cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Андреа Палладио
Ижади методы һәм әҙәби стиль
Антиклыҡ Палладио өсөн «тере организм» була, һәм уны тәбиғи пейзаж кеүек тәбиғи, ирекле һәм образлы ҡабул итә. «Палладио, уның замандашы Тинторетто һәм уның дуҫы һәм даими хеҙмәткәре Веронез кеүек — тип яҙа артабан Муратов, донъяны матур күҙаллау өсөн шундай уҡ асыҡ… Симметрия һәм ассиметрия уның пландарында, тере тәндәге кеүек, аралаша. Бинаның үҫеүе уның өсөн яратҡан ижади мәл була, һәм боронғолоҡ емереклектәрендә айырыуса асыҡ сағылған ошо үҫеште ярата…».
Ҡыуаҙы (ауыл)
География
Ауыл Ҡыуаҙы йылғаһы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан көньяҡҡа табан 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға ҫарайлы-мең ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауылда шулай уҡ байлар ырыуы вәкилдәре төпләнә. Ауыл Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Бәтке административ-территориаль улусы составына керә.
Урыҫ кискән
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Наил Ғәлиев
Биографияһы
Халыҡ араһында үҙенең импровизаторлыҡ, аккомпаниаторлыҡ оҫталығы менән дан яулай. Репертуарында башҡорт һәм татар композиторҙарының йырҙарын һәм инструменталь пьесаларын һәм үҙенең әҫәрҙәрен башҡара.
Жаһит Арф
Биографияһы
Төркиәгә һуңғы ҡайтыуында Арф Урта Көнсығыш техник университетының математика кафедраһына саҡырыла һәм 1980 йылда отставкаға сыҡҡанға тиклем шунда эшләй.
Арф математика өлкәһендә төрлө премиялар лауреаты була.
Күк сфераһы
Ҡояштың күк сфераһы буйлап йыллыҡ хәрәкәте һәм уның менән бәйле төшөнсәләр
Эклиптика күк экваторы менән киҫешкән ике нөктә көн менән төн тигеҙләнеше тип атала. Яҙғы көн менән төн тигеҙләнешендә Ҡояш үҙенең йыллыҡ хәрәкәтендә күк сфераһының көньяҡ ярымшарынан төньяҡ ярымшарына күсә; көҙгә көн менән төн тигеҙләнешендә төньяҡ ярымшарҙан көньяҡ ярымшарға күсә. Был ике нөктә аша үткән тура һыҙыҡ көн менән төн тигеҙләнеше һыҙығы тип атала. Көн менән төн тигеҙләнеше нктәләренән 90° градус ситтәрәк торған һәм шуға күрә күк экваторынан максималь рәүештә алыҫлашҡан ике нөктә ҡояш торошо нөктәләре тип атала. Йәйге ҡояш торошо торошо нөктәһе төньяҡ ярымшарҙа, ҡышҡы ҡояш торошо нөктәһе көньяҡ ярымшарҙа була. Был дүрт нөктә зодиак символдары, Гиппарха заманында улар урынлашҡан ярашлы йондоҙлоҡтар менән билдәләнә (көн менән төн тигеҙләнеше ғәмәлгә ашырыу һөҙөмтәһендә был нөктәләр урындарынан бер аҙ шыла, һәм хәҙер улар башҡа йондоҙлоҡтарҙа урынлашҡан): яҙғы көн менән төн тигеҙләнеше — Ҡуҙы (♈), көҙгө көн менән төн тигеҙләнеше — Үлсәү (♎), ҡышҡы ҡояш торошо — Кәзәмөгөҙ (♑), йәйге ҡояш торошо — Ҡыҫала (♋) билдәләре менән.
Кузин Александр Михайлович
Биографияһы
Мәскәү университетының физика-математика факультетының химия бүлеген (1929), һуңынан инде шул ваҡытҡа булған химия факультетының органик химия кафедраһында аспирантураны тамамлай.
Һуғыш ваҡытында фронт өсөн вакциналар һәм сывороткалар етештергән Микробиология институтында эшләй. 1947 йылда А. И. Опариндың саҡырыуы буйынса СССР Фәндәр академияһының А. Н. Бах исемендәге Биохимия институтында үҫемлектәрҙә углеводтар фотосинтезы биохимияһы лабораторияһын етәкләй.
Дон зыяратында ерләнгән.
Кесе Компас
Кесе Компас — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының һул ярына тамағынан 436 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юнысбаев Булат Хәләф улы
Биография
Мәктәп базаһында республика һәм зона кимәлендә семинарҙар һәм кәңәшмәләр үтә.
Бәширов Мусса Ғүмәр улы
Бәширов Мусса Ғүмәр улы (Баширов Мусса Гумерович;16 октябрь 1954 йыл) — ғалим-инженер-электромеханик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2002 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университеты Салауат филиалының кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (2002).
Биографияһы
1981 йылда Өфө дәүләт нефть техник университетының «Химик-технологик процестарҙы автоматлаштырыу һәм комплекслы механизациялау» бүлеген отличноға тамамлай. 1988 йылда — Мәскәү ғилми-тикшеренеү институты эргәһендәге аспирантурала инженер-электромеханик һөнәре буйынса ситтән тороп уҡый.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләкитәре
Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре
Яңғаҙы
Яңғаҙы (Янгазино) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 173 кеше. Почта индексы — 453652, ОКАТО коды — 80206825005.
Тарихы
Риүәйәт буйынса, XVII быуаттың аҙағында Алғаҙы улы Яңғаҙы ошо ерҙәрҙе оҡшатып һайлап ала ла ошонда төйәкләнә. Яңғаҙының 9 улы була: Тимербулат, Абҙан, Ҡылыс, Йосоп, Рәжәп, Байғужа, Теүәлбай, Шәйәхмәт, Муса. Ошо исемдәрҙән нәҫелдәр таралған (Тимербулатовтар, Ҡлысовтар, Шәйәхмәтовтар һәм башҡалар).
Яңғаҙы мәсете мәхәлләһе тарихынан (тикшеренеүсе Маннапов М. М. тапҡан мәғлүмәттәрҙән алынды)
Юкагирҙар
«Юкагир» атамаһының килеп сығышы билдәһеҙ. Бәлки, был исем халыҡҡа урыҫтар тарафынан бирелгәндер. Эвенктар (тунгустар) аша бирелеүе лә бик мөмкин. XX быуаттан был атама рәсми төҫ ала.
Һаны һәм таралып урынлашыуы
Юкагирҙарҙың тораҡтарҙағы һаны (2002 йыл)
Үтәгән (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002219
Юкагирҙар
Тел
Б. э. тиклем VII быуатта юкагирҙар Йәнәсәй йылғаһынан көнсығыштараҡ һәм Саянда йәшәгән. Урал телен йөрөтөүсе (финдар, самодийецтар) менән бер бөтөндө тәшкил иткәндәр. А. П. Окладников неолит осорона тура килгән Якутияның мәҙәниәте юкагирҙарҙың ата-бабаларыныҡы булған тип бара. Шул уҡ фекерҙе күренекле совет тикшеренеүселәре М. Г. Левин, И. С. Гурвич, Ю. Б. Симченко яҡлап сығыш яһайҙар
Үтәгән (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Ҡарадигән
Ҡарадигән (Карадыган) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453384, ОКАТО коды — 80226810003.
Бөрйән районы
Географияһы
Рельефы йырғыланған, таулы: майҙанының 1,3%-тан ашыуы диңгеҙ кимәленән 700 м бейеклектә урынлашҡан.
Райондың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре
Әсебар заказнигы һәм «Алтын Солоҡ» заказнигы ойошторолған. Махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре район майҙанының 19,4%-ын алып тора (республика буйынса иң юғары күрһәткес).
Хужалыҡ
Урман майҙаны 208,1 мең га, ағас запасы 45,5 млн м³. Ағас әҙерләү эше менән Бөрйән урман хужалығы шөғөлләнә.
Шүлгәнташ һәм Космонавтар мәмерйәләре — комплекслы тәбиғәт ҡомартҡылары. Район территорияһы туризмды үҫтереү өсөн ҡулайлы. (Шулай уҡ уҡығыҙ: «Шүлгәнташ» тарихи-мәҙәни музей комплексы).
Район хакимиәте
E-mail: adm13@presidentrb.ru
Район матбуғаты
Башта «Еңеү юлында» тип атала. Тәүге номеры 1935 йылдың 1 майында донъя күрә. Тиражы 644 экземпляр була. Айына 6 тапҡыр сыға.
Выдерга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Муллағолова Әнисә Муса ҡыҙы
Биографияһы
Комсомол йәмәғәт эштәренең алғы рәтендә йөрөгән ҡыҙ Башҡортостан интернациональ студент төҙөлөш отряды составында Германияға ла бара.
Һуҡояш
Һуҡояш (Һыуыҡҡояш, урыҫса Сухояж) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы Белорет районы, Инйәр төбәге биләмәләрендә, Йөйәк ауылынан түбәндәрәк аға. Йылға Инйәр йылғаһының һул ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Муллағолова Әнисә Муса ҡыҙы
Хеҙмәт юлы
Филиалға хәҙерге осор яҙыусылары, шағирҙары, ғалимдары, мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәрен саҡырыла. Кафедрала Нефтекама, Ағиҙел, Яңауыл ҡалалары һәм Тәтешле, Илеш һәм Яңауыл райондарының мәғариф бүлектәренә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыларына методик ярҙам күрһәтеү бәйләнештәре булдырған.
Салауат (гәзит)
Өлгәшкән уңыштары һәм бүләктәре
- тип күҙаллай редакция коллективы.
Кесе Корчек
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Пилиса
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ней-Таню-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Яңы Ҡалҡаш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Һүренйәк
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Пильменьга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вырваж (Чугор ҡушылдығы)
Вырваж  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чугор йылғаһының һул ярына тамағынан 2,8 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Еҙҡаҙған
Революцияға тиклемге осор
Бының хөрмәтенә «көмөшһыу ҡурғаштан» иҫтәлекле миҙал сығарылған. Был ҡурғаш Еҙҡаҙғандан 150 км төньяҡтараҡ ятҡан Ҡурғашынтауҙа (Қорғасынтау) сығарылған булған. Ал яғында «Европа венчает Россию славой, Азия отверзает ей свои сокровища» тигән яҙма булған.
Халҡы
Милли состав (1 ғинуар 2018 йылға ):
Йәнйегет
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ғәлина Рафиға Арыҫлан ҡыҙы
Биографияһы
Рафиға Арыҫлан ҡыҙы Ғәлина 1951 йылдың 15 мартында Башҡорт АССР-ының Салауат районы Яҙғы Йорт ауылында тыуған.
Сабля (Кубрь ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нейта-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Рене Декарт
Радикаль шик ысулы
Хәҡиҡәттең кире ҡағылмаҫлыҡ булып иҫбатланырға тейешлеге — Декарт шиктәрҙе тик шулай ғына юҡҡа сығарырға мөмкин тип һанай.
Яҡшы-Аҡъяр
Географияһы
Яҡшы-Аҡъяр Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Һөйөндөк йылғаһының уң ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Семёнов Борис Фёдорович
Биографияһы
1974 йылдан алып 2010 йылға тиклем И. И. Мечников исемендәге вакциналар һәм сывороткалар ғилми-тикшеренеү институтында ғилми-тикшеренеү эшендә:  1974 йылдан алып  2005 йылға тиклем  — ошо институттың директоры, 2005 йылдан 2010 йылға тиклем — баш ғилми хеҙмәткәре. Бер үк ваҡытта СССР Медицина фәндәре академияһы - РМФА полиомиелит һәм вируслы энцефалит ғилми-тикшеренеү институтында вирус инфекцияһы иммунопатология лабораторияһы мөдире.
Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге һәм фәнгә индергән өлөшө
Б.Ф.Семёнов 2010 йылдың 15 декабрендә Мәскәүҙә вафат була.
Татарстан Республикаһының Милли музейы
Тарихы
Ләкин Йәмғиәт ойошторған музей асыҡ булмай: Ул витриналарҙа, шкафтарҙа һәм йәшниктәрҙә тығыҙлап һалынған экспонаттары менән, бәләкәй һәм тәпәш бүлмәлә китапхана һәм архив менән бергә урынлашып, төрлө археологик һәм этнографик әйберҙәр келәтенән ғибәрәт була, һәм публикаға күрһәтеү түгел, Йәмғиәт ағзалары фәнни хеҙмәтенә лә булышлыҡ итерлек булмай.
Музей комплексы
Музей федераль әһәмиәттәге архитектура һәм тарих ҡомартҡыһы булып торған элекке ҡазан Каруанһарай бинаһын биләй. Уның архитектура ҡиәфәте XIX быуат башында формалаша башлай, һуңынан бина бер нисә тапҡыр төҙөкләндерелә, 1990-сы йылдарҙа реставрацияланғандан һуң, заманса күренеше барлыҡҡа килә.
Музей эшмәкәрлеге
2006 йылда Татарстан Милли музейы тәҡдим иткән «Музей музыкаһы» проекты «Үҙгәреүсән донъяла үҙгәреүсән музей» конкурсының «Музей тикшеренеүҙәре» номинацияһында еңеүсе булды.
Күзкәй
Халҡы
1795 йылда ауылда 182 башҡорт һәм 15 типтәр; 1834 йылда — 423 башҡорт һәм 29 типтәр; 1870 йылда — 463 башҡорт һәм 105 типтәр; 1912 йылда — 941 аҫаба башҡорт һәм 180 керҙәш башҡорт иҫәпләнгән.
Йәшел
Составында хром булған минералдар ғәҙәттә йәшел төҫлө була. Мәҫәлән: зөбәржәт, малахит, гранит, ҡыр шпаты.
Георг Вильгельм Фридрих Гегель
Тәүге осор 1770—1801
1796 йылдың июлендә дуҫтары менән Альп тауҙары буйлап күп көнлөк сәйхәттә була, әммә быны әллә ни иҫе китеп ҡабул итмәй. Сит тарафтарҙағы тормош ҡыйынлыҡтарынан ҡасып, 1797 йыл башында Гегель тыуған яғына ҡайта. 1798 йылда уның беренсе баҫма хеҙмәте донъя күрә. 1799 йылда, улына ҙур булмаған мираҫ — 3000 гульден ҡалдырып, Гегелдең атаһы вафат була. Үҙе йыйғанға өҫтәлмә аҡса килеүе уға, уҡытыу эшенән китеп, академик эшмәкәрлек һуҡмағына баҫырға мөмкинлек бирә.
Диалектика закондары
Гегелдең «ысынбарлығы» — шул ук ваҡытта зарурлык та ул. Быны аңламаусылар өсөн ысынбарлыҡҡа әүерелгән һәр нәмә (бәлки ул хаталы эш, хәтта енәйәттер) аҡылға эйә булып сыға түгелме һуң? Шуңа күрә былай фекерләү, хәҡиҡәткә ирешеү юлын билдәләй алмай, әлбиттә. Юғарыла иҫкә алынғанса, Гегель үҙенең хеҙмәттәрендә диалектиканың ҡанундарына һәм категорияларына ҙур урын бирә. Мәҫәлән, һан үҙгәрештәренең сифат үҙгәрештәренә китереүе сама категорияһына бәйле, тип ҡарай Гегель.Һан үҙгәрештәренең нәтижәһендә яңы сифаттың барлыҡҡа килеүен, ул үҙгәреш процесының өҙөлөүе, һикереше тип баһалай. Был законлыҡты ул йән эйәһенең тыуыу һәм үлеү акттарында, ә тәбиғәт өлкәһендә химик элементтарҙың барлыҡҡа килеү йә иһә, тап киреһенсә, тарҡалыу күренештәрендә күрһәтә. Гегелдең һан һәм сифат үҙгәрештәре араһындағы бәйләнеште асҡан ҡануны ҙур әһәмиәткә эйә. Ул Гегель тәғлимәтеның революцион рухын тәшкил итә. Был яҡтан ҡарағанда, Гегелдең ҡаршылыҡтар тураһындағы теорияһы ла ифрат әһәмиәтле. Эске ҡаршылыҡтарҙы ул предметтарҙың үҫеш сығанағы тип билдәләй.
Сәнғәт һәм эстетика
Гегель сәнғәт теорияһы һәм эстетика буйынса бай эстәлекле хеҙмәттәр ҡалдыра. Уның «Эстетика буйынса лекциялары» ғына ла дүрт томлыҡ хеҙмәттән тора. Гегель үҙ заманы сәнғәтендә сағылдырылған күренештәр нигеҙендә ысын сәнғәттең киләсәге өсөн хәүефле тенденцияларҙы (формализмды ғөмүмән тарҡалыу ҡурҡынысын) даһи кеше булараҡ күрә алған.
Кулагин Юрий Александрович
Биографияһы
Юрий Александрович Кулагин 1924 йылдың 6 июлендә Владимир өлкәһенең Ковров ҡалаһында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған.
Октябревка
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ликёр
Ҡулланыу
Ликёрҙарҙы, ғәҙәттә, төшкө аш аҙағында сәй йәки ҡәһүә, дижестива (аш һеңдереү) өсөн бирәләр. Шыйығайтылмаған килеш тә, күп һанлы ҡатнаш эсемлектәр һәм коктейлдәр составында ла ҡулланыла, төрлө һуттар менән еңел ҡатнаша. Шулай уҡ һәр төрлө ризыҡ, тәү сиратта десерт әҙерләү өсөн ҡулланыла.
Ҡолош (Татарстан)
География
Ауыл Түбәнге Кама һыуһаҡлағысы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 33 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составында була. 1930 йылдан Минзәлә районы, 1984 йылдан — Туҡай районы составына керә.
Вырья (Низьва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Коста-Рика
Үҙенең урынлашыуына ҡарамаҫтан, Коста-Рика күбеһенсә «аҡ» ил булып тора. Коста-Рика 1948 йылда уҡ армияны файҙаланыуҙан бөтөнләй баш тартҡан Америкалағы берҙән-бер нейтраль дәүләт булып тора. Шул ваҡыттан алып илдә полиция берҙән-бер көс структураһы булып ҡала. Коста-Рика, Панама, Уругвай һәм Чили (Кариб төбәгенең ҡайһы бер утраулы дәүләттәренән тыш) менән бер рәттән, Латин Америкаһында демократик, коррупцияға бирелмәгән, хәүефһеҙ һәм бай илдәрҙең береһе һанала.
Тарихы
1844 йылда беренсе конституция ҡабул ителә. 1856 йылда Никарагуала власты баҫып алған һәм үҙен президент тип иғлан иткән Америка авантюрисы Уильям Уокер Коста-Рикаға һөжүм итергә ҡарар итә. Уны ашығыс рәүештә йыйылған ирекмәндәр хәрби отряды туҡтата. Коста-риканлылар Уокерҙы үҙ территорияһынан ҡыуып сығара һәм уны Никарагуаның Ривас ҡалаһына тиклем эҙәрлекләй. Ундағы алышта милли герой Хуан Сантамария айырылып тора.
Географияһы
Төньяҡтан көньяҡҡа табан бөтә ил буйлап тау сылбырҙары һуҙыла, улар араһында Үҙәк яйла урынлашҡан — уңдырышлы тупраҡ бар, һәм тап ошонда Коста-Рика халҡының байтаҡ өлөшө йәшәй. Яйланы уратып алған тауҙар, күбеһенсә вулкан сығышлы, шулай уҡ әүҙем вулкандар бар. Коста-Риканың иң билдәле вулканы — Ареналь, ул әүҙем, йәш вулкан. Дөрөҫ конус формаһындағы бейек тау. Төндә һәм атылыу ваҡытында Аренал яҡтырып тора.
Климаты
Кариб ярҙарында һәм тауҙарҙың көнсығыш битләүҙәрендә төньяҡ-көнсығыш пассаттары бик күп яуым-төшөм (урыны менән йылына 3000 мм тиклем) килтерә. Йылдың күпселек өлөшөндә көндәр эҫе, ямғырлы тора. Уйпатлыҡтарҙа ғинуарҙа уртаса температура — 23, июлдә — 25. Тымыҡ океан ярҙарында һәм тауҙарҙың көнбайыш битләүҙәрендә климат бер аҙ дымлы. Унда ҡыш миҙгеле дүрт ай ҡоро була.
Боғҙанова Ғәлиә Нәғим ҡыҙы
Фәнни эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре
— Санаторное лечение детей на курортах Башкортостана. Өфө, 1999 (авторҙаш);
Бойондороҡһоҙлоҡ майҙаны (Астана)
Бойондороҡһоҙлоҡ майҙаны (Тәуелсіздік алаңы) — Ҡаҙағстандың баш ҡалаһы Астаналағы төп майҙан.
Ваҡиғалар
2015 йылдың сентябрь айында Ҡаҙаҡ ханлығы ойошторолоуҙың 550 йылллығы уңайынан майҙанда тантаналы саралар үтә. Тантана барышында майҙан тарихи ауыл формаһына әүерелә.
Хәсәнов Дамир Йосоп улы
Биографияһы
Хәсәнов Дамир Йосоп улы 2005 йыл да Өфө ҡалаһында вафат була.
Пира (Вы ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Абзал
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
Беренсе донъя һуғышының Көнсығыш фронты
Көнсығыш фронтта Рәсәй империяһы (Антанта) һәм Үҙәк державалар араһында барған хәрби хәрәкәттәр. Румыния короллеге Антанта яғында (1916 йылдан) сығыш яһай.
Октябрь революцияһынан һуң, Рәсәйҙә Совет власы урынлаштырылғас, Көнсығыш фронтта хәрби хәрәкәттәр бер аҙға туҡтатыла. Совет Рәсәйе Хөкүмәте менән Үҙәк державалар ваҡытлыса тыныслыҡ килешеүе төҙөй, һәм Рәсәй сепарат тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйырға әҙерләнә башлай. 1918 йылдың 8 февралендә Үҙәк державалар Украин халыҡ республикаһы, ә 1918 йылдың 3 мартында — Совет Рәсәйе менән Брест тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуя. Рәсәй бик ҙур территорияһын юғалта һәм репарация түләргә тейеш була. Румыния, изоляцияға эләгеүе арҡаһында, шулай уҡ 1918 йылдың 7 майында Германия һәм уның союздаштары менән Брест тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйырға мәжбүр була.
Яҡтарҙың планы һәм ғәскәрҙәрҙе йәйелдереү
Львов районында генерал Брудермандың 3-сө армияһы, барлығы 6 пехота һәм 3 кавалерия дивизияһы, 288 орудие менән, йәйелдерелгән. Генерал Ауффенбергтың 4-се армияһы Перемышль районын биләгән. 4-се армия составында 9 пехота һәм 2 кавалерия дивизияһы, 436 орудие булған. Генерал Данкль етәкселегендәге 1-се армия Сан йылғаһы буйында йәйелдерелгән. Барлығы 9 пехота һәм 2 кавалерия дивизияһы, 450 орудиеһы булған.
2-се армия тәүҙә Балҡанға йүнәлтелгән була, Сербияла һуғышырға тейешле Беренсе донъя һуғышының Балҡан фронты һуңғараҡ урыҫ ғәскәрҙәренә ҡаршы Галицияға борола.
Рәсәйҙең пландары
Ғәскәрҙәр ике төп йүнәлештә йәйелдерелгән — Төньяҡ-Көнбайыш фронт (Германияға ҡаршы) һәм Көньяҡ-Көнбайыш фронт (Австро-Венгрияға ҡаршы). Шулай уҡ рыҫ ғәскәрҙәренең оператив соединениелары — фронттар булдырылған. Генерал Жилинский Яков Григорьевич командалығындағы Төньяҡ-Көнбайыш фронтта 2 армия йәйелдерелә. Барлығы 17,5 пехота һәм 8,5 кавалерия дивизияһы, 1104 орудие, барлығы 250 меңгә яҡын кеше.
Галиция алышы
11 сентябрҙә австрийҙар һөжүмде туҡтата һәм Сан йылғаһы аръяғына сигенә башлай. 8 сентябргә рус ғәскәрҙәре Көнбайыш Галицияһының бөтә көнсығыш өлөшөн, бөтә Буковинаны тиерлек биләй һәм Перемышлде ҡамай. Рус армияһы, Венгрияға һөжүм итә башларға ҡарар итеп, Карпатҡа яҡынлаша. Был ғәйәт ҙур алышта Австрия ғәскәрҙәре емерткес еңеүгә дусар ителә: 400 000 кешеһен юғалта, шул иҫәптән 100 000 - әсирлеккә алына ; һуғыш барышында урыҫ ғәскәре 400 орудие тартып ала. Рус армияһы ла һиҙелерлек юғалтыуҙар кисерә - 230 000 кеше үлтерелә, яралана һәм әсирлеккә эләгә. Германия командованиеһының бөтә Көнсығыш фронтын австрий-венгр армияһы көсө менән генә тота алыу планы юҡҡа сыға.
Сахаров Александр Андреевич
Мәскәүҙәге эш башы
Санкт-Петербургтан ҡайтҡас, Сахаров яңы журнал сығарыу менән шөғөлләнә. Мәскәүҙә эсперанто-шрифтлы типографияһы булмағанлыҡтан, журналдың тәүге һанын Ҡаҙанда сығарырға хәл ителә. Әммә Ҡаҙан губернаторынан рөхсәт ала алмайҙар.
Беренсе донъя һуғышының Көнсығыш фронты
1914 йылғы кампания йомғаҡтары
Рус командованиеһы, яҙ көнө Урта Дунай уйһыулығына (Венгрия өлөшө Транслейтания) һөжүм итеп, ҡышҡыһын Карпат тауҙары артылыштарын баҫып алырға ниәт итә.
1915 йылғы кампания
Беренсе донъя һуғышының Көнбайыш фронтында 1914 йылда билдәләнгән Шлиффен планын тормошҡа ашыра алмағанлыҡтан, герман командованиеһы төп көстәрен Көнсығыш фронтҡа күсерергә һәм Рәсәй империяһына, уны һуғыштан сығарыу маҡсатында, һөжүм яһарға ҡарар итә. Герман командованиеһы рус армияһын гигант «ҡыпһыуырға» алрға була. Көнсығыш Пруссия менән Галициянан бер нисә ҡеүәтле фланг һөжүмдәре ярҙамында Рәсәй армияһының оборонаһын өҙөргә һәм уның төп көстәрен Польша батшалығында уратып алырға ҡарар ителә.
Сахаров Александр Андреевич
1908
1908 йылдың майында Сахаров Мәскәҙең төп урмдарының береһе булған — Тверь урамына магазинын күсерә. Йәй көнө йәй «Эсперанто» китап магазины үҙенең тәүге каталогын сығара, ул Рәсәйҙә эсперанто телендә баҫтырылған беренсе каталог була.
Беренсе донъя һуғышының Көнсығыш фронты
Карпат тауҙарында алыштар
Февралдә рус командованиеһы өҫтәмә резервтарҙы Карпатҡа күсерә һәм генерал Платон Алексеевич Лечицкийҙың 9-сы армияһын формалаштыра. Март айы буйы 3-сө рус армияһының һул флангыһында осонда һәм 8-се армияның бөтә фронтында өҙлөкһөҙ һуғыштар барған. Бында, Венгриянан Перемышыға табан иң ҡыҫҡа йүнәлештә, уны азат итеү маҡсатында, австрий-германдар ныҡышмалы һөжүм итә. Һалдаттар бил тәңгәленә тиклем ҡарға батып һуғыша, ике яҡ та көн һайын ҙур юғалтыуҙар кисерә.
Ләкин Перемышль Рәсәй ғәскәренә бирелгәндән һуң, уны ҡамаған 11-се армия Карпатта Рәсәй ғәскәрҙәрен көсәйтә. Австрий-германдар һөжүме туҡтатыла.
Луцк ҡалаһы янында дошман ҡаршылығын өҙөү
1916 йылдың 15 майында австрий армияһы итальян армияһына ҡаршы Трентино алышын башлай. Италия армияһы, ауыр юғалтыуҙар кисереп, сигенә. Шуның өсөн Италия Короллеге (1861—1946) Рәсәйгә Көньяҡ-көнбайыш фронты менән һөжүм башлауҙарын һәм шуның менән австрий-венгр частарының иғтибарын итальян фронтынан күсереү үтенесе менән мөрәжәғәт итә. Союздаштарҙың үтенесенә ҡолаҡ һалып, рус командованиеһы һөжүм итә башлау ваҡытын күсерә. 31 майҙа Көньяҡ-көнбайыш фронт австрий-венгр армияһына ҡаршы һөжүмгә күсергә тейеш була, әммә элеккесә германдарға ҡаршы төп ударҙы көнбайыш фронты ғәскәрҙәре дауам итә.
Операцияны әҙерләгәндә Көньяҡ-көнбайыш фронты командующийы генерал Брусилов үҙенең һәр дүрт армияһы бер тапҡыр фронтты өҙөү аҙымын яһарға тейеш тигән ҡарарға килә. Шул арҡала дошман төп йүнәлешкә резервтарҙы ваҡытында күсереү мөмкинлегенән мәхрүм ителә. Луцк һәм Ковель ҡалаларына төп ударҙы генерал Каледин Алексей Максимовичтың 8-се армияһы йүнәлтә, 7-се, 9-сы һәм 11-се армиялар ярҙамсы һөжүмдәр яһай. Был армияларға 4 австрий-венгр һәм 1 герман армияһы ҡаршы тора. Рустар ғәскәр һәм техника буйынса дошмандан бер нисә тапҡыр өҫтөнлөккә эйә була. Һөжүм башлар алдынан ентекле разведка, ғәскәрҙәрҙе уҡытыу, рус позицияларын австрийҙарға яҡынайтыу маҡсатында инженер плацдармдарын ҡорамалдар менән тәьмин итеү кәрәк була.
Ковелгә һөжүм итеү
24 июндә инглиз-француз союздаштары Сомма алыш башлай. 3 июлдә рус Көнбайыш фронты һөжүм итә башлай, 4 июлдә Көньяҡ-көнбайыш фронты, Ковелде яулау маҡсаты менән, һөжүмен яңырта. Брусилов ғәскәрҙәре немец фронтын өҙөп, бер нисә тораҡ пунктын биләй. Рус ғәскәрҙәре айырым урындарҙа йылға аша сығалар, әммә рус ғәскәрҙәре был кәртәне аша сыға алмай. Ҙур көстәрен туплап, австрий-германдар көслө оборона сиге булдыра. Брусилов һөжүм итеүҙе туҡтатырға һәм көстәрҙе күсерергә мәжбүр булған. Төньяҡ һәм Көнбайыш рус фронттарының һөжүме уңышһыҙлыҡ менән тамамлана. Рус атакалары ҙур юғалтыу менән кире ҡағыла, был Германия командованиеһына бөтә резервтарын Галицияға, Брусиловҡа ҡаршы, күсерергә мөмкинлек бирҙе. Июль айында рус командованиеһы Көньяҡ-көнбайыш фронтҡа резервтар күсерә һәм генерал Безобразов Владимир Михайлович командалығында Айырым армияһын булдыра. 3-сө, 8-се һәм Айырым армия Ковель районында дошманды ҡыйратырға һәм ҡаланы яуларға тигән бойороҡ ала. 28 июлдә һөжүм яңыра, рус частары, ҡапма-ҡаршы һуғыштарҙа еңеү яулап, ҡыйыу һөжүм итә, әммә австрий-германдарҙың бер нисә контратакаһы эҙемтәһеҙ ҡалмай. Был һуғыштар барышында рус ғәскәрҙәре 17 000 һалдатты әсирлеккә ала һәм 86 орудие ҡулға төшөрә. Был алыш һөҙөмтәһендә рус ғәскәре 10 километрға алға китә. Әммә дошмандың Стоход йылғаһындағы ҡеүәтле оборонһын өҙөп, Ковелде ала алмай. Шул уҡ ваҡытта 7-се һәм 11-се армиялар Львов йүнәлешендә дошмандың оборонаһын йырып сыға. Австрий-герман командованиеһына Галицияға барлыҡ резервтарын күсерергә тура килә. Әммә рус ғәскәрҙәре һөжүм итеүҙе дауам итә, 11-се армия Бродыны ала, Львов ҡалаһы янына етә. 7-се армия Галичты, ә Буковина районында эшләгән 9-сы армия шулай уҡ бер нисә еңеү яулап, Ивано-Франковск (Станислав) ҡалаһын ала.
Һуғышҡа Румынияның ҡушылыуы
27 августа Румыния Австро-Венгрияға һуғыш иғлан итә һәм Антанта яғында Беренсе донъя һуғышына инә. Антанта илдәре яңы союздаш булыуға бик ҡәнәғәт ҡала. Әммә румын армияһының ысын хәле фонында Румынияның һуғышҡа инеүенә ҡарата күп сәйәси һәм хәрби эшмәкәрҙәрҙең оптимистик ҡарашы бер нисек тә аҡланмай. Румыния Ҡораллы көстәре насар әҙерләнгән була, тыл хеҙмәте булмай, ҡоралы, бигерәк тә артиллерияһы булмай тиерлек. Шуның менән бергә Румынияла ғәмәлдә тимер юл селтәре булмай. Румын армияһы, Трансильванияға баҫып инергә теләп, Австро-Венгрияға ҡаршы 23 дивизия ҡаршы ҡуя.
1916 йылғы кампания йомғаҡтары
1916 йылдың кампанияһы барышында һуғышта барплыҡҡа килгән тамырҙан һынылыш Антанта илдәре файҙаһына тура килә, инициатива тулыһынса уларҙың ҡулына күсә. Ҙур юғалтыуҙар кисергән Германия һәм уның союздаштарының еңелеүе ваҡыт үтеү менән күренәсәге көн кеүек асыҡ була.
Июнь һөжүме
Был һуғышта рус армияһының 130 000 самаһы һалдаты һәләк була, яралана һәм әсирлеккә эләгә.
1917 йылғы кампанияның йомғаҡтары
Рус армияһы менән һуғыштарҙа һәләк булған һәм әсирлеккә төшкән герман генералдары исемлеге:
Сәләфилек
Сәләфилек һәм үәһһәбилек
Сәләфилек эйәрсендәренең бер өлөшөн ҡайһы берҙә шулай уҡ үәһһәби тип атайҙар, әммә сәләфиҙәр был исемде ғәҙәттә дөрөҫ түгел һәм дерогатив тип иҫәпләй.
Ғафаров Арыҫлан Әмерғәзе улы
Ғаиләһе
Бер туған ағаһы Ғафаров Абдулла Әмерғәзе улы — ҡыйыу разведчик, 1943 йылда Бөйөк Ватан һуғышында һәләк була, Дондағы Ростов ҡалаһында ерләнгән.
Ненеч-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәлимова Сажиҙә Ҡасим ҡыҙы
Биографияһы
Сажиҙә Ҡасим ҡыҙы Ғәлимова (Акрамова) 1933 йылдың 5 апрелендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Илеш районы Аҡкүҙ ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Хеҙмәт юлы
21 декабрҙә Заһир Исмәғилевтең «Шәүрә» операһының премьераһы була, һәм Сажиҙә унда бик ҡатмарлы төп ролде, Шәүрә ролен, башҡара. Урал консерваторияһы профессоры Ольга Ивановна Егорова етәкләгән дәүләт комиссияһы Өфөгә килә. Операға әҙерлек класы буйынса «отлично» билдәһе бер тауыштан ҡуйылған. Күренекле музыкант һәм дирижёр — Исай Альтерман. Ҡуйыусы режиссёр — Мәғәфүр Хисмәтуллин (шулай уҡ Күбәк партияһын башҡара).
Опера театрының ул саҡтағы директоры Сәлих Дәүләт улы Хөсниәров йырсы тураһында: «Ғәлимова мөләйем һәм көслө, бөтә регистрҙарҙа ла тигеҙ тауышҡа эйә. Уның тауыш тембры матур» тигән. Башҡорт опера театры Ленинградта сығыш яһағандан һуң, Композиторҙар союзы рәйесе урынбаҫары М. Матвеев йырсы хаҡында: «Сажиҙә Ғәлимова Салауаттың ҡатыны Әминәнең шиғри һәм нәфис образын тыуҙырҙы. Йырсының тауышы көслө, һүҙ тейҙергеһеҙ саф, бигерәк тә юғары регистрҙа айырыуса яңғырауыҡлы. Уның башҡарыуында «Бишек йыры» бик хисләндерә» - тине.
Кесе Косец
Кесе Косец — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Косец йылғаһының уң ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 72 км.
Айдарлысай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Шторкау (Вайссенфельс)
Шторкау (Вайссенфельс) (Storkau (bei Weißenfels)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 604 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,94 км2. Диңгеҙ кимәленән 163 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6667 һәм автомобиль коды — BLK.
Шота Руставели исемендәге Батуми дәүләт университеты
Шота Руставели исемендәге Батуми дәүләт университеты (ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტი) - университет,  юғары уҡыу йорто, Грузиялағы Аджар автономиялы республикаһының баш ҡалаһы Батумиҙа урынлашҡан. Урта быуаттағы грузин шағиры Шота Руставели хөрмәтенә аталған.
Грэмми
6 апрельдә 2011 йылда категориялар һаны 108-дан 78-ға кәметелгән.
Һөлөктәр
Туҡланыуы
Ғәҙәттә һөлөктәр ҡан эсеүсе булһа ла, улар араһында ысын паразиттар юҡ.
Позера (Чуга ҡушылдығы)
Позёра (Пазера, Паозера) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чуга йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Әзербайжан географияһы
Файҙалы ҡаҙылма байлыҡтар
Бер аҙ тәбиғи газ Гарадагта, Каспий диңгеҙенең ярҙарына яҡын урындарында, Баҡы һәм Апшерон архипелагында бар. Кесе Кавказ мәғҙән ятҡылыҡтарына бай. Бында тимер, титан, алтын, көмөш, баҡыр, кобальт, хромит, полиметалл, молибден һәм башҡа мәғҙән ятҡылыҡтары бар. Иң ҙур тимер рудаһы ятҡылығы Дашкесанда.
Йылғалар
Республикаһы территорияһын бик күп йылғалар селтәре сыбарлай. Әзербайжанда 8400 ваҡ һәм эре йылға бар. Улар араһында 850 йылғаның оҙонлоғо 5 км-ҙан ашыу. 24 йылға 100 км-ға һуҙыла. Әзербайжан йылғалары өс төркөмгә бүленә:
Тупраҡ
Әзербайжанда тау, тау алды һәм тигеҙлек шарттарында төрлө үҙгәрештәргә ярашлы тупраҡ төрҙәре лә айырыла. Урын бейеклеге климатҡа тәьҫир итә һәм был үҫемлектәр донъяһын үҙгәртә, уға бәйле тупраҡ төрө барлыҡҡа килә.
Тау-болон тупрағы Оло һәм Кесе Кавказдың альп, субальп бүлкәттәрендә 1500—1600 метрҙан алып 2600-3000 м бейеклектә киң таралған.
Һары тупраҡ Ләнкәран өлкәһе тауҙарындағы уйһыулыҡтарҙа һәм тау итәгендә осрай. Дымлы субтропик климат шарттарында уртаса йыллыҡ температура 14,5° С булғанда формалаша.
Әзербайжан территорияһындағы дала һәм ярымсүл Ширван, Карабах, Мил, Муган, Сальян далалары урынлашҡан Күр-Аракс уйһыулығында күҙәтелә. Шулай уҡ республиканың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге Самур-Апшерон районы (Куба-Хачмаз уйһыулығы, Богаз тигеҙлеге һ.б.) һәм төньяҡтағы Ләнкәран уйһыулығы инә.
Флора
Республика биләмәһе бай һәм һирәк осрай торған флора менән айырыла. Сағыштырмаса ҙур булмаған территорияла үҫемлек донъяһының бөтә төрө лә осрай тиерлек. Әзербайжанда үҫкән 450 төр үҫемлек 125 отряд һәм 920 затҡа берләшә. Бында Кавказ үҫемлектәренең 66%-ы осрай. Шул уҡ мәлдә тик Әзербайжанда ғына үҫкәндәре лә бар.
Вейсярв
Тасуирламаһы
Күлдең өйөм майҙаны 481,1 га (Эстониялағы эре күлдәр араһында 8-се урын ). Һыу ятҡылығының оҙонлоғо — 3450 м, киңлеге — 1760 м. Күлдең әллә ни ҙур булмаған тәрәнлеге — 4 м, уртаса тәрәнлеге — 1,3 метр. Яр буйы һыҙығының оҙонлоғо 9048 метр. Һыу йыйыу майҙаны — 26,1 мең км². Һыу йылына 1 тапҡыр алмашына.
Күгәрсен (Ейәнсура районы)
Күгәрсен (Кугарчи; элекке атамалары Сәлих, Аҡҡондоҙ) — Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районындағы ауыл. ОКАТО коды — 80226834001.
Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары
II Бөтә башҡорт ҡоролтайы
Съезда башҡорттарҙың милли берҙәмлеге һәм уларҙың социаль, мәҙәни һәм сәйәси тергеҙелеүе; милли-территориаль автономияһын булдырған саҡтағы Башҡорт милли хәрәкәтенең тулыһынса һаҡланғанлығы тураһында резолюциялар ҡабул ителә. М. Ғ. Ҡорбанғәлиев етәкселегендәге Силәбе өйәҙе делегаттары төрки-татарҙарҙың милли-мәҙәни автономияһын булдырыу буйынса ынтылыштарын ихтирам итеү һ. б. тураһында сығыш яһай. Шулай уҡ съезда Ырымбур,Пермь, Һамар һәм Өфө губерналары исеменән Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы депутаттарына кандидаттар исемлеге раҫлана.
III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы
Съезда киләһе ваҡытта «Оло Башҡортостан» территорияһы күләменә тиклем киңәйтеү шарттары менән «Кесе Башҡортостан» территорияһы сиктәрендә Башҡортостан автономияһы иғлан итеү; йыл һайын 15 ноябрь көнө автномия иғлан итеү Көнөн байрам итеү; федератив Рәсәй составына инеү; федератив Рәсәй сиктәрендә Башҡортостан, Ҡаҙағстан һәм Төркөстан араһында союздаш дәүләт төҙөү мөмкинлеге; Башҡорт үҙәк шуроһы вәкәләттәре; Башҡорт ғәскәрен һәм милицияны булдырыу тураһында резолюциялар ҡабул ителә. 1917 йылдың 8-20 декабрендә Ырымбур ҡалаһында үткән III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайының «Башҡортостандың автономияһын раҫлау һәм уның хөрмәтенә» ҡарарынан : Ҡоролтай 15 ноябрҙә Үҙәк Башҡорт Шуроһы иғлан иткән «Башҡортостан милли-территориаль автономияһын бер тауыштан раҫлай». Башҡортостан хөрмәтенә бер юғары мәҙрәсә (университет), бер ҙур музей асырға һәм уларға Башҡортостан исемен бирергә. Башҡорт хөкүмәте өсөн кеше әҙерләү маҡсатында юғары уҡыу йорттарына егерме стипендия тәғәйенләргә. Ун стипендияны — Рәсәй эсендә, ҡалғандарын сит илдәрҙә ҡулланырға. Ошо сараларҙы тәьмин итеү өсөн Башҡортостан халҡы араһында яҙма йөкләмә ойошторорға һәм милли "фонд"ты булдырырға. Киләсәктә азатлыҡ иғлан итеү көндәренә тура килтереп Башҡортостан милли-территориаль автономияһының тантаналы байрамдарын билдәләргә. Территориаль автономия байрамын Рамаҙан ғәйетенән һуң Күгиҙел йылғаһы буйында Орск өйәҙенең төньяҡ өлөшөндә үткәрергә
Зәғәфүрәнов Фәйзрәхман Зәғәфүрән улы
Фәйзрәхман Зәғәфүрән улы Зәғәфүрәнов (10 октябрь 1913 йыл — 5 сентябрь 1975 йыл) — башҡорт совет дәүләт эшмәкәре, 1950—1967 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы Рәйесе. Совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. Ҡыҙыл Йондоҙ (1940), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957, 1963) һәм «Почёт Билдәһе» (1949) ордендары кавалеры.
Әсәд Әсмә
Сәләмәтлеге
2018 йылдың авгусында президент хакимиәте матбуғат хеҙмәте Сүриә беренсе ледийы Дамаскта иртә стадиялағы яман шеш менән госпиталгә ятҡанлығын белдерә.
Эдуард Мане
Париж салоны
Иң тәүҙә рәсми салондар яулап алғансы, мин элекке оҫталарға дан һәм хөрмәт күрһәтергә тейешмен. Эдуард Мане. 1859 йылда Мане сәнғәт буйынса белеме алыуы тамаланды тип ҡарар итеп, йыл һайын үткәрелә торған абруйлы Париж күргәҙмәләренең Париж салонында ҡатнашырға өҡарар итә. Рәссам реалистик йөкмәткеле (Бодлер ижады менән оҡшаш булған) картинаһы «Абсент яратыусылар» ға оло өмөттәр бағлай. Ул тағы ла Кутюр фекере менән ҡыҙыҡсына, уның ҡарашы тағы ла кире була, Мане уҡытыусыһы менән араһын бөтөнләйгә өҙә. Бер аҙҙан һуң, яңы фажиғә: Александр аҫылына, ул малай уның оҫтаханаһында ярҙам иткән һәм «Сейә менән малай» картинаһының персонажы була. Рәссам жюри салоны «Абсент яратыусылар» картинаһын кире ҡағыуҙарын ишетә бер аҙҙан.(жюри ағзаларынан бары бер Делакруа уның өсөн тауыш биргән, ә үҙенең уҡытыусыһы Кутюр ҡаршы тауыш биргән). Салон картинаны ҡабул итмәүе нигеҙле була: картина ғәҙәти булмаған теманы сағылдырған — реалистик эскесе портреты. Бында шулай уҡ алыҫ план юҡ, шул уҡ ваҡытта Мане классик киләсәк ҡулланған, ул картиналарға тәрәнлек бирә. Бокал торған өҫтәл сите перспективаға тура килмәй. Һындың күләгәһе лә урынына тап килмәй. Мане ярым тон ҡулланмай, еңел генә яҡтылыҡ һынды һыҙыҡ өҫтөнә ала. Уңышһыҙлыҡ Манены үҙ юлынан ситкә тайпылдыра: ул ауырлыҡ менән ҡыҙыҡлы сюжеттар таба, ә ҡай ваҡыт билдәле рәссамдарҙан элементтар ала.
«Иртәнге аш» менән уңышһыҙлыҡтан һуң, Мане шәрә ҡатын-ҡыҙҙың һүрәтен эшләү идеяһынан баш тартмай. Тиҙҙән ул яңы картина яҙырға тотона, Тициан полотноһы «Венера Урбинская» менән рухланып. Әммә уның тамамланған эше шик тыуҙыра, уның урынына башҡа эштәрен салонға ебәрә, рәссам — «Үгеҙҙәр һуғышы эпизоды» һәм дини композиция «Фәрештәләр менән үле Христос». 1864 һәм 1863 йылдарҙа Мане Кире ҡағылғандар салонында ла,, рәсми салонда ла яңы картиналарын ҡуя, бигерәк тә «Үләндә иртәнге аш» тәнҡитселәр яғынан киҫкен ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. 1865 йылда Мане үҙенең (хәҙер билдәле) «Олимпия» — картинаһын ҡуя, ул ҙур ғауғаға сәбәпсе була һәм шул ваҡытта уның замандаштары картинаны вульгар тип таба.
Һуңғы йылдарҙа
1879 йылдың сентябрендә Мане ревматизм дың беренсе киҫкен өйәнәге була. Тиҙҙән унда атаксия — хәрәкәттәрҙең координацияһы боҙолоу ауырыуы башлана. Ауырыу тиҙ арала көсәйә, рәссамдың ижади мөмкинлектәре сикләнә. Был осорҙа күп һанлы һәм натюрморт, акварелдәр барлыҡҡа килә.
Нойшванштайн
Эске йыһаздары
Вартбург замогының Байрам һәм Йыр залдары идеяларын Людвиг II йырсылар залында ҡуллана. Король был залды мотлаҡ төҙөргә теләй, шуға күрә Нойшванштайн замогы ла ошо зал тирәләй төҙөлгән кеүек. Күп һанлы стенаға эленгән рәсемдәр Вагнерҙы үҙенең сәхнә әҫәрен ижад итергә илһамландырған Парцифаль тураһындағы риүәйәттең мотивтарын сағылдыра. Король йәшәгән осорҙа йырсылар залы файҙаланылмаған. 1933 йылда, композитор Рихард Вагнерҙың вафатына 50 йыл тулғанда ғына, һәм 1939 йылда һуғыш башланыуға тиклем замокта байрам концерттары үткәрелә. 1969 йылда концерттарҙы тергеҙеү тураһында ҡарар ҡабул ителә.
Ненза-Яха (Сядай-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Кассель
Тарихы
1870 йылда, Седан янындағы еңелеүҙән һуң әсиргә алынған француз императоры Наполеонды еңеүселәр кенәзлек резиденцияһына урынлаштыра. Бында шулай уҡ күп ваҡытын кайзер Вильгельм II үткәрә. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында 1943 йылдың 22 октябренән 23 октябргә тиклем төндә 569 британ бомбардировщиктары ҡаланы утҡа тота, ҡаланың  90 проценты емерелә, 10 меңгә яҡын кеше һәләк була, 150 мең кеше ҡыйыҡһыҙ ҡала.
Иҫтәлекле урындары
Ҡаланан көнбайышҡа табан ҡалҡыулыҡта Вильгельмсхёэ кенәзлеге резиденцияһы (1786—1801) менән парк урынлашҡан. Һарайҙы 1956 йылдан алып XVIII быуатта хакимдар Гессен-Кассель тарафынан ойошторолған Кассель картиналар галереяһы биләй. Алыҫ түгел ерҙә ҡалҡыулыҡтың битләүендә Геркулестың монументаль статуяһы — Кассель ҡалаһының өс быуат дауамында тиерлек рәсми булмаған символы күтәрелә.
Смолич Николай Васильевич
Смолич Николай Васильевич (Микола Васильович Смолич; 24 июнь 1888 йыл Санкт-Петербург — 31 июль 1968 йыл) — СССР актеры, театр режиссеры, педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1944).
Биографияһы
1961—1963 йылдарҙаП. Чайковский исемендәге Мәскәү консерваторияһында уҡыта.
Эвенктар
Тарих
Эвенктар Көнсығыш Себерҙең төп халҡының (аборигендар) Байкал яны һәм Байкал аръяғынан килгән тунгус ҡәбиләләре менән ҡушылыуҙан ойошҡан халыҡ.
Тунгустарҙың боронғо ата-бабаларын глазков мәҙәниәтенә ҡарай тип һанайҙар.
Себер киңлектәрендә күсеп йөрөп, тунгустар урындағы халыҡтарҙы «йота» барған.
Эвенктар Рәсәйҙә
1930—2006 йылдарҙа Эвенк автономиялы округы, 1931—1938 — Витим-Олёкмин милли округы булған. Эвенктар күпләп йәшәгән райондарҙа төҙөлгән.
Этноним
«Тунгус» атамаһы урыҫтарға XVI быуаттан уҡ таныш. Приамурьелағы «орочендарҙың» («орочел» — Охот диңгеҙе ярында) һәм Ангара янындағы «эвендарҙың» үҙ атамаһын XVII быуаттан беләләр.
«Эвенктар» этнонимы рәсми рәүештә 1930-сы йылдарҙан ғына таныла.
Милли кәсептәре
Оҙайлы һунарға сығып киткән һунарсылар балыҡты уҡ һәм нурҙа ярҙамында тотҡан.
Кече (баш кейеме)
Этимология
Баш кейеменең стиле Иллирия баш кейеме стиленә оҡшаш.
Тышҡы күренеше
Кече тауҙа йәшәгән албандарҙың традицион кейеменең бер өлөшө булып тора һәм Албанияның милли символдарының береһе булараҡ ҡарала. Аҡ башлыҡ һәм аҡ феска ғосман осоронда сығышы менән албан халығынан булғанды ҡылыҡһырлай, бигерәк тә мосолмандарҙа.
Коньсковоля
(Końskowola, әйтелеше: ) — Польшалағы бер ауыл, Любель воеводалығындағы Гминаның үҙәге. ауылы Курувка йылғаһы буйында урынлашҡан. Халыҡ һаны — яҡынса 2,200 кеше (2004).
Хунгарикум
Хунгарикум, Һунғарикум (hungarikum, Hungary — Венгрия һәм unicum — уникаль) — Венгрия культурологияһында киң ҡулланылған төшөнсә, бер төркөм Венгрияла эшләп сығарылған, етештерелгән, уникаль, венгрҙарҙа киң таралған әйберҙәр, күренештәр, хеҙмәтләндереү үҙенсәлектәре. Һунгарикумдар исемлегенә ингән әйберҙәр венгрҙарҙың көнкүрешенә, йолаларына һәм мәҙәниәтенә бәйле һәм Венгрияның милли үҙенсәлеген тәшкил итәләр. Һунгарикум төшөнсәһе киң мәғәнәлә бөтә венгрҙар менән бәйле нәмәләрҙе, был саҡта хатта күренекле венгрҙарҙы, уларҙың ҡаҙаныштарын һәм улар уйлап сығарған әйберҙәрҙе лә атайҙар. Венгр теле үҙе һунгарикум булып тора. Һунгарикум — үҙенә күрә Венгрияның символы, венгр халҡының ғорурлығы булырлыҡ нәмәләр.
Тарихы
1999 йылда Венгриялағы дүрт халыҡ-ара әһәмиәткә эйә компания: Херенд фарфор мануфактураһы, «Пик» венгр салямиһын, «Токай» шарабын һәм «Zwack Unicum» венгр ликерын етештереүселәр — үҙҙәренең продукцияһын донъя кимәлендә танытып, һатыуға булышлыҡ итеүсе «Hungaricum» клубын булдыра. 2003 йылда был клубҡа Кишкунхалашта Халаш селтәрҙәрен етештереүселәр фонды ла ҡушыла. Улар бергәләшеп, үҙенә күрә Венгрияның визит карточкаһына әйләнгән «Венгрия үҙенсәлеге»н булдыра, унда клубта торған фирмаларҙың продукцияһы инә.
Әбү Дауыт
Әбү Дауыт Сөләймән ибн әл-Әшғәс әс-Сиджистани (أبو داود السجستاني; Әбү Дауыт булараҡ билдәле; Систан — 888, Бәсра) — танылған мөхәддис, «Әбү Дауыт Сүнәне» хәҙистәр йыйынтығы авторы.
Нәҙерғолов Урал Фәйзулла улы
Ырымбур өлкәһе Переволоцк районы Ҡотломбәт ауылында тыуған. Аҡ-Булаҡ педагогия училищеһын тамамлағас, хеҙмәт юлын күрше Ғәбдрафиҡ ауылы һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә уҡытыусы булып башлай. Хәрби-Диңгеҙ флотында хеҙмәт итә. Демобилизацияланғас, Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә. Уны тамамлағас, Күмертау районының Мораптал урта мәктәбендә эшләй. Туған телгә булған мөхәббәт, туған телдең бөтөн нескәлектәрен белеүгә ынтылыш уны СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтына алып килә, унда кесе ғилми хеҙмәткәр булып урынлаша һәм ғүмеренең аҙағына тиклем шунда эшләй.
Ғилми эшмәкәрлегенең һуңғы йылдарында У. Ф. Нәҙерғолов һүҙлек составының боронғо ҡатламы — башҡорт теленең малсылыҡ лексикаһын өйрәнеү менән шөғөлләнде.
Алабайтал (йылға)
Алабайтал — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 1484 км алыҫлыҡта ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км тәшкил итә. Йылға буйында Алабайтал ауылы урынлашҡан.
Ете (һан)
7 Күк
Гижга (Ульва ҡушылдығы)
Гижга  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ульва йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Юрмаш (Тоҙ ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сундуш
Сундуш — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сестра йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9,3 км.
Кассис (Франция)
Географик урыны
Коммунаның майҙаны — 26,86 км², халҡы — 7560 кеше (2012), халыҡ тығыҙлығы — 281,5 кеше/км².
Ҡужанаҡ
Ҡужанаҡ (Кужанак) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Яңыбай ауыл Советы биләмәһенә ҡарай. Почта индексы — 453386, ОКАТО коды — 80226843004.
Бөрйән урман сәнәғәте хужалығы
Тарихы
Бөрйән урман сәнәғәте хужалығы эшләгән осорҙа эшселәр династияһы барлыҡҡа килә: Әмирхановтар, Дәүләтшиндәр, Ҡарағоловтар, Кәримовтар, Кинйәбулатовтар, Мөхәмәтовтар, Нурғәлиндәр, Оренбуркиндар, Шәриповтар , Ямғурсиндар.
Говоруха (Вишера ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шахты эше
Юғалған «дошман»
Мәскәү һәм Берлин мөнәсәбәттәренең киҫкенләшеүенә совет юлбашсыларының сығыштары булышлыҡ итә: мәҫәлән, Брокдорф-Ранцау Ворошиловтың һәм СССР хөкүмәтенең башҡа ағзалары үҙ сығыштарында немецтарҙы (СССР-ҙа ул осорҙа яҡынса 5000 немец эшләй) «ҡәбәхәт», «хайуан» кеүек һүҙҙәр менән нарыҡлауына ҡаршы сыға һәм «немец индустрияһына ҡаршы ойошоролған кампания» кеүек ҡабул итә. Немец илселеге вәкиленең ҡулға алынғандар менән осрашыуы бер аҙ хәлде йомшарта, әммә Чичерин, ОГПУ-ға һылтанып, яңы осрашыуҙы ойошторорға ашыҡмай. Политбюро Бухаринға инглиз, француз, немец һәм башҡа коммунистик партиялар делегаттарын айырым сит илдәрҙең «ҡортоҡостар» менән бәйләнештәре тураһында таныштырырға ҡуша. Яңы осрашыуға рөхсәт алынмағандан һәм ғәйепләнеүселәрҙе Германияға сығарыуҙан баш тартҡандан һуң Веймар республикаһы хөкүмәте СССР Берлинда хәрби атташе вазифаһына тәғәйенләнгән Василий Блюхер кандидатураһына ҡаршы сыға (Көньяҡ Ҡытайҙа Коминтерн менән бәйләнештәре арҡаһында). Май айында Политбюро Молотов, Чичерин һәм Николай Крыленкоға тағы ла бер мәртәбә сит илселектәр эшмәкәрлегенә ҡағылышлы ғәйепләү актын ҡарап сығырға тәҡдим итә. Яңы кредит буйынса герман-совет иҡтисади һөйләшеүҙәрҙе туҡтатыу тураһында ҡарар Берлинда ҡабул ителә, әммә хәҙер Веймар республикаһы хөкүмәте уңайлы сәбәп таба: 14 мартта Штреземан СССР илсеһе Крестинскийҙың герман матбуғатының «хаталы» тәртибе тураһындағы шелтәләренә яуап бирә: «Донецк эшендә» матбуғаттыҡына ҡарағанда сәнәғәтселәр кәйефе мөһимерәк, атап әйткәндә, АЕГ директоры Феликс Дойч үҙен кәмһетелгән итеп тоя, сөнки ул етәкләгән компания СССР-ға бирелгән кредитҡа әүҙем булышлыҡ итте, ҡулға алыуҙарҙы һәм судты Дойч «ахмаҡлыҡ» тип атай. Киләһе көндө Штреземан совет яғына үҙенең хөкүмәтенең ваҡытлыса һөйләшеүҙәрҙе туҡтатып тороуы тураһында хәбәр итә.
Екатеринаның ҙур һарайы
Бинаға 1717 йылда Рәсәй императрицаһы Екатерина I бойороғо буйынса нигеҙ һалына, уның хөрмәтенә исеме бирелә. XVIII быуат дауамында бер нисә тапҡыр үҙгәртеп ҡорола һәм хәҙерге торошо һуңғы барокко өлгөһө булып тора. Совет осоронда һарайҙа музей асыла. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда һарай бик ныҡ зыян күрә. Уны тергеҙеү оҙаҡ йылдар талап итә һәм әле тамамланмаған. Ленинград реставраторҙар мәктәбе ҡәтғи фәнни нигеҙҙә тергеҙеү эштәрен алып бара.