cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Албанияла ислам
Исламдың инә башлауы
XV—XIX быуаттарҙа албандар тарихтаында беренсе тапҡыр сәйәси, иҡтисади һәм территориаль йәһәттән Ислам байрағы аҫтына йыйыла. Әммә мосолман албандар 80 % тәшкил иткән тип һаналһа ла, йәшерен генә православие һәм католик инанысын тотоусылар ҡала бирә. Ғосманлылар грек ерҙәренә күсергән албан-арануттар православиела ҡала һәм яйлап гректар составына инә (1830 йылда гректар бойондороҡһоҙлоҡ алыуға өлгәшкәс). Нәсрани албандарҙың бер өлөшө (арберештар), төрөк хакимиәтенә килешмәй, Көньяҡ Италияға күсенә. Улар оҙаҡ ҡына православиела ҡала, әммә тоҡомдары яйлап католичклыҡҡа күсә. Албанией 1912 йылда бойондороҡһоҙлоҡҡа өлгәшкәндән һуң Италияның йоғонтоһо көсәйә һәм католиклыҡҡа күсеүсе мосолмандар арта. Социалистик Албанияла 1964—1989 йылдарҙа дин тыйылыуы атеизмдың һәм агностиклыҡтың артыуына килтерә.
Маликов Рөстәм Илкәм улы
Биографияһы
1981 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлай.
Әмин (Ҡариҙел районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫке Ҡуян ауыл Советы (Баҡалы районы)
Тарихы
2008 йылға түбәндәге муниципаль берәмектәр менән сиктәш була: Яңы Ҡатай ауыл Советы, Килкабыҙ ауыл Советы, Михайловка ауыл Советы, Ахман ауыл Советы, Баҡалы ауыль Советы («Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы (ред. 19.11.2008) „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы“ Законы»).
Берлин диуары
Берлин диуары (Berliner Mauer) — ГДР властары тарафынан төҙөлгән һәм 1961 йылдың 13 авгусында һәм 1989 йылдың 9 ноябренә тиклем ғәмәлдә булған Германия Демократик Республикаһының Көнбайыш Берлин тирәләй инженер-ҡорамалланған һәм нығытылған дәүләт сиге. Диуарҙың дөйөм оҙонлоғо 155 км (Берлин һыҙатында 43 км һәм Көнбайыш Берлиндың тышҡы сиге буйлап 112 км) тәшкил иткән.
Дөйөм мәғлүмәт
1989 йылдың 9 ноябрендә күмәк халыҡ сығыштары һөҙөмтәһендә ГДР Хөкүмәте Көнбайыш Берлин менән бәйләнеш сикләүҙәрен юҡҡа сығара, ә 1990 йылдың 1 июненән сик буйы контролен тулыһынса бөтөрә. 1990 йылдың ғинуар-ноябрь айҙарында, 1,3 саҡрым аралыҡты иҫәпләмәгәндә, Һалҡын һуғыштың иң билдәле символдарының береһенә һәйкәл булараҡ, бөтә сик буйы ҡоролмалары ла һүтелә (Ҡара: Берлин көрсөгө 1961 йыл).
Тәүшарттары
Диуар төҙөлгәнгә тиклем Берлиндың көнбайыш һәм көнсығыш өлөштәре араһында сиктәр сағыштырмаса асыҡ була. Оҙонлоғо 44,75 км булған (Көнбайыш Берлин менән ГДР сиктәренең дөйөм оҙонлоғо 164 км тәшкил иткән), бүлеү линияһы туранан-тура урам һәм йорттар, каналдар һәм һыу юлдары буйлап үткән. Рәсми рәүештә 81 урам үткәреү пункты, Берлин метроһында һәм ҡала тимер юлында 13 үткәүел эшләгән. Бынан тыш, йөҙләгән законһыҙ юл булған. Көн һайын ҡаланың ике өлөшө араһындағы сик аша 300—500 мең кеше үткән.
1958 йылдың ноябрендә Совет хөкүмәте башлығы Никита Хрущёв көнбайыш державаларын 1945 йылғы Потсдам килешеүен боҙоуҙа ғәйепләй. Ул Советтар Союзының Берлиндың халыҡ-ара статусын туҡтатыуы тураһында иғлан итә һәм бөтә ҡаланы (уның көнбайыш секторҙарын индереп) «ГДР-ҙың баш ҡалаһы» тип атай. Совет хөкүмәте Көнбайыш Берлинды «ҡоралһыҙландырылған ирекле ҡала»ға әйләндерергә һәм ультиматив тонда АҠШ-тан, Бөйөк Британиянан һәм Франциянан алты ай дауамында ошо темаға һөйләшеүҙәр үткәреүен талап итә (Берлин ультиматумы (1958). Көнбайыш державалары был талапты кире ҡаға. 1959 йылдың яҙында һәм йәйендә уларҙың сит ил эштәре министрҙарының Женевала СССР Сит ил эштәре министрлығы башлығы менән һөйләшеүҙәре һөҙөмтәһеҙ тамамлана.
«Берлин диуары» мемориаль комплексы
«Берлин диуары» мемориаль комплексының бер өлөшө — 1985 йылда шартлатылған Татыулыҡ Берлин сиркәүе уоынында 2000 йылда төҙөлгән сиркәү нигеҙендә төҙөлгән часовня. Бернауэр штрассалағы мемориал төҙөү инициаторы һәм әүҙем ҡатнашыусыһы Манфред Фишер була, уны «Берлин диуарының пасторы» тип тә атайҙар.
Балыҡлыбаш
Балыҡлыбаш (Балыклыбашево) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 161 кеше. Почта индексы — 453291, ОКАТО коды — 80254827002.
Язов Дмитрий Тимофеевич
Биографияһы
Дмитрий Тимофеевич Язов 1924 йылдың 8 ноябрендә Омск губернаһы Калачинск өйәҙе Крестинкс улусының Язово ауылында тыуа. Атаһы — Язов Тимофей Яковлевич (1902—1933(4? ), әсәһе — Мария Федосеевна Язова (1904), крәҫтиәндәр. Ғаиләлә дүрт бала була.
Бөйөк Ватан һуғышы
Ҡыҙыл Армияға үҙ теләге менән 1941 йылдың ноябрендә, урта мәктәпте тамамлап та өлгөрмәҫтән 17 йәшлек егет булып хеҙмәткә бара. Бының өсөн үҙенә бер йәш өҫтәп, 1923 йылда тыуғанмын, тип яҙҙыра һәм РСФСР Юғары Советы исемендәге Мәскәү Ҡыҙыл Байраҡлы пехота училищеһына (1941 йылдың 2 декабренән 1942 йылдың 28 ғинуарына тиклем Новосибирскиҙа эвакуацияла була) уҡырға алына һәм уны 1942 йылдлың июнендә тамамлай. Мәктәпте тамамлау тураһындағы аттестатын 1953 йылда, майор дәрәжәһендә ала.
Кашкаир
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Кулик Григорий Иванович
Биографияяһы
Кулик Григорий Иванович Полтава губернаһы Дудниково хуторында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Мәктәптә дүрт синыфты тамамлай. Украин.
Кадаре Бесиана
Биографияһы
2011 йылда Парижда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы (ЮНЕСКО) ҡарамағындағы Мәғариф, фән һәм мәҙәниәт мәсьәләләре буйынса Албанияның даими вәкиле итеп тәғәйенләнә. 2016 йылда Нью-Йоркта Албанияның Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы (БМО) ҡарамағындағы даими вәкиле һәм Кубала Албанияның резидент булмаған илсеһе вазифаһында эшләгән Ферита Ходжуны алмаштыра. 30 июндә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының генераль секретары Пан Ги Мунға Ышаныс Грамоталарын тапшыра.
Пурдан
Пурдан — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Конда йылғаһының уң ярына тамағынан 1047 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Табаҫҡытамаҡ (йылға)
Географияһы
Йылға оҙонлоғо — 8 км. Ахун тигән урындан башлананып тау аҫҡа аҡҡан.Ул ерҙә Ахун исемле бабай XX быуаттың 30-сы йылдар башында ыҫмала ҡайнатҡан.Тау аҫҡа халыҡ телендә Табаҫҡа булып киткән. Үҙәнен бер нисә ҡабат үҙгәрткән. Табаҫҡытамаҡ ауыл биләмәһе буйлап 2 км, ә   Ҡариҙел йылғаһынан 12 км алыҫлыҡта аға.
Резерфордий
Символы
Резерфордий элементының символы — Rf (Резерфордий тип уҡыла).
Әхәтов
Əхәтов — фамилияһы.
Килкабыҙ ауыл Советы (Баҡалы районы)
Килкабыҙ ауыл Советы —Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Баҡалы районы составындағы административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы), 2008 йылда бөтөрөлгән. Почта индексы — 452654. ОКАТО коды — 80207829000. Иҫке Ҡорос ауыл биләмәһе менән берләштерелә. Ауыл Советының составы: Килкабыҙ, Ҡорос-Ҡаран ауылдары. 1988—2005 йылдарҙа «Тораҡ пункттарын булдырыу, берләштереү һәм бөтөрөү, административ үҙәктәрен күсереү менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законына (2005 йылдың 20 июле 211-з һанлы) ярашлы бөтөрөлгән Яңы Күс ҡасабаһы инә.
1988 йылда Иҫке Ҡорос ауыл Советынан бүлеп алып ойошторола. .
Тарихы
3. Килкабыҙ ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Иҫке Ҡорос ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
2008 йылға түбәндәге муниципаль берәмектәр менән сиктәш була: Иҫке Ҡуян ауыл Советы, Яңы Ҡатай ауыл Советы, Иҫке Ҡорос ауыл Советы, Михайловка ауыл Советы («Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы (ред. 19.11.2008) „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы“ Законы»).
Рахта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әртәкүл
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Дәште Ҡыпсаҡ
Дәште Ҡыпсаҡ, йәки Полове́цкая степь', Кипча́кская степь, , Deşt-i Qıpçaq, Дештэ-кыпчак, Дешті Қыпшақ, Қыпшақ даласы, Дәште Ҡыпсаҡ; Дәште Кыпчак, Dəşteqıpçaq; dashti-qipchoq; төркисәнән — «ҡыпсаҡ далалары» — Евразияның Дунай тамағынан алып Балхаш күленә тиклем йәйрәп ятҡан тарихи Бөйөк Даланы тәшкил итә.
Карпология
Орлоҡтарҙың һәм емештәрҙең таралыуы
Орлоҡтарҙың һәм емештәрҙең таралыуын өйрәнеүсе карпология бүлеге карпоэкология тип атала.
Иҫкәрмә
<references group="Классификацияла ҡайһы бер экологик билдәләр иҫәпкә алына. Мәҫәлән, емештәрҙең асылыу ысулдары.">
Батыр
Тарихы
1834 йылғы VIII халыҡ иҫәбен алыу материалдарында Ырымбур өйәҙендә Юрматы ырыуының ике ауылы булыуы билдәләнә: береһе — әлеге ваҡытта Ырымбур өлкәһенә ҡараған Мерәҫ ауылы, икенсеһе — Аҙнай түбәһенең 32-се йортона ҡараған Батыр ауылы. 1837 йылда Батыр ауылында межаланған ҡаҙна ерендә 347 башҡорт көн күрә. Х ревизия билдәләүенсә, 46 йортта 449 башҡорт аҡабалары.
Тывалар
Милли кейем
Хәҙерге ваҡытта тыва милли кейемде йыш кейәләр — байрамдарҙа, төрлө традицион бәйгеләрҙә (көрәш, яндан атыу, ат сабыштырыу һәм башҡалар), батырлыҡ һәм матурлыҡ конкурстарында, диплом алыу тантаналарында, туйҙарҙа һәм көндәлек тормошта.
Тыванан ситтә уҡыған студенттар даими рәүештә «Тажы биле Даңгына» (тыва теленән «Принц һәм принцесса») исемле матурлыҡ һәм батырлыҡ конкурстарын үткәрә — студенттар тормошондағы бик матур сараһы, унда Тыва Республикаһында йәшәгән бөтә халыҡтар вәкилдәре ҡатнаша ала.
XVII—XVIII быуаттар
Найман ханлығы бөлгөнлөккә төшкәндән һуң ҡайһы бер наймандар көнбайышҡа, хәҙерге Ҡаҙағстан далаларына киткәс, тывалар хәҙерге Монголияға киләләр. XVII быуат башында Монгол империяһы тарҡатылыуы бер нисә монгол ханлыҡтарҙы барлыҡҡа килтерә. Кобдонан төньяҡтан Саян тиклемге, ә һуңынан көнбайыштағы Алтайҙан көнсығыштағы Хусығылға тиклем ерҙәргә Ойрат ханлығы составындағы тыва ҡәбиләләре хужа була.
Милли аш-һыу
Күсмә малсылыҡ менән шөғөлләнгән башҡа халыҡтарҙағы кеүек тываларҙың аш-һыу нигеҙен ит һәм һөт ризыҡтары тәшкил итә. Иң билдәле ашамлыҡ — ҡан тултырмаһы — «Изиг-хан» (тыва теленән тәржемә иткәндә — «ҡайнар ҡан»).
Үҙәк Америка тарихы
Колумбҡа тиклемге осор
Үҙәк Американың Колумбҡа тиклемге төп мәҙәниәттәренә ольмектар (беҙҙең эраға тиклем 1150—800), майялар (беҙҙең эраға тиклем 200—900), тольтектар (900—1200), ацтектар (1428—1521) инә. Был мәҙәниәттәр ҙур тантана үҙәктәрен һәм ҙур ҡоролмалы ҡалаларҙы ҡалдырған. Улар юғары кимәлдәге һөнәрҙәргә эйә була: таш, ағас һәм металдарҙы эшкәртеү — туҡыма һәм буяуҙар етештерәләр, астрономия буйынса белемдәргә эйә булалар, теүәл календарь ҡулланалар һәм үҙенсәлекле яҙыу системаһын булдыралар.
Шәмәхә астрофизика обсерваторияһы
Телескоптары
Батабат тауында (Нахичеван АР) 2300 м бейеклектә 1971 йылдан Батабат астрофизика обсерваторияһы эшләй. Унда ҙур ҡояш коронографы тора, көҙгөһөнөң диаметры — 53 см, шулай уҡ 70 сантиметрлы Ай-планета телескобы, Цейс-600,  ФАС-3А һәм киң мөйөшлө экспедицион  астрограф бар.
Яңы Башап
Ауыл район үҙәге Барҙы ауылынан яҡынса 29 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Позицион иҫәпләү системаһы
Икеле иҫәпләү системаһынан һигеҙле һәм ун алтылы иҫәпләү системаһына күсеү
Һигеҙле иҫәпләү системаһы өсөн — күсерелә торған һанды 2-нең дәрәжәһенә тигеҙ булған цифрҙар һанына бүлгеләйбеҙ (2, һанды күсерергә кәрәк булған системаның нигеҙе килеп сыҡһын өсөн күтәрергә кәрәк булған дәрәжәгә күтәрелә (2³=8), был осраҡта 3, йәғни триад). Триадаларҙы триадалар таблицаһы буйынса үҙгәртәбеҙ: 000 0 100 4 001 1 101 5 010 2 110 6 011 3 111 7
Ирекле иҫәпләү системаһынан унарлы иҫәпләү системаһына күсереү
Шулай итеп, 1100,0112 = 12,37510.
Симметрик иҫәпләү системалары
Йышыраҡ симметрик өсәрле иҫәпләү системаһы \{-1,0,1\} цифрҙары менән ҡулланыла. Ул өсәрле логикала ҡулланыла һәм «Сетунь» иҫәпләү машинаһында техник тормошҡа ашырыла.
Ядро физикаһы
Тарих
Радиоактивлыҡтың ядро тәбиғәтен Эрнест Резерфорд 1911 йылда атомдың ядро моделен тәҡдим иткәс һәм радиоактив нурланыштар атом ядроһы эсендә барған процестар һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә икәнен белгәс кенә, аңлағандар.
ЙХЛ чемпионаты 2014/2015 йылдар миҙгелендә
Турнир таблицаһы
р — даими миҙгел еңеүсеһе, к — конференция еңеүсеһе, д — дивизион еңеүсеһе
Көнбайыш конференцияһы
1. «Локо» — 16. «Амурские Тигры» 3:0 (2:1, 3:1, 3:1)
3. «Спартак» — 7. «Красная Армия» 2:3 (4:3, 2:1, 2:5, 2:3, 3:4)
Көнсығыш конференцияһы
4. «Мамонты Югры» — 5. «Толпар» 1:3 (3:4, 1:4, 4:3, 3:4)
3. «Чайка» — 5. «Толпар» 3:0 (1:0, 3:2 Б, 3:1)
Финал
Өсөнсө уйын
Паршиков Геннадий Петрович
Биографияһы
Һуңынан енәйәт эше ябыла.
Озон
Токсин тәьҫире
Рәсәй Федерацияһында озон зарарлы матдәләрҙең беренсе, иң юғары хәүеф класына ҡарай. Озон стандарттары:
Озон бактерияларҙы һәм вирустарҙы һөҙөмтәле юҡ итә.
Бураҡаева Зөһрә Диҡҡәт ҡыҙы
Ижады
«Тамыр» балалар телеканалы төшөргән «Бирешмә!» үҫмерҙәр өсөн телесериалдың сценарийы авторҙашы. Башҡортостан юлдаш телевиденияһының «Я учу башкирский» проектының авторы, йыр һүҙҙәре авторы. Йөҙҙән ашыу концерт, театралштырылған тамаша, республика байрамдарының, сараларҙың сценарий авторы.
Зөһрә Бураҡаеваның шиғырҙарына яҙылған йырҙар
«Уяу бул, башҡортом» (У. Иҙелбаев көйө), «Мы вместе — Башкортостан» (У. Иҙелбаев көйө), «Рәхмәт» комедияһынан: «Рәхмәт һиңә» (Ғ. Юламанов көйө), «Ышанмаһаң әкиәткә, ышанма» (У. Иҙелбаев көйө), «Минең йондоҙом» йәштәр фильмынан: «Минең йондоҙом» (И. Абдуллин көйө), «Артур һәм Нэнси» спектакленән (реж. З. Сөләймәнов): «Король йыры», «Осраштыҡ» (И. Абдуллин көйө), «Маугли», «Рух иле», «Ете мөғжизәле теләк» спектакленә йырҙар (У. Иҙелбаев көйө), «Өйҙәштәр» сериалы өсөн «Рок үлде» йыры (Р. Пожидаев көйө), «Бирешмә!» телесериалында «Селпәрәмә», «Бирешмә» (Айҙар Хәмзин көйө) йырҙары яңғырай.
Токарёвка (Тамбов өлкәһе)
Токаревка  — эшселәр ҡасабаһы, Рәсәй Федерацияһы Үҙәк Федератив округының Тамбов өлкәһендәге Токаревский районының административ үҙәге булып тора.
Халыҡ
Токаревка ҡасабаһында (2018 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса) 6582 кеше йәшәй.
Дәүләтбирҙин Ғәзиз Сәлих улы
Биографияһы
Хеҙмәт юлын 1969 йылда тыуған ауылының культура йортонда башлай. Артабан Учалы районының «Байрамғол» совхозының культура йортонда эшләй, «Ләйсән» халыҡ бейеүҙәре ансамбле концертмейстры була. Ансамбль менән бергә йыш гастролдәрҙә йөрөй. Бер үк ваҡытта Учалы балалар йортонда һәм Уральск ҡасабаһының музыка мәктәбендә музыканан уҡыта. Ижади коллективтар менән әүҙем эшләгәне өсөн күп һанда грамоталар һәм дипломдар менән бүләкләнә. Талантлы музыкант 1977 йылда Свердловск ҡалаһында үткән Бөтә Союз халыҡ ижады фестивале лауреаты була. Ул һәүәҫкәр композитор булараҡ танылыу яулай, уның йырҙарын билдәле йырсылар — Нажия Аллаярова, Илфаҡ Смаҡов, Нәзифә Ҡадырова үҙҙәренең репертуарына индерә.
Композитор белеме алыу маҡсатында Өфө дәүләт сәнғәт институтына уҡырға инә, унда композитор Заһир Исмәғилев класында уҡый. Институтты тамамлағас, концертмейстр булып эшләй, Өфөнөң 2-се музыкаль-педагогик колледжында һәм Өфө сәнғәт училищеһындә баян класы буйынса уҡыта. 2001—2007 йылдарҙа Фатима Мостафина исемендәге 20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһында концертмейстр булып эшләй.
Уның Рауил Бикбаев шиғырына яҙған солистар, хор һәм симфоник оркестр өсөн «Мәңгелек» исемле ораторияһы Башҡортостан музыка тормошонда ҙур ваҡиға булып теркәлде.
Свекеур
Свекеур — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лева йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Ҡаҙаҡ-Башҡорт Совет Республикаһы
Проекттың тарихы
Көнсығыш халыҡтары коммунистик ойошмаларының II съезы үткән ваҡытта — 1919 йылдың ноябрь—декабрь айҙарында, Н. Т. Таһиров, И. Рәхмәтуллин, Ә. Ә. Каспранский өс республиканы — Башҡорт, Ҡырғыҙ, һәм күҙ уңында тотолған Татар-Башҡорт республикаларын ҡушыу тураһында тәҡдим индәрәләр.
Проект 14 пункттан тора һәм территорияһын, республиканың иҡтисади һәм сәйәси нигеҙҙәрен билдәләй. Ҡазак-Башҡорт Совет Республикаһын Башҡортостан һәм Ҡаҙағстан нигеҙендә булдырыу ҡарала, баш ҡалаһы Ырымбур тип уйланыла. Башҡорттар һәм ҡаҙаҡтарҙың республика власть органдарында вәкәләттәре тигеҙ булыу принцибы иғлан ителә. Республикаға киң вәкәләттәр бирелергә тейеш була: 1919 йылдың 16 декабрендә Ҡырғыҙ-Башҡорт Совет Республикаһы төҙөү проекты кире ҡағыла.
Цимлянск
Атамаһы
Ҡаласыҡ, Цимла йылғаһы тамағында ултырғанлыҡтан, йылға исемен алған. «Цимла» һүҙенең килеп сығыуы буйынса бер нисә фараз бар. Берәүҙәр уны «чим» (лай, ылымыҡ), «чым» (кәҫ) йәки «сым» (һәйкәл, ҡәберлек) тигән төрөк һүҙҙәренән килеп сыҡҡан, тип иҫәпләй. Икенселәр «Цимла» һүҙе, тәржемә иткәндә, «даға» тигәнде аңлата тип уйлай, сөнки Кумшацкая (Ҡомшаҡ) һәм Цимлянская станицалары аралығында Дон йылғаһы, формаһы менән дағаға оҡшаған, боролош яһай.
Транспорты
«Морозовск—Куберле» һыҙатындағы Цимлянский тимер юл станцияһы. Транспорт бәйләнеше автомобиль, тимер юл һәм һыу транспорты ярҙамында тормошҡа ашырыла.
Ликбез
Уҡытыу-методик базаһы
Шуға күрә 1925/26 уҡыу йылғы ликбез программаларына мотлаҡ рәүештә сәйәси грамота курсы индерелеүендә иҫ киткес бер нәмә лә юҡ: идеологик көрәштең, шул иҫәптән, партия эсендә, иң ҡыҙған мәле була.
Ликбез ҡыйынлыҡтары һәм уның һөҙөмтәләре
1928 йылда ВЛКСМ башланғысы буйынса мәҙәни поход (культпоход) башлана. Уның терәк үҙәктәре булып йәмәғәт көсө менән наҙанлыҡты бөтөрөү темптары яҡшы ойошторолған Мәскәү, Һарытау, Воронеж һәм Һамар ҡалалары тора. 1930 йылдың уртаһында культармеецтарҙың һаны 1 миллионға етә, ә мәктәп уҡыусылары һаны (иҫәпкә алынған мәктәптәрҙә генә) — 10 миллионға барып етә.
Кальмар унияһы
Низағ
Маргарита хакимлыҡ итеүе осоронда король власы нығына барған, был монарх һәм аристократия араһында ҡаршылыҡтар тыуҙырған, әммә король Эрик хакимлыҡ итеүе осоронда (1412—1439 йылдар) был асыҡ ихтилалға килтергән. Маргарита һәм Альбрехт араһында низағ королеваны Ганза берлеге менән килешеү төҙөргә мәжбүр иткән, шуның менән Ганзаның Скандинавияла иҡтисади өҫтөнлөгөн раҫлаған. Король Эрик киреһенсә Любектан һәм Ганзанан бойондороҡлоҡто бөтөрөргә тырышҡан был һуғыштың башланыуына килтергән. Шлезвиг-Гольштейн, Мекленбург һәм Померанияла һуғыштар халыҡҡа һалымдарҙың артыуына килтергән һәм Швеция өсөн мөһим булған тимер экспортын туҡтатҡан, һөҙөмтәлә Даларне провинцияһында Энгельбрект Энгельбректсон етәкселегендә ихтилал тоҡанған. 1435 йылда Энгельбрект Энгельбректсон хаким тип һайланған, әммә тиҙҙән үлтерелгән. Көрәште швед дворянлығы лидеры Карл Кнутссон Бунде етәкләгән, ул 1438 йылда риксрод тарафынан Швеция короле Карл VIII итеп һайланған. Эрик уния короле тәхетенән алып ташлана (1438—1439), уның урынына туғаны Кристофер III Баварский ултыра. Кристоферҙың балалары булмай һәм ул 1448 йылда вафат булғандан һуң власть вакуумы барлыҡҡа килгән. Швеция яңы король итеп Карл Кнутссонды һайлай һәм шулай итеп швед тажы аҫтында унияны тергеҙергә теләй. 1449 йылда Карл VIII шулай уҡ Норвегия короле итеп һайлана, әммә Дания короле итеп Кристиан I Ольденбургский ҡуйыла. Артабанғы 70 йыл дауамында Дания һәм Швеция араһында бер туҡтауһыҙ унияла өҫтөнлөк итеү өсөн көрәштә үтә.
Янко Михаил Данилович
Биографияһы
1930 йылда педагогик йүнәлешле ике баҫҡыслы туғыҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлай һәм Силәбе өлкәһенең Тәрәнкүл ауылында башланғыс мәктәп уҡытыусыһы була, артабан — Төньяҡ Осетин автономиялы өлкәһенең Орджоникидзе (хәҙерге Владикавказ) ҡалаһы уҡытыусыһы.
Михаил Данилович Ҡурған өлкәһендә тыуған яҡты әҙәби өйрәнеүгә нигеҙ һала. «Просвещение» нәшриәте сығарған «Мәктәптә тыуған яҡты әҙәби өйрәнеү» фундаменталь хеҙмәте өсөн 1965 йылда уға докторлыҡ диссертацияһын яҡламаһа ла, әҙәбиәт кафедраһы профессоры исеме бирелә.
Михаил Данилович Янко 1998 йылдың 1 ноябрендә вафат була.
«Ололоҡлау» («Поклон») мемориаль ансамбле
мемориаль ансамбле — Ростов өлкәһенең Сальск ҡалаһында Азатлыҡ майҙанында урынлашҡан мемориаль комплекс.
Тарихы
1947 йылда туғандар ҡәберендә төҙөкләндереү эштәре башҡарыла, уға гипстан һалдат скульптураһы ҡуйыла. Осонда йондоҙ булған һәм «Тыуған ил өсөн алыштарҙа башын һалған геройҙарға мәңгелек дан!» тигән яҙыу урынлаштырылған пирамидаға гипстан венок эшләп ҡуйылған.
Төньяҡ Мулымья
Төньяҡ Мулымья — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мулымья йылғаһының уң ярына тамағынан 541 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Кесе Килдек
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Анновка ауыл Советы (Бәләбәй районы)
Анновка ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй районындағы ауыл биләмәһе.
Сабитов Мөхтәр Абдрахман улы
Әҙәби әҫәрҙәре
Автор үҙе былай тип һөйләй: «Был роман бик символик. Исеме үҙе күп нәмә тураһында һөйләй. Кемде һәм ҡайҙан көтөргә? Мин мәктәп уҡыусыларының үҙгәртеп ҡороу дәүеренән алып беҙҙең көндәргә тиклем булған проблемалары тураһында яҙҙым. Был бөтөн быуын формалашыуының ҡатмарлы осоро була. Наркомания, һаулыҡ һаҡлау, социаль адаптация проблемалары».
Булатов Григорий Петрович
Һуғыштан һуң
1949 йылда Слободскойға ҡайта һәм ағас ағыҙыуҙа эшләй. Эргә-тирәһендәге кешеләрҙең күбеһе уның батырлығына ышанмай, сөнки Егоров һәм Кантария бөтә илгә танылған була, шуға күрә Булатов бик ныҡ эскегә бирелә. 20 йыл үткәс, ул ҡабаттан үҙенең беренселеген иҫбатларға тырыша, хатта таныштары араһында «Гришка-рейхстаг» ҡушаматын ала. 1970 йылда ваҡ уғрылыҡ өсөн Булатов тағы ла төрмәгә ултыртыла, Маршал Г. К. Жуков үтенесе буйынса ваҡытынан алда иреккә сығарыла. Жуков Булатовҡа: «Гриша! Һинең итектәрең Рейхстаг ҡыйығын тапаны, шул шешәне тапай алмайһыңмы ни?» - тип яҙа (следователь Василий Ситников хатты уҡыған). Маршал Жуков «Хәтирәләр һәм уйланыуҙар» китабында (1-се баҫма, 1969 йыл (608 бит)) фотоһүрәттәр араһында «Ҡолатылған рейхстаг фонында Григорий Булатов» исеме аҫтында бөтә донъяға билдәле фотоны урынлаштыра.
Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы
Тарихы
Протест митингылары һәм забастовкалар яйлап Бөтә Рәсәй октябрь сәйәси стачкаһына әүерелә, һәм «Булыгин Думаһы» тип нарыҡланған һайлауҙар үткәрелмәй ҡала.
1905 йылдың 17 октябрендәге Манифест Дәүләт думаһының закон сығарыу компетенцияһының яңы нигеҙе булып тора, уның 3 пункты «бер ниндәй ҙә закон, Дәүләт думаһының хуплауынан тыш, ҡабул ителә алмауын» билдәләй. Әлеге норма 1906 йылдың 23 апрелендәге редакцияһында Рәсәй империяһының Төп закондарының 86 статьяһында нығытыла: «бер ниндәй ҙә закон, Дәүләт Советының һәм Дәүләт думаһының хуплауынан тыш, сыға һәм Государь императорҙың раҫлауынан тыш ҡабул ителә алмай».1905 йылдың 6 авгусында Манифестҡа ярашлы Дума кәңәшмә органынан закондар сығарыусы орган булараҡ билдәләнә башлай.
I Дәүләт думаһына һайлауҙар
Ауылдаштары араһында ҙур абруй ҡаҙанған күп кенә земство мәктәптәре уҡытыусылары, фельшерҙар, крәҫтиәндәр ҡулға алына. Күп кенә ауылдарҙа мәктәптәр буш тора, был хәл крәҫтиәндәрҙең ризаһыҙлығын тыуҙыра. Түбәнге Новгородта һайлау кампанияһы шул тиклем һүүлпән бара, хатта полиция етди рәүештә забастовканан ҡурҡа башлай. Полтава губернаһының Гатчина өйәҙендә земство етәкселәреауылдарға сығып, 1905 йылдың 17 октябрендәге Манифестың йөкмәткеһе буйынса аңлатыу эшен алып баралар, тәртипкә саҡыралар. Курскиҙа полиция белемле крәҫтиәндәре артынан бик ныҡ күҙәтә. Полиция өйәҙҙәрҙә ҡаланан алып киленгән гәзиттәрҙе һәм листовкаларҙы тартып ала. 5-6 кешелек йыйылыштарҙы ҡыуып тараталар. Алдан күрһәтелгән кандидаттар бөтә урындарҙа тиерлек эҙәрлекләнә. Вятка губернаһының Слобода өйәҙендә Дурново циркуляры ғәмәлдә була: ауыл писары ауылдар буйлап йөрөп, уң йүнәлешле партиялар яҡлы агитация үткәрә.
Тамбов, Ярославль, Одесса һәм башҡа ҡалаларҙан да конституцион-демократик партияһы ағзаларың йыйылыштары рөхсәт ителмәүе, уның программаларын һәм афишаларын таратыу тыйылыу тураһында мәғлүмәттәр була. Төрмәләр кадет программаһын ҡабул иткән крәҫтиәндәр менән тула. Тверҙә 24 февралгә тиклем чиновниктарға кисекмәҫтән кадет партияһынан сығырға йәки отставкаға китергә тәҡдим ителә. Тамбовта ла конституцион-демократик партияһы тыйыла. Владимир губернаһында һайлау кампанияһы бик һүлпән бара. Административ репрессиялар халыҡты тамам йонсота. Земство етәкселәре улус старшиналарын саҡыртып, һайлау сходтары ойоштороу буйынса аңлатыу эштәрен алып бара. Тимер юлы оҫтаханаларында урындағы етәкселәр тарафынан һайлау хоҡуғы булған кешеләрҙең исемлеге төҙөлә. Өйәҙ күҙәтеүселәренә сиркәү-мәхәллә мәктәптәре уҡытыусылары өсөн һайлауҙарҙы ойоштороу буйынса күрһәтмәләр ебәрелә.
II саҡырылыш
II саҡырылыш Дәүләт думаһы 1907 йылдың 20 февраленән 3 июнгә тиклем эшләй (бер сессия).
1907 йылдың 2 мартында Дәүләт думаһында түшәмдең емерелеүе
2 мартта Дәүләт думаһының ултырышында министрҙар советы рәйесе декларация уҡырға тейеш була. Таңғы 5 сәғәт 40 минутта ултырыш үткәрелә торған залда түшәм емерелә. Башта шартлатыу тигән версия булһа, һуңынан бер йыл элек үткәрелгән ремонт ваҡытында ебәрелгән хаталар арҡаһында түшәмдең емерелеүе асыҡлана. Ғәҙәттән тыш хәлде тикшереү буйынса комиссияға архитекторҙар Л. Н. Бенуа, А. И. фон Гоген һәм башҡалар индерелә. Кискә табан катастрофаның сәбәбе асыҡлана — бер йыл алда үткәрелгән ремонттың сифатһыҙ булыуы. Өҫтәүенә, алдағы көн, Думаға Столыпин килеүен күҙ уңында тотоп, һаҡ агенттары һәм яңғынды һүндереүселәр сарлаҡты тикшерәләр. Ун бишләп кеше сарлаҡ буйлап йөрөп, емерелеүҙе тиҙләтәләр. Депутаттар фажиғәнән ҡотолоу айҡанлы рәхмәт ғибәҙәте ҡыла. Ултырыш Екатерина залы һәм вестибюль араһында урынлашҡан түңәрәк залға күсерелә.
III саҡырылыш
Октябристар — эре ер хужалары һәм сәнәғәтселәр партияһы — Думаның эше менән идара итә. Әйтергә кәрәк, төрлө фракциялар менән төрлө мәсьәләләр буйынса блоктарға инеү — уларҙың төп ысулы була. Иң уң партияһы менән блокка ингән саҡта улар уң-октябристар күпселеген тәшкил итә, прогресистар һәм кадеттар менән берләшкән саҡта — кадет-октябристар блогына әүереләләр. Әммә бындай блоктарға инеү Думаның эшмәкәрлеген үҙгәртмәй тиерлек.
IV Дәүләт думаһы һәм Февраль революцияһы
1917 йылдың 25 февралендә император Николай II думаның эшмәкәрлеген ағымдағы йылдың апреленә тиклем туҡтатыу тураһында указға ҡул ҡуя; Дума буйһонорға теләмәй һәм шәхси кәңәшмәләрҙә йыйылыша.
Сиборгий
Сиборгий (, Sg, элек Уннилгексий, Unnilhexium, Unh, йәки эка-вольфрам) — Менделеевтың периодик таблицаһының 7-се осор, 6-сы төркөм химик элементы. Тәртип номеры - 106. Әҙ генә ваҡыт тора торған радиоактив элемент.
Ростов өлкәһенең В.М. Величкина исемендәге балалар китапханаһы
Китапханасылар
1915 йылда китапханаға Татьяна Ксенофонтовна Молодцова килә һәм 35 йыл дауамында китапхананың алмашһыҙ мөдире булып эшләй. 1920 йылдан китапханала ике китапханасы эшләй — абонементта һәм уҡыу залында.
Пантеон (Рим)
Этимологияһы һәм семантикаһы
«Пантеон» грек һүҙе, ҡағиҙә булараҡ, «бөтә аллаларҙың ғибәҙәтханаһы» тип тәржемә ителә, әммә дөрөҫөрәге, боронғо грек «пантеион» (Πάνθειον) һүҙенең мәғәнәһе буйынса ул: «бөтә илаһи» тип тәржемә ителергә тейеш. «Бөтә аллаларға ҡағылышлы йәки улар менән бәйле»: (pan/παν- («бөтәһе лә») + theion/εῖῖ╎╕ («алла») «бөтә аллаларға бағышланған» тигәнде аңлата.
Төҙөү тарихы
202 йылда Септимий Север һәм уның улы Каракалла идара иткән осорҙа Пантеон тергеҙелә. Архитрава Севераһына яҙыу өҫтәйҙәр: Император Цезарь Луций Септимий Север Пий Пертинакс Аравийский, Адиабенский, Парфянский, Бөйөк понтифик, 10 тапҡыр трибун, 11 тапҡыр император, 3 тапҡыр консул, Ватан атаһы, проконсул һәм
Гистология
Анатомиянан айырмалы рәүештә, гистология организм төҙөлөшөн туҡыма кимәлендә өйрәнә.
Патогистология (гистопатология) — зарарланған туҡымаларҙың микроскопик төҙөлөшөн өйрәнә. Был патоморфологияның (патологик анатомия) мөһим инструменты булып тора. Сөнки яман шеш һәм башҡа ауырыуҙарҙың теүәл диагнозы өсөн зарарланған туҡыма өлгөһөн тикшереү талап ителә.
Туҡыма сығанағы
Туҡымаларҙы гистологик тикшереүҙәр хирургиянан, биопсиянан йәки аутопсиянан башлана.
Церий
лантаноид химик элементтар төркөмө, көмөшһыу металл
300-сө уҡсылар дивизияһы (1-се формирование)
Тарихы
1942 йылдың 1 сентябрендә дивизия етәксеһе итеп полковник И. М. Афонин тәғәйенләнә.
1943 йылдың апрелендә Сталинград өсөн алыштарҙа батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткән өсөн 300-сө дивизияһы 87-се гвардия уҡсылар дивизияһы тип үҙгәртелә.
Үрге Алаштан
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Гадолиний
Гадолиний (Gadolinium), Gd — химик элемент, лантаноид, атом һаны — 64, атом массаһы — 157,25.
Тәбиғәттә
Гадолиний кларкы ер ҡабығында (Тейлор буйынса) —, океан һыуҙарында йөкмәткеһе — 2,4⋅10-6 мг/л4⋅10-6 мг/л.
Изге Анна ҡәлғәһе
Ҡылыҡһырламалары
Ҡәлғәнең етешһеҙлеге булып уның Дон тамағынан һәм Аҙау диңгеҙенән  алыҫ ятыуы була. Был уның хәрби әһәмиәтен юҡҡа сығара. Даими яҙғы ташҡындар һәм һаҙлыҡлы урында йәшәү арҡаһында гарнизон  һалдаттарының  ауырыуы өҫтәмә ауырлыҡтар бирә. Рус-төрөк һуғышын тамамлаусы Төркиә менән белград солох килешеүе буйынса Дон йылғаһынан түбәндә нығытмалар төҙөүгә хоҡуҡ алғандан һуң, Рәсәй хөкүмәте 1760 йылда Анна ҡәлғәһен бөтөрә. Ҡәлғә гарнизоны Изге Дмитирий Ростовский ҡәлғәһенә күсерелә.
Худякова Лариса Петровна
Биографияһы
2007—2016 йылдарҙа — БР Фәндәр академияһының Торба үткәргес транспорты гидравликаһы үҙәге директоры.
«Футлярҙағы кеше» скульптура композицияһы
Скульптура композицияһы
Скульптура композицияһы яҙыусының ошо атамалы хикәйәһендә һүрәтләнгән меҫкен, ямғырҙан һәм елдән түгел, ә үҙенең ҡурҡыуҙарынан һәм ыҙаларынан йәшеренергә теләгән уҡытыусы Беликовты кәүҙәләндерә. Ул ҡасандыр Антон Чехов уҡыған һәм Белтковтың прообразы эшләгән Таганрог ирҙәр классик гимназияһының һул яҡтағы фасады алдына урынлаштырылған.
Бүлеү
Тригонометрик форма
Йәғни ике комплекслы һандың модуле модулдәрҙең бүлендегенә тигеҙ, ә аргументы — бүленеүсе һәм бүлеүсе аргументтарының айырмаһына тигеҙ.
Күпбыуындарҙы бүлеү
Дөйөм алғанда ул натураль һандарҙы бүлеү идеяһын ҡабатлай, сөнки натураль һан ул коэффициенттары — цифрҙар, ә үҙгәреүсән урынында иҫәпләү системаһының нигеҙе торған күпбыуындың ҡиммәте: Шуға күрә бүлендек, бүлеүсе, бүленеүсе, ҡалдыҡ төшөнсәләре оҡшаш рәүештә билдәләнәләр (айырма тик шунда ғына: сикләү ҡалдыҡтың дәрәжәһенә һалына). Шул сәбәпле күпбыуындарҙы бүлеүгә бағаналап бүлеүҙе ҡулланып була. Айырма шунда, күпбыуындарҙы бүлгәндә төп иғтибар коэффициенттарға түгел,ә бүленеүсе һәм бүлеүсенең дәрәжәһенә йүнәлтелә. Шуға күрә ғәҙәттә бүлендек һәм бүлеүсе (тимәк ҡалдыҡ та) даими ҡабатлашыусыларға тиклем аныҡлыҡ менән билдәләнгән тип һанала.
Мусин Хәбир Хәләф улы
Мусин Хәбир Хәләф улы (Мусин Хабир Халяфович) (26 апрель 1950 йыл) — СССР һәм партия эшмәкәре, 1991 йылдан Миәкә районы халыҡ депутаттары советының рәйесе — Миәкә районы администацияһы башлағы, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ мәғарифы, фән, мәҙәниәт, милли һәм интернациональ традициялар, тарихи мираҫты һаҡлау мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Баранов Владимир Борисович
Педагогик эшмәкәрлеге
1966 йылдан МДУ-ның механика-математика факультетында уҡыта, бер үк ваҡытта аэромеханика һәм газ динамикаһы кафедраһы доценты, профессоры (1976). «Гидроаэромеханика», «Введение в магнитную гидродинамику», «Введение в кинетическую теорию газов», «Космическая газовая динамика». махсус курстарын уҡый. Газ динамикаһы һәм аэромеханика буйынса махсус семинар етәксеһе. 16 фән кандидаты әҙерләй, шуларҙан 5-һе фән докторы булып китә.
Башҡа хеҙмәттәре
Роман «ИЗ XX В XXI ВЕК: ИСТОРИЯ ОДНОЙ ЖИЗНИ». Москва: «Флинта», 2009. ISBN 978-5-9765-0847-7
Арнольд Владимир Игоревич
Биографияһы
Арнольд Владимир Игоревич 1937 йылдың 12 июнендә Одессала тыуа, Мәскәүҙә үҫә һәм уҡый. Уның атаһы Арнольд Игорь Владимирович (1900—1948) математик була. Әсәһе Нина Алексадровна Арнольд (ҡыҙ сағында Исакович, 1909—1986), сәнғәт тарихсыһы була. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында әсәһе менән Магнитогорск ҡалаһына эвакуациялана. 59-сы һанлы Мәскәү мәктәбендә уҡый. МДУ-ның механика-математика факультетын тамамлай (1959), С. Н. Кружков менән бер төркөмдә уҡый.
Арнольд симплектик геометрияны айырым фән булараҡ айырыу инициаторҙарының береһе булып тора.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Пьер һәм Мария Кюри (Париж, 1979), Уорик (Ковентри) (1988), Утрехт (1991), Болонья (1991), Комплутенсе (Мадрид) (1994), Торонто (1997) университеттарының почетлы докторы.
Раздор станицаһы (Ростов өлкәһе)
Тарихы
Һуңынан станицала яҙыусылар С. Серафимович, М. А. Шолохов, В. А. Закруткин һәм А. В. Калинин булалар.
Сәйәхов Саррах Сәйәх улы
Биографияһы
Ҡыҙыларемеец Сәйәхов Саррах Сәйәх улының 1942 йылдың 5 авгусында Курск өлкәһендә барған һуғышта хәбәрһеҙ юғалыуы тураһында хәбәр ителә. Икенсе мәғлүмәт буйынса уның Курск өлкәһенең (хәҙер Липецк өлкәһе) Тербуны районы Тербуны ауылында һуғышта һәләк булып туғандар ҡәберлегендә ерләнеүе тураһында әйтелә. Юғалтыуҙар исемлегендә Сәйәхов Саррах Сәйәх улының Туймазы районы Балтай ауылында йәшәүсе ҡатыны Сәйәхова Ғәйникамал күрһәтелгән.
Мөхәметдинов Радил Ҡыяметдин улы
Биографияһы
Мөхәметдинов Радил Ҡыяметдин улы 1936 йылдың 2 майында Башҡорт АССР-ының Ҡыйғы районы Түбәнге Ҡыйғы ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1959  йылда  Башҡортостан ауыл хужалығы институтын   тамамлаған.
Лобастов Сергей Андрианович
Биографияһы
Ленинград физик культура хәрби институтын тамамлай (1953). Сергей яйлап, аҙым артынан аҙым физик ауырлыҡтарҙы арттырып, йөрөштә спорт оҫталығын күтәреп, ауырыуын тулыһынса еңә. Ныҡышмалылығы һәм эш һөйөүсәнлеге уға Бөтә союз һәм халыҡ-ара аренала уңыш килтерә. Ул еңел атлетика менән Зиновий Иссуринда шөғөлләнә.
Супра
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Веселовка (Фёдоровка районы)
Веселовка (Веселовка) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 233 кеше. Почта индексы — 453282, ОКАТО коды — 80254825002.
Везувий
Дөйөм мәғлүмәттәр
Везувий Көнбайыш Европанан Индонезияға тиклем 15 мең км алыҫлыҡҡа һуҙылған Урта диңгеҙ хәрәкәтсән билбауы сиктәрендә ята. Сомма-Везувий янар вулканы комплексы Неаполдән көньяҡ-көнсығышҡа табан 15 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Ул Роман һелтеле провинцияһының иң ҙур вулкандарының береһе. Хәҙерге заман геофизик тикшеренеүҙәре Везувий аҫтында бер нисә магматик камера булыуын күрһәтә. Уларҙың береһе яҡынса 3 км тәрәнлектә урынлашҡан, икенсеһе — 10-15 км тәрәнлектә. Геофизик һәм быраулау тикшеренеүҙәре мәғлүмәттәре буйынса Везувий вулканы аҫтындағы континенталь ҡабыҡ триас доломиттары тоҡомоноң ҡалын ҡатламынан тора.
Везувий — Кампания төбәгендә тигеҙлек уртаһында күккә ашып торған берҙән-бер тау. Вулкан итәгендә Торре-Аннунциата ҡалаһы ята. Вулкандың төньяҡ-көнбайыш битләүендә, яҡынса 600 метр бейеклектә, вулканология обсерваторияһы урынлашҡан, уға нигеҙ 1842 йылда һалына.
Вулкан эшмәкәрлеге
Везувийҙың көслө әүҙемлеге, ҡағиҙә булараҡ, йомшаҡ әүҙемлек менән алмашынып тора. Везувийға хас типик әүҙемлек — бик ҙур күләмдә көл һәм газдың, даими рәүештә төтөн бағанаһы кеүегерәк булып, атылып тороуы, ситтән ҡарағанда был төтөн бағанаһы Италияла үҫкән пиния ҡарағайына оҡшап тора.
Сальск дачаһы (Волгодонск)
Һуғыштан һуңғы тергеҙеү
2007 йылда янғындар арҡаһында урман массивтарының күп өлөшөнә юғалыу ҡурҡынысы янай. 13 августа дала янғыны ултыртылған ағастарға күсә. Ике айға яҡын яуым-төшөм булмай. Түбәнге янғын өҫкә күсә, ағас сатырҙарын ялҡын ялмай. Ут меңләгән гектар урманға ҡағыла. Уларҙың яҡынса 100 гектары тулыһынса яна. Ҡалған участкаларҙа бер нисә йылдан урман тергеҙелә. Әлегә тиклем массивта ҙур янған участкалар тороп ҡалған, улар яйлап эшкәртелә. Иҫке ағастар элекке хәрби ҡаласыҡ янында  ғына тороп ҡала.
Цзинь (265—420)
Династияның аяҡҡа баҫыуы. Сыма Яндың хакимлыҡ итеүе. 265—290 йылдар
Ике осорҙоң тәүгеһе — Көнбайыш Цзинь дәүләте (西晉, 265—316, Сыма Янь тарафынан нигеҙләнгән). Яңы император 280 йылда уңышлы реформалар уҙғара, надел системаһын индерә. Цзинь һарайына сит ил илселектәре килә башлай: 270 йылда Ҡашғарҙан һәм Фирғәнәнән, 284 йылда — Римдан, 286 йылда — Ҡаңгөйҙән.
Сыморья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Тасса
Тасса — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Эйек йылғаһының уң ярына тамағынан 229 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Баҙлыҡ ауыл Советы (Бишбүләк районы)
Баҙлыҡ ауыл Советы — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы муниципаль берәмек.
Сидоров Анатолий Иванович
Биографияһы
1931 йылдың 18 декабрендә Мәскәүҙә вафат була. Введенское зыяратында ерләнгән (23 уч.).
«Йәшлек анты» Таганрог подпольщиктарына һәйкәл
Эшләнеү тарихы
1965 йыл да, Бөйөк Еңеүҙең 20 йыллығы алдынан Таганрог подпольщиктарының бер төркөмөн үлгәндән һуң ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләйҙәр, Фашистарға ҡаршы Таганрог подполье ойошмаһы комиссарына Советтар Союзы Геройы исеме бирелә. Генрих Гофман «Таганрог геройҙары» повесын яҙа башлай. Шул уҡ ваҡытта Спартак тыҡырығы буйындағы скверға: «Бында Таганрог подпольеһы геройҙарына һәйкәл ҡуйыласаҡ!» тигән мемориаль таҡтаташ урынлаштырыла.
Байҡыбаш (Ҡариҙел районы)
Байҡыбаш (Байкибашево) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1133 кеше. Почта индексы — 452382, ОКАТО коды — 80234812001.
Абдуллин Айтмөхәмәт Абдулла улы
Биографияһы
1979 йылда Ҡаҙағстан Республикаһы милли фәндәр академияһының академигы исеменә лайыҡ була.
Айтмөхәмәт Абдулла улының фәнни тикшеренеүҙәре Ҡаҙағстан һәм уның менән сиктәш территорияларҙың геолологик төҙөлөшө проблемаларына арналған. Ҡомкүл нефть һәм газ ятҡылығын асыуҙа ҡатнаша.
Завадский Владимир Борисович
Биографияһы
Урал консерваторияһында студенттар оркестры етәксеһе була. 1998 йылда уға доцент исеме бирелә, 2007 йылдан — профессор. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы.
Антарктика ярымутрауы
Ярымутрауҙан 1000 километр төньяҡҡа ҡарай Дрейк боғаҙы аша Утлы Ер архипелаг ы урынлашҡан.
Климаты
Ярымутрауҙың төрлө райондарында яуым-төшөм күләме ныҡ айырыла. Көнбайыш яр буйында, сикке төньяҡ нөктәнән алып 68 параллелгә тиклем, яуым-төшөмдөң йыллыҡ кимәле 350 мм алып 500 мм тәшкил итә. Был яуым-төшөмдөң байтаҡ өлөшө йәйге айҙарҙа ямғыр формаһында яуа.
Асылыуы һәм исеме
Антарктика ярымутрауы янында эшләгән тәүге ғилми-тикшеренеү экспедицияһы Отто Норденшельд етәкселегендәге Швед антарктика экспедицияһы (1901—1904) була, ул, киң ғилми программаны үтәүҙән тыш, Грейам еренән көнсығышҡа табан утрауҙар теҙмәһен өйрәнә. 1934—37 йылдарҙа Джон Раймилл етәкселегендә ярымутрауҙың бер өлөшөн тикшереүсе һәм аэрофототөшөрөүсе Британияның «Грейам ере» экспедицияһы, Грейам Ере айырым архипелаг түгел, ә Антарктика ярымутрауының бер өлөшө булыуын иҫбатлай. Ярымутрауҙы тикшереүгә Ричард Бёрд (1939—1941) һәм Финн Ронне (1946—1948) экспедициялары ла тос өлөш индерә.
Флора һәм фаунаһы
2022 йылда 500 метрҙан ашыу тәрәнлектә ҙур боҙ аҫты экосистемаһы табылған.
Баш командующий
Рәсәй империяһы
Хәрби хәрәкәттәр йүнәлешендә баш командующий, Юғары күрһәтмәләргә таянып, үҙ ихтыяры менән эш итә.
Боғҙан ауыл Советы (Миәкә районы)
Тарихы
Башҡорт АССР-ының Юғары Совет Президиумы ҡарар итә:
Тавда (Конда ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бранденбург ҡапҡаһы
Бранденбург ҡапҡаһы (нем. Brandenburger Tor) — Германияның баш ҡалаһы Берлин үҙәгендәге триумфаль ҡоролма. Ҡалалағы элекке ун һигеҙ ҡапҡанан һаҡланып ҡалған берҙән-бер ҡапҡа, ҡаланың төп символы.
Евклид алгоритмы
Бөтөн һандар өсөн Евклид алгоритмы
Ул саҡта ИҘУБ(a, b), a һәм b-ның иң ҙур уртаҡ бүлеүсеһе, rn-ға, был эҙмә-эҙлелектең һуңғы нулдән айырмалы быуынына, тигеҙ.
Геометрик Евклид алгоритмы
Оҙонлоҡтары a һәм b булған ике киҫек бирелһен, ти.Ҙур киҫектән бәләкәйен алабыҙ һәм ҙур киҫекте килеп сыҡҡан айырма менән алмаштырабыҙ. Был операцияны, киҫектәр тигеҙ булғанға тиклем, ҡабатлайбыҙ. Әгәр был хәл тыуһа, бирелгән киҫектәр үлсәнмәле, һуңғы табылған киҫек уларҙың иң ҙур уртаҡ үлсәме була. Әгәр уртаҡ үлсәм булмаһа, процесс сикһеҙ дауам итә. Ошондай күренештә алгоритм Евклид тарафынан тасуирланған һәм циркуль һәм линейка ярҙамында башҡарыла.
Миҫал
Шулай итеп a > b > r1 > r2 > r3 > … > rn эҙмә-эҙлелеге был конкрет осраҡта ошолай булып күренә:
Тайлоково
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фашизм ҡорбандары мемориалы (Шахты)
Фашизм ҡорбандары мемориалы — Ростов өлкәһенең Шахты ҡалаһындағы һәйкәл.
Тарихы
1943 йылдың 10 мартында патриот-шахтылыларҙың иҫтәлеген мәңгеләштерергә ҡарар ҡабул ителә. Фажиғәле ваҡиғалар булған урында, Красин исемендәге шахта үҙәге эргәһендә фашизм ҡорбандарына беренсе һәйкәл ҡуйыла. Был йондоҙ ҡуйылған ағас пирамида була. 1959 йылда уның урынына обелиск (авторы С. Ф. Комаров), ә 1975 йылда Еңеүҙең 30-йыллығы хөрмәтенә Фашизм ҡорбандарына мемориал ҡуйыла. Мәңгелек утты тоҡандырыу хоҡуғы О. А. Мешкованың ҡыҙы — А. С. Сидельниковаға һәм Шахты подпольеһында эшләүсе Н. И. Гудковтың улы — Николай Гудковҡа бирелә.
Авианосец
thumb|350px|Дүрт авиаташыусы, аҫтан өҫкә: испан «Принсипе де Астуриас», америка десант «Уосп», америка «Форрестол» һәм инглиз еңел авиаташыусы «Инвинсибл», XX быуат авиаташыусыларның сағыштырмаса ҙурлығын күрһәтә. thumb|350px|Ауыр авиайөрөтөүсе крейсер «Советтар Союзы флоты Адмиралы Кузнецов». Авианосец — хәрби караптар класы. Уларҙың төп көсө палуба авиацияһы.
Бәҙер (Сәғүд Ғәрәбстаны)
Тарихы
Миләди 624 йылдың 15 мартындамы, 17-һендәме Мөхәммәт Пәйғәмбәр етәкселегендә мосолмандар һәм Мәккә мөшриктәре араһында  киң билдәле ҙур һуғыш була.
Васко да Гама
Васко да Гамаға тиклемгеләр
Шул уҡ ваҡытта тиерлек Бартоломеу Диаш Мәрхәмәтле Өмөт моронон (мыс Доброй Надежды) аса, Африканы урап Һинд океанына сыға, бының менән ул боронғо ғалимдарҙың Африка ҡотопҡа тиклем һуҙылған, тип иҫәпләүен кире ҡаға. Әммә Диаш флотилияһы матростары артабан юлды дауам итеүҙән баш тарта, шунлыҡтан диңгеҙсе Һиндостанға барып етә алмай Португалияға кире ҡайтырға мәжбүр була.
Экспедицияға әҙерлек
Экспедиция ентекләп әҙерләнә. Король Жуан II иҫән саҡта уҡ Африканы урап үтеү юлын тикшереп ҡараған һәм ул һыуҙарҙа йөҙөү өсөн ниндәй конструкциялы суднолар кәрәклеген белгән тәжрибәле йәшерен илсе Бортоломеу Диаш етәкселегендә дүрт карап төҙөлә: «Сан-Габриэл» (флагман карабы, капитаны Гонсалу Алвариш ) һәм «Сан-Рафаэл» Васко да Гаманың ағаһы Паулу етәкселегендә (был ике карап өсәр мачталы, ә парустары дүрт мөйөшлө була), артабан еңелерәк һәм төрлө маневрҙарҙы йылдам яһарға һәләтле, ҡыя паруслы «Берриу» каравеллаһы (капитаны — Николау Коэльо), аҙыҡ-түлек һәм башҡа кәрәк- яраҡ тейәлгән транспорт судноһы (капитаны Гонсала Нуниш). Экспедиция ҡарамағына иң яҡшы карталар һәм навигация приборҙары бирелә. Элек Диаш менән Мәрхәмәтле Өмөт моронона барып еткән атаҡлы моряк Перу Аленкер төп штурман итеп тәғәйенләнә. Экспедиция составына рухани, писарь, астроном, шулай уҡ экваториаль Африканың урындағы халҡы телдәрен белгән бер нисә тәржемәсе лә инә. Экипаждың дөйөм һаны 100-ҙән 170 кешегә тиклем тәшкил итә. Иң хәүефле эштәрҙә файҙаланыу өсөн енәйәт ҡылған 10 кеше лә алына.
Һиндостанға өсөнсө барыу һәм вафаты (1524)
Табышты аҙ алыуҙан көйөнөп, король Жуан III икенсе вице-король вазифаһына 54 йәшлек, ҡаты ҡуллы Васко да Гаманы тәғәйенләй. 1524 йылдың апрелендә адмирал ике улы менән бергә юлға сыға. Һиндостанға килгәс тә колониаль администрацияның баш-баштаҡлығына ҡаршы ҡаты саралар күрә. Диңгеҙсе тапма ауырыуынан 1524 йылдың 24 декбрендә вафат була. 1539 йылда Васко да Гаманың кәүҙәһе Португалияға, Видегейр (Алентеж) графлығына ҡайтарыла, ә 1880 йылда Лиссабонда иеронимиттар монастыренда ҡайтанан ерләнә.
Белорет рессорҙар һәм пружиналар заводы
Тарихы
1980 йылда Силәбе трактор заводы конвейеры өсөн рессорҙар етештереү һәм тәьмин итеү юлдары үҙләштерелә, металл ҡырҡыу ҡорамалы паркы тулыһынса яңыртыла, беренсе сираттағы рессорҙар һәм пружиналарҙы эҫе килеш урау корпусы, әйләнештәге һыу менән тәьмин итеү үҙәге, ашхана файҙаланыуға тапшырыла. 1989 йылда хеҙмәт етештереүсәнлеге етештереү күләме һәм социаль өлкә буйынса үҙенең иң бейек нөктәһенә етә.
Албания ҡалалары
Албанияла рәсми рәүештә ҡала статсуны эйә барлығы 74 тораҡ пункт. Илдең баш ҡалаһы, бер үк ваҡытта иң ҙуры ла — Тирана. Ҙурлығы буйынса икенсе урында — Дуррес ҡалаһы.
Финагениха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Покрышкин Александр Иванович
А. И. Покрышкин Икенсе донъя һуғышында Гитлерға ҡаршы коалиция илдәренең осоусылары араһында һөҙөмтәлелек буйынса икенсе осоусы-истребитель була (Иван Кожедубтан ҡала).
Биәз
Биәз (Бияз) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 174 кеше. Почта индексы — 452371, ОКАТО коды — 80234860002.
2-се гвардия кавалерия корпусы
Корпус составы
Корпус өлөштәре:
Әсәҙуллин Рәил Мирвай улы
Әсәҙуллин Рәил Мирвай улы (25 апрель 1953 йыл) — ғалим-педагог, юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2005—2018 йылдарҙа М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты ректоры. Педагогия фәндәре докторы (2000), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының дүртенсе (2008—2013), бишенсе (2013—2018) һәм алтынсы (2018—2023) саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1995), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2003), СССР-ҙың (1991) һәм РСФСР-ҙың (1986) мәғариф отлитчнигы. Рәсәй Федерацияһының II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы (2014), Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы (2017) һәм Салауат Юлаев (2008) ордендары кавалеры.
Ҡарабах ханлығы
Ҡарабах ханлығының барлыҡҡа килеүе
Ҡарабах ханлығына нигеҙ һалыусы Жаваншир ҡәбиләһе Сарыжалы аймағынан Пәнәһәли хан Жаваншир (1747—1763) була, ул XX быуат уртаһы совет тарихсыһы И. П. Петрушевский һүҙҙәре буйынса, «XVIII быуат Әзербайжанының әһәмиәтле дәүләт эшмәкәрҙәре рәтендә тора»
Закон сығарыу власы
Совет ағзалары фекере тәҡдим индереү юҫығында булған, мөһим һәм етди эштәр буйынса хандың ҡайһы бер ҡарарҙарҙы ҡабул итеүенә йоғонто яһауы мөмкин булған. Әммә һуңғы һүҙҙе хан әйткән.
Суд власы
Башҡа ханлыҡтарҙағы һымаҡ, Ҡарабах ханлығында судтың өс формаһы эшләгән: диван — дәүләт әһәмиәтендәге һәм мөһим енәйәт эштәрен ҡараған; шәриғәт — мираҫҡа ҡалдырылған мөлкәтте бүлешеү, төрлө көнкүреш мәсьәләләрен хәл иткән, никах килешеүе төҙөүҙә ҡатнашҡан; аснаф — цех суды, һөнәрселек цехтарындағы бәхәстәрҙе хәл иткән, халыҡтың һөнәрселәргә ялыуҙарын ҡараған.
Халҡы
Тигеҙлекле Ҡарабахта йәшәгән жаваншир, кәбирле, отузыҡ төрки ҡәбиләләре, айына Ҡарабах Ханлығының таулы өлөшөндә — башлыса әрмәндәр йәшәгән.
Ханлыҡ халҡының социаль составы
Бер нисә төркөмгә бүленгән крәҫтиәндәр түбән синыфҡа ҡараған.