cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Балабан (әзербайжан музыка ҡоралы)
Этимологияһы
Ҡорал атамаһы «бала», йәғни бәләкәй һәм «бан», йәғни әтәстәр ҡысҡырыуы һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән, һәм был музыка ҡоралының характерлы тембры менән бәйле.
Ушаков Андрей Артемьевич
Ушаков Андрей Артемьевич (13 декабрь 1900 йыл — 25 май 1992 йыл) — ғалим, педагог, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, Советтар Союзы һәм Рәсәй Федерацияһының йәмәғәт һәм хужалыҡ эшмәкәре, Өфө ҡалаһының почетлы гражданы (1987).
Келескелу
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нюди-ЛаттапАй-Яха
Нюди-ЛаттапАй-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға ЛаттапАй-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 10,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Мукузани (шарап)
Имәндә һаҡланған мукузани шараптарына ҡуйы ҡыҙыл төҫ («ҡояш нурҙарын үткәрмәгән бордо» ) һәм йомшаҡ имән һәм еләк тәме, өҫтәүенә, имән һәм еләк тәме булыуы шундуҡ ҡына һиҙелмәй. Шарап ит менән яҡшы тура килә.
Рус батшалығы
Атамаһы
«Рәсәй батшалығының ике сығанағы була: Алтын Урҙа ханлығы һәм Византия православие батшалығы (империя)». Рәсәйҙә батшалыҡтың идеологик нигеҙе булмау сәбәпле, Иван III һәм Василий III ысынбарлыҡта батша була алмай. Византия тәртиптәренән калька йәки «батшалыҡ» — ханлыҡ бының өсөн нигеҙ була алмай. Шуға күрә XVI быуаттың тәүге яртыһында рәсми идеологияла һәм ижтимағи аңда «батшалыҡ» төшөнсәһен рәсмиләштереү бара.
Балсыҡ һылау өмәһе
Тарихы
Башҡорттар, башҡа төрки халыҡтары кеүек, борон-борондан берҙәм, ойошоп йәшәгән. Туғандарына, ауылдаштарына көндәлек эштәрҙә, баҫыуҙа, яланда, малсылыҡта, кәсепселек төрҙәрендә лә бер-береһенә ярҙам итеп йәшәй. Ултыраҡ тормошҡа күскән ваҡыттан алып үҙҙәренең йорт-ҡаралтыларын балсыҡ менән һылайҙар.
Өй йылы булһын өсөн барлыҡ тораҡтарҙа ла: кәҫ өй, саман өй, бүрәнәнән бурап һалынған, хужалыҡ ҡаралтылары: мунса, һарай, келәттәрҙең стеналарын да балсыҡ менән һылайҙар. Был эш айырым бер тәртиптә башҡарыла. Уның үҙенә генә бәйле тарихи мәғәнәһе булған, боронғо ата-бабаларҙың дини ҡараштарына нигеҙләнгән. Ошо ҡағиҙәләр үтәлһә, өйҙә, ғаиләлә бәрәкәт, тыныслыҡ, именлек тантана итер, тип уйлағандар.
Балсыҡ өмәһе йолалары
Өмәгә ҡатнаша алмаған әбей-һәбей
Учалы Стоунхенджы
Әлеге ваҡытта бында «халыҡ календары», йәғни түңәрәк рәүешендә эшләнгән астрономик обсерватория урынында ҡазыу эштәре алып барыла. Тауға менеп ҡараһаң, ул ап-асыҡ күренә, сөнки үләне икенсе төрлөрәк үҫә. Был серле урынды «Учалы Стоунхеджы» тип тә йөрөтәләр. Оҡшаш объекттар донъяның тағы бер нисә урынында — Австрия, Чехия, Рәсәйҙең Ҡурған һәм Рязань өлкәләрендә бар, тик улар Баҡшайзан бәләкәйерәк.
Бөйөк Әрмәнстан
Тарих башы
«Әрмәнстан» (Армина) термины б.э.т. яҡынса 521 йылда фарсы батшаһы Дарий I бойороғо буйынса элекке Урарту батшалығы территорияһында фарсы сатрапияһын билдәләү өсөн соҡоп яҙылған Бехистун яҙмаһында осрай. Һуңғы грек сығанаҡтарынан ике сатрапия билдәле: Көнбайыш Әрмәнстан һәм Көнсығыш Әрмәнстан. Һуңғыһы территорияһында Оронтидтарҙың (Ервануниҙар) нәҫелдән киткән династияһы хакимлыҡ итә. Әһәмәниҙәр батшалығын македондар еңгәндән һуң, әрмән ерҙәре бойондороҡһоҙлоҡ ала. Көньяҡ Әрмәнстан хакимдары Александрҙың власын таный, әммә был таныу бары тик формаль булып ҡала: Александр үҙе Әрмәнстан аша үтмәй, хәрби етәкселәренә лә уның территорияһына үтеп инә алмай. Беҙҙең эраға тиклем IV быуат аҙағынан Әрмәнстан территорияһында бойондороҡһоҙ йәки өлөшләтә бойондороҡһоҙ дәүләттәр барлыҡҡа килә башлай.
Бөйөк Әрмәнстандың баш ҡалалары
Беҙҙең эраға тиклем 77 йылда Бөйөк Тигран Бөйөк Әрмәнстандың көньяҡ-көнбайышында сигендә яңы зиннәтле баш ҡала төҙөй, уға Тигранакерт исеме бирә.Тигранакерт һәм Арташат бер нисә быуат дауамында баш ҡала статусын һаҡлап ҡала, улар араһында билдәле бер ҡапма-ҡаршылыҡ була: Тигранакерт — эллинистик һәм Рим йоғонтоһо үҙәге, ә Арташат Римға ҡаршы һәм пропарфян йоғонтоһо үҙәге була.
Билал ауыл Советы (Баймаҡ районы)
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының "Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законы"на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ауыл Советы етәкселәре
Тораҡ пунктары старосталары:
Киште
Киште — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Телецкое күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Эйфель башняһы
Проект әҙерләү һәм һайлау
Бөтә донъя күргәҙмәһенең архитектура ҡиәфәтен билдәләүсе дөйөм француз архитектура һәм инженер проекттары конкурсы 1886 йылдың 1 майында башлана. Конкурста 107 дәғүәсе ҡатнаша, уларҙың күпселеге ниндәйҙер кимәлдә Эйфель тәҡдим иткән башня проектын ҡабатлай. Шулай уҡ төрлө экстравагант идеялар ҡарала, шул иҫәптән, мәҫәлән, Бөйөк француз инҡилабын иҫкә төшөрөргә тейеш булған гигант гильотина. Тағы бер тәҡдим таш башня була, әммә иҫәпләүҙәр һәм үткән тәжрибә күрһәтеүенсә, 169 метрлыҡ Вашингтон монументына ҡарағанда ла юғарыраҡ таш ҡоролма төҙөү бик ауыр булыр ине, был ҡоролманы төҙөү өсөн АҠШ бер нисә йыл элек ғәйәт ҙур көс һала.
1887 йылдың ғинуарында Эйфель, дәүләт һәм Париж муниципалитеты килешеүенә ҡул ҡуя, уға ярашлы башня Эйфелгә 25 йыл шәхси файҙаланыу срогы менән ҡуртымға тапшырыла һәм башня төҙөлөшөнә киткән бөтә сығымдарҙың 25 процентын тәшкил иткән 1,5 миллион алтын франк аҡсалата грант ҡарала. 1888 йылдың 31 декабрендә етмәгән аҡсалар йәлеп итеү маҡсатында 5 миллион франклыҡ вәкәләтле капиталы булған акционерҙар йәмғиәте булдырыла. Был сумманың яртыһын өс банк һалған, икенсе яртыһын Эйфель үҙе һалған аҡса тәшкил итә.
Төҙөү
Башняны билдәләнгән ваҡытта тамамлау өсөн, Эйфель күпселек осраҡта алдан эҙерләнгән өлөштәрҙе ҡуллана. Билдәләнгән урындарҙа тишектәр алдан уҡ быраулана, ә 2,5 миллион сигәнең өстән ике өлөшө алдан ҡуйыла. Йыйған урҙаларҙың береһенең дә ауырлығы 3 тоннанан артыҡ булмай, был билдәләнгән урындарға металл деталдәрҙе күтәреүҙе еңеләйтә. Башта бейек крандар ҡулланыла, ә конструкция уларҙың бейеклеген уҙып киткәс, эште Эйфель махсус проектлаған күсмә крандар менән башҡаралар. Улар буласаҡ лифттар өсөн һалынған рельстар буйлап хәрәкәт итәләр. Күтәргес ҡоролма башня мачталары тирәләй кәкрелек радиусы үҙгәреп торған кәкре траектория буйлап хәрәкәт итергә тейеш була. Башнялағы беренсе лифттар гидравлик насостар менән хәрәкәткә килтерелә. Беҙҙең көндәргә тиклем башняның көнсығыш һәм көнбайыш терәгендә 1899 йылда ҡуйылған ике тарихи «Fives-Lille» фирмаһы лифты ҡулланыла. 1983 йылдан уларҙың эшләүен электр двигателе тәьмин итә, ә гидравлик насостар һаҡланып ҡалған һәм ҡарап сығыу мөмкинлеге бар.
Гнутов Василий Петрович
Василий Петрович Гнутов  (1911 йылдың 25 авгусында тыуа, Волгоград өлкәһе Нижне-Чирский районы Сизов утары) — яҙыусы, Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы (1991 йыл). 1999 йылдың 20 июнендә вафат була.
Ижады
Василий Петрович күп кенә билдәле әҫәрҙәр яҙыусы кеше. Уның «От помилования отказался» тарихи повесы 1979 йылда яҙыла. Унда автор бөйөк идея өсөн үҙҙәрен һәләкәткә алып барыусы ҡаһарман революционерҙар тураһында, егерме йәшлек дон казагы Василий Генераловтың тормошо хаҡында бәйән итә. 1986 йылда уның «Подвиг Ермака» романы донъя күрә. Был романдың үҙәгендә — Ермактың легендар фигураһы һәм уның исеме менән бәйле казак дружинаһының Себергә походы. Романдағы ваҡиғалар Иван Грозный дәүерен һүрәтләй. Был романды яҙыр өсөн автор дүрт йыл буйына йылъяҙмаларҙы өйрәнә. В. П. Гнутов ҡырҡ йылдан ашыу Дон тарихын, тыуған яғын өйрәнеү менән шөғөлләнә һәм улар тураһында яҙа. «Поэт в краю степей необозримых» (хикәйәләр-эссе) китабында Гнутов А. С. Пушкиндың Донда булыуы тураһындағы картиналарҙы һүрәтләй. Хикәйәләрҙең төп геройы — бөйөк рус шағире А. С. Пушкин. 1820 йылда ул Донда: Таганрогта, Аксайҙа, Новочеркасскиҙа, Старочеркасскиҙа- була. Бында килеү шағирҙең ижадында ҙур эҙ ҡалдыра. А. С. Пушкиндың замандаштары иҫтәлектәренә, шағирҙың әҫәрҙәренә, совет әҙәбиәт өйрәнеүсе ғалимдарҙың хеҙмәттәренә таянып, Василий Петрович Гнутов Пушкиндың Дон еренә сәйәхәте картинаһын дөрөҫ һәм ышанырлыҡ итеп һүрәтләй. 1998 йылда был әҫәрҙең тултырылған, ҡайтанан эшкәртелгән баҫмаһы сыға.
Тюма
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Эйфель башняһы
Конструкцияһының үҙенсәлектәре
Башняға баҫҡыстар (1792 баҫҡыс) һәм лифттар алып бара.
1-се Этҡол ауыл Советы (Баймаҡ районы)
1-се Этҡол ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы муниципаль берәмек.
Минотавр
Аңлатмалар
Профессор В. Г. Борухович уның тышҡы ҡиәфәте «йыш ҡына хайуандарҙың башы менән һүрәтләнгән Мысыр илаһтарын иҫкә төшөрөргә мәжбүр итә» тип билдәләй.
Ильинка (Ҡыуандыҡ районы)
Ильинка — Рәсәй Федерацияһы, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районындағы ауыл.
Тарихы
2015 йылдың 1 майына тиклем хәҙер бөтөрөлгән Ильинка ауыл Советы үҙәге булып торған.
Талзас (Тайдон ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Коволдут
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Каринская Варвара Андреевна
Тыуған илендә
Февраль революцияһынан һуң Николай Каринский Рәсәй Ваҡытлы хөкүмәтенең юстиция министры һәм Петроград округы апелляция судының рәйесе итеп тәғәйенләнә. 1919—1920 йылдарҙа ул Ирекле армия контроле аҫтында булған территорияларҙа юғары вазифалар биләй. Был осорҙа Варвара балалар менән йә Симферополдә, йә Харьковта йәшәй. Ҡырымды большевиктар баҫып алғандан һуң, ғаилә ваҡытлыса айырылып тора — Каринский Николай сит илгә китә, ә Варвара балалар менән Совет Рәсәйендә тороп ҡала һәм тиҙҙән ситтән тороп «аҡгвардееец» ире менән айырылыша.
1921 йылда Каринская Мәскәүгә ҡайтҡас, революциянан алдағы иң бай промышленниктың улы Владимир Мамонтовҡа кейәүгә сыға. НЭП шарттарында Каринская яңынан салон аса, унда рәссамдар, интеллектуалдар һәм хатта чиновниктар йыйыла. Каринская шулай уҡ кейем, haute -couture эшләпә тегеү буйынса моделле ателье, антиквар кибете һәм сигеү мәктәбе аса. Тиҙҙән Совет власы һуңғыһын национализациялай.
Эмиграцияла
Каринская костюмдар әҙерләгәндә йомшаҡ юбкалар ҡуллана, сөнки итәкле костюм бейеүсегә хәрәкәттә ҡамасауламай. Тап Каринская бөтөн донъяла ҡабул ителгән балет пачкаһын ижад итеүсе булып һанала. Ул ҡоршауҙар, энәләр ҡулланыуҙан ситкә китеп, күп ҡатлы пачкалар булдыра, улар ҡоршауһыҙ һәм еңел була, форманы тота, һәм балеринаның билен, аяҡтарын күрһәтә. Шулай уҡ корсетты үҙгәртә.
Кимереүселәр
Кимереүселәр (Rodentia) — һөтимәрҙәр араһында иң күп һанлы хайуандар. Донъяла барлығы 2277 төрө бар .Улар Антарктиданан башҡа бар континеттарҙа ла күпләп таралған.
Тештәре
Тештәренең һаны 12-нән 22-гә тиклем(зубная формула ). thumb|220px|[[Ҡондоҙҙоң баш һөйәге]]
Шеңжан (Көнсығыш Төркөстан) тарихы
Һун империяһы (б. э. т. 209—155 й.)
Б. э. т. II быуатта Модэ етәкселегендә көнсығыштан килгән һунну армиялары тохарҙарҙы өлөшләтә яулап алған, өлөшләтә көнсығыш армия менән Урта Азияға ҡыҫырыҡлап сығарған. Бер нисә тиҫтә йыл үтеүгә һундарҙың һөжүме кире ҡағылған, ә тохарҙар ҡытайҙарға Бөйөк ебәк юлын асыуҙа ярҙам күрһәткән. Б. э. т. I быуатҡа тохарҙар буддизмды ҡабул итә. Тохар теле Көнсығыш Төркөстандың оазистарында VIII быуатҡа тиклем һаҡланған.
Ҡытай составына беренсе инеүҙәре
I быуат аҙағында Бань Чао хәҙерге шеңжан биләмәләрен баҫып ала һәм үҙенең Хань ҡытай империяһына ҡуша. Империяла төбәк менән идара итеү өсөн административ структуралар булдырыла, һәм улар, Хань империяһы һәләк булғандан һуң да, уның вариҫы булып ҡалған дәүләттәрҙә лә, эшләүен дауам иткән.
Цинь дәүере
Уйғырҙарҙың бойондороҡһоҙлоҡ өсөн сығыштары даими булып тора. XVIII—XX быуаттарҙа 400 самаһы була. Шуныһы ҡыҙыҡ: азатлыҡ көрәшен «аҡтауҙар» ҙа, «ҡаратауҙар» сектаһы вәкилдәре лә етәкләй. Ҙур, «хожалар ихтилалы» тип аталған ихтилалдар XIX быуатта 1814 йылда Тилл-ҡарый, 1816 йылда Зияутдин, 1818 йылда Йыһангир хожа етәкселегендә тоҡана, һәм ул 1826—1828 йылдарҙа икенсе тапҡыр (Йыһангир хожа ихтилалы) ҡаршылыҡ күрһәтеү көстәре ойоштороуға өлгәшә. Уйғырстандың көньяғында мөһим стратегик пункттарҙы, Ҡашғарҙы, Яркендты, Хотанды, Янғиғисарҙы, яулап, Йыһангир хожа килергә тырыша, Аксу, Ҡарашар, Кучар, Уч-Турфанға һөжүм итергә тырыша, әммә һөҙөмтәһеҙ. Хәл иткес алышта еңелеп, Йыһангир хожа ҡулға алына, Пекинда язаға тарттырыла. Тикшеренеүселәр билдәләүенсә, "Вэй Юань мәғлүмәте буйынса, уйғыр баш күтәреүселәрен маньчжур карателдәре аяуһыҙ ҡанһыҙлыҡ менән язалаған. Ул «Күпме дошман үлтерелде, 4 меңен тере тоттоҡ». Әммә Йыһангир хожа ихтилалы әһәмиәте бик тәьҫирле. Ч. Вәлиханов яҙыуынса, «Йыһангир ихтилалынан һуң азия халҡы алдында еңелмәҫ кеүек тойолған ҡытайҙарҙың көсһөҙ икәне күренде. Ҡашғар илһөйәрҙәренең Ватандарына азатлыҡ һәм үҙаллылыҡ яулау хаҡында яңы һәм көслө өмөтө уянды, рухы нығынды». Ике йылдан, 1830 йылда, Йыһангир хожаның ҡустыһы — Йософ хожа, яңы хәрәкәт ойоштороп, Коканд территорияһынан Уйғырстанға юллана. Ул Ҡашғарҙы һәм Янғиғисарҙы азат итә. Әммә артабан Йософ хожа Кокандҡа ҡайтырға мәжбүр була. 17 йыл үткәс, 1847 йылда билдәле уйғыр эшмәкәре Вәлихан Тура шулай уҡ Ҡашғарҙы һәм Янғиғисарҙы азат итә, әммә һөжүмйәйелдерә алмай.
Шеңжан XX быуатта
1937 йылда яңы уйғыр ихтилалы башлана. Ҡашғарҙы аазат итеп, баш күтәреүселәр Өрөмсө яғына юллана. Корла, Ҡарашар. ҡалалары районында хәл иткес алыш була. Берләшкән ҡытай-совет ғәскәрҙәре баш күтәреүселәрҙе ҡыйрата. Артабан бөтә Уйғырстанда киң масштаблы репрессиялар уҙғарыла. Әммә урындағы халыҡ көрәште туҡтатмай. Илий крайында уйғырҙар, ҡаҙаҡтар, монголдар бигерәк тә ҙа ныҡышмалы ҡаршылыҡ күрһәтә. Совет хәрби частары (Нарын һәм Ош ғәскәри төркөмдәре) һәм Шэн Шицай подразделениеларының уртаҡ тырышлығы менән уйғырҙар һәм дунгандар фетнәһе баҫтырыла. Комбриг Николай Норейко докладынан: «5 декабргә береһенән 36-сы дунган дивизияһынан 5 612 кеше үлтерелде һәм әсирлеккә алынды, әсиргә алынғандар араһынан 1 887 кеше юҡ ителгән. 20 орудие, 1 миномет, 7 меңдән ашыу винтовка тартып алынған. 6-сы уйғыр дивизияһынан 8 мең кеше әсирлеккә алынған һәм үлтерелгән, әсирҙәр араһынан 607 кеше юҡ ителде». Һуңыраҡ «юҡ ителеүселәр» һаны тағы арта.
1943 йылдың йәйендә Шенжанда советтарға ҡаршы тороу көсәйә. Гоминьданға тоғро хәрби частарҙы күсереү башлана. Бөйөк Ватан һуғышы тамамланыуға уларҙың, башлыса хань һәм дунгандарҙың, Шенжандағы һаны 100 мең кеше тәшкил итә.
Бер нисә көн эсендә Илий крайының бөтә мөһим стратегик пункттары гоминьдансыларҙан бушатылған. Ҡытай гарнизондары юҡ ителгән. Өрөмсөнән сыҡҡан ҡытай ғәскәрҙәре таралыша. Бөтә ҡытай булмаған милләт вәкилдәре тығыҙ берләшмәгә тупланып эшләй. 1944 йылдың 12 ноябрендә Кулжа ҡалаһында тантаналы рәүештә Көнсығыш Төркөстан Республикаһы (ВТР) иғлан ителә. Уның эсенә Шенжандың ун округының өсәүһе — Илий, Тарбағатай, Алтай округтары биләмәләре ингән. Республиканың Президенты итеп милләте буйынса үзбәк маршал Алаһан Тура иғлан ителә. Уның беренсе урынбаҫары уйғыр кенәзе Хәкимбәк Хожа, урынбаҫары — затлы нәҫел ҡаҙаҡ нәҫеле вәкиле — Әбүлхәйер Торе була.
Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы СУАР
2009 йылдың 5-7 июлендә, уйғырҙарҙың күпләп сығыш яһауын полиция баҫтырыуы һөҙөмтәһендә 129 кеше һәләк булды һәм яраланғандар әҙерәк буйынса сараларҙа яҡынса 1600-гә яҡыны (ҡытай властарының рәсми белдереүҙәренә ярашлы) яраланды. Урындағы властар «сыуалыштарға ҡотортоусылар»ға ҡарата юғары яза сараларын ҡулланыуҙы талап итә. Уйғыр эмигранттары мәғлүмәттәре буйынса, һәләк булыусылар һаны 600-гә еткән.
Джайнизм
Барлыҡҡа килеүе
Джинаның вәғәз эшмәкәрлегенең 14-се йылында уҡ (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 554 йыл), уның кейәүе Джамали ыҙғыш сығара, ә Джина үлгәндән һуң (беҙҙең эраға тиклем 527 йыл) общинаның икегә тарҡала. Джайнизмдың ике төрө ағымы асыҡ күренә, улар дошмандарса мөнәсәбәттә булып ҡала, ҡайһы бер догмаларҙа улар төрлөсә һәм бөтөнләй башҡа әҙәбиәткә таяна[9]: Икенсе ағымға эйәреүселәр араһында ла яланғас йөрөү оло батырлыҡ тип һанала; әммә хәҙерге заманда был күренеш кәмей бара.
РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы
Бүләкләнгәндәр
РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы исеменә лайыҡ булғандар араһында:
Шәрипов Рөстәм Фазылйән улы
Ижади эшмәкәрлеге
Ул сәнғәт оҫталары менән бер рәттән Төркиәлә уҙған Башҡортостан көндәрендә, Кубала, Эстонияла, Ҡаҙағстанда, Мәскәүҙә, Санкт-Петербургта, Ырымбурҙа һәм башҡа ҡалалар һәм илдәрҙә тамашасыларға башҡорт моңон еткерә.
Гомель өлкәһе
Географияһы
Гомель өлкәһенең майҙаны — 40,4 мең км² (республикала 1 урында), Беларустың биштән бер өлөшөн алып тора. Белоруссияның Брест, Минск һәм Могилёв өлкәләре, Рәсәйҙең Брянск өлкәһе, шулай уҡ Украинаның  Киев, Чернигов, Житомир һәм Ровно өлкәләре менән сиктәш.
Адаев (Ырымбур өлкәһе)
Этимологияһы
Ҡаҙаҡтар уйлап сығарған риүәйәт тә бар: имеш, был ерҙәрҙә уларҙың аҙай ырыуынан бер ҡарт йәшәгән — уны урыҫ күскенселәре йәшәгән еренән ҡыуып сығарған булған. Әйткәндәй, ҡаҙаҡтарҙың аҙай ырыуы вәкилдәре Урал ҡасабаһында йәшәй, тип билдәләй С. М. Стрельников.
Кесе Калманка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡайтыу Фортунаһы
Ҡайтыу Фортунаһы (Fortuna Redux) ― боронғо Рим алиһәһе Фортунаның оҙаҡ һәм ҡурҡыныс сәфәрҙән ҡайтҡан сәйәхәтселәргә теләктәшлек күрһәтә торған үҙәте. Фортунаның типик булған муллыҡ мөгөҙө, шулай уҡ судно руле йәки руль ишкәге, глобус кеүек үҙенсәлекле предметтар уның характерлы символик һыҙаттары булып торалар.
Иҫке Мишәр
Иҫке Мишәр (Старомещерово) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Яңы Яуыш ауыл советына ҡарай. Почта индексы — 452567, ОКАТО коды — 80242842002.
Урамдар
Урам исеме :
Ольманы һаҙлыҡтары
Уның территорияһында хәрби авиация полигоны урынлашҡан була. Массивтың көньяҡ-көнбайыш өлөшө Украина территорияһында урынлашҡан, шул сәбәпле заказниктың көньяҡ сиге дәүләт сиге буйлап үтә. Юлдар, хәрби постар территорияһы майҙаны заказник майҙанының 1%-тан артыҡ булмаған өлөшөн алып тора. Территорияның яҡынса 40%-ын асыҡ һаҙлыҡтар биләй, башлыса күсешле, мүк һәм һирәк ҡайынлыҡ баҫҡан. Һаҙлыҡ араһында ҡарағай һәм япраҡлы урман үҫкән ҡомло дюналар һибелгән (утрауҙар һәм оҙайлы теҙмәләр рәүешендә). Заказниктың 50 процент майҙаны һаҙлыҡлы урман менән ҡапланған. Һаҙлыҡлы урмандан тыш ҡоро ҡарағай урмандары һәм һыубаҫар имәнлек осрай.
Үтәк мәсете (Ғафури районы)
Тарихы
1922 йылда мәҙәрсә ябыла. 1923 йылда Аҡ мәсеттең манараһын киҫеп төшөрәләр, 1929 йылда Таш мәсеттең манараһын һәм стеналарын һүтәләр. Ҡыҙыл мәсеттең манараһын киҫәләр, был бинала колхоз идараһы урынлаша.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Үтәк
Терсюк (Том ҡушылдығы)
Терсюк (Урта Терсюк) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 483 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Лотос
Ботаник һүрәтләү
Лотостың өс төрлө япрағы була: һыу аҫты япраҡтары, һыу өҫтөндә ятыусы япраҡтар һәм һыу өҫтөндә оҙон япраҡ һабындаға япраҡтар.
Лотос мәҙәниәттә
Һиндостанда, Египетта, шулай уҡ Диоскорҙа лотос тип тобойоҡтарҙы (Nymphaea caerulea Saw., N. Lotus L.) атағандар.
Берләштерелгән машиналар эшләү заводтары (Уралмаш-Ижора)
Берләштерелгән машиналар эшләү заводтары (Уралмаш-Ижора) (ОМЗ, «Уралмаш-Ижора») — Рәсәй ауыр машиналар төҙөү сәнәғәтәнең эре холдингы.
Ишемғолов Марат Баязит улы
Ишемғолов Марат Баязит улы (29 август 1948 йыл — 24 сентябрь 2013 йыл) — хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 2001—2013 йылдарҙа Ауырғазы районы хакимиәте башлығы. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Башҡортостандың халыҡ мәғарифы отличнигы (1996), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2010). Ауырғазы районының Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премияһы лауреаты (2011).
Биографияһы
Төп эшенән айырылмай, 1984 йылда Марат Ишемғолов Башҡортостан ауыл хужалығы институтының иҡтисад факультетын ситтән тороп тамамлай.
1997 йылда Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының агросәнәғәт комплексы бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. Был эштә булғанда ул «Башҡортостан Республикаһы агросәнәғәт комплексының 2000—2005 йылдарға үҫеш концепцияһы»н эшләүселәрҙең береһе була.
Йылайыр ауыл Советы (Баймаҡ районы)
Йылайыр ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы муниципаль берәмек.
Ҡыуандыҡова Таңһылыу Зәки ҡыҙы
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Таңһылыу Зәки ҡыҙы төп хеҙмәт эшмәкәрлеге менән бер рәттән йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша. Ауыл Советы депутаты, ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе, мәктәптә профсоюз ойошмаһы рәйесе итеп һайлана. Хаҡлы ялға сыҡҡас, ауылдың ветерандар советы ағзаһы, ауыл мәсетендә мәхәллә советы ағзаһы, 2016 йылдың 14 майынан Башҡорт Википедияһы ирекмәне, Бөрйән викиклубы ағзаһы.
Башҡортостан Себер ханлығы составында
1495 йылға тиклем Көнбайыш Себерҙә хакимлыҡ иткән Шибаниҙар хандары башҡорт фольклорында Тура хандар тип аталған. Әхмәтзәки Вәлиди фаразлауынса, 1482 йылда Тура хан кәшәнәһенә Себер ханы Күсемдең ҡарт олатаһы — Мәхмүдек-уғлан ерләнгән. С. У. Таймасов фекеренсә, Себер ханлығында власты Әбүлхәйер хан тартып алғандан һәм Себер ханы Хажи-Мөхәммәттең вафатынан һуң, Хажи-Мөхәммәттең улы — Мәхмүдек Өфө территорияһында йәшәгән.
Хәбирова Светлана Әсхәт ҡыҙы
Спорт карьераһы
2000 йылда Сиднейҙа — Олимпиадала 6-сы урында була.
Жадан Сергей Викторович
Биографияһы
Харьков ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. Үҙенең әҫәрҙәре менән Украинаның һәм Көнбайыш Европаның төрлө ҡалаларында сығыш яһай — шул иҫәптән украин музыканттары оҙатыуы аҫтында (атап әйткәндә, «Жадан һәм Эттәр» ска-панк-төркөмдәре ).
2017 йылдың сентябрендә «Інтернат» (Интернат) тип аталған яңы китабы сыға.
Криштиану Роналду
«Андоринья»
Алты йәшендә Криштиану атаһы клуб футбол формаһы етештереп аҡса эшләгән "Андоринья"ла уйнарға саҡырыу ала. 1993/94 йылдар миҙгелендә «Камачи»ға ҡаршы уйында 0:2 иҫәбе менән еңелеп барғанда Роналду икенсе таймға сығып, ике гол индерә һәм «Андоринья»ға еңергә ярҙам итә (3:2). Командала Роналду «» (Little bee) ҡушаматын ала, сөнки, хәрәкәтһеҙ тора алмай.
Үрмәкселәр
Тышҡы төҙөлөшө
Баш-күкрәк асыҡ күренеп торған бураҙна менән баш һәм күкрәк өлөштәренән тора. Баш өлөшөндә ике пар ослоҡтар урынлашҡан:
Туҡланыуы
Үрмәксенең һәр яңаҡ осонда хәрәкәтсән үткер тырнаҡ рәүешендәге быуынтыҡ була. Яңаҡтар төбөндә ағыу эшләп сығарыусы ағыу биҙҙәре урынлашҡан. Үрмәксе яңаҡтарын ҡорбанының тәненә батырғанда, уға яңаҡ тырнаҡтарындағы тишектәр аша ағыу һиптерелә һәм табыш һәләк була. Ҡорһағының бөтә быуынтьгктары бергә тоташҡан.
Аш һеңдереү системаһы
Аш һеңдереү каналын төҙөүсе ағзалары :ауыҙ тишеге → йотҡолоҡ → аш юлы → ашҡаҙан → урта эсәк эсәк → артҡы эсәк → анус.
Ҡан әйләнеше
Гемолимфа үпкә моҡсайҙары аша үткәндә газ алмашына: кислород ҡанға үтеп инә, ә ҡанда йыйылған углекислый газ үпкә моҡсайҙары аша тышҡа сығарыла. Артабан кислородҡа байыған ҡан йөрәк перикардына, унан йөрәк ҡыуышлығына ундағы тишектәр (остиялар) аша йөрәктең үҙенә инә.
Һиҙеү (сенсор) ағзалары
Түңәрәк аулы үрмәкселәрҙең (мәҫәлән, Аранеус диадематус) күҙҙәре бик бәләкәй. Йыртҡыстарҙы эләктерер өсөн уларға күреү кәрәкмәй тиерлек. Уларҙа ау тирбәлеүен тойоу механизмы бик яҡшы үҫешкән. Ул үҙ селтәрҙәрендәге хәрәкәттәр буйынса ҡорбанын еңел тота ала.
Таксономия
Opisthothelae — ике инфраотрядтан тора:
Ғиниәт
Фамилияларҙа
Ғиниәтулла Ҡапҡаев (14 сентябрь 1856 йыл — 21 март 1930 йыл) — ислам дине әһеле һәм йәмәғәтсе.
Уима (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Уралмаш
Төп акционер — «Газпромбанк»: Берләштерелгән машиналар эшләү заводтары (Уралмаш-Ижора) аша.
1928 йылда Ленгипромез заводтын проектын сығара. 1933 йылда эшләй башлай.
Император
800 йылда Римдә франк короле Бөйөк Карл I «Көнбайыш императоры» тип иғлан ителгән. Әммә Византия империяһы франк королдәренә ҡарата император титулын оҙаҡ ваҡыт танымаған.
Францияла Беренсе империя 1814 йылда, Наполеон, еңелеп тәхетән беренсе баш тартҡандан һәм Фонтенбло килешеүенән (1814) һуң, йәшәүҙән туҡтай.
1852 йылда, Республика президенты Луи-Наполеон (Наполеон Бонапарттың туғанының улы) ойошторған түңкәрелештән һуң, Францияла Икенсе империя барлыҡҡа килә. Луи-Наполеон Наполеон III исеме менән император тип иғлан ителә.
Империя 1870 йылда, Франция һуғышта Пруссиянан еңелгәндән һуң, ҡолай. Шул уҡ ваҡытта ошо һуғыштан һуң көсәйгән Пруссия Короллеге, үҙе тирәһендә герман дәүләттәрен берләштерә. Һәм 1871 йылда башында герман императоры торған Германия империяһының үҙәгенә әйләнә.
XX быуат башында, Беренсе донъя һуғышы һәм ул килтереп сығарған революциялар һөҙөмтәһендә эре европа империялары: Рәсәй — 1917 йылда, Германия һәм Австро-Венгрия — 1918 йылда ҡолатыла. Британия империяһының тарҡалыу процесы Икенсе донъя һуғышы бөткәндән һуң башланып, ысынбарлыҡта 1980-се йылдарға, империя бер нисә бойондороҡһоҙ һәм ярым бойондороҡһоҙ дәүләттәргә бүленгәндән һуң, тамамлана.
Венера (мифология)
Алиһә хөрмәтенә Ҡояш системаһының икенсе эске планетаһы Сулпан аталған.
Эрвин Шрёдингер
Шәхси тормошо һәм мауығыуҙары
Биографтар һәм замандаштары бер нисә тапҡыр Шрёдингер мәнфәғәттәренең күп яҡлы булыуын, уның фәлсәфәне һәм тарихты тәрән белеүен билдәләй. Ул алты сит телдә һөйләшә (боронғо грек һәм латин телдәренән тыш, инглиз, француз, испан һәм итальян телдәре), классик әҫәрҙәрҙе төп нөсхәлә уҡый һәм тәржемә итә, шиғырҙар яҙа (1949 йыл да йыйынтығы сыға), скульптура менән мауыға.
Эйәрлетау
Эйәрлетау — Ишембай районының Ғүмәр ауылы янындағы тау.
Тугай (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Үрмәксе һымаҡтар
Үрмәксе һымаҡтар (Arachnida) — быуынтығаяҡлы хайуандар. Уларға үрмәкселәр, саяндар, талпандар, ялған саяндар һ.б. инә
Хайуандарҙың был төркөмөндә ослоҡтарҙын беренсе пары аҙыҡты ваҡлау һәм иҙеү ағзаларына — аяҡ-яңаҡтарға (хелицерҙар) әйләнгән. Икенсе пар ослоҡтар табышты эләктереү һәм тотоу өсөн хеҙмәт итеүсе аяҡ-һәрмәүестәр (педипалпалар) булып хеҙмәт итә.
Уитып-Ярт
Уитып-Ярт — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тальция йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Зорин Сергей Иванович
Биографияһы
Армиянан демобилизацияланғас, Зорин хәрәкәт хеҙмәте начальнигы, һуңынан № 1 трамвай депоһы директоры була. Өфө ҡала советына депутат һәм партия бюроһы ағзаһы булып һайлана
Ижора заводы
Кенәз Александр Данилович Меншиковбашланғысы менән 1710 йылда төҙөлә.
Еҙем-Ҡаран ауыл Советы (Ғафури районы)
Еҙем-Ҡаран ауыл Советы  — Башҡортостан Республикаһы Ғафури районында муниципаль берәмек.
Тарихы
Еҙем-Ҡаран ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Кот-Агач
Кот-Агач — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кокши йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Майлы бәшмәк
мини
Нюча-Яга (Неклей-Яга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Тукташ (Том ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тотьма
Хәҙерге осор
1990-сы йылдарҙа ҡалала бер нисә предприятие (леспромхоз, мебель фабрикаһы, етен заводы) ябыла :18. Шулай ҙа, финанс ҡыйынлыҡтарына ҡарамаҫтан, нәҡ ошо ваҡытта Входоиерусалимский, Раштыуа һәм Успение сиркәүҙәре тергеҙелә, туризмды үҫтереү өсөн яңы идеялар барлыҡҡа килә. 2000 йылда Тотьмала физкультура-һауыҡтырыу комплексы төҙөлә
Стоунһендж
= Һылтанмалар =
Пюрненей
Пюрненей — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чижа йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Урманга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Переволоцк районы
География
Майҙаны — 2756,44 км². Төньяҡта — Александровка районы, төньяҡ‑көнсығышта – Октябрьский районы һәм Һаҡмар районы, көньяҡ‑көнсығышта — Ырымбур районы, көньяҡта — Илек районы, көнбайышта Новосергиевка районы менән сиктәш була.
Рәсәй Ҡораллы көстәренең төп храмы
Храм тулыһынса тиерлек "Хәтер юлы" мультимедиалы мемориаль комплексы менән уратып алынған, уның оҙонлоғо 1,5 километр тәшкил итә.
Сестра (Оло Ырғыҙ ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100974
Балтика мифологияһы
Мара һәм Дьевстың балалары
Менулис, Менесс (лат.) йәки Mėnuo (лит.) — ай, муж Сауленың ире.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Литва аллалары исемлеге
Мәккәне ҡамау (692)
Тарихы
Әл-Хажаж ибн әз-Зөбәйерҙең исмаһам хаж ваҡытында булһа ла ҡаланы утҡа тотоуын туҡтатырға тигән үтенесен ҡәнәғәтләндерә, әммә ул  тауаф тамамланыу менән ҡамауҙы дауам итә. Баллистаның конструктив үҙенсәлектәре арҡаһында уттың тығыҙлығы ҙур булмай, айырым таштар тыныс халыҡҡа һәм хатта  Ҡәғбәгә тейә. Һуңынан быны әл Хжажаға күп тапҡыр иң ауыр гонаһ кеүек иҫкәртеп торалар, хатта уны Ҡәғбәне яндырыуҙа ғәйепләйҙәр, ысынбарлыҡта ул б.э. 683 йылында була. Килеп сыҡҡан ваҡиғанан һуң ибн әз-Зөбәйерҙән элекке союздаштарының бөтәһе лә тиерлек ситләшә. Ҡамау ете ай дауам иткәндән һуң һәм 10 000 кеше, улар араһында Абдуллаһ ибн әз Зөбәйерҙең ике улы әл-Хажаж яғына күсеп сыға, Әбд-Аллаһ ибн әл-Зөбәйер бер нисә тоғро эйәрсәндәре, шул иҫәптән кесе улы менән Ҡәғбә тирәләй алышта үлтерелә (I Jumadah 73 / October 692). Иң тоғро кешеләре әз-Зөбәйерҙе әл-Хажаж мәрхәмәтенә бирешмәҫкә, ә алышта — маҡтаулы үлем менән үлергә күндерә. Абдуллаһ ибн Зөбәйер аҙаҡҡа тиклем һуғыша һәм Әл-Харам мәсетендә көрәшеп, батырҙарса һәләк була. Ибн әз-Зөбәйерҙең кәүҙәһе, әл -Хажаж бойороғо буйынса һәр кемгә баш күтәреүсенең яҙмышы билдәле булһын өсөн, ҡаҙаҡлап ҡуйыла.
Иҫке Сауҡалыҡ
Иҫке Сауҡалыҡ — (Старый Сокулак) Ырымбур өлкәһенең Һарыҡташ районындағы ауыл, Иҫке Сауҡалыҡ ауыл Советының административ үҙәге.
Красноусол ауыл Советы (Ғафури районы)
Красноусол ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районындағы муниципаль берәмек. Өфөнән көньяҡ‑көнсығышҡа 130 км һәм Аҡкүл тимер юлы станцияһынан көньяҡ‑көнсығышҡа табан 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: Красноусол ауылында административ үҙәк менән «Красноусол» атамаһын һаҡлап, Красноусол һәм Заречье ауыл советтарын берләштерергә. Красноусол ауылы Советы составына Курорт ауылын, умартасылыҡ совхозын, Заречье ауыл Советының  Аҡ ташын Красноусол ауылы Советы составына индерергә. Красноусол ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән карта схемаһына ярашлы раҫларға. Иҫәп мәғлүмәттәренән Заречье ауыл Советын төшөрөп ҡалдырырға.
Базидиомицеттар
Аскомицеттар менән бәләкәй батшалығына ҡарай. thumb|300px|left|Базидиомицет бәшмәктә базидий
Пушкин урамы (Дондағы Ростов)
Тарихы
XX век башында Пушкинская урамы әһәмиәте буйынса  Большая Садовая урамынан ҡала икенсе урынға сыға. Урам электр менән яҡтыртыла, уны иң яҡшы архитекторҙар төҙөгән сауҙәгәр йорттары һәм күп фатирлы йорттар биҙәй. Иң күренекле йорттар булып  В. С. Кушнарёвтың фабрикаһы һәм өйө, Екатерина ҡыҙҙар гимназияһы,   Италиянан  алып киленгән сауҙәгәр И. А. Супрунов өйө, Е. М. Шпильрейндың күп фатирлы йорто, П. И. Крамер, А. А. Домбровский, Н. Е. Парамоновтарҙың һәм градоначальниктың өйҙәре  торған. Ошонда уҡ ҡала баҡсаһы булған.
Бөгөнгө хәле
2013 йыл Пушкинская урамында бушҡа Wi-Fi тоташтырыла. Әлеге ваҡытта эшләмәй.
Талпандар
Шулай күп таралыуҙарына уларҙың бик ваҡ булыуҙары, тупраҡтың серегән  үҫемлек ҡалдыҡтары менән байытылған өҫкө  ҡатын үҙләштереүҙәре   тора.
Ҡылыҡһырлама
Микроскопик бәләкәй ҙурлыҡ алыуҙары, беренсе сиратта, әҙер туҡланыу һәм йәшәү урынында — тупраҡта һәм серей башлаған үҫемлек түшәлмәһендә тереклек итеүҙәре арҡаһында, талпандар  киң таралыу  алған.
Талпандарҙың тәбиғәттә һәм кеше тормошонда әһәмиәте
Кешелә һәм йорт хайуандарында талпандар тыуҙырған  ауырыуҙарҙы акариаз тип атайҙар.
Хәйруллина Мөсәллиә Хәйрулла ҡыҙы
Хәйруллина Мөсәллиә Хәйрулла (Ғәле) ҡыҙы (15 декабрь 1915 йыл — 2 октябрь 2008 йыл) — башҡорт ғалимы, педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. 1970—1980 йылдарҙа Республиканың Ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе. Педагогия фәндәре докторы (1971), профессор (1972). РСФСР-ҙың (1987) һәм БАССР-ҙың (1977) атҡаҙанған фән эшмәкәре, БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1974), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1949). Ҡатын-ҡыҙҙар араһынан республикала беренсе фән докторы.
Оло Лапыташ
Этимологияһы
Гидроним башҡорт теленән ингән тип һанай Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович.Ул үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә, "С башкирского — «место, где лежат камни», где лапы — «лежать», «лежачий», таш — «камень»", тип яҙа. . Был юлы топонимист тәржемәлә хата ебәргән һәм ошо фараз бик күп сығанаҡтарға инеп киткән. "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә "лапы" һүҙенә бер-береһенән артыҡ айырылмаған 2 аңлатма бирелә:
Утис
Утис — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тепша йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 91 км.
Сивоволов Георгий Яковлевич
Тормошо һәм ижады
Георгий Яковлевич Ҡарғын тимерсеһе Я. Я. Сивоволов ғаиләһендә тыуа. Ҡарғын мәктәбен тамамлай, артабан хәрби артиллеристар училищеһына уҡырға инә. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Русская Яжма
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Башҡортостан климаты
Дөйөм характеристика
Тарихилыҡ принцибын күҙәтеп, иң тәүҙә климаттың барлыҡҡа килеү шарттарын асырға, детерминизм принцибына таянып, сәбәптәрҙе, йәғни климатты барлыҡҡа килтереүсе факторҙарҙы асырға кәрәк. Улар араһында төп шарттар түбәндәгеләр:
Урал тауҙарының йоғонтоһо
Республика территорияһында һауа массаларының йыш алмашынып тороуы һауа торошоноң ҡырҡа үҙгәреүсәнлегенә һәм айырым йылдарҙа тотороҡло булмауына килтерә. Урал тауҙарыны Башҡортостан климатына йоғонтоһо ҙур. Атлантиканың һауа массалары Урал тауҙарына килеп бәрелеп, уның көнбайыш битләүҙәре буйлап өҫкә күтәрелә. Шунда әкренләп һыуына һәм дымдан бушана. Шуға күрә Уралдың көнбайыш итәктәрендә яуым-төшөм Көнбайыш Башҡортостандағыға ҡарағанда күберәк (йылына 600 мм һәм унан да ашыу). Климатты барлыҡҡа килтереүсе шарттарҙың артынса, тарихилыҡ принцибына ярашлы рәүештә, инде климаттың ваҡыт һәм урын арауығында нисек үҙгәреүен ҡарайыҡ. Көнбайыш Башҡортостандың климаты көнбайыштан көнсығышҡа табан һәм көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай үҙгәрә. Көнбайыштан көнсығышҡа табан хәрәкәт иткәндә уртаса йыллыҡ яуым-төшөмдөң арта барыуы һиҙелә. Мәҫәлән, көнбайышта, Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында, был дәүмәл йылына 400 мм-ға етә, ә Ағиҙел йылғаһынан көнсығышҡа ҡарай 600 мм-ға арта. Көнсығыш йүнәлештә уртаса йыллыҡ температура, киреһенсә, Көнбайыш Башҡортостанда 2,5°-тан, Көньяҡ Уралдың көнбайыш битләүҙәрендә 2°-ҡаса түбән төшә. Көньяҡтан төньяҡҡа табан хәрәкәт иткәндә уртаса йыллыҡ температураның түбәнәйеүе тағы ланығыраҡ һиҙелә. Йыл миҙгелдәре араһында температураның тирбәлеүе тағы ла юғарыраҡ. Ҡышын һыуыҡтар −50°-ҡаса етә, йәйен һауа 40°-ҡа тиклем ҡыҙа. Ҡыш бында ғәҙәттә ноябрь урталарында башлана. Ошо ваҡытта ҡар ята, һыуыҡтар булғылап тора, шулай ҙа йыш ҡына Атлантика һауа массалары йылы көндәр килтерә, епшек ҡар, хатта ямғыр ҙа яуып ҡуя. Иң һыуыҡ ай — ғинуар. Уның уртаса айлыҡ температураһы −15°.
Тирәкле (Егәнлек ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәренә ярашлы :
Фелантьева
Фелантьева — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Куньяк йылғаһының һул ярына тамағынан 132 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
НямсАй-Яха
НямсАй-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Танлова йылғаһының һул ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Нурислам (исем)
Этимологияһы
Нурислам башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән исем — нур + ислам; ислам нуры тигәнде аңлата
Куркуре (Чулышман ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ишмырҙа ауыл Советы (Баймаҡ районы)
Ауыл Советы етәкселәре
Артабанғы саҡырылыштарҙа Совет рәйестәре итеп Йосоп Әфләтүнов, Ғариф Татлыбаев, Ишбулды Ниғәмәтов, Хөрмәт Йәнбәков, Рәуил Зәйнуллин, Сәйфулла Самарбаев, Фәрзәнә Тусалина, Рәшиҙә Һөйәрғолова, Файзрахман Абыҙгилдин, Таһир Йәнбәков, Марат Исҡужин, Баязит Нурдәүләтов һайлана.
Фәйзулла
Билдәле шәхестәр
Фәйзулла Хәзи улы Әһлетдинов (15 март 1915 йыл — 29 октябрь 1988 йыл) — Хәсән күле янындағы 1938 йылғы совет‑япон ҡораллы бәрелешендә һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы, сержант. Советтар Союзы Геройы (1943).
Быстров Лука Вонифатьевич
Биографияһы
Луканың атаһы ла рухани була, ул үҙенең ғаиләһе менән Дон Ғәскәре өлкәһенең алыҫ районына күсеп китә. Бында Лука казак офицерынан арифметикаға һәм яҙырға өйрәнә. Матур йырлай белгәнлектән, Лука 15 йәшенән алып сиркәү хорының бер клиросында өлкән йырсы вазифаһын башҡара. Ике йылдан һуң Лука Вонифатьевич Икенсе Дон округының Нижнечирская станицаһында йәшәргә төпләнә. Унда Лука әҫәрҙәр яҙа башлай һәм уҡытыусылыҡҡа имтихандар тоторға әҙерләнә. 1908 йылда ул имтихандарҙы бирә һәм Лука Вонифатьевич, халыҡ уҡытыусыһы исемен алып, эшләй башлай. Йәмғиәттәге етешһеҙлектәрҙе ныҡ тәнҡитләгән өсөн ул Константиновская төрмәһенә эләгә.
Ҡорүҙәк
Географияһы
Ҡорүҙәк йылғаһы Ҡыуандыҡ ҡала округындағы Старозайцев ауылы эргәһендә аҡҡан Ҡарайылғаның һул ҡушылдығы. Ҡорүҙәк йылғаһы буйында шулай уҡ Адаев ауылы ла ултырған.
Абдрахман (исем)
Фамилия
Абдрахманов Хәниф Хажиғәле улы (1925—1999) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Дан ордены тулы кавалеры.
Ауылдар
Абдрахман (рус. Абдрахманово) — Себер даруғаһы Ҡыр-Көҙәй улусында (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) нигеҙләнгән, хәҙер бөткән ауыл.
Нярьяне-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мусака
Мусака (μουσακάς; musaca; ("мусатка"); musakka; көн. слав. мусака/musaka; ғәр. musaqqaa) — Балҡан һәм Яҡын Көнсығыш илдәрендә баклажандан әҙерләнгән аш-һыу.
Кызыл-Кочко
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Райнер Мария Рильке
Биографияһы
Райнер Мария Рильке 1875 йылдың 4 декабрендә Прагала тимер юл ведомствоһы чиновнигы Йозеф Рильке һәм Софи Рильке (ҡыҙ фамилияһы Энтц) ғаиләһендә беренсе бала булып тыуған. Уға Рене Карл Вильгельм Иоганн Йозеф Мария Рильке тигән исем биргәндәр. Һуңынан уның ҡустыһы донъяға килгән.
Яуымбай
Хәҙерге торошо
Ауылда биш һатыу нөктәһе, икмәк бешереү цехы, мәҙәниәт йорто, китапхана, фельдшерлыҡ пункты бар. Һуңғыһы 1969 йылда асыла, беренсе мөдире- Салауат медицина училищеһын тамамлаған йәш белгес Ғүмәрова Гөлсирә Арыҫланбәк ҡыҙы.
Яуымбай урта мәктәбе (9 йыллыҡ) һәм балалар баҡсаһы эшләй.
Мәктәп тарихы
1934 йылдарҙа ауылдың 2 бүлмәле мәсетен мәктәп итеп үҙгәртәләр. Иң беренсе уҡытыусы Ғәббәсов Нәғим була.
Райнер Мария Рильке
Биографияһы
1906 йыл Ғинуарҙа Шартрға килә һәм Шартр соборы тураһындағы шиғырҙар циклын яҙа башлай. Яҙ көнө Германия буйлап сәйәхәт итә. Майҙа Роден уны, бер ниндәй аңлатма ла бирмәйенсә, эштән сығара һәм Рильке Парижға күсә. « „Песнь о любви и смерти корнета Кристофа Рильке“ (1899 йыл яҙылған) китабы һәм „Книги картин“ китабының икенсе баҫмаһы сыға..
1913 «Дева Марияның тормошон» («Жизнь Девы Марии»), «Беренсе шиғырҙарын» («Первые стихотворения») һәм «Португалия хаттарының» («Португальские письма») тәржемәһен баҫтыра. Микеланджелоның лирик әҫәрҙәрен тәржемәләй башлай..
1920 йыл „Граф К. В. мираҫы“ („ Из наследия графа К. В.“) шиғри циклын», Аҡ кенәз ҡатын" («Белая княгиня») драмаһын баҫтырып сығара.
Швейцарияның Вале кантонындағы Рарон коммунаһының ауыл зыяратында ерләнгән.
Төп әҫәрҙәре
Проза: Роман Хикәйәләр: Сәнғәт тураһындағы китаптарҙан Хаттар Сәйәхәттәр тураһындағы яҙмалар
Старозайцево
Географияһы
Ауыл Ырымбур өлкәһенең үҙәк өлөшөнөң көнсығышында, Ҡарайылға йылғаһының уң яҡ ярында, райондың административ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан көньяҡ-көньяҡ-көнбайышҡа (SSW) табан яҡынса 13 саҡрым, Краснознаменканан 9 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Бер яғынан Амплейка йылғаһы аға
Тарихы
Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмегенә, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә.
Кысхыштубек
Кысхыштубек — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кубадру йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Ташлы ауыл Советы (Ғафури районы)
Тарихы
Ташлы ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Әлимов Владимир Ришат улы
Биографияһы
Чечен Республикаһы һәм Төньяҡ Кавказдың башҡа төбәктәре биләмәләрендә Вязьма вертолет полкы составында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. Беренсе Чечен кампанияһында майор Әлимов Батырлыҡ ордены менән бүләкләнә. Уның иҫәбендә йөҙҙәрсә юҡ ителгән боевик. Басаевсылар лётчикты «Ҡара плащ» тип йөрөтә, уның башын 10 мең америка доллары менән баһалайҙар, быны Грозный ҡалаһында ташланған листовкалар раҫлай.
Омрась-Хетта
Омрась-Хетта — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Хетта йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 84 км.
Благовещенка (Архангел районы)
Благовещенка (Благовещенка) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 612 кеше. Почта индексы — 453036, ОКАТО коды — 80203834001.
Вәлитов Раил Бәкер улы
Биографияһы
Раил Бәкер улы Вәлитов 1940 йылдың 18 ғинуарында Үзбәк ССР-ының Бохара ҡалаһында тыуған.
Төҙөлөш физикаһы
Төҙөлөш физикаһы (йәки мөхит физикаһы) – йорттарҙы яҡтыртыу, йылытыу, төҙәтеү барышта булған физик күренештәре өйрәнғән фән йүнәлештәрҙен берлеге.
Красная Башкирия ауыл Советы (Әбйәлил районы)
Красная Башкирия ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы муниципаль районындағы муниципаль берәмек. «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статустары һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законға» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ҡайын еләге
Ҡайын еләге, турғай еләге, яңғыҙаяҡ (Земляника лесная, Fragaria vesca) — рауза һымаҡтар ғаиләһенән булған күп йыллыҡ үлән үҫемлек. Май-август айҙарында аҡ сәскә ата, июнь-сентябрҙә емеше өлгөрә.
Һөләймән (Мәсетле районы)
Тирә-яҡ мөхит
Таусыҡтар, түбәләр:
Челдыяк
Челдыяк — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының һул ярына тамағынан 294 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Чиликанка
Чиликанка — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Старый Иртыш ҡылымығының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Байкал дәүләт университетының Чита институты
Байкал дәүләт университетының Чита институты — Читалағы юғары уҡыу йорто. 1985 йылда Чита ҡалаһында Иркутск халыҡ хужалығы институтының филиалы асылғандан алып юғары уҡыу йорто булараҡ эшләй. 2015 йылдан Байкал дәүләт университеты филиалы.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Институт 1985 йылда ойошторола һәм Иркутск халыҡ хужалығы ын институтының филиалы сифатында сығыш яһай. Әлеге ваҡытта ул — Байкал дәүләт университетының Чита институты.
1989 йылғы революциялар
ГДР
1990 йылдың октябрендә элекке ГДР ерҙәре ГФР-ға инә, һәм Берлин диуары бер нисә ай эсендә һүтелә. Тик уның бәләкәй өлөшөн генә артабанғы быуындар өсөн ҡомартҡы итеп һаҡлап ҡалырға ҡарар ителә.
Ғәлләм
Фамилияларҙа
Ғәлләмова Надежда Викторовна СССР һәм Рәсәй еңел атлеты, оҙон дистанцияға йүгереү һәм кросс буйынса специалист. 1988—1996 йылдарҙа СССР, Рәсәй һәм БДБ йыйылма командалары өсөн еңел атлетика буйынса сығыш яһай, команда зачеттарында кросс буйынса ике тапҡыр донъя чемпионы, экидэн буйынса донъя чемпионы, халыҡ-ара әһәмиәтендәге башҡа бик күп старттар призеры һәм еңеүсеһе. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1989). Хәҙер — еңел атлетика буйынса тренер.
Батша ҡыңғырау
Батша ҡыңғырау — XVIII быуат рус ҡойоу сәнғәте һәйкәле. Ҡыңғырауҙың бейеклеге беркеткесе менән бергә — 6,24 м, диаметры — 6,6 м; ауырлығы — 202 тонна. Тәғәйенләнеше буйынса бер тапҡыр ҙа файҙаланылмаған. Ҡыңғырауҙы императрица Анна Иоанновна бойороғо буйынса нәҫеленә батшалыҡ иткәне тураһында иҫтәлек ҡалдырыу өсөн 1730 йылда ҡойғандар. Ҡыңғырау 1737 йылда Троицк янғыны ваҡытында зыянланған һәм быуат самаһы ерҙә ятҡан. XIX быуаттың беренсе яртыһында уны Мәскәү Кремлендәге Бөйөк Иван ҡыңғырау манараһы янында постаментҡа мендереп ҡуйғандар.
Мәҙәниәттә ҡыңғырау
1919 йылдың авгусында ВСЮР командованиеһы үҙ валютаһын сығара, 100 һумлыҡ купюрала Батша ҡыңғырау һүрәте төшөрөлгән була. Шунлыҡтан был аҡсаларҙы «ҡыңғырауҙар» тип атап йөрөткәндәр.
Светлая (Чирка ҡушылдығы)
Светлая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чирка йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Кюнтюштук-су
Кюнтюштук-су — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чульча йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Ушатиха
Ушатиха — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ Уньга йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Башҡорт милли хəрəкəте
Демократик осор
1917 йылдың февралендә Рәсәйҙә революция була. Сәйәси үҙгәртеп ҡороуҙар ваҡытында башҡорттар, үҙ аҫаба ерҙәрен һаҡлап ҡалыуҙы координациялау өсөн, махсус комитеттар төҙөй. Был комитеттар Бөтә Рәсәй мосолман съезында ҡатнашасаҡ башҡорт делегаттары өсөн наказ әҙерләйҙәр.