан Рәсәйгә ҡушыла.
Финляндия составында
1918 йылдан (Финляндияның бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткәндән һуң) 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышы тамамланғанға тиклем Лахденпохья — кунта (йәки Финляндияның муниципалитеты йәки улусы).
1925 йылда Финляндия ҡала советы Лахденпохья фанера комбинаты төҙөүҙе раҫлай.
Башҡорт милли кейеме
Башҡорт милли кейеме — башҡорт халҡының баш, өҫ һәм аяҡ кейеме. Милли кейем — халыҡтың эске булмышының сағылышы. Кеше үҙенең күңел донъяһын кейеме аша асып бирергә ынтылһа, милләттең дә йәшәү рәүеше, көнкүреше, эске донъяһы — тышҡы ҡиәфәтендә сағыла. Шуға ла боронғо замандарҙан алып кешегә бер ҡараш ташлау менән, уның ниндәй милләттән икәнен билдәләп булған. Башҡорттоң иһә күңел байлығы сигеү-нағышта, мәрйендән селтәрләп яһалған биҙәүестәрҙә, көмөшкә сүкеп һалынған биҙәктәрҙә сағылған. (Т. Бураҡаева)
Зиннуров Рафаил Нариман улы
Биографияһы
2004—2008 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппараты етәксеһе урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Дәүләт Йыйылышы — Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайында тулы хоҡуҡлы вәкиле вазифаларын биләй.
2008 йылдың 2 мартында Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайының «Берҙәм Рәсәй» партияһынан IV саҡырылыш депутаты итеп һайлана. 2008 йылдың 13 мартында Дәүләт Йыйылышы — Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайының рәйесе урынбаҫары итеп һайлана.
Рәсәй таможня академияһы
Рәсәй таможня академияһы (РТА; тулы рәсми атамаһы — «„Рәсәй таможня академияһы“ юғары белем биреүҙең дәүләт ҡаҙна мәғариф учреждениеһы») — Рәсәйҙең Рәсәй һәм БДБ дәүләттәре өсөн профессиональ кадрҙар әҙерләүсе дәүләт юғары уҡыу йорто. Академияны ойошторған Рәсәй Федерацияһы Федераль таможня хеҙмәте структураһына инә. Рәсәйҙә таможня эштәре өлкәһендә белгестәр әҙерләү һәм ҡайтанан әҙерләү менән шөғөлләнгән берҙән-бер вуз. Люберцы ҡалаһында урынлашҡан, Санкт-Петербург, Владивосток һәм Дондағы Ростов ҡалаларында филиалдары бар.
Добаткин Владимир Иванович
Ғилми хеҙмәттәре
В.И.Добаткин — 200-ҙән ашыу баҫма эшенең, шул иҫәптән 6 монография авторы Төп хеҙмәттәре:
Сороки ҡәлғәһе
Урынлашҡан ере
Ҡәлғә Днестр йылғаһының уң яҡ ярында, Сороки ҡалаһында, Кишиневтан яҡынса 160 км төньяҡҡа табан урынлашҡан.
Лемья (Коса ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шүлейә
Фольклорҙа
Шүлейәнән ағып килә
Кәлжемә ҡабыҡтары,