cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гормондар
Эш итеү механизмдары
Бындай гормондарҙың гормон-рецептор комплексының эш итеү механизмында мотлаҡ күҙәнәктең реакцияһын тыуҙырыусы аралашсылар ҡатнаша. Был аралашсыларҙан иң мөһимдәре — цАМФ (циклик аденозин монофосфаты), инозитол трипфосфаты, кальций иондары.
Фитогормондар
Фитогормондар — үҫемлектәр етештергән һәм даими функцияларға эйә булған түбән молекуляр органик матдәләр. Бик түбән концентрацияла (яҡынса 10-11 мол/л), үҫемлектәрҙең хәрәкәткә һиҙгер өлөштәрендә төрлө физиологик һәм морфологик үҙгәрештәр тыуҙыра.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Хайуандарҙан айырмалы, үҫемлектәрҙең гормондарҙы синтезлаусы айырым органдары юҡ. Әммә ҡайһы бер ағзаларында гормондар микдары башҡаларҙыҡы менән сағыштырғанда күберәк була. Әйтәйек, һабаҡтың ос меристимаһы ауксиндарға байыраҡ, гиббереллиндар — япраҡтарҙа, цитокининдар тамырҙарҙа һәм өлгөрөп еткән орлоҡтарҙа күберәк. Фитохормондар киң юҫыҡта тәьҫир итеү спектрына эйә.
Классификацияһы һәм структураһы
Һәр класҡа төрлө функциялы стимуляторҙар ҙа, ингибиторҙар инә, һәм улар йыш ҡына парлы эшләй. Был осраҡта бер йәки бер нисә матдә концентрацияһының айырмаһы үҫемлектең үҫеүенең һәм үҫешенең һуңғы һөҙөмтәһенә йоғонто яһай.
Ортон (Мрас-Су ҡушылдығы)
Ортон (Оло Ортон) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мрас-Су йылғаһының уң ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.
Рафер Джонсон
Рафер Льюис Джонсон (Rafer Lewis Johnson; 18 август 1935 йыл) — Америка Ҡушма Штаттары еңел атлеты һәм киноактёры, 1960 йылдың 10 алышында олимпия чемпионы, 1956 йылғы Олимпия уйындарында көмөш миҙал яулай, 1955 йылғы Панамерикан уйындары чемпионы. 1960 йылда Олимпиадала АҠШ йыйылма командаһы флагын тотоп бара, 1984 йылда Лос-Анжелестағы Олимпиада уйындарының утын тоҡандыра.
Хәйриә һәм сәйәсәт
Джонсон Рафер 1961 йылда булдырылған Тыныслыҡ корпусында бер аҙ эшләп ала. 1968 йылда ул Роберт Кеннедиҙың һайлау алды кампанияһында ҡатнаша. Серхан Серхан Кеннедиға атҡанда, Джонсон уны башлап тотҡан һәм ҡоралһыҙландырған кешеләрҙең береһе була. Был эпизод Джонсондың «The Best That I Can Be» тип исемләнгән автобиографияһында тасуирлана, ул 1998 йылда нәшер ителә.
Танылыуы
1958 йылда, Sports Illustrated . журналы версияһы буйынса, Джонсон йыл спортсыһы исемен яулай.
Ушка
Ушка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ижма йылғаһының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Яңы Ерек
Яңы Ерек (Новозириково) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 101 кеше. Почта индексы — 453061, ОКАТО коды — 80221816008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кесе Боровушка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алеййылғаһы, инештән Гилевск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Гжель дәүләт университеты
Советтан һуңғы һәм хәҙерге тарих
1991 йылда Гжель керамика техникумы Гжель художество-сәнәғәт колледжына үҙгәртелә.
Собханғол (исем)
Билдәле кешеләр
Собханғол Килтәков (1720 йыл — 4 февраль (17 февраль), 1774 йыл) — Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы ҡатнашыусыһы, 1774 йылдан баш күтәреүселәр полковнигы. Башҡорт.
Ауылдар
Яңы Собханғол — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл.
Марселен Фредерик
Биографияһы
1867 йылда Вашингтонда Гаити илселегенең секретары итеп тәғәйенләнә. Был вазифаны ике йыл биләй. 1874 йылда илдең депутаттар палатаһына һайлана. М. Доминго хөкүмәте ҡолатылғандан һуң Ямайкаға Кингстонға китә, унда бер нисә ай дауамында йәшеренә. Шунан бер аҙ ваҡыт Франция һәм Гаити араһында йөрөп йәшәй.
Кесе Гольцовка
Кесе Гольцовка — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға Оло Гольцовка йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Домрачева Дарья Владимировна
Биографияһы
Дарья Домрачева 1986 йылда Минскиҙа архитекторҙар ғаиләһендә тыуа. Дүрт йылдан һуң ата-әсәһе менән Себергә, яңы төҙөлгән Нягань ҡалаһына күсенә. Дарья унда бейеү һәм баскетбол менән шөғөлләнә, ә 1992 йылда, ағаһына эйәреп, саңғыла йөрөй башлай. Барлыҡ ваҡытын тиерлек күнекмәләрҙә, йыйындарҙа һәм ярыштарҙа үткәрә. Ләкин мәктәптә «яҡшы» һәм «бик яҡшы» иблдәләренә генә өлгәшә. Йәйге каникулдарын Минскиҙа уҙғара.
1999 йылда биатлон менән шөғөлләнә башлай. Гимназияның иҡтисад-юридик синыфын тамамлағас, Төмән университетының икенсе курсына, спорт менеджменты факультетына уҡырға инә. 2003 йылда Минскиға кире ҡайталар. Беларусь дәүләт университетында спорт менеджменты факультеты булмағанлыҡтан, Домрачева туризм менән идара итеү кафедраһына күсә. 2009 йылда «Туризм индустрияһында реклама» темаһына диплом яҡлай.
Кәләғай
XIX быуатта
XIX быуат аҙағында — XX быуат башында төрлө сәйәси һәм иҡтисади сәбәптәр арҡаһында кәләғай етештереү башлыса Баскалда һәм Гәнжәлә генә ҡалған.
Поляр көн
Поляр көн — Поляр түңәрәк артында ҡояш 1 тәүлектән оҙағыраҡ батмай торған осор. Поляр көн — экватор яҫылығының эклиптика яҫылығына ҡарата ауышлығы һөҙөмтәһе (ул 23°26′ тәшкил итә).
Ҡамашиҙе
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Протестантизм
Реформация
- Гонаһтар тик Инаныу (Иман) аша ғәфү ителә, ә изге эштәр һәм ҡылыҡтар өсөн түгел.
Евангеликализм
- Рухи яңырыуға ынтылыш (Стремление к рождению свыше), уға тик инаныу һәм Алла биргән бәрәкәт, изгелек (благодать) менән генә етеп була.
- Христиандарҙың рухи үҫешенең мөһимлегенә инаныу.
Фундаментализм
Фундаментализм (fundamentals — основы, нигеҙ) — консерватив евангеликалдар араһында XIX быуат аҙағы— XX быуат башында христиан модернизмы һәм либераль теология таралыуға яуап булараҡ барлыҡҡа килгән күп конфессиялы хәрәкәт. «Фундаментализм» атамаһы 1910—1915 йылдарҙа был хәрәкәт вәкилдәре тарафынан сығарылған «Основы: свидетельство истины» (The Fundamentals: A Testimony To The Truth) брошюралары буйынса бирелгән.
- Иисус Христос Алла тәбиғәтле һәм ул гонаһһыҙ юл менән яралған (Божественная природа и непорочное зачатие Иисуса Христа).
1919 йыл — Бөтә донъя христиандарҙың фундаменталистик ассоциацияһы булдырыла. 1942 йыл — евангелистарҙың Милли ассоциацияһын булдырыу, был 1930 йылдарҙа хәрәкәттең көсһөҙләнеүенән һуң яңынан популярлашыуына булышлыҡ итә.
Фундаменталистар хәрәкәтенең иң билдәле эшмәкәрҙәре:, , (Даллас дини семинарияһына нигеҙ һалған),  ( Фуллер семинарияһына нигеҙ һалған).
Килеп сығыу тарихы
Рәсәйҙә протестанттар һаны бигерәк тә Ливония һәм Швеция менән һуғыштан һуң күбәйә. 1721 йылғы Ништадт килешеүе буйынса Швеция Рәсәйгә Лифляндия (Латвияның бер өлөшө), Эзель утрауы менән бергә Эстляндия, Ингерманландия (хәҙерге Санкт-Петербург тирәләй ерҙәр) һәм Выборг менән Финляндияны бирергә мәжбүр була. Яңы Рәсәйгә ҡушылған ерҙәрҙә дини ирек һаҡланырға тейеш була: "Ҡалдырып кителгән (шведтар тарафынан) ерҙәрҙә дини көсләү булмаясаҡ, киреһенсә, Евангелие дине, сиркәүе һәм мәктәптәре, һәм уға ҡараған башҡа әйберҙәр Швеция дәүләтендә нисек булған, шул хәлдә тотоласаҡ, уларҙа (был ерҙәрҙә) грек (православ) сиркәүе йолалары киләсәктә шулай уҡ ирекле һәм бер ниндәй ҡамасауһыҙ башҡарыла алырға тейеш " («В уступленных землях не имеет быть введено принуждение в совести, а напротив того Евангелическая вера, церкви и училища, и что к тому принадлежит, на том основании, на котором при последнем Свейском правительстве были, оставлены и содержаны будут с тем однако ж, чтобы в них и вера греческого исповедания впредь также свободно и без всякого помешательства могла быть отправлена»). Рәсәй империяһына яңы ерҙәрҙе ҡушыу XIX быуат башына тиклем бара, яңы ҡушылған ерҙәрҙән кешеләр Рәсәйҙең башҡа өлкәләрендәге буш ерҙәргә күсеп ултыра башлай. Был процесс XX быуат башына тиклем бара. 1940 йылда Латвия, Литва һәм Эстония СССР-ға ҡушылғандан һуң протестанттарҙы, башлыса, көсләп башҡа өлкәләргә күсереү бара, яңы урындарҙа протестант сиркәүҙәре барлыҡҡа килә башлай.
1832 йылда Николай I Рәсәй империяһы протестант сиркәүҙәре Уставын раҫлай. Устав буйынса, общиналар Юғары совет һайлай (конвент), ул дини закондарҙы һәм дәүләт закондарын үтәүҙе күҙәтә. Пасторҙар дворяндар кеүек үк хоҡуҡ менән файҙалана (өҫтөнлөктәре була), уларҙың хеҙмәт хаҡының бер өлөшө ҡаҙнанан бирелә.
Хаммамзаде Исмаил Деде Әфәнде
Биографияһы
Исмаил Деде Әфәнде Хаммамизаде 1778 йылдың 9 ғинуарында Истамбулда тыуған. Музыкаға һигеҙ йәштә сағында Мехмед Эмин Әфәнделә уҡый башлаған. Истмабулға яҡын Еникапа янында Мәүләүи дәрүиштәр ордены ойошторған йола бейеүҙәрендә ҡатнашҡан. Али Нутки Деде уны най тип аталған ҡурайға оҡшаш музыка ҡоралында уйнарға өйрәткән. 1799 йылда деде тигән дини дәрәжә алған. Солтан Сәлим III Деде Әфәнденең ижадын юғары баһалаған һәм музыкант солтан һарайында йыш ҡына сығыш яһаған. Деде Әфәнде Мәүләүәи орденының сама тантаналары өсөн бер нисә йөҙ йыр яҙа. Сама өсөн яҙылған ете әҫәре уның иң яҡшы әҫәрҙәре тип йөрөтөлә. 1846 йылда ул хаж ҡыла, тик юлда ваба (холера) сирен йоҡтороп, Мәккәлә вафат була.
Билдәле әрмән һәм Ғосман империяһы композиторы Амбарцум Лимонджян — Деде Әфәнденең уҡыусыһы.
Музейы
Уның Истанбулдағы Кумкапа районында өйө менән музыкаль салонында хәҙер музей.
Кесе Черепаниха (йылға)
Кесе Черепаниха — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға Оло Черепаниха йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Испания
Майҙаны 504 645 км, ҙурлығы буйынса Европала, Рәсәй, Украина, Франциянан һуң дүртенсе урында. Испанияның диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге 650 м. Европалағы иң таулы илдәрҙең береһе.
Прогрессив һалым
Тарихы
1893 йылдың 14 июлендә Пруссияла һалым реформаһы була. Яңы прогрессив килем һалымы   0,62 проценттан башлана (900 ÷ 1050 марка йыллыҡ килемгә) һәм 4 процентҡа тиклем арта (100 000 марканан ашҡан йыллыҡ килемгә).
Ҡытай-ҡала
Исеменең килеп сығышы
И. К. Кондратьев был исемдең тағы бер версияһын килтерә, ҡаланың был өлөшөн ябай халыҡ донъя баҙары менән бәйләгән, сөнки бындағы баҙарҙа сит илдәрҙән килтерелгән тауарҙар һатылған, ә сит илдән килтерелгән һәр туҡыма «китайка» тип аталған, сөнки Русь борон замандан уҡ Ҡытай менән сауҙа иткән.
Ҡытай-ҡаланың нығытмалары
1535 йылдың 16 майында тантаналы рәүештә таш диуар һала башлайҙар, уның беренсе нигеҙ Даниил митрополит һалған. Стена төҙөү менән итальян Петрок Малый Фрязин етәкселек иткән. Ул диуарҙы фортификацияның үҙ заманы өсөн өр-яңы мөмкинлектәрен ҡулланып һалған, артиллерия үҫеше иҫәптә тотолған. Был бигерәк тә башҡа Кремль нығытмаларына ҡарағанда диуарҙың бейеклеге тәпәшәгерәк, ләкин ҡалыныраҡ булыуы, унда орудие лафеттары ҡуйырлыҡ майҙансыҡтар ҡуйылыуы менән айырылып тора. Диуар төҙөү 1538 йылда тамамланған, ул 12 манаралы булған, оҙонлоғо 2567 м. Башта диуарҙа дүрт ҡапҡа була, улар Сретенский (ХVII быуат башында Никольский тип атала), Троицкий (XVII быуат аҙағында нигеҙ һалынған), Всехсвятский (XVII быуат — Варварҙар) һәм Космодемьянский (1616 йылда нигеҙ һалынған) ҡапҡалары тип атап йөрөтөлгән. 1583 йылда тәүге тапҡыр Ильинский ҡапҡаһы телгә алына. 1692 йылда Владимирская икона Богоматери сиркәүе төҙөлгәнлектән, Никольский ҡапҡаһы көпләнә, ә уның урынына манара янында диуарҙы тишеп яңы ҡапҡа яһайҙар һәм уны Владимир ҡапаһы тип атайҙар. Малый Черкасский тыҡрығындағы диуарҙы тишеп яһаған ҡапҡаны аҙаҡтан Никольский ҡапҡаһы тип йөрөтәләр.
Тарих
XVI быуата Кремлдәге тығыҙлыҡтан абруйлы халыҡ Ҡытай-ҡалаға күсә һәм ул аристократтар йәшәгән райондың сифаттарына эйә була, ундағы сауҙагәрҙәр Замоскворечьегә, ә һөнәрселәр йыл да һыу баҫа торған, шунлыҡтан аристократтар күҙе төшмәй торған Зарядьегә күскән. Иван Грозный Ҡытай-ҡаланан баярҙарҙы һәм дворяндарҙы ҡыуып сығарған һәм сауҙагәрҙәргә Ҡытай-ҡалала йәшәргә ҡушҡан. Ул үлгәндән һуң, моғайын, баярҙар һәм дворяндар сауҙагәрҙәрҙе ҡыҫырыҡлап сығарған, уларға XVII быуаттың аҙағында Кремль приказынан күсерелгән приказныйҙар өҫтәлгән. 1701 йылда халыҡ иҫәбен алғанда Ҡытай-ҡалала 272 йорт була, шуларҙың 152-һе руханиҙар, 54 — дворяндар һәм баярҙар, 24 — дьяктар, 6 — һарай хеҙмәткәрҙәре, 29 — сауҙагәрҙәр, 6 — ҡала хеҙмәткәрҙәре һәм 1— крепостной кеше ҡарамағында булған. Шул уҡ ваҡытта һәр йорт ихатаһы уртаса 1100 м² тәшкил иткән. Ләкин, Ҡытай-ҡала Мәскәүҙең сауҙа үҙәге (бында Каруанһарай (Гостиный двор) һәм Сауҙа рәттәре) булып торғанлыҡтан, ул ХVIII— XIX быуатта яңынан сауҙагәрҙәр районы характерын ала. XIX быуатта был районда эре күмәртәләп һатыу барған; бында ҡала биржаһы, банктар һәм конторҙар барлыҡҡа килә; ХХ быуат башында ул «Мәскәү Сити» данын ала.
Ҡытай-ҡаланың сауҙа рәттәре
Кибетте, еүештән һаҡлар өсөн, ерҙән әҙерәк күтәреп төҙөгәндәр. Һатып алыусылар кибеткә баҫҡыс буйлап күтәрелеп-төшөп йөрөгәндәр. Сауҙагәрҙәргә һатырға, ә һатып алыусыларға тауар алырға кәрәклектән, улар оҙаҡ ҡына файҙалы килешеүҙәр алып барғандар. Йыш ҡына һуңғы лайыҡлы хаҡты сауҙәгәр һатып алыусы баҫҡыстан төшө башлағас биргән, шунлыҡтан был хаҡты осһоҙ, килешле тип йөрөткәндәр. Әммә сауҙагәрҙәрҙең һатып алыусыны алдау методтары күп булған, шунлыҡтан улар үҙҙәренә кәрәк хаҡты һәр ваҡыт ала белгән.
Чухлома
Нигеҙ һалыу
Төп тракт транзит юлынан ситтә торған Чухлома сауҙа ҡалаһы булмай, унда йәшәүсе кешеләр һөнәрселек һәм ваҡлап сауҙа итеү менән көн күргән. Халыҡтың күп өлөшө балыҡ тотоу һәм йәшелсә үҫтереү менән шөғөлләнгән. Мал-тыуар үҫтереү өсөн көтөүлектәр аҙ булғанлыҡтан, бында май бешеү, сыр яһау мөмкинлектәре сикләнгән. Чухломала берҙән-бер предприятие-Нелидов һыра заводы 1844 йыл документында теркәлгән.
Иҫтәлекле урын
Чухломанан 11 км төньяҡта — Авраамиево-Городецкий монастыры (XVII—XIX быуаттар). Шулай уҡ ҡала янында — Лермонтовтарҙың ырыу усадьбаһы.
Ҡала зыяратында шағир һәм драматург П. А. Катенин ҡәбере бар.
Матурлыҡ
Матурлыҡ концепциялары
Антик философтарҙың матурлыҡты аңлауы Плотин хеҙмәттәрендә дөйөмләштереп йомғаҡлана. Уларҙа матурлыҡ илаһилыҡҡа һәм иҫ киткес гүзәллеккә күтәреүсе көс тип ҡарала. Умберто Эко мөхәррирлегендәге «Матурлыҡ тарихы» («История Красоты») исемле бай баҫмала кешелектең бөтә дауамында матурлыҡты аңлау тарихы тикшерелә. Атап әйткәндә, ул Платон Матурлыҡтың иң мөһим ике концепцияһына нигеҙ һалған, һәм улар артабанғы быуаттарҙа ентекләп үҫтерелә, тип билдәләй :
Рәсәй
Матур ҡатын-ҡыҙҙың характерына килгәндә, яҡшылыҡ һәм киң күңеллелек, аҡыл һәм башҡаларҙы аңлай белеү, шулай уҡ ярҙамсыллыҡ, кеше хәленә инеүсәнлек, яғымлылыҡ һәм наҙлылыҡ, юморҙы аңлау кеүек сифаттар мотлаҡ тәүге урындарҙа тора. Ҡатын-ҡыҙҙар үҙҙәре йышыраҡ зирәклек (мудрость) һәм үҙеңә ышанғанлыҡты күрһәтһә, ир-егеттәр алсаҡлыҡ, аралашыусанлыҡ һәм яғымлылыҡ менән наҙлылыҡты алға ҡуя. Һылыу исеменә дәғәүә итеүсе ҡатын-ҡыҙ бынан тыш аҡыллы, әҙәпле, кеселекле, төплө, аһәңле (гармониялы), үҙенә тартып тороусы (харизмалы), яратыусы, маҡсатҡа ынтылышлы, тәрбиәле, аралашҡанда һөйкөмлө һәм мөләйем булырға ла тейеш. Яуап биреүселәрҙең күпселеге фекеренсә, матур ҡатын-ҡыҙҙың юғары йә тамамланмаған юғары белеме булыуы зарур.
Матурлыҡ бәйгеләре
Боронғо Вавилонда матурлыҡ бәйгеһе еңеүсеһенә «һылыуҡай» исеме бирелеү менән бергә уға тәғәйен хаҡ та ҡуйылған: уның исеме әйтелгәс, ир-аттар ҡысҡырып хаҡты атаған. Артабан һылыу ҡыҙға өйләнеү өсөн уны ғаиләһенән конкурс һөҙөмтәһендә билдәләнгән нәҡ ошо аҡсаға һатып алырға кәрәк булған.
Рәсәй империяһында оҙаҡ ваҡыт батшаға ҡатынды конкурс буйынса һайлағандар һәм уға бөтөн дәүләттең бар ғаиләләренән ҡыҙҙарҙы йыйғандар. Социаль хәл һәм байлыҡ иҫәпкә алынмаған, беренсе урынға матурлыҡ һәм сәләмәтлек ҡуйылған. Приз — батша ҡатыны исеме һәм күп осраҡта тиҙ үлем йәки монастырь. Урыҫ батшалары шулай итеп ҡатындарын шаҡтай тиҙ алыштырған.
Ер шары һылыуы
«Ер шары һылыуы» (англ. Miss Earth) — «Донъя һылыуы», «Ғаләм һылыуы» һәм «Мисс Интернешнл» халыҡ-ара матурлыҡ бәйгеһеләре менән бергә донъялағы иң абруйлы матурлыҡ бәйгеләренең береһе. Ул беренсе кимәл конкурстары араһында иң күп ҡатнашыусыларҙы йыя. 2001 йылда башланған бәйге Филиппинда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы эгидаһы аҫтында үткәрелә.
Бәйгенең еңеүселәре
Төрлө йылдарҙа «Ер шары һылыуы» (1-се урын), шулай уҡ Мисс Һауа (2-се урын), Мисс Һыу (3-сө урын) һәм Мисс Ут (4-се урын) исемдәрен түбәндәге ҡыҙҙар яулаған:
Парел
Парел —Һинд океанындағы утрау, элек Бомбейҙың ете утрау архипелагы составына ингән һәм Һиндостан территорияһында урынлашҡан
Повзас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тереләр — үлемһеҙҙәргә
«Тереләр — үлемһеҙҙәргә» — Донецк ҡалаһының Ленин районында Донецк металлургия заводы биләмәһендәге мемориал. Географик координаталары: 47.97835°N, 37.80666°W.
Матрешкина
Матрёшкина — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға Таловка йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Гидросфера
Ҡаты хәлдәге һыуҙарҙы (боҙлоҡ, ҡар ҡатламы, мәңгелек боҙлоҡ) криосфера тип атайҙар. Һыуҙың гидросфераның бер өлөшөнән икенсе өлөшөнә күсеүе ҡатмарлы һыу әйләнешен тәшкил итә.
Дакар
Этимологияһы
1857 йылда ҡалаға Н’Дакара — «тамариск» исемендәге балыҡсылар ауылы янында француз хәрби пост булараҡ нигеҙ һалына.
Тарихы
Ләкин ярымутрауҙың материк өлөшө, 1549 йылда Джолофтан айырылған көнбайыш Кайор провинцияһының бер өлөшө булараҡ, Джолоф империяһы контролендә булған.
Ндакаару тип аталған лебу халҡының яңы ауылы Европа сауҙа факторияһын аҙыҡ-түлек һәм эсәр һыу менән тәьмин итеү өсөн XVII быуатта Горе ҡаршыһында нигеҙ һалынған.
Де Голль, Дакарҙа француз көстәрен Гитлерға ҡаршы коалицияға ҡушылырға күндерә алыр, тип уйлай, әммә «Ирекле Франция» һәм Британия флоты көстәрен ярға төшөрөргә маташҡанда ныҡышмалы ҡаршылыҡҡа осрай һәм яр буйында Дакар өсөн өс көнлөк һуғыш башлана, ул 1940 йылдың 23-25 сентябрендә дауам итә. Британия флоты ҙур юғалтыуҙар кисергәндән һуң операция туҡтатыла. Дакар буйынса инициатива бойомға ашырылмаһа ла, генерал де Голль Камерунда Дуалда төпләнә алған, тап ошо ер ҡаршылыҡ көстәрен туплау нөктәһе булған да инде.
Имаҡов Таһир Ғилман улы
Биографияһы
1914—1915 йылдарҙа Ырымбурҙа һәм Джизакта (Үзбәкстан) эшләгән.
1918 йылдың мартынан — Башҡортостандың ваҡытлы революцион советы ағзаһы, ә апрелдән Үҙәк мосолман комиссариатының башҡорт эштәре буйынса бүлек мөдире итеп тәғәйенләнә.
1919 йылдың 26 февраленән Башревкомдың эске эштәр һәм милләттәр эштәре буйынса комиссары итеп тәғәйенләнә. Май айында РККА-ның 1-се Армияһы Ревтрибуналына Башревкомдың сәйәсәт буйынса вәкиле итеп ебәрелә.
Нияз (исем)
Билдәле кешеләр
Нияз Абдулхаҡ улы Мәжитов (20 август 1933 йыл — 11 октябрь 2015 йыл) — тарихсы-ғалим, археолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2006) һәм 2006—2012 йылдарҙа уның вице-президенты. Тарих фәндәре докторы (1989), профессор (1990). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2013).
Имам (исем)
Фамилияла
Имамғаязов Мәжит Имамғаяз улы (Имамагаязов Мазит Имамзаязович) (1 октябрь 1938 йыл) — совет һәм партия эшмәкәре, 1990 - 1991 йылдарҙа КПСС-тың Благовещен ҡала комитетының беренсе секретары, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Моҙға
Төрҙәре
Моҙғаның көбөн түңәрәк итеп тә, ярымтүңәрәк итеп тә эшләйҙәр. Иң мөһиме — ул умартасыға тотоноу өсөн уңайлы булһын. Ҡорттар тығыҙ, тынсыу һауытты яратмай, шуға күрә ул артыҡ ҙур ҙа, артыҡ бәләкәй ҙә булмаҫҡа тейеш. Хәҙер ҡортсолар ҙур булмаған фанера тәпәндәрҙе лә моҙға эшләү өсөн файҙалана. Моҙғала һоҫоп алынған күсте бер нисә көн һаҡларға ла мөмкин, әммә ул һалҡынса ҡоро урында тотолорға тейеш. Бәләкәй моҙғала ҡорт янып үлеп бөтә.
Чесноков Алей
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Австрия мәҙәниәте
Альптың яңы тулҡыны
Был  панк-рок жанрының  исемен  мөмкин тиклем ҡыҫҡартып alpunk тип йөрөтәләр. Ул  Альп тауҙары тирәһендәге  Германия, Швейцария һәм Австрияла барлыҡҡа килгән. Alpunk  музыкаһының ритмында  бик ҙур энергия менән һуғарылған панк-музыканың бәйһеҙлектәре халыҡ музыкаһының аккордеонда уйналыуы ята, сөнки был төбөктәр шундай халыҡ музыкаһы менән элек-электән дан тотҡан.
Театр
XI-XII быуаттарҙа Австрия монастырҙарында һәм аббатлыҡтарында  мистериялар һәм  литургик драмалар ҡуйылған. Австрия театры  XVI быуатта ,күп халыҡлы  Австрия дәүләте  барлыҡҡа килгәс, формалаша башлай.
Аванцинустың   «Побеждающее благочестие»  спектакле  1659 йылда Венала ҡуйылған. Спектаклдә бик күп тышҡы матурлау эффекттары  ҡулланылған.
См.шулай уҡ: Theater an der Wien.
Земмеринг  тимер юлы
Земмерингта 1848-1854 йылдарҙа төҙөлгән  тимер юл,Европалағы иң беренсе тимер юл. Ул стандартлы колеялы тимер юл, бөгөнгө көндә лә эшләй һәм Австрияның Көньяҡ тимер юлына ҡарай. 1998 йылда Бөтә донъя мираҫы тип раҫланды.
Һынлы сәнғәт
''См. шулай уҡ:'' Австрия рәссамдары һәм архитекторҙары исемлеге.
New Media: Ars Electronica
Prix Ars Electronica  электрон  һәм интерактив сәнғәт,  компьютер анимацияһы, цифрлы мәҙәниәт һәм музыка өлкәһендәге төп премияларҙың береһе. 1987 йылдан бирле был бүләк  Ars Electronicaға бирелә. Уның нигеҙ ташын һалыусы - Австрия (1979).
Психоанализ һәм Фрейд
''См. шулай уҡ:'' Зигмунд Фрейд.
Квант физикаһы : Шредингерҙан Цайлингерға тиклем
См.шулай уҡ: Антон Цайлингер.
Христинлыҡҡа тиклемге Альп йолалары.
См.шулай уҡ : Фасначт
Австрия шараптары
Грюнер  Вельтлинер сортлы виноград  Австрияла иң таралған виноград сорты булып тора. Был сортлы виноградтан һығылған аҡ шарап халыҡ-ара дан ҡаҙанған шарап.
Спорт
Австрияла иң киң таралған спорт төрҙәре -   футбол, саңғы спорты һәм  хоккей. Австрия тауҙан саңғы шыуыу буйынса Донъя Кубогы үткәрелә торған төп илдәрҙең береһе. Шулай уҡ  башҡа күп кенә ҡышҡы спорт төрҙәре, мәҫәлән, трамплиндән саңғыла һикереү, Австрия спортында ҙур урын алып тора. Австрия милли хоккей командаһы донъяла  13-се урынды биләй.
Элизабет Блэкбёрн
Биографияһы
1948 йылдың 26 ноябрендә Австралияның Хобарт ҡалаһында табиптар (Harold һәм Marcia) ғаиләһендә тыуа.
Докторлыҡ дәрәжәһен (Ph. D.) 1975 йылда Англияның Кембридж университетында ала, 1975—1977 йылдарҙа Йель университетында (Коннектикут штаты, АҠШ) молекуляр һәм күҙәнәк биологияһы өлкәһендә эшләй.
2007 йылда Time Magazine журналы Блэкбёрнды донъяның иң йоғонтоло 100 кешеһе иҫәбенә индерә (100 Most Influential People in The World). .
Туга (Нерль ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Беловежье шырлығы (милли парк)
«Беловежье шырлығы» милли паркы  — белорус дәүләт тәбиғәтте һаҡлау учреждениеһы, реликтив урман массивы булған Беловежье шырлығы территорияһы ла уға ҡарай. Парктың ҡурсаулы ерҙәренең дөйөм майҙаны 150 069 гектар тәшкил итә.
Гхарапури
Гхарапури (ингл. Elephanta Island ) — Һинд океанында  Мумбаи  гаванендәге утрау (Һиндостан).
Тарихы
Шулай уҡ причалдан алып мәмерйәгә барыусы баҫҡыстарға тиклем тар колеялы тимер юлы маршруты бар (600 метр). Юл буйлап сувенирҙар, беләҙектәр, мунсаҡтар, күргәҙмә өлгөләре һатып торалар. Ризыҡ һәм эсемлектәрҙе киосктарҙа һатып алырға мөмкин. Юл буйынса бәләкәй маймылдар  ваҡыты менән һатыусыларҙан, туристарҙан, сүп-сар контейнерҙарынан  әйберҙәр урлап  ҡасып, уйнап йөрөй.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Тәңкә ҡанатлылар
Энтомология тәңкә ҡанатлыларҙы өйрәнгән фән лепидоптерология тип атала.
Әнүәр Ходжа
Власҡа килгәнсе тормош юлы
Ходжа Франция коммунистар партияһының албан секцияһы һәм коммунистик хәрәкәттең Марсель Кашен, Морис Торез, Анри Барбюс һәм Луи Арагон кеүек күренекле эшмәкәрҙәре менән таныша. Франция коммунистарының гәзите «Юманите» менән хеҙмәттәшлек итә, албан телендәге коммунистик бюллетенде мөхәррирләй. Ул Сталин һәм ВКП(б) эшмәкәрлеге менән һоҡлана, Албанияға нәҡ шундай партия кәрәк тип һанай. Әнүәр Сталиндың мөһим телмәрҙәрен, большевиктар партияһы ҡарарҙарын, Коминтерн лидерҙары сығыштарын албансаға тәржемә итә. Франция коммунистар партияһы ағзаһы булған Әнүәр Ходжа 1935—1936 йылдарҙа Бельгияла була һәм унда Бельгия коммунистар партияһы сафына инә, уның матбуғатында баҫыла.
Румен Жак
Жак Румен (Jacques Roumain, 4 июнь 1907 йыл — 18 август 1944 йыл) — Гаити яҙыусыһы, ижтимағи-сәйәси эшмәкәр, Гаити Коммунистар партияһына нигеҙ һалыусы һәм уның генераль секретары (1934), журналист һәм этнограф.
Сурай (Мишкә районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөйөк Британия
Импорт
Бөйөк Британия Башҡортостанға импортлай:
Камчатка дәүләт техник университеты
Һуғыш һәм һуғыштан һуңғы йылдарҙа
1952 йылдың февралендә техникум хәрбиләштергән Петропавловск-Камчатский диңгеҙселәр училищеһы (ПКМ) итеп үҙгәртелә. Бынан һуң студенттар курсант тип аталған,  уҡыусылар иһә офицерҙар составына ингән.
Хәҙерге осор
Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 13.12.2017.7.№ 2790-р һанлы бойороғона ярашлы, "Камчатка дәүләт техник университеты" федераль дәүләт мәғариф учреждениеһында хәрби кафедра булдырылған. Президенттың 2011 йылдың 26 июлендәге 18-се Указына ярашлы, "Камчатка дәүләт техник университеты" федераль дәүләт учреждениеһы ҡарамағындағы хәрби кафедра хәрби уҡыу үҙәгенә үҙгәртеп ҡорола.
Марлен Дитрих
Марле́н Ди́трих (Marlene Dietrich, тыуған ваҡыттағы исеме Мария Магдалена Дитрих (Marie Magdalene Dietrich); 27 декабрь 1901 йыл — 6 май 1992 йыл — Германия һәм АҠШ актрисаһы, йырсы. Кинола иң камил образдарҙың береһен тыуҙырған, модаға, кейенеү стиленә һәм ҡатын-ҡыҙ аңына ҙур йоғонто яһаған Дитрих, үҙе йәшәгән осорҙа уҡ легендаға әйләнә. Ул уңайһыҙландырғыс, һоҡланғыс һәм иҫ киткес һөймәлекле булыуы менән шаҡ ҡатыра, бер үк ваҡытта әҙәпһеҙ һәм саф күңелле, ылыҡтырғыс һәм ҡырыҫ булыуы менән үҙенә тартып тора. Уның сәнғәт, сәйәсәт һәм енси мөнәсәбәттәр менән буталған тормошо, ғүмеренең аҙағында яңғыҙ көн итеүе әле булһа ҡыҙыҡһыныу һәм бәхәстәр тыуҙыра. Дитрих тарихта популяр йырсы булараҡ та таныла. Уның матур тембрлы, бер аҙ ҡалыныраҡ контральтоһы тулҡынландырғыс һөйкөмлөлөгө менән күңелде арбай. 1999 йылда Америка кино сәнғәте институты Марлен Дитрихты классик голливуд киноһының бөйөк актрисалары исемлегендә туғыҙынсы урынға ҡуя.
Йәш сағы
ун бер йәшендә ҡыҙ үҙенең оҙон исемен ҡыҫҡартып, Марлен булып йөрөй башлай. Өйҙә генә уны Лена, Лени, ҡайһы саҡта Поль тип йөрөтәләр.
Германиялағы карьераһы
1922 йылдың февралендә Марлен Немец театрындағы Макс Рейнхардтың актёрлыҡ мәктәбенә инергә маташа. Мәктәп директоры Бертольд Хельд шулай ҙа уға иғтибар итә һәм шулай ҙа шәхсән дәрестәр бирергә була. Чечетка, канкан һәм танго бейеүҙәрен бейергә өйрәнгәс, Марлен Гидо Тильшерҙың төнөг кафеһына бейеүсе (танцовщица) булып эшкә урынлаша. 1922 йылдың июнь аҙағында ул Бертольд Хельдта уҡыҡын тамамлай һәм вокал буйынса дәрестәрҙе Оскар Даниэлдән ала башлай.
1930—1975 йылдар
1960 йылда Марлен Дитрих 1960 йылда ГФР-ға гастролгә килә. Икенсе донъя һуғышы осоронда Германияғам ҡаршы ҡарашта торғаны өсөн уны бик һалҡын ҡабул итәләр. Дюссельдорфта бер йәш ҡатын уның битенә төкөрә, ә сығышы мәлендә уға йомортҡа менән бәрә. Был Көнбайыш Берлинда Дитрихты ҡала бургомистры Вилли Брандт ҡабул итә, ул нацизмосоронда эмиграцияла йәшәгән була. Уның тыуған ҡалаһында ла күптәр уның концерт ҡуйыуына ҡаршы була. 1961 йылда Дитрих Стэнли Крамерҙың «Нюрнберг процесы» фильмында нацист генералы ҡатыны ролендә уйнай.
Высоцкий Александр Исаевич
Биографияһы
1937 йылда Иҫке-Белица ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң, Дмитриев педагогия училищеһында уҡыуын дауам итә, уны  1940 йылда тамамлай. Ошо уҡ йылдың октябрендә ул Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
Муниципалитет
Ҡылым
Муниципаль ҡылымы  Рәсәйҙә, Украинала һәм башҡа постсовет илдәрҙә ҡала милкендәге объекттарға ҡарата ҡулланыла.
Хуанхэ
Йылға башы
Һары йылғаһының ағымын бүлеүҙә үрҙә атап үтелгән схема ҡулланылғанда уның үрге ағымына Баян-Хара-Ула тауҙарынан Хэкоу ҡасабаһына тиклемге өлөшө инә (Хух-Хото округының Тогто өйәҙе, Эске Монголия), унда йылға ҡапыл көньяҡҡа борола.
Күперҙәр
Шаньдун провинцияһы
Ганьсу провинцияһы
Цинхай провинцияһы
Уҫы даруғаһы
Уҫы даруғаһы Өфөнән төньяҡтараҡ урынлашҡан.
«Эльдар ҡарағайы» ҡурсаулығы
Ҡурсаулыҡ булдырыу маҡсаты
«Эльдар ҡарағайы» ҡурсаулығы территорияһы (392 гектар) 1967 йылдан алып Гөйгөл тәбиғәт ҡурсаулығының филиалы булараҡ эшләй.
Шоля
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Йоһаннес Брамс
Биография
Музыка буйынса тәүге һабаҡтарҙы Йоһаннес атаһынан алған. Һуңғараҡ малай фортепиано һәм композиция теорияһына Отто Косселдән өйрәнгән(Otto Friedrich Willibald Cossel). Ун йәшендә инде Америка буйлап турнеға сығып китерлек итеп концерттар ҡуя алған. Коссель малайҙы композитор Эдуард Марксенда уҡытыу кәрәгенә ата-әсәһен инандырған. Марксен баланың ғәҙәттән тыш һәләтле икәнен бик тиҙ төшөнгән 1847 йылда Иоһаннес шәхси реаль училищены тамамлап, тәүге тапҡыр соло коцерт биргән.
Эйзенштейн Сергей Михайлович
ВГИК профессоры. Сәнғәт фәне докторы (1939 йыл), кинематограф теорияһы буйынса фундаменталь хеҙмәттәр авторы.
Андриасов Михаил Андреевич
Биография
Бөйөк Ватан Һуғышы ваҡытында Андриасов «Боец РККА», фронт гәзитенең, һуңынан "Комсомольская правда"ла махсус хәбәрсе була, өлкән лейтенант. 1944 йылда ауыр яралана.
Шухта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рут Клюгер
Биографияһы
1947 йылда АҠШ-ҡа күсеп китә һәм Нью-Йоркта инглиз әҙәбиәтен һәм Берклиҙа немец әҙәбиәтен өйрәнә. Клюгер 1952 йылда магистр дәрәжәһе һәм 1967 йылда фән докторы ғилми исемен ала. Ул Кливлендта, Огайо, Канзас һәм Виргинияла, шулай уҡ  Принстон һәм Ирвайнда  Калифорния университетында  немец әҙәбиәте колледжы профессоры булып эшләй.
Абылай хан исемендәге Ҡаҙаҡ халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм донъя телдәре университеты
Тарихы
Институттың 1941-1942 уҡыу йылында уҡырға алынған студенттары араһында, республиканың башҡа юғары уҡыу йорттарындағы кеүек, ҡаҙаҡ милләте студенттар бик аҙ булғанлығы күренә. Шул сәбәптән 1942 йылдың 1 апреленән юғары уҡыу йорттарына дүрт айлыҡ әҙерлек курстарына 330 ҡаҙаҡ ҡыҙын ҡабул итеү ойошторолған.
Архитектура
2010 йылдың 10 ноябрендә Алма-Ата ҡалаһының урындағы әһәмиәткә эйә тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларының яңы Дәүләт исемлеге раҫланды, шул уҡ ваҡытта был мәсьәлә буйынса алда ҡабул ителгән бөтә булған ҡарарҙар ҙа көсөн юғалтҡан тип танылды. Был Ҡарарҙа университет бинаһының урындағы әһәмиәткә эйә ҡомартҡы статусы һаҡланды. 2014 йылда һаҡлау зоналары сиге раҫланды.
Красильников Дмитрий Георгиевич
Биографияһы
1997 йылда тарих фәндәре кандидаты дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн  «Власть в переходные периоды отечественной истории (1917—1918 гг., 1985—1993 гг.): сравнительный анализ» диссертацияһын яҡлай.
2007 йылдан — профессор, 2013 йыл аҙағынан 2020 йылға тиклем дәүләт һәм муниципаль идара итеү кафедраһы мөдире вазифаһын башҡара. Магистратура асылыу менән 2011 йылдан уның етәксеһе була. 2009 йылдан «Ars administrandi» («Искусство управления») ғилми журналының баш мөхәррир урынбаҫары булып тора
Фәнни эшмәкәрлеге
Бер нисә ҙур проекттың ғилми етәксеһе:
Магма
Магманың химик составы
Магма составында Менделеев таблицаһының барлыҡ тиәрлек химик элементтары бар, улар араһында: Si, Al, Fe, Са, Mg, К, Ti, Na, шулай уҡ осоусан компоненттар (угрерод оксиды, сероводород, водород, хлор, фтор һәм башҡалар) һәм пар хәлендәге һыу. Осоусан комроненттар магма кристаллашҡанда төрлө минералдар эсендә ҡала (амфибола, слюда һ.б.). Бик һирәк осраҡта селикат булмаған магма осрай, мәҫәлән һелтеле карбон (Көнсығыш Африка вулкандары) һәм карбонлы магма. Магма өҫкәрәк күтәрелгән һайын составында осоусан компоненттар әҙерәк була. Газдар сығап бөткән, ер өҫтөндә ағып ятҡан магма лава тип атала.
Гранит магма
Гранит магма составында кремнозем60—65 %, тығыҙлығы түбәнерәк, ағыусанлығы ҡуйыраҡ. Базальт магма менән сағыштырғанда газдар менән тулыландырылған.
Магманың кристаллашыуы
Магма иретмәһе, үҙ-ара тигеҙлекә ынтылыусы, шыйыҡлыҡтан, газдарҙан, ҡаты кристалдарҙан тора. Температура, баҫым, газдар составы үҙгәреүгә ҡарап иретмә һәм уның составындағы минерал кристалдары үҙгәрә, берәүҙәре иреп юҡҡа сыға, берәүҙәре барлыҡҡа килә, шулай итеп магманың барлыҡ күләме бер туҡтауһыҙ  эволюция хәлендә тора.
Мирза Шәфи Үәзех
Мәҙрәсәнән киткәндән һуң Ғәнжәләге тормошо
Пюста ханым Шәфиҙе үҙенә эшкә ала, шунан алып буласаҡ шағир Мирза Шәфи тип атала башлай. Әммә Мирза Шәфи Пюста ханымда оҙаҡ эшләмәй. 1826 йылда Фәләстан менән Рәсәй араһында тағы ла һуғыш башлана. Жәүәт хандың өлкән улы Уғырлы хан етәкселегендәге фарсылар Ғәнжәне баҫып ала һәм өс ай тирәһе унда була. Шамхор һуғышында еңелгәндән һуң Уғырлы хан армияһы һәм һеңлеһе Пюста ханым менән бергә Фәләстанға ҡайта.
Боронғо Греция архитектураһы
Архаик дәүер (беҙҙең эраға тиклемге VII быуатҡа тиклем Солона ваҡытына тиклем (беҙҙең эраға тиклем 590 йыл))
Төп принциптарҙы һәм формаларҙы эшкәртеү өсөн эшләнгән
Дельфала афиналыларҙың  тергеҙелгән хазина урыны  <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш. — архаика осороноң "анта"лағы дорический храмының сағыу өлгөһө.
Башҡортостанды өйрәнеүҙең тәүге этабы
Мәғдән заводтары төҙөү
XVIII быуаттың 80-се йылдарында инде Башҡортостанда 30 металлургия заводы (шул иҫәптән хәҙерге Башҡортостан сиктәрендә 17 завод) иҫәпләнә. Башҡортостан Урал тау заводтары районының бер төбәгенә әйләнә һәм ул XVIII быуатта Рәсәйҙә суйын һәм баҡыр иретеү буйынса монополияға эйә булып тора, ә суйын иретеү буйынса донъяла беренсе урынды биләй.
П. С. Палластың тикшеренеүҙәре
Экспедицияла ҡатнашыусылар, Ҡатау-Ивановка, Усть-Ҡатау, Йүрүҙән һәм башҡа металлургия заводтарына барған саҡта, уларҙың мәғдән базаһы, ҡорамалдар, продукцияны баҙарға сығарыу шарттары менән ҡыҙыҡһынғандар. П. С. Паллас, заводтар янында яҫы төплө суднолар төҙөлә, улар 6—9 мең бот йөк тейәп, Йүрүҙән — Ҡариҙел — Ағиҙел буйлап йөҙөп, артабан Камаға һәм Волгаға тиклем етәләр, тип яҙа.
Академик П. С. Паллас, үҙ отряды менән Себерҙән ҡайтышлай, Башҡортостандың төньяғын киҫеп үткән һәм уның тураһында киң генә ҡылыҡһырлама ҡалдырған: «Имәнлектән килеп сыҡҡас, күҙ алдында гүзәл… тигеҙлек асыла, — тип яҙа ул, — ул Таныптың һул яҡ яры буйлап һуҙыла. Игенселәр өсөн бынан да яҡшыраҡ һәм уңайлыраҡ урынды табыуы ҡыйын: шул уҡ ваҡытта игенде Кама буйлап ебәрергә мөмкин. Бының өсөн Танып буйында, Ырымбур губернаһындағы теләһә ниндәй йылға буйындағыға ҡарағанда, бик күп һандағы башҡорт, татар ауылдары, улай ғына түгел вотяк, сирмеш ауылдары йыш ултырған».
«Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены
«Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены — СССР-ҙа булдырылған ордендар араһында иң һуңғыһы була. Ул кешеләрҙе ҡотҡарған саҡта, йәмәғәт тәртибен һәм социалистик милеген һаҡлауҙа, енәйәтселек, тәбиғәт һәләкәттәре менән көрәштә һәм башҡа ғәҙәттән тыш хәлдәрҙә батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткән өсөн тәғәйенләнә. 1991 йылдың аҙағына 529 СССР гражданы һәм 100-ҙән ашыу сит ил граждандары бүләкләнә.
Ордендың статуты
«Шәхси батырлығы өсөн» ордены күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм СССР-ҙың башҡа ордендары булған осраҡта Почет орденынан һуң урынлаштырыла.
Тасуирламаһы
«Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены көмөштән эшләнә. Нурлы биш осло йондоҙ, ураҡ менән сүкеш һәм яҙыуҙар алтынға ялатылған. Йондоҙ һәм таҫма рубин ҡыҙыл эмаль менән ҡапланған һәм алтынға ялатылған күтәрмәләр менән ҡаймаланған. Ҡалҡандың ситтәре аҡ эмаль менән ҡапланған, күтәрмәләрҙең эске һәм тышҡы яҡтары алтынға ялатылған. Имән, лавр ботаҡтары һәм ҡалҡандың уртаһы оксидатланған.
Сурдопедагогика
Тәүге ынтылыштар
Урта быуаттарҙағы сурдопедагогика миҫалы VII быуатҡа ҡарай — Беда Достопочтенный беренсе булып үҙенең замандашы Беверли епискобы Джондың һаңғырау баланы тәрбиәләргә ынтылышын тарихта теркәп ҡалдырған. 1550 йылда донъяла тәүге һаңғырауҙар өсөн мәктәбен Испанияның бенедиктин- монах Педро Понсе де Леон Мадрид янындағы Сан-Сальвадор монастырында ойоштора.
Системалы тәрбиәләү
Октябрь революцияһына тиклем ишетеү һәләте боҙолған кешеләргә дифференциаль белем биреү системаһын булдырыуға тәүшарттар тыуҙырылған. Совет осоронда был система булдырыла һәм совет сурдопедагогтарының фундаменталь эштәре арҡаһында үҫешә.
Мәғариф эшмәкәрлегендә үҙгәрештәр 1898 йыл да императрица Мария Федоровнаның һаңғырау-телһеҙҙәр тарафына попечителлек эшмәкәрлегенә бәйле. Был хәйриә ойошмаһы һаңғырау-телһеҙ заттарға һөнәр өйрәтеү, уҡытыу һәм уларҙы тәрбиәләү эшен етәкләүсе үҙәк органдың функцияларын үҙ өҫтөнә ала. Попечителлектең Рәсәйҙең күп кенә ҡалаларында бүлексәләре булған.
Эйр (күл)
География
Күл инглиз тикшеренеүсеһе Эдвард Джон Эйр хөрмәтенә атала, ул тәүгеләрҙән булып 1840 йылда күлде таба.
Ҡаҙағстанда ислам
Тарихы
Хәҙерге Ҡаҙағстан территорияһы халҡын исламлаштырыу бер нисә быуат дауамында барған. Иң башта ислам динен хәҙерге Ҡаҙағстан биләмәләренең көньяғындағы ҡала һәм ултыраҡ халҡы ҡабул итә, шул уҡ ваҡытта күсмә ҡаҙаҡ халҡының төп өлөшө традицион ышаныуҙарҙы һәм практикаларҙы (шаманизм) XIX быуатҡа ҡәҙәр һаҡлап ҡалған. Хәҙерге Ҡаҙағстан территорияһы яйлап Рәсәй империяһы контроленә күсә барған, императрица Екатерина II күсмә халыҡтарҙы тынысландырыу маҡсатында ҡаҙаҡтар араһында исламдың таралыуына булышлыҡ итә ; в XIX веке ислам стал восприниматься казахским населением как составная часть этнической идентичности и казахи сами обратились в ислам.
Хәҙерге торошо
Ҡаҙағстанда мосолман белем биреү учреждениелары селтәре башҡа дәүләттәр ярҙамы менән төҙөлә. 1991 йылдан Ҡаҙағстан мосолмандары диниә назараты ҡарамағында Имам-хатиптарҙы әҙерләү буйынса юғары ислам институты, ә 2001 йылдан — «Нур-Мөбәрәк» ислам мәҙәниәте мысыр университеты (2012 йылда исеме «Нур» ҡаҙаҡ-мысыр ислам университеты тип үҙгәртелә) эшләй. Һуңғы вуз тик 2004—2011 йылдарҙа 262 исламды өйрәнеү белгестәрен әҙерләй, уларҙың күбеһе Ҡаҙағстан мәсеттәрендә эшләй башлайҙар. 2002 йылда шулай уҡ Ҡаҙағстан Республикаһының имамдар квалификацияһын күтәреү буйынса ислам институты асыла. 2012 йылда «Асыл Арна» тигән тәүге ислам телеканалы эшләй башлай. 2011 йылдан илдә стране появился государственный стандарт специальности «Исламды өйрәнеү» предметының дәүләт стандарты булдырыла һәм шул уҡ йылда был специальность буйынса уҡығандарға 150 грант бирелә.
Ҡаҙағстанда ислам динен башлыса ҡаҙаҡтар, үзбәктәр, уйғырҙар, дунгандар, тажиктар, ҡырғыҙҙар, төркмәндәр, татарҙар, башҡорттар, Төньяҡ Кавказ халыҡтары, әзербайжандар (һуңғылары күбеһенсә шиғыйҙар булып тора) тота.
Көньяҡ Яда
Көньяҡ Яда — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яда йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Урда (Ирмес ҡушылдығы)
Урда  — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ирмес йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Сольмрас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Риволи-Веронезе
Риволи-Веронезе — Италияның коммунаһы, Венеция өлкәһенең Верона провинцияһында, Адидже йылғаһының уң яҡ ярында, Верона ҡалаһынан 20 км төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан. Коммунаның административ үҙәге— Риволи-Веронезе. Был коммуна Аффи, Брентино-Беллуно, Каприно-Веронезе, Кавайон-Веронезе, Костермано, Дольче һәм Сант'Амброджо-ди-Вальполичелла менән сиктәш. Туғандаш ҡалаһы —	Венерк.
Белоруссияның дәүләт ҡоролошо
Президент
Беларусь Республикаһында беренсе президент һайлауҙары 1994 йылдың 10 июлендә ойошторола. Был һайлауҙарҙа Александр Григорьевич Лукашенко еңеп сыға. Ул шулай уҡ артабанғы һайлауҙарҙа ла еңеүгә өлгәшкән — Белоруссиялағы 2001 йылғы, Белоруссиялағы 2006 йылғы, Беларустәге 2010 һәм  Беларустәге  2015 йылдарҙағы Президент һайлауҙарында еңеп сыҡҡан.
Урындағы үҙидаралыҡ
Беларусь Республикаһы — унитар дәүләт, шуның өсөн урындағы үҙидара нигеҙҙә урындағы проблемаларҙы хәл итә. Урындағы идара һәм үҙидара граждандар тарафынан депутаттарҙың урындағы Советы, башҡарма һәм эш итеүсе органдары, территориаль йәмәғәтселек үҙидараһы органдары, урындағы референдум тарафынан тормошҡа ашырыла.
Айыусы ауылы мәсете
Тарихы
1869 йылда документтарҙа ауыл мәҙрәсәһе күрһәтелгән. Унда 32 шәкерт уҡый.
1906 йылда Мәҡсүт ауылы мәсете итеп Ғабдулла Мостафа улы Ғәйетов тәғәйенләнә. 1908 йылда Сәхиулла Ғәйетов Мәҡсүт мәсете имам-хатибы булып китә. 1909 йылда яңы мөәзин итеп Әбделшәкүр Әбделғафар улы Иралин тәғәйенләнә. «Адрес-календарь Уфимской губернии на 1912 год» тигән сығанаҡта Мырҙаш имамы тип Шәмсетдин Буранбаев атала.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Башҡортостанда ислам
Һылтанмалар
[https://bashkirica.com/upload/iblock/6c5/6c540d3829a9aabd29d31006c6edd65e.pdf История башкирских родов. Юрматы. Сборник документов и материалов]
Палдиски
Рәсәй империяһы
1787 йылда Балтик Порты Эстляндия губернаһының өйәҙһеҙ (штаттан тыш) ҡала статусын алған.
1912 йылдың июнендә Балтик порты гаванында Император Николай II һәм Германия империяһы кайзеры Вильгельм II осрашҡан, улар «Штандарт» һәм «Гогенцоллерн» яхталарында килгән.
Совет осоро
Палдискиҙағы уҡыу үҙәге беренсе һәм икенсе быуын һыу аҫты кәмәләренең ике хәрәкәт итеүсе действующие реакторҙарына, һәм шулай уҡ атом һыу аҫты кәмәләренең экипажын әҙерләүсе тренажёрына эйә булған.
Ҡала урынлашҡан Пакри ярымутрауы территорияһы тимер сым менән уратылған һәм Ябыҡ административ-территориаль берәмек йәғни айырыуса һаҡланған зона була.
Уршма
Уршма — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/87/269/62/26 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Богаго
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Монтелимар
Географияһы
Монтелимар ҡалаһы илдең көньяҡ-көнсығышында, Рона-Альп төбәгенең Дром департаментында, Прованстың төньяҡ сигендә, урынлашҡан. Ул Ньон округы составына инә һәм 2-кантондан — Монтелимар-1 һәм Монтелимар-2 кантондарынан тора. Ул Рона йылғаһының үҙәнендәге Валанс һәм Оранж ҡалалары араһында ята. Ҡаланың көнбайышында Рона йылғаһы менән тоташҡан Монтелимар каналында суднолар йөрөй. Каналға ҡала аша ағыусы Робион йылғаһы ҡоя.
Тарих
Монтелимар XII быуатта Адемар аҡһөйәктәре төҙөгән замок тирәһендә барлыҡҡа килә. Был һарай, ҡаланың тарихи үҙәге булараҡ, беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған.
Лабрадор (ярымутрау)
Климаты
Климаты субарктиканан уртасаға тиклем үҙгәреп тора, уға Төньяҡ Боҙло океан һәм Лабрадор ағымы көслө йоғонто яһай. Ярымутрауҙың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә ғинуарҙың уртаса температураһы −28 °C, көньяҡ-көнсығыш −12 °C; Лабрадорҙың төньяғында июль айының уртаса температураһы — 7 °C, көньяҡта — 18 °C. Йыллыҡ яуым-төшөм төньяҡта йылына 250 мм, көньяҡта — 1200 мм.
Мансырев Фәйзулла Сәйет улы
Биография
Мансырев Фәйзулла Сәйет улы 1882 йылда тыуған. 1903 йылдан алып РСДРП (б) ағзаһы. Петроград з‑дтарында эшләй. 1920 йылдан февраленда башлап Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмөнөң Петроградтағы революцион хәрби трибуналы ағзаһы. Июндән Башҡортостан хәрби-революцион комитеты рәйесе. Советтарҙың 1-се Бөтә башҡорт съезыделегаты. Июлдән Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты Президиумы һәм АСБР Халыҡ комиссарҙары советы рәйесе урынбаҫары, РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты Президиумы ағзаһы, октябрендә алып БашҮБК Президиумы рәйесе. 1921 йылдан башлап Бөтә Рәсәй ҮБК (Мәскәү) ҡарамағындағы АСБР хөкүмәте вәкиле. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Зәйнулла Рәсүлев исемендәге мәсет
Сауҙагәр Ғайса Яушев аҡсаһына 1863—1864 йылдарҙа төҙөлә. Мәсет имамдары аталы-уллы Рахманҡуловтар була. Шулай уҡ йыш ҡына йома вәғәзен V мәсет имамы Зәйнулла Рәсүлев үткәрә. 1930—1944 йылдарҙа тәғәйенләнеше буйынса файҙаланылмай, клуб һәм театр була. 1943 йылда манараһы һүтелә. 1944 йылда диндарҙарға кире ҡайтарылған бина 1980 йылдар башында авария хәлендә була. 1988 йылда башланған реставрация эштәре тамамланмай ҡала. 2002 йылда төҙәтеү яңынан башлана, әммә мәсет манараһы әлегәсә тергеҙелмәгән. 2008 йылдан иман йорто Зәйнулла Рәсүлев исемен йөрөтә.
Рәсәйҙә Граждандар һуғышы
Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы —25 октябрь (7 ноябрь) 1917 — 25 октябрь 1922 /16 июль 1923) — 1917 йылғы Октябрь революцияһының һөҙөмтәһендә власҡа большевиктарҙың килеүенән һуң элекке Рәсәй империяһы территорияһындағы сәйәси, этник, социаль төркөмдәре һәм дәүләт ойошмалары араһындағы ҡораллы конфликттар.
Инеш һүҙе
Халыҡтың 80 % тәшкил иткән һәм пассив көтөп тороуҙан алып «ҡыҙылдарға» һәм «аҡтарға» ҡаршы актив ҡораллы көрәшкә тиклем икеләнгән крәҫтиәндәрҙең позицияһы Граждандар һуғышы барышында хәл иткес фактор була. Крәҫтиәндәрҙең теге яҡҡа йәки был яҡҡа сайҡалыуы көстәр нисбәтен тамырынан үҙгәртәләр һәм, ахыр сиктә, һуғыштың ваҡиғалар нәтижәһен билдәләп ҡуя. Һүҙ, тәү сиратта, әлбиттә, урта хәлле крәҫтиәндәр тураһында бара. Граждандар һуғышы барышында урта хәллеләр Совет власы яғына ауалар, сөнки ҡайһы бер райондарҙа (Волга буйы, Себер) сайҡалыуҙар власҡа эсерҙарҙы һәм меньшевиктарҙы алып килә, ҡайһы берҙә аҡ гвардиясыларҙың илдең төпкөлөнә үтеп инеүенә булышлыҡ итә. Әммә Граждандар һуғышы барышында урта хәлле крәҫтиәндәр Совет власы яғына ауа. Улар үҙ тәжрибәһенән сығып, властың эсерҙар һәм меньшевиктар яғына күсеүе йәшерелмәгән генераль диктатураға алып киләсәген һәм, үҙ сиратында, алпауыттарҙың һәм революцияға тиклемге мөнәсәбәттәр ҡабаттан тергеҙелеүен күҙаллайҙар. Ҡыҙыл Армияһы даими тулыланып тора, мобилизацияланған урта хәлле крәҫтиән массалары Совет власын контрреволюциянан ныҡлы яҡлайҙар.
Янычар музыкаһы
Тарих
Ғосман империяһы ғәскәренең Урта Европаға XVII быуат уртаһындағы яуынан һуң уларҙың музыкаһы Европала «ҡырағай» (ырылдаған, тауышлы, шатырлаған) хикмәтле тембрҙар, инструменттар тауыштары ҡатнашмаһы итеп ҡабул ителә, уның башҡа төрлө музыка теле икәнен аңламайҙар.
Рәсәйҙә Граждандар һуғышы
Хронологик сиктәре
Граждандар һуғышының барышын үҙ-ара хәрби ғәмәлдәре, ҡатнашыусылар составы һәм тышҡы сәйәси шарттар менән айырылған 3 этапҡа бүлеп була: Генерал Дитерихстың ғәскәрҙәрен (Земская рать) илдән ҡыуғандан һуң Рәсәйҙә көрәште генерал-лейтенант А. Н. Пепеляевтың 1923 йылдың июненә тиклем Якут крайында һуғышҡан Себер ирекле дружинаһы ғына (Якут походы) һәм ғәскәри старшина Бологовтың казак отряды алып бара. Камчаткала һәм Чукоткала совет власы 1923 йылда урынлаштырыла.
Һуғыштың беренсе этабы (октябрь 1917 — ноябрь 1918)
Съездың беренсе декреттары — Тыныслыҡ тураһында Декрет, Ер тураһында Декрет һәм фронтта үлем язаһын ғәмәлдән сығарыу була. 2 (15) ноябрҙә съезд Рәсәй халыҡтарының хоҡуҡтары Декларацияһын ҡабул итә. Декларацияла Рәсәй территорияһындағы халыҡтарҙың айырымланыуға һәм, уҙ аллы дәүләт төҙөүгә тиклем, үҙбилдәләнеш хоҡуғы иғлан ителә. 25 октября 21 сәғәт 45 минуттағы «Аврора» орудиеһының йәҙрәһеҙ атыуы Ҡышҡы һарайға һөжүм башлауға сигнал бирә. Владимир Антонов-Овсеенко етәкселегендә ҡыҙылгвардиясылар, Петроград гарнизоны частары һәм Балтик флоты Ҡышҡы һарайҙы яулап ала һәм Ваҡытлы хөкүмәтте ҡулға ала. Һөжүм итеүселәргә бер ниндәй ҙә ҡаршылыҡ күрһәтелмәй.