cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сүриәлә граждандар һуғышы
Хөкүмәт армияһының уңыштарынан тыш, 2016 йыл тағы ике принципиаль үҙгәреш килтерҙе. Беренсенән, Сүриәләге низағҡа яңы ҡатнашыусы килеп ҡыҫылды — Төркиә Сүриәнең төньяғына ғәскәрҙәр индерҙе. Операцияның рәсми маҡсаты «Ислам дәүләте» террорсыларына ҡаршы көрәш тип иғлан ителһә лә, ысынында иһә Анкараның төп дошманы 2016 йылдың мартында Төркиә сиге буйында үҙҙәренең автономияһын иғлан иткән Сүриә курдтары ине. Икенсенән, 2016 йылдың майында Пальмираның хөкүмәт ғәскәрҙәренең Пальмираны азат итеүе төп символға әүерелеп, «Ислам дәүләтенең» позицияларын ярайһы уҡ ҡаҡшатҡан. Күрше Ираҡта 2016 йылда «Ислам дәүләте» ғәйәт ҙур биләмәләр юғалтты: хөкүмәт ғәскәрҙәре һәм уларҙың союздаштары Эль-Фаллуджды һәм Рамадиҙы ИГ-нан азат итте. Америка Ҡушма Штаттары етәкселегендәге Халыҡ-ара коалиция йыл аҙағына тиклем Ираҡтың «хәлифәт баш ҡалаһы» — Мосулға һөжүмен тамамлай алманы. АҠШ ярҙам иткән "Сүриә демократик көстәре"нең Сүриәнең «хәлифәт баш ҡалаһы» — Раккаға һөжүме кәмене. Төп Сүриә хөкүмәте көстәре Алеппоны ҡамауҙа мауығыуынан файҙаланып, декабрь башында Ислам дәүләте формированиелары Пальмираны һәм уның эргә-тирә биләмәләрен тартып ала алды. Әммә был «Ислам дәүләтенең» ваҡытлыса, локаль уңышы ғына булды.
Этник яҡтан Алеппо провинцияһының төньяҡ өлөшөндә курд райондарын курд формированиеларына ҡаршы бер нисә хәрби операция һөҙөмтәһендә Төркиә тарафынан финанс ярҙамы күрһәтелгән һәм ҡоралландырылған Төркиә армияһы подразделениелары һәм Сүриә милли армияһы отрядтары баҫып ала.
Конфликттың тәүшарты
2006/2007 йылдарҙа Сүриәнең ауыл хужалығы, артабан өс йыл дауамында һаҡланған, иҫ киткес ҡоролоҡҡа дусар булды, уның йоғонтоһо Сүриә властарының ауыл хужалығы производствоһы үҫешен стимуллаштырыу буйынса күп йыллыҡ сәйәсәтен көсәйтте, был һыу ресурстарының кәмеүенә һәм ерҙәрҙең бушауына килтерҙе. Тәүге йылда уҡ ҡоролоҡтан төньяҡ-көнсығыш төбәктәрҙәге, бөтә илде иген менән тәьмин итеүсе, Сүриә ауыл хужалығы производствоһының өстән ике өлөшөн тәьмин иткән ауыл хужалығы предприятиелары бөлгөнлөккә төштө. Сүриәнең ауыл хужалығының эске тулайым продукцияһы 25%-тан (2003) 17 %-ҡа тиклем (2008) кәмене. 2008 йылда хөкүмәткә 1990 йылдар уртаһынан алып тәүге тапҡыр сит илдәрҙән бойҙайҙы күпләп һатып алырға тура килде. Бер йылда бойҙайға, дөгөгә һәм мал аҙығына хаҡтар ике тапҡырҙан ашыуға артҡан. Ваҡ һәм урта хәлле игенселәрҙең, малсыларҙың етештереү күләме нулгә тиклем кәмегән. 2010 йылдың февраленә ҡоролоҡ һәм мал аҙығына хаҡтарҙың артыуы менән бәйле, бөтә малдар тиерлек юҡҡа сығарылды.
Граждандар протесының башы
Сәйәси мобилизация ҡоралдарының береһе — ҡала мигранттарының йәштәр мөхитендә үҙен күрһәткән — иҡтисади яҡтан юлға һалынмаған, маргиналь иҡтисади һәм сәйәси хәлдәре менән ҡәнәғәт булмаған һәм был йәһәттән идара итеү режимын ғәйепләгән ғәрәп ҡәбиләләренән сыҡҡан йәш быуын факторы. Тоҡом үҙбилдәләнеше берләштереүсе фактор булараҡ Даръа, Хомс, Хәмә, Пальмира, Дейр-эз-Зор кеүек ҡалаларҙа оппозицияның селтәрле структураларын булдырғанда файҙаланылған
2011 йылдың йәйендә Сүриә оппозицияһы тәүге тапҡыр берләшергә маташты. 23 августа Истанбулда Сүриә милли күсмә советы ойошторолдо, ул һөргөндәге Сүриә хөкүмәте ролен уйнарға тейеш ине. Уның эшмәкәрлеге, шулай ҙа, төрлө оппозиция төркөмдәре лидерҙарының шәхси амбицияларына һәм үҙ-ара мөнәсәбәттәренә бәйле булып сыҡты.
Июль аҙағында Бәшәр Асад хәлгә контролде тергеҙеү маҡсатында армия подразделениеларын бер нисә ҡалаға, шул иҫәптән Дейр-эз-Зорға индерергә бойороҡ бирҙе. Ғәскәрҙәр индереү һәм протеста ҡатнашыусыларға ҡаршы репрессиялар һөҙөмтәһендә ҡан ҡойоуға һәм идара итеү режимына ҡаршы тороусыларҙың ҡораллы ҡаршылығы башланыуға килтерә. Сүриә армияһынан дезертирҙар ҡушылған Сүриә оппозицияһы отрядтары һәм ҡәбилә берләшмәләре илдең бөтә территорияһында хөкүмәт көстәренә ҡаршы ҡораллы кампания башлай. Йыл аҙағына баш күтәреүселәр Ирекле Сүриә армияһы байрағы аҫтында берләшә, һәм уларҙың хәрби хәрәкәттәре ойошҡан төҫ ала.
Урындарҙа властар ҡанһыҙлыҡҡа ҡан түгеп яуап бирә. Бөтә Сүриәлә Джиср-эш-Шугурға һөжүм башлау менән хөкүмәт подразделениеларының ҡанһыҙлығы тураһында хәбәрҙәр тарала башлаған. Башҡа ҡалаларҙы ла штурм менән алалар. Хомста һәм Идлибала тоталь таҙартыу һәм хәрби операциялар урынына властар «Мухабарата» һәм махсус тәғәйенләнештәге отряд көсө менән нөктәле операциялар үткәреүгә курс алды.
Израильская газета «Гаарец» в конце декабря сообщила со ссылкой на разведывательные источники, что за период с марта по декабрь 2011 года не менее 10 тыс. сирийских военнослужащих самовольно покинули свои части. Младшие офицеры и солдаты — как правило, сунниты, составляющие большинство населения страны и костяк протестного движения, — бежали из правительственной армии целыми подразделениями, в то время как высшее армейское руководство и старшие офицеры продолжали сохранять верность президенту.
Декабрь аҙағында «Гаарец» Израиль гәзите разведка сығанаҡтарына һылтанып хәбәр итеүенсә, 2011 йылдың мартынан декабргә тиклемге осорҙа Сүриәнән кәмендә 10 мең хәрби хеҙмәткәр үҙ белдеге менән киткән. Кесе офицерҙар һәм һалдаттар, ҡағиҙә булараҡ, ил халҡының күбеһен һәм протест хәрәкәте арҡа үҙәген тәшкил иткән сөнниҙәр, хөкүмәт армияһынан тотош подразделениелар булып ҡаса, ә юғары армия етәкселеге һәм өлкән офицерҙар президентҡа тоғролоҡто һаҡлауын дауам иткән.
2011 йыл аҙағында, Ливияла Ливия лидеры Муаммар Каддафиҙың йыртҡыстарса үлтерелеүенә килтергән Фарсы ҡултығы дәүләттәренең интервенцияһы тамамланғас, Сүриәләге Асад дошмандарында Сүриә хөкүмәтенең оҙаҡламай емерелеүен һиҙемләү тойғоһо барлыҡҡа килгән. Әммә Иран һәм Рәсәй ярҙамы менән «домино» һөҙөмтәһе килеп сыҡмай.
Тыныс юл менән көйләргә тырышыу
31 майҙа Сүриә ирекле армияһы вәкиле полковник Ҡассим Саадеддин Сүриә хөкүмәтенә ультиматум тәҡдим итте. Сүриә буйынса утты тулыһынса туҡтатыуҙы күҙ уңында тотҡан Кофи Аннандың тыныс юл менән көйләү планы юҡҡа сыға.
Яҡтарҙың ҡара-ҡаршы тороуына тышҡы көстәр йәлеп ителгән булып сыға. Сүриә Ирандан ҡорал ала һәм уның ҡораллы көстәре Сүриә хөкүмәте яғында конфликтта ҡатнаша тигән хәбәрҙәр менән бергә, Фарсы ҡултығының нефть монархиялары Сүриә баш күтәреүселәрен финанслай һәм ҡоралландыра башлауы тураһында мәғлүмәт тарала. МИД РФ признал факт поставок российского оружия сирийскому правительству, однако, ссылаясь на оборонительный характер поставляемых вооружений, настаивал на их законности.
2012
Июнь башында Сүриә баш күтәреүселәре хәрби советының рәсми вәкиле майор Сами әл-Курди оппозицияның хөкүмәт көстәре менән татыулыҡты дауам итеүҙән баш тартыуын иғлан иткәйне. Хөкүмәт ғәскәрҙәре һәм оппозиция араһында бәрелештәр Даръа һәм Идлиб провинцияларында йәйелә. Reuters агентлығы Латакия провинцияһындағы ауыр алыштар хаҡында хәбәр иткәйне. Сит ил агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, хөкүмәт көстәре Хомс һәм Дамаск ҡалаларының оппозиция контролдә тотҡан райондарына, шулай уҡ Кфар Зита ҡалаһына (Хама провинцияһы) ингән.
2013
29 сентябрҙә башлыса Дамаск янында хәрәкәт иткән 50 баш күтәреүселәр төркөмө «Джейш әл-Ислам» («Ислам армияһы») исемле яңы төркөмгә берләшеүе тураһында иғлан итә. 2013 йылдың ноябренә "Ислам армияһы"на 60 ҡораллы отряд инә.
Ноябрь башында, «Джейш әл-Ислам» һәм иң радикаль йыһатсыларҙан — «Ән-Нусра фронты» һәм ИГИЛ-дан тыш, Оло Дамасктың исламсы баш күтәреүселәр төркөмдәре берләштерелгән оператив командование ойоштороу тураһында иғлан иткәйне. Һуңыраҡ Аджнад әл-Шам Ислам союзын төҙөү тураһында иғлан ителә.
2015
9 сентябрҙә Абу-Духур (Идлиб провинцияһы) авиабазаһы «Джейш әл-Фатх» төркөмө боевиктары ҡулына күсә. Авиабазаны яулап алғандан һуң Сүриә хәрбиҙәре провинциянан тулыһынса ҡыҫырыҡлап сығарыла.
2017
2017 йылдың 6 ғинуарында Рәсәй Оборона министрлығы президент Владимир Путиндың САР-ға ғәскәрҙәр төркөмөн ҡыҫҡартыу тураһында ҡарарына ярашлы, «Адмирал Кузнецов» ауыр авиаташыусы крейсер етәкселегендә Төньяҡ флот караптарының Сүриәнән сығып китеүе тураһында иғлан итте. «Адмирал Кузнецов» авиаһәүәҫкәренең Урта диңгеҙ буйында булыу осоронда ике истребителдең: МиГ-29КР (14.11.16) һәм Су-33 (5.12.16) һауа юғалтыуҙары теркәлгән.
Үҙенең хәрби операцияһын тамамлауы тураһында иғлан итеп, Рәсәй Сочиҙа Сүриә халыҡтары конгресын уҙғарырға тәҡдим итте. Ноябрь аҙағында Сочиҙа Рәсәй, Төркиә һәм Иран президенттарының осрашыуы үтте; саммит алдынан Сочиға Сүриә президенты Бәшәр Асад килде һәм уның Владимир Путин менән һөйләшеүҙәре уҙҙы, унда тыныс тормошҡа күсеү осоро сценарийҙары тикшерелде.
2018
2018 йылдың ғинуарында Сүриә хөкүмәте Рәсәй Һауа-йыһан көстәре булышлығында 2017 йылдың декабрь аҙағында башланған ҡораллы «Джебхат ан-Нусра» төркөмөнә һәм Идлиб провинцияһының көньяғында (Сүриәнең төньяҡ-көнбайышы) һәм Хама провинцияһындағы башҡа радикаль төркөмдәргә һөжүмде дауам итте.
Комплекстар Сүриәнең Израиль, Ливан, Иордания һәм Ираҡ менән сигендә йәйелдереләсәк.
19 ноябрҙә Сүриә армияһының генераль штабы Сафа вулкан яйлаһы — илдең көньяғында Эс-Сувейда провинцияһында «Ислам дәүләте» террор төркөмө боевиктарының һуңғы терәге янында күп аҙналыҡ хәрби операция тамамланыуы хаҡында белдерҙе.
2019
16 февраль ИГ боевиктары тере ҡалҡан сифатында файҙаланған 3 меңдән ашыу тыныс халыҡты Әл-Бағуз тораҡ пунктында террорсылар әсирлегенән ҡотҡарҙы. 15 февраль ИГ отрядтарының ҡалдыҡтары Сүриә демократик көстәренең уларҙы Әл-Бағузда уратып алған ғәрәп-курд отрядтарына бирелә. Күпселеге сит ил ялсыларынан торған ҡорал һалған террорсыларҙы, һаҡ аҫтында Ҡамышлы ҡалаһы тирәһендәге (Хасек провинцияһы) төрмәгә алып киләләр.
22 февралдә Аҡ йорттоң рәсми вәкиле Сара Сандерс Америка ғәскәрҙәрен Сүриәнән сығарғандан һуң унда 200 самаһы кеше иҫәпләнгән ҙур булмаған тыныслыҡ урынлаштырыу контингенты ҡаласағын хәбәр итте.
22 февралдә Reuters агентлығы Рәсәй Президенты хакимиәтенән Дональд Трамп хакимиәтенең юғары дәрәжәле чиновнигына һылтанып, Америка Сүриәлә 400 хәрби хеҙмәткәрҙе ҡалдырыуы тураһында хәбәр итте: 200 хәрби хеҙмәткәре Сүриәнең төньяҡ-көнсығышында халыҡ-ара коалиция буйынса Европалағы союздаштары менән бергә — хәүефһеҙлек зонаһында (уларҙың һаны 800-ҙән 1500-гә тиклем кеше) һәм тағы 200 — Эт-Танфела халыҡ-ара коалицияның хәрби базаһында урынлашасаҡ.
7 август Сүриә армияһы, үҙҙәренең Хама провинцияһының төньяғында юғалған позицияларын үҙ контроле аҫтына ҡайтарырға маташҡан экстремистарҙың контрһөжүмен кире ҡайтарып, күрше Идлиб провинцияһы менән административ сик йүнәлешенә һәм М5 Хама-Алеппо шоссеһында, Идлиб провинцияһы 52 километр алыҫлыҡта «Джебхат ан-Нусра» һәм «Джейш аль-Изза» экстремист төркөмдәре урынлашҡан Хан-Шейхун ҡалаһына һөжүмгә күсте. Был районда булдырылған оборона линиялары Төркиә менән сиктәш Джебель-эз-Завия таулы төбәгендә ҡораллы оппозицияның төп плацдармына үтеү юлын ҡаплай. Халыҡ һаны яҡынса 50 мең кеше тәшкил итә. 10-11 август Сүриә армияһы Хан-Шейхунға көнсығышҡа һәм көнбайышҡа табан урынлашҡан ике торама пунктын — Әл-Хобәйт (әл-Хүбәйт) һәм Сукейкты штурм менән азат итеп, һөжүм итеүҙә хәл иткес һынылышҡа өлгәшә, был ҡаланы уратып алыуға булышлыҡ итә. Яулап алынған райондар 2012 йылдан Сүриә властары контроленән ситтә булған. Бер үк ваҡытта күрше Хама провинцияһының төньяғында ғәскәрҙәр Әл-Латамна — Кфар-Зейта — Зәкят линияһында террорсыларҙың оборона тәртибен өҙөп, уларҙы Хан-Шейхунға сигенергә мәжбүр итә. 19 августа Сүриәнең Хәрби һауа көстәре Маарет-Нааман ҡалаһынан Хан-Шейхунға, Идлиб деэскалация зонаһының көньяғына китеп барған бронетехника колоннаһына һөжүм итә. Шул уҡ көндө Сүриә ғәскәрҙәре Хама провинцияһының төньяғында урынлашҡан күрше Морик ҡалаһында 9-сы Төркиә күҙәтеү посын бикләп, Хан-Шейхун ҡалаһына инә. 21 августа Сүриә ғәскәрҙәре Хан-Шейхун ҡалаһын үҙ контроленә алды. Хан-Шейхунды азат итеү өсөн, ҡоралланғн оппозицияның башҡа ике форпосты торған Сүриә армияһына Маарет-Нааманға һәм Кфар-Сиджнаға юл асыла.
Операция барышында Төркиә ғәскәрҙәре һәм уларҙың союздаштары Сүриәнең сик буйындағы Рас-әл-Айн һәм Эт-Телль-әл-Абьяд ҡалаларын, күрше райондарҙы контролдә тотто, ошо рәүешле Сүриә-Төркиә сигенән үтеүсе М4 стратегик шоссены киҫеп, контролдә тотто.
Сүриә революцион һәм оппозицион көстәренең милли коалицияһы
Милли коалиция Бәшәр Асад ғәскәрҙәренә ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙе көйләргә һәм баш күтәреүселәр контроле аҫтында булған төбәктәр менән идара итергә ниәтләй. Сүриә милли советының (СНС) Мәскәүҙәге вәкиле Мәхмүт әл-Хәмзә белдереүенсә : «Яңы коалиция декларацияһы ҡабул ителде. Унда тәүге пункт Асада режимын боҙоу һәм уның менән диалогтан баш тартыу күрһәтелә. Йәғни унда революцияның төп лозунгылары бар».
Ислам коалицияһы
2013 йылдың сентябрь аҙағында Сүриәләге бер нисә ҙур баш күтәреүселәр төркөмө Сүриә революция һәм оппозиция көстәре, көнбайыш донъя уны режимға ҡаршы тороусыларҙың законлы вәкиле тип иҫәпләгән милли коалицияның өҫтөнлөгөн кире ҡаҡты. Ҡораллы оппозицияның 13 бригадаһы Сүриә Ирекле армияһы составынан сыҡҡан һәм радикаль исламсыларҙың үҙҙәренең хәрби альянсын ойошторған. Улар араһында — Сүриәләге Әл-Ҡаидә филиалы — Джебхат-ән-Нусра, һәм Сирия Ирекле Армияһының өс һөҙөмтәле ойошторолоуы — Лива ә-Тавхид, Лива әл-Ислам һәм Әһрәр әш-Шам. Яңы йыһат берәмеге үҙен «Ислам Коалицияһы» тип йөрөтә. Үҙ ваҡытында уларҙың өсөһө лә Ҡушма Штаттарҙан хәрби ярҙам алған. Яңы йыһат берәмеге үҙен «Ислам Коалицияһы» тип йөрөтә. Исламсылар командиры махсус матбуғат релизы сығарҙы, унда әйтелгәнсә, «Сүриә милли коалицияһы» беҙҙән ситләшә, шулай уҡ беҙ ҙә уның вәкәләттәрен танымайбыҙ. Беҙ бөтә граждан һәм хәрби төркөмдәрҙе законлылыҡтың берҙән-бер нигеҙе булған шәриғәткә нигеҙләнгән аныҡ исламда берләшергә саҡырабыҙ". «Ислам коалицияһы» ниндәй ҙә булһа көнбайыш ярҙамынан баш тартыуҙы талап итте һәм ҡорал буйынса элекке ағай-энеләре Сүриә ирекле армияһына ҡаршы пропаганда кампанияһын башлай. Шулай итеп, Сүриәләге Америка союздаштары асыҡтан-асыҡ йыһат яғына күскән.
Ырыу-ҡәбилә факторы һәм уның Сүриәләге хәлгә йоғонтоһо
Ҡәбилә структураларының һәм ҡәбилә юғары ҡатламының үҙәк власть менән мөнәсәбәттәре һәр ваҡыт ҡатмарлы һәм үҙгәреүсән булған. Хәфез Асад (1970 йылдан һуң) осоронда ҡәбиләләргә ҡарата сәйәсәт һығылмалы, илдең ярымсүл райондарын контролдә тотоу өсөн тоҡом структуралары һәм уларҙың лидерҙары менән мөнәсәбәттәрҙе яйға һалыу кәрәклеген иҫәпкә алыусы була башланы. Режимға лояль булғанда бедуин ҡәбиләләренә үҙ территорияһында именлекте һәм тотороҡлоҡто тәьмин итеү хоҡуғы бирелә. Бының өсөн улар властарҙан финанс ярҙамы, еңел ҡорал, элемтә саралары, транспорт алған. Ҡәбилә лидерҙары — урындағы һәм үҙәк закондар сығарыу органдарында, бер төркөм ҡәбиләләрҙән сыҡҡан кешеләр — армия һәм гражданлыҡ институттарында, Эске эштәр һәм ауыл хужалығы министрлыҡтарында, президент хакимиәтендә күрһәтелгән. Властар сөнни ғәрәп ҡәбиләләрен эске сәйәсәтендә лә файҙаланған. «Ғәрәпләшеү» планы сиктәрендә 1970-се йылдар башында ҡурдтар традицион йәшәгән урындарға Шаммар һәм Таи ҡәбиләләре ғәрәптәре күсерелә. Шаммар ҡәбиләһенең ҡораллы отрядтары курд сығыштарын баҫтырыу өсөн файҙаланылған.
Сүриәлә граждандар һуғышында сит илдәрҙең ҡатнашыуы
Конфликтты күрше дәүләттәргә таратыу: конфликт бер нисә илгә ҡағылды, уларҙы хәрби көстәрен сикле ҡулланырға мәжбүр итте.
Хәрби енәйәттәр
Нави Пиллэй раҫлауынса, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Кеше хоҡуҡтары буйынса идаралығында балаларҙы язалау, тотош ғаиләләрҙе, шул иҫәптән сабыйҙарҙы үлтереү тураһында документлаштырылған хәбәрҙәр бар.
Ҡасаҡтар
Киҫкенләшкән ҡораллы конфликт арҡаһында хәрби хәрәкәттәр биләмәһенән китергә теләгән ҡасаҡтар күбәйә.
Конфликтты көйләү буйынса дипломатик тырышлыҡ
2012 йылдың ғинуарында Ғәрәп дәүләттәре лигаһы Сүриә көрсөгөн көйләү буйынса, Бәшәр Асад тарафынан власты вице-президент Фәруҡ әш-Шарға тапшырыуҙы, милли берҙәмлек хөкүмәтен булдырыуҙы, сит ил күҙәтеүселәре ҡатнашлығында һайлауҙар үткәреүҙе, хәүефһеҙлек хеҙмәттәрен реформалаштырыуҙы, яңы конституция әҙерләүҙе һәм уны бөтә халыҡ референдумында раҫлауҙы күҙ уңында тотҡан үҙенең планын тәҡдим итте. Планда шулай уҡ граждандарға ҡаршы енәйәттәрҙе тикшереү буйынса бойондороҡһоҙ комиссия ойоштороу ҡаралғайны.
Ямаева Лариса Әсхәт ҡыҙы
Биографияһы
1982—1983 һәм 1987—1994 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтында ассистент, өлкән уҡытыусы һәм доцент вазифаларында эшләй.
2004 йылда «тарих фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай
Белебеевский сельскохозяйственный листок
Әҙәбиәт
Белебеевский сельскохозяйственный листок: [Библиография периодических изданий России. № 279] // Беляева Л. Н., Зиновьева М. К., Никифоров М. М. Библиография периодических изданий России, 1901—1916. — Л.: [ГПБ], 1958. Т. I: А—З. — С. 63.
Ливенцовка ҡәлғәһе
Һүрәтләнеше
Матбуғатта уны «Европаның боронғо ҡәлғәһе», «Дон Торяһы» тип атайҙар.
Археология комплексы федераль милектә булғанлыҡтан, Дондағы Ростов властары уны тотоуға аҡса бүлә, ә федераль властар, ҡайһы бер сәбәптәр арҡаһында, уны финанслай алмай.
Миһримаһ Солтан мәсете
Миһримаһ Солтан мәсете (Mihrimah Sultan Camii) — XVI быуатта төҙөлгән Истанбулдағы мәсет.
Мәхмүт-паша мәсете
Миһримаһ Солтан мәсетенә оҡшаш.
Истанбулдың районында, Дәфтәрдар (Defterdar Caddesi) һәм Зал Паша (Zal Paşa Caddesi) урамдары араһында урынлашҡан. Комплекс составында мәсет, мәҙрәсә, төрбәләр һәм фонтан бар.
Корё
Корё — Корея ярымутрауындағы дәүләт, 935 йылда Силла дәүләте ҡолағандан һуң барлыҡҡа килгән һәм 1392 йылда Чосон династияһы хакимлыҡ итә башлауына тиклем йәшәгән дәүләт. <!-- Название «Корё» является сокращением от Когурё, одного из трёх раннефеодальных государств Кореи, объединённых Силлой в 668 году. Современное слово «Корея» происходит от «Корё».
Политическая структура
В официальных документах Корё именовало себя империей. Столица Кэсон называлась «столицей империи (皇都)», королевский дворец — «императорским дворцом(皇城).» Другие термины, такие как Ваше Величество (陛下), Принц (太子), Императрица (太后), также предполагают императорский статус государства. После монгольского нашествия термин «империя» к Корё больше не применялся ввиду оккупации страны монголами.
Пятый король династии, Кёнджон (경종, 景宗) провёл земельную реформу под названием Чонсигва (전시과, 田柴科), а шестой король, Сонджон (성종, 成宗) назначил новых наместников каждого уезда.
Шам Сөләймәниә мәсете
Сөләймәниә мәсете, Сөләймән I тарафынан 1554—1559 йылларда Дамаск ҡалаһында (төрөксә Шам) Синан архитекторы проекты буйынса төҙөлгән мәсет. Мәсеттә Ғосман империяһының һуңғы солтаны Мәхмәт VI ҡәбере бар.
Разин Андрей Владимирович
Биографияһы
2003 йылда ЦСКА-ға күсә, аҙаҡтан «Авангард», шунан тағы ла магнитогорскиҙың «Металлург», Тверь ҡалаһындағы МВД хоккей клубтарында уйнай. 2007 йылдың февраль айында Юғары лигала уйнаған «Химик» хоккей клубына ҡушыла. 2006/07 йылдар миҙгеле тамамланыуы менән уйынсы карьераһын ҡалдыра.
Бобров дивизионы
2009/2010 йылдар миҙгеле
Был миҙгелдә Континенталь хоккей лигаһы командалары географик принцип нигеҙендә икешәр дивизиондан торған Көнсығыш һәм Көнбайыш конференцияларына бүленде. Бобров дивизионы Көнбайыш конференцияһы составына индерелде. Уның командалары:
2011/2012 йылдар миҙгеле
Дивизионға словакияның «Лев» командаһы керә.
КХЛ 2017/2018 йылдар миҙгеленән башлап
Дивизион һәм Лига составынан «Медвешчак» командаһы сығарыла.
Янкелевич йорто
Тарихы
Таганрог ҡалаһының Петровская урамындағы 32-се йорт Некрасов тыҡрығы менән урам сатында урынлашҡан. XIX быуаттың һуңғы сирегендә төҙөлгән. Был ҙур булмаған, оҙон, кирбестән һалынған, бер ҡатлы, яҡынса 400 һум менән баһаланған йорт була. XIX быуаттың һуңғы сиреге аҙағында йорттоң өс тол ҡалған хужаһы була: старший советниктың тол ҡатыны Александра Гире, коллежский советниктың тол ҡатыны Екатерина Обыденнаяға һәм генерал-майорҙың тол ҡатыны Рындинаға. Барлыҡ өс тол ҡалған ҡатын да урыҫ һынсы-монументалист Иван Петрович Мартостың ир туғаны Мартос менән туғанлыҡ ептәре менән бәйләнгән була.
Токио фонд биржаһы
Биржаның эшмәкәрлеге
Японияла әйләнештә булған бөтә акцияларҙың 80 проценты Токио фонд биржаһында һатыла һәм һатып алына. Илдәге 1,3-1,5 миллион акционерҙар фирмаһының 1517-һе ошонда теркәлгән, әммә етештерелгән бөтә тауарҙар һәм хеҙмәттәрҙең 25 проценты улар иҫәбенә тап килә.
Биржаның тарихы
XIX быуаттың 90-сы йылдары уртаһында биржа яңы бинаға күсә, уның ҡоролошо үҙгәрә — ике партнёрҙан торған ширҡәт урынына акция тотоусыларҙың сикләнгән даирәһе ҡатнашлығындағы акционерҙар йәмғиәте барлыҡҡа килә. Ваҡыт үтеү менән дәүләт облигациялары күбәйә — ул замандағы башҡа илдәрҙәге кеүек, Япония хөкүмәте лә хәрби ҡеүәтте үҫтерергә тырыша һәм, эре капиталистарҙың аҡсаларын йәлеп итеп, оборона бюджеттарын арттыра.
Кизитиринка ҡаласығы
Кизитиринка ҡаласығы — Дондағы Ростовтың хәҙерге Пролетар районы территорияһында урынлашҡан боронғо тораҡ. Тикшеренеүселәр уны «меот ҡаласығы» категорияһына индерә, уның барлыҡҡа килеүенә һәм үҫешенә Рим мәҙәниәте йоғонто яһаған, тип күҙаллай. Шул осорға Ростов һәм Темерник ҡаласыҡтары ла ҡарай. Кизитиринка ҡаласығы Кобяков ҡаласығынан түбәнерәк, Дон һәм Үле Дон йылғаларының уң ярында урынлашҡан.
Тарасов дивизионы
2018/2019 йылдар миҙгеле
Түбәнге Новгородтан «Торпедо» Көнсығышҡа күсә, ә Мәскәүҙән «Динамо» менән Череповецтан «Северсталь» урынына Бобров дивизиоынан «Слован» һәм Минскиҙан «Динамо» хоккей клубтары килә.
Эдгар По
Тормош һәм ижад юлы
Биш йыл самаһы (1815—1820) Алландар Европала йәшәй, шунан кире Америкаға күсеп киләләр. Финанс хәлдәре хөрт була, әммә 1825 йылда Джон Аллан 750 000 доллар мираҫ ала (ул заман өсөн ғәйәт ҙур аҡса) һәм ғаиләнең эштәре тағы алға китә. 1826 йылда Эдгар По Шарлотсвилл ҡалаһындағы Вирджиния университетына уҡырға инә. Унда ул латин һәм грек, француз, итальян, испан телдәрен өйрәнеү курстарын һайлай. Уҡыу көнө уның 9.30 уҡ тамамланған, ҡалған ваҡытта әҙәби китаптар уҡырға һәм өй эшен әҙерләргә тейеш булғандар. Ләкин ул һәм уның кеүек бай балалары шарап һәм кәрт уйындары менән мауығалар. Уҡыу йылының аҙағына Эдгарҙың бурыстары 2500 доллар тәшкил итә, уларҙың 2 меңе — кәрт бурыстары. Үгәй атаһы бурыстарҙы ҡаплауҙы талап иткән хат ала һәм шунда уҡ Шарлотсвилға килә, ғауғалы һөйләшеү була. Һөҙөмтәлә Аллан тик китаптар һәм күрһәтелгән хеҙмәттәр өсөн генә түләй (бурыстың ундан бер өлөшөн), шуға күрә, имтихандарҙы яҡшы биреүгә һәм уңышлы уҡыуға ҡарамаҫтан, Эдгарға Шарлотсвилдан китергә тура килә. Оҙаҡламай Аллан уны өйҙән ҡыуып сығара. Эдгар Норфолкҡа, һуңынан тыуған ҡалаһы Бостонға юллана. Бостонда ул осраҡлы рәүештә йәш нәшриәтсе һәм типограф Томас Кэлвин менән таныша һәм уның ярҙамында «Тамерлан һәм башҡа шиғырҙар» исемле тәүге шиғри йыйынтығын баҫтыра. 40 биттән торған 50 дана китап сыға, улар 12,5 центҡа һатыла. Ә 2009 йылда билдәһеҙ коллекционер беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән был йыйынтыҡты 662 500 долларға һатып ала.
1849 йылдың апрелендә Эдгар Поға Кентуккиҙан уның ижадын хөрмәтләүсе Эдуард Паттерсон исемле бай кешенән хат килеп төшә. Был хатта Паттерсон Поға ил күләмендә журнал булдырырға тәҡдим итә. По шатланып риза була, улар Сент-Луиста осрашып алдағы пландар тураһында һөйләшергә килешәләр. По, юл ыңғайы лекциялар туры ойоштороп, компаньоны менән осрашыуға китә. Филадельфияла сағында По иҫергәнсе эсә, лекциялары ятҡан саквояжды, юлға аҡсаһын юғалта, шулай ҙа дуҫтары ярҙамында Ричмондҡа тиклем барып етә. Унда По йәш сағында ғашиҡ булған Сара Эльмира Ройстер менән мөнәсәбәттәрен яңырта, һөҙөмтәлә уға кейәүгә сығырға тәҡдим яһай. Эльмира был ваҡытта бай тол ҡатын була, шуға По Паттерсон менән килешеүе тураһында онота, өйләнгәндән һуң унһыҙ ҙа үҙ журналы хаҡындағы хыялын тормошҡа ашырырмын, тип уйлай. Һәр ваҡыттағыса, никахҡа берҙән-бер ҡаршылыҡ булып Поның эскелеге тора. Ул был мәсьәләне айыҡлыҡ йәмғиәтенә инеп хәл итә. Туй 17 октябргә билдәләнә һәм шул ваҡытҡа тиклем По Филадельфияла һәм Нью-Йоркта эштәрен тамамлап килергә була. Әммә юлда Балтимор ҡалаһында уны яртылаш һуштан яҙған, үҙ аллы йөрөй һәм бәйләнешле һөйләй алмаҫлыҡ хәлдә табалар. Уны дауаханаға һалалар, хәле яҡшырғанда ул табипҡа Ричмондта ҡатыны булыуы тураһында әйтә, әммә был хәлгә нисек юлығыуы хаҡында иҫенә төшөрә алмай. Шунан яҙыусының хәле тағы насарая һәм ул 1849 йылдың 7 октябрендә вафат була. Үлеменең сәбәбен аныҡ ҡына атау мөмкин түгел, сөнки барлыҡ документтар, шул иҫәптән үлем тураһында таныҡлыҡ та (әгәр ҙә ул булһа) юғалған. 8 октябрҙә Эдгар Поны ерләйҙәр.
Ижады
Поның психологик новеллаларының төҙөлөшөндә иң мөһим урынды арауыҡ һәм ваҡыт категориялары биләй. «Бәләкәй мискә амонтильядо», «Ашерҙар йортоноң һәләкәте», «Лигейя», «Береника», «Морелла», «Ҡоҙоҡ һәм маятник» хикәйәләрендә арауыҡ ябыҡ һәм сикләнгән, кеше унда донъянан алып ташланған. Икенсе новеллаларҙа (мәҫәлән, «Ҡара бесәй»ҙә) физик сикләнгәнлек рухи менән алмашына, геройҙың аңы донъянан айырылған, уның йәшәүе һәләкәт, үлем өсөн пролог ҡына кеүек тойола. Поның психологик хикәйәләрендә ваҡыт категорияһы аныҡ тарихи һәм хронологик мәлгә бәйле түгел. Һәләкәт йәки үлем алдынан аңланған йәшәүҙең бер мәле күрһәтелә, ул бер үк ваҡытта ыҡсым да, сикһеҙ ҙә. Уға геройҙың үлем алды ғазабы ла, уның барлыҡ үткәне лә һыя.
Айя Суфия
Византия империяһы осоро
Собор төҙөлөп бөткәндән һуң бер нисә йыл үткәс, ер тетрәү ваҡытында уның ҡайһы бер ерҙәре, шул иҫәптән йәлпәгерәк итеп төҙөлгән көмбәҙе лә емерелә:
Архитектураһында һәм биҙәлешендә ислам элементтары
Изге София соборы мәсет итеп үҙгәртеп ҡоролғандан һуң уның бинаһы аҡрынлап үҙгәртелә башлай. Айя-Суфияның манаралары төрлө ваҡытта эшләп ҡуйыла: көньяҡ-көнбайышындағы беренсе кирбес манара - солтан Мәхмәт II осоронда, төньяҡ-көнсығыштағыһы - Баязит II идара иткәндә, көнбайыш өлөшөндәге ике манараны танылған архитектор Синан Сәлим II һәм  Морат III солтандар осоронда төҙөй.
Пародия
Пародия — махсус әҙәби әҫәр. Пародия башҡа әҙәби әҫәрҙәрҙән көлә, үсекләй.
Ерҙе өйрәнеүсе фәндәр
Ерҙе өйрәнеүсе фәндәр — Ер планетаһын өйрәнеүсе фәндәрҙең дөйөмләштерелгән исеме.
Дронов йорто
Тарихы
1862—1880 йылдарҙа йорт сауҙагәр В. П. Третьяков ғаиләһенә ҡарай. 1890 йылда инде йорт үҙ-ара кредитлау ойошмаһыныҡы була. 1898 йылда йорттоң хужаһы сауҙагәр П. И. Трахтеров, ә 1906—1915 йылдарҙа урядник С. И. Дронов була.
Ҡәҙер кисәһе
Тарихы
Ошо төндә Мөхәммәт саллалаһу ғәләйһис-сәләм янына Ябраил фәрештә килә һәм яҙмалы төргәк күрһәтеп: «Уҡы!» — ти. (Әл-Ғәләҡ сүрәһе, Ҡөрьән)
Урыҫ әҙәбиәтендә
Урыҫ әҙәбиәтендә Александр Пушкин, Михаил Лермонтов, Федор Тютчев, Федор Достоевский, Лев Толстой Ислам темаһына мөрәжәғәт иткән классиктар. Пушкин аһәңле «Подражания Корану» теҙмәһен ижад иткән;Ислам илдәрен яратып Лев Гумилев һүрәтләгән.
И. А. Бунин. «Ночь Аль-Кадра»
Ҡәҙер кисе. Бөләңгерт үңергә
Червона рута (ансамбль)
Тарихы
1986 йылда «Червона рута» ансамбль тарҡала, төркәм карьераһын София Ротаруҙан башҡа дауам итергә ҡарар итә һәм элеккесә халыҡ йырҙарына кире ҡайта. Был йырсы өсөн көтөлмәгән хәл була һәм ауыр кисерештәр тыуҙыра.
Одесса
Одесса (Одеса) — Украинаның көньяҡ-көнбайышында Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ ярына урынлашҡан ҡала һәм община. Одесса өлкәһенең һәм Одесса районының административ үҙәге. Украинаның Хәрби-диңгеҙ көстәренең төп хәрби-диңгеҙ базаһы. Герой-ҡала.
Эре диңгеҙ сауҙа порты. Туризм һәм сауҙа үҫешкән, элек металл эшкәнтеү һәм машиналар эшләү, дарыуҙар һәм туҡланыу ризыҡтарын етештереү тармаҡтары алға киткән була. Эре фәнни-белем биреү үҙәге.
Тарихы
1362 йылда Зәңгәр һыуҙағы һуғыш һөҙөмтәһендә яр буйҙарын башында кенәз Ольгерд торған Бөйөк Литва кенәзлеге баҫып ала. Ләкин литвалар тик XV быуат башында ғына бында Коцюбеев тип аталған замогын һәм порт пристанен һала (тарихи яҙмаларҙа 1415 йылда тәүге тапҡыр осрай) ). 1484 йылда был ерҙәрҙе Ғосман империяһы яулап ала. XV йөҙ йыллыҡ аҙағына Качибей мөһим сауҙа ҡалаһы булып китә.
XVIII — XX быуат башы
Рәсәй империяһы 1794 йылда Ҡара диңгеҙҙә, хәрби-диңгеҙ һәм сауҙа порты булараҡ, хәҙерге заман ҡалаһына нигеҙ һалған, тип иҫәпләнелә, когда 7 июня императрица Екатерина II издала рескрипт об основании гавани в Хаджибее, а 2 сентября были освящены строительные площадки и заложены первые камни в основание трёх городских храмов: Святой Троицы, святителя Николая и святой Екатерины.
1800 йылдан алып, Павел I аҡсалата субсидияларҙан тыш, ҡалаға бер нисә мөһим льгота бүләк иткәндән һуң халыҡ һаны ла арта, шулай уҡ сауҙа эше лә йәһәтерәк үҫешә башлай. 1802 йылда Одессала 9000 кеше йәшәй, 39 сәнәғәт предприятиеһы, 1564 йорт, 1813 йылда — 35000 кеше һәм 2600 йорт була; сауҙа-сәнәғәт әйләнешенән килгән табыш ун тапҡырға, хатта унан да артығыраҡҡа арта, ә бит ҡала ул осорҙа урыҫ-төрөк һуғышынан (1806—1812), ватан һуғышынан һәм чума сиренән (1812—1814) зыян күрә.
Бойондороҡһоҙ Украина составында
2013 йылдың ноябренән 2014 йылдың 2 майына тиклем ҡалала Евромайҙан яҡлылар һәм уға ҡаршылар араһында ҡапма-ҡаршылыҡ килеп тыуа, һөҙөмтәлә 50-гә яҡын кеше һәләк була һәм Одесса Профсоюздар йортонда янғын сыға.
Власть
Рәсәй империяһында Одесса Херсонской губернияһы Одесса өйәҙенең үҙәге була.
Одесса ҡала башлығы ҡарамағындағы буйһонған Одесса ҡала советы  ҡалаға идара итә. Башҡарма орган — ҡала советының башҡарма комитеты (исполком).
Транспорты
Хәҙерге ваҡытта Одесса портынан даими пассажир суднолары йөрөмәй. Украинаның Министрҙар кабинетының 2013 йылдың 11 майындағы 548-р «2038 йылға тиклем Украинаның диңгеҙ порттарының үҫеш стартегияһын раҫлау тураһындағы» күрһәтмәһендә, киләсәктә Одесса порты тулы күләмдә пассажир ташыуҙы һәм круиз лайнерҙарын хеҙмәтләндереүҙе ғәмәлгә ашырыу тураһында әйтелә. .
Татар нәхүенең мохтасары (М. Өмөтбаев)
Тарихы
М. Өмөтбаевтың грамматикаларынан «Татар грамматикаһы»  үҙенең теоретик һәм материаль базаһы менән башҡаларҙан бик айырыла.
«Татар нәхүенең мохтасары»
Шулай уҡ тәүге сифатҡа хәрефтәр өҫтәү юлы менән:һап-һары, ап-аҡ; йәнә сифаттар алдына сөм-ҡара, сөм-ҡыҙыл.
Ғәлимов Вәхит Ғәзим улы
Биографияһы
1941 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.
Нурмөхәмәтов Рәшит Мөхәмәтбарый улы
Картиналары
Рәшит Нурмөхәммәтов үҙ ижадында хеҙмәт кешеһе йөҙөн эҙләүҙә «ҡырыҫ стиль» аша ла үтә. Уның «Төньяҡ сигендәге эш көндәре» (1972—1974), «Поляр арьяғына тәүге үткенсе» (1974) һәм башҡа шундай үҙенсәлекле эштәре бар. Иң яҡшы картиналары — «Нефть крайында» (1969), «Шәриғәт ҡорбандары» (1953—1969. Киндер, майлы буяу).
Мырҙағәлимов Ғәзиз Ғәбиҙулла улы
Мырҙағәлимов Ғәзиз Ғәбиҙулла улы (15 август 1923 йыл — 11 июнь 1990 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, орудие командиры, кесе сержант. Советтар Союзы Геройы (1944).
Филевский йорто (Таганрог)
Архитектураһы
Горизонталь буйынса ете тәҙрәле бер ярым ҡатлы йорт иртә классицизм стилендә төҙөлгән. Инеү ишеге бинаның һул өлөшөндә яһалған. Йорт ихатаһына инеү декоратив тимер рәшәткәле һәм колонналы тимер ҡапҡа аша, ул уң яҡта.
Вәлиуллин Рәхимйән Хаммат улы
Биографияһы
Вәлиуллин Рәхимйән Хаммат улы 1935 йылдың 17 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуған. 1962 йылда Башҡорт медицина институтын тамамлағандан һуң, тыуған Бөрйән районына хирург булып килә һәм 47 йыл дауамында хеҙмәт эшмәкәрлеген Бөрйән үҙәк район дауаханаһына арнай. 1963 йылдан — баш табип урынбаҫары, 1999 йылдан — хирургия бүлеге мөдире. Райондың ауыр шарттарында эшләгәндә, ул хирургик ярҙамды заманса талаптар кимәленә еткереү өсөн күп көс һала. Районда тәүге тапҡыр гемотрансфузия индерә, бушлай донорлыҡты үҫтереүгә башланғыс һала. Күп йылдар дауамында районда берҙән-бер хирург булараҡ, уға был фәндең бөтә йүнәлештәрендә хирургик ярҙам күрһәтергә тура килә. Тораҡ пункттарҙың алыҫлығын һәм юлһыҙлығын иҫәпкә алып, уға йыш ҡына операция эштәрен фельдшер-акушерлыҡ пункттарында башҡарырға тура килә, ләкин быға ҡарамаҫтан Р. Х. Вәлиуллин хирургияла яҡшы күрһәткестәргә өлгәшә. Эшләгән осоронда ул 30 меңдән ашыу операция яһай.
Сәйетов Ғабдулхай Сәйет улы
Биографияһы
1942 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.
1943 йылдан башлап Көньяҡ, 3-сө Украина һәм 1-се Белоруссия фронттарында хеҙмəт итə.
Халибов йорто
Халибов йорто (Кузьменко-Полонский йорто) — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһындағы бер ярым ҡатлы йорт. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ (1992 йылдың 18 ноябрендәге 301-се ҡарар).
Ишҡолов Ғәтиәт Абдулла улы
Батырлығы
Ишҡолов Ғәтиәт 1944 йылдың 9-10 декабрендә үҙенең установкаһында беренсе булып Челёвцы (Чехословакия) торама пунктына бәреп инә һәм көслө, тотҡарлыҡ итеүсе артиллерия уты аҫтында өс тапҡыр дошманға һөжүм итә, танкыға ҡаршы орудиены, миномёт батареяһын, һигеҙ пулемёт нөктәләрен, ҡырҡҡа яҡын һалдатты юҡ итә .Ошо алышта батыр офицер һәләк була.
Электрон музыка
Барлыҡҡа килеүе
Механик, электрон эстәлекле бер нисә инструмент барлыҡҡа килә. Улар камилыраҡ электрон инструменттарҙың үҫешенә юл һала.
Магнит плёнкаһы өсөн электроакустик музыка
Өҙлөкһөҙ ташыуыста түбән сифатлы магнитлы яҙыу ҡоролмалары 1900 йылдан алып ҡулланыла. 1930 йылдар башында киноиндустрия фото-оптик тауыш яҙыу ысулын фильмдарҙы тауышлы итеү өсөн ҡуллана башлай. Шул уҡ ваҡытта немец AEG электроника компанияһы 1935 йылдың авгусында Берлин халыҡ-ара радиокүргәҙмәһендә күрһәтелгән беренсе магнит яҙыу аппаратын — K-1 «Magnetophon»-ды.
XXI быуат
Ундай эшкәртелеүгә Жарра, Space, Вангелиса, Tangerine Dream музыкаһы дусар була.
Балыҡсы
Тарих
Балыҡсы башҡорттары шулай уҡ 1735—1740 йылдарҙағы ихтилалдарҙа әүҙем ҡатнашҡандар. 1736 йылдың 19 ғинуарында А. И. Тевкелев етәкселегендәге каратель отрядтары балыҡсыларҙың Һөйәнтүҙ ауылына килеп, унда йәшәгән халыҡты ҡаты язалап үлтерәләр. Бының тураһында П. И. Рычков үҙ күҙе менән күргәндәрен артабанғыса яҙып ҡалдырған:"«...близ тысячи человек с женами и детьми их во оной деревне перестреляно и от драгун штыками, а от верных башкирцев и мещеряков копьями переколото; сверх того сто пять человек собраны были в один амбар и тут огнем сожжены... при чем всего удивительнее, что многие из тех воров, будучи в огне, имевшиеся в амбаре копья со многими хульными и бранными словами на стоящих тут драгун выбрасывали и нескольких там по­ ранили... И таким образом вся оная дерев­ня Сеянтусы и жители с их женами и детьми от мала до велика через одну ночь огнем и оружием погублены, а жилища их в пепел об­ращены»" Тевкелевҡа «Тәфтиләү» башҡорт халыҡ йырында хурлыҡ тамғаһы ҡуйылған. Балыҡсылар, башҡа башҡорттар кеүек Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуының шарттарын үтәп, Рәсәйҙең барлыҡ һуғыштарында ҡатнашҡандар.
Ҡырым походы (1675-1676)
Ваҡиғалар барышы
Казактар барлығын белгәс, Ҡырым ханы үҙенең ярандары менән тауҙарға ҡаса. татарҙарҙың ҡайһы берҙәре уның артынан эйәрә, ҡайһы берҙәре нығытылған ҡәлғәләрҙә тороп ҡала. Самойл Величка йылъяҙмаһы буйынса, ҡалған татарҙарҙың күпселеге үлтерелә.
Казактарҙың бер өлөшө татар әләмдәре аҫтында хан башы артынан юлға сыға. Иҫән ҡалған татарҙарҙан ғәскәр йыйып, хан казактарға ҡаршы һуғышҡа ынтыла. әммә казактарҙың артында татар әләмдәрен күреп, алдана, уларҙың ярҙамына өмөтләнеп, ҡаты алышҡа барып инә. Һөҙөмтәлә алданған хан әсирлектән көскә ҡотола, ә бер нисә мең татар юҡ ителә йәки әсирлеккә төшә.
Поход һөҙөмтәләре
Иван Сирко христиандарға Рәсәйгә һәм Ҡырымға барыу араһында һайлау мөмкинлеге бирә: дүрт мең кеше беренсеһен һайлай, өс меңе икенсеһен һайлай.
Салауат (спорт-концерт комплексы)
Комплекстың тасуирлауыы
Майҙаны 4000 м² булған боҙ һарайы үҙ эсенә 1500 урынлыҡ боҙ аренаһын ала. Кәрәк саҡта 2200 урынлыҡ концерт залына әүерелә, бынан тыш ике фитнес-зал, кафе бар. Комплекстың боҙонда шайбалы хоккей һәм фигуралы шыуыу бүлектәре тәрбиәләнеүселәренең күнегеүҙәре үтә. Боҙ һарайы һәм бассейн үҙ-ара үткәлек менән тоташа. Комплекста ҡыш һәм йәй көндәрендә конькиҙа шыуыу ойошторола, йөҙөү, фигуралы шыуыу, аэробика буйынса спорт секциялары, бейеү класстары, көс талап итә торған класстар эшләй. «Салауат» СКК алдындағы майҙанда шулай уҡ төрлө йәмғиәт саралары үтә, мәҫәлән, спорт инвентары йәрминкәләре, Салауат ҡалаһы мәктәптәрендә уҡыуҙы тамамлаусылары байрамдары — Һуңғы ҡыңғырау, спорт ярыштары.
Адресы
Башҡортостан, Салауат ҡалаһы, Октябрь урамы, 43-се йорт, тел. + 7 (3476) 32-55-92.
Ҡыҙыҡ факттар
Бында «Бигматур» музыкаль төркөмө «Был хоккей» («Это хоккей») йырына клип төшөрә.
Магуло йорто
Тарихы
Марк Спиридонович сит илгә икмәк сығарыу менән шөғөлләнә. Магулоның күп һандағы туғандары 1925 йылға тиклем йортҡа хужа булалар. Уларҙың береһе, Виргиния Спиридонова, 1836 йылда тыуған ҡарт ҡыҙ, фәҡирҙәрҙең йәмәғәт бағыусылығы директоры һәм комитет ағзаһы була. 1912 йылдың декабрь айында Виргиния Спиридонова сауҙагәр Герасим Депальдоның дәрүиштәр ҡуналҡаһы йортона иғәнә индергәне өсөн Изге Анна таҫмаһында миҙал менән бүләкләнә. Ярлыларға ярҙамы йәмғиәттә уның тураһында етеш йәшәүсе кеше тигән фекер тыуҙыра, был хәл һуңынан уны һәләк итә. 1918 йылдың 27 ғинуарында Петровская урамы, 46 (70) адресы буйынса урынлашҡан үҙ фатирында кеше талаусылар уны быуып үлтерә. Талаусылар унан ҡиммәтле әйберҙәр һәм аҡса талап итәләр, бер нәмә лә ала алмағас хужаны быуып үлтерәләр. Шунан һуң улар өйҙә бөтә нәмәне аҡтарып сығалар тик шулай ҙа бер ни ҙә тапмайҙар.
Анна Стэн
Анна Стэн (Anna Sten, төп фамилияһы Фесак йәки Фисакова ; 3 декабрь 1908 йыл, Киев, Рәсәй империяһы — 12 ноябрь 1993 йыл, Нью-Йорк, АҠШ) — СССР һәм АҠШ-тың рус сығышлы актрисаһы. 1929 йылда тиклем Советтар Союзы-нда киноға төшә, 1930 йылда эмиграцияға китә һәм карьераһын Европа менән АҠШ-та дауам итә.
СССР-ҙа карьераһы
Актриса карьераһы СССР-ҙа тиҙ темптар менән үҫешә. Ул 1927 йылда уҡ төп ролде күсһә, Барнеттың «Ҡыҙ менән тартма» комедияһында төшөп, 1927 йылда уҡ төп ролдәргә күсә. Һуңынан 1928 йылда «Земля в плену», «Мой сын» һәм «Белый орёл» фильмдарында төп ролдәр килә, илебеҙ кинематографы пионерҙарының береһе Яков Протазанов уның режиссеры була, ә Аннаның партнёрҙары — театр актёры Василий Качалов һәм режиссёр Всеволод Мейерхольд.
Ейәнсура
Тарих
Тәүге тапҡыр 1765 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Үҫәргән улусы составында иҫкә алына.
Лятошинский Борис Николаевич
Лятошинский Борис Николаевич (Борис Миколайович Лятошинський; (, Житомир, Рәсәй империяһы — 15 апрель 1968 йыл, Киев, Украина, СССР) — СССР украин композиторы, дирижёр һәм педагог, украин музыкаһында модернистик йүнәлешкә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Украина ССР-ының халыҡ артисы (1968). Ике Сталин премияһы лауреаты (1946, 1952).
Биографияһы
1918 йылда Киев изге Владимир университетының юридик факультетын, 1919 йылда Киев консерваторияһында  Р.М. Глиэрҙың композиция класын тамамлаған. 1920 йылдан Киев консерваторияһында уҡыта, 1935 йылдан — профессор (1935—1938 һәм 1941—1944 йылдарҙа — П.И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһы профессоры). 1944—1949 йылдарҙа — П.И.Чайковский исемендәге Дәүләт консерваторияһының музыка теорияһы кафедраһы мөдире.
ЙХЛ чемпионаты 2015/2016 йылдар миҙгелендә
Ярымфиналдар
1. «Локо» — 8. «Сибирские Снайперы» 3:0 (5:2, 3:0, 4:1)
Финал
1. «Локо» — 4. «Чайка» 4:1 (4:1, 1:2 Б, 4:2, 4:1, 6:3)
Дүртенсе уйын
Йәштәр хоккей лигаһы беренселеге
Йәштәр хоккей лигаһы беренселеге (ЙХЛ-Б, Первенство Молодёжной хоккейной лиги) — ЙХЛ клубтарының уртаҡ йыйылышында 2011 йылдың 27 июнендә барлыҡҡа килгән Йәштәр хоккей лигаһының икенсе дивизионы. 2015/16 йылдар миҙгеле тамамланғас йәштәр командалары араһында Рәсәй чемпионатын үткәреү хоҡуҡтары Рәсәй хоккей федерацияһына ҡайта һәм ЙХЛ беренселеге урынына Милли йәштәр хоккей лигаһы барлыҡҡа килә.
Тарихы
2016 йылдың 1 май көнөндә Йәштәр хоккей лигаһы беренселеген үткәреү хоҡуҡтары Рәсәй хоккей федерацияһына күсеүе билдәле була. ЙХЛ беренселеге башҡа үткәрелмәй һәм уның урынына Милли йәштәр хоккей лигаһы нигеҙләнә.
Командаларҙың лигала һөҙөмтәләре
2011 йылда дивизион барлыҡҡа килгәндән бирле ЙХЛ беренселегендә бөтәһе 42 команда ҡатнаша. Әлеге ваҡытта уйнаған командалар араһынан өсәү бер тапҡыр ҙа плей-офф ярыштарында ҡатнашмай ҡалмай. Таблицала ЙХЛ чемпионаттарында һәр миҙгелендә чемпионаттың даими өлөшөндә (һан — турнир таблицаһында урыны) һәм плей-оффта (төҫ менән күрһәтелгән) командаларҙың сығыш яһауҙарының һөҙөмтәләре күрһәтелгән. Тик төрлө конференциялар командалары төрлө уйындар һанын үткәргәнгә күрә, бындағы мәғлүмәт проценттар менән һаналған.
ЙХЛ суперкубогы
2016 — Учалы, «Горняк» Учалы — «Локо» Ярославль 1:5.
Киров һәйкәле (Дондағы Ростов)
Һүрәтләнеш
Һәйкәл скульптор З. М. Виленский һәм архитектор В. тарафынан ижад ителгән. Уң ҡулы өҫкә ҡарай һуҙылған фигура бөтә кәүҙәһе менән һынландырылған. Бронза фигура ҡыҙыл граниттан эшләнгән постаментҡа ҡуйылған. Киров эскерһеҙ йылмайыулы, көр күңелле итеп һүрәтләнгән. Пьедесталда Кировтың ВКП(б)-ның XVII съезында һөйләгән телмәренән өҙөмтә уйып яҙылған:
Тарихы
2005 йылдың октябрендә Киров һәйкәле ҡуптарып алына һәм бер туған Костьевтар оҫтаханаһына реставрациялау өсөн ебәрелә. Шул уҡ йылдың декабрь айында һәйкәл яңы урында яңынан тергеҙелә.
Төлкөсура Алдағолов
Төлкөсура Алдағолов (?— 1739) — Өфө өйәҙе Себер даруғаһы Көҙәй волосы башҡорт старшинаһы, 1735-1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе, батыр.
Шайтан-Көҙәй улусы
Шайтан-Көҙәй улусы —  Рәсәй империяһы Өфө өйәҙенең административ берәмеге, биләмәһе буйынса хәҙерге Салауат районы составына инә. Административ-территориаль реформалар, Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты (ВЦИК) Президиумының 1935 йылдың 31 ғинуарындағы ҡарары нигеҙендә Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы, Ҡыйғы районынан үҙәге Малаяҙ ауылында булған яңы Малаяҙ районын (1943 йылдан — Салауат районы) төҙөгәндән һуң булған.
Кавказ (станция)
Тарихы
1944 йылда Керчь тимер юлы күпере төҙөлә. Төҙөлөш комплексы шулай уҡ Кавказ яғынан Сенная станцияһынан Кавказ станцияһына тиклем һәм Ҡырым яғынан Ҡырым — Керчь участкаһы яҡынлашыу юлы төҙөүҙе лә үҙ эсенә ала. Беренсеһенең оҙонлоғо — 46, икенсеһенеке 18 саҡрым тәшкил итә. 1945 йыл дың февралендә күпер ҙе боҙ емерә.
Шәйғәлимов Рим Кәрим улы
Шәйғәлимов Рим Кәрим улы (24 февраль 1957 йыл — 27 июнь 2009 йыл) — Рәсәйҙең оппозициялағы сәйәси эшмәкәре. Һөнәре буйынса опера йырсыһы. Милләте башҡорт.
Дәүләтов Бәкер Рәхим улы
Дәүләтов Бәкер Рәхим улы  (23 май 1915 йыл, Өфө губернаһы, Бәләбәй өйәҙе, Иҫке Әмир ауылы — 31 март 1982 йыл, Тажик СССР-ы, Турсунзаде) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының пулемёт расчеты командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).
Глокалләшеү
Глокалләшеү нигеҙендә үҙәкһеҙләштерелгән һәм «ғәҙел» донъя идеяһы ята. Глокалләшеү моделдәре үҙ-үҙен ойоштороуҙың селтәр формаларына һәм мәҙәниәт-ара коммуникацияға нигеҙләнә. Тәүге глокаль ойошма — Glocal Forum, ул 2001 йылда ойошторолған. Маҡсаты — төбәктәрҙең үҫешен йылдамлатыу, локаль проблемаларға иғтибарҙы арттырыу.
Глокалләшеү универсаль тауарҙарҙы етештереү һәм ҡулланыу өлкәһендәге төп тенденцияларҙың төбәк формаларын алыуында, йәғни локаль баҙар үҙенсәлектәренә яраҡлашыуында сағыла. Трансмилли компаниялар менән глобалләшеүгә ҡаршы хәрәкәт араһында көрәш көсәйә барған осорҙа глокалләшеүҙе килештереүсе вариант тип ҡарарға була. Трансмилли корпорацияларҙың ҡайһы берҙәре глокалләшеүҙе төбәктәрҙә производстволар асыуҙы йәки ҡулланыусыларҙың ихтыяждарына һәм зауыҡтарына яраҡлашыуҙы күҙҙә тотҡан стратегия сифатында пропагандалай.
Дәүләтов Бәкер Рәхим улы
Батырлығы
«Советтар Союзы Геройы» исеме 1944 йылдың 15 ғинуарында бирелә.
Анамниялар
Үрсеүҙәре
Личинкалары (балағорттары) формалашҡас  көптө йыртып сыға һәм  һыу мөхитендә тереклек итеүҙе дауам итә. Һулыш айғолаҡтар ярҙамында башҡарыла.
Говард Лавкрафт
«Ктулху саҡырыуы» хикәйәһе
Хикәйә үҙ-ара бәйләнешле өс өлөштән тора. Ул Ктулху аллаһы менән бәйле тикшереүҙәр үткәргән Бостон ҡалаһы кешеһе Френсис Терстон яҙмалары рәүешендә бирелгән.
Балсыҡта һынландырылған дәһшәт
Ваҡиғалар Ктулху аллаһы төшөрөлгән сәйер барельеф тирәләй бара. Хикәйәсе үҙенең ике туған бабаһы профессор Энджелдың әйберҙәре араһында балсыҡ барельеф табып ала. Барельефты Уилкокс исемле скульптор ярым төш хәлендә эшләгән булған. Уны был мәлдә циклопик ҡалалар хаҡында галлюцинациялар эҙәрлекләй. Был ваҡытта ошондай һаташыуҙар күптәрҙе яфалай, улар араһында, тәү сиратта, рәссамдар, скульпторҙар, архитекторҙар, йәғни нескә тойоусы кешеләр була. Иртәгәһенә Уилкокс үҙенең ижад емешен профессорға илтә. Был барельеф 1907 йылда Яңы Орлеанда полиция дини секта ағзаларынан тартып алған һынға оҡшаған булып сыға.
Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының опера труппаһы
Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының опера труппаһы.
Көйәҙе районы
География
Пермь крайының көньяғында, Беүә убалы тигеҙлегендә һәм өлөшләтә Тылва ҡалҡыулығы битләүҙәрендә урынлашҡан. Көйәҙе районы Пермь крайының Чайковский, Барҙы, Елово һәм Чернушка райондары, Башҡортостандың Яңауыл һәм Тәтешле райондары менән сиктәш.
Халҡы
Районда урыҫтар — 66,2 %, удмурттар — 18 %, башҡорттар — 6 %, татарҙар — 6 %, сыуаштар — 3,8 % һәм башҡа милләт вәкилдәре йәшәй.
Кулеба Дмитрий Иванович
Куле́ба Дми́трий Ива́нович (Дмитро Іванович Кулеба;  19 апрель 1981 йыл) — Украина дипломаты. 2020 йылдың 4 мартынан Украинаның сит ил эштәре министры. 2020 йылдың 13 мартынан СНБО ағзаһы.
Биографияһы
2005 йылда — Украина Сит ил эштәре министрлығының юридик тәьминәт идаралығында өсөнсө секретарь.
2010—2012 —Украинаның сит ил эштәре министры секретариаты департаментының беренсе секретары, советник, бүлек начальнигы.
Йыһаншин Азат Надир улы
Биографияһы
2020 йылдың 1 сентябрендә Азат Йыһаншин Өфө «Нур» татар дәүләт театрының баш режиссёры итеп тәғәйенләнде.
Лепешинская Ольга Васильевна
Биографияһы
Һуғыштан һуң СССР ҡалалары һәм сит илдәр буйлап гастролдәрҙә була.
Факттар
Эстонияның Postimees баҫмаһы һорауына Лепешинская былай тип яуап бирә: «Сөнки Ҙур театрға Сталин килде. Буш ваҡыты булғанда, ул гел килә торғайны, үҙенең ялғанына ултыра ине, һәм беҙ Сталиндың театрҙа икәнен белә инек. Кулисалар артында бик күп йәш, яҡшы кейенгән ирҙәр барлыҡҡа килә. Сталин беҙҙең өсөн дә изге булған „Пламя Парижа “» балетын бик яратты. Сталин Оло театр өсөн бик күп эш башҡара, уның эргәһендә театр бер бөтөнгә әүерелә. Беренсе класлы музыканттар барлыҡҡа килә, ә оркестр үҙе балет һәм опера кеүек цехҡа әүерелә".
Шахтёр-ҡыҙылгвардеецтар обелискыһы (Константиновск)
Тарихы
Был Граждандар һуғышы ваҡытында Константиновск ҡалаһындағы ҡан иң күп түгелгән урын була. Тере ҡалыусыларҙың береһе, бронепоездың элекке яугиры М. В. Червонная шулай тип хәтерләй: «Ҡанға батҡан, ярам тере әсирҙәр бер-береһенең өҫтөндә ултырҙы һәм ятты. Һауа етмәгәнлектән һәм тығыҙлыҡтан 40 кеше тонсоғоп үлде. Ваҡыты-ваҡыты менән аҡ кпзпктпр амбар ишеген асып, әсирҙәрҙе һөйрәп сығарҙы һәм шунда уҡ уларҙы тураҡланы, штыктар менән сәнсеп үлтерҙе».
БАССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы үҙ вәкәләттәрен тормошҡа ашырыуҙы уның эшендә һәр Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутатының әүҙем ҡатнашыуы нигеҙендә төҙөй. Депутат үҙ вәкәләттәрен производствонан йәки хеҙмәт эшмәкәрлегенән айырылмайса тормошҡа ашыра.
Ғәтиәтуллин Шакир Йосоп улы
Биографияһы
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы указына ярашлы, немец баҫҡынсылары менән көрәштә фронт командованиеһының хәрби заданиеларын уңышлы башҡарғаны һәм уны үтәгәндә күрһәткән батырлығы, ҡаһарманлығы өсөн гвардия өлкән сержанты Ғәтиәтуллин Шакир Йосоп улына «Советтар Союзы Геройы» исеме менән бергә Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (3011-се һанлы) бирелә.
Гавала йорто
'''Н. А. Гавала йорто''' — Дондағы Ростовта, Пушкин урамы, 93 адресы буйынса урынлашҡан бина. Торлаҡ йорт XIX быуат аҙағында төҙөлә .Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Ураҙа байрамы
Байрам көндәре
Григориан календарына ярашлы, төрлө йылдар буйынса байрам (1-се Шәүүәл) төрлө көнгә тура килә.
Огни Агидели (гәзит)
1993 йылдан урыҫ телендә нәшер ителә. Айына бер «Аҡ ҡалам» исемле башҡорт телендә ҡушымта сығарыла.