cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шаховская Евгения Михайловна
Шаховская Евгения Михайловна, ҡыҙ фамилияһы — Андреева (1889 йыл—1920 йыл) — беренсе урыҫ авиатриссаларҙың береһе, хәрби осоусы, княгиня. Граждандар инженеры кенәз Шаховскийҙың ҡатыны, Г. Е. Распутинға ғашиҡ була.
Ҡаһарманова Зөлфиә Ғәбит ҡыҙы
Биографияһы
Зөлфиә Ғәбит ҡыҙы Ҡаһарманова 1959 йылдың 30 авгусында Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Яңы Собханғол ауылында тыуған. Белорет педагогия училищеһын (1978) һәм Башҡорт дәүләт университетын (1985) тамамлай.
БМО Генераль Ассамблеяһының Украинаның территориаль бөтөнлөгө тураһындағы резолюцияһы
Резолюция
Проектҡа ярашлы БМО-ның Генераль Ассамблеяһы
Тауыш биреү
БМО ағзаһы булған 58 дәүләт, Ҡытай етәкселегендә, тауыш биреүҙән баш тарта. Шул уҡ ваҡытта Ҡытай вәкиле үҙ иленең ҡапма-ҡаршылыҡты көсәйтергә теләмәүен белдерҙе.
Шашкунар
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һалдыбаш төбәгендә йүкәлек массивы
Флораһы һәм фаунаһы
Көньяҡ Уралдың көнбайыш макробитләүендәге мөһим практик әһәмиәткә эйә типик киң япраҡлы урмандарынан ғибәрәт тәбиғәт ҡомартҡыһы фәнни һәм тәбиғәтте һаҡлау әһәмиәтенә эйә.
Хәбибуллин Руслан Әмин улы
Хәбибуллин Руслан Әмин улы (27 март 1966 йыл) — опера йырсыһы. 1994 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, бер үк ваҡытта 2008 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2002). Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге Асыҡ республика вокалистар конкурсы лауреаты (Өфө, 1997).
Инешка
Инешка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мера йылғаһының һул ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сюзюмка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Ғиззатуллин Ғәйфулла Ғөбәйҙулла улы
Биографияһы
Ғиззатуллин Ғәйфулла Ғөбәйҙулла улы 1922 йылда Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Монасип ауылында тыуа. 1941 йылдың декабрендә Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы сафында хәрби юл үтә.
Тыйыу
Вето хоҡуғы, йәмәғәт институты булараҡ, Боронғо Римда барлыҡҡа килгән. Рим республиканда ике консулдың һәр береһе икенсеһе ҡабул иткән хәрби йәки граждан ҡарарын тормошҡа ашырыуҙы туҡтата алған. Шулай уҡ, һәр халыҡ трибуныы Сенат ҡабул иткән законды шәхсән кире ҡайтарыу хоҡуғына эйә булған.
Муткыльтан
Муткыльтан — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Весым йылғаһының уң ярына тамағынан 3,7 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Шәрифулла Мифтахетдин
Шәрифулла Мифтахетдин (?—1967) — башҡорт дин әһеле. Токио йәмиғ мәсетенең имам-хатибы (1951—1967).
Биографияһы
Шәрифулла Мифтахетдин Граждандар һуғышы осоронда Аҡтар хәрәкәте яғында була һәм Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиевтың иң яҡын көрәштәштәренең береһе була.
Алматыла декабрь ваҡиғалары
Хәрби подразделениеларҙы индереү
Ошо уҡ көндө ТАСС хәбәр итә: «Кисә кис һәм бөгөн көндөҙ Алма-Атала милләтсел элементтар ҡотортоуы арҡаһында уҡыусы йәштәрҙең бер төркөмө урамдарға сыҡты һәм ошо көндәрҙә уҙғарылған Ҡаҙағстан Компартияһы Үҙәк Комитеты пленумы ҡарарына ризаһыҙлыҡ белдерҙе. Килеп сыҡҡан хәл менән хулигандар, йәмғиәттең паразит ҡатламдары һәм башҡа йәмәғәтселеккә ҡаршы кешеләр хоҡуҡ һаҡлау вәкилдәренә ҡарата законһыҙ ғәмәлдәр күрһәтеп һәм шулай уҡ аҙыҡ-түлек магазинын, шәхси автомобилдәрҙе үртәп, ҡала граждандарына ҡаршы хурлыҡлы ғәмәлдәр ҡылдылар.
Карагандалағы сығыштар
Караганда юғары уҡыу йорттарынан 54 студент сығрыла, биш студент енәйәт яуаплылығына тарттырыла.
Йомғаҡтары
1991 йылдың 16 декабрендә, әлеге ваҡиғаларға теүәл биш йыл үткәндән һуң, совет республикалар араһынан иң һуңғыһы булып Ҡаҙағстанүҙ бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә.
Тешнярь
Тешнярь — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының уң ярына тамағынан 761 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Ҡуңыр буға юлы
Топонимикаһы
Урал ҡалаһы Силәбенең исеме лә юл үҙенсәлектәренә бәйле тип иҫәпләргә була, иран теленә тәржемә иткәндә, «Силәбе» «өс юл саты йәки өсмөйөш» тигәнде аңлата. Рус властары ҡала һала башлағанға тиклем, бында шул уҡ Силәбе атамалы башҡорт тораҡ пункты булған. Төрлө йүнәлештәргә (Көнсығыш Себер, Алыҫ Көнсығыш, Ҡаҙағстан, Урта Азия) юлдар киткән был урынды рус властары азия илдәре менән сауҙа итер өсөн уңайлы тип тапҡан, әлбиттә.
Потюкаев Михаил Алексеевич
Биографияһы
Потюкаев Михаил Алексеевич 1913 йылдың ноябрендә  Баҡыла тыуған (хәҙер Әзербайжан).
Үгеҙәй
Шәхесе
Төрлө фекер алышыуҙар һәм бәхәстәр ваҡытында Үгеҙәй заманы өсөн башҡаларға ҙур йоғонто яһау көсөн үҙ иткән шәхес. Ул физик яҡтан ныҡ үҫкән, аҡыллы, тотороҡло холоҡло булған. Үгеҙәй (Оҡтай) үҙенең оло ағаһы Чагтай (Джагатай) йоғонтоһо аҫтында үҫкән; һуңғыһы Төркөстандың хужаһы булған, тик ул Оҡтай һарайында йәшәүҙе үҙенә ҡулайлыраҡ тапҡан.
Төньяҡ кавказ телдәре
Старостин гипотезаһы
Старостин С. А. етәкселегендәге лингвистар төркөмө түбәндәге һығымталар яһай : Лингвистарҙың һәм археологтарҙың (Сафронов, Чайльд, Монгайт, Брей-Трамп һ. б.) бер өлөшөнөң фекеренсә, төньяҡ кавказ тел ғаиләһе: Страчево-Криш, Кереш, Ҡаран, линия-лента керамикаһы, тимер (Көнсығыш Австрия), Альфельд (Марошанан алып Тиса буйлап Көнсығыш Словакияға тиклем), Бюкка (буковогорск, Үрге Тисы буйлапТөньяҡ Венгрияның Бюкка тауҙарында һәм Көнсығыш Словакияла), Тиса (Тиса бассейны), наколка-лента керамикаһы, трипольск, Боян, Буг-Денстр мәҙәниәттәренә йоғонто яһай.
Зеленова Анна Ивановна
Павел һарайы һуғыш алдынан һәм блокада йылдарында
1934—1936 йылдарҙа Зеленова Эрмитажда, Рус музейында һәм ҡала яны һарай-музейҙарҙа  экскурсовод булып эшләүен дауам итә. Уны бигерәк тә уникаль паркы менән Павел музей комплексы ҡыҙыҡһындыра. 1936 йылда А.Зеленова Павел һарай-музейында ғилми хеҙмәткәр сифатында эшләй башлай. Бер аҙҙан ул музейҙың ғилми бүлеге буйынса директор урынбаҫары була, ә    1941 йылдың  21 авгусында  эвакуациялау өсөн яуаплы кеше итеп тәғәйенләнә.
Павел һарайын реставрациялау
Ләкин, А.Зеленова вазифаны алып бер нисә көн үткәс, минёрҙар һарайҙы минанан таҙарта башлай, ә Зеленова уны реставрациялау буйынса методикалар төҙөүгә керешә. Һуңынан был 3 томлыҡ хеҙмәте һуғыш ваҡытында зыян күргән Ленинградтың барлыҡ ҡала яны һарай-музейҙарҙы тергеҙеүҙә нигеҙ итеп алына.
1980 йылдың ғинуарында 66 йәшендә миокард инфарктынан вафат була, Павловка зыяратында ерләнә
Хәтер
Павловсктағы Урицкий урамы 1997 йылда Анна Зеленова  урамы тип үҙгәртелә
Муцо
Географияһы
Тулыһынса тиерлек быуаттан ашыу элек ташландыҡ ауыл, Муцо-Ардоти тарлауығы өҫтөндәге вертикаль террасаларында урынлашҡан урта быуаттың яҡынса 30 нығытылған торлаҡ йорттары, дүрт хәрби башня һәм боронғо биналар, ҡоролмаларҙың емереклектәре һаҡланып ҡалған. 2004 йылда Грузияла был нығытманы тергеҙеү программаһы ҡабул ителгән
Өфө статистика, информатика һәм иҫәпләү техникаһы колледжы
Тарихы
1994 йылда кадрҙар әҙерләү һәм ҡайтанан әҙерләү буйынса үҙәге асыла, 2003 йылдан алып өҫтәмә профессиональ белем биреү үҙәге тип атала.
Шәхсей-вәхсей
Шәхсей-вәхсей (фарсы теленән) — ислам динендә шиғый мосолмандар араһында йыш осрай торған, Ғәшүрә көндө үткәрелеүсе мәтам йолаһы. Шиғыйҙарҙың өсөнсө имамы Хөсәйен ибн Али үлеменән һуң, уның тарафтарҙарынан башланып киткән үҙ-үҙеңде ғазаплау, йәрәхәтләү күренеше. Йола Хөсәйен үлтерелгән көндә — мөхәррәм айының унынсы көнөндә (Ғәшүрә) үткәрелә.
Айғыръял
Тарихы
1895 йылда Айғыръял ауылы Дәүләтҡан ҡасабаһының 6 ғаиләһе 75 дисәтинә ерҙе 6 йылға ҡуртымға алған.
Исламлаштырыу
Хәҙерге заман
Ислам өҫтөнлөклө дин булған илдәр, нигеҙҙә, үҙҙәре өсөн ике үҫеш юлын — донъяуи йәки ислам дәүләте булыуҙы — һайлай ала.
Армази (ҡала)
Археология
Ҡвҙыныу эштәре I быуаттың беренсе яртыһында юнылған таштарҙан төҙөлгән балсыҡ ҡатыш ҡәлғә стеналары һәм башнялары 30 га майҙандығы уба территорияһын  уратып алғанлығын күрһәтә. Стена сиктәрендәге  биналар террасала  урынлашҡан.
Үҫеше
Армазиның үҫеше — Иберияның Рим императоры менән союздаш булған осоро. 1867 йылда Армазила табылған таш стеналар б.э. тиклем 75 йылда Рим императоры Веспасиан Иберия батшаһы Митридат Беренсенең Армази ҡалаһын нығытҡан тип хәбәр итә. Был стеналар Көньяҡ Даръялдан сығыу юлын бикләрлек итеп төҙөлгән, был Рим империяһының кавказ сиктәре һуҙымында йыш ҡына һөжүм итеүсе аландарға ҡаршы һаҡлыҡ өсөн булған саралар булыуы ихтимал.
Бөлгөнлөккә төшөүе
Шул ваҡыттан алып Армази ҡалаһы бер  ваҡытта яңынан тергеҙелмәй, әммә уның биләмәһендә 1150 һәм 1178 йылдар араһында изге Нина монастыры төҙөлә, унан шулай уҡ тик емереклектәр ҡала.
Цугругашени сиркәүе
Тарихы
Фараз ителеүенсә, сиркәүҙе 1212 - 1222 йылдар арауығында төҙөгәндәр, уны Грузияның Багратиондар династияһынан король Георгом IV  төҙөттөргән тип уйлайҙар.
Федосова Ирина Андреевна
Биографияһы
1880 йылдарҙа Мәскәүҙә, Петербургта, Түбәнге Новгородта, Ҡазанда сығыш яһай. 1895 йылда Петербургта дәүләт йәшерен советнигы Т.И. Филипповтың фатирында йәшәй  (Мойка йылғаһы яры буйы, 74). 1899 йылдың яҙында Карелияға кире ҡайта.
Ғаиләһе
Ире (1849 й.) — Петр Трифонович Новожилов Трифонович (1789—1862).
Ижады
1896 йылдың ғинуарында Мәскәүҙә Мәскәү университеты янында тәбиғәт белеме, антропология һәм этнография һөйөүселәр  йәмғиәте  ултырышында сығыш яһай, унда икенсе көмөш миҙал менән бүләкләнә; Мәскәү археология йәмғиәте һәм Тарихи музейҙа ла сығыш яһай
1896 йылда уның тауышы тәүге фонографияларҙың береһенә яҙылған, был яҙыу һаҡлана.
Ете ырыу бағанаһы (Бөрйән районы)
Ете ырыу бағанаһы (рус.столб семи родов) — стела. Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Әтек ауылы янында, Тарауыл аҡланында — башҡорт ырыуҙары вәкилдәре йыйылған тарихи урында урынлашҡан.
Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте
Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте (геноцид) (Հայոց Ցեղասպանություն, төр. Ermeni soykırımı — әрмән геноциды, төр. Ermeni Kırımı — әрмәндәрҙе ҡырыу; әрмән телендә Մեծ Եղեռն һүҙбәйләнеше йыш ҡулланыла МФА: — Иҫ китерлек яуызлыҡ) — 1915 йылда (ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса 1923 йылға саҡлы дауам иткән) Ғосман империяһы властары контролдә тотҡан территорияларҙа ойошторолған һәм тормошҡа ашырылған геноцид Геноцид физик юҡ итеү һәм граждандарҙы уларҙы һис шикһеҙ үлемгә дусар иткән насар шарттарға көсләп күсереү йәғни депортациялауюлы менән тормошҡа ашырылған.
Геноцидты төп ойоштороусылар Йәш төрөктәр йошмаһы лидерҙары: Мәһмәт Талаат, Әхмәт Жемаль һәм Энвер паша, шулай уҡ «Айырым ойошма» етәксеһе Бехаэддин Шакир һанала. Ғосман империяһында әрмәндәр геноциды менән бер үк ваҡытта ассирийҙар геноциды һәм понтий гректары геноциды ла алып барылған. Әрмән диаспораһының күпселек өлөшө Ғосман империяһынан ҡасҡан әрмәндәрҙән барлыҡҡа килгән.
Тарихи тәүшарттар
Әрмән этносы б. э. т. VI быуатта хәҙерге замандағы көнсығыш Төркиә һәм Әрмәнстан территорияһында, үҙ эсенә Арарат тауын һәм Ван күлен алған төбәктә формалаша. Б. э. т. II быуатҡа әрмәндәр Арташес I батша власы аҫтында берләшә, Бөйөк Әрмәнстан дәүләте барлыҡҡа килә. Бөйөк Тигран II батша хакимлыҡ иткәндә уның территорияһы иң ҙур була: империя сиктәре көнбайышта Евфрат, Урта диңгеҙ һәм Фәләстинды индереп, көнсығышта Каспий диңгеҙенә тиклем йәйрәп ятҡан була. Б. э. IV быуаты башында Әрмәнстан дәүләт дине булараҡ христианлыҡты рәсми ҡабул иткән беренсе ил була. 405 йылда ғалим Месроп Маштоц беренсе әрмән алфавитын булдыра, ә V быуаттың беренсе яртыһында Тәүрат (Библия) әрмән теленә тәржемә ителә. Христианлыҡ ҡабул итеү, бүленгәндән һәм дәүләтселеген юғалтҡандан һуң, әрмән этносын берләштергән төп фактор булып торған, ә Әрмән апостол сиркәүе милли тормоштоң мөһим институты була. 428 йылда Бөйөк Әрмәнстан юҡҡа сыға, һәм VII быуатҡа тиклем Көнбайыш Әрмәнстанда византийҙар, ә Көнсығыш Әрмәнстанда — фарсылар идара итә. VII быуат уртаһынан Әрмәнстан территорияһының күп өлөшө ғәрәптәр хакимлығы аҫтында була. 860-сы йылдарҙа Әрмән батшалығы Багратидтар династияһы власы аҫтында үҙенең бойондороҡһоҙлоғон тергеҙә. 1045 йылда Әрмәнстан баш ҡалаһын — Ани ҡалаһын яулай.1080 йылда кенәз Рубен I Киликий Әрмән дәүләтенә нигеҙ һала, 1198 йылда кенәз Левон II батша титулын ҡабул итә. 1375 йылда мысыр мәмлүктәре Киликияны баҫып ала, һөҙөмтәлә бойондороҡһоҙ әрмән дәүләте йәшәүҙән туҡтай. Артабан әрмән дәүләтселеге ҡалдыҡтары Таулы Ҡарабахта (Хамс мәликлектәре) һәм Сюникта (Зангезур) ғына һаҡланған. Мосолмандар (ғәрәп Ғәббәсиҙәре, сәлжүктәр һәм төрки уғыҙ, фарсылар) тарихи Әрмәнстан территорияларына күп тапҡырҙар һөжүм иткәндә, христианлыҡтан баш тартырға теләмәүсе әрмәндәрҙең илбаҫарҙарға дини ҡапма-ҡаршы тороуы, емергес һуғыштар, әрмән халҡының күпләп күсеп китергә мәжбүр булыуы был биләмәләрҙә әрмән халҡының һаны кәмеүгә килтерә.
Әрмәндәрҙе физик юҡ итеүҙе ойоштороу
Фарсыстанды һәм Рәсәй Кавказ аръяғын Төркиә баҫып алғандан һуң, бер нисә мең мосолмандың үҙ ирке менән ғосман ғәскәрҙәренә ҡушылыуы Рәсәй сигендә йәшәгән ир-егеттәрҙе йәлеп итеү маҡсатында ойошторолған. Шуға оҡшаш сәйәсәт Төркиә әрмәндәренә лә ҡулланылған. Күргәҙмә һымаҡ ҡаты саралар көнсығыш Анатолияның хәрби һәм регуляр булмаған формированиелары өсөн әрмәндәргә мөғәмәләһе бирелгән «ҡағиҙәгә таянған уйын» булған, урындағы тип һаналмаған теләһә ниндәй инцидентты баҫтырыу өсөн яуыз алымдар ҡулланыуҙа икеләнмәгәндәр. Әммә 1915 йылдың март аҙағына тиклем әрмәндәрҙе ҡырыу буласаҡ болаларҙы булдырмауҙы иҫкәртеү маҡсатында ойошторолған, һәм был уны артабанғы ахырғы көсләп күсереүҙәрҙән һәм Иттихат лидерҙары йәшерергә ынтылған үлтереүҙәрҙән бик ныҡ айырылған.
Тәүге ҡыйралыштар
Йәшерен төрөк-герман хәрби килешеүе төҙөлөлөү менән, Иттихат дөйөм мобилизация иғлан итә, уның һөҙөөмтәһендә барлыҡ сәләмәт әрмән ир-егете армияға саҡырыла. Тәүге саҡырыу 20—45 йәшлектәр категорияһын, артабанғы икеһе — 18—20 һәм 45—60 йәшлектәрҙе солғай. Тиҙҙән, Беренсе донъя һуғышына инеү менән, Ғосман империяһы бер нисә фронтта хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. Ғосман ғәскәрҙәренең Рәсәй һәм Фарсыстан территорияһына баҫып инеүе әрмәндәргә ҡаршы репрессиялар ареалының ҙурайыуына килтерә: 1914 йылдың нобренән 1915 йылдың апреленә тиклем 4—5 мең әрмән ауылы талана һәм дөйөм алғанда 27 000 әрмән һәм бик күп ассирийлылар үлтерелгән.
Тәүге депортациялар
Ҡалаға өс мең төрөк һалдаты индерелә. Зәйтундең цйәш ирҙәренең бер өлөшө, төрөк һалдаттарына һөжүм иткән бер нисә дезертирҙы ла ҡыҫтырып, әрмән монастырына ҡаса һәм унда оборона ойоштороп, әрмән сығанаҡтарына ярашлы, монастырь яулап алынғансы, 300 һалдатын (төрөктәр майор һәм һигеҙ һалдат тип күрһәтә) юҡ итә. Әрмән яғы хәбәрҙәренән билдәле булыуынса, һалдаттарға һөжүм итеү уларҙың әрмән ауылдарында ҡылған әшәкелектәре өсөн үс алыу сараһы була. Зәйтун ҡалаһы әрмән хаҡының күпселеге боласыларҙы хупламаған, әрмән общинаһы лидерҙары боласыларға бирелергә кәңәш итә һәм хөкүмәт ғәскәрҙәренең уларҙы язаға тарттырыуына ҡамасауламай. Әммә ғосман чиновниктарының аҙ өлөшө генә әрмәндәрҙең тоғролоғон танырға әҙер була, күпселеге Зәйтун әрмәндәренең дошман менән хеҙмәттәшлек итә тип ышанған. Эске эштәр министры Талаат Константинополдәге әрмән патриархына дезертирҙарҙы тотоп биргәне өсөн әрмән халҡына рәхмәт белдерә. Әммә һуңыраҡ был ваҡиғаларҙы сит ил державалары менән дөйөм ихтилалдың өлөшө — төрөк тарихнамәһе ҡарашын нығыта. Төп әрмән халҡы ғосман армияһына ҡаршы тороуҙы хупламаһа ла, барыбер Зәйтун әрмәндәрен Дер-зор лагерына йә сүллеккә ҡыуалар, һәм унда һуңыраҡ әрмәндәрҙе йә үлтергәндәр, йә аслыҡтан әм сирҙәрҙән үлеүгә дусар итеп, ҡалдырғандар. Зәйтундан һуң, шундай уҡ яҙмыш Киликияның башҡа ҡалаларын да көткән. Бындай депортациялар Вандағы ваҡиғаларға тиклем булған, һәм быны ғосман властары әрмәндәргә ҡаршы кампанияны нигеҙләү өсөн ҡулланғандар. Ғосман хөкүмәте башҡарған эштәр үҙ-ара тура килмәгәнсә ине, әммә ул империяның бөтә территорияһын биләмәгәйне әле.
Депортацияларҙың дауамы
Йәй ахырына империялағы әрмән халҡының күп өлөшө үлтерелгән була. Ғосман властары был яуызлыҡты йәшерергә маташһа ла, Европаға барып етә алған ҡасаҡтар Төркиәлә әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте барғанын еткерәләр. 27 апрелдә әрмән католикосы АҠШ һәм Италияға һуйышты туҡтатыу буйынса ҡыҫылыуҙарын үтенә. Союздаш державалар төрөк һәм курдтарҙың әрмәндәрҙе үлтереүҙәрен асыҡтан-асыҡ ғәйепләне, әммә һуғыш шарттарында уларҙың яҙмышын еңеләйтеү буйынса бер ни ҙә эшләй алманы. Был яуызлыҡты рәсми рәүештә тикшергәндән һуң, Бөйөк Британияла «Отношение к армянам в Османской империи» тип исемләнгән документтар китабы баҫылып сыға, Европала һәмАҠШ-та ҡасаҡтарға ярҙамға аҡса йыя башлайҙар. Үҙәк һәм көнбайыш Анатолия әрмәндәрен юҡ итеү 1915 йылдың авгуынан һуң да дауам иткән.
Төрөктәрҙең һәм немецтарҙың әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәтенә ҡаршы сығыштары
Әрмәндәргә ярҙам иткәне өсөн үлем язаһы ҡаралғанлыҡтан, мосолмандар яғынан әрмәндәргә ярҙамды өйрәнеүе ҡыйынлаша, һәм шуның өсөн дә ярҙам йәшерен башҡарылған. Шуға ҡарамаҫтан, әрмән балаларын төрөк ғаиләләре тәрбиәләп үҫтереүе, шулай уҡ әрмән халҡын үлтереүҙә ҡатнашыуҙан баш тартҡан ғосман чиновниктарының протест күрһәтеү осраҡтары күп булған. Алеппо ҡалаһы башлығы Мәһмәд Жәләл бей Әрмәндәрҙе көсләп күсереүгә ҡаршы сыға, «әрмәндәр һаҡлана һәм йәшәү хоҡуғы — һәр бер кешенең тәбиғи хоҡуғы» ти, һәм әрмән халҡына ҡаршы йүнәлтелгән теләһә ниндәй репрессияларҙы тыя. Шулай уҡ Смирна губернаторы Рәхми бей һәм Әдирнә (Адрианополь) губернаторы Хажи Адил бей был яуызлыҡтан баш тарта. Жәләл бей 1915 йылдың июнендә ҡала менән идара итеүҙән ситләтелә. Дер-Зор сүллегендә урынлашҡан концентрацион лагерь командиры Али Суэд Бей, әрмәндәрҙең яҙмышын еңеләйтергә тырышҡаны өсөн, вазифаһынан алына, һәм уның урынына әрмәндәргә ҡарата сиктән тыш ҡәбәхәтлек ҡылған Зәки бей тәғәйенләнә. Йәш төрөктәр лидерҙарының береһе Әхмәд Жемал паша үҙенең мемуарҙарында әрмәндәргә ҡаршы атҡарлыған енәйәттәрҙән ҡото осоуы һәм уларҙың яҙмышын еңеләйтергә тырышыуы тураһында яҙған, әммә тарихсылар уның һүҙҙәрен шикләнеп ҡабул итә.
Долорес Ибаррури
Франко үлгәндән һуң һәм Хуан Карлос I осоронда партиялар легалләшкәс, Испанияға ҡайта һәм 1977 йылда Кортесыға депутат итеп һайлана.
Биографияһы
1932 йылдан ҡатын-ҡыҙҙар араһында КПИ эшен етәкләй, КПИ ЦО 1931—1933 йылдарҙа КИП-ның үҙәк органдарының береһе — «Мундо обреро» («Obrero Mundo») гәзите мөхәррире. Долорес алты тапҡыр ҡулға алына һәм төрмәгә ябыла. Коминтерндың 7 конгресында (1935 йыл) Коминтерн башҡарма комитеты ағзалығына кандидат итеп һайлана.
1936 йылда Ибаррури кортесы депутаты, 1937 йылда — кортесының вице-рәйесе итеп һайлана. Испания компартияһы етәксеһе булараҡ, ул Граждандар һуғышы һәм 1936—1939 йылдарҙағы италия-герман интервенцияһы осоронда ҙур роль уйнай. 1936 йылдың 18 июлендә үткән митингта данлыҡлы фразаһын яңғырата: «¡No pasarán!» —. «Әгәр фашистарға Испаниялағы енәйәттәрен дауам итергә мөмкинлек бирһәк, агрессив фашизм Европаның башҡа халыҡтарына ла ябырыласаҡ. Беҙгә хәҙер ярҙам кәрәк, көрәшер өсөн самолёттар һәм пушкалар кәрәк … Испан халҡы, тубыҡланып йәшәгәнсе, аяғөҫтө алышып үлеү яҡшыраҡ, тип иҫәпләй». ''Д. Ибарруриҙың Париж ҡалаһындағы митингыла һөйләгән телмәренән (1936 йылдың 3 сентябре)'' 1939 йылдан — СССР-ҙа эмиграцияла.
Әрмәндәрҙе юҡ итеү сәйәсәте
Мәҙәни мираҫты юҡҡа сығарыу
Әрмән халҡын юҡ итеү әрмән мәҙәни мираҫын юҡ итеү кампанияһы менән оҙатылған. Әрмәр һәйкәлдәре һәм сиркәүҙәре шартлатылған, зыяраттар баҫыуға әйләндерелеп һөрөлгән һәм кукуруза һәм бойҙай сәселгән, ҡалаларҙың әрмән кварталдары емертелгән йәки уларҙа, исемдәре үҙгәртелеп, төрөк һәм курд халҡы йәшәй башлаған.
Беренсе донъя һуғышына тиклем Төркиәлә әрмән сиркәүенең 30 епархияһы булған, әммә әрмән халҡын юҡҡа сығарғандан һуң, Константинополь патриархатлығы ҡарамағында берҙән-бер епархия тороп ҡалған. 1914 йылда әрмән Константинополь Патриархатына 2549 мәхәллә, шул иҫәптән 200-ҙән ашыу монастырь һәм 1600 сиркәү ҡараған. Геноцид сәйәсәте үткәреү һәм этник таҙартыуҙар осоронда бик күп әрмән архитектураһы һәйкәлдәре емертелде. Күп ҡорамдар емертелде, тағы ла күберәк өлөшө мәсеттәргә һәм Каруан һарайҙар итеп үҙгәртелде. 1960 йылға тиклем төрөк сәйәсәте Төркиә территорияһында әрмәндәр йәшәгәнлеген раҫлаусы тарихи мәғлүмәтте планлы юҡҡа сығарыуға йүнәлтелде. Бары 1960-сы йылдарҙа ғына ғалимдар әрмән рухи мираҫын һәйкәлдәрен теркәү һәм ҡотҡарыу мәсьәләһен күтәреп сыға. 1974 йылда Төркиәлә ғалимдар тарафынан 913 әрмән сиркәүе һәм монастыры тиңләштерелә (идентифицированы). Был һәйкәлдәрҙең яртыһынан күбеһе беҙҙең көндәргә тиклем килеп етмәгән, ә ҡалған 252-һе емертелгән һәм тик 197-һенең торошон ғына яҡшыраҡ тип әйтеп була.
Уильям Далримплға ярашлы, әрмән мираҫын юҡҡа сығарыуҙың сағыу миҫалы — 1915 йылдан 1960-сы йылдар аҙағына тиклем кешеләргә инергә тыйылған Карс ҡалаһы янында урынлашҡан биш сиркәүҙән торған Хцконк монастырь комплексы. Шаһиттар күрһәтеүенсә, монастырь регуляр армия частары тарафынан динамит ярҙамында шартлатыла, күнекмәләр яһағанда, комплекс бинаһына хатта атырға ла рөхсәт ителгән. Тарихсы монастырҙы барып күргәндә, стеналары емертелеүгә дусар ителгән XI быуат Изге Саргис сиркәүе генә ҡалған була. Икенсе миҫал итеп һарайға әйләндерелгән ярым емерек Варагаванк сиркәүен атарға була. Ерзинжа эргәһендәге IX быуат базиликаһы транспорт инеп йөрөһөн өсөн стенаһында ҙур тишек яһалған келәткә әйләндерелгән була. Эдессалағы әрмән соборы (хәҙер Шанлыурфа) 1915 йылда янғын депоһы итеп үҙгәртеп ҡорола, ә 1994 йылда, мәсеткә кәрәкмәгән христиан ҡоролмаларын емереп, уны мәсет итеп үҙгәртәләр. 1987 йылда Европа парламенты Төркиәне архитектура һәйкәлдәрен һаҡлау шарттрарын яҡшыртырға саҡыра. Бөтә донъя һәйкәлдәр фонды ла шуға оҡшаш тәҡдим менән мөрәжәғәт итһә лә, сикләнгән уңышҡа өлгәшә тип әйтер кәрәк. Халыҡ-ара баҫым һөҙөмтәһендә Вн күле буйында урынлашҡан Изге Тәре (Ахтамар) Сиркәүе тергеҙелә.
Төрөк республикаһы һәм әрмән мәсьәләһе
Һуңғы йылдарҙа Төркиәлә академик фән, төрөк интеллектуалдарыы, матбуғат һәм граждандар йәмғиәте әрмән мәсьәләһен тикшереүгә сығара, һәм был милләтселәрҙең һәм төрөк хөкүмәтенең ҡаршылығына килтерә. Әрмән гәзите мөхәррире Грант Динк, яҙыусылар Орхан Памух һәм Әлиф Шәфәҡ, нәшриәтсе Раһип Зараколу «төрөксөлөктө» мәсхәрәләүҙә ғәйепләнде, Динк һәм Зараколу хөкөм ителде. 2007 йылың 19 ғинуарында Грант Динк 17 йәшлек төрөк милләәтсеһе ҡулынан һәләк булды. Истанбулда уны һуңғы юлға оҙатҡанда тиҫтәләгән мең төрөк, плакаттарға «Беҙ бөтәбеҙ ҙә әрмән, беҙ бөтәбеҙ ҙә Гранттар» тип яҙып, демонстрация ойошторҙо. Шул уҡ ваҡытта төрөк йәмғиәтенең бер өлөшө Динкты үлтереүсене милли герой тип ҡабул итте.
Әрмәндәргә ҡарата геноцидты халыҡ-ара хоҡуҡи таныу
2019 йылдың 28 октябрендә АҠШ-тың Вәкилдәр палатаһы әрмән халҡына ҡарата геноцидты таныу тураһында резолюция ҡабул итә. Вәкилдәр палатаһы Резолюцияһы АҠШ формаль рәүештә әрмәндәргә ҡарата геноцидты таный тигәнде аңлата. Ул на вступает в силу без одобрения Сенат һәм АҠШ президенты хуплауынан башҡа үҙ көсөнә инә. Резолюция тәҡдим итеү (рекомендательный) характерында, АҠШ-тың геноцидты таныуы, бик ҙур несмотря на огромное символик мәғәнәле булыуына ҡарамаҫтан, дәүләт департаменты һәм америка дипломаттары позицияларына мотлаҡ йоғонто яһамай. Вәкилдәр палатаһынан артынса уҡ, 2019 йылдың 12 декабрендә АҠШ Сенаты бер тауыштан XX быуат башында Ғосман империяһында әрмәндәрҙе күпләп ҡырыуҙы геноцид тип таныу тураһында шуға оҡшаш резолюция ҡабул итә. 2021 йылдың 24 апрелендә АҠШ президенты Джо Байден әрмән халҡына ҡарата геноцидты рәсми рәүештә таныны.
Инҡар итеүҙең криминаллашыуы
2013 йылдың 17 декабрендә Кеше хоҡуҡтары буйынса европа суды (ЕСПЧ) швейцар суды асыҡтан-асыҡ әрмәндәргә ҡарата геноцидты инҡар иткәне өсөн Дога Перинчекты хөкөм итеүҙе кешенең үҙ фекерен әйтеп бирә алыу һәм аралашыу конституцион хоҡуғын боҙоу тип тапты, һәм Перинчекка бер ниндәй ҙә аҡсалата компенсация бирелмәне. Ҡарарға айырым аңлатмала судтың Ҙур палатаһы суд геноцидтың криминаллашыуы мәсьәләһен принципта ҡараманы, был осраҡта суд Перинчектың әйтеүе фактын ғына ҡараны, һәм, суд фекере буйынса, уның сығышы нәфрәт һәм иҫәпләшмәүҙе сағылдырмай, һәм Перинчектың Кеше хоҡуҡтары буйына Европа конвенцияһының 10-сы статьяһы гарантиялаған һүҙ азатлығынан мәхрүм итә. -->
Киленка (Мера ҡушылдығы)
Киленка  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мера йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кинешемка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шервашидзе һарайы
Тарихы
Ун алтынсымы, ун етенсеме быуаттарҙа төҙөлгән һәм ун туғыҙынсы быуатта үҙгәртеп ҡоролған Шервашидзе һарайы әлеге ваҡытта емерек хәлдә, Лыхны ауылы ситендәге яланда урынлашҡан.1866 1866 йылдың 1 авгусында ихтилал ваҡытында уны Кутаиси губернаторы генерал Д. Святополк-Мирский яндыртҡан була.
Тайлер Пози
Тормош Юлы
9 йылда Майли Сайрус менән осрашырға. Хәҙерге ваҡытта Белла Торн менән осраша
Лушечкина Любовь Дмитриевна
Фильмографияһы
Любовь Дмитриевна Лушечкина өс кинола ролдр башҡара :
Чардым (Уза ҡушылдығы)
Чардым — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уза йылғаһының һул ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
6 июнь
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Фуртио күпере
Хәҙерге торошо
Күпер ныҡ ҡына емерелгән булған - уға үтеп инер урындар бик ҡатмарлы.
Грузии президентының 2006 йылғы указына ярашлы, күпер дәүләттең милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән.
Ламакин Василий Васильевич
Биографияһы
1920 йылда Мәскәү ҡалаһына күсеп килә һәм һәм Мәскәү университетының физика-математика факультетының геология-география бүлегенә уҡырға инә. Уҡыу менән эште бергә алып бара — мәктәптә уҡытыусы, ҡара эшсе, лаборант, Кесе Совет Энциклопедияһында штаттан тыш хеҙмәткәр һәм ғилми хеҙмәткәр, Ҙур совет энциклопедияһы редакцияһында секретарь (тәүге баҫмаһы) була. 1925 йылда «геоморфолог» һөнәре ала.
Насадка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Химик элемент
Төшөнсә тарихы
Химик элемент төшөнсәһен хәҙерге заманға яҡын аңлау «Скептик химик» (1661) китабында [Бойль, Роберт|Роберт Бойль] ҡуйылған химик фәлсәфәнең яңы системаһында сағыла. Бойль билдәләүенсә, аристотельдең дүрт элементын да, алхимиктарҙың өс принцибын да элемент тип танып булмай. Бойль фекеренсә, элементтар — бер төрлө (примордиаль матдәнән тора) корпускулараҙын тора, уларҙан бөтә ҡатмарлы есемдәр барлыҡҡа килә һәм улар кире корпускулаларға тарҡалырға мөмкин булған бер төрлө есемдәрҙән (матдәләрҙән) тора. Корпускулалар формаһы, ҙурлығы, массаһы буйынса төрлөсә булыуы мөмкин. Есемдәр барлыҡҡа килгән корпустар һуңғыһы үҙгәртеп ҡороуҙар ваҡытында үҙгәрешһеҙ ҡала.
Яҙғыйорт (тау, Ишембай районы)
Тау өҫтөндә— һоро урман тупрағында  имән ғатнаш йүкә урмандары.
Олешко Валентина Иосифовна
Биографияһы
1975 йылдың 2 ноябрендә Ҡырым астрофизика обсерваторияһы астрономы, сығышы менән Алтайҙан булған Тамара Смирнова астероид аса һәм уны уның разведчица хөрмәтенә Олешко (2438) тип атай.
Псянчин Сәлих Мәхмүт улы
Биографияһы
1944 йылдың ғинуар айында Псянчин Сәлихте пулемет-артиллерия батальонының 401-се отделениеһы командиры итеп тәғәйенләйҙәр. 1944 йылдың апрелендә уң яурынына снаряд ярсығы тейеп яралана, ләкин һуғыш яланын ташламай.
Псянчин С. М. батырҙарса һуғыша, был турала уны командирҙарҙың миҙалдарға тәҡдим иткән награда ҡағыҙҙары, Советтар Союзы маршалы Г. Жуковтың Рәхмәт хаты һөйләй. 1945 йылдың көҙөндә демобилизациялана.
Егетәк
Иҫтәлекле урындары
Хәҙерге ваҡытта Егетәк мәсете Башҡортостан Республикаһының архитектура ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән.
Абдрахманов Муллағәли Ғайса улы
Хәрби хеҙмәте
Чернухин ауылында торған атлылар ҡамауға эләгә, уларҙы өс фашист пехота дивизияһы уратып ала. Совет командованиеһы ла хәлде төҙәтеү буйынса ҙур тырышлыҡ һала. Ҡамауҙа ҡалғандарға ярҙамға артиллерия, авиация, танктар ынтыла.
Абдрахманов Муллағәли 1945 йылда тыуған ауылы Ҡабыҡҡыуышҡа әйләнеп ҡайта.
Тыуған колхозында хеҙмәт итә. Тормош иптәше менән өс бала тәрбиәләп үҫтерә.
Муллағәли Ғайса улы 1989 йылда вафат була.
Урман сәтләүеге
Урман сәтләүеге (Лещина, лесной орех) — ҡайын һымаҡтар(Betulaceae) ғаиләһендәге сәтләүек ҡыуаҡтары (Corylus) ырыуындағы, шул иҫәптән ябай сәтләүек ҡыуағы (Corylus avellana) һәм эре сәтләүек (Corylus maxima) тоҡомонан теләһә ҡайһы төрҙәге сәтләүек ҡыуаҡтарының сәтләүеге. Эре яҫы сәтләүекте фундук дип атайҙар (тур. findik). .
Тасуирлама
Сәтләүектә тәү сиратта аҡһым күп, аҙыҡ-түлек епһелдәре, Е витамины, тимер, тиамин, фосфор, марганец һәм магний бар, улар тәүлек норманың 30 %-ынан артып китә. Аҙыраҡ булһа ла, шулай ҙа байтаҡ күләмдә (тәүлек нормаһының 10-19 %) К витамины, кальций, цинк һәм калий витаминдары бар.
Садай Владимир Леонтьевич
Садай Владимир Леонтьевич (31 март 1926 йыл — 22 июль 1992 йыл) — сыуаш яҙыусыһы, прозаик, тәржемәсе. 1951 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР Юғары Советы Президиумының Маҡтау грамотаһы эйәһе (1976).
Биографияһы
Яҙыусы 1991 йылдың 22 июлендә Чебоксарҙа вафат була.
Знаменка (Туймазы районы)
Урамдары
Урам исеме :
Кәримов Тимербулат Олег улы
Биографияһы
Төрлө йылдарҙа «Атон» инвестиция компанияһында, Nomura һәм Lehman Brothers инвестиция банкында, UniCredit, «Сумма Капитал» инвестия группаһында, ВТБ банкында эшләй.
Краков
XIV—XVII быуаттарҙа — Польшаның баш ҡалаһы, XVIII быуатҡа ҡәҙәр — поляк королдәрен тәхеткә ултырытыу урыны. Тарихи иҫтәлекле урындарға бай, ҡаланың үҙәге ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттарының исемлегенә индерелгән. Польшаның иң ҙур фәнни, мәҙәни һәм иҡтисади үҙәктәренең береһе.
XIXбыуат: ирекле ҡала, Австрия ҡулы аҫтында
1815 йылғы Вена трактаты буйынса Краков ирекле ҡалаға әйләнә ( бойондороҡһоҙ, нейтраль  республика  Ирекле Краков дәүләте; биләмәһе бңмайҙаны- 1220 км²,  140мең кеше). Был ҡала өсөн бик файҙалы була: Краков электән ҡалған ауыр мираҫтан ҡотола башлай. Закондар сығарыу власы халыҡ йыйылышы ҡулында, башҡарма власть—сенат ҡулында була. Бойондороҡһоҙ Краковҡа   Польшаның сит илдәр ҡулы аҫтында ҡалған өлөштренән поляктар килә башлай. 1830—1831 йылдарҙа Краков ихтилалға ҡушыла һәм унда ваҡытлыса рус  ғәскәрҙәре инә. 1833 йылғы реформаларға ҡарамаҫтан, Краковҡа тағы ике тапҡыр сит ил ғәскәре инә. 1846 йылда Польшаның бөтә өлкәләрендә лә баш күтәреү планлаштырылһа ла, Краков Галициялағы операция өсөн тәғәйенләнә. Был уй барып сыҡмай, ләкин Пруссия, Рәсәй һәм Австрия Краковтың бойондороҡһоҙлоғо күп мәшәҡәт тыуҙырғанға күрә, протесты Англия менән Францияның ҡаршы сығыуына ҡарамаҫтан, 1846 йылдың 6 ноябрь Вена килешеүе буйынса, ҡала Австрия биләмәһенә индерелә.
Тяпкина Лилия Николаевна
Биографияһы
16 октябрь 1950 йылдың 16 октябрендә СССР Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләргә өлгәшкәне һәм малсылыҡта рекордлы күрһәткестәргә ирешкәне өсөн Лилия Николаевна Григорьеваға (кейәүҙә — Тяпкина) Социалистик Хеҙмәт Геройы тигән маҡтаулы исем бирелә һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш » алтын йондоҙ миҙалы тапшырыла.
Асҡарова Сулпан Рәил ҡыҙы
Биографияһы. Ижад юлы
Сулпан Асҡарова республикала киң танылған «Байыҡ» бейеү фестивале эшендә лә әүҙем ҡатнаша. Мәҫәлән, 2018 йылда «Шаян бейеү — бишбармаҡ», «Һай, килен», «Бабич ялҡыны» бейеүҙәре өсөн Сулпан Асҡарова яңғыҙ бейеүҙә «Иң яҡшы бейеү ҡуйыу­сы» тип танылды. Сулпан ханым бейеү фестиваленең баһалама ағзаһы ла булып тора. Конкурста ҡатнашыусыларға файҙалы кәңәштәре, йылы һүҙе менән ҡанат ҡуйып ебәреүсе баһалама ағзаһы тиҙәр уның тураһында.
Сүриә (төбәк)
Этимологияһы
«Сүриә» атамаһының иң боронғо яҙмаһы иероглифлы лувий телендә һәм финикия телдәрендә беҙҙең эраға тиклем VIII быуатҡа ҡарай. Был яҙыуҙа лувийса Sura/i һүҙе финикия теленә «Ассирия» тип тәржемә ителгән.
Тарихы
Төбәк сиге тарих дауамында үҙгәрә һәм һуңғы тапҡыр беҙҙең көндәрҙә оҙаҡҡа һуҙылмаған Сүриә ғәрәп короллеге һәм артабан Франция менән Бөйөк Британия килешеүендә билдәләнә.
Алтын һарай
Тарихы
Сәйәхәтселәр яҙмаларында ғына резиденция тураһында тәүге мәғлүмәттәр һаҡланып ҡалған. Италия сәйәхәтсеһе Амвроссо Контарини XV быуатта,  бында империя короле Баграт II-нең һарайы урынлашҡан, тип яҙып ҡалдырған. Ике йөҙ йылдан һуң – XVII быуатта – үҙҙәренең хаттарында уны Рәсәй империяһы илселәре Толачанов һәм Ильев телгә ала. Ул сығанаҡтар буйынса шул осорҙа резиденцияла ашхана, биналар комплексы, изге Георгий ҡорамы булған. Урыҫ батшаһы илселәренең һүҙҙәре буйынса, комплекстың ҡайһы бер биналарын король Георг III (1605-1638) һәм король Александр III (1639-1660) төҙөткән. Грузин батшалары яратып ял иткән был резиденция көслө нығытылған, һаҡланған. Өс яҡтан уны дошман һөжүменән ҡалын диуарҙар, дүртенсе яҡтан йылға һаҡлап торған.
Кәримов Зәки Вәли улы
Кәримов Зәки Вәли улы (15 ғинуар 1925 йыл — 18 май 2011 йыл) — ғалим-тарихсы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, СССР-ҙың партия һәм совет органдары эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1961—1963 йылдарҙа КПСС-тың Баҡалы район комитетының беренсе секретары, 1963—1967 йылдарҙа Өфө колхоз-совхоз идаралығының партия комитеты секретары, 1981—2003 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы. 2009 йылдан Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы. Тарих фәндәре кандидаты (1976), профессор (1991). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1956), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993). Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры.
Түбәнге Лух (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Ергәнтау
«Ергәнтау» тау-саңғыһы үҙәгенә характеристика
2002 йылдың февралендә тауҙа күтәргестәр менән тау-саңғы трассаһы асыла. Трассаның беренсе сираты оҙонлоғо — 1800 м, бейеклек кимәленең айырмаһы — 200 метр. Төнгө ваҡытта трасса яҡтыртыла.
Айҙаҡай
Тирә-яҡ мөхит
Ялан-бесәнлектәр:
Волга буйы немецтары
1930-сы йылдарҙағы репрессиялар
По мере обострения отношений между СССР и Германией ухудшалось и отношение к советским немцам. В 1935—1936 годах более двухсот тысяч немцев было выселено из приграничной зоны на Украине в Казахстан. В 1937—1938 годах НКВД была проведена так называемая «немецкая операция». Согласно приказу народного комиссара внутренних дел СССР № 00439 от 25 июля 1937 года, все немцы, работавшие на предприятиях оборонной промышленности (или имеющих оборонные цеха) должны были быть арестованы. С 30 июля начались аресты и увольнения, а с осени 1937 началась массовая операция. С наибольшей силой она затронула приграничные зоны и окружение столичных городов; сама АССР пострадала непропорционально слабо. Согласно директиве наркома обороны СССР 200ш все немцы, в числе представителей всех национальностей, не входящих в состав Советского Союза, были уволены из армии (часть впоследствии восстановлена). В конце 1930-х гг. за пределами АССР НП были закрыты все национально-территориальные образования — немецкие национальные сельсоветы и районы, а школы с преподаванием на родном немецком языке переведены на русский.
Чумаевка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫәнбай (Илеш районы)
Тарихы
Х ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда 221 ир-егет теркәлгән, шул иҫәптән 160 йорт хужаһы. 1896 йылда ауыл йыйылышында әлеге йорт хужаларынан 110 кеше ҡатнашҡан. Йылылыш документында төрки телендә 13 башҡорт (10 проц.) ҡул ҡуйған, ҡалғандары — үҙ тамғаларын. 1843 йылда 277 кешенең һәр береһе икешәр бот иген сәскән (бөтәһе 540 бот). Ауылда мәсет, уның ҡарамағында — училище һәм Миңлеште йылғаһында тирмән теркәлгән.
Долесова Евдокия Митрофановна
Биографияһы
Днепропетровск ҡалаһына 1946 йылда ҡайта. Ленин исемендәге торба заводында йөйһөҙ торбалар етештереү цехында ябай эшсе булып эшләй. 1950 йылда үтәләй тишеп тегеүсе стан операторҙары әҙерләү курстарында уҡыуын тамамлай. Был һөнәре буйынса эшләй башлай. Даими рәүештә алдынғы етештереүселәр иҫәбендә була.
Днепропетровск ҡалаһында йәшәй. 2007 йылдың 3 ғинуарында вафат була, Комсомольский зыяратындағы Геройҙар Аллеяһында ерләнгән.
Иван Саламбек
Иван Саламбек (сыуаш Иван Салампек, паспорт буйынса Яковлев Иван Яковлевич) (1906 йылдың 29 октябре, Шинерпоси, Тогашево улысы, Чебоксары өйәҙе, Ҡазан губернаһы, Рәсәй империяһы — 15 декабрь 1973, Чебоксары, РСФСР) — сыуаш яҙыусыһы. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Ғәбд әл-Моталлип
Ҡорбан килтереү нәҙере
Ғабдулла ибн Ғәбд әл-Моталлип ҡайһы бер сығанаҡтарҙа улын күреп өлгәрмәгән, ҡайһы берҙәрендә ул үлгәндә буласаҡ Пәйғәмбәр ике айлыҡ булып ҡалған тип әйтелә.
Язъек
Язъек — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ирбисту йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Монастырский Вадим Наумович
Биографияһы
Ленинградта ул С. С. Ляховицкая исемендәге музыка мәктәбендә, унан һуң Римский-Корсаков исемендәге училищела (Наталья Шпигель һәм Марианна Френдлих кластары) уҡый.
Институтта 17 йыл уҡытҡандан, ил буйлап концерттар биреп йөрөгәндән һәм халыҡ-ара конкурстарҙа уңыштар яулағандан һуң Вадим Монастырский 80-се йылдар аҙағында тыуған ҡалаһына ҡайта, Ленинград консерваторияһының махсус фортепиано кафедраһы доценты була. 1990 йылда ғаиләһе менән Израилгә йәшәргә күсә.
Монастырскийҙың музыка мәктәбендә (академияһында) балалар белем ала, туҡлана, уйнай. Педагогтар уҡыусыларға музыкаль оҫталыҡ ҡына түгел, пианиносы хәрәкәттәренең иркенлеген, художестволы зауыҡ, төп нөсхәле композитор күрһәтмәләре булған нота текстарына хөрмәт тәрбиәләргә тырыша. Улар донъя мәҙәниәтен өйрәнә.
Апут
Тарихы
1795 йылда Апут ауылынағы 18 йортта 67 кеше, 1865 йылда 33 йортта — 179 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған.
Тирә-яҡ мөхит
Ялан-бесәнлектәр:
Куекша
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Ник (Вильва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәббәс ибн Ғәбд әл-Моталлип
Тоҡомдары
Ғәббәс 652 йылда хәлифә Усман ибн Әффан идара иткәндә вафат була. Ғәббәстең улдарынан иң билдәлеләре — Фаҙыл, Ғабдуллаһ, Күсәм менән Тәммәм. Бер быуаттан уның тоҡомдары Ғәрәп хәлифәлегенә хакимиәткә килә һәм Ғәббәсиҙәр династияһын барлыҡҡа килтерә.
Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенең сәскә атыу осоро Әбу Йәғәфәр әл-Maнсур (754—775), Мөхәмәт әл-Mahди (775—785), Һарун әр-Рәшит (786—809), Ғабдулла әл-Мәһмүн (813—833) хакимлығына тап килә. Ғәббәсиҙәр ике йөҙ йылдан ашыу хакимлыҡ иткәндән һуң, хәлифәлек яйлап көсһөҙләнә башлай һәм монголдар Бағдадты яулап алып, һуңғы ғәббәси хәлифәне үлтереү менән йәшәүҙән туҡтай /
Алһыу ойоҡ (хикәйә)
Алһыу ойоҡ — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1886 йылда яҙыла, тәүге тапҡыр «Осколки» журналының 33-сө һанында 1886 йылдың 16 авгусында А. Чехонте ҡултамғаһы аҫтында баҫылып сыға.
Сюжет
Ваҡиға Иван Петрович Сомов йортонда бара. Болотло көндәрҙең береһендә Сомов кабинеты буйлап йөрөй һәм һауа торошон мығырҙап ороша. Уның янында алһыу ойоҡ кейгән ҡатыны Лидочка хат яҙып ултыра. Иван Петрович уның яҙғанына күҙ һалыштыра һәм хатын уҡыуҙы һорай. Хатты уҡығанда ул аптырауҙа ҡала. Ҡатыны хатты арлы-бирле, кәкере-бөкөрө хәрефтәр менән яҙған. Ул ҡатынын шелтәләй: «Тотош теләһә-нимә! Һүҙҙәр һәм фразалар, ә бер ниндәй ҙә мәғәнәһе, йөкмәткеһе юҡ. Һинең хатың хас та ике малайҙың былай тип һөйләшкәне кеүек: „Ә бөгөн беҙҙә ҡоймаҡ!“ — „Ә беҙгә бер һалдат килде!“ Йыуғыс сәйнәгән кеүек! Һуҙаһың, ҡабатлайһың…Фекерҙәрең, шайтан рәшәткәлә һикергән кеүек, һикерешә: ҡайҙа нимә башланғанын, ҡайҙа бөткәнен белерлек түгел… Һуң, шулай буламы ни инде!»
Ҡатыны үҙ наҙанлығын танып, башын аҫҡа эйә… Сомов һаман уны битәрләүен дауам итә. Ҡатыны уға, үҙенең наҙанлығында ваҡытында уны гимназияға уҡырға бирмәй ҡалған әсәһе ғәйепле, тип яуаплай. Был һүҙҙәргә Сомов, үҙе күк ойоҡло уҡымышлыларҙы күрә алмауы тураһында әйтә һәм «һис ҡасан да уҡымышлы ҡатынға өйләнмәгән булыр инем…»- тип яуап бирә.
Нидерланд
Тарихы
Хәҙерге Нидерланд территорияһында боронғо кешеләр йәшәүенең беренсе археологик дәлилдәре түбәнге палеолитҡа ҡарай (яҡынса 800 мең йыл элек). Улар һунарсылыҡ һәм емеш-еләк йыйыу менән шөғөлләнгән. Боҙлоҡ дәүере аҙағында территорияла төрлө палеолитик төркөмдәр йәшәгән. Б. э. т. яҡынса 8000 йылдарҙа был территорияла мезолит ҡәбиләләре йәшәй, ә киләһе бер нисә мең йыллыҡта сағыштырмаса юғары тормош кимәле менән тимер быуат башлана.
XIX быуат башында француз оккупацияһы туҡтағандан һуң, Нидерланд Оранскийҙар йортоноң хакимлығы аҫтында монархияға әйләнә. 1830 йылда Бельгия тулыһынса Нидерландтан айырылып сыға һәм үҙ аллы короллек була; Люксембург 1890 йылда бойондороҡһоҙлоҡ ала. Либераль сәйәсмәндәр баҫымы аҫтында ил 1848 йылда парламент конституцион монархияһына әүерелә. Шундай сәйәси ҡоролош, нацистар оккупацияһы осоронда бер ни тиклем үҙгәреш кисерһә лә, хәҙерге көндәргә тиклем һаҡлана.
Иҡтисады
Импорт: нефть, автомобилдәр, суйын һәм ҡорос, кейем, төҫлө метал, аҙыҡ-түлек, төрлө транспорт ҡорамалдары
Транспорт
Велосипед Нидерландта киң ҡулланылыусы транспорт төрө. Ил буйлап велосипедта барып, поездағы сәфәр менән сағыштырырлыҡ араны үтергә була. , голландарҙың Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 18 миллиондан да кәм түгел велосипеды бар, был халыҡтың йән башына бер велосипедтан да артыҡ тура килә. 2013 йылда велосипедсыларҙың Европа федерацияһы Нидерланд һәм Данияны Европала велосипедсылар өсөн иң уңайлы илдәр кеүек баһалай. Велосипед — ғәҙәти көндә иң ҡулланыла торған транспорт төрө. Транспорт магистралдәре буйлап моторлы транспорттан физик яҡтан айырылған яҡынса 35 000 км велосипед юлдары бар. Йәнле юл саттарында йыш ҡына велосипедсылар өсөн светофорҙар ҡуйыла. Ҡалаларҙа, бигерәк тә үҙәктәрҙә һәм вокзалдарҙа велосипедсылар өсөн өсөн туҡталҡалар ойошторола
Мәҙәниәт һәм фән
Нидерландта иҫ киткес музейҙар күп. Нидерланд рәссамдарының күренекле һынлы сәнғәт әҫәрҙәре Амстердамда Рейксмюсеумда һәм Рембрандт музейында, Роттердамда Бойманс — ван Бёнинген музейында һәм Гаагала Маурицхёйс музейында, шулай уҡ ҡайһы бер эре провинция музейҙарында, мәҫәлән, Харлемда Франс Хальс музейында һәм Утрехттың Үҙәк музейында һаҡлана. Амстердамдың ҡала музейы 19—20 быуаттарҙың ҙур коллекцияһына эйә. Амстердамда Винсент ван Гогтың дәүләт музейында оҫтаның 700-ҙән ашыу картинаһы һәм һыҙмаһы һаҡлана. Отерлоола Крёллер-Мюллер музейында шулай уҡ Ван Гог әҫәрҙәренең ҙур коллекцияһы тупланған; бынан тыш, унда заманса сәнғәттең әҫәрҙәр йыйылмаһы бар.
Руанда
Руанда — Африка илдәре, Кариб бассейны һәм Тымыҡ океан, Африка үҫеш банкы, Африка союзы, ЭССВО (Бөйөк күлдәр илдәренең иҡтисади берләшмәһе), Көнсығыш һәм Көньяҡ Африканың дөйөм баҙары, Көнсығыш Африка берләшмәһе, БМО, Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы, Милләттәр берләшмәһе, Берләшмә һәм башҡа халыҡ-ара ойошмаларҙың Берләшмәү хәрәкәте һәм башҡа бик күп ойошмалар ағзаһы.
Артабанғы ваҡиғалар. Ғәйепле хутуҙарҙың ҡасыуы, конголез һуғыштары һәм тутси хакимлығының урынлашыуы
Күп кенә хуту, шул иҫәптән геноцидты ойоштороусылар һәм башҡарыусылар, ҡылған эштәре өсөн үс алыуҙан ҡурҡып, илдән ҡаса. Күрше Заир биләмәһендә күп һанлы ҡасаҡтар лагеры ойошторола. Бында хуту аслыҡтан һәм ауырыуҙарҙан интекгә, шулай уҡ урындағы халыҡ тарафынан эҙәрлекләүҙәргә дусар була. Шуға күрә ҡасаҡтар тыуған илдәренә ҡайтыр өсөн ҡораллана башлай.
Шуның менән бер үк ваҡытта Кагаме Кабилға күптәнге дошманы — диктатор Мобут Сесе Секоны еңергә ярҙам итә. СССР-ҙың төбәктә хакимлығын теләмәгән «көнбайыш донъя» илдәренең ярҙамы арҡаһында коррупцияға бирелгән идарасы Африкалағы иң ҡеүәтле кешеләрҙең береһенә әүерелә. Кагама өсөн тәүҙә бындай көслө дошманға һөжүм итеү абсурд кеүек тойола, әммә Мобуту режимы көсһөҙләнә башлай. Кагаме Мобутаны ҡасаҡтарға ярҙам итеүҙә һәм Заирҙағы тутсиҙарҙы эҙәрләүҙә ғәйепләй. Рунада халҡы ярҙам иткән Кабилла төркөмө ҡаршылыҡ күрһәтмәйенсә тиерлек дәүләттең бөтә территорияһын баҫып ала. Мобута ҡаса. Яңы хөкүмәт илде Конго Демократик Республикаһы (ДРК) тип үҙгәртә .. Һуңыраҡ, Кагаме менән Кабила араһында мөнәсәбәттәр өҙөлгәс, «Бөйөк Африка һуғышы» башлана, ул 2003 йылда ғына тамамлана. Уның барышында миллионлаған кеше һәләк була, ә иҡтисадҡа тиҫтәләгән миллион долларлыҡ зыян килтерелә. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының тикшереүенә ярашлы, был һуғыш барышында Рувнда властары ҡасаҡтар лагерында күп тапҡыр хутуҙарҙы үлтерә һәм кешелеккә ҡаршы башҡа енәйәттәр ҡыла. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ярҙамында властар Руанда буйынса Халыҡ-ара трибунал ойоштора, ул хуту хөкүмәтенә килеп тыуған хәл өсөн яуаплылыҡ йөкмәтә. Иҫке власть системаһын һәм традицион урындағы һәм ауыл судтарын яраштырыу һәм тергеҙеү осоро башлана. 2000 йылдан, Пастер Бизимунгу, Кагамеға вазифаһын ҡалдыып, китә, иҡтисад, эске тулайым продукт һәм кеше үҫеше индексы ярайһы уҡ тиҙ үҫешә. Поль Кагаме билдәләгән сәйәси режим урындағы һәм халыҡ-ара кимәлдәге сингапур режимы менән сағыштырыла, шулай уҡ Африкала тәүге «үҫеш юлы» булараҡ билдәләнә. Кагаменың үҙе әйтеүенсә, «ул көнбайыш демократияһының классик вариантын ҡабул итмәйәсәк, сөнки ул халыҡтың күпселек өлөшө аҙсылыҡты саҡ юҡҡа сығармаған ил өсөн файҙаһыҙ». 2003 һәм 2010 йылдарҙағы ике президент һайлауында Кагаме 90 проценттан ашыу тауыш менән еңеү яулай, шул уҡ ваҡытта халыҡ-ара күҙәтеүселәр һайлауҙарҙы ғәҙел түгел һәм халыҡ-ара стандарттарға тулыһынса тап килмәй тип атай. 2015 йылда Кагаме референдум ярҙамында президент сроктарын бөтөрә һәм, еңеү яулап, һайлауҙарҙа йәнә ҡатнаша.