cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Брюховский Михаил Николаевич
Биографияһы
1941 йылдың авгусынан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Ҡара диңгеҙ флотының «Червона Украина» крейсерында торпедист булып хеҙмәт итә, яралана. Омск ҡалаһының 7525-се госпиталендә дауалана.
Цимлянск һыуһаҡлағысы
Һыуһаҡлағыс Чир, Аксай Курмоярский һәм Цимла йылғаларының тамағына тап килгән  өс киңәймә менән котолвандан ғибәрәт. һыуһаҡлағыстың күп өлөшө (67 %)  Волгоград өлкәһе, әҙерәге — Ростов өлкәһе хакимиәте сиктәренә инә. Һыуһаҡлағысҡа 10-дан ашыу йылға ҡоя. Быуаның уртаса күпйыллыҡ сығымы 650 м³/с, Түбәнге Донға ебәреү 400-450 м³/с тәшкил итә.
Брюховский Михаил Николаевич
Биографияһы
1944 йылдың 25 октябренә ҡарай төндә беренсе статья старшинаһы Брюховский етәкселегендәге разведка төркөмө Бьерневанд станцияһындағы дошман гарнизонын тар-мар итә. Был алышта разведчиктар ике йөҙгә яҡын дошман һалдатын юҡ итә, өҫтәүенә бай ғына трофейҙы ҡулға төшөрә: 7 паровоз, 40 вагон һәм 5 боеприпастар һәм аҙыҡ-түлек складын, яғыулыҡ тейәгән 18 автомашина, өҫтәүенә Норвегияның 4500 кешеһе азат ителә.
Цимлянск һыуһаҡлағысы
Ҡулланыу
Һыуһаҡлағыс шулай уҡ һыу, ерҙе һуғарыу өсөн файҙаланыла. Волгодонскта унан Дон магистраль каналы (Цимлян ГЭС-ы төҙөлөү менән бер үк ваҡытта) ағып сыға, унан һыу үҙ ағышы менән  Сал йылғаһы үҙәненә килә, бында икенсел каналдар системаһы буйлап китә һәм һуғарыуҙар өсөн файҙаланыла. Вегетация осоронда ерҙәрҙе һуғарыу өсөн һыуһаҡлағыстан Дон магистраль каналына 2 км³ һыу алына
Ниғмәтуллин Әкрәм Әғзәм улы
Биографияһы
1975—1990 йылдарҙа «Таналыҡ» совхозы директоры, Сибай совхозы директоры, Йылайыр совхоз-техникумы директоры вазифаларында эшләй.
Баймаҡ районы 163-сө Зауралье һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана Юғары Советтың Ҡатын-ҡыҙҙар эше, ғаиләне һаҡлау, әсәлек һәм балалыҡ буйынса комиссия ағзаһы. . Әкрәм Әғзәм улы Ниғмәтуллин 2007 йылдың 5 мартында вафат була.
Өргөн (Учалы районы)
Тарихы
Верхнеурал өйәҙе биләмәһендә Ҡаратабын улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1790 йылда Өргөн күле янында шул уҡ атамалы, Мулдаш булараҡ билдәле ауыл барлыҡҡа килә. Бында Әмин ауылы (хәҙер — Силәбе өлкәһе Уй районы) типтәрҙәре күсеп килә. Тәүге төпләнеүсеһе Көсөк Мулдашев (1756—1816), уның балалары Абдулвәли, Абдулғәлим, Абдулйәмил, Караматкәрим билдәле. Биш йылдан һуң ауылдағы 30 йортта 268 кеше иҫәпләнә. X рәүиз 122 йортта йәшәгән 824 кешене асыҡлай.
Ҡар ишелмәһе
Ҡар ишелмәһе (Lawine, лат. labina — ишелмә, шыуышма, ишелгән (шыуған) ер) — тау битенән шыуып, ишерелеп төшөүсө ҡар массаһы. Ҡар ишелмәләрендә кешеләр (йыш ҡына альпинистар, һәүәҫкәр тау саңғысылары һәм сноубордистар) ҡорбан була һәм ҙур ғына матди заян күрелә. Ҡайһы саҡта ҡар ишелмәләренең эҙемтәләре һәләкәтле була (1999 йылдың февралендә массаһы 170 мең т. ҡар ишелмәһе Автрияның Гальгут ҡасабаһын тулыһынса емерә, 30 кеше ҡорбан була, ә 2012 йылдың март башында Афғанстанда ҡар ишелмәләре серияһы торлаҡтарҙы емерә һәм 100-ләп кеше һорьан була ).
Барлыҡҡа килеү сәбәптәре
Ҡар ишелмәһе барлыҡҡа килеү өсөн тау битенең 25—45° ауышлығы уңайлы, шулай ҙа тау битенең ауышлығы 15—18° булғанда ла ҡар ишелмәһе булған осраҡтар билдәле. Ауышлығы 15° тау бите һәм 15 см ҡар ҡатламы булғанда ҡар ишелеү ҡурҡыныса бар тип иҫәпләнә, бының өсөн бер нисә шарт үтәлергә тейеш, мәҫәлән, епшек көндә һәм ҡояш йылытҡанда ҡар ирей, һуңынан тиҙ генә һыуыта, шуға боҙло тау барлыҡҡа килә, өҫтөнә ҡырпаҡлаған ҡар яуа.
Балҡарҙар
Балҡарҙар (Балка́рцы, малкъарлыла, таулула) ; — төрки телле халыҡ, башлыса Төньяҡ Кавказдың үҙәк өлөшөндә, таулы һәм тау алды төбәктәрендә йәшәй (Балҡарстан).
Ҡаҙаҡлар (Туҡай районы)
Инфраструктура
Ауылда башланғыс мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар. Игенселек үҫешкән.
Солтанай (Ҡалтасы районы)
Урамдары
Урам исемдәре :
Ҡоро ер
Планеталағы ҡоро ерҙең дөйөм майҙаны 148 939 063,133 км² тәшкил итә.
Ынырга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Булаев Алексей Николаевич
Биографияһы
Хәҙерге Ҡурған өлкәһенә ҡараған Петухов ҡалаһында автотрактор техникумын тамамлай һәм Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районының Мөслим МТС-ында механик булып эшләй.
Богословский Михаил Михайлович
Белеме
1886 йылда 5-се Мәскәү гимназияһын алтын миҙал, Богословскийға имтиханһыҙ Мәскәү университетының тарих-филология факультетына инергә мөмкинлек бирә, уны 1890 йылда 1-се дәрәжә диплом менән тамамлай. В. О. Ключевсийҙың уҡыусыһы. 1891 йылда университет ҡарамағында профессор эшмәкәрлегенә әҙерлек өсөн ҡалдырыла.
Фәнни эшмәкәрлеге
1917 йылда революция ваҡиғаларын кире ҡабул итә, уны хаос һәм тәртипһеҙлек прологы тип һанай. 1917 йылдың мартында Мәскәү университеты профессоры вазифаһынан бушатыла, әммә оҙаҡламай кире тергеҙелә. 1921 йылдан — Мәскәү тарих музейының Тарихи-ижтимағи бүлеге рәйесе, шулай уҡ был музейҙа XVII быуат тарихы бүлеге етәксеһе була. Мәскәү дәүләт университетының ижтимағи фәндәр факультеты ҡарамағында Тарих институтының урыҫ тарихы секцияһын етәкләй.
Педагогик эшмәкәрлеге
Бер үк ваҡытта Мәскәү дини академияһында (МДА) урыҫ граждандар тарихын уҡыта:
Патоличев Николай Семёнович
Биографияһы
1940 йылда совет-фин һуғышында СССР-ҙың уңышһыҙ хәрби хәрәкәттәренә бәйле Үҙәк Комитеттың сираттан тыш пленумында сығыш яһағандан һуң], генерал А. В. Хрулев, Николай Семенович Патоличевты атаһы менән яҡшы таныш булған Сталин менән таныштыра. Был осрашыу Николай Семеновичтың артабанғы карьераһында ҙур роль уйнай һәм ул Сталин менән аралашыу даирәһенә инә. Патоличев Сталиндың ошо осрашыуҙа комсомолды етәкләргә тәҡдим итеүенән баш тартһа ла, Сталин менән бәйләнеше уны артабанғы йылдарҙа Г. М. Маленков менән бәрелештән һаҡлай. Ошо уҡ осрашыу йәш Ю. В. Андроповтың карьераһы үҫешенә лә йоғонто яһай. Патоличевтың күрһәтмәһе буйынса ул Карел-Фин ССР-ының комсомол ойошмаһының 1-се секретары булып китә.
1985 йылда пенсияға сыға. 1989 йылдың 1 декабрендә Мәскәүҙә вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Пәйғәмбәр хирҡәһе мәсете
Пәйғәмбәр хирҡәһе мәсете (خرقه شریف جامعي, тур. Hırka-i Şerif Camii ) — Истанбулдағы (Төркиә) тарихи мәсет. Үҙенең исемен ул Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең унда һаҡланған ҡомартҡыһы — хирҡәһе (плащы)нан алған.
Учалы (ауыл)
Ауылда район китапханаһы, район мәҙәниәт һарайы, тимер юл станцияһы, мәсет, балалар йорто (социаль приют) урынлашҡан.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (78 %).
Ревизия материалдары
1811 йылда Учалы ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Эдербес
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әминев Ғәликарам Хәмит улы
Биографияһы
Ғәликарам Хәмит (Хисмәт) улы Әминев (Әхмәтов) 1922 йылда БАССР-ҙың Стәрлетамаҡ кантонында (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы) Әхмәр ауылында тыуған.
Ер өҫтө үткәүелдәре
Ер өҫтө үткәүелдәре — урам аша йәки тимер юлдары аша йәйәүлеләр өсөн күпер итеп төҙөлгән ҡоролма.
Айҙаркүл
Тарихы
1960 йылдары башында Һырдарьяны быуып ҡуялар. Бер үк ваҡытта Шардар ГЭС-ы төҙөлә башлай. 1969 йылда бик ҙур ташҡын була, 1969 йылдың февраленән 1970 йылдың февраленәсә Һырдаръянан  ағып төшкән һыуҙың бер йыллыҡ миҡдарына ҡарата 60 % (21 км3)  Әрнәсәй үҙәненә ағыҙылған. Һөҙөмтәлә күл барлыҡҡа килә. 1969 йылдан Айҙаркүлгә даими рәүештә Һырдаръя һыуы ташҡан һайын, Шардар һыуһаҡлағысынан ағыҙып торола. Шул рәүешле Әрнәсәй тулып еткән һәм төбәктә ҙурлығы буйынса Арал диңгеҙенән ҡала икенсе урында торған күл  хасил булған.
Пһном Деи
Урынлашуы
Пхном Дей төп Ангкор Ват ғибәҙәтханаларының береһе Бантеай Шрейҙан көньяҡ-көнсығышта, Пхном Кулендән көньяҡта урынлашкан. Ул Ангкор Ват ғибәҙәтхана комплексы өлөшө, был Кхмер Империяһенең баш ҡалаһы булған төбәктә.
Ер аҫты үткәүелдәре
Ҡала төҙөүселәре фекере буйынса, ҡаланың ҡайһы бер ерҙәренә, мотлаҡ үткәүелдәр аша ғына үтергә мөмкин. Шундай урындарҙың береһе Берлин ҡалаһының Тиргартен паркындағы Еңеү колоннаһында шулай үткәүел ҡуйылған. Был урын юлдар менән уратып алынған. Йәйәүлеләр унда 1941 йылда Иоханнес Хунтенмюллер планы буйынса төҙөлгән дүрт үткәүелдең береһе аша ғына үтә ала. Был урынды Берлин ҡалаһында иҫтәлектәр ҡалдырырырға теләүселәр бик ярата. Уның диуары төрлө илдәрҙән килгән туристарҙың яҙмалары менән сыймаҡланып бөткән.
Саярғәлиев Барый Саярғәли улы
Саярғәлиев Барый Саярғәли улы (Саяргалиев (Бары, Барый) Саяргалиевич 1907 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. II дәрәжә Ватан һуғышы (1945), Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Берлинды уратып алыу буйынса һуңғы һуғыштарҙа командованиеның бөтә заданиеларын теүәл башҡара, дивизия хәрби прокуратураһының оператив эшен тәьмин итә. Яҡшы хеҙмәте һәм бөтә заданиеларҙы өлгөлө башҡарғаны өсөн Саярғәлиев Барый Саярғәли улы 1945 йылда II дәрәжә Ватан һуғышы орденына лайыҡ була.
Александров Виктор Михайлович
Биографияһы
1978 йылда СССР Фәндәр академияһының (хәҙер — РФА-ның) Механика проблемалары институтына (ИПМ) «Үҙле һығылмалы есемдәр механикаһы» лабораторияһына эшкә күсә, ә һуңынан оҙаҡ йылдар ошо институтта «Тотош мөхитле деформацияланған есемдәрҙең үҙ-ара тәьҫир итешеү механикаһы» лабораторияһы менән етәкселек итә. 1981 йылдан алып бер үк ваҡытта Мәскәү дәүләт университетының һығылмалылыҡ теорияһы кафедраһы профессоры вазифаһында эшләй. Шулай уҡ Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетында уҡыта.
Фәнни эшмәкәрлеге
В. М. Александров — механикала яңы фәнни «Тотош мөхиттәр механикаһының ҡатнаш сиктәш шарттары булған классик булмаған мәсьәләләре» йүнәлешенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Механика мәсьәләләр менән бер рәттән, В. М. Александров беренсе төр интеграль Фредгольм тигеҙләмәләре менән бәйле ҡатмарлы математик мәсьәләләрҙе уңышлы хәл итә. Уның ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһенә стандарт булмаған билдәләүсе нисбәтле һыҙыҡлы-деформацияланған мөхиттәрҙең контакт мәсьәләләре, контакт ваҡытында туҙыу мәсьәләләре, ҡатмарлы геометрия осрағында һығылмалы есемдәрҙең контакт мәсьәләләре, йоҡа стеналы көсөргәнеш концентраторлы һығылмалы есемдәрҙең ныҡлығы мәсьәләләре, шулай уҡ тышлыҡтар һәм пластиналар теорияһы, шул иҫәптән уларҙың шыйыҡлыҡ йәки деформацияланған мөхит менән үҙ-ара тәьҫир итешеүе мәсьәләләре инә.
В.M. Александровтың хеҙмәттәрендә, ҡытыршы есемдәр өсөн һыҙыҡлы булмаған туҙыу осрағында һәм ышҡылыу тыуҙырған йылылыҡ бүленеүен иҫәпкә алып һыҙыҡлы булмаған ышҡылыу законы осрағында контакт проблемалары, шулай уҡ контактҡа ингән өҫлөктәрҙең иреүенә бәйле күп кенә контакт туҙыу мәсьәләләре ҡуйыла һәм хәл ителә. Ул тәҡдим иткән бындай проблемаларҙы хәл итеү ысулы күренештең төп характеристикалары өсөн ҙур һәм ҡыҫҡа туҙыу ваҡытында асыҡланған асимптотик тарҡалыуҙарҙы төҙөү мөмкинлеген бирә..
Шиллерҙың йорт-музейы (Лейпциг)
Тарихи очерк
1995 йылда емерелеү хәүефе аҫтында торған музей бинаһы ашығыс реставрация-тергеҙеү эштәрен башҡарыу маҡсатында ябыла һәм 3 йыл үткәс, 1998 йылдың 28 октябрендә асыла. 2002 йылда тарихи өлгөләр буйынса крәҫтиән баҡсаһы булдырыла.
Ҡорбанғәли Юлдашбаев
Ҡорбанғәли Юлдашбаев (Ҡорбанғәле бин Юлдашбай бин Байҡыбай; 1799 йыл — 15 май 1865 йыл) — мосолман дин әһеле. Орск йәмиғ мәсете имамы (1861—1865).
Биографияһы
1865 йылдың 15 майында Орск ҡалаһында вафат була, тыуған ауылында ерләнгән.
Ғаиләһе
Улдары — Хөснөтдин, Абдулғәлим, Абдулғәлләм. Хөснөтдин Бохара мәҙрәсәләренең береһендә белем алғанда вафат булған.
Әминев Ғәлинур Х.
Хәтер
Шулай итеп, оҙаҡ йылдар дауамында Әминев Ғәлинур хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләнә. 1996 йылда эҙәрмәндәр һуғыш барған урындарҙа ҡыҙылармеецтарҙың һөйәктәрен тапты. Барлығы 671 яугир исемен белә алдылар. Һәм хәрби хөрмәт күрһәтелеп, һәләк булыусылар исемлегендә ҡыҙылармеец Әминев Ғәлинурҙың һөйәктәре лә Липецк өлкәһе Тербуны ауылындағы туғандар ҡәберлегендә ерләнде.
Кровко Пётр Михайлович
Биографияһы
1941 йылдың декабрендә Башҡорт АССР-ының Учалы райвоенкоматынан ҡабат Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 1942 йылда Ленинград хәрби-сәйәси училищеһын тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышында 1942 йылдың декабренән. Воронеж һәм Үҙәк фронттарҙа һуғыша. Яралана.
Башҡорт телендә транскрипция
Башҡорт телендә транскрипция
Транскрипция төрҙәре
3) тыныш билдәләре урынына пауза тамғалары ҡулланыла:
ю
ё
Башҡа телдәрҙәге әйтелеште транскрипциялау
Күҙалланған аудитория өсөн туған тел булмаған телдәрҙәге телмәрҙең яңғырашын яҙмала сағылдырыу ябайлыҡ йә теүәллек талаптарына буйһона. Филолог булмағандарҙы сит телмәр менән таныштырыуҙы ябайлаштырыу өсөн элек-электән уларҙың туған алфавитында башҡарыла һәм был күп һанлы һөйләшлектәрҙә  ҡулланыла. Ҡәтғиерәк фәнни-лингвистик ҡараш иһә төрлө телдәрҙәге өндәрҙең әйтелеш үҙенсәлектәрен иҫәпкә ала, хатта уларҙағы оҡшаш өндәрҙең артикуляция үҙенсәлектәрен дә сағылдыра. Һөҙөмтәлә Халыҡ-ара фонетик алфавит эшләнә, унда кеше телдәрендә булған һәр өндөң телмәр ағзаларындағы  барлыҡҡа килеү урыны һәм яһалыу ысулы иҫәпкә алына.
Сөнәғәтов Исмәғил Сәнәғәт улы
Сөнәғәтов Исмәғил Сәнәғәт улы (Сунагатов Исмагил Сунагатович 1906 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.
Биографияһы
1945 йылдың 9 майында СССР Юғары Советы Президиумы Сөнәғәтов Исмәғил Сәнәғәт улын «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләй.
Юрток
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Колумбия (Көньяҡ Каролина)
Халҡы
Хылыҡтың раса составы:
Светофор
БДБ илдәрендә светофорҙар ҡалаларҙың муниципаль мөлкәте булып тора.
Хәбибов Мөбәрәк Хәбиб улы
Биографияһы
Мөбәрәк Хәбиб улы Хәбибов 1913 йылда хәҙерге Башҡорт АССР-ның Тәтешле районы Үрге Ҡоҙаш ауылында тыуған. 1942 йылдың декабрендә Тәтешле район хәрби комиссариаты тарафынан фронтҡа саҡырыла.
62-се гвардия кавалерия полкының 4-се эскадрон ҡылыссылар отделениеһы командиры булып хеҙмәт итә. Шулай уҡ полктың кейем-һалым склады мөдире була. Бөйөк Ватан һуғышында Көньяҡ-көнбайыш, Үҙәк һәм 1-се Белоруссия фронттарында һуғыша. 1945 йылда Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. Был наградаға тәҡдим ителгән документта (14.06.1945) ошондай юлдар бар: «Хәбибов иптәш 18.01.1945 й. Томашув ҡалаһы өсөн алыш барышында үҙенең отряды менән Пилица йылғаһын дошман уттары аҫтында боҙ һәм таҡта ҡалдыҡтарын кисеп сығып дошман окоптарын бәрҙе. Уның отряды был алышта ҡыйыулыҡ күрһәтте. Хәбибов үҙе өс немец һалдатын юҡ итте. 21.04.1945 й. Вандлитц ҡалаһы һәм станцияһы өсөн барған һуғышта иптәш Хәбибов, отряды менән эскадрондың уң яҡ флангы аша хәрәкәт итеп, алыш урынына беренселәрҙән булып килеп етте. Вокзал станцияһында торған эшолонға ҡасыу юлын япты. Бәрелеш ваҡытында дошмандың 15 һалдаты юҡ ителде, 7 гитлерцы пленға алынды…»
Олтум
Олтум — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Конда йылғаһының уң ярына тамағынан 869 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.
Шор теле
Шор яҙмаһы
Шор яҙмаһы 1927 йылдан урыҫ алфавитына нигеҙләнгән булған, һуңғараҡ, 1929—1938 йылдарҙа — латин графикаһы нигеҙендә эшләнгән булған. 1938 йылда кириллица нигеҙендә яңы алфавит төҙөлә.
Ижек
Ижектәрҙең асығы ла (V, CV), ябығы ла (VC, CVC, VCC, CVCC) осрай. Урыҫ теленән үҙләштерелгәндәрендә бөтә төрө лә булыуы мөмкин.
Нарва янындағы алыш
XVII быуат башында швед армияһы
Швед армияһының юғары баш командующийы булып ғәҙәттә монарх сығыш яһаған. Карл XII, 1697 йылда тәхеткә ултырған, йәш булыуына ҡарамаҫтан, замандаштары әтмешләй, «һуғышҡа ғашиҡ булған» һәм үҙен тәүәккәл командир итеп күрһәткән. Нарва янындағы һуғыш ваҡытында Карл XII штабына кавалерия генералы О. Веллинг, генерал-лейтенант К. Г. Реншильд, генерал-майор А. Горн һәм генерал-фельдцейхмейстер барон ингән.
Нарваға яҡынлашыу
Пуртц ҡәлғәһе эргәһендәге 4 (15) ноябрь бәрелештәренең һөҙөмтәһен белгән Карл XII 4000-5000 һалдаттан торған сағыштырмаса ҙур булмаған отряды менән Везенбергҡа етергә һәм унда генерал Веллинг отряды менән ҡушылырға ҡарар итә. Швед календары буйынса 13 ноябрҙә Везенбергҡа килеп етеү менән, швед короле, үҙенең ҡайһы бер генералдарының кәңәшенә ҡарамай, Нарваға берлектәге швед марш тураһында ҡарар ҡабул итә. Карл XII, һәр ваҡыт артиллерияның роленә әһәмиәт бирмәгәнлектән, үҙенең ылауын Везенбергта ҡалдырып, походҡа еңелсә генә сығырға тигән көтөлмәгән ҡарар ҡабул итә.
Пётрҙың китеүе
Шведтар, төп алышта хәл иткес еңеүгә өлгәшкәндән һуң, Пётр I ҡурҡып ҡасып китте тигән имеш-мимеш хәбәр тараталар. Швецияла шулай уҡ Нарванан илап ҡасып китеп барыусы Пётрҙы һынландырған миҙал да сығарған булалар. Ошо фаразды ҡайһы бер популяр рәсәй тарихсы-публицистар, шул иҫәптән А. М. Буровский һәм И. Л. Солоневич ҡабатлай. Шуға ҡарамаҫтан, тарих буйынса хәҙерге фәнни әҙәбиәт был фаразды кире ҡаға. Тарихсы раҫлауынса, бынан алдағы яуҙарҙа, мәҫәлән, азов походында һәм унан һуңғы Төньяҡ һуғышы йылдарында Пётр I бер ҡасан да баҙап ҡалмаған, шуға күрә Пётр I батшаны китеүе башҡа сәбәптәргә бәйле, тип уйларға кәрәк.
Рус ғәскәрҙәренең таралып урынлашыуы
Шведтарҙың яҡынлашыуын ишеткәс, герцог де Круа ғәскәрҙәргә һуғышҡа әҙерләнергә бойора һәм уларҙы, ете саҡрымға һуҙып урҙар араһында бер һыҙыҡҡа теҙә һәм резерв та ҡалдырмай.
Бахрушин Сергей Владимирович
Биографияһы
"Монархия заговоры" ҡатнашыусыһы тип Семипалатинскҡа  һөргөнгә (1931—33) тарихсы С. Ф. Платонов менән бергә ебәрелә, (Академия эштәре сиктәрендә ). Һөргөндә китапханала эшләй, Семипалатинск педагогия һәм геология институттарында уҡыта
Мүнкир үә Нәкир
Тасуирлау
Мөнкир һәм Нәкир фәрештәләрҙең тышҡы ҡиәфәте тураһында вҙ ғына мәғлүмәт Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Сөннәтендә һаҡланған. Был фәрештәләр ҙур кәүҙәле һәм ҡара күҙле итеп һүрәтләнә. Улар ябай кеше әҙ генә булһа ла ҡуҙғата алмаған оло сүкеш йөрөтә, ә һөйләшкәндә ауыҙҙарынан ялҡын сыға.
Беренсел ауыҙлылар
Беренсел ауыҙлылар (Protostomia, Первичноротые) — ике яҡлы симметриялы (Bilateria) күп күҙәнәкле хайуандар төркөмө. Организмдың ауыҙ тишеге уның яралғы үҫеше осорондағы беренсел ауыҙынан (бластопор) ярала. Ул яҫы селәүсендәрҙә ауыҙ ҙа, аналь тишеге лә булып хеҙмәт итергә мөмкин.
Рәхимов Хөсәйен Хәсән улы
Хәрби юлы
Рәхимов Хөсәйен Хәсән улы 313-сө кавалерия полкының 1-се ҡылыссылар эскадроны страшинаһының ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. Ул 1943 йылдың февралендә дивизияның 8 кавалерия корпусы составында Украинаның Юлино Ворошиловград станцияһы янында рейдта ҡатнаша. Рейд барышында улар 400 км ашыу ерҙе алыш менән үтәләр. Архив документтары буйынса был рейдта дошмандың 3000 һалдаты юҡ ителгән, 56 танкыһы, 6 самолеты, 6000 автомашинаһы ҡыйратылған. Дивизия 5 ҡорал, 8 аҙыҡ-түлек келәтен, 31самолет, 20 танк, 115 автомашинаны үҙенең ҡулына төшөргән, 2000 самаһы һалдат һәм офицер әсиргә алынған. 1943 йылдың 23 февралендә рейдтың һуңғы көндәрендә Хөсәйен Хәсән улы батырҙарса һәләк була. Украинаның Луганск өлкәһе Петровское ауылы һәм Юлино Ворошиловград станцияһы араһында ерләнгән.
Куликов Виктор Георгиевич
Биографияһы
Куликов Виктор Георгиевич 1921 йылдың 5 июлендә Орел губернаһы Үрге Любовша ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. Ғаилә аслыҡтан көньяҡҡа ҡаса һәм Ставропольеға килеп сыға. 1938 йылдаНевинномысск ҡалаһында 5-се тимер юлсылар мәктәбендә 10 класты тамамлай.
Голландия Ост-Һиндостаны
Ҡолауы
1942 йылдың 10 ғинуарында Япония империяһы Нидерланд короллегенә ҡаршы һуғыш аса. 1942 йылдың мартына ҡарай япон ғәскәрҙәре Голландия Ост Һиндостанын тулыһыса яулап ала.
Томас де Торквемада
Эшмәкәрлеген баһалау
Торквемаданың сәйәсмән булараҡ эшмәкәрлеге арҡаһында, Кастилия һәм Арагон короллектәре Испания берҙәм короллегенә берләштереү мөмкин булды. Һуңынан Испания Европалағы иң ҡеүәтле дәүләттәрҙең береһенә әүерелә, ул Яңы Донъяны колониялаштырыуға нигеҙ һалған һәм бөтә Латин Америкаһының «мәҙәни матрицаһы» булып тора. Әлеге көнгә тиклем Латин Америкаһы илдәрендә бер идиома бар, уны «Ватан әсәй» (мать-отечество) тип тәржемә итергә мөмкин. Был һүҙ Испанияны аңлата.
Клио
Клио Афродитаны Адонисҡа мөхәббәте өсөн ҡыҙарта, тегенеһе шуға үс итеп Афродитаны Пиерға ғашиҡ иттерә, һәм ул Гиацинт (Гиакинф) исемле ул таба
Карпов Владимир Порфирьевич
Карпов Владимир Порфириевич (1870—1943) — Рәсәй һәм СССР гистологы, эмбриолог, цитолог, Мәскәү университетының медицина факультеты деканы.
Бродский Николай Леонтьевич
Биографияһы
1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1939 йылда Бродскийға диссертация яҡламайынса «филология фәндәре докторы» дәрәжәһе бирелә. 1941 йылдан Донъя әҙәбиәте институтының рус әҙәбиәте бүлеген етәкләй.
1951 йылдың 5 июнендә вафат була, Мәскәүҙә Иваново зыяратында ерләнә, 36 уч..
Хәзиәхмәтов Шамил Сафуан улы
Биографияһы
Шамил Сафуан улы Хәзиәхмәтов 1941 йылдың 8 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө районы Алексеевка ауылында тыуған.
Баһауетдинов Абдулхаҡ Хәйретдин улы
Биографияһы
Абдулхаҡ Хәйретдин улы Баһауетдинов 1915 йылда Алтай крайы Бийск ҡалаһында тыуған. Алтай крайы Бийск районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә, 313-сө кавалерия полкының саперҙар взводы командиры була. Курск өлкәһендәге 1942 йылдың йәйге ҡаты алыштарҙың береһендә батырҙарса һәләк була һәм Озерки ауылынан төньяҡтараҡ ятҡан ағаслыҡта ерләнә, һуңғараҡ Икенсе Тербуны ауылындағы туғандар ҡәберлегенә күсерелә. Ҡатыны — Якунина Прасковья (Бийск ҡалаһы).
Павлов Валентин Николаевич
Ғалимдың, клиницистың һәм педагогтың эшмәкәрлеге
«Вестник Башкирского государственного медицинского университета» электрон ғилми-ғәмәли журналдың баш мөхәррире. «Экспериментальная клиническая урология»,, «Медицинский вестник Башкортостана» һәм «Врачебное сословие» журналдарының редколлегия ағзаһы..
Ҡуртамыш районы
Халыҡ
Ҡала шарттарында (Куртамыш ҡалаһында) район халҡының 56,95 проценты йәшәй.
Иҡтисад
Район иҡтисадының нигеҙен ауыл хужалығы етештереүе тәшкил итә. Ауыл хужалығы продукцияһы етештереү күләме буйынса иң ҙур район предприятиелары — яуаплылығы сикләнгән «Заготсервис» һәм яуаплылығы сикләнгән «Байраҡ» йәмғиәте. — Сәнәғәт предприятиелары — ЯСЙ «Кормовик» һәм «Виола».
Иҫке Туҡмаҡлы ауыл Советы (Кушнаренко районы)
Административ үҙәге —Иҫке Туҡмаҡлы ауылы.
Әминев Ғималетдин Мортаза улы
Әминев Ғималетдин Мортаза улы (Аминев Гималетдин Муртазинович; ? − 25 февраль 1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 148-се гвардия артиллерия миномёт полкында пулемёт начальнигы. Ҡыҙылармеец.
Биографияһы
1943 йылдың 25 февралендә Украина ССР-ы Ворошиловград өлкәһе (хәҙер — Луганск Халыҡ Республикаһы) Юлино-2 станцияһында һәләк була.
Соколов Сергей Леонидович
Соколов Сергей Леонидович (18 июнь (1 июль) 1911 йыл — 31 август 2012, Мәскәү) — совет хәрби етәксеһе. Советтар Союзы Маршалы (1978), Советтар Союзы Геройы (1980). СССР оборона министры (1984—1987). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1968—1989). 1985 йылдың апреленән 1987 йылдың июненә тиклем КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһына ағзалыҡҡа кандидат.
Мишулин Александр Васильевич
Биографияһы
1943 йылда «Античная Испания и её вступление в борьбу за независимость» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай (1952 й). 1943—1945 йылдарҙа, СССР Фәндәр академияһының Материаль мәҙәниәт тарих институты директоры урынбаҫары вазифаһын биләй. 1946 йылдан 1948 йылға тиклем ВКП(б) Үҙәк Комитеты ҡарамағында Йәмғиәт фәндәре академияһының ректоры булып эшләй.
Бойороу юл билдәләре
Бойороу юл билдәләре —   Юл билдәләре һәм сигналдары тураһындағы Вена конвенцияһының  D бүлегенә ярашлы эшләнә.
Асташ
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Исламов Мырҙағол Буранғол улы
Исламов Мырҙағол Буранғол улы (27 ноябрь 1909 йыл — 1 ноябрь 1974 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, шайморатовсы.
Ҡарасуҡ (ҡала)
Климат
Континенталь климат өҫтөнлөк итә. Ҡыш оҙайлы һәм һыуыҡ. Эҫе йәй аяҙ була.
Милли составы
Мәҙәниәт һәм сәнғәт
Берҙән-бер ҡала драма театры. 2005 йылдан алып эшләй.
Энәтирелеләр
Хордалылар менән бер рәттән энәтирелеләр икенсел ауыҙлылар тармағына ҡарай. Был типҡа, кембрий осоронда тереклек иткән, бөгөнгө көндә юҡҡа сыҡҡан 13 меңгә яҡын төр керә.
Фарсы теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр
Фарсы теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр (Persiа — Фарсия,  Ирандың  боронғо атамаһы) фарсы теленән үҙләштерелгән йә сығышы менән уға бәйләнгән һүҙҙәр йәки  һүҙбәйләнештәр. Фарсы теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр Евразияның күп халыҡтары телдәренә ингән, йыш ҡына күп баҫҡыстар үтеп, йәғни иран телдәренә инмәгән башҡа телдәр (ғәрәп, төрки телдәр) аша урау юлдар үтеп йөрөгән. Үҙ сиратында фарсы теле лә Иранға ислам дине үтеп ингәндән һуң ғәрәп теленән үҙләштерелгән бик күп һүҙҙәрҙе төньяҡҡа һәм көнсығышҡа үткәреүсегә әүерелә.
Фарсы теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр — башҡорт телендә
Өсөнсө ҡатлам иң ҙуры булып тора, ул башҡорт теленә иҫке төрки теле аша инә. Башҡорттар өсөн әҙәби тел хеҙмәтен үтәгән иҫке төрки теленә фарсы теленең йоғонтоһо ифрат ҙур була. “Хоҙай”, “фәрештә”, “гонаһ”, “аждаһа”, “дошман” һәм башҡа киң таралған һүҙҙәр фарсы теленән иҫке төрки аша ингән.
Фарсы теле аша башҡорт теле тарафынан ғәрәп теле һүҙҙәре үҙләштерелгән, уларҙың үҙенсәлекле фономорфологик төҙөлөшө нәҡ шуның менән аңлатыла: “китап”, “тәбиғәт”, “мөхтәрәм”, “битараф”, “хәбәрҙар” һ.б.
Бай ҡоҙоҡ
Тарихы һәм тасуирламаһы
1988 йылда сығанаҡты Дондағы Ростов ҡалаһының барлыҡҡа килеүе менән тығыҙ бәйләнгән  иҫтәлекле урын тип иғлан  ителә.
Корк
Климаты
Корк климаты Ирландияның климатына хас.
Силәбей
Силәбей (Чилибеево) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 113 кеше. Почта индексы — 452872, ОКАТО коды — 80233815006.
Бөрйән районы Байназар урта мәктәбе уҡытыусылары
Байназар мәктәбе етәкселәре
●'''К. А. Миндеғолов'''(1925—1927)
●'''Л. С. Ишбулатов''' (1944—1945). 1924 йылда Байназар ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, сержант, 1943 йылда демобилизациялана.
●'''К. Г. Шәрәфетдинов (1954-1955)'''
Бөйөк Ватан һуғышында(1941—1945) ҡатнашҡан Байназар ауылы уҡытыусылары
7. Маликова Факиһа Суфиян ҡыҙы. Байназар ауылынан. 1921 йылда тыуған. Рядовой. 1945 йылда демобилизациялана.
1950-1960 йылдарҙа Байназар мәктәбендә эшләгән уҡытыусылар исемлеге
Фазтдинова Рәйсә Мөхит ҡыҙы — физкультура уҡытыусыһы
Мәхмүтов Тимерғәле Хәретдин улы — башҡорт теле уҡытыусыһы
1961—1991 йылдарҙа эшләгән уҡытыусылар
Тормош иптәше Зәйтүнә Йәғәфәр ҡыҙы менән алты ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.
● Ишбулатова Зәйтүнә Йәғәфәр ҡыҙы. 1928 йылдың 3 октябрендә Боғаяз районы Аҡкүл ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған.. Башланғыс класты үҙ ауылында, 9-сы класты күрше ауылға йөрөп уҡыған.
1951—1956 йылдарҙа Ғәлиәкбәр ете йыллыҡ мәктәбендә биология, география уҡытыусыһы, 1956—1965 йылдарҙа Мәһәҙей башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы, 1965—1976 йылдарҙа Байназар урта мәктәбендә башланғыс кластар уҡытыусыһы һәм 1976—1978 йылда тәрбиәсе эшен башҡара. Шунан һуң хаҡлы ялға сыға.
● Ғәлина Ғәйшә Ниәтша ҡыҙы (1934) — РСФСР-ҙың һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған укытыусыһы
1961—1964 йылдарҙа Өфө интернат мәктәбендә уҡыған.1964-1968 йылдарҙа Магнитогорск пединститутының физика-математика факультетында математика уҡытыусыһы
1999 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлаған.1972 йылда Байназар урта мәктәбендә башланғыс кластар уҡытыусыһы булып башлаған.1976 йылдың 1 авгусынан тәрбиә эше буйынса директор урынбаҫары һәм башҡорт теле уҡытыусыһы.1984 йылдан1987 йылға тиклем «Ағиҙел» колхозының
Мәктәп 3 йыл рәттән яңы уҡыу йылына әҙерлек буйынса алдынғы урынға сыға, етештергән сувенирҙарын рекламалау аша, райондан ситтә лә һатып, табыш алыуға өлгәшә һәм кабинеттарҙы йыһазландырыуға, уҡыусыларға кәрәк-яраҡ әйберҙәр алына.
1992—2023 йылдарҙа эшләгән уҡытыусылар
●Газина Рәфисә
Суджилка
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Бирҙәш
Һылтанмалар
Бердяш (река)
Бредихин Фёдор Александрович
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
Бредихин тикшеренеүҙәре астрономияның бөтә төп тармаҡтарын тиерлек үҙ эсенә ала. Иҫ киткес теүәллек менән ул меридиан түңәрәгендә ҙур булмаған планеталарҙың рефрактор микрометры торошон күҙәтә. Микрометрик винттың хаталарын һәм күҙәтеүсенең шәхси хаталарын тикшерә.
Телмәр өнө
Үҙенсәлектәре буйынса телмәр өндәре өс яҡтан тасуирлана:
Телмәр өндәренең акустик классификацияһы
Акустик  ҡараштан телмәр өнө  һығылмалы мөхиттең билдәле спектрға, интенсивлыҡҡа һәм диапазонға эйә тирбәлеүҙәре  булып  тора (тәүҙә — телмәр аппаратының, шунан — һауаның, аҙаҡ — ҡолаҡ ярыһының).
Оло Аҙаклы
Оло Аҙаклы — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Һүрәм йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Алешкин (Фёдоровка районы)
Алешкин (Алёшкино) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 240 кеше. Почта индексы — 453284, ОКАТО коды — 80254817002.
Оло Саришлы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Моисеенко Евсей Евсеевич
Биографияһы һәм ижады
Пейзаж, натюрморт оҫтаһы. Рәссамға билдәлелекте Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғышы темаларына «Красные пришли»(1961), «Матери, сёстры» (1967), «Черешня» (1969), «Победа» (1972), «9 Мая» (1975) станок картиналары килтерә. Был эштәрҙә ул һуғыш темаһын фәлсәфәүи яҡтан яңынан үҙгәртеп ҡарай
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— Ленин ордены (1986)
— Ленин премияһы (1974) — «Годы боевые» картиналар циклы өсөн («Красные пришли», «Товарищи», «Черешня», «Победа»)
— СССР АХ мөхбир ағзаһы (1962
Баҙаров Фәрүәз Ямали улы
Хәтер
Баҙаров Фәрүәз Ямали улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаһының 8-се томына һәм Миәкә районы Тамъян Таймаҫ ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған таҡтаташтағы исемлеккә теркәлгән.
Олтуш
Тарих
1783 йылда Спас-Преображенск сиркәүе төҙөлә, ул беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған.
Голенкин Михаил Ильич
Биографияһы
1891 йылдан — приват-доцент;  1892 йылда Петербург ботаника баҡсаһында  тикшеренеүҙәр үткәрә; 1893—1894 йылдарҙа сит илдә командировкала — Мюнхенда Геббелдә, Боннда Э.Страсбургерҙа, Женевала Р. Шодта, Парижда Ф. ван Тигемда, шулай уҡ Неаполитан зоология станцияһында була. 1896 йылда «Материалы для характеристики соцветий крапивоцветных» темаһына диссертация яҡлап, ботаника магистры дәрәжәһен ала һәм ботаника буйынса лекциялар уҡый башлай. Горожанкиндың ассистенты сифатында студенттар менән үҫемлектәр анатомияһы буйынса практик дәрестәр алып бара. 1904 йылда «Морфологические и экспериментальные исследования над печёночниками» темаһына диссертация яҡлап, доктор дәрәжәһен ала.
М. И.Голенкин хөрмәтенә үҫемлектерҙәң бер нисә төрө һәм төрсәһе аталған.
Ахромеев Сергей Фёдорович
СССР Ҡораллы Көстәре Генераль штабы начальнигы — СССР оборона министрының беренсе урынбаҫары (1984—1988).
Махаев Михаил Иванович
Биографияһы
Михаил Иванович Махаев Санкт-Петербург юғары булмаған санлы рухани ғаиләһендә тыуған. 11 йәшендә Фәндәр академияһына бирелә, унда математика һәм геометрия уҡый. 1731 йылда Академия янында ойошторолған Калмыков оҫтаханаһына бирелә, унда топография нигеҙҙәре менән таныша. 1736 йылда башҡа уҡыусылар менән бергә акварель һәм тушь ярҙамында гравюраларҙа күрһәтеү өсөн Петр Кунсткамера әйберҙәрен башҡарыу бурысын ала. Был эш рәссамдың тәбиғи белем, география буйынса белемен байыта, сәнғәт әҫәрен күрергә мөмкинлек бирә (шул иҫәптән, Алексей һәм Иван Зубовтар гравюраһын).
Пейзаж һәм перспектива
Махаев теге йәки был бинаны теүәл бирә, уны фотографик аныҡлыҡ менән тиерлек билдәләй. Йыш ҡына рәссам архитектура проекттары менән эшләй, улар буйынса әле төҙөлмәгән йәки төҙөлөп бөтмәгән биналарҙың фасадын эшләй.
Һуңғы йылдары
Рәссам Васильевский утрауындағы Благовещен сиркәүе янындағы зыяратта ерләнә
Скребнев Юрий Максимович
Биографияһы
1972 йылдан алып Н. А. Добролюбов исемендәге Горький дәүләт педагогика сит ил телдәре институтында инглиз филологияһы кафедраһында профессор булып эшләй башлай, Түбәнге Новгород лингвистик мәктәбе нигеҙендә төҙөлгән аспирантура етәксеһе.
Петров Василий Иванович (маршал)
Биографияһы
Армияла 1939 йылдың 22 ноябренән, полк мәктәбендә хеҙмәт итә.
Жмеринка районы
Административ ҡоролошо
Советтар һаны:
Тораҡ пункттары
Браилов (Браїлів) — ҡала тибындағы ҡасаба, Браилов ҡасаба советы үҙәге (Сёмаки, ҡасабалар Браилов һәм Владимировка). Халҡы: 5 180 чел. XV быуатта нигеҙ һалынған. XVIII быуаттағы монастырь һаҡланып ҡалған. 1878—1880 йылдарҙа Браилоҡа бер нисә тапҡыр П. И. Чайковский килеп китә. Бында ул бер нисә әҫәрен ижад итә. Туғандар ҡәберлегендә Бөйөк ватан һуғышында һәләк булған 249 яугир ерләнгән, һәйкәл ҡуйылған.
Демидовка (Демидівка) — Демидов ауыл советы үҙәге (Могилёвка). Халҡы: 940 кеше (2001) XVII быуатта телгә алына. 1924 йылдың 1 майында районда тәүге гидроэлектростанция асыла.
Куриловцы (Курилівці) — Куриловцы ауыл советы үҙәге (Новоселица, Василевка ҡасабаһы). Халҡы: 414 кеше (2001)
Станиславчик (Станіславчик) — Станиславчик ауыл советы үҙәге (Травневое ҡасабаһы). Халҡы: 2813 кеше (2001) XVI быуатта ауыл Юшков атамаһы менән йөрөтөлә.татарҙар һәм шляхтичтар һөжүмдәре арҡаһында юҡҡа сығарыла, XVII быуат башында Чачарин ултырағы барлыҡҡа килә. XVI быуаттың икенсе яртыһынан ауылға поляк магнаттары Замойскийҙар һәм Тышкевичтар, артабан, Рәсәй менән ҡушылғас, губернатор А. Бахметьев хужа була. Станиславчик ҡаласыҡҡа әүерелә.
Тәбиғәт шарттары
Файҙалы ҡаҙылмаларҙан химия һәм шәкәр сәнәғәте өсөн гранит, эзбизташ; эзбизды яндырыу өсөн эзбизташ; төҙөлөш ҡомо, кирбес сеймалы етештерелә. Ятҡылыҡтарҙан дүртәүһе генә эшкәртелә, ҡалғандары — резервта. Подолье ҡалҡыулығы сиктәрендә урынлашҡан. Район рельефы — көнсығышҡа һәм көньяҡ-көнсығышҡа табан һөҙәклекле тулҡынлы тигеҙлек. Ыҙан системаһының булыуы рельефтың һыу-эрозия характерын билдәләй, әммә был, үҙ сиратында, ауыл хужалығы техникаһын ҡулланырға мөмкинлек бирә.
Хужалығы
Предприятиелар
Милләт составы
2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы тел буйынса халыҡ составы :
Шәхестәр
• Владимир (Вийтишин) (1959) — Украин Грек-Католик Сиркәүенең архиепископы һәм митрополиты;
Байымов Нурмөхәмәт Ислам улы
Байымов Нурмөхәмәт Ислам улы (Баимов Нурмухамет Исламович) (октябрь 1910 йыл — 12 июль 1992 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы яугиры. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) кавалеры.
Зверев Арсений Григорьевич
Биографияһы
1924 йылдан — Мәскәү губерна финанс бүлеге агенты
1-се, 2-се, 4-се, 5-се саҡырылыш СССР Юғары Советы. депутаты. КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1939—1961),
Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнә.
Талипов Нәжип Талип улы
Хәрби юлы
Ҡыҙыл Армия сафына Мишкә районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Данлыҡлы 112-се һанлы башҡорт кавалерия дивизияһына эләгә. Ул 60-сы ҡылыссылар гвардия кавалерия полкында хеҙмәт итә. 1943 йылдың февралендә Украинаның Луганск өлкәһе Юлино Ворошиловград станцияһы (хәҙерге Днепропетровск өлкәһе) янында рейдта ҡатнаша. Был рейд та күп кенә ҡыҙылармеецтар хәбәрһеҙ юғала. Улар араһында Талипов Нәжип Талип улы ла була. Башҡорт кавалерия дивизияһын ойоштороусы, уның командиры Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улы ла ошо ҡаты бәрелештә һәләк була. 1943 йылдың 23 февраленән хәбәрһеҙ юғалғандар исемлегенә индерелә.
Каллиопа
Каллио́па (бор. грек Καλλιόπη «һүҙгә маһир, телгә оҫта») боронғо грек мифологияһы — эпик шиғриәт, фән һәм философия музаһы. Диодор этимологияһы буйынса, исемен матур һүҙҙе ( һәм ) тантаналы иғлан итеүҙән алған.
Төньяҡ полюс
1900 йылға тиклем
Кук менән Пириҙың ҡаҙаныштарына шикләнеү Роальд Амундсенды 1911 йыл да Көньяҡ ҡотоп ҡа экспедицияһында компас, секстанттар һәм теодолиттар менән ҡоралланған етди күҙәтеүҙәр үткәргән дүрт профессиональ штурман алырға мәжбүр итә.
Тижәниә
Эпонимы
1781—1782 йылдарҙа ул Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙән бойондороҡһоҙ тәриҡәтен булдырырға рөхсәт — «нәсихәт» алғанын белдереп, үҙенең дәғүәтен башлай. 1789 йылда ул үҙенең эйәрсендәре менән бергә Фәскә күсеп килеп, унда вафатына тиклем йәшәй. Урындағы халыҡтың һәм башҡа суфый берләшмәләренең насар мөнәсәбәтенә дусар була, әммә нығынып китә ала, зәүиә төҙөй. Унан тәриҡәттең йоғонтоһо Мәғрибтең башҡа төбәктәренә лә тарала. Үҙенең вариҫы итеп Тижәни Али әт-Тәмәсиниҙе тәғәйенләй, әммә күп йыллыҡ көрәштән һуң етәкселекте әт-Тижәниҙең ике улы үҙ ҡулына ала.
Төньяҡ полюс
1940—2000 йылдар
Бер йылдан һуң, 1949 йылдың 9 майында, ике совет ғалимы Виталий Волович һәм Андрей Медведев Төньяҡ ҡотопҡа беренсе парашют менән һикерә. 1958 йылдың 3 авгусында «Nautilus» (АҠШ) атом һыу аҫты кәмәһе Төньяҡ ҡотопҡа (һыу аҫтынан) барып еткән беренсе карап була. Тағы ла бер америка атом һыу аҫты кәмәһе — «Skate» 1959 йылдың 17 мартында полюста боҙҙо ватып йөҙөп сыға һәм Төньяҡ полюста һыу өҫтөндә беренсе карап була. 1962 йылдың 17 июлендә совет атом һыу аҫты кәмәһе «Ленин комсомолы» төньяҡ ҡотопҡа барып еткән беренсе совет һыу аҫты кәмәһе була.
Ималов Ғәйфи Ғәлиәхмәт улы
Ималов Ғәйфи Ғәлиәхмәт улы (1908 йыл — 4 август 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы.
Төньяҡ полюс
Көн һәм төн
Төньяҡ ҡотопта поляр көн яҡынса 186 көн һәм 10 сәғәт дауам итә, яҡынса 18 марттан 26 сентябргә тиклем, әммә ысынында яҡтылыҡтың рефрацияһы (һыныу) арҡаһында көн яҡынса 193 көн дауам итә. Поляр төн 178 көн 14 сәғәт дауам итә, әммә, ысынында иһә, яҡтылыҡтың шул уҡ һыныуы арҡаһында яҡынса 172 көн дауам итә. Көн тигеҙләнеше алдынан (20 йәки 21 март) Ҡояш офоҡтан ҡалҡып сыға, артабан өс ай дауамында көн һайын юғарыраҡ күтәрелә, йәйге ҡояш ҡалҡыулығында иң бейек нөктәһенә етә (20 йәки 21 июнь). Артабанғы өс айҙа Ҡояш көҙгө тигеҙләнештән һуң (22 йәки 23 сентябрь) офоҡ сиктәренән сыҡҡансы төшә. Көндөҙ Ҡояш күк йөҙө буйлап горизонталь түңәрәктәр буйлап, һөҙәк спиралдә йөрөй. Ҡояш ҡалҡҡанға тиклем 15-16 көн дауамында һәм ҡояш байығандан һуң аҡ төндәр күҙәтелә. Төньяҡ ҡотопта көн менән төн уның күсәре тирәләй түгел, ә Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеүе менән генә алмаштырыла.
Сапсал
Этимологияһы
Боронғо төрки суб (һыу) һәм сал (башҡорт һүҙе, тармаҡ мәғәнәһендә) һүҙҙәренән барлыҡҡа килеүе ихтимал.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Бассейн коды — 12.01.00.005
Әҙәбиәт
(в пер.)
Әтәс (Фёдоровка районы)
Тарихы
Әтәс — Тәтегәс түбәһе ҡабул иткән ерһеҙ башҡорттар һәм яһаҡ татарҙары ауылы. V рәүиз документтарында унда 8 башҡорт ихатаһы (25 кеше) һәм 4 татар ихатаһы (20 кеше) булған бәләкәй генә ауыл булараҡ теркәлә. 21 йылдан унда 45 башҡорт, 60 мещан, 8 сауҙагәр, 60 татар йәшәгән. Бөтәһе лә — 1802 йылда үҙ ерҙәрен рәсмиләштергән Тәтегәс түбәһе керҙәштәре.
Ситдиҡов Хәмиҙулла Ситдиҡ улы
Биографияһы
1985 йылдың 23 декабрендә Ситдиҡов Хәмиҙулла Ситдиҡ улы юбилейлы II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
Ельжирган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Сибәғәтов Вәли Сибәғәт улы
Биографияһы
Икенсе Ҡыҙыл Йондоҙ орденын һуғышта күрһәткән батырлығы өсөн ала. Фашистар армияһы снайперы уты аҫтында бер нисә элемтә өҙөлөшөн табып ала, элемтәләге етешһеҙлектәрҙе бөтөрөп, снайперҙың тылдағы позицияһын уҙа, уның менән ҡул һуғышына инә, шунан һуң уны әсирлеккә ала һәм команда пунктына алып килә. Был уңайҙан Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була
Белый Виктор Аркадьевич
Биографияһы
1929 йылда П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү консерваторияһын композиция класы буйынса тамамлай (уҡытыусылары Г. Э. Конюс, Н. Я. Мясковский һәм Н. С. Жиляев була). Проколл (1925—1929) һәм РАПМ (1929—1932) ағзаһы. 1931 йылда — «За пролетарскую музыку» журналы мөхәррире. Л. Н. Лебединский һәм М. В. Коваль менән бергә 1920-се йылдар аҙағы—1930-сы йылдар башында А. В. Мосоловты, башҡа совет авангардистарын һәм уларҙың «юлдаштарын» эҙәрләүҙәр башында тора. Белый Д. Д. Шостаковичҡа ҡаршы ла киҫкен фекерҙәр әйткеләй. Мәҫәлән: "Леди Макбет"та буталсыҡлыҡ һәм конструкция артыҡлыҡтары, «Светлый ручей»ҙа музыканың ҡысҡырыныуға ҡоролған фәҡирлеге бер үк төрлө ысынбарлыҡтың боҙоп күрһәтелгән образын бирә.
Ғаиләһе
Ҡатыны — музыка белгесе В. П. Россихина. Улдары — физик Виктор Викторович Белый (балалар яҙыусыһы С. Л. Прокофьеваға өйләнә); математик Глеб Викторович Россихин.
Брянцев Александр Александрович
Биографияһы
Александр Александрович Брянцев 1883 йылдың 2 (14) апрелендә Санкт-Петербург ҡалаһында чиновник ғаиләһендә тыуған.
1902 йылда 2-се Санкт-Петербург гимназияһын, 1908 йылда Император Санкт-Петербург университетының тарих-филология факультетын тамамлай
Поль Сезанн
Шәхес
Сезаннға, күрәһең, ҡурҡыу һәм ҡурҡыу кисереше хас булған, һәм уның тотороҡһоҙ характеры рәссам булыуҙа ҡотолоу урыны тапҡан. Бәлки, тап ошо хәл Сезандың картиналар өҫтөндә фанаттарса эшенең төп сәбәбе булғандыр. Шикләнеүсән һәм кеше менән бик аралашмаусан Сезанн, ижад процессында көслө, бөтөн кешегә әйләнгән.
Тәнҡит һәм эйәреүселәр
«Иң бөйөк упрямец Экс» һынлы сәнғәтен замандаштары аңлай алмай һәм баһаламай. Бына һуңғы йылдарҙа матбуғатта 1906 йылдағы күргәҙмәһенә хас фекерҙәр: «„Бер ҡатлы ташсы“, сәйер һәм ҡырағай һүрәттәр тыуҙырыусы, тәбиғәтте хаталы биреүсе…тулы түгел талант, уларҙың картиналары тамамланмаған, эскиз хәлендә; ҡайһы яҙыусылар парадоксы һәм сауҙагәрҙәрҙең махинациялары арҡаһында бөйөк кеше һәм мәктәп башлығы булып киткән… Һуңғы ун биш йылда уның исеме сәнғәттең иң иҫтәлекле әкәмәттәре менән бәйле». Хатта рәссамдың дуҫтары ла , — уның һынлы сәнғәте «бөкөрө» һәм «оҫһоҙ», тигән.
Болгарҙар
Дингә ышаныусыларҙың төп өлөшө — православие динендәгеләр, шулай уҡ мосолмандар, католиктар һәм протестанттар бар (ҡара: Рәсәйҙә болгарҙар), Ҡаҙағстанда, АҠШ-та, Канадала, Австралияла һ. б. илдәрҙә лә бар. Дөйөм һаны 7 млн тирәһе.
Глинка Сергей Фёдорович
Биографияһы
1883 йылдың 1 февраленән 1886 йылдың ғинуарына тиклем Санкт-Петербург университетының минералогия кабинеты консерваторы итеп һайлана.
1921 йылдан Минералогия ғәмәли институтында эшләй.
Пуй-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Инәк (Оло Эйек ҡушылдығы)
Инәк буйында «Ҡыҙыл Таш» Дәүләт геология һәм ботаника тәбиғәт ҡомартҡыһы урынлашҡан. Ул Ҡыҙылташ ауылы янында Күгәрсен урман хужалығының биләмәһендә 15 гектар ерҙе биләй. Известковые скалы высотой 60-80 м бейеклектәге эзбизташтарҙан торған ҡаялар аҫтында Инәк йылғаһы аға. Ҡаялар лишайниктар менән ҡаплаған, түбәләрендә таштар өҫтөндә имән ағастары үҫә- обширные участки каменистых дубняков.Тау итәгенән урғылып көслө ер аҫты йылғаһы килеп сыға ла, кире Инәккә ҡушылып юғала. Был һыуҙа шишмә бағыры (бағрыһы) ятыулай.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (Яйыҡ) (бассейндың Рәсәй өлөшө).
Ростов зоология паркы
Ростов зоология паркы хайуандарҙың һирәк осрай торған һәм юҡҡа сығып барған төрҙәрен һаҡлау буйынса 38 программала ҡатнаша. Шулай уҡ ISIS — хайуандарҙың төрҙәре тураһында Халыҡ-ара мәғлүмәт системаһы ағзаһы. Парк зонаһының иркен булыуы зоопарктың мөһим үҙенсәлеге булып тора. Шуға күрә лә парк ҡала халҡының популяр, яратҡан ял итеү урынына әйләнгән.
Тарихы
1930 йылда зоопаркта экзотик хайуандар: фил, арыҫлан, юлбарыҫ, пума, ҡаплан, крокодил, диңгеҙ бесәйе, питон, маймылдар, тутыйғоштар, ламалар, дөйәғоштар барлыҡҡа килә. Был хайуандар ул ваҡытта Ростовтағы Театр майҙанында гастролдә йөрөгән шәхси зверинец Анатолий Филатовтың һалым бурыстары иҫәбенә конфискацияланған булалар.
Балыҡлы
Тарихы
Балыҡлы — ерһеҙ башҡорттарҙың этник яҡтан ҡатнаш тораҡ пункты. 1834 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа Ҡарғалынан (Сеидовский пасад ) аҫаба башҡорт ҡатламына ингән 205 Ҡаҙан татары йәшәгән Балыҡлы ауылы айырым теркәлә. Улар, башҡорттарҙан ер һатып алыу тураһындағы 1751 йылғы килешеүе нигеҙендә, был ауылға килеп төпләнгән була. 1795 йылғы V рәүиз материалдарында 65 ихатала 488 башҡорт, 21 ихатала 141 яһаҡ татары, 1 ихатала 4 служивый татар йәшәүе күренә. Һуңынан Сәйет биҫтәһенән мещандар һәм сауҙагәрҙәр килеп ултыра. Шул уҡ халыҡ иҫәбен алыуҙа Юрматы улусы Тәтегәс түбәһенең 22 йорто составында 319 башҡорт (147 ир-егет һәм 172 ҡатын-ҡыҙ) йәшәгән Балыҡлы ауылы айырым теркәлә. Был ауылдың 6 ир-егетенең икешәр ҡатын менән йәшәүе лә билдәләнә. Башҡорттар 13 ихатала йәшәй. 1850 йылғы рәүиз материалдарында 17 ихатала 385 (186 ир-егет һәм 199 ҡатын-ҡыҙ) башҡорт күрһәтелә. Яһаҡ татарҙарынан торған дәүләт крәҫтиәндәре төркөмө (153) айырым иҫәпкә алына.
Ростов дәүләт ҡурсаҡ театры
Театрҙың тарихы
Ростов дәүләт ҡурсаҡ театры илдәге иң боронғо ҡурсаҡ театрҙарының береһе. Уның тарихы XX быуаттың 20-се йылдарында уҡ балалар өсөн эшләй башлаған ҡурсаҡсылар төркөмөнән башлана. Улар араһында М. Кушнаренко, Н. Смирнова, А. Дора һәм башҡалар була. Ҡурсаҡсылар шул тиклем уңышлы, илһамланып һәм талантлы уйнай, хатта Азов-Ҡара диңгеҙ комсомол край комитеты ҡурсаҡ театры төҙөргә ҡарар итә. Тәү башлап ҡурсаҡ театры тамашасылар өсөн ишеген 1935 йылда аса. Был театрҙың спектаклдәрендә Дон крайы халҡының бер нисә быуыны үҫә. Өлкәнәйгәс, үҙҙәренең баласаҡ театрына балаларын һәм ейәндәрен алып килә.
Александровка (Ҡариҙел районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Соин Сергей Викторович
«Салауат Юлаев» (2015—2017)
2015 йылдың 28 май көнөндә Сергей Соин Өфөнән «Салауат Юлаев» менән ике йыллыҡ килешеү төҙөй. Миҙгел алдынан команданың капитанының ассистенты тип ҡуйыла. Яңы командаһы өсөн тәүге уйынды ул Түбәнге Новгород өлкәһе губернаторы кубогында үткәрә. Икенсе рәсми уйынында ул тәүге шайбаһын керетә. 21 октябрҙә уға дүрт уйын дауамындағы дисквалификация бирәләр. Был даими миҙгелдә ул 47 уйында 12 (5+7) мәрәй йыя. Ә плей-оффта команда менән конференция финалына етә һәм КХЛ чемпионатының бронза миҙалдарын еңә.
Калмычиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нуленсе километр (Өфө)
Тарихы
Тантана барышында «Нуленсе километр»ҙан Мәскәү һәм алыҫ сит илгә (Нигерияға һәм Һиндостанға) хаттар һәм посылкалар ебәрелә. Ебәрелгән хат һам посылкаларҙың почта маркаһына махсус һәм Өфө почтамты һүрәтләнгән штемпель баҫыла.