cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ковалевский Иван Ефимович
Биографияһы
1932 йылда Ковалевский Юғары артиллеристар курсын тамамлай һәм  9-сы Дон уҡсылар дивизияһының Новочеркасскиҙағы танкетлы батальонына хәрби аҙыҡландырыу начальнигы итеп тәғәйенләнә. Һуңғараҡ уға майор званиеһы бирелә.
Хәлимов Айрат Андалис улы
Биографияһы
1993—1996 йылдарҙа «Өфө нефть эшкәртеү заводы» акционерҙар йәмғиәтендә технологик насостар машинисы булып эшләй.
Лютеран сиркәүе (Полоцк)
Тарихы
Полоцкиҙа тәүге ағас сиркәү лютеран немец общинаһы өсөн 1775 йылда төҙөлгән. Хәҙергеһа элекке ағастан булғаны урынына 1905—1912 йылдарҙа төҙөлгән. Төҙөлөш 1905 йылда император указынан һуң башлана. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса сиркәү 1888 йылда төҙөлгән. Кирха Октябрь революцияһына тиклем эшләй, 1924 йылда ябыла. Кинотеатр йәки иген һаҡлағыс итеп файҙаланылған. 1948 йылдан бинала яҡты өйрәнеү музейы урынлашҡан (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, бинала Бөйөк Ватан һуғышына тиклем урынлашҡан, 1930 йылдан алып).
Верейский Орест Георгиевич
Ижады
Китаптар, очерктар яҙған:
Альтбрандслебен
Альтбрандслебен (Altbrandsleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 347 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,71 км2. Диңгеҙ кимәленән 171 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39387 һәм автомобиль коды — BK.
Аралашыу
Аралашыуҙың онтогенетик үҫеше
Онтогенез — организмдың индивидуаль үҫеше, бындағы осраҡта — индивидуумдың (айырым кешенең, шәхестең, заттың) үҫеше.
Коммуникацион эшмәкәрлек формалары
- Диалог, һөйләшеү — ике яҡлы йәки күп яҡлы аралашыу төрө, унда транзакциялар ике әңгәмәсе араһында ике яҡҡа ла, бер үк ваҡытта бер нисә әңгәмәсе ҡатнашлығында бер нисә йүнәлештә лә бара. Диалог телмәр акттары эҙмә-эҙлелегенән, аралашыуҙың башҡа акттарынан тора.
Оҡшарға тырышыу
- сабый сағында — хәрәкәттәрҙе һәм өндәрҙе оҡшатыу — бәйләнеш булдырырға тырышыу;
Аралашыу саралары
-Һүҙ (телмәр)
Паралингвистика (грек. pará — «о») — лингвистиканың һүҙмә-һүҙ (лингвистик булмаған) өйрәнеүсе тармағы, һүҙмә-һүҙ һөйләү менән бергә телмәр хәбәре составындағы семантик мәғлүмәтте, шулай уҡ бындай саралар йыйылмаһын тапшырыуҙы аңлата[9].
Телмәр
Телмәрҙең тәбиғәте һәм функцияһы тураһында ҡапма-ҡаршылыҡлы ҡараштар бар :
А. Марты, П. Вегенер — йоғонто яһау сараһы ғына.
К. Бюлер — һүҙ, мөрәжәғәт һәм хәбәр функциялары.
Аралашыу формаһына ҡарап телмәр эшмәкәрлеге ауыҙ-тел (һөйләүҙе һәм тыңлауҙы күҙҙә тота) һәм яҙыуға (яҙыуға һәм уҡыуға) бүленә.
Әзербайжан милләтенең этногенезы
Килеп сығышы
И. М Оранский: «XI—XIII бб. башлап (сәлжүк дәүеренән һәм — бигерәк тә — монголдарҙың баҫып алыуынан) Иран ҡалҡыулығының төньяҡ-көнбайыш ''өлкәләрендә, Әзербайжанда, төрки телдәрҙең таралыу процесы барған. Был өлкәләрҙең иран телле халҡы яйлап төрки (әзербайжан) теленә күскән, тик сағыштырмаса ҙур булмаған бер өлөшө — тат, талыш, Төньяҡ-көнбайыш Иран диалекттары ғына беҙҙең көндәргә тиклем үҙҙәренең иран телен һаҡлаған», тип билдәләне .'' Н. Г. Волкова, үҙ сиратында, уны тулыландыра: «Көнсығыш Кавказ аръяғындаXIV быуатҡа төрки телле халыҡтарының бер нисә миграция ағымы һөҙөмтәһендә был территориялағы ерле халыҡ ассимиляцияланған һәм уларҙың байтаҡ өлөшө әзербайжан телендә һөйләшә». Дағстан ғалимы С. Ш. Ғәджиев та, күренекле СССР һәм Рәсәй шәрҡиәтсеһе А. П. Новосельцев тә шуға оҡшаған фекер яҙған.
Генетик тикшеренеүҙәр
Бынан тыш, төрөкмәндәрҙең модаль генетик варианты ғәмәлдә әзербайжандарҙа юҡ, һәм был халыҡтың теле алышынғанын раҫлай. Антрополог Лев Васильевич Ошанин тикшеренеүҙәренә таянып, Игорь Михайлович Дьяконов раҫлағанса, тарихта булған төрөк телле популяцияла гендар стабиллеген лингвистик «миграция», атап әйткәндә, төрөк телдәренең таралыуы тип тасуирларға була Ир-егеттәр яғынан әзербайжандарҙа J1 (Y-ДНК), J1-M267, J2-M172 гаплогруппалары өҫтөнлөк итә (20 до 60 % ) һәм G (Y-ДНК), G гаплогруппалары (18 %), был халыҡтың генофондында автохтон кавказ субстраты байтаҡ ролен уйнағанын раҫлай. Шулай уҡ R1b һәм T (Y-ДНК) Гаплогруппалары таралған (по 11 % ).
Антропологик мәғлүмәттәр
Өсөнсө кавказ расаһы таҙа азиат сығышлы, баш һөйәге күрһәткесе 77-78 долихоцефалик, уртаса буй яҡынса 1,70 м һәм күҙҙәре төҫө гипербрюнеттарҙыҡы, йәғни 90 % билдәле төҫтәге күҙҙәр. Был ғәйәт таҙа расаға фарсылар, әдербейжан татарҙары, курдтар һәм таттар ҡарай.
XIX быуаттағы тикшеренеүҙәр
Ул кавказ халыҡтары араһында иң ҡара күҙлеләр әзербайжандар тип билдәләй, ҡара күҙгә эйә булған индивидуум Әзербайжандың көньяҡ-көнсығышында осрай, күпселек төркөмдәрҙең уртаса балы 1,65-кә күтәрелә. Төрлө әзербайжан төркөмдәренең яҡынса алғанда яртыһында өҫтөнлөклө төҫ булып сөм күк-ҡара сәс билдәләнеп кителә (Фишер шкалаһы буйынса 27-се).
Дусмәмбәт йырау
Айҙәмәт ир Дусәмбәт (Дусмәмбәт йырау) — XV—XVI быуаттарҙа йәшәгән йырау.
Астафьев Александр Иванович
Биографияһы
Александр Иванович Астафьев 1816 йылда Калуга губернаһының Кольск өйәҙендә Астафьевтарҙың дворян ғаиләһендә тыуған.
«О современном военном искусстве» (т. 1-2, 1856—1861) китабы уның төп хеҙмәте булып тора. Был китапта уның шул осор өсөн прогрессив булған идеялары сағылдырыла. Нығынған академик ҡараштарға ҡарамаҫтан, Александр Иванович Астафьев бөйөк полководецтар иҫәбенә Көнбайыш Европа хәрби эшмәкәрҙәрен генә түгел, урыҫтарҙы ла индерә (Дмитрий Донской, Петр I, П. А. Румянцев, А. В. Суворов), хәрби эштә байтаҡ мөһим яңылыҡ индереүҙә уларҙың беренселеген иҫбат итә. Александр Иванович Астафьев үҙ хеҙмәттәрендә тәжрибәнең төрлө әһәмиәтен кире ҡаға; хәрбиҙәрҙән универсаль теоретик белем, барлыҡ дөйөм фәндәр менән танышыуҙы талап итә, махсус хәрбиҙәр фәндәре тураһында кәмһетеүле ҡарашта була.
Ҙаһири мәҙһәб
Тарихы
Был мәҙһәб X—XIII быуаттарҙа мосолман донъяһында киң таралған була. Уның вәкилдәре Хәлифәттең көнсығышында ла (бигерәк тә, Хөрәсәндә), көнбайышында ла (Әл-Әндәлүстә ҙаһири дин белгесе ибн Хазм йәшәгән) булған. XII быуатта Әлмөхәдтәр осоронда ҙаһири мәҙһәб рәсми хоҡуҡи мәктәп тип танылған. XV быуаттан һуң ҙаһириҙар яйлап юҡҡа сыҡҡан.
Байтурина Вазифа Хәмит ҡыҙы
Биографияһы
Вазифа Хәмит ҡыҙы Байтурина 1939 йылдың 25 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ольховка ауылында тыуған. Күп балалы ғаиләлә Вазифа — иң кесеһе, йәғни унынсыһы, була. Әсәһе ауылда абруйлы кешеләрҙән һанала, ауыл Советына ла һайлана. Старатель булып эшләгән атаһы, ҡыҙ беренсе класта уҡый башлағас, вафат булып ҡала. Рудник ҡасабаһының Ольховка ауылында дүрт класс тамамлағандан һуң, Баймаҡта урта белем ала. Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын (1962), ВЛКСМ-дың Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары комсомол мәктәбен (1966), Свердловск партия мәктәбен (1971) тамамлай.
Йонос (Салауат районы)
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1842 йылда 201 кешегә 58 сирек ужым һәм 237 яҙғы ашлыҡ сәселгән. Картуф сәсеү һиҙелерлек тарала башлаған, 12 сирек бәрәнге сәселгән.
33 хужалыҡта 207 ат, 162 һыйыр, 43 һарыҡ 93 кәзә булған. Умартасыларҙың 42 солоғо һәм 24 умартаһы булған. XIX быуат дауамында мәсет иҫәпкә алынып килгән. Йонос ауылында икмәк мөгәзәйе һәм мануфактура кибете булған.
Ер-һыу атамалары
Тауҙар:
Иҫке һарай (Кентербери)
Тарихы
11-се быуатта Ланкфранк архиепискобы ваҡытында собор территорияһында  төҙөлгән Иҫке һарай архиепископтың Кентерберриға килгән саҡтарында резиденция булып хеҙмәт итә. Һарай 1193 һәм 1228 йылдар араһында яңынан төҙөлә. Бөйөк Британиялағы Вестминстер залынан ҡала икенсе ҙур урта быуат залы 1200―1220 йылдар тирәһендә архиепископтар Хьюберт Уолтер һәм Стивен Лэнгтон ваҡытында төҙөлә һәм 1650 йылдарҙа емерелә. 1982 йылда Ҙур зал урынында ҙур траншея ҡаҙыла
Шаһиев Абдулла Фәйзрахман улы
Биографияһы
1907 йылдың 23 февралендә Рәсәй империяһы (хәҙерге Ҡаҙағстандың Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәһе) Уральск ҡалаһында тыуған.
1929—1931 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында Урал атлылар полкы составында хеҙмәт иткән.
Яторемб-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Муллағол Диуана
Муллағол Диуана Башҡорт ерҙәрендә тыуһа ла, Урта Азияла Төркөстан ҡалаһында йәшәй. Әхмәт Йәсәүи тәриҡәте һәм шиғриәте рухында тәрбиәләнгән. Ғәрәп, фарсы телдәрен яҡшы белгән. Ф. Ғаттар, Ә. Йәсәүи әҫәрҙәрен яттан һөйләр булған. Шиғырҙар, дастандар яҙған, хикмәттәр әйткән.
Исҡужа исем
Этимологияһы
Исҡужа исеме башҡорт теленә фарси теленән ингән һәм иш, иптәш, хужа тигәнде аңлата.
Асы (шифахана)
Тарихы
Һыу «Асы» сауҙа маркаһы аҫтында шешәләргә ҡойола. Әлеге ваҡытта Асы минераль сығанаҡтары федераль кимәлдәге гидрогеологик тәбиғәт һәйкәле булараҡ танылыу алған.
1999 йылда Асы минераль сығанаҡтары базаһында «Асы» шифахана комплексын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә.
Никольск ауыл Советы (Краснокама районы)
Никольск ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районындағы муниципаль берәмек. Никольск ауыл Советы көньяҡтан Раздолье ауыл Советы, көнбайыштан Мүзәк ауыл Советы, төньяҡтан Яңауыл районы муниципаль районы менән сиктәш.
Миләш
Таралыуы һәм мөхит
Таралыу арауығы — бөтә Европа тиерлек, Алғы Азия, Кавказ, хатта Алыҫ Төньяҡҡа тиклем барып еткән, ә тауҙарҙа өҫкө үҫемлектәр донъяһының сигенәсә үҫә. Иң бейек ерҙәрҙә ҡыуаҡлыҡтарға әүерелә. Рәсәй сиктәрендә Европа өлөшөндә һәм Төньяҡ Кавказда урмандарҙа, урманлы далаларҙа таралған. Айырым һәм шулай уҡ тотош шырлыҡтар булып үҫә. Урман алдарында, ылыҫлы, ҡатнаш һәм бик һирәк япраҡлы урмандарҙа осрай. Урман ситтәрендә, ҡыуаҡлыҡтар араһын да үҙ итә. Ҡышҡы һыуыҡтарға сыҙам, ҡараңғы, күләгәле урындарҙа ла үҫә.
Халыҡ ижадында
Миләш уңған йылы көҙ ямғырлы булыр.
Гамма-функция
Гамма-функция — математик функция, ғәҙәттә \Gamma(z) тип тамғалана. Леонард Эйлер тарафынан индерелгән, ә үҙенең тамғаланышы менән гамма-функция Адриен Мари Лежандрға бурыслы.
Вейерштрасс билдәләмәһе
Иҫкәрмә: ҡайһы берҙә альтернатив, пи-функция ҡулланла, ул факториалдың һөҙөмтәһе булып тора һәм гамма-функция менән нисбәте менән бәйләнгән. Гаусс, Риман, һәм XIX быуаттың башҡа күп немец математиктары тап ошо функция (ә Г-функция түгел) менән ҡулланғандар.
Гамма-функция логарифмы
Фурье рәтенә тарҡалмаһынан тыш, башҡа рәттәргә лә тарҡалмаһы бар. Киң билдәлеләрҙән Джеймс Стирлинг рәте Уның стандарт вариацияһында бында B_{2n} коэффициенттары Бернулли һандарын аңлата.
Вейерштрасс буйынса гамма-функция билдәләмәһенән рәт менән тағы бер мөһим формула килеп сыға
Тетис (океан)
Хәҙерге заман күҙаллауҙары
Тетис океанының тулыһынса «ябылыуын» миоцен (5 млн йыл элек) дәүере менән бәйләйҙәр. Мәҫәлән, хәҙерге Памир бер ни тиклем ваҡыт Тетис океанындағы архипелаг булған.
Яңы Бура ауыл Советы (Краснокама районы)
Яңы Бура ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районындағы муниципаль берәмек.
Яны-Хорп-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Людвиг Йозеф Иоганн Витгенштейн
Логик — фәлсәфәүи трактат
Витгенштейндың яңы фәлсәфәһе фәлсәфә теорияһын түгел, ә уның методтарынан һәм практикаһынан ғибәрәт .Ул үҙе һәр саҡ үҙгәреп торған фәлсәфә фәне тик шулай үҙ предметының үҙгәреүенә яраҡлашырға тейешле тип уйлай. Витгенштейндың һуңғы ҡараштары Оксфорд һәм Кембридж фәлсәфәселәрендә үҙе яҡлыларҙы, уныңса фекер йөрөтөүселәрҙе табырға мөмкинлек бирә. Шулай итеп лингвистик фәлсәфәгә нигеҙ һалына башлай.
Фортуни палаццоһы
Фортуни палаццоһы (итал. Palazzo Fortuny ), шулай уҡ Пезаро Орфеяһы палаццоһы (итал. Palazzo degli Pesaro Orfei ), — төньяҡ Италияла,  Венецияла тарихи һарай. Ул XV быуатта Пезаро ғаиләһе өсөн   венеция готикаһы стилендә төҙөлгән .1902 йылдан һарай модельер Мариано Фортуни һәм уның ҡатыны Анриэтта Негрин өсөн йорт булып хеҙмәт итә. Хәҙер бинала Фортуни музейы (итал. Museo Fortuny ) урынлашҡан.
Күсей
Күсей (Кусеево) — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 508 кеше булған. ОКАТО коды — 80206831001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Үрге Тонмогык
Үрге Тонмогык — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының уң ярына тамағынан 800 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Яңы Ҡабан ауыл Советы (Краснокама районы)
Яңы Ҡабан ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районындағы муниципаль берәмек. Яңы Ҡабан ауыл Советы Яңы Нуғай ауыл Советы, Сауыҙбаш ауыл Советы, Илеш районы муниципаль районы менән сиктәш.
Һут
Ҡулланыусылар күҙлегенән ҡарағанда, һуттар өс төргә бүленә:
Яңы Ҡабан ауыл Советы (Краснокама районы)
Ауыл биләмәһе составы
Милли составы: башҡорттар, татарҙар
Һут
Рәсми төрҙәре
Рәсәй ҡануниәте буйынса, емеште эшкәртеү һәм етештереү ысулы буйынса һуттар түбәндәгеләргә бүленә:
Адасе-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һут
Еләк һуттары
Еләктәр составында бик күп туҡлылыҡлы матдәләр, углеводтар, органик кислоталар, минераль тоҙҙар, витаминдар, хуш еҫле матдәләр бар. Еләк һуттары организмда еңел үҙләштерелә. Һуттарҙы шәрбәтләндереү өсөн емеш һәм еләк һуттарын бергә ҡушалар.
Кошенсай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Голый Яр
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яҡшығолов Сафуан Суфиян улы
Биографияһы
1895 йылда Дәүләкән мәҙрәсәһен тамамлай, Яңы Яппар ауылына мулла итеп тәғәйенләнә. Ауылда мәҙрәсә аса, унда рус теленән белем бирә.
Ижады
1904 йылда рус-япон һуғышында ҡатнаша. Был турала яҙған «Порт-Артурҙан» тигән шиғыры бар. 1906 йылдан уның шиғырҙары матбуғатта күренә башлай.
Эрих Мендельсон
Биографияһы
Эрих Мендельсон Алленштейн ҡалаһында Польшанан килгән йәһүд эмигранттары ғаиләһендә тыуған. Алты баланың бишенсеһе була; уның әсәһе Эмма Эстер, эшләпәләр тегеп аҡса таба, атаһы, Дэвид ҙур булмаған магазин хужаһы була. Эрих Шарлоттенбургта (Берлин) һәм Мюнхенда Теодор Фишер янында Юғары техник мәктәптәрендә уҡый. 1911—1914 йылдарҙа В. Кандинскийҙың «Күк һыбайлы» төркөмө менән яҡынлаша. 1919 йылда Людвиг Мис ван дер Роэ, Вальтер Гропиус һәм Петер Беренсе менән бергә фекерҙәш архитекторҙарҙы берләштергән «Ноябрь төркөмөн» (нем. Novembergruppe ) ойоштора. Шул уҡ ваҡытта Берлинда үҙ оҫтаханаһын аса, ул Германияның иң билдәле архитектура бюроһының  береһе булып китә. Тәүге эштәре — Потсдамда атаҡлы Эйнштейн башнялары (1917—21 йй.), Штутгартта   (1926 й.), Нюрнберг һәм Хемницта (1926—29 йй.) Шоккен универмагтары  архитекторға  йәмәғәт иғтибарын йүнәлтә.
1933 йылда ул нацистар Германияһынан ҡаса, бер аҙ ваҡыт Бөйөк Британияла һәм Фәләстанда йәшәй (1933—1934 йй. һәм 1939—1941 йй.) (1934-1939), ә 1941 йылда тулыһынса АҠШ-ҡа күсә.
Краснова Зоя Игнатьевна
Краснова Зоя Игнатьевна (12 май 1938 йыл — 16 ғинуар 2014 йыл) — СССР-ҙың хеҙмәт алдынғыһы. Салауат нефть химияһы комбинаты аппаратсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы, РСФСР Юғары Советы депутаты, КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһына кандидат. КПСС ағзаһы.
Биографияһы
1972 — 1983 йылдарҙа — Салауат нефть химияһы комбинатында аппаратсы, конвейерҙа эшләй, әҙер продукцияны үлсәп төрөп тора.
Әҙәбиәт
Краснова З. И. Герои Труда. Уфа. 2011.
Монако
Монако — этномәҙәни, дини, раса һәм күп милләтле дәүләт.
Тарихы
1789 йылда ил Франция тарафынан аннексиялана.
1911 йылда кенәз власын сикләгән беренсе конституция ҡабул ителә.
А. Онассистың инвестиция эшмәкәрлеге Монако иҡтисадын ярайһы уҡ тиҙләтә, ул кенәзлек биләмәһен киңәйтә, порт төҙөлөшөн һәм күңел асыу индустрияһын инвестициялай.
Халҡы
2019 йылда БМО баһалауынса, Монакола 26 511 иммигрант һәм уларҙың вариҫтары, йәғни ил халҡының 68 проценты йәшәгән. Халыҡ һанының йыллыҡ үҫеш темпы йылына 0,53 % тәшкил итә (2021 йылға). 2020 йылға ҡарата, ЦРУ факттарының бөтә донъя китабы мәғлүмәттәре буйынса, Монако халҡы донъяның бөтә илдәре араһында иң юғары уртаса йәшкә эйә — 55,4 йыл һәм донъяла иң өлкәне булып һанала.
Милли составы: (2008)
Дине
thumb|1875 йылда төҙөлгән [[Изге Николай соборы (Любляна)|Изге Николай кафедраль соборы
Башҡа диндәр
Монакола башҡа конфессиялар һәм диндәрҙең дә диндарҙары бар, тип күҙаллана, ләкин уларҙың һаны күп түгел һәм улар дини ойошма булдыра алмай. Был илдең ҡайһы бер диндарҙары күрше Ниццаға йәки Францияның башҡа ҡалаларына дини йыйылыштарға йөрөй.
Иҡтисады
Төп мәҡәлә: Экономика Монако
Транспорт
Тимер юл селтәренең оҙонлоғо 1,7 км тәшкил итә. Колеяһы — 1435 мм. Тимер юлдар менән Францияның SNCF милли тимер юл компанияһы идара итә. Кенәзлек Франция менән төбәк маршруттары менән дә, тиҙ йөрөшлө TGV поездары менән дә тоташҡан. Монакола тимер юлдарҙың күбеһе ер аҫты туннелдәре аша үтә. Илдәге берҙән-бер станция — Монако — Монте-Карло вокзалы ла ер аҫты станцияһы булып тора.
Сәнғәт һәм мәҙәниәт
Монте-Карлола М. Безобразова етәкселегендә Грейс принцессаһы исемендәге Классик бейеү академияһы ойошторола. Кенәз Пьер фонды (атаһы хөрмәтенә Райнье III нигеҙ һала) йыл һайын Ҙур әҙәби премия, принц Райнье III музыкаль премияһы һәм хәҙерге заман сәнғәте өсөн Халыҡ-ара премия тапшыра.
Ҡалала билдәле Монако океанографик музейы урынлашҡан, уның директоры булып легендар сәйәхәтсе Жак-Ив Кусто була.
Монакола йыл һайын Халыҡ-ара цирк фестивале һәм телевизион фестивале үтә (Гримальди форумда).
Юғары белем
Монакола бер генә юғары уҡыу йорто бар — Монако халыҡ-ара университеты. Монако Болон процесында ҡатнашмай.
Ҡораллы көстәр
Ҡайһы берҙә армияға ла эш була:
Нимберг
Нимберг (Niemberg) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1482 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,72 км2. Диңгеҙ кимәленән 94 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6188 һәм автомобиль коды — SK.
Эрзя теле көнө
Эрзя теле көнө (Эрзянь Келень Чи) — эрзәндәрҙең хәҙерге тормошондағы байрамы. 1993 йылда А. П. Рябов исемендәге Эрзя телен ҡотҡарыу фонды (Саранск) тарафынан булдырылған. Тәүге эрзя профессоры Анатолий Павлович Рябовтың тыуған көнөндә — 16 апрелдә байрам ителә.
Байрам итеүҙең рәсми программаһы аныҡ билдәләнмәгән, һәм ғәҙәттә мәктәптәрҙә һәм балалар баҡсаларында асыҡ дәрестәр булараҡ уҙғарыла, билдәле яҙыусылар, шағирҙар, ижади шәхестәр менән осрашыуҙар була, концерттар ойошторола. Барлыҡ сараларҙың маҡсаты бер — эрзя телен һәм әҙәбиәте, һәм башҡа милли ҡаҙаныштар менән таныштырыу.
Байрамдың рәсми өлөшө «Тюштя» йыры менән башлана. Ғәҙәттә Саранскта был йырҙы «Торама» ир-егеттәр ансамбле башҡара. Һуңынан нәҫел шәме — штатол тоҡандырыла. Шәмде яғыу хоҡуғы арҙаҡлы һәм билдәле кешегә бирелә, артабан Эрзя аҡһаҡалдары советы президиумына (Эрзянь атянь эзем) кандидаттар йыйыла.
Юлгилдина Венера Самат ҡыҙы
Биографияһы
Ул — «Гәлсәр һандуғас» телевизион конкурсы лауреаты (2005), С. Сәйҙәшев исемендәге 1-се дәрәжә өлкә вокалистар конкурсы лауреаты, Р. Ваһапов исемендәге III Халыҡ-ара татар йыры фестиваленең 1-се дәрәжә лауреаты.
Яңы Ҡайынлыҡ ауыл Советы (Краснокама районы)
Яңы Ҡайынлыҡ ауыл Советы  — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районындағы муниципаль берәмек. Яңы Ҡайынлыҡ ауыл Советы төньяҡтан Шушнур ауыл Советы, көнбайыштан Иҫке Йәнйегет ауыл Советы, көньяҡ-көнсығыштан Яңы Бура ауыл Советы, көнбайыштан Ҡуян ауыл Советы, көньяҡтан Илеш районы менән сиктәш.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Шаһ Йыһан
Декканды яулап алыу
Әхмәтнәһәр солтанатындағы феодаль тартҡылаштар менән файҙаланып, Шаһ-Йыһан уларҙың биләмәләренә хакимлыҡ итергә булып китә. 1633 йылда могол ғәскәрҙәре солтанаттың Дәүләтабад ҡалаһына һөжүм итә. Солтанаттың Беренсе министры һәм ғәмәлдә хакимы Фәтих хан ибн Мәлик Амбар шунда уҡ падишаһ хакимлығын таный, хөтбә уҡырға һәм Шаһ Йыһан исеме менән аҡса һуғырға ҡуша.Әхмәтнәһәр солтанын моголдарға тотоп бирәләр һәм уны Гвалиор фортына алып барып зинданға ябалар. Моголдарға ҡаршы шулай ҙа маратха раджаһы Шаһджи ҡаршы сыға, ул Биджапур солтаны ярҙамы менән Әхмәтнәһәр солтаны итеп Мортаза Низам-Шаһ III-нө иғлан итә.
Ҡуянтау
Халыҡ һаны
Ауылда 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, бөрйән ырыуы башҡорттары (60 %) һәм урыҫтар (29 %) йәшәй.
Муйыл
Төрҙәре
3. Виргин муйылы (Черемуха виргинская — Padus virginiana (L.) Mill). 4. Грей муйылы (Черемуха Грея — Padus grayana C.K. Schneid).
10. Сьори муйылы (Черемуха сьори — Padus ssiori (Fr.Schmidt) C.K.Schneid.)
Колодезянка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Калитва йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Северский Донец (бассейндың рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Михайлова Надежда
Биографияһы
Михайлова Надежда 1962 йылдың 9 авгусында Софияла тыуа.
Болгарияла демократик үҙгәрештәр башланғас, испан шиғриәтен, инглиз әҙәбиәтен тәржемә итә һәм бойондороҡһоҙ журналист булып эшләй. Тормошҡа сыҡҡандан һуң, ире менән бергә Мысырҙа эшләй, унда ире — Камен Михайлов «Техноэкспорт» тышҡы сауҙа компанияһы етәксеһе урынбаҫары була.
31 октябрь
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Кукбукты
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Иглинск гидроузеленән Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Привалов Александр Николаевич
Биографияһы
Совет заманында СССР Дәүләт планы ҡарамағындағы Ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре була. СССР Дәүләт планының Юғары иҡтисади курстарында уҡытыу эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Ғилми-тикшеренеү институтында идара итеү процестарын моделләштереү секторы мөдире вазифаһында эшләй.
2003 йылдан 2007 йылға тиклем «Маяҡ» радиоһында аҙна һайын бер сәғәтлек эфир алып бара. 2007—2013 йылдарҙа «Эксперт-ТВ» телеканалында «Угол зрения» мәғлүмәт-аналитика программаһын алып барыусы була. 2009 йылдың февраленән 2016 йылдың декабренә тиклем «Рәсәй-24» телеканалында күҙәтеүсе, «Реплика» колонкаһының авторы һәм алып барыусыһы булып эшләй.
Ҡуййылға ауыл биләмәһе
Административ үҙәге — Ҡуййылға ауылы.
Ғәлиәхмәр
Ғәлиәхмәр — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл, Амангилде ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 124 кеше. Почта индексы — 453748, ОКАТО коды — 80253810003.
Тарихы
25 майҙан 25 авгусҡа тиклем 27 ихатанан (240 кеше) торған 20 арба йәйләүгә сыҡҡан. Уларҙың 246 аты, 223 һыйыры, 100 һарығы, 30 баш кәзәһе булған. Шулай уҡ игенселек менән шөғөлләнгәндәр.
Ғәлиәхмәр ауылында фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар.
Иори
Иори һыуының бер өлөшө Самгор каналы аша Тбилиси һыуһаҡлағысына алып барып еткерелә. Иори йылғаһында һәм Самгор каналында дүрт бәләкәй ГЭС-тан Самгор каскад ҡороп ҡуйылған.
Лостау
Лостау (Lostau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1911 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,42 км2. Диңгеҙ кимәленән 74 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39291 һәм автомобиль коды — JL.
Фазалов Ғаҡый Таһир улы
Биографияһы
1961 йылда баш инженеры; 1968 й. алып комб‑ттың баш инженер урынбаҫары‑техник идаралыҡ нач.,
Шалғыҙ йырау
Шалғыҙ йырау, йәки Шалғыйыҙ йырау — Нуғай Урҙаһы тарҡалыу осоронда йәшәгән һүҙ оҫтаһы.
Мерәҫ (Баймаҡ районы)
Тарихы
Ауыл халҡы элек-электән малсылыҡ һәм игенселек менән шөғөлләнгән. 1839 йылда 30 йортҡа 120 йылҡы малы, 245 һыйыр, 72 һарыҡ, 50 кәзә тура килгән.
1834 йылда 123 кешегә 18 длисәтинә ярауай иген сәселгән.
Пәрәнжә
Тарихынан
Пәрәнжә термины фарсы теленән "фәрәжи" тигәндән килеп сыҡҡан (үзбәк әйтелеше "пәрәнжи", төрөк әйтелеше — "фередже"). "фәрәжи" Һүҙе башта ирҙәр кейеме тигәнде аңлатҡан. XVI быуатта уны инде ир-ат та, ҡатын-ҡыҙ ҙа үҙенсә итеп кейә башлаған. Пәрәнжә кейеү мәҙәниәте Урта азияла XIX быуат аҙағы —  XX быуат башында иң юғары  үҫеш ала.
Дьяченко Дарья Григорьевна
Биографияһы
Д. Дьяченко Тирасполь ҡалаһында ерләнгән.
Манчаары
Биография
Василий Фёдоров Хаңалас улусының Нөөрүктээйи наслегында 1805 йылда тыуған. Йәш сағында бай туғаны В. Слободчиков — Чоочо, юҡ ҡына сәбәп табып, Фёдоровҡа ҡаты яза бирә. Уны бар ғәм алдында майҙанда һуҡтыралар. Ә был яҡуттарҙа кешенең намыҫын юйыуға тиң ҡабул ителә. Аҙаҡ төрмәгә ябалар һәм Охотск тоҙ ҡайнатыу заводына каторга эштәренә ебәрәләр. Манчаары барыһы өсөн дә Чоочонан ҡонон ҡайтарырға ҡарар итә. Уның тураһында йырҙарҙың береһендә былай тип әйтелә: «Беҙҙең күҙ йәштәребеҙҙе, быуын һуттарыбыҙҙы эсәләр, шуға ла һимерәләр…».
1830—1840 йылдарҙа Манчаары ярлыларҙың социаль ғәҙелһеҙлектәргә ҡаршы сығыштарына етәксе булып китә, байҙарҙың мөлкәтен тартып алып, ярлыларға таратып бирә. 1833 йылдың йәйендә генә лә иптәштәре менән 18 тапҡыр һөжүм ойоштора. Бер нисә тапҡыр тотоп төрмәгә ултыртһалар ҙа, унан ҡасыу юлдарын таба.
Ижады
Манчаарының йырҙары башлап 1920—1930 йылдарҙа яҙып алынған. Ә уға тиклем халыҡ йырсылары тарафынан телдән телгә тапшырылып килгән.
Яны-Хулюм (Самыр-Я ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Касвера
Касвера — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нырза йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Вилюйка (Косец ҡушылдығы)
Вилюйка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы/ Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Косец йылғаһының һул ярына тамағынан 206 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәниева Лилиә Фәйзулла ҡыҙы
Биографияһы
Лилиә Фәйзулла ҡыҙы Ғәниева (ҡыҙ фамилияһы Атанбаева) 1958 йылдың 6 майында БАССР-ҙың Йылайыр районы Ҡәнзәфәр (Һаҡтау) ауылында тыуған. 1969 йылда тыуған ауылында — башланғыс мәктәпте, 1973 йылда Сибай интернат-мәктәбе ндә 8-класты тамамлай. 1977 йылда Сибай педагогия училищеһының башланғыс класс уҡытыусылары әҙерләү бүлеген тамамлай, Йылайыр районының Һултантимер ауылында уҡыта (1977—1978), Төмән өлкәһендә нефть быраулау скважинаһында лаборант-коллектор булып эшләй (1978—1980). 1981 йылдан Баймаҡ районының «Октябрь байрағы»-«Октябрьское знамя» (2000 йылда «Баймакский вестник» итеп үҙгәртелә) район гәзитендә башта тәржемәсе, 1993 йылдан реклама һәм иғландар бүлеге хәбәрсеһе, 2004 йылдан — реклама һәм иғландар бүлеге мөдире була. 2015 йылдан хаҡлы ялға сыҡҡас, ныҡлап ижад итә башлай. Хикәйәләр, шиғырҙар яҙа
Монтевидео
Тәбиғәт шарттары
Ҡала территорияһының рельефы убалы, иң бейек нөктәһе — Серро-де-Монтевидео ҡалаһының көнбайышында 136-метрлыҡ тау, уның түбәһендә маяҡ урынлашҡан. Саванна өсөн хас булған үләндәр һәм ҡыуаҡлыҡтар үҫә. Ҡала эсендә күбеһенсә Европанан килтерелгән ағастар  — имән, ҡарағай, эвкалипт, платан үҫә. Яр буйҙарындағы һыуға тоҙлолоҡ һәм күтәрелеү хас. Төп йылғаһы — Санта-Лусия, ҡаланы көнбайыштан уратып алған.
Административ бүленеше
2010 йылда ҡала 8 муниципалитетҡа  бүленгән (municipios),   һәр береһенә халыҡ   уның башлығын — алькальдын (alcalde) һайлай  йәки алькальдесын (alcaldesa, әгәр башлығы — ҡатын-ҡыҙ булһа). Округтарға бүлеү «Монтевидеола  адимнистартив һәм сәйәси децентрализацияның үрләүе өсөн, ҡала менән идара итеүҙә граждандарҙың демократик ҡатнышлығын үҫтереү маҡсатында үтә». Муниципалитеттарға A  G  тиклем хәреф кодтары бирелә (CH дирафын индереп).
Мәҙәни әһәмиәте
Портҡа йәнәш иҫке Монтевидео, даими план буйынса XVIII —  XIX быуат башында   төҙөлә. Бында ҡаланың төп майҙанында үҙенә барокко һәм классицизм (1790—1804) һыҙаттарын берләштергән кафедраль собор, колониаль осорҙағы ихаталар менән  йорттар урынлашҡан. Порттан көнбайышҡа ҡарай Монтевидеоның эшсе һәм сәнәғәт районы — Вилья-дель-Серро урынлашҡан. Урамдарҙың тура мөйөшлө селтәре Ла-Плата ҡултығы яғынан ҡалаға исем биреүсе Серро убаһы менән сикләнгән: Монтевидео — тәржемә иткәндә  «мин ҡалҡыулыҡты күрәм» тигәнде аңлата. Ҡалҡыулыҡта 1809—1839 йылдарҙа төҙөлгән форт бар.
Псков күле
Псков күле — (Pihkva järv), Псковское озеро) — сөсө һыулы ҙур күл, Чудь-Псков күлдәр комплексының көньяҡ өлөшө
Обхаузен
Обхаузен (Obhausen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2412 кеше йәшәй. Майҙаны — 26,34 км2. Диңгеҙ кимәленән 176 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6268 һәм автомобиль коды — SK (элек QFT, MQ).
Мохтар Әүәзов
Мохтар Әүәзов (Мұхтар Омарханұлы Әуезов, 28 сентябрь 1897 йыл — 27 июнь 1961 йыл) — яҙыусы, драматург, филология фәндәре докторы (1946), профессор (1953), Ҡаҙаҡ ССР-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1957), Ҡаҙаҡ ССР-ы ФА академигы (1946), Ҡаҙаҡ ССР-ы Яҙыусылар союзы рәйесе. "Бөтә донъя әҙәбиәте китапханаһы"на индерелгән «Абай юлы» романы авторы.
Ижади эшмәкәрлеге
1918 йылда Мохтар Әүәзов һәм Йосыфбәк Аймауытов Семипалатинскиҙа «Абай» журналы сығара башлай. 21 һаны сыҡҡас, баҫма сәйәси сәбәптәр арҡаһында ябыла. 1919 йылда РКП (б) сафына алына, Семипалатинск губерна башҡарма комитеты рәйесе һәм Ҡаҙағстан Үҙәк башҡарма комитеты сәркәтибе дәрәжәһенә күтәрелә. 1922 йылда «фирҡәнең эске тәртибен боҙоу»ҙа һәм "милләтселек"тә ғәйепләнеп, партиянан сығарыла. Ырымбурҙағы дәрәжәле урынын ташлап, Ташкент Урта Азия университетына ирекле тыңлаусы булып инә. «Шолпан» журналында бер нисә хикәйәһен баҫтыра. 1923-1928 йылдарҙа Ленинград дәүләт университетының филология бүлегендә уҡый. Уҡығанда үҙенең буласаҡ ҡатыны Валентина Николаевна Кузьмина менән таныша. 1928 йылда ғаилә Ташкентҡа күсенә, унда М. Әүәзов үҙе уҡыған Ташкент Урта Азия университетында аспирантураға инә. Шунда уҡ уҡыта ла. 1929 йылда өсөнсө балаһы — ҡыҙы Ләйлә тыуа.
Сату-Маре
Тарихы
XIII быуатта Сату-Маре ирекле король ҡалаһы булған. Батори ғаиләһе идара иткән осорҙа Сомеш йылғаһының йүнәлешен ҡәлғәнең көньяҡ флангыһын һаҡлау маҡсатында үҙгәртелә. Бының һөҙөмтәһендә Сата-Маре төп юлдар менән йылға аша өс күпер менән тоташтырылған утрау булып ҡала.. 1562 йылда ҡәлғә Ғосман империяһы ғәскәре тарафынан ҡамауға эләгә, һуңынан Габсбург монархияһы тарафынан ҡамала. Һөҙөмтәлә ул бөтөнләй емерелә. Һуңыраҡ итальян архитекторы Оттавио Балдигар планы буйынса Австрия генералы Лазар Швенди етәкселегендә ҡәлғә тергеҙелә. Һөҙөмтәлә биш манаралы бишмөйөш рәүешен ала. Урта быуаттарҙа Сата-Маре һәм Минтиу ике төрлө ҡала булып тора, уларҙы Сомеш йылғаһы бүлеп торған. Һуңғараҡ 1712 һәм 1715 йылдар дәүерендә уларҙы берләштерәләр.
Йәһүд общиналары
Трансильванияла йәһүдтәр беренсе башлап XVI быуат.аҙағында күренә башлай. 1623 йылда Трансильвания кенәзе Габор Бетлен төрөк сефарадаларына (йәһүд этно төркөмө) Алба-Юлияла, Трансильванияның баш ҡалаһында, йәшәргә рөхсәт бирә. . XVI быуат башында йәһүдтәргә Сату-Мареға күсеп ултырырға рөхсәт иткән. Сата-Маре. 1715 йылда һуң, Сата-Маре король ҡалаһы булып ҡалғас, йәһүдтәрҙе ҡыуалар.1820 йылда улар бында яңынан төпләнә башлайҙар. 1841 йылда ҡайһы бер йәһүдтәр Сату-Марела даими йәшәргә рөхсәт алыуға ирешәләр..
Ветеринария
Тарих
Рәсәйҙең тәүге ветеринария клиницистары Я. К. Кайданов, П. И. Лукин, Г. М. Прозоров, И. И. Равич, X. Г. Бунге дөйөм һәм айырым терапия һәм профилактика нигеҙҙәрен булдыра.
Сан-Марино
Тарихы
Сан-Мариноның легендар нигеҙе IV быуаты башына ҡарай. Легендаға ярашлы, 301 йылда Адриатик диңгеҙ ҙәге Раб утрауында (хәҙерге Хорватия биләмәһе) тәүге христиан общиналарының береһе булған ташсы Марин дуҫтары менән Апеннинда, Монте-Титано тауының түбәһендә, һыйыныу таба. Ул тауҙа таш сығара, ә шунан, аулаҡлыҡ эҙләп, үҙенә бәләкәй генә урын төҙөй һәм донъянан йыраҡлаша. Уның изге тормошоноң даны уға бик күп ғибәҙәт ҡылыусыларҙы йәлеп итә, һәм тиҙҙән уның хөжрәһе янында ҙур булмаған монастырь барлыҡҡа килә. Үҙенең нигеҙ һалыусыһы, изге исеме менән аталған был монастырь, һис шикһеҙ, VI быуат аҙағында тиклем булған һәм күршеләрҙең береһенә лә сәйәси мөнәсәбәттә булмайынса үҙ аллы тормош менән йәшәгән. Формаль яҡтан Сан-Марино 301 йылдың 3 сентябренән бойондороҡһоҙ дәүләт тип иҫәпләнә. Ә ысынында иһә төп тораҡтың бойондороҡһоҙлоғо тураһында Италия бихисап бойондороло һәм бойондороҡһоҙ территорияларға тарҡалғанда, VI быуат башынан алып ҡына һөйләргә мөмкин. Тәүге быуаттарҙа Сан-Марино күрше Урбино герцогияһы протекторы аҫтында була, әммә 855 йылда бойондороҡһоҙлоҡ ала. Дәүләт башлығы итеп, ғәҙәттәгесә, ярты йылға һайланған ике капитан-регент тәғәйенләнә. Сан-Мариноны йыш ҡына планетаның иң боронғо республика һы тип атайҙар.
1951 йылда Сан-Марино хөкүмәте казино асырға һәм ҡеүәтле теле- һәм радиостанция төҙөргә ҡарар итә. Италия протест белдерә һәм Сан-Мариано блокадалау тураһында иғлан итә. Бәләкәй дәүләткә бирелергә тура килә. 1953 йылда Италия һәм Сан-Maрино араһында килешеүгә ҡул ҡуйыла, ул үҙ территорияһында кредит йорттарын булдырыуҙы, шулай уҡ теле- һәм радиостанцияларҙы хеҙмәтләндереү тыйыла. Тик 1987 йылда ғына Италия Сан-Маринола үҙ телеүҙәген булдырырға рөхсәт итә һәм уны төҙөргә кредит бирә.
Халҡы
Рәсми тел, һәм шулай уҡ халыҡтың күпселеге теле итальян теле. Өлкән быуын шулай уҡ урындағы романьол диалектында һөйләшә.
Мечетка (Большая ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Кумак
Кесе Кумак (Баузда) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға исемһеҙ күл янында ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Яны-Хура
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бактрия
Географияһы
Бактрия — Амударьяның урта ағымында тигеҙлектә ятҡан ил. Төньяҡта Памир тауы армыттары, көньяҡта — Гиндукуш тауҙары Бактрия сиктәре булып тора. Гиндукуш армыттарынан ағып төшкән йылғаларҙың береһендәге иркен оазис Бактрияның уртаһында урынлашҡан. Оазистың уртаһында илгә исем биргән Бактра ҡалаһы (Бактр йәки/Балх) ята. Көнбайыш Европа ғалимдары төньяҡ сиге Амударъя йылғаһы булған географик төбәкте Бактрия тип атай. Бактрия географик йәһәттен бик уңайлы урында: көньяҡтан төньяҡҡа (Бөйөк даланан Һиндостан ға һәм Океан яр буйҙарына) һәм көнбайыштан көнсығышҡа (Урта диңгеҙ буйы илдәренән Ҡытайға) табан һуҙылған юлдар сатында ултырыуы менән башҡа илдәрҙән айырылып тора. Ошондай уңайлы урынлашыуы һәм бар төр үҫемлектәрҙең юғары уңдырышлығы (Страбон: «Бактрияла иген бөртөгөнөң беҙҙәге башаҡ ҙурлығында булыуы…») Бактрияға бик борон замандан тарихта күренекле урын биләү мөмкинлеген бирә. Н. И. Вавилов тикшеренеүҙәренә ярашлы, Бактрия — бик күп культуралы үҫемлектәрҙең, шул иҫәптән бойҙайҙың тыуған иле.
Әһәмәниҙәр империяһы
Бөйөк Кир II Бактрия һәм уның эргәһендәге өлкәләргә беренсе сатрап итеп тәхет вариҫы Камбисьың ҡустыһы, үҙенең улы Таниоксарканы (Бардияны) тәғәйенләй.
Һинд-гректар
Әммә эске низағтар һәм өҙлөкһөҙ рәүештә тәхеткә ултырырға маташыуҙар арҡаһында был империя бик тиҙ тарҡала. Деметрийҙың Һиндостандың иң төпкөл өлөшөнә киткәненән файҙаланып, уның полководецтарының береһе, Евкратид үҙен Бактрия батшаһы тип иғлан итә, йәғни Бактрия батшаларының өсөнсө династияһына нигеҙ һала. Бындай аҙым артабан ялған батшалар теҙмәһенең барлыҡҡа килеүенә сәбәп була, һәм улар бер-береһенә ҡаршы көрәшә башлай.
Бактрия ҡалалары һәм ауылдары
Тажикистан Республикаһы Хатлон районының административ үҙәге Бактрияның тарихи өлкәһе хөрмәтенә Бохтар ҡалаһы тип атала (элекке Ҡурған-Түбә).
Ғайсин Әхмәт Исламғәли улы
Әҙәби ижады
Әхмәт Ғайсиндың тәүге шиғырҙары 1954 йылдан республика гәзит һәм журналдарында баҫыла башлай. 1962 йылда уның беренсе шиғри йыйынтығы «Яҙғы таң» исеме менән донъя күрә. Артабан әҙиптең «Ҡанат» (1967), «Иртәгәм» (1971) һәм «Беҙ йәшлеге илдең» (1975) китаптары баҫыла.
Ҡомлоҡ (ауыл)
Халҡы
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса [ауылда 799 кеше йәшәгән (375 ир-ат, 424 ҡатын-ҡыҙ).
Башҡортостанда туризм
Туристик ресурстар
Ирәмәл — изге тау тип һанала. Торатау, Шахтау, Ҡуштау шихандары — элекке коралл рифтары. Экстремаль ял яратыусылар йәйен дә, ҡышын да Павловка һыуһаҡлағысында ял итә ала. Атыш, Ғәҙелша, Шарлама шарлауыҡтары республикаға бик күп туристы йәлеп итә.
Башҡортостандың православие ҡорамдары һәм ғибәҙәтханалары, мосолман мәсеттәре — диндарҙар өсөн изге урын.
Туризм төрҙәре
«Буран» ҡарйөрөгөстәрендә атлы-арбалы, һыбайлы маршруттар, «Арск ташы» уҙған быуаттың 90-сы йылдарына тиклем дә ата-әсәләрҙе балалары менән һыбайлы маршруттарға ҡабул итеүсе берҙән-бер турбаза була. Инйәр, Кесе Инйәр, Һаҡмар һ.б. йылғалар буйлап тын тултырмалы һалдарҙа, каркаслы-йыйылмалы байдаркаларҙа, катамарандарҙа һәм башҡа туристик судноларҙа туристарға ағып төшөү өсөн маршруттар булдырылған. Шулай уҡ велосипед, саңғы, теплоход, һыу-моторлы, автомобиль, йәйәүлеләр туризмы үҫешкән. Республикала 1995 йылда 5 турбаза һәм 99 ял базаһы иҫәпләнә. 1992 йылда сит ил туристарын ҡышҡыһын айыуға һунарға ҡабул итеү ойошторола. Башҡортостанда сит ил граждандары өсөн туризмдың киң инфраструктураһы булдырылған: Өфөлә Рәсәй Сит ил эштәте министрлығының вәкиллеге, Өфө аэропорты, таможня, «Азимут», «Аврора» һә.б ҡунаҡханалар эшләй. Һуңғы йылдарҙа туризмдың экотуризм, балыҡсылыҡ, экстремаль һәм социаль туризм һ.б. йүнәлештәре эшләй.
Полянин Андрей Дмитриевич
Биографияһы
Differential and Integral Equations and Their Applications, Chapman & Hall/CRC Press, Boca Raton-London китаптар серияһы мөхәррире.
Библиография
A. D. Polyanin. Partial Differential Equations Engineers Handbook and of Scientists for Linear. Boca Raton-London: Chapman & Hall/Press CRC, 2002.
Ғәззә
Тарихы
Искәндәр Зөлҡәрнәй беҙҙең эраға тиклем 333 йылдың ноябрендә бында ныҡлы ҡыршылыҡҡа осрай; Ғәззәне ул ике ай самаһы ҡамап тота, диуарҙарын емерә, халҡының байтаҡ өлөшөн ҡыра. Диадохтар осоронда Ғәззә һөжүмдәргә йыш дусар була. 312 йылда ошонда Птоломей тарафынан Димитрий Полиоркет ҡыйратыла. Мысыр хакимлығы аҫтында Ғәззә III быуат аҙағына тиклем була. Шунан уны (203) Антиох III баҫып ала. Селевкиҙәр ваҡытында Ғәззә йылдам эллинлаша һәм Маккавиҙар заманында яңырыу кисергән йәһүҙиҙәрга ҡаршы эллиндарҙың ышаныслы ҡәлғәһенә әүерелә. 104 йылда ул йәһүҙиҙәргә ҡаршы тороуҙа ярҙам һорап Птоломей VIII Латурға мөрәжәғәт итә, әммә ул Ғәззәне ҡотҡарып өлгөрмәй, ҡала йәһүҙи батшаһы Александр Яннай ҡулына эләгә.
Ғәрәп-Израиль ҡаршылығы
Бойкот менән блокада ҡаланың иҡтисады һәм халҡы өсөн ауыр эҙемтәләргә килтерә, әммә Ғәззә секторынан Израиль территорияһына атыуҙар туҡталмай. 2009 йылдың ғинуарында Израиль атыуҙарға сик ҡуйыу маҡсатында «Ҡойолма ҡурғаш» операцияһын үткәрә. Ҡайһы бер дәүләттәр Израилде көстө самаһыҙ күп ҡулланыуҙа ғәйепләй. Операция һөҙөмтәһендә Израиль яғына атыуҙар кәмей, әммә 1400 фәләстин үлтерелә, меңдәрсә йорт, фабрика һәм йәмәғәт бинаһы емертелә. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Кеше хоҡуҡтары буйынса советының Ричард Голдстоун етәкселегендәге комиссияһы Израиль менән ХАМАС-ты операция барышында хәрби енәйәттәр ҡылыуҙа ғәйепләй.
Израилдең хәрәкәттәре барышында һәләк булған 1 400-ҙән ашыу кешенең 500-ҙән 700-гә тиклеме ХАМАС вәкилдәре һәм фәләстин полицейҙары, 500-ҙән 900-гә тиклеме тыныс халыҡ, улар араһында йөҙҙәрсә бала була. 5 000-дән ашыу кеше йәрәхәтләнә.
Дин
Ғәззә халҡының төп өлөшөн сөнни мосолмандар тәшкил итә.
Ҡатайкүл (Сыбаркүл районы)
Этимологияһы
Ырыу атамаһынан килеп сыҡҡанлығы ысынбарлыҡҡа яҡыныраҡтыр, сөнки Сыбаркүл райны боронғо ҡатай ырыуы ерҙәрендә урынлашҡан (Ҡатай ырыуы)
Кизлека
Кизлека (Нюрма) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Выя йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Гришина Валентина Дмитриевна
Биографияһы
1936 йылдан Смирновтар ғаиләһе Караваево ҡасабаһына йәшәргә күсеп килә, бөтә ғаилә урындағы тоҡомсолоҡ совхозында эшкә урынлаша.
1951 йылдың 3 декабрендә СССР Юғары Советы Президиумының указы менән «малсылыҡтың юғары артым алыуы һәм 1950 йылда 8 һәр һыйырҙан йылына уртаса 6620 килограмм һөт һауып алыуы өсөн» Валентина Дмитриевна Смирноваға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Заһитов
Заһитов — төрки телле халыҡтарҙа киң таралған фамилия. Ғәрәп теленән алынған, башҡортсаға тәржемәлә суфый, изге, тыйнаҡ тигән мәғәнәләрҙе бирә.
Янғантау (Салауат районы)
Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында «Янғантау»ҙа 200 карауатлыҡ 2575-се эвакогоспиталдең филиалы ойошторола, унда аяҡ быуындары йәрәхәтләнгән ҡаты яралы яугирҙар дауалана. Күп яугирҙар «Янғантау» ҙа дауаланғандан һуң сафҡа баҫа. 1945 йылда Янғантауҙа Башҡорт АССР-ның Һаулыҡ һаҡлау министрлығы тарафынан 100 урынлыҡ шифахана ойошторола, ул йылы миҙгелдә генә (15 майҙан 15 сентябргә тиклем) эшләй.
Тирә-яҡ мөхит
Башҡа урын-ер атамалары:
Шитова Светлана Николаевна
Биографияһы
Светлана Николаевна Шитова 1936 йылдың 12 февралендә РСФСР-ҙың Сталинград крайы Сталинград (хәҙерге Волгоград) ҡалаһында тыуа.
Фәнни эшмәкәрлеге
Ғалим эшләгән башҡорт халҡының матди мәҙәниәтен классификациялау һәм типологик характеристикалау методы башҡа халыҡтарҙың этнографияһын өйрәнеүҙә лә ҡулланыла.
Журавлёва Алла Иосифовна
Биографияһы
1963 йылда төньяҡ Мурманск ҡалаһына күсеп килә һәм Төньяҡ флот театрында эшләй башлай.
Кильмова
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Яны-Щарк-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хильдесхайм
Хильдесхайм (ҡайһы берҙә Гильдесгейм; Hildesheim ) —  Германиялағы ҡала, Түбәнге Саксония ерендәге шул уҡ исемдәге Хильдесхайм районы үҙәге. Ганноверҙан 25 км көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Халҡы — яҡынса 100 мең кеше тәшкил итә. IX быуаттан билдәле.
Тарихы
1980 йылда тарихи үҙәктең реконструкцияһы башлана. Төп майҙан тирәләй боронғо биналар һәм ҡоролмалар һүтелә һәм ысын төҙөлөштәрҙең күсермәләре менән алмаштырыла.
Ваҡиғалар
Изге Михаил сиркәүенә 1010 йылда нигеҙ һалына (11 быуат)
Исхаҡова Альбина Хажим ҡыҙы
Биографияһы
72 йәшендә бейеү башҡарып республика «Байыҡ» телевизион конкурсы лауреаты, 2010—2011 йылдарҙа Бөтә Рәсәй үҙешмәкәр сәнғәт фестивале призеры була.
Вангута-Яха (Нгарка-Марета-Яха ҡушылдығы)
Вангута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нгарка-Марета-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Оло Тирмәнкүл
Этимологияһы
Был осраҡта күлдең атамаһы исемдән бигерәк "Тирмән" һүҙе менән бәйлелер тип фараз итергә була.
Ишбирҙе (исем)
Билдәле шәхестәр
Ишбирҙе Ишкинин — хәрби эшмәкәр. Тархан, прапорщик (1813). 1-се Башҡорт атлы полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Ишбирҙина Айгөл Фәрит ҡыҙы (1983) — рәссам, Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһы рәссамдары союзы ағзаһы (2010). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты — һынлы сәнғәт өлкәһендәге «Тыуған төйәктә ҡулға-ҡул тотоношоп» ижади проекттары өсөн (2015)[1]. Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығының дәүләт стипендиаты (2015).
Ясунари Кавабата
Ясунари Кавабата Дзусиҙағы үҙенең өйөндә 1972 йылда һөрөм газы менән ағыуланып вафат була. 1974 йылда «Синтеся» нәшриәте Ясунари Кавабата исемендәге премия булдыра.
Ижады
Әле университетта уҡыған сағында уҡ Кавабата университеттың. Бында ул үҙенең. Инглиз факультетында уҡый башлап, һуңынан ул япон әҙәбиәте факультетына уҡырға күсә. Уның диплом эше «Япон романының ҡыҫҡаса тарихы» тип атала.
1920-сы йылдарҙа Кавабата Токионың плебейҙар йәшәгән Асакуса районында йәшәй. Был осорҙа ул стиль өҫтөндә төрлө эксперименттар үткәрә. «Весёлые девушки из Асакуса» романында ул куртизанкалар тормошон һүрәтләй. Роман 1929-1930 йылдарҙа айырым китап итеп сығарыла.
Гарбуз Александр Викторович
Биография
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары: урыҫ авангарды һәм халыҡ мәҙәниәте, сәнғәттең үҙ-ара эш төрҙәре, ижади психология.
Көнсығыш университетының социаль-мәҙәни эшмәкәрлек кафедраһы доценты, Башҡорт дәүләт аграр университеты|ның культурология һәм тарих кафедраһы доценты.
Культурология, донъя мәҙәниәте тарихы, икенсел модель семиотик системаһы, шәхес-ара аралашыу һәм коммуникациялар, риторика, дөйөм психология курстары буйынса лекциялар алып барыусы.
«Авангард сәнғәте: донъяуи аралашыу теле» тип исемләнгән беренсе халыҡ- ара конференцияны (1993, Өфө) ойоштороусылар (Альмира Янбухтина менән берлектә)
Эккартсберга
Эккартсберга (Eckartsberga) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2436 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,12 км2. Диңгеҙ кимәленән 243 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6648 һәм автомобиль коды — BLK.
Дания баш ҡала төбәге
29 муниципалитеттарҙан (коммуналарҙан) тора. 2007 йылдың 1 ғинуарында муниципаль реформа буйынса төҙөлгән. Әлеге реформа буйынса традицион административ берәмектәр «амттар» биш ҙур өлкәләргә алыштырылды. Зеландия административ өлкәһе һәм Швецияның Сконе графлығы (Эресунн аша) менән сиктәш.
Мусагатка
Мусагатка — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кумак йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Корк Август Иванович
Ҡулға алыу һәм язалау
Корктың ҡатыны Ватан хыянатсыһы ғаиләһе ағзаһы булараҡ Әстерханға һөргөнгә ебәрелә. 1937 йылдың 5 сентябрендә ҡулға алына. 1937 йылдың 28 авгусында холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарына 8 йылға хөкөм ителә. 1941 йылдың 28 июлендә контрреволюцион террористик ойошмала ҡатнашыуҙа ғәйепләнеү буйынса юғары үлем язаһына хөкөм ителә. 1941 йылдың 28 июлендә атып үлтерелә. Ерләнгән урыны — Мәскәү өлкәһе, НКВД-ның «Коммунарка» махсус объекты. 10 июня 1958 йылдың 10 июнендә СССР Юғары судының Хәрби комиссияһы ҡарары менән реабилитациялана. Ирле-ҡатынлы Корктарҙың балалары булмай.
Жеребцова Александра Андреевна
Биографияһы
Александра Андреевна Жеребцова 1929 йылдың 10 авгусында Үҙәк Ҡара тупраҡлы өлкәлә Краснинский районының (хәҙер Рәсәйҙең Липецк өлкәһе) Ищеино ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған
Дени Дидро
Вольтер, Руссо, Шарль де Монтескьё, Д’Аламбер һәм башҡа энциклопедистар менән бергә Дидро Өсөнсө ҡатлам идеологы һәм Мәғрифәтселек дәүере кешеләренең аңын Бөйөк француз революцияһына әҙерләгән аҡыл эйәһе.
Биографияһы
Дени Дидро Лангр ҡалаһында тыуған (Шампань провинцияһы). Атаһы- Дидье Дидро (1685—1759), бысаҡ оҫтаһы һәм метрдотель, әсәһе- Анжелика Вигнерон (1677—1748). Ғаиләләге алты баланың икеһе бәләкәй саҡта уҡ вафат булған. Артур МакКэндлес Уилсон һүҙҙәренә ҡарағанда, Дени Дидро үҙенең ике туған һеңлеһе Дениз менән һоҡланған, ҡайһы саҡта уны «ҡатын-ҡыҙ затындағы Сократ» тип атаған.
Дидроның мадмуазель Бабути (Mlle. Babuti), Мадлен де Пуазье (Madeleine de Puisieux), Софи Волланд (Sophie Volland) һәм мадам де Мод (Mme de Maux) менән эштәре була. Уның Софи Волландҡа яҙған хаттары асыҡтан-асыҡ итеп яҙылған, улар « ун һигеҙенсе быуат әҙәбәиәте хазиналары» иҫәбенә инә.
Яны-Я (Хуль-Тур-Ахта ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡортостанда ихтилал (1834—1835)
Башҡортостанда ихтилал (1834—1835) — крепостной хоҡуҡты бөтөргәнгә тиклем Башҡортостанда үткән һуңғы антифеодаль ихтилал. Артабанғы сыуалыштар киңлеге буйынса был ихтитал менән тиңләшә алмай. 1834—1835 йылғы ихтилал тамырҙары XVII—XVIII быуаттарҙағы башҡорт ихтиталдарына барып тоташа.
Тирмәнкүл (ауыл)
Тарихынан
ХХ быуат башында Тирмәнкүлдә таш сиркәү, 2 часовня, 2 мәктәп була.