cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Икмәк ағасы
Башҡа төрҙәре
Артокарпус (Artocarpus) төркөмө Көньяҡ-Көнсығыш Азия һәм Океания тропиктарында таралған алтмышлап үҫемлекте үҙ эсенә ала. Был бер өйлө 35 метр бейеклектәге бөтөн йәки көрәк япраҡлы ағастар. Ағастарҙың бөтә өлөштәрендә лә һөткә оҡшаған һут бар. Күркһеҙ бер енесле сәскәләре сәскәлеккә йыйылған. Икмәк ағасы, джекфрут һәм башҡа ҡайһы бер төрҙәре — тропиктарҙа аҙыҡ үҫемлеге булараҡ бик билдәле; үҙағасы, емеше йәки ашарға яраҡлы орлоғо өсөн үҫтерәләр.
Кубера
Иконография
Кубераны аҡ ҡар төҫтәге арсланла ултырған итеп, алтынһыу һары төҫтәге ҙур түңәрәк тән менән һәм ярһыу тышҡы ҡиәфәте менән һүрәтләйҙәр. Уның башында ҡыҙыл, күк һәм йәшел төҫтәге аҫылташтар менән диадема, ә ҡолаҡтарында — алҡалар. Баш тирәһендә ҡыҙыл периметр менән йәшел нимб. Уң ҡулында ул еңеү байрағын (зонтикһымак байраҡ, санскр. dhvaja) тота, ә һул ҡулда — мангустты тота, был байлыҡҡа бәйле мал-тыуар, ул аҫылташтар менән ҡоса. Шулай уҡ Варшаванан алтын балыҡтар, ҡабырсыҡтар, бик матур вазалар, лотос сәсәктәре һәм тәгәрмәс менән һүрәтләнә.
Лондондерри (Нью-Гэмпшир)
Тарих
1790 йылда, беренсе халыҡ иҫәбен алыу үткәргәндән һуң, Лондондерри халҡы 2 622 кеше тәшкил итә.
Яра (Северная Двина ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
И. К. Айвазовский исемендәге Феодосия картиналар галереяһы
Тарихы
Экспозиция Иван Айвазовский ижады, уның ғаилә тарихы, галерея тарихы менән таныштыра. Бүлмәлә Айвазовский ғаиләһенең ҡиммәтле әйберҙәрҙе ҡуйылған.
Няби-Паха-Яха
Няби-Паха-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кара диңгеҙенә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Ташлы районы
Ташлы райо́ны — Ырымбур өлкәһе районы.
Википедиялағы пассионарлыҡ
Дөйөм һүрәтләү
2017 йылдың ноябренә ҡарата башҡорттарҙың википассионарлығы 1 миллион кешегә 27 кеше тура килә. Сағыштырыу өсөн: рустарҙа — 12, француздарҙа −17, украиндарҙа — 19.
Нярх-Яха
Нярх-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кара диңгеҙенә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Сәк-сәк
Сиропты әҙерләү ысулы
Аҙаҡ hауыттарға өйөп hалығыҙ, ҡулдарҙы hыуыҡ hыуға манып, сәк-сәкте формаларға килтерегеҙ. Сәк-сәкте шулай уҡ йөҙөм һәм борсаҡ кәнфиттәр менән биҙәргә була.
Бөрйән (исем)
Фамилия
Бурзянцев Александр Данилович (19 октябрь 1928 йыл — 25 май 1997 йыл) —рәссам, 1958 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1989), БАССР-ҙың халыҡ (1979) рәссамы һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1986).
Агрия (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мигель Отеро Сильва
Миге́ль Оте́ро Си́льва (Miguel Otero Silva, 1908—1985) — венесуэла яҙыусыһы, шағиры, публицисы һәм һул ҡарашлы сәйәси эшмәкәр. «1928 быуыны» революцион студент хәрәкәте ҡатнашыусыһы, эҙәрлекләүҙәргә дусар ителгән, Венесуэланы ташлап китергә мәжбүр булған. Әҫәрҙәрен Тыуған иле тарихының социаль-сәйәси проблемаларына бағышлаған Венесуэла әҙәбиәтенең оло фигураһы. Баһалы «Насиональ» гәзитенең күп йылдар дауамлы нәшриәтсеһе.
Ғибат (исем)
Ғибат — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Ғибат исеме бар.
Вәлиев Мөхәмәтнур Мөхәмәдулла улы
Вәлиев Мөхәмәтнур Мөхәмәдулла улы (14 ғинуар 1938 йыл — 6 июль 2015 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең хужалыҡ эшмәкәре. 1978—2002 йылдарҙа «Баштрансгаз» йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (1995—2003). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1996), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Бокс буйынса СССР спорт мастеры. Нуриман һәм Хәйбулла райондарының почётлы гражданы.
Биографияһы
Сирек быуатҡа яҡын, 2002 йылдың апреленә тиклем, предприятие етәксеһе була, шунан хаҡлы ялға сыға.
Криминальный спектр (гәзит)
«Криминальный спектр» — ижтимағи-хоҡуҡи гәзит. Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһы буйынса Эске эштәр министрлығы, Башҡортостан Эске эштәр министрлығының «Ф.Э. Дзержинский исемендәге типография» нәшриәт-полиграфия комплексы дәүләт-унитар предприятиеһы, Рәсәй Федерацияһы Эске Эштәр министрлығының Өфө юридик институты. 1999 йылдың октябренән Өфөлә аҙна һайын урыҫ телендә сыға.
Божья Матерь «Шифа сығанағы» иконаһы сиркәүе (Петровка)
Тарихы
1903 йылда ғибәҙәтханаға ике төкәтмә төҙөргә ҡарар итәләр, ләкин аҡса етмәү сәбәпле,  1908 йылда бер генә төкәтмәгә нигеҙ һалына, 1911 йылдың 16 авгусында изге апостол һәм игеһаусы Иоанн Богослов хөрмәтенә изгеләндерелә.
Ай-Амп-Юган
Ай-Амп-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вой-Лойте-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Рафаэлло
Башҡорт рафаэллоһы
300 грамм ҡаты сыр, 140 грамм краб таяҡсаһы, бер нисә бүлкәт һарымһаҡ, 150 грамм майонез, ике-өс ҡап кокос юнысҡыһы алабыҙ. Сырҙы, краб таяҡсаларын һәм һарымһаҡты ныҡ итеп ваҡлайбыҙ ҙа бөтәһен бергә ҡушып бутайбыҙ һәм майонез өҫтәйбеҙ. Килеп сыҡҡан массанан шарҙар әүәләргә һәм уларҙы кокоста тәгәрәтеп алырға кәрәк.
Черток Юрий Владимирович
Башҡортостанда «Шашка яратыусыларға» тип аталған беренсе шашка китабы авторы (1988).
Һөнәри эшмәкәрлеге
1979 йылда Ҡарағанда политехник институтын тамалғандан һуң, йүнәлтмә буйынса Ишембайға килә. тресының Ишембай промысла-геофизика контораһында, 1979—1981 йылдарҙа инженер-геофизик булып эшләй. Интервьюһында: «Мин Башҡортостанға килеүем — осраҡлы хәл. Себергә эшкә барырға теләгән курсташыма ярҙам ғына иттем. Уға үҙе урынына башҡортостанға барырға теләүсене табырға кәрәк ине. Мин ризалаштым», — ти.
1981 йылдың декабрендә Юрий Черток Суздалдә социалистик илдәр араһындағы халыҡ-ара турнирҙың бронза призеры була. Был хаҡта СССР-ҙың төп — "Правда"ла мәҡәлә баҫыла. Уны КПСС ҡала комитеты секретары, спорт хәрәкәтенә актив ярҙам итеүсе Юрий Уткин күреп ҡала һәм Чертокка балалар менән эшләргә тәҡдим итә. 1982 йылда Юрий Черток ҡала Пионерҙар һарайында түңәрәккә төркөм йыя. 1982—1999 йылдарҙа Пионерҙар һарайында шашка түңәрәге етәксеһе, «Уңыш» ДСО-һының шашка буйынса ДЮСШ тренер-уҡытыусыһы, Ишембай ҡалаһының ВДФСО Профсоюздарының шашка буйынса балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең өлкән тренеры була.
Ишембай ҡалаһының Рәсәй шашка спорты үҙәктәренең береһенә әйләнә, шуға күрә бында 1994 йылда Яр Саллынан — һуңыраҡ күп тапҡыр донъя чемпиондары булған Тамара Танһыҡҡужина, ә 1996 йылда гроссмейстер Владимир Мильшин (Харьков ҡалаһы) һәм Александр Георгиев (Санкт-Петербург) күсеп килә.
Әл-Миҡдәд ибн әл-Ғәмр
Биографияһы
Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ике туған һеңлеһе Зөбәғәт бинт Зөбәйергә өйләнгән була, унан улы Ғабдулла һәм ҡыҙы Кәримә тыуа.
Гаспарян Дживан Арамаисович
Дживан Арамаисович Гаспарян (Ջիվան Գասպարյան; 12 октябрь 1928 йыл, Солак ауылы, Әрмәнстан) — әрмән музыканты һәм композиторы, милли әрмән музыкаһы белгесе, оҫта дудуксы. Әрмәнстан Республикаһының халыҡ артисы. Комитас исемендәге Ереван дәүләт консерваторияһы профессоры. Бөтә донъяла концерттар бирә. Ереванда йәшәй һәм эшләй.
Биографияһы
1980-се йылдар аҙағынан АҠШ-та ла эшләй, унда «Последнее искушение Христа» тигән кинокартина өсөн дудук темаһын яҙа. 1990-сы йылдарҙа АҠШ-та олатаһының һөнәрен дауам иткән ейәне кесе Дживан Гаспарян менән эшләй. 2000 йылда «Гладиатор» картинаһына саундтрек музыкаһын башҡарыусыларҙың береһе була.
Косолманка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Шайбалы хоккей буйынса Беларусь йыйылма командаһы
Йыйылма команданың тәүге рәсми уйыны
Белоруссияның йыйылма командаһы үҙенең тәүге матчын 1992 йылдың 7 ноябрендә донъя чемпионатында Украина командаһы менән үткәрә һәм унан 1:4 иҫәбенә отола.
Төньяҡ Америка тренерҙары
2005 - 2009 йылдарҙа йыйылма командала Төньяҡ Америка тренерҙары эшләй. 2005, 2009 йылдарҙағы хоккей буйынса Донъя чемпионаттарында Канаданан Глен Хэнлон етәкләй. 2007, 2008 йылдарҙа - америкалы Курт Фрэйзер. Белорус командаһы Хэнлон етәкселегендә иң көслө һигеҙ команда араһына инә. Бындай юғары рейтинг уларға 2010 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында туранан-тура ҡатнашыу мөмкинлеген бирә.
Литр
Метрик берәмектәр
Рәсәйҙә, литрҙың сығарылмалары ҡулланыла — миллилитр (мл, ml), декалитр (дал, dal), шулай уҡ метрик берәмектәр — куб метр һ.б.
Шайбалы хоккей буйынса Беларусь йыйылма командаһы
Донъя чемпионаты - 2013
Һөҙөмтәле уйынсылар - Константин Кольцов, Александр Китаров, Евгений Ковыршин, Александр Кулаков, Алексей Угаров, Андрей Стась, Олег Горошко, Роман Граборенко, Алексей Ефименко, Андрей Филичкин, Вячеслав Андрющенко, Артём Демков, Дмитрий Мелешко, Евгений Соломонов, Илья Шинкевич.
Каталония
Региондың майҙаны — 31,950 км².
Камышинка (Шегарка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сураш (Асҡын районы)
Урамдары
Урам исеме
Көньяҡ диалект
Фонетика
Урта һөйләштә шулай уҡ күҙәтелә:
Дим һөйләшендә шулай уҡ күҙәтелә:
Косья (Иса ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Кандарла
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Урта Варкута
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Караганов Сергей Александрович
Фәнни эшмәкәрлеге
2002 — «Россия в глобальной политике» журналының мөхәрририәт советына нигеҙ һалыусы һәм уның рәйесе. «Полития» журналының мөхәрририәт советы ағзаһы.
Халыҡ-ара ойошмаларҙа ағзалығы
1992 — Рәсәй-Украина форумы рәйестәше  (иҡтисади һәм сәйәси элита вәкилдәренең даими осрашыуы), хәҙер  Рәсәй-Украина ижтимағи эшлекле советы. 1994-1995 — «Ҙур Европа» (Ширак Комиссияһы) Комиссияһының иҡтисади үҫеш буйынса комитеты рәйестәше (О Ламбсдорф менән берлектә )
Нәби (исем)
Ауылдар
Нәби (Набиево; икенсе атамалары Ҡуян; Байҡаш) — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районындағы ауыл.
Орск
Тарихи күҙлектән ҡарағанда, Орск Ҡәнифә юлының һуңғы пункты.
Горчаки (Дәүләкән районы)
Тарихы
Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан көнбайышҡа табан 25 км алыҫлыҡта Асылыкүл тәбиғи паркы территорияһында урынлашҡан. Ауылға 1890 йылда кенәз П. Д. Горчаков (1864—1906) Бәләбәй өйәҙенә ингән 1020 дисәтинә ер һатып алып нигеҙ һала. Кенәз Горчаков 1893 йылда ерен Е.Поршина һәм Р.Озеровҡа, ә улар немецтарға һата. 1896 йылда мәктәп асыла. Немецтар тарафынан имениеға уртаҡ исем «Горчаки» бирелеп, ул бер нисә утарға тарҡала. 1917 йылда Горчаковский утары булараҡ теркәлгән, 13 йортта 111 кеше (немецтар һәм украиндар) йәшәгән. 1930—1950 йылдарҙа 1-се Горчаки һәм 2-се Горчаки ауылдары иҫәпкә алынған. 50-се йылдар аҙағында улар ҡушылғандан һуң, хәҙерге исемен һәм статусын ала.Халыҡ телендә Гәршәк исеме менән йөрөтөлә. XIX быуат аҙағынан — 1940 йылға тиклем халыҡтың күпселеген немецтар тәшкил итә. 1940—1960 йылдарҙа халыҡтың күпселе — урыҫтар, 1970 йылдан — башҡорттар. Ауыл халҡы совет осоронда «Колос» («Жданов») колхозында эшләй.
Панкин Борис Дмитриевич
Биографияһы
Өйләнгән. Ике балаһы: улы һәм ҡыҙы бар.
Кишертетамаҡ (Пермь крайы)
Тарихы
Ауыл 1647 йылдан алып боронғо яҙма сығанаҡтарҙа иҫкә алына. 1691 йылда—Покровский острожек. Кишерте йылғаһының исеме бирелгән. Йылға топонимына килгәндә, XVII—XVIII быуаттарҙағы документтарҙа ғәҙәттә ''Кишерское, волость Кишерская, рч. Кишерка тип яҙыла, т'' хәрефе был атамаға аҙаҡ индерелгәндер, тип яҙа топонимдар белгесе А. К. Матвеев, һәм гидронимдың килеп сығышын коми теле менән бәйләй. Мәгәр урындағы тарихи башҡорт ерҙәрендәге был йылғаға атаманы төрки телле халыҡтар биргән тигән фараздар бар, һәм ул кишер һүҙенән килеп сыҡҡан тип һанала. Һүҙ яһалышы буйынса ул шул төбәк башҡорт теле диалектынан — кишер һүҙенә -те суффиксы ҡушылып барлыҡҡа килгән, йәғни, кишерте — кишерле.
Мәҙәниәт
«Сылвенские зори» гәзите сығарыла.
Яхъя Килдеғолов
Биографияһы
Яхъя Килдеғолов Ырымбур губернаһы Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Ҡыпсаҡ-Асҡар ауылында йәшәгән. Йорт идарасыһы, зауряд-сотник булып хеҙмәт итә.
Миәкәтамаҡ
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Перихан Мәғдән
Биографияһы
Перихан Мәғдән 1960 йылдың 24 авгусында Истанбулда тыуған. Роберт-колледжын тамамлаған, артабан Босфор университетын «психология» һөнәре буйынса тамамлай. 1997—2000 йылдарҙа «Radikal» гәзитендә эшләй.
Шулай уҡ «Yeni Aktüel» аҙналыҡ гәзитендә колонка алып бара.
Һырҙы
Йәшәгән территорияһы
XVI быуатта һырҙылар ҡыуаҡандар менән йәнәшә Әй һәм Йүрүҙән йылғалары үҙәндәрендә урынлаша. Был яҡтарҙа «Һырҙы йорто», «Һырҙы зыяраты» тигән топонимдар һаҡланып ҡалған. Һуңыраҡ һырҙылар Урал аръяғына күсенәләр һәм Тинес һәм Мейәс йылғалары араһындағы территорияны биләйҙәр.
Башҡортостандың Урыҫ дәүләтенә ҡушылғанынан һуң һырҙыларҙың аҫаба ерҙәре Себер даруғаһының Һырҙы улыҫына инә. XVIII—XIX быуаттарҙың аҙағында ырыу биләгән территория Екатеринбург һәм Силәбе өйәҙҙәренә, ә кантон идара итеү системаһы осоронда — 2-се, 5-се башҡорт кантондарына индерелә.
Башҡорт теленең фонетикаһы
Тарихы һәм бөгөнгө торошо
Ғалим телмәр өндәрен физик һәм физиологик йәһәттән өйрәнә, башҡорт теленең баҫым системаһын, тел ғилемендә тәүге тапҡыр телмәр аппаратының һәм уның ағзаларының функцияларын билдәләй. Ул дөйөм тел ғилемендә тәүгеләрҙән булып фонема төшөнсәһен өйрәнә, уны һүҙҙәрҙең тышҡы формаһын барлыҡҡа килтереүсе һәм мәғәнәләрен айырыусы иң кескәй берәмек итеп ҡарай һәм башҡорт теленең фонемалар составын бөтөн бер система булараҡ тикшерә.
Т. М. Ғарипов хеҙмәттәрендә башҡорт теленең сетерекле проблемалары ҡарала. Ғалим, Урал-Волга буйы ҡыпсаҡ телдәрен сағыштырып, башҡорт теленең өндәр үҫешенә асыҡлыҡ индерә һәм В. В. Радловтың башҡорт телен татар теленең диалекты тип раҫлаған хаталы ҡарашын юҡҡа сығара.
Фонетик система
Башҡорт телендәге консонантизмда 24 тартынҡы өнө бар. Башҡа төрки телдәрҙән айырмалы өндәр: [һ], [ҫ], [ҙ].
Һүҙҙәрҙә ижектәрҙе айырыу ярҙамсы мәғәнәгә эйә. Ижек тартынҡыға тамамланһа — ябыҡ (“ик-мәк”), һуҙынҡыға тамамланһа, асыҡ ижек була(“ба‑ла”); тартынҡыға башланған ижек — ҡапланған (“төр-көм”), һуҙынҡыға башланғаны ҡапланмаған ижек була (“ал-ма”). Башҡорт телендә ҡапланмаған ижек һүҙ башында ғына килә, унан һуң килгәндәре ҡапланған була: “ал-ма-ғас-тар”.
Ғаян (исем)
Билдәле кешеләр
Сафин Ғаян Сафа улы (Сафин Гаян Сафинович (1904 йыл — ?) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты.
Тушҡыр мәсете
Тарих
Мәсет халҡыбыҙҙың дини ҡомартҡыһы һәм ул яҡынса  XVII аҙағында Себер даруғаһының танып ырыуы башҡорттары  тарафынан төҙөлгән.
Тасуирлама
Манаралары ике ҡатлы, бейеклеге 7 метр, конус формаһында; ҡаттары айырым ҡыйыҡ менән уратылған, шулай уҡ тәҙрә уйымдары ла урынлашҡан. Ике намаҙ уҡыу залы булған.
Иштван Ференци (скульптор)
Биографияһы
1840 йылда Ференци Пешт ҡалаһында Матьяш I һәйкәлен ижад итергә планлаштыра, әммә был ниәте бойомға ашмай ҡала. 1846 йылда Иштван Ференц Кельчей һәйкәлен ижад итә. Бик талантлы булыуға ҡарамаҫтан, Ференци вафатына тиклем Римасомбатта фәҡирлектә йәшәй.
Бишул
Y-DNA - тикшеренеүҙәр
Тикшерелгән Бишул ырыуы вәкилдәренең  бер өлөшө   R1a-Z2123 субкладының R1a гаплотөркөмөнә ҡарай
Урта Ярай-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рындин Кузьма Васильевич
Рындин Кузьма Васильевич (24 август 1893 йыл, Өфө губернаһының Өфө өйәҙе Ерал ауылы — 10 февраль 1938 йыл, Мәскәү) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1924 йылдан Үҙәк Комитет ағзалығына кандидат, 1930 йылдан ВКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһы. СССР-ҙың ВЦИК һәм ЦИК ағзаһы. СССР Эске эштәр буйынса Халыҡ комиссариатының айырым өсәү составында була.
Шубино (Ырымбур өлкәһе)
Халҡы
2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, 110 кешенән торған халыҡтың милли структураһын урыҫтар — 49 % башҡорттар — 27 %тәшкил иткән.
Суты-Тэл-Яха
Суты-Тэл-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тазов мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Ай-Пус-Соим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғүмәр (Дәүләкән районы)
Ғүмәр (Гумерово) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 40 кеше .ttach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] Почта индексы — 453424, ОКАТО коды — 80222819002.
Аҙау ауыл Советы (Архангел районы)
йылғалар: Инйәр, Ҡыҙғы, Ҡунайылға.
Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһы
1970-се йылдар
Был ун йыллыҡта ОПЕК-тың донъя баҙарына йоғонтоһо һиҙелерлек арта, сөнки ОПЕК ағзаһы булған илдәрҙең хөкүмәттәре үҙ территорияһында нефть сығарыуҙы контролгә ала. 1970-се йылдарҙа ОПЕК нефть баҙарында абруйлы ойошма булып китә, уның сәйәсәтенә сей нефттең хаҡы һиҙелерлек бәйле була. Быға донъялағы ике ҙур ваҡиға булышлыҡ итә: 1973 йылда ғәрәп илдәренең нефть тәьмин итеү эмбаргоһы һәм 1979 йылда Иран революцияһы башланыуы.
Рәсәй һәм ОПЕК
2020 йылдың 1 апреленән ОПЕК һәм ОПЕК-ҡа инмәгән илдәр — Рәсәй, Ҡаҙағстан һәм Әзербайжан («ОПЕК+») — 2020 йылдың 6 мартында етештереүҙе ҡыҫҡартыу тураһындағы килешеүҙе оҙайтмау арҡаһында нефть сығарыуҙы кәметеү буйынса йөкләмәләрҙе туҡтата.
Йосемити милли паркы
Парк Сьерра-Невада районында ҡырағай тәбиғәтте һаҡлау буйынса ҙур һәм бүлгеләнмәгән биләмәләрҙең  береһе булып тора; урындағы фаунаһы һәм флораһы  бигерәк тә бай.
Популяр маршруттар
Паркта өс боронғо секвойядендрон ағаслыҡтары урынлашҡан: Марипоса (Mariposa Grove, 200 ағас), Туолумне (Tuolumne Grove, 25 ағас) һәм Мерсед (Merced Grove, 20 ағас). Секвойядендрон ағастары донъяла иң ҙуры һәм иң бейек, оҙон ғүмерле ағастарҙың береһе булып һанала — паркта үҫкән ағастар һуңғы боҙлоҡ осоро башланғанға тиклем үк барлыҡҡа килгән.
Климаты
Бейеклек артыу менән һауа температураһы түбәнәйә. Йосемити милли паркы Тымыҡ океандан ни бары 160 км алыҫлыҡта урынлашыуы һауа температураһы режимына ҙур йоғонто яһай. Йәйгеһен Калифорния яры буйында барлыҡҡа килгән антициклондар Сьерра-Невада яғына һалҡын һауа массалары ебәрә һәм һөҙөмтәлә паркка саф ҡоро һауа алып килә.
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы
Миҙал тасуирламаһы
Миҙалдың кире яғында түңәрәк буйлап — «ЗА ДОБЛЕСТНЫЙ ТРУД», ә уртаһында — «В ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЕ 1941—1945 ГГ.» яҙыуҙары, өҫкө өлөшөндә — ураҡ һәм сүкеш, аҫҡы өлөшөндә — биш осло йондоҙсоҡ.
Суфия (мәсет)
Тарихы
Баш архитектор Айвар Саттаровтың әйтеүенсә, мәсет көнсығыш мотивтарға оҡшатып, шулай уҡ башҡорт һәм татар халыҡтарының мәҙәниәте өлгөләре буйынса эшләнгән. Ул ауыл халҡының һооауы буйынса, хәҙерге Ҡазан ҡалаһы трансгаз газпромы ООО-һы генераль директоры Рәфҡәт Кантюковтың бағымсылыҡ ярҙамы аҡсаһына төҙөлгән.]. Исеме, Рәфҡәт Кантюковтың әсәһе Суфия апай иҫтәлеген йөрөтә. Мәсет 2008 йылдың 22 авгусында асыла. Асылыу тантанаһында Башҡортостандың премьер -министры Раил Сарбаев, Тарастандың премьер-министры Рөстәм Миниханов, Рәсәй үҙәк мосолмандар назараты мөфтөйө Тәлғәт Тәжетдин, Башҡортостан Республикаһы мөфтөйө Нурмөхәмәт Ниғмәтуллин, яҡын райондарҙың имамдары, район хакимиәте вәкилдәре ҡатнашты.
Ай-Сотэ-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Ашеванка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Әт-Тәхиәт
Доғаһы
Транскрипция: Әт-тәхиәтү лилләһи үә салауатү үә тәбиәтү әс-сәләмү ғаләйкә әййүһән нәбиййү үә рәхмәтуллаһи үә бәрәкәтүһ. Әс-сәләмү ғаләйкә үә ғалә ғибәдилләһис-салихин. Әшһәдү әллә илләһә илләлаһу үә әшһәдү әннә мүхәмәдән ғабдүһү үә рәсүлү
Рус милли кейеме
Крәҫтиән кейеменең фасоны быуаттар дауамында ла үҙгәрмәгән. Мода төшөнсәһе булмай.
Батша Пётр I 1699 йылда бөтә халыҡ өсөн костюм кейеү тыйыла, бынан крәҫтиәндәр, монахтар, дин әһелдәренән башҡа, барыһына ла халыҡ костюмын кейергә тыйғандан һуң, урыҫ милли кейеме аҙыраҡ кейелә. Башта венгр күлдәге, һуңынан өҫкө-саксон һәм француз кейеме, камзол һәм эске кейем — немец кейеменән индерелә. Ҡатын-ҡыҙҙар немец күлдәген кейергә тейеш була. Ҡалаға урыҫ кейеме һәм һаҡал менән ингән һәр кемдән пошлина: йәйәүленән 40 тин һәм атлынан 2 һум түләткәндәр.
Өҫ кейеме
Урыҫ тундары охабень һәм однорядкаға, оҡшаған, әммә күкрәк тәңгәленән башланған киң тире яғалы булған. Рус тун, оҙон һәм ауыр була, иҙәнг тиклем, тура, аҫҡа— итәк тирәһендә 3,5 м-ға тиклем киңәйә.
Ҡатын-ҡыҙҙарҙың билдән быуылмай ғына өҫтән аҫҡа тиклем ҡаптырмалы өҫ кейеме. Кеше араһына кейеп сыға торған ҡатын-ҡыҙҙың өҫкө кейеме — оҙон буҫтау опашень, йыш төймәле, ситтәре ебәк йәки алтын теген менән биҙәлгән, өҫтәүенә, опашендең оҙон еңдәре һалынып төшөп торған, ә ҡулдар үҙенә бер төрлө йырыҡтар аша сығарылған; һәм улар телогрея йәки душегрея һәм тун менән ҡапланған. Әгәр телогрея баш аша кейелһә, өҫтән кейелеүсе (накладной) тип аталған.
Иван Грозный ваҡытында ҡатын-ҡыҙҙар өс ҡат күлдәкте өҫтө-өҫкә кейеп йөрөгән. Бер ҡат ҡына күлдәк кейеү оятһыҙлыҡҡа һәм намыҫһыҙлыҡҡа тиң тип һаналған. Бояр ҡатынының кейеме ауырлығы 15-20 килограмм тартҡан.
Туҡымалар
Төп туҡымалар: тарма (посконный) һәм етен, буҫтау, ебәк менән бәрхәт. Киндяк — эслеккә тәғәйенләнгән туҡыма (подкладочная).
Дербент ханлығы
Тарихы
Фатали-хан вафат булғас, ул төҙөгән дәүләт тарҡала, уның улы Әхмәт хан ике йыл хакимлыҡ итә һәм 1791 йылдың мартында үлә. Унан һуң ҡустыһы Шәйех Али хан Куба ханы тип иғлан ителә. Яңы хандың сәйәсәте менән ризаһыҙлыҡ белдереп, Дербент йәнә үҙ-аллы ханлыҡ булып китә, 1799 йылдың майында Фатали хандың кесе улы — Хәсән-аға Дербент ханы тип иғлан ителә.
Ибраһим Айҙағолов
Ибраһим Айҙағолов (1790—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Кесе Актай (Актай ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы
«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы составына үҙаллы йүнәлештә эшләгән ете ижади коллектив, дүрт телевидение каналы һәм өс радиостанция инә:
РККА-лағы репрессиялар (1937—1938)
Эштән бушатыу күләме
Был белешмәләрҙә телгә алынған бөтә офицерҙар ҙа сәйәси мотивтар буйынса эштән бушатылмаған. Сәйәси мотивтар буйынса эштән сығарылғандарҙың теүәл һанын билдәләү тарихсыларҙа билдәле ҡыйынлыҡтар тыуҙыра, уларҙың фекерҙәре таблицаға индерелгән:
Тикшереү методтары
Алдан үткәрелә торған тикшереү барышында НКВД хеҙмәткәрҙәре ҡулға алыныусының ғәйебен дәлилләү өсөн төрлө материалдар йыя. Бындай материалдарға, мәҫәлән, ҡулға алыныусының күрһәтмәләре, һорау алыуҙар барышында һәм протоколдарҙа теркәлгән йәки үҙ ҡулы менән яҙылған күрһәтмәләр һәм ғаризалар инә. Тикшереү алып барған тәфтишселәр алдында ҡулға алынғандарҙан кәрәкле мәғлүмәттәр алыу бурысы тора һәм уларҙың арсеналына төрлө законһыҙ ысулдар инә: мәжбүр итеү, ҡурҡытыу, туҡмауҙар, йоҡонан мәхрүм итеү һәм башҡа мораль һәм физик баҫымы саралары.
Замандаштар репрессиялар тураһында
Барабаросса планын тикшергән саҡта ҡайһы бер генералдар фюрерҙы, урыҫтар менән һуғышҡа инеү ваҡытынан алда булыуын, еткерергә тырышалар. Гитлерҙың яуабы ошолай була :
Абдрахман (Ауырғазы районы)
Тарихы
Ауылға Нуғай даруғаһы Өршәк-Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә шул уҡ даруғаның Туҡай ауылы мишәрҙәре һәм типтәрҙәре Бәләкәй Туҡай исеме менән нигеҙ һала. 1795 йылдан алып билдәле (8 кеше йәшәгән). XIX быуаттың икенсе яртыһына тиклем Туҡай ауылы менән бергә иҫәпкә алына. XIX быуаттың 2-се яртыһынан алып хәҙерге исемен йөрөтә. 1865 йылда 24 йортта 325 кеше йәшәгән. Халыҡ игенселек, малсылыҡ, урман кәсептәре менән шөғөлләнгән. Мәсет эшләгән.
Томас Манн
Томас Манндың сәйәси ҡараштары үҙгәреше . Яңы әҫәрҙәре
Өйләнгәс, Манн эре буржуазия вәкилдәре менән аралаша башлай, был башта тыштан артыҡ һиҙҙертмәһә лә, уның сәйәси ҡараштарында консерватизм һыҙаттарының көсәйеүенә килтерә. 1911 йылда Манн «Смерть в Венеции» новеллаһын яҙа. Новеллала оло йәштәге Мюнхен яҙыусыһы Густав Ашенбахтың, Венецияла ялда саҡта, 14 йәшлек малайға уянған мөхәббәте тасуирлана.
Хөсәйен Нуршарг
Хөсәйен Нуршарг — классик фарсы йырсыһы, шағиры, Шәреҡ илдәре менән бағланыштар буйынса белгес, Мәскәү консерваторияһының фарсы проекттарын ойоштороусы.
Ижады
Россияның Мәскәү, Екатеринбург, Ҡаҙан, Смоленск, Петербург шәһәрҙәрендә, шулай уҡ ҡайһы бер Австрия, Белоруссия, Колумбия, Япония шәһәрҙәрендәге концерттарҙа сығыш яһай.
Жвачкин Сергей Анатольевич
Биографияһы
17-се ике мандатлы Төньяҡ һайлау округынан Томск өлкәһе Думаһының икенсе һәм өсөнсө саҡырылыш депутаты (1999-2007), «Берҙәм Рәсәй» фракцияһында тора. Иҡтисади сәйәсәт буйынса комитетта эшләй. Тәбиғәт ресурстары, нефть-газ һәм энергетика комплексы мәсьәләләре буйынса даими комиссия составына инә.
2013 йылдың 3 октябренән 2014 йылдың 9 апреленә тиклем  — Рәсәй Федерацияһының Дәүләт советы президиумы ағзаһы.
Дроздов Николай Николаевич
Биографияһы
Мәскәү дәүләт университетының биофагыңың икенсе курсынан киткәндән һуң, тегеү фабрикаһында эшләп китә. Тәүҙә өйрәнсек, аҙаҡ ирҙәр кейеме тегеү буйынса 7 разрядлы мастерға етә.
1956-1957 йылдарҙа Мәскәү ҡалаһында ул В. П. Потемкин исемендәге Мәскәү ҡалаһы педагогия институтының Тәбиғәт факультетында уҡый,Икенсе курстан МДУ -ның география факультетына күсә.
Фәнни һәм йәмәғәт эштәре
1968 йылда «СССР -ҙың ҡоро климатлы (аридные) өлкәләрендә культуралы ландшафтлары һәм уларҙың орнитофаунаһы» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлаған. Шул ваҡыттан алып Мәскәү дәүләт университетының география факультетының биогеография кафедраһында эшләй. — тәүҙә башланғыс, һуңынан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1979 йылдан — доцент, 2017 йылдан профессор булған. Экология орнитология, тәбиғәтте һаҡлау, донъя биогеографияһы курстарын уҡый; лекциялар менән даими сығыш яһай.
Йәмәғәт эше
2014 йылда хайуандарҙы, уларҙың йәшәү мөхитен һаҡлау һәм яҡлау кәрәклеге өсөн сығыш яһай. Күп йылдар тәбиғәтте һаҡлау буйынса Ватан һәм халыҡ-ара ойошмалар менән уңышлы хеҙмәттәшлек итә.
Телевидение һәм радиолағы эше
Күп тапҡыр Бөйөк Британия һәм Италия кино һәм телефестивалдәрендә тәбиғәт һәм хайуандар тураһында фәнни-популяр фильмдарының жюри ағзаһы була.
2005 йылда Никас Сафроновтың менән реалити-сериалда «Рублевка. Live» (НТВ) төшкән.
2014 йылда» Балалар радиоһында"« Урман әлифбаһы» программаһын алып бара, Н.Сладкованың тәбиғәт тураһында хикәйәләрен уҡый.
Мауығыуҙары
1990 йылда «Хайуандар донъяһы» программаһы өсөн клип сығара.
Рәсәйҙең ҡыҙыҡлы урындары(Бурятия,Камчатка,Лосиный Остров) 2006 йылда МЦФЭРИ издательство тарафынан (автор Н. В. Лайдинен)сығарылған китап серияларының ғилми редакторы.\
Ай-Шоган-Юган
Ай-Шоган-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Шоган-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәйбулла Ильясов
Хәйбулла Ильясов (1792—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Ангерсдорф
Ангерсдорф (Angersdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1195 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,37 км2. Диңгеҙ кимәленән 75 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6179 һәм автомобиль коды — SK.
Алаш автономияһы
Алаш автономияһы (Алаш-Урҙа, Алаш-Орда) — ҡаҙаҡтарҙың 1917—1920 йылдарҙа хәҙерге Ҡаҙағстан территорияһында булған милли-территориаль автономиялы дәүләт берәмеге.
Тарихы
1918 йылдың ноябрендә А. В. Колчак хәрби түңкәрелеш яһап власҡа килгәс, бөтә төбәк хөкүмәттәрен бөтөрөү тураһында указ сыға. Башҡорт Хөкүмәтендә Алаш Урҙаһы вәкиле булған Ғәзимбәк Биримжәнов А. В. Колчак менән һөйләшеүҙәр алып ара, әммә Колчак Алаш автономияһын танырға теләмәй.
Тер-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бөгәрсә
Бөгәрсә, бөгәрсәй, йомро сабаҡ (, Елец) — сазандар ғаиләһендәге йылға балығы.
Әдүтов Рафаэль Мәсғүт улы
Биографияһы
1971 йылдан Яр Саллы ҡалаһында йәшәй. 1971—1990 йылдарҙа ҡала урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
«Татаро-башкирская эмиграция в Японии» һәм «Дети Удигутов» монографиялары, публикациялар авторы.
Конная (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Таншандә ер тетрәүе
Беренсе ер һелкенеүҙән бөтә ҡала ҡоролмаларының 90 проценттан ашыуы емерелә. 15 сәғәттән һуң уның артынан ҡеүәтле 7,1 магнитудалы афтершок килә, ул емереклектәрҙе таҙартыусы эшселәрҙе һәм беренсе тетрәүҙән һуң тере ҡалып, тоҙаҡҡа эләккәндәрҙе ерләй. Көслө афтершоктар 1 авгусҡа тиклем булып тора. Улар Рихтер шкалаһы буйынса 4,5 магнитудалы бөтәһе 130-ға яҡын теркәлә. Ер тетрәү эпицентрҙан һигеҙ йөҙ километрға тиклем алыҫлыҡта һиҙелә. Емерелеү масштабы һәм ҡорбандар һаны бығаса булмаған хәл була. Ғәмәлдә ҡала ер менән тигеҙләшә. Ҡайһы бер райондар бик күп ярыҡтар менән ҡаплана. Шундай ярыҡтарҙың береһе дауахана бинаһын һәм пассажирҙар менән тулған поезды йота.
Таншандә ер тетрәү ҡорбандар һаны буйынса 1556 йылдағы Шэньсиҙағы ер тетрәүҙән ҡала тарихта икенсе урында тора.
Кәримова Роза Шәйхетдин ҡыҙы
Спектаклдәрҙәге ролдәре
Актёрҙың таланты классик репертуар спектаклдәрендә тулы асыла: Джульетта («Ромео һәм Джульетта», У.Шекспир), Нина Заречная («Аҡсарлаҡ», А. П. Чехов), Надежда Коломийцева («Һуңғылар», М.Горький), Акулина, Анна Дмитриевна («Ҡараңғылыҡ хөкөм һөргәндә», «Тере мәйет», Л. Н. Толстой) һ.б. .
Гулиев Рамил Эльдар оглы
Спорттағы ҡаҙаныштары
.
Ушаков ордены
Тарихы
I дәрәжә Ушаков ордены менән бүләкләү 1944 йылдың 16 майынан алып башҡарыла: Ҡара диңгеҙ флоты контр-адмиралы П. И. Болтунов һәм Ҡара диңгеҙ флоты авиацияһы командующийы авиация генерал-лейтенанты В. В. Ермаченков лайыҡ булалар. Әммә 1-се һанлы орден билдәһе Ҡыҙыл Байраҡ Балтия флоты вице-адмиралы В. Ф. Трибуцҡа тапшырыла (1944 йылдың 22 июле).
II дәрәжә Ушаков ордены менән Хәрби-Диңгеҙ Флоты офицерҙары бүләкләнә:
Орден үҙенсәлектәре
Платин йондоҙо реверсында йоморо тишек бар. Тишек аша көмөш өлөштөң эске ерелеге күренә (сынйырлы якорь). Тишек тотош асылмаған, уны өс платина таяҡсылары бүлә (цифербалат буйынса 12, 4, 6 сәғәттә тора), улар тишектең уртаһында, көмөш һырлы штифт янында, тоташалар һәм тишгекте өс береш сегментҡа бүләләр.
Икенсе дәрәжә ордены беренсе дәрәжә орденының размерына, конструкцияһына, һүрәтенә тап килә тиерлек, эшләү материалы менән генә айырыла. Штрал йондоҙо алтындан эшләнә. Үҙәк түңәрәктәге эмаль — күк төҫтә. Беренсе дәрәжә орденынан айырмалы рәүештә Ушаков барельефы өҫтөндәге ураҡ менән сүкештең лавр-имән ботаҡтары юҡ. Аҡса һуғыу йорто келәймәһе һәм реверстағы серия номеры беренсе дәрәжә ордены менән береш эшләнгән.
Барсук (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Никольский (Миәкә районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мөхибә Дарға
Эшмәкәрлеге
1990—2004 йылдарҙа Эскишехирҙә ҡаҙыныу эштәрен етәкләй.
Европала күп кенә археология һәм филология конгрестарында ҡатнаша.
Алчевская Христина Даниловна
Биографияһы
Алчевская башланғысы менән һәм уның эшлекле хеҙмәттәшлеге һөҙөмтәһендә «Халыҡҡа нимә уҡырға?» («Что читать народу?»; 1888—1906) халыҡ һәм балаларға уҡыу өсөн 3 томлы библиографик күрһәткесе нәшер ителә, бында шулай уҡ халыҡ китаптарына бер нисә рецензия һәм халыҡтың фекере лә була. Алчевскаяның мәҡәләләре: «Огородник» хикәйәһе («Детское Чтение», 1870), «История открытия школы в деревне Алексеевке» («Южный Край» гәзите, 1881) һәм «Драматические произведения, как они понимаются народом» («Северный Вестник» гәзите, 1887).
Ғаиләһе
Ире — Алчевский Алексей Кириллович, эшҡыуар һәм меценат.
Зайцев Андрей Юрьевич
Биографияһы
1989 йылда «Равномерные предельные теоремы для сумм независимых случайных векторов» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Ижтимағи эшмәкәрлеге
Докторлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса махсуслаштырылған советтың ғилми секретары, «Journal of Planning and Inference Statistical», «Journal of European Mathematics» һәм «Записки научных семинаров ПОМИ» журналдарының редколлегия ағзаһы,.
Криводановка
Криводановка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға исемһеҙ үҙән һул ярына 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Железноводск
XX быуат
1921 йылда беренсе шифаханалар асыла башлай. 1925 йылда инде улар — бишәү, 1927-тә ун өс була.
Киселёв Геннадий Семёнович
Биографияһы
Омск ҡалаһында Советтар Союзы Геройҙары аллеяһында ерләнә.
То-Яха (Арка-Монгото-Епоко ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һармандир-Сәһиб
Төҙөлөүе
1984 йылда ғибәҙәтханала тупланған сикх боевиктарына ҡаршы Һиндостан армияһының «Зәңгәр йондоҙ» тип исемләнгән хәрби операцияһы ваҡытында тыныс халыҡ араһынан 492 кеше һәләк була, ә ғибәҙәтхана үҙе ныҡ зыян күрә (әлбиттә, ул тиҙҙән төҙөкләндерелә). Был ғәскәри операцияға яуап итеп сикх экстремистары шул уҡ йылда премьер-министр Индира Гандиҙы үлтерә. Террор актынан һуң Һиндостан властары гурдвар янындағы китапхананың ҡулъяҙмаларын тартып ала, ә уның бинаһын яндыра.
Дүртөйлө (Дәүләкән районы)
Дүртөйлө (Дюртюли) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 317 кеше. Почта индексы — 453402, ОКАТО коды — 80222828001.
Урамдары
Исемдәре:
Дим урамы (Дёмская (улица))
Мәктәп урамы (Школьная (улица))
Мартин Лютер
Лютер сиркәү реформаторы
Лютерҙы Вормстан ҡайтарып ебәрәләр, сөнки уға алдан император исеменән һаҡлау грамотаһы бирелгән була. Ләкин 1521 йылдың 26 майында Вормс эдикты сыға, Лютер еретик тип иғлан ителә. Вормсҡа ҡайтып барғанда, Эйзенах ауылы янында Саксония курфюрсты Фридрих III ҡушыуы буйынса уның ярандары Лютерҙы «урлап», Вартбург замогына йәшерен генә алып киләләр; күптәр уны һәләк булған тип уйлай. Лютер янына бында иблис килеп киткән тиҙәр. Бында Лютер Тәүратты немец теленә тулыһынса тәржемә итә. Уға Виттенберг университетының теология профессоры Каспар Круцигер ярҙам итә.
Лютер тәғлимәтенә ҡушылыусылар башта үҙҙәрен мартиниандар тип йөрөтә, һуңыраҡ уларҙы лютерандар тип атай башлағандар. Лютерҙың католик сиркәүе менән низағы донъя христиандары тормошона бик көслө тәьҫир яһай. Лютер изгелеккә ынтылған бар кеше лә "Тәүрат"ты уҡып, Аллаһ һүҙен дөрөҫ аңлай ала тип иҫәпләй. Ләкин ул иҫән саҡта уҡ хатта уның көрәштәштәре лә Изге китапта яҙылған уй-фекерҙәрҙе бер төрлө аңламай һәм һәр береһе үҙенсә аңлатырға тырыша. Шуға күрә Лютерҙың эшмәкәрлеген бик юғары баһалаусылар ҙа, уны тәнҡитләүселәр ҙә, хатта күрә алмаусылар ҙа һәр саҡ табылып тора.
Ғәли
Ғәли — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Билдәле кешеләр
Ғәли Соҡорой (төп исеме — Кейеков Мөхәмәтғәли Ғәбделсәлих улы; 8 ғинуар 1826 йыл (1828 йыл) — 10 декабрь 1889 йыл) — башҡорт мәғрифәтсеһе, шағир.
Абдуллин Ғәли Хәлил улы (Абдуллин Гали Халилович) (1914 — ?) — 112-се Башҡорт (16‑сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы) кавалерия дивизияһы яугиры, шайморатовсы. 62-се гвардия кавалерия полкының административ хеҙмәте гвардия старшинаһы, полк штабының өлкән писаре. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Ауылдар
Ғәли-Буҙат (Галей-Бузат) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл.
Павлов паркы
Йылға
Паркта Лошица йылғаһының башы урынлашҡан.
Ай-Юган (Сотэ-Юган ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шәйҙуллина Фәйрүзә Динислам ҡыҙы
Биография
Ишкәр ауылында һигеҙ йыллыҡ мәктәптә белем ала. 1965 йылда Өфөләге 2—се педагогия училищеһына уҡырға инә. Уны 1969 йылда тамамлағандан бирле Башҡорт дәүләт филармонияһында хор капеллаһында эшләй.
Петрушевская Людмила Стефановна
Библиография
Романдары һәм повестары
Пьесалары
Мөхәмәтҡолов Сабирйән Мөхәмәтзакир улы
Биографияһы
Атаһы Мөхәмәтзакир (1861—1919) хәлле крәҫтиән булған. Совет власы осоронда урмансы булып эшләгән. Тирә-яҡта танылған йор һүҙле сәсән булған. Мөхәмәтзакирҙың халыҡ араһында телдән телгә күсеп һаҡланып ҡалған бер нисә шиғыры ла бар.
Тыуған ауылында урамдарҙың береһенә Сабирйән Мөхәмәтҡолов исеме бирелгән.
Ижади эшмәкәрлеге
Тыуған яғында Сабирйән сәсән бар көсөн мөғәллимлек эшенә һала. Ҡыпсаҡ, Байғаҙы, Ғәлиәкбәр ауылдарында балалар уҡыта. Яңы йәмғиәткә дан йырлап, совет власына, дәүеренә ҙур өмөттәр бағлап, ең һыҙғанып йәш быуынға белем биреүгә тотоноп киткән. Бөрйән районының байтаҡ ауылдарында белем усаҡтары асыуҙы ойошторошҡан.
Сәсәндең бай мираҫы
„Түңгәккә мөрәжәғәт“ шиғырында автор „тәбиғәт һәм кеше“ проблемаһын күтәрә, түңгәктең ҡасандыр мәғрүр ағас булыуын поэтик алымдар менән һүрәтләп, хәҙер ҡоро бер түңгәккә ҡалыуын кеше ғүмеренә ишаралап, ерҙә йәшәүебеҙҙен мәғәнәһе тураһында тәрән уйҙарға төшөрә. „Ғилемле егеттәргә…“ шиғыры иһә донъя барлыҡҡа килеүҙең серҙәренә төшөнөп бөтөү мөмкин түгеллеген тәҡрарлаһа, „Фотоһүрәттәге яҙыу“ тигән шиғырында шағир үткән йәшлеге менән хушлаша һәм шуға ла шиғыр һағышлы мотивта.
Ломе
Этимологияһы
XIX быуатта ҡалаға эве халҡының балыҡсылар ауылы урынында нигеҙ һалынған һәм уның исемен мираҫ итеп алған. Атаманың беренсел формаһы Аломе, унда эве телендә ало — «алоэ», йәғни атама «алоэ араһындағы ауыл» тип аңлатыла. Икенсе фараз буйынса, уның нигеҙе lumé — «бәләкәй һаҙлыҡ» тип тәржемә ителә.
Ғилемдар (исем)
Билдәле шәхестәр
Миңлеғужин Ғилемдар Абдулла улы (1926—29.11.2016), ауыл хужалығы хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1988—2000 йылдарҙа Стәрлетамаҡ тәжрибә-етештереү хужалығының Мырҙаш бүлексәһе идарасыһы. Бер нисә саҡырылыш ауыл һәм район Советтары депутаты. Стәрлетамаҡ районының почётлы гражданы (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районы Яңы Ҡалҡаш ауылынан.
Хадам
Хадам — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тазов мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Клемент Александр Васильевич
Биографияһы
1988 йылда — «Архпроект» ЯАЙ директоры, 1991—2008 йылдарҙа — генераль директоры.
Юхан Кукк
Биографияһы
1918—1919 йылдарҙа Эстония ваҡытлы хөкүмәтенең финанс һәм дәүләт милке министры вазифаһын башҡара. 1919 йылда Ойоштороусылар йыйылышы ағзаһы була. 1919—1930 йылдарҙа Эстония кооператив союзы советы рәйесе була.
1933—1934 йылдарҙа Тарту университетында финанс һәм сәнәғәт сәйәсәте буйынса лекциялар уҡый.
1940 йылда НКВД органдары тарафынан ҡулға алына, 1942 йылдың 4 декабрендә Архангельск өлкәһендә төрмәлә үлә.
Бабич (Көйөргәҙе районы)
Бабич — Көйөргәҙе районында бөткән ауыл.
Григорьев Александр Владимирович
Биографияһы
1986 йылдан Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының ойоштороу бүлеге мөдире урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының Эштәр идарасыһы урынбаҫары, 2000 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының Эштәр идарасыһы урынбаҫары — ойоштороу–техник идаралыҡ начальнигы.
Неромка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡортостанда медицина
Тарихы
50-се йылдарҙа республиканың эре нефтехимия һәм химия предприятиеләре төҙөлгәс, сәнәғәт психологияһы, һөнәри ауырыуҙарҙы иҫкәртеү өлкәһендә тикшеренеүҙәр башлана. Гигиена һәм һөнәри ауырыуҙар буйынса ғилми тикшеренеү институтының эшмәкәрлеге киңәйә һәм 1985 йылға илдең үҙәк учреждениеһенә әүәүерелә. 1969 йылда санир табибтарға, гигиена хеҙмәткәрҙәренә, профпатологтарға ихтияж арта һәм Башҡорт медицина институтында санитар-гигиена факультеты асыла.
Медицинала ҡаҙаныштар
Башҡортостанда медицина үҫешенә ҙур өлөш индерҙеләр: М.Т.Аҙнабаев, Н.А.Борисова, М.А.Ғәлиев, Н.Г.Ғатауллин, Л.Д.Ғатауллина, Г.В.Голубцов, А.Г.Дәүләтов, З.Ш.Заһиҙуллин, З.А.Ихсанов, И.Г.ҡадыров, Г.Х.Кудояров, Д.Н.Лазарева, С.З.Лукманов, Е.А.Медведева, Н.И.Мельников, Г.М.Мөхәмәтова, В.Г.Сәхәүетдинов, В.А.Стригин, Д.И.Татаринов, Г.Н.Тереғолов, Е.Н. Третьякова һәм башҡалар. 1934-94 йылдарҙа медицинаның актуаль проблемалары буйынса 150 докторлыҡ һәм 760 кандидатлыҡҡа диссертация яҡланыла,  200-ҙән күберәк ғилми эштәр йыйынтығы баҫтырыла, 3 медик-гигиена һүҙлеге төҙөлә. 200-гә яҡын уйлап табыуға авторлыҡ таныҡлығы һәм патент алына, унлаған эш СССР һәм Рәсә Фәдәрацияһының халыҡ хужалығы күргәҙмәһе миҙалдары менән бүләкләнә. Медицина өлкәһендәге дәүләт фәнни-техник программалар эшләнелә һәм бойомға ашырыла:
Сығанаҡтар
Лисицын Ю. П. История медицины — М. ГЭОТАР — МЕД, 2004. — 400с.
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы (ҡыҫҡаса БР ФА) — Башҡортостан Республикаһының юғары дәүләт фәнни учреждениеһы. Башҡорт ССР-ы Юғары Советы Президиумының 1991 йыл 6 февраль Указы менән республиканың фәнни-техник потенциалын һаҡлау, нығытыу һәм үҫтереү өсөн ойошторолған. Академия республиканың һәм уның күп милләтле халҡының фәнни үҫеше мәсьәләләрен хәл итә, республика ойошмалары, вуздары һәм предприятиеларының тикшеренеү, инновацион эшмәкәрлеген интеграциялауҙа әүҙем ҡатнаша, фән менән мәғариф араһындағы бәйләнеште нығыта, республика ғилми йәмәғәтселегенең Рәсәйҙең һәм донъя илдәренең фәнни берләшмәләре менән хеҙмәттәшлеген үҫтерә. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының эше Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте тарафынан раҫланыусы республика ғилми-техник программаларына һәм Республика Башлығының Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайға йыллыҡ мөрәжәғәтнамәһенә нигеҙләнә.
Тарихы
1991 йылда Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының ойоштороу йыйылышы була, унда ойоштороусылар араһынан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының тәүге академиктары һайлана.
Сәғитов Ришат Рәфҡәт улы
Ижади эшмәкәрлеге
Ижадына моңлолоҡ, образдарҙы тасуирлау һәләте, музыкаль телдең ябайлығы һәм еңеллеге хас. Н. Ғәйетбайҙың «Аты барҙың — дәрте бар» (1997, А. Н. Островскийҙы «Таланттар һәм табыныусылар» (2003), Ф. М. Бүләковтың «Дала ҡиссаһы» (2003), Х. К. Андерсендың «Һандуғас» («Соловей») әкиәте буйынса шул уҡ исемле спектакленә музыка яҙа. Спектаклдәргә яҙған музыкала традицион тынлы музыка ҡоралдары яңғырашын электроника тембрҙары: ҡумыҙ, ҡурай, өзләү, думбыра, электрогитара, симфоник оркестр, кантри менән берләштерә . 2001—2002 йылдарҙа («Башҡортостан» ТРК) «Ай ҡыҙы» беренсе башҡорт телевизион сериалына һәм 2001 йылда «Ҡараңғылыҡтағы нур», 2005 йылда «Мостай Кәрим» документаль фильмдарына музыка яҙа.
Фәссәхов Әғзәм Фәйзрахман улы
Фәссәхов Әғзәм Фәйзрахман улы (1. 01. 1955) — уҡытыусы, Илсекәй төп мәктәбе директоры. Башҡорт дәүләт университетының роман-герман филологияһы факультетын тамамлаған (1982). Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличнигы.
Биографияһы
1975 йылдың көҙөндә Башҡорт дәүләт университетының әҙерлек факультетына уҡырға инә. Артабан 1981 йылға тиклем роман-герман филологияһы факультетының «Француз теле һәм әҙәбиәте» һөнәре буйынса белем ала. Икенсе сит ил теле — инглиз теле. Уҡытыусы һөнәре генә түгел, тәржемәсе квалификацияһы ла бирелә.
Эрбиль Деврим
Биографияһы
Бер нисә премия лауреаты. 2004 йылда Ил Балыкесирҙа Деврим Эрбиль музейы асыла.
Зәйнетдинова Светлана
Биографияһы
Шахмат буйынса Эстония чемпионатында алтын (1985) һәм көмөш (2000) миҙал яулай. Шахматты яҙышып (хат аша) уңышлы уйнай һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында ИКЧФ-ның халыҡ-ара мастеры (2006), ҡатын-ҡыҙҙар араһында ИКЧФ-ның халыҡ-ара гроссмейстеры (2009), ИКЧФ-ның халыҡ-ара мастеры (2009) исемдәренә лайыҡ.
Гена Димитрова
Биографияһы
1964 йылда Софияла Болгария дәүләт консерваторияһын тамамлай. Үҙ-үҙен тәьмин итер өсөн консерватория ашханаһына эшкә урынлаша, шунлыҡтан байыраҡ коллегаларының төртөрөүҙәренә дусар була. Генаның уҡытыусыһы билдәле опера йырсыһы һәм педагог Христо Брымбаров була, уның уҡыусылары араһында шулай уҡ Николай Гяуров, Борис Христов, Никола Гюзелев, Кирилл Кристев, Никола Николов, Димитр Узунов, Райна Кабаиванска һ.б. бар.
1964—1966 йылдарҙа Болгария дәүләт консерваторияһында стажировка үтә. 1966 һәм 1970 йылдарҙа Ла Скала уҡыуханаһында профессорҙар Ренато Пасторино, Энцо Феррари һәм Маргарита Карозионан дәрестәр ала.
Ҡағараҡ һымаҡтар
Ҡағараҡ һымаҡтар (лат. Gaviiformes) — төньяҡ ярымшарҙа таралған диңгеҙ ҡошо. Ҡағараҡ һымаҡтар яҡын туғандаш төрҙәрҙең бәләкәй төркөмө, ул бер генә ғаиләнән (Gaviidae) һәм бер генә ырыуҙан (Gavia) тора. Донъя фаунаһында ҡағараҡ һымаҡтарҙың 5 төрө билдәле.
Йәшәү рәүеше
Йылы диңгеҙҙәрҙә ҡышлайҙар. Йәш ҡоштар унда енси өлгөргәнгә ҡәҙәр ҡалалар. Яҙ сағыштырмаса һуң, һыу боҙҙан әрселә башлағас ҡайталар. Ҡағараҡтар төркөмө тарҡау була, ҡоштар араһында бер нисә, хатта ун метрға ҡәҙәр аралыҡ була. Парҙар ҙа бер-береһенә яҡын осмайҙар.
Кешеләр һәм ҡағараҡтар
Ҡағараҡтар насар үрсейҙәр, кеше янында үҙҙәрен насар тоялар. Күп осраҡта улар балыҡҡа ҡоролған ауҙарҙа, һунарсы мылтығынан, төрлө тәбиғәт бысраныуҙарынан, бигерәк тә нефть менән бысраныуҙан һәләк булалар.
Кая Каллас
Биографияһы
Кая Каллас 1995 йылда өлгөргәнлек аттестатына имтихан үтә. 1999 йылда Тарту университетының юридик факультетын хоҡуҡ өлкәһендә бакалавр дәрәжәһе менән тамамлай, шунан һуң  конкуренция  өлкәһендә Европа һәм Эстония закондар сығарыуға  махсуслашҡан адвокат булып эшләй  (2011 йылда  уның адвокат эшмәкәрлегенә хоҡуғы бөтә). Шулай уҡ 1996 йылдан театр режиссер ярҙамсыһы сифатында профессиональ эшләй. 2007 йылда Эстония бизнес мәктәбенә уҡырға инә, бында 2010 йылда иҡтисадта EMBA дәрәжәһен (эшлекле идара итеү магистры) ала.
Нурлат районы
Географияһы
Район территорияһы буйынса Мәскәү — Ульяновск — Өфө тимер юл магистрале үтә.