cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Скилла (мифология)
Одиссеяла Хариба боғаҙҙа, Скилланың урыны булып хеҙмәт иткән икенсе ҡаянан уҡ осоу алыҫлығында урынлашҡан ҡая аҫтында тереклек итеүсе диңгеҙ илаһы (δία Χάρυβδις) итеп һүрәтләнә.
Гомерҙың тасуирламаһы
Ясон Одиссей кеүек үк, Фетиданың ярҙамы арҡаһында, үҙенең юлдаштары менән Харибданы бәхетле үтеп китә ; Эней, шулай уҡ Скилла һәм Харибда араһында булған юлды үтергә кәрәк булғанда, хәүефле урынды урап үтеүҙе хуп күрә.
Әҙәбиәттә һәм сәнғәттә
1875 йылда асылған астероид (155) Сцилла Скилла хөрмәтенә аталған.
Ишдәүләт
Ревизия материалдары
1850 йылда Ишдәүләт ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Стокгольм
Ҡала исеме
Стокгольм исемен stock — бағана, свая, holme — утрау, «свая менән нығытылған утрау» йәки «бағанала утрау» тип тәржемә итергә мөмкин. Икенсе этимология буйынса, исем stack — диңгеҙ ҡултығы, йәғни «диңгеҙ ҡултығындағы утрау» һүҙенән алынған.
Транспорт
1950 йылдан ҡалала дөйөм оҙонлоғо 105,7 км булған өс линияла 100 станция иҫәпләнгән метрополитен эшләй.
Ҡалала үҙ-ара бәйләнмәгән трамвай линияһы һәм ҡала яны өс тимер юл транспорт системаһы, уларҙың береһе тар колеялы (891 мм) бар. Шуныһы ҡыҙыҡлы: бөтә транспорт маршрутының дөйөм рельсовый нумерацияһы бар (7, 12, 21, 22 — трамвай; 10, 11, 13, 14, 17-19 — метро; 25-29, 35-37 — тимер юл маршруттары). Бынан тыш, автобустар һәм йылға транспорты эшләй.
Архитектура
1930 йылдарҙа Гуннар Асплундтың новаторлыҡ проектттары буйынса төҙөү Стокгольм йәмәғәт китапханаһы һәм Урман зыяраты булдырыла. Һәр швед китапхана хеҙмәттәре менән абсолют бушлай файҙалана ала. Зыярат урманы — швед баш ҡалаһы сиктәрендә урынлашҡан Бөтә донъя мираҫының берҙән-бер ҡомартҡыһы.
Грета Тунберг
Биографияһы
2018 йылдың ноябрендә TEDx конференцияһында Грета, климат үҙгәреүе тураһында беренсе тапҡыр 8 йәшендә ишетеүен, әммә ни өсөн бер кем дә бының өсөн бер нәмә лә эшләмәүен аңламауын белдерә.
2018 йылдың майында Грета Тунберг Svenska Dagbladet швед гәзите ойошторған климат тураһындағы мәҡәләләр конкурсы еңеүселәренең береһе була. Уның мәҡәләһе гәзиттә баҫылғандан һуң Dalsland Fossilfritt экология ойошмаһы активисы Бу Торен бәйләнешкә сыға (Bo Thorén). Тунберг уларҙың бер нисә осрашыуында ҡатнаша һәм уларҙың береһендә Торен мәктәп уҡыусыларының климат үҙгәреүенә ҡаршы баш күтәрә алыр ине, тигән фекер әйтә. Тунберг белдереүенсә, идея Флорида штаты мәктәптәрендә атыштарҙың йышайыуы сәбәпле, Америка уҡыусыларының забастовкаларына нигеҙләнә. Ул башҡа йәштәрҙе был сарала ҡатнашырға өгөтләй, әммә береһен дә ҡыҙыҙҡһындыра алмай, шуға күрә яңғыҙы ғына ҡаршылыҡ акцияһы башлай. Швециялағы үҙенең мәктәп забастовкаһы хаҡында Тунберг: «Әгәр ҙә ҡаршылыҡ күрһәтмәһәм, эстән үлгәндәй булам», — ти.
Экологик әүҙемлек
Грета бөтә донъя буйынса кешеләрҙе «мәктәп забастовкаларына» илһамландыра. Уның асылы — йома көн дәрестәр урынына балалар урамға сығып, сәйәсмәндәрҙең һәм йәмәғәтселектең иғтибарын климат көрсөгөнә йәлеп итергә тырыша.
2018 йылдың декабрендә һәм 2019 йылдың майында Грета БМО-ның генераль секретары Антониу Гуттерреш менән осраша һәм ул забастовкаларҙы хуплап: «Минең быуын климаттың драмтик үҙгәрешен еңә алманы. Йәштәр быны тоя. Уларҙың асыулы булыуына аптырайһы түгел», — ти.
2019 йылдың 21 февралендә Европа социаль-иҡтисади комитеты конференцияһында сығыш яһай.
Эшмәкәрлегенә баһа
Contrepoints француз либертариан баҫмаһынан Дрие Годефреди Гретаның нефть тармағы вәкиләде адресына ғәйеп ташлауына бәйле,15 йәшлек тәнҡитле аңы үҫешмәгән баланың асыҡтан-асыҡ кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт тураһында фекер йөрөтөүен шик аҫтана ала.
Черногорияла ислам
XXI быуат
2011 йылда Черногория Мосолмандары берекмәһе менән хөкүмәт ҡул ҡуйған Беркетмәгә ярашлы Ислам диненә рәсми дин статусы бирелә. Был Беркетмәгә ҡул ҡуйыуға өлгәшкән Черногория Мосолмандары берекмәһе башлығы Рифат Фейзич, килешеү мосолмандарға киң мөмкинлектәр аса, тип белдерә.
Эскәре шәһәр
Эскәре шәһәрҙең иң күренекле архитектура ҡомартҡыларынан -  Ҡыҙ ҡәлғәһе (Ҡыҙ башняһы) һәм Ширваншаһтар һарайы. Уларҙан тыш биләмәлә тиҫтәләрсә тарихи ҡомартҡылар һаҡлана - мәсеттәр, каруанһарайҙар, мунсалар, торлаҡ йорттар, музейҙар, вәкиллектәр, ҡунаҡханалар, сауҙа йорттары, кафе һәм ресторандар.
Баштағы тарихы
Баҡы ҡәлғә һәм ур (әйләнә соҡор) менән уратылған боронғо ҡалаларға оҡшаш булып барлыҡҡа килгән. Археологик йәһәттән ныҡлы өйрәнелмәгәнгә кңрә, ҡаланың килеп сығыу ваҡытын теүәл әйтеп булмай. Нефть, диңгеҙ буйында яйлы урын, тәбиғи  гавань үҙенә ылыҡтырғандыр. Б.э.т. III—I быуатҡа ҡараған кувшин, керамика һауыт ярсыҡтары, тимер уҡ башағы, тимер осоро балсыҡ статуэтка, антик осорға ҡараған колонна нигеҙҙәре Баҡының Эскәре шәһәре антик осорға ҡарай тип һығымта яһарға мөмкинлек бирә. I быуатта Баҡы уҡ  был ҙур балмаған портлы ҡала булған инде.
Урта быуаттар башында
Әл-Мүҡәддәси X быуаттағы Баҡы тураһында төбәктең берҙән-бер диңгеҙ гаване тип телгә ала. VIII — IX быуаттарҙа ла   Баҡы ҡеүәтле сауҙа үҙәге булып һаналмаған. X быуат ахырына ғәрәптәр ҡаланы инде әһәмиәтле порт тип телгә ала. Ҡала убала ҡәлғә менән уратып алынған булған. арабские авторы отмечали город, как уже значительный порт. Сам расположенный на холме город был окружён крепостной стеной. Слой средневекового города, выявленный у юго-восточного фасада дворца Ширваншаһтар һарайы янында табылған урта быуат ҡатламы VIII быуатҡа ҡарай. Эскәре шәһәрҙең төрлө урындарындағы табылдыҡтар VIII быуаттан алда ла йәшәүҙәрен күрһәтә. Ер өҫтөндә иһә ул осорға ҡараған архитектура ҡомартҡылары һаҡланмаған.
Ширваншаһтар осоро
XV быуат башынан XVI быуатҡа тиклем ил мит ил илбаҫарҙарынан арына һәм йөҙ йыл эсендә  Ширван бойондороҡһоҙ дәүләткә әйләнә. 1465 йылға тиклем идара иткән Хәлилуллаһ Уллаһ I  бойондороҡһоҙлоҡ тота, Аҡһаҡ Тимерҙең бүләсәре менән никахлана, уларҙы яҡлаша. Хәлилуллаһ Уллаһ Ширван ҡалаларында, бигерәк тә баш ҡалаға әйләнгән  Баҡыла бик күп төҙөттөрә. Уның заманында Ширваншаһтар һарайы, каруанһарайҙар һәм күперҙәр төҙөлә.
Эскәре шәһәр урамдары
Ҡәлғәләге мәхәлләләрҙең халыҡ телендәге ҡушаматтары булған - агшалварлылар ( аҡ салбар кейеп йөрөгән диңгеҙселәр тоҡомонан), гямичиляр («кәмәселәр»), арабачылар («күсерҙәр»), хамамчылар («мунсасылар»), сеидляр (Мөхәммәт (Пәйғәмбәр) тоҡомдары), джухуд-зейналлылар (йәһүд зейналлыар) һәм башҡалар.
Бөгөн дә, урта быуаттарҙағы кеүек үк, Эскәре шәһәрҙең төп өс урамы бар — Бөйөк Ҡәлғә, Кесе Ҡәлғә (халыҡта - Һарай юлы) һәм Асаф- Зейналлы- (халыҡта Манаралы йәки Каруан юлы ).
Шегурчинка
Шегурчинка — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Шешма йылғаһының һул ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Суходол күле
Тарихы
XIX быуат башына тиклем Суванто күле Ладога күленә түгел, ә  Вуоксаға ағып төшә, Ладога күле менән уның араһында бик үк киң булмаған урман баҫҡан  ҡомло теҙмә ята. Күлдең көнсығыш ситенән Выборгтан алып Корелаға (Приозерск) тиклем Вуокса юлы ята. Борон кешеләр күлдәр араһындағы муйын аша ҡоро ер участкаһы иҫәбенә юлды ҡыҫҡартырға теләгәндәр. Күрәһең, ошо муйын аша бер күлдән икенсеһенә караптарҙы ҡоро участка ярҙамында күсерә башлағандар. XVI быуат иҫәп китабынан был урында 400—450 кеше халҡы менән Волочёк Сванский (Сувантский) ҡалаһы урынлашҡан икәнлеге билдәле. Унда 55 ихата булған, уларҙың 26 ихатаһы сауҙа кешеләренә ҡараған. Тимәк, ҡоро юл участкаһы менән күп караптар файҙаланған. Тәүҙә Волочек Валаам монастырының милке булған. Һуңынан Мәскәү кенәздәре уны һатып алған.
Красноуфимск округы
Тарих
2006 йылдың 1 ғинуарында Красноуфимск округы тип үҙгәртелә.
Ельцина Наина Иосифовна
Наи́на (Анастаси́я) Ио́сифовна Е́льцина (ҡыҙ фамилияһы Гирина; 1932 йылдың 14 мартында тыуған, Титовка, Урта Волга крайы (хәҙерге Ырымбур өлкәһе), РСФСР, СССР) — Рәсәйҙең 1-се президенты Борис Ельциндың тормош иптәше, 1991-1999 йылдарҙа Рәсәйҙә беренсе леди.
Ҙ
{| align=right cell-padding=11px Ҙҙ [ҙэ] — Башҡорт алфавитының етенсе хәрефе.
Үрге Тыхта
Үрге Тыхта — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ускат йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Миңеште ауыл Советы (Дүртөйлө районы)
Географик урыны
2008 йылға Борай районы, Әңгәсәк ауыл Советы, Миәҙәк ауыл Советы, Яңы Кәңгеш ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш була, ("Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы "Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы « Законы (ред. от 19.11.2008)»).).
Türkvizyon-2017
Форматы
Конкурс ярымфинал һәм финалдан тора. Ярымфиналда ҡатнашыусы илдәрҙең 12-һе генә конкурстың финалында еңеүгә дәғүә итәсәк. Конкурста еңгән йырсы алтын статуэтка һәм аҡсалата премия ота. Икенсе һәм өсөнсө урынды алыусылар ҙа аҡсалата премия ала.
Краснов Сергей Борисович
Күргәҙмәләре
«Рәсәй йәшлеге», Бөтә Рәсәй күргәҙмәһе, Мәскәү, 1976.
«Хеҙмәткә дан», Бөтә Союз рәссамдар күргәҙмәһе, Мәскәү, 1976.
СССР һәнлә сәнғәт академияһы ҡарамағында йәш рәссамдар әҫәрҙәренең Бөтә Союз күргәҙмәһе, Мәскәү, 1977.
Рәсәй Дәүләт Думаһы. Мәскәү, 2002
Бүләктәре һәм премиялары
Рәсәй сәнғәт академияһының мөхбир ағзаһы (2007).
Шаһсевәндәр
Шаһсевәндәр (شاهسون‌, Şahsevən — шаһты һөйөүселәр, шаһҡа тоғролар) — әзербайжандарҙың этнографик төркөмө , Ирандың төньяҡ-көнбайышында һәм Әзербайжандың Жабраил далаһында Аракс яғына ҡарай көньяҡта йәшәй. Шаһсевәндәр әрдәбил һәм мешкин төркөмдәренә бүленә. Иранда уларҙың һаны 270 мең кеше. СССР-ҙа халыҡ иҫәбен алғанда әзербайжандар һанына индерелер булғандар. Диндар шаһсевәндәр сөнни мосолмандарына ҡарай.
Татарстан Республикаһының Дәүләт гимны
Татарстан Республикаһы Дәүләт гимны 1992 йылда ҡабул ителгән. Татарстан Республикаһының Дәүләт гимны авторы – билдәле татар композиторы Рөстәм Яхин. Дәүләт гимнын ҡулланыу ҡағиҙәләре "Татарстан Республикаһының дәүләт символдары" законында күрһәтелгән.
Мариан Андерсон
Биографияһы
1958 йылда БМО-ның «ирекле ихтыяр илсеһе», 1972 йылда БМО-нан Тыныслыҡ Премияһын ала. 1960-сы йылдарҙа АҠШ-та ҡара тәнлеләрҙең гражданлыҡ хоҡуҡтары өсөн сығыш яһаған хәрәкәтте хуплай, Вашингтон Маршы барышында йырлай.
Шобдонова Ойтожихон
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1971 йыл)
Кесе Тальция
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Байрамсылау
Ғәрәптәрҙә байрамсылау
Уларҙа был йоланың килеп сығышы Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең рамаҙан айының 15-се көнөндә донъяға килгән ейәне Хәсән ибн Алиҙың тыуыуы менән бәйле. Сабыйҙың әсәһе Фатима Зәһрә төҫлө шәкәр шаҡмаҡтары таратҡан. Мөхәммәт Пәйғәмбәр балаларҙы тәмлекәстәр, финик һәм йөҙөм емештәре менән һыйлаған.
Бачата
Тарихы
Доминика Республикаһында  «түбән жанр» булараҡ бачатаға тыйыу йәшәп килә: был стилдәге йырҙар   дискотекаларҙа уйнатылмай һәм  радио аша тапшырылмай («Гуарачита радиоһы» (Radio Guarachita станцияһынан башҡа), яҙмалары пластинка магазиндарында һатылмай.
Хәҙерге заман бачатаһын башлап ебәреүсе тип Луис Диасты (Luis Díaz) атарға була. Бачата уның иғтибарын 1970-се йылдарҙа биләй, шул замандарҙа ул  доминика  фольклорын ентекле өйрәнеү менән мәшғүл була. «Конвите» (Convite) төркөмө менән бергә Диас был стилдең төрлө формалы һәм жанрлы  йырҙарын яҙып ала башлай; әммә   доминика  йәмғиәте мәҙәниәтенең мөһим өлөшө тип бачатаны 1984 йылда  ғына баһалай. 1985 йылда Диас   «Хәсрәтле Луис Диас» (Luis Díaz amargado) тигән альбом яҙҙыра, ә 1987 йылда Диас продюсерлығында йырсы Сонья Сильвестреның (Sonia Silvestre) «Вильонераның йөрәге» (Corazón de Villonera) тигән дискыһы сыға, ул яңы стилдең «беренсе ҡарлуғасы» була һәм  «необачата» (neobachata) йәки «техно-амарге» (techno-amargue) тигән атама ала. Тиҙҙән Соньа Сильвестре необачатаның популяр башҡарыусыһы булып китә, ә уның репертуарында «Мин хәрәкәтләнергә теләйем» (Yo quiero andar) тигән яңы йыр барлыҡҡа килә, уны  Луис Диас менән бачатаның икенсе реформаторы Мануэль Техада (Manuel Tejada) яҙған була (бачатаның аранжировкаһына   аккордеон менән синтезаторҙы нәҡ ул индерә,  Виктор Викторҙың (Víctor Víctor) «Минең мөхәббәтем шундай» (Así es mi amor) тигән 1993 йылда  сыҡҡан йыры ошондай йырҙар иҫәбенә инә). Әммә бачатаның хәҙерге тарихындағы иң мөһим ваҡиға тип Хуан Луис Герраның «Алһыу бачата» (Bachata rosa) тигән альбомы иҫәпләнә. 1990 йылда сыҡҡан был альбом бик ҙур уңышҡа өлгәшә һәм  Доминика Республикаһында  һаман йәшәп килгән бачатаны һанға һуҡмауҙы юҡҡа сығара; хәҙер ул хатта   доминика йәмғиәтенең иң юғары ҡатламдарында ла бик популярға әйләнә.
Хәҙер бачата Доминика  Республикаһында шул тиклем популяр, хатта бер дискотека, кисә йә  байрам да унһыҙ үтмәй. Көнбайыш стандарттарға яҡыныраҡ торған яңы бачата башҡарыусылар — Франк Рейес (Frank Reyes), Мончи һәм Александра (Monchy y Alexandra), Луис Мигель дель Амарге (Luis Miguel del Amargue), Роме́о Са́нтос (Romeo Santos) һәм башҡалар  бачатаның  Доминика  Республикаһынан ситтә лә ныҡ таралыуына булышлыҡ итә; хәҙер уны тыуған илендә генә түгел, АҠШ-та, Мексикала, Испанияла  һәм башҡа күп илдәрҙә лә тыңлайҙар.
Примаков Евгений Максимович
Яҡын Көнсығыш
Летом 1971 года Примаков в качестве аналитика под прикрытием статуса специального корреспондента ТАСС изучал политическую ситуацию в Египте, где сделал контрастирующий с мнением советского посла вывод о том, что президент Анвар Садат в противоположность своему предшественнику взял курс на сближение с США. В июле 1971 года Примаков написал предложения по перспективам советской политики на Ближнем Востоке, где осторожно рекомендовал «некоторые инициативные шаги в направлении Израиля», с которым СССР разорвал дипломатические отношения после Шестидневной войны. Эти предложения одобрил советский руководитель Леонид Брежнев, что значительно укрепило авторитет Примакова в высших эшелонах власти. Решением Политбюро ЦК КПСС от 5 августа 1971 года Примакову была поручена тайная миссия по налаживанию отношений с Израилем, которую поддержали глава КГБ Андропов и министр иностранных дел СССР Громыко, в курсе было также руководство Египта. На тот момент Примаков занимал внеиерархическую должность заместителя директора ИМЭМО АН СССР и считался «представителем общественности», что исключало протесты арабских государств, если бы информация о тайных контактах Примакова с Израилем выплыла наружу.
Сит ил эштәре министры
Дипломат Алексей Федотов Примаков был вазифала «Рәсәйҙең тышҡы сәйәсәтен һәм уның дипломатик хеҙмәтенең дәрәжәһен ҡайтарҙы» тип билдәләне.
Артабанғы сәйәси тормошо
2011 йылдың 21 февралендә РФ Сауҙа-сәнәғәт палатаһы президенты вазифаһынан отставкаға сығыуы тураһында иғлан итә. 2011 йылдың 4 мартында Сауҙа-сәнәғәт палатаһы съезында рәсми рәүештә уның президент вәкәләттәрен һалды. Сауҙа-сәнәғәт палатаһының яңы етәксеһе итеп Примаковтың урынбаҫары, Евгений Максимовичты үҙенең уҡытыусыһы тип йөрөткән Сергей Катырин һайлана.
Фәнни эшмәкәрлеге
Илебеҙҙәге алдынғы шәрҡиәтселәренең береһе, донъя иҡтисады һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр өлкәһендә, атап әйткәндә, Рәсәйҙең тышҡы сәйәсәте мәсьәләләрен комплекслы әҙерләү, халыҡ-ара конфликттар һәм көрсөктәр теорияһын һәм практикаһын өйрәнеү, донъя цивилизация процесын, глобаль проблемаларҙы, үҫешеүсе илдәрҙең социаль-иҡтисади һәм сәйәси проблемаларын тикшереү өлкәһендәге күренекле ғалим.
2008 йылдың 26 майында Евгений Примаков Рәсәй Фәндәр академияһы президиумы составына ингән.
Ғаиләһе
Әсәһе яғынан бабаһы — берҙәм Баҡы тимер юл диспансеры табибы Александр Яковлевич Примаков (1898—1938) — сәйәси золом ҡорбаны 1938 йылдың 30 апрелендә Тбилисиҙа «1934 йылдың 1 декабрендә иптәш С. М. Кировты үлтергән һәм алдағы йылдарҙа (1934-37) транспортта бактериологик диверсия үткәреү юлы менән күпләп террор әҙерләгән террористик һәм диверсион-зыян килтереү ойошмаһы ағзаһы» булараҡ, тип атылған. Икенсе бабаһы — журналист Иосиф Яковлевич Примаков, журналист, Тифлиста 1907—1908 йылдарҙа «Инородцы» тигән аҙналыҡ гәзит сығара, һуңғараҡ уны цензура яба ; «Исповедь экспроприатора» (Вести, Тифлис: Скоропечатня «Братство», 1908) китабы авторы.
Хәтер
] . -->
Кузнецова Валентина Георгиевна
Биографияһы
Валентина Георгиевна (балсыҡ, шамот, фаянс), керамик скульптуралар, вазалар, һауыттар, эшләй, монументаль биҙәк төшөрөү менән шөғөлләнә.
Шәйхлисламов Зәйнулла Ғүмәр улы
Күргәҙмәләре
Шәйхлисламов Зәйнулла Ғүмәр улы 1964 йылдан алып республика, зона, төбәк, Бөтә Рәсәй һәм сит ил күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
Шуша дәүләт тарихи-архитектура ҡурсаулығы
Тарихы. Архитектур һәм тәбиғи атрибуттары
Шуша ҡалаһы егерменсе быуат башында Ҡарабахта ҙур ҡалаларҙың береһе булып тора. 1920 йылдарҙа әзербайжан халҡы тарафынан 30 000 әрмән кешеһе үлтерелә, ҡаланың күп өлөшө юҡҡа сығарыла. Янған, емерелгән мәктәптәр, сиркәүҙәр, йорттар, килтерелгән кеше үлемдәре… Ә 1960-сы йылдарҙа бульдозерҙар менән һаҡланған нигеҙҙәрҙе лә юҡ итеп, Хрущевтың биналарын төҙөй башлайҙар. Шушадың һаҡланып килгән үҙенсәлекле тарихи мираҫының яртыһы юҡҡа сыға.
Иҫкәрмә
<references group="" responsive="1">
Ауструм ауыл Советы (Иглин районы)
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
6. Архангел районы Краснокрутовка ауыл Советының 132,6 гектарға тигеҙ булған территорияһын Иглин районы Ауструм ауыл Советы территорияһы составына индереп, Архангел районының, Архангел районы Краснокуртовка ауыл Советының, Иглин районының, Иглин районы Ауструм ауыл Советының тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы сиктәрен раҫларға.
Грязнуха (Курья ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Браузер
Браузерҙар, ғәҙәттә, бушлай таратыла. Браузер ҡулланыусыларға үҙаллы (автоном) ҡушымта йәки программа менән тәьмин итеү комплектында еткерелә. Мәҫәлән, Internet Explorer һәм Microsoft Edge браузерҙары Microsoft Windows операцион системаһы составында еткерелә; Mozilla Firefox — айырым йәки Linux дистрибутивтары составында (мәҫәлән, Ubuntu) ; Safari — Mac OS X операцион системаһы составында; Google Chrome, Opera һәм башҡа браузерҙар  төрлө операцион системаларҙың күп  варианттарында үҙаллы ҡушымта итеп еткерелә.
Антонио Сальери
Анто́нио Салье́ри (Antonio Salieri, 18 август 1750 йыл, Леньяго, Венеция республикаһы — 7 май 1825 йыл, Вена) — Италия һәм Австрия композиторы, дирижёр һәм педагог.
Италияла үткән бала сағы
1763 йылдың февралендә Сальери әсәһен юғалта; уңышһыҙ сауҙанан бөлгән атаһы 1764 йылдың ноябрендә мәрхүм була; 14 йәшлек Сальериҙы атаһының дуҫтары — Венециялағы бай аристократ Мочениго ғаиләһе — тәрбиәгә ала. Ғаилә башлығы (уның затынан Алвизе IV Мочениго Венеция республикаһының дожы була), музыка яратҡан меценат, Сальериға музыкаль белем биреүҙе хәстәрләй. Ул 1765 йылдан Изге Марк соборының хорында йырлай, билдәле композитор Дж. Б. Пешеттиҙа, тенор Ф. Пачиниҙа уҡый. Йылдар үткәс, «мең канал ҡалаһы» тураһындағы хәтирәләр Сальериҙың ҡайһы бер комик операларында сағылыш таба; ләкин Венеция осоро ҡыҫҡа була: Пачини тәҡдиме буйынса, уға Иосиф II-нең һарай композиторы, үҙ эше менән Венецияға килгән Флориан Леопольд Гассман иғтибар итә. 1766 йылдың июнендә Гассман, Венаға ҡайтышлай, Сальериҙы ла үҙе менән ала.
«Данаидалар»
Венаға ҡайтҡас, Сальери яңынан опера-буффа жанрына мөрәжәғәт итә, Глюк кеүек үк ул уны оҡшата, сөнки был жанр күптән «музыкаль драма» йүнәлешендә үҫеш кисерә: асылда, Глюк үҙ реформалары менән «етди операға» — етдилекте күҙҙә тотҡан төҙәтмәләр менән — XVIII быуаттың икенсе яртыһында Италияла һәм Францияла йәш комик опера жанрында ниндәйҙер кимәлдә раҫлана башлаған принциптарҙы индерә. 1785 йылда Сальери Дж. Касти либреттоһына үҙенең, күпселек фекеренсә, иң яҡшы опера-буффаһын — «Трофоний мәмерйәһен» (La grotta di Trofonio) — яҙа, уның музыкаль стиле, тәнҡитсе фекеренсә, үҙендә «итальян опера-буффаһының матур көйлөлөгө менән австрий тылсымлы зингшпиле телен берләштерә».
«Тарар» һәм «Аксур»
Опера либреттоһын композиторға бағышлап, Бомарше былай тип яҙа: «Әгәр беҙҙең хеҙмәтебеҙ уңыш ҡаҙанһа, мин тик Һеҙгә генә тиерлек бурыслы булырмын. Һеҙҙең тыйнаҡлығығыҙ Һеҙҙе бөтә ерҙә лә Һеҙҙең тик минең композиторым булыуығыҙ тураһында әйтергә мәжбүр итһә, мин үҙемдең тик Һеҙҙең шағирығыҙ, Һеҙҙең хеҙмәтсегеҙ һәм Һеҙҙең дуҫығыҙ булыуым менән ғорурланам». Был аллюзиялар тулы операла ваҡиғалар Ормузда бара, халыҡ яуыз һәм игелекһеҙ монархты ҡолата ла үҙ батыры Тарарҙы хаким итеп һайлай. Бомарше пьесаһын салондарҙа ҡысҡырып уҡыр булған, уларҙа әҫәр уңыш ҡаҙанған, шулай ҙа, тип иҫәпләй музыка белгесе Л. Кириллина, Сальериҙың һоҡланғыс музыкаһы текстың тәьҫир көсөн бермә-бер арттырған: «…Аллегория ҡабығындағы сәйәси көнүҙәклек, экзотик тамашалылыҡ, модаға яуап биргән төрөк-фарсы Шәреғе, төҫтәр уйыны һәм оркестрҙың хислелеге, көйҙәр сағыулығы, яңғыҙ һәм күмәк сәхнәләрҙең ҡеүәтле контрастары, оҫта тауыш биҙәлеше һ. б. — һәммәһе был әҫәрҙең теләһә ниндәй аудиторияны ла оҙаҡҡа әсир итерлек уңыш ҡаҙаныуына килтерә». Ләкин хәҙерге заман тыңлаусыһына ла, тип яҙа Л. Кириллина, «урыны-урыны менән Бетховенды хәтерләткән көслө героик стиль ныҡ тәьҫир итә». I күренеш увертюраһының шаңдауын Бетховендың Икенсе симфонияһында шәйләргә була, ул иһә был операны тыңламай ҡалмағандыр, әлбиттә. Опера ике редакцияла йәшәй: береһе — ҡайнап торған Париж өсөн, икенсеһе, «Аксур, Ормуз батшаһы» тигәне, Л. да Понтеның итальян либреттоһына Иосиф II тарафынан яҙҙырылғаны, — консерватив Вена өсөн; әҫәрҙәге революцион пафос бөтәһенә лә аңлашылып етмәй, шуға опера бер нисә тиҫтә йыл эсендә (йышыраҡ «Аксур») Лиссабондан Мәскәүгә тиклем бөтә Европаны иңләй, хатта Рио-де-Жанейроға барып етә.
«Тарар»ҙан һуң
Сальери, «Тарар»ҙы яҙғанда бер йыл буйы Бомаршеның йортонда йәшәп, 1790 йылда, моғайын, француз дуҫының революцион ялҡынын да уртаҡлашҡандыр; улай ғына ла түгел, Тарар арияларының береһендә һуңынан «Марсельезаны» сырамытыусылар ҙа табыла, — ғәмәлдә, киреһенсә, Руже де Лилдең Сальериҙан сәлдереүе ихтимал булғандыр. Шулай ҙа 1789 йылда тоҡанған революция уға Париждағы уңышын нығытырға ирек бирмәй. «Һәр кем һеҙгә үҙ поэмаһын күрһәтергә теләй», — тип яҙа уға Бомарше ; ләкин Габсбургтар империяһы менән революцион Франция араһындағы һуғыш Сальериҙан йә Венаны, йә Парижды һайлауын талап итә. Ул Венаны һайлай һәм сираттағы етди операһын, «Пальмира, фарсы батшабикәһен»,1795 йылда Австрияның баш ҡалаһында ижад итә. Уның ике француз операһы кеүек үк «Пальмира»һы ла музыкаль яҡтан да, сәхнә сиселеше йәһәтенән дә әле тыумаған «ҙур операның» барокко һәм ампир стилдәре араһында урын ала. Уның тураһында И. В. Гёте һүҙҙәре һаҡланған — Ф. Шиллерға 1799 йылдың 6 мартында яҙған хатында ул былай ти: «Был ҡышҡы көндәрҙә беҙгә кире ҡайтҡан „Пальмира“ оло бүләк булды. Операны тағы ҡуйыуҙарын түҙемһеҙлек менән көтөп алам, һәм күптәр шулай». Был опера, Л. Кириллина фекеренсә, «Россиниҙың „Семирамида“ йәки Вердиҙың „Набукко“ кеүек һоҡланғыс партитураларын хәтерләткәндәй: шул уҡ тотоп тыймаҫ йомартлыҡ, контрастар сағыулығы, бөтә тыңлаусыны тулҡынландырырға, һис юғында арбап алырға һәм белгестәрҙе лә бер аҙ шатландырырға ынтылыш».
Һуңғы йылдары
1813 йылдан Вена консерваторияһын ойоштороу буйынса комитетҡа инә, 1817 йылдан ул саҡта Йырсылар мәктәбе тип аталған был ойошмаға етәкселек итә.
Ләкин етди тикшеренеүселәр шуға иғтибар итә: Сальериҙың әйткәндәре бер кем һәм бер ни менән раҫланмай, уның был һүҙҙәрен ишеткән кешеләр ҙә асыҡланмай. Сальериға клиникала беркетелгән ике санитар, Дж. Розенберг менән А. Порше, 1824 йылдың 25 июнендә яҙма ғариза бирә, унда улар «Алла алдында һәм бөтә кешелек алдында» Сальериҙан ундай һүҙҙәрҙе бер ҡасан да ишеткәндәре булмағаны һәм «һаулығы насар булыу арҡаһында уның янына берәүгә лә, хатта ғаиләһе ағзаларына ла килеп йөрөргә рөхсәт ителмәүе» тураһында ант итә. Санитарҙарҙың шаһитнамәһен Сальериҙы дауалаған доктор Рерих та раҫлай. Сальериҙың үҙен-үҙе фашлауы тураһындағы хәбәр башта немец, шунан француз матбуғатына ла барып еткәс, 1824 йылдың апрелендә Берлин музыка гәзитендә һәм француз «Journal des Débats» баҫмаһында Моцарт ғаиләһенә яҡын композитор һәм музыка тәнҡитсеһе Сигизмунд Нейком тарафынан яҙылған кире ҡағыу донъя күрә: «Күп гәзиттәр ҡабатлауынса, Сальери үлем түшәгендә ятҡанда ҡот осҡос енәйәт ҡылыуы тураһында әйткән, — йәнәһе, ул Моцарттың иртә вафатында ғәйепле булған, ләкин был гәзиттәрҙең береһе лә 58 йыл буйы Вена халҡының тәрән хөрмәте менән файҙаланған кешенең иҫтәлеген күрә алмаҫ хәлгә еткерерлек был ҡот осҡос ғәйепләүҙең сығанағын атамаған. Һәр кем үҙенә билдәле булғанды әйтергә бурыслы, сөнки һүҙ мәшһүр кешенең иҫтәлегенә ҡара күләгә төшөрөрлөк нахаҡты кире ҡағыу тураһында бара». Моцарттың вафаты тураһында 1824 йылда Венаның баш табипы доктор Э. Гульднер фон Лобес шаһитлыҡ ҡыла: «Ул көҙ аҙағында ревматик һәм шешле биҙгәк менән ауырый башланы.. Ул саҡта был ауырыуҙар киң таралғайны һәм күптәрҙе алып китте. Уның үлеме бөтә иғтибарҙы йәлеп итте, ләкин ағыуланыу тураһында шик берәүҙең дә башына ла инеп сыҡманы. Сир үҙенә хас булғанса дауам итте һәм ҡәҙимге мөҙҙәтендә үтте. Был сир ул ваҡытта Венала йәшәүселәр араһынан күптәргә һөжүм итте һәм күптәрҙе яҡты донъянан алып китте һәм симптомдары Моцарттағы кеүек үк булды. Мәйетте рәсми тикшереү ваҡытында ғәҙәттән тыш бер ни ҙә табылманы» {{ref+|Впоследствии многие учёные-медики, опираясь на клиничскую картину, описанную современниками, уточняли диагноз, поставленный лечащими врачами Моцарта, и всё более склонялись к тому, что причиной смерти композитора стала хроническая болезнь (суставный ревматизм, почечная недостаточность, болезнь Шёнлейна—Геноха), осложнённая острым инфекционным заболеванием (стрептококковой инфекцией, «ревматической воспалительной лихорадкой», эпидемия которой наблюдалась в Вене осенью 1791 года, или инфекцией верхних дыхательных путей){{sfn|Штейнпресс. Последние страницы|1979|с=41—57|name=}}{{{sfn|Нечаев|2014|с=245—253|name=}}. Некоторые врачи считают, что смерть Моцарта ускорило неудачное лечение (холодные компрессы, чрезмерное кровопускание) или побочные действия применявшихся врачами лекарств — сурьмы или ртути{{sfn|Нечаев|2014|с=251—252|name=}}.|К}}.
Сальери 1825 йылдың 7 майында вафат була һәм Венала Үҙәк зыяратта ерләнә. «Табут артынан, — тип яҙа Игнац фон Мозель, — император капеллаһының директор граф Мориц фон Дитрихштейн етәкселегендә бөтә персоналы, шулай уҡ Венала булған бөтә капельмейстерҙар һәм композиторҙар, музыканттар һәм абруйлы музыка һөйөүселәр эйәрҙе».
Сальери һәм Моцарт
Нисек кенә булмаһын, аҙаҡҡы йылдарҙа Моцарт менән Сальери дошманға оҡшамай. Билдәле булыуынса, Сальери 80-се йылдарҙың икенсе яртыһында Моцарттың бер нисә әҫәренә дирижёрлыҡ итә, 1791 йылда 40-сы симфонияның беренсе башҡарыусыһы була, ә һарай капельмейстеры итеп тәғәйенләнгәс, 1788 йылда иң элек Моцарттың «Фигароның туйы» операһын репертуарға ҡайтара, был әҫәрҙе уның иң яҡшы операһы тип иҫәпләй. Үҙ сиратында, Моцарт Сальериҙы (уҡыусыһы К. Кавальери менән бергә) «Тылсымлы флейта» спектакленә саҡыра һәм 1791 йылдың 14 октябрендә ҡатынына былай тип яҙа: «Һин күҙ алдына ла килтерә алмаҫһың, икеһе лә шул тиклем яғымлы булдылар, уларға минең музыка ғына түгел, либретто ла, бөтәһе лә ныҡ оҡшаны. Икеһе лә шулай тине: Опера бөйөк тантаналарҙа бөйөк монархтар алдында башҡарыуға лайыҡ, һәм улар уны бик йыш ҡарарҙар ине, сөнки был тиклем матур һәм һәйбәт спектаклде быға тиклем күргәндәре лә юҡ ине. Ул (Сальери) диҡҡәт менән ҡараны һәм тыңланы, симфониянан башлап һуңғы хорға тиклем унда [һоҡланыу] bravo йәки bello (шәп) тыуҙырмаған бер пьеса ла булманы».
UTV (Рәсәй)
Философия
Телеканалдың тапшырыуҙар алып барылған ҡалаларға һиҙелерлек йоғонто яһаған проекттарының береһе «Ижади ҡала» проекты, уның сиктәрендә рәссамдар һәм дизайнерҙар йорт стеналарына ҙур биш һүрәт төшөрҙөләр.
Ғата (исем)
Атаһы исеме
Әминев Әхмәт Ғата улы (1 сентябрь 1924 йыл — 20 сентябрь 1999 йыл) — СССР-ҙың партия, дәүләт һәм юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим-иҡтисадсы. 1965—1973 йылдарҙа КПСС-тың Дүртөйлө район комитетының беренсе секретары, 1973—1982 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы ауыл хужалығы министры, 1982—1986 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институты проректоры. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1972). РСФСР-ҙың VI саҡырылыш Юғары Советы, БАССР-ҙың VII—X саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Сафиуллин Хәләф Ғата улы (20 март 1921 йыл — 13 апрель 1965 йыл) — бейеүсе.
Сауҙагәр Панченко йорто (Константиновск)
Тарихы
Үҙ ваҡытында бинаның беренсе ҡатында Валентиновичтың склад һәм аптека магазины урынлаша,  шулай уҡ бында медицина ярҙамы алырға мөмкин була. Йорттоң икенсе ҡатында ҡатын-ҡыҙҙар реаль училищеһы биләй.
Ҡотош (Ырымбур өлкәһе)
Инфраструктура
Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, фельдшер-акушер пункты, китапхана бар. «Ырымбур өлкәһе Новосергиевка районы башҡорттары ҡоролтайы», «Йәшлек» фольклор ансамбле эшләй.
Көньяҡ Урал һыуһаҡлағысы
Антропоген йөкләнеш
Һыуһаҡлағыс Көньяҡ Урал ГРЭС-ы өсөн һыу һыуытҡыс һәм һыу алыу сығанағы, шулай уҡ Южноуральск ҡалаһы өсөн төп эсәр һыу резервуары булып хеҙмәт итә
Айып
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1859 йылда 30 йортта 181 кеше теркәлгән. 1865 йылда 31 йортта 210 кеше йәшәгән. Игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр.
Тирә-яҡ мөхит
Урмандар:
Кейекбай
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урал батыр (әкиәт)
«Урал—батыр» әкиәтен Ә. И.Харисов 1956 йылда Учалы районының Иманғол ауылында Рәхмәтуллин Исмәғилдән яҙып алған һәм Башҡорт халыҡ ижады китабында баҫтырып сығарған, 1959, б. 13-19; ББС, № 1.
Тикшеренеү
Был әкиәткә Юрий Евгеньевич Березкин иғтибар итә, уның тасуирламаһын Мифологик мотивтар каталогына индерә. Мотив A 02A, «ерҙе бер нисә ҡояш көйҙөрә»: ошолай һүрәтләнә: «Бер үк ваҡытта бер нисә ҡояш ҡабынған булһа йәки ҡабынһа, донъя яндырылған була йәки яндырыласаҡ (бөтөнләй тиерлек)».
Һыуҙа туп уйнау
һыу полоһы, һыу тубы, һыуҙа туп уйнау (Water polo) — һыуҙа ҡапма-ҡаршы уйналған спорт төрө.
Уйын өсөн майҙан
Уйын майҙанының ике яғына махсус ҡапҡалар ҡуйыла. Ул ике бағананан һәм ҡалынлығы 0,075 м булған тура мөйөшлө арҡыры һайғауҙан тора. Ул майҙандың уйын уйналасаҡ яғына әйләндерелгән булырға, һәм аҡ төҫкә буялырға тейеш.
Туп
Ә ҡатын-ҡыҙҙар уйыны өсөн тыш яғы әйләнәһе 0,65 тән кәм түгел һәм 0,67 күп булмай. Эске баҫымы 83-93 паскаль.
Сауҙагәр Плотников йорто (Константиновск)
Тарихы
Бина тыштан ҙур күренә, ләкин  ул эстән дә шулай уҡ тәьҫир итә. Бинала күләме буйынса ҙур һыйҙырышлы келәттәр һәм шулай уҡ майҙаны буйынса үҙенән күпкә артыҡ магазин урынлашҡан.
Һыуҙа туп уйнау
Башлыҡтар
Халыҡ-ара уйындарҙа өс хәрефтән торған ил аббревиатураһы йәки ил флагы тегелә. Абббревиатураның бейеклеге 0,04 м.
Уйындың асылы
Һыуҙа туп уйнау бик ҡатмарлы контактлы уйын. Ике команда бер-береһенә ҡаршы баҫа. Һәр командала етешәр уйынсы ҡатнаша, уларҙың береһе — ҡапҡасы.
Сауҙагәр Плотников йорто (Константиновск)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Һыуҙа туп уйнау
Уйын ҡағиҙәһе
19 йәшлек үҫмер егеттәр араһында 2015—2016 йылдарҙа уҙғарылған Рәсәй беренселеге, шулай уҡ 2015-0016 йылдарҙа уҙғарылған үҫмер ҡыҙҙар Рәсәй беренселеге ярыштары ошо ҡағиҙәләргә таянып үткәрелә.
Бура мәҙәниәте
Бура мәҙәни-тарихи берлеге — һуңғы бронза дәүеренең этномәҙәни берекмәһе (беҙҙең эраға тиклем XVIII—XII быуат, башҡа төрлө баһалар буйынса — б. э. тиклем XVI—XII быуатта), Көнсығыш Европала Днепр һәм Урал араһындағы дала һәм урман-дала һыҙаттарында, Төньяҡ Себерҙә һәм Төньяҡ Кавказда айырым ҡомартҡылары менән киң таралған. Рәсәй археологы В.А. Городцов тарафынан башта 1901—1903 йылдарҙа мәҙәниәт булараҡ билдәләнә, әммә 1970 йылдарҙа  Н. Я. Мерперт һәм Е. Н. Черных мәҙәниәт эсендә локаль айырымлыҡтарға иғтибар итә һәм фәнни  әйләнешкә  «бура мәҙәни-тарихи берлеге» төшөнсәһен индерә:. Бура мәҙәниәте покровка (б.э тиклем XVIII—XV быуат) һәм бережнов-маёвка (б.э.тиклем XVII—XII быуат) ҡомартҡылары:  ултыраҡтар, боронғо зыяраттар, оҫтаханалар, рудниктар, хазиналар һәм һирәк осрай торған табыштарҙан ғибәрәт. Торлаҡтар — баҙ өйҙәр, ярым баҙ һәм ер өҫтө өйҙәре. Некрополдәр ҡурған һәм тупраҡ ҡәберлектәрҙән тора. Ҡурғанлы стратиграфияла буралы ерләүҙәр соҡорло һәм катакомбалы ҡәберлектәргә ҡарата өҫкө урынды биләй. Үлгән кешене соҡорҙа йәки ағас бурала  эйелгән хәлдә, һул яғына ҡабырғаға һалып, ҡул суҡтарын йөҙө алдына ҡуйып ерләү йолаһы күҙ уңында тотолған. Шулай уҡ кремация осраҡтары ла билдәле. Ерләү инвентары осло ҡабырғалы һауыттарҙан һәм  банка һауыттарынан, һирәк — металл изделиеларынан ғибәрәт. Климат шарттары үҙгәреү, тәбиғәт ресурстарының ярлыланыуы һәм халыҡ артыҡлығы халыҡ һанының  ҡырҡа кәмеүенә һәм бура берлеге ҡәбиләләренең мәҙәни үҙгәреүенә килтерә.
Бура уртаҡылығының килеп сығышы
Отрощенко 1990  йылдарҙа  бура мәҙәни-тарихи берлектең һынташты, дон-волга абаш ы, бабин мәҙәниәттәренән һәм Урта Волга буйы тибындағы потапов ҡомартҡыларынан уларҙың этномәҙәни  үҙ-ара йоғонтоһо процесындағы  үҫеш концепцияһын эшләй. Уға ярашлы, тикшеренеүсе дөйөм мөхиттә покровка һәм бережнов-маевка бура мәҙәниәтен айыра, улар, уның фекеренсә, төрлө нигеҙҙә була. Покровка бура мәҙәниәте Дон һәм Волганың  урман-далалы ике йылға араһында һынташты мәҙәниәте вәкилдәренең һуңғы абаш халҡына сәйәси һәм мәҙәни  йоғонтоһо арҡаһында формалаша, унан башҡа төбәктәргә лә тарала. .
Протобережнов ҡомартҡылары Түбәнге Волга буйында тарала, тикшеренеүсе фекере буйынса, һуңғы катакомбалы халыҡҡа көнсығыштан килгән яңы ҡомаҡ этник компонент өҫтәлә. Һуңынан покровка бура мәҙәниәте ҡәбиләләре Төньяҡ Донецтың һул ярына күсәләр, унда тулыһынса бабин мәҙәниәте вәкилдәре  менән оҡшашалар. Һөҙөмтәлә покровка халҡының бабин ҡәбиләләре менән оҡшашыуы арҡаһында бережнов-маевка бура мәҙәниәте барлыҡҡа килә.
Покровка бура мәҙәниәте
Торлаҡ —каркас-бағаналы төҙөлөшлө  ер өҫтө өйҙәр,баҙ өйҙәр һәм ярым баҙ өйҙәр   ике яҡлы ҡыйыҡ  йәки сатыр ҡиәфәтендәге ҡыйыҡ менән ябылған. Диуарҙар кәҫ, бүрәнә, һирәкләп  — таштан һалынған. Ҙур торлаҡтарҙа йәшәү урыны ярҙамсы-хужалыҡ өлөшөнән йыш ҡына айырымланған. Торлаҡтарҙың эсендә бер йәки бер нисә усаҡ, соҡорҙар, ҡайһы берҙә ҡоҙоҡ урынлашҡан. Ерләү ҡомартҡылары ҡурғанлы һәм тупраҡ ҡәберлектәрҙән тора. Башлыса киртләстәрҙә йәки йылға буйындағы ҡалҡыулыҡтарҙа, һирәкләп — ҡалҡыу урындарҙа урынлаштырыла. Покровка мәҙәниәтенең ҡурған ҡәберлектәре күп булмаған күләмдәге (2-нән алып 15-кә тиклем) өйөмдәргә эйә була. Яңғыҙ ҡурғандар һәм бик ҙур зыяраттар  һирәк күренеш.
Ҡурған өйөмө  һуңғы күмеүҙән һуң ҡалҡып сыға. . Ерләүҙәр һаны ҡурғанда 1-ҙән алып  100-гә  тиклем үҙгәрә. Мәрхүмдәрҙе тура мөйөшлө соҡорҙарҙа, ҡайһы берҙә бураларҙа ҡорошҡан хәлдә һул ҡабырғаһына һалып, башын төньяҡҡа ҡаратып ерләйҙәр. Ерләү инветарҙары булып һауыт-һаба, һирәкләп — ҡорал һәм биҙәүестәр тора. Ҡәберҙәрҙә шулай уҡ хайуан һөйәктәре — ит ризыҡтары ҡалдыҡтары теркәлә. Иң өйрәнелгән ҡәберлектәр — Покровка, Новопавловка һәм Иҫке Ябалаҡлы ҡәберлектәре. Мәҙәниәттең керамик комплексы башлыса  геометрик орнаментлы көршәктәрҙән ғибәрәт. Эш ҡоралдары һәм таштан ҡоралдар төрлө балталар  һәм суҡмарҙарҙан, уҡ башаҡтары, һоҙғаҡ, сүкештәр, бысаҡтар, һандал  һәм абразивтарҙан тора. Биҙәүестәр ҙә билдәле — фаянс  мунсаҡтар, беләҙектәр, сикә сулпылары. Иң киң таралған һөйәктән әйберҙәр: югән өлөшө, беҙҙәр, шымартҡыстар, тишкестәр, энәләр, уҡ башаҡтары. Металдан торған эш ҡоралдары балталар, ураҡ, юнғыстар, ҡасауҙар, тишкестәр, бысаҡтар һәм ҡойолған һаплы хәнйәрҙәрҙән тора. Бронзанан, һөрмәнән һәм алтындан торған биҙәүестәр киң таралған: балдаҡтар, алҡа, беләҙек һәм айылсалар. Покровка мәҙәниәте вәкилдәренең   хужалығы нигеҙен малдарҙы аҙбарҙа аҫрау һәм ҡыуғын малсылыҡ тәшкил итә. Покровка бура мәҙәниәте  халҡы этник планда һинд-иран этник төркөмө вәкиле булып тора һәм үҙенең иртә үҫешендә һинд арий билдәләренә эйә була.
Бережнов- маевка бура мәҙәниәте
Бережнов-маёвка бура мәҙәниәте  (б.э. тиклем XVII—XII) Ингульцтан Волгаға тиклем дала һәм урман-дала һыҙаттарында таралған. Эпоним ҡомартҡылар булып Волга буйында Бережнов ҡурған ҡәберлеге һәм Днепропетровск ҡалаһы эргәһендә Маевка ҡәберлеге тора. XX быуаттың 70-се йылдарында Н. К. Качалова ҡомартҡыларҙың  бережнов тибын билдәләй, ә И. Ф. Ковалёва — маёвка тибын. Ерләү йолаларының дөйөм һыҙаттары В.В. Отрощенкоға ике типты ла бура мәҙәни-тарихи берлек составында айырым бережнов-маевка мәҙәниәтенә берләштерегә мөмкинлек бирә. Ю. М. Бровендер уның мөхитендә  ҡомартҡыларҙың степанов тибын билдәләй. Ул бабин һәм покровка бура мәҙәниәттәре базаһы нигеҙендә барлыҡҡа килә. Ҡомартҡылар торлаҡтар, ҡурғанлы һәм тупраҡлы ҡәберлектәр, рудниктар, оҫтаханалар, хазиналар, һәи осраҡлы табыштарҙан тора. Торлаҡтар ҙур булмаған ҡалҡыулыҡтарҙа йылғалар эргәһендә урынлашҡан. Торлаҡтар баҙ өйҙәр, ярым баҙ өйҙәр һәм нигеҙендә таш стеналы ер өҫтө өйҙәрҙән ғибәрәт. Торлаҡтарҙы йылытыу өсөн усаҡтар ҡулланыла.
Вәлиев Сәлих Шәйбәк улы
Биографияһы
Сәлих Шәйбәк улы Вәлиев 1912 йылдың 22 октябрендә Өфө губернаһының Өфө өйәҙе Ғүмәр ауылында тыуған.
Грязная (Том ҡушылдығы)
Грязная (Оло Грязная) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 343 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Ариабхата
Ариабхатия
«Ариабхатия» һиндостанда математика һәм астрономияның артабанғы үҫешенә ҙур йоғонто яһай һәм был илдә яңы фәнни традицияға нигеҙ һала. VIII быуат уртаһында Ариабхата трактатын ғәрәп теленә бағдад астрономы Абу 'л-Хәсән Ахвази (abu' l-Hasan Ahwazi тәржемә итә fl. 830)" " Ариабхата системаһы"н үҙ иҫәптәрендә ҡуллана ; бөйөк ғалим әл-Бируни был тәржемәгә һылтанма яһап, Ариабхатаны Европа ғалимы итә һәм уға билдәлелек килтерә.
Тактакишвили Отар Васильевич
Төп әҫәрҙәре
Оркестр өсөн
Оркестр менән инструмент өсөн
Кожанов Василий Иванович
Бөйөк Ватан һуғышы
Бөйөк Ватан һуғышы башында 178-се уҡсылар дивизияһы Себер хәрби округында формалашҡан 24-се армия составына инә һәм 29 июндә эшелондарға тейәлә башлай. 1941 йылдың июлендә фронтҡа килә. Унда 1941 йылдың авгусында майор Кожанов хәрби шарттарҙа шул уҡ дивизияның 693-сө уҡсылар полкы командалығын үҙ өҫтөнә ала һәм һуңыраҡ ошо вазифала раҫлана. 3 сентябрҙә дивизия Көнбайыш фронтының 29-сы армияһына тапшырыла. Дошмандың Мәскәүҙә генераль һөжүме башланғанда дивизия ҡамауға эләгеүҙән ҡотолоп ҡала һәм Ржев йүнәлешендә немецтарнҙың һөдүмен тотоп тора. Калинин оборона операцияһында (Торжок ҡалаһын обороналауҙа айырылып тора), Калинин һәм Ржев-Вяземск һөжүм операцияларында ҡатнаша.
Артемида ғибәҙәтханаһы
Артемида ғибәҙәтханаһын төҙөү
Төҙөлөш өсөн аҡсаны данлыҡлы бай, Лидия батшаһы Крёз биргән. Колонналарҙа уның ике яҙмаһы һаҡланған ).
Херсифрон ҡорамдың проектын эшләгән һәм төҙөлөште үҙе башлаған. Пеоний менән Деметрий тамамлап ҡуйғандар.
Ҡорамды тергеҙеү
Ошо юл менән был ҡупым кеше данлыҡҡа ирешергә теләй. Ҡала йыйылышы уның исемен тарихтан юйып ташларға ҡарар итә. Әммә Герострат исеме тарихта лаҡап булып тороп ҡала.
Ризыҡланыу әҙәбе
Туҡланыуға бәйле әйтем-мәҡәлдәр
Аш-һыу тән һәм йән сәләмәтлегенә бик ҙур йоғонто яһаусы фактор:
Оло Аҡа
Фоторәсем
[http://www.odnoklassniki.ru/#/group/53664415547403/album/53818609631243 Сал тарихлы йәмле Аҡа. Фуат Ғәләүетдинов фотоальбомы.]
Көйәнтә
Ауыҙ-тел ижады
Көйәнтәһенә баҫып.
Й
{| align=right cell-padding=11px Йй [ҡыҫҡа и] — Башҡорт алфавитының ун өсөнсө хәрефе.
Күжә ( Нөгөш ҡушылдығы)
Күжә йылғаһы — Башҡортостандың Бөрйән районындағы йылғаһы. Нөгөштөң (Ағиҙел йылғаһы бассейны) һул ҡушылдығы.
Мамығүлән
Ботаник яҙма
Һабағы төҙ, нескә, бейеклеге 30—60 см. Япрағы төрөлгән нескә йәки яҫы тупаҡланған. Аҫҡы сәскә тәңкәләре ярылы, тупаҡ йәки киртләсле. Ваҡ 2—8 сәскәле башаҡтар һепертке сәскәлектәренә йыйылған. Май—июлдә сәскә ата. Емеше — бөртөксә, июнь—августа өлгөрә.
Дегаина
Дегаина — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кумир (Кызылчая) йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Еланный Нарык
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғилметдинова Лира Тәлғәт ҡыҙы
Биографияһы
1981 йылдан — Башҡорт дәүләт медицина институтында (артабан университет). Тергеҙеү медицинаһы һәм курортология, эске ауырыуҙар һәм кардиологя өлкәһендә эшләүсе ғалим;
Ҡыя (Ҡыялы Бүртә ҡушылдығы)
Ҡыя (Кия) — йылға, Рәсәйҙең Ырымбыр өлкәһе һәм Ҡаҙағстандың Аҡтүбә өлкәһендәге биләмәләр аша аға. Ҡыялы Бүртә йылғаһының уң ҡушылдығы.
Кэндзо Тангэ
Эшмәкәрлегенең башланғыс йылдарынан уҡ Швейцария модернисы Ле Корбюзье (6.10.1887—27.08.1965) йоғонтоһонда ижад итә башлай. 1949 йылда Хиросималағы Тыныслыҡ мемориаль паркының дизайны буйынса үткәрелгән конкурста еңеп, халыҡ-ара танылыу ала. 1950-се йылдарҙа Хәҙерге архитектураның халыҡ-ара конгресына (CIAM) ағза итеп ҡабул ителә. Был ойошманың «10-сы команда» исеме менән билдәлелек алған йәш архитекторҙар төркөмөнә ҡушылмай, шулай ҙа уның 1960 йылда эшләнгән Токио ҡултығы планы был командаға һәм метаболистар хәрәкәтен башлаған төркөмгә оло йоғонто яһай.
Ғөбәй (исем)
Ғөбәй (Ғөбәйҙулла) — төрки халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Фамилияларҙа
Ғөбәйҙуллин Камил Ғөбәй улы(9 ноябрь 1949 йыл) — рәссам-график, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1979 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2002) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған рәссамы. Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1997). Ғөбәйҙуллин Шәмсетдин Йәрмөхәмәт улы (Шәмсетдин Зәки); 1822—1865) — башҡорт мәғрифәтсеһе, философ, шағир, дин белгесе.
Краснов Михаил Михайлович
Билдәле офтольмолог, Социалистик Хеҙмәт Геройы Михаил Леонидович Красновтың улы.
Биографияһы
1956 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1960 йылдан — Табиптарҙың квалификацияһын күтәреү дәүләт үҙәк институты доценты.
Вырылава
Вырылава — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Танлова йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 80 км.
Вэно-Яха
Вэно-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ярудей йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Навас Пака
Биографияһы
1946 йылдың 2 февралендә суфражистарҙың төркөмө президент Олимпия Варела-и-Варела һәм интеллектуалдар Люсира Хамеро де Мадина, Архентина Диас-Лосано һәм Навас менән «Панамерика ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәтен» ойоштора (Sociedad Femenina Panamericana). 1947 йылдың 5 мартында ҡатын-ҡыҙҙар өсөн сәйәси хоҡуҡ алыу маҡсатында «Гондурас ҡатын-ҡыҙҙар комитетын» (Comité Femenino Hondureño) Америка-ара ҡатын-ҡыҙҙар комиссияһы менән бәйле) ойошторалар. Улар «Mujer Americana» журналын баҫтырып сығара, был Навастың «Атлантида» журналынан һәм Кристина Эрнандес де Гоместың «Атенея» исемле журналынан һуң илдең өсөнсө феминистик журналы була. Уның беренсе һаны Эль-Прогресола 1944 йылда сыға . 1947 йылда Гватемала ҡалаһында Беренсе Америка-ара ҡатын-ҡыҙҙар конгресына Навас Гондурас ҡатын-ҡыҙҙар демократик союзды (Unión Democrática Femenina Hondureña) күрһәтә. Навас Ассамблеяға Латин Америкаһының тотҡондары һәм һөргөнгә ебәрелгәндәр темаһын күтәрә һәм Тибурсио Кариас Андино диктатураһының 14 йыл дауамында 100 Гондурас кешеһенең мәжбүри сәйәси һөргөнгә ҡыуылыуын хөкөм итә.
Камилов Феликс Хөсәйен улы
Биографияһы
1977 йылда конкурс аша Башҡорт дәүләт медицина институтының биология һәм органик химия кафедраһы мөдирлегенә үтә.
1991 йылда Ф. Х. Камилов Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы дәрәжәһенә һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре исеменә лайыҡ була.
Уҡыусылары араһында 14 фән докторы һәм 62 фән кандидаты бар.
Туҡ (ауыл)
Тарихы
Меннониттар 1789 йылда Рәсәйгә императрица Екатерина II Новороссияның буш ерҙәренә күсергә рөхсәт биргәс күсенеп килгән. 1854 йылда Волга буйында меннониттар колонияһы барлыҡҡа килә. Рәсәй меннониттары немец милләтле этнодини төркөм төҙөй. Әлеге ваҡытта рус баптистары менән ҡушылған тиерлек.
Йашха
Йашхала  500-ҙән ашыу ҡоролмалар табылған, шул иҫәптән 40 стела, 13 алтарь, 9 пирамида, туп уйыны ике стадион һәм  сакбе   (изге юлдар) селтәре  бар, улар Үҙәк, Көнсығыш һәм Төньяҡ акрополдәрҙе тоташтыра. C майҙанында игеҙәк пирамидараҙың уникаль комплексы тора. 80 метр киңлектәге Күл урамы борон ҡалаға төп инеү урыны булған, ул ҡаланы Йашха күле менән тоташтыра.
Фиҡһ
Мәҙһәбтәр
Мәҙһәб – мосолман хоҡуҡ ҡағиҙәләрен аңлатыуҙа айырмалары булған шәриғәт хоҡуҡтары мәктәбе. Сөнниләрҙә хәҙерге көндә дүрт, шиғыйҙарҙа өс мәҙһәб бар:
Төркиәлә дәүләт түңкәрелеше (1980)
Киләһе өс йыл демократияны тергеҙгәнгә тиклем төрөк ҡораллы көстәре Милли хәүефһеҙлек Своеты ярҙамында ил менән идара итә.
Түңкәрелеше һөҙөмтәһендә 250 алып  650 меңгә тиклем  кеше ҡулға алына, 517 кеше үлем язаһына хөкөм ителә. «Ҡара исемлеккә» бөтәһе 1 миллион 683 мең   кеше индерелә,  30 меңе сәйәси ҡасаҡ  була. 23 677 йәмәғәт берекмәләре, беренсе сиратта коммунистик,  левоцентрик һәм курд ойошмалары, шулай уҡ бөтә партиялар һәм профсоюздар тыйыла. Хөкөм алдына 400 журналист баҫа, улар дөйөм алғанда 3315 йыл ярым төрмәгә хөкөм ителә
Конкка Унелма Семёновна
Биографияһы
1944 йылда Унелма Петрозаводскиға ҡайта. Оҙаҡламай Сыктывкарға эвакуациянан исеме үҙгәртелгән Петрозаводский дәүләт университеты ла ҡайта. Унелма ошо юғары уҡыу йортон 1946 йылда тамамлай һәм юнәлтмә буйынса Тартуға китә, унда мәктәптә урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡыта.
Төркиәлә дәүләт түңкәрелеше (1980)
Инеш бүлек
1970 йылдар аҙағында Төркиәлә сәйәси көс ҡулланыу тулҡыны  ҡуба. 1970 йылда һәләк булыусыларҙың дөйөм һаны-5 мең менән баһалана, һәр көн тиҫтәгә яҡын кеше үлтерелә. Сәйәси ойошмаларҙың күпселек ағзалары аяуһыҙ алышҡа йәлеп ителә. МНР йәштәр ойошмаһы ультранационалистик «Һоро бүре» ойошмаһы хәүефһеҙлек көстәренә ярҙам итәбеҙ тип белдерә. Британияның Searchlight magazine  журналы мәғлүмәттәренә ярашлы,  1978 йылда милләтселәр 3319 һөжүм яһай, һөҙөмтәлә  831 еше үлтерелә, ә 3121 кеше яралана. Анкара үткәргән суд процестары барышында,хәрби түңкәрелеш алдынан Devrimci Yol ойошмаһына ҡаршы  яҡлаусылар 5388 кеше  үлтерелгән тип иҫәпләй. Ҡорбандар араһында 1296 уң һәм 2109 һулдар  була. Ҡалған һәләк булғандарҙың ҡайһы партияға ҡарағанлығы билдәһеҙ ҡала. Билдәлекте Таксим майҙанындағы ҡан ҡойош ала (35 ҡорбан),  Бахчелиэвлерҙағы ҡырылыш (1977), ҡырып Кахраманмарашта ҡырылыш (1978) (100 ҡорбан). 1978 йылдың декабрендә Кахраманмарашта  14  провинцияла (һуңыраҡ 67 провинцияла) хәрби хәл иғлан ителә. Туранан-тура түңкәрелеш алдынан 20 провинцияла хәрби хәл иғлан ителә.
Конкка Унелма Семёновна
Биографияһы
2004 йылдан Финляндияла йәшәй.
Төркиәлә дәүләт түңкәрелеше (1980)
Конституция
Өс йыл дауамында түңкәрелеште ойоштороусылар хәрбиҙәр идара итә торған йәмғиәтте төҙөү өсөн яҡынса 800 закон сығара Улар булған Конституция эшкә һәләтле түгел тип ышана, шуға күрә, уларҙың ҡарашы буйынса, демократия эшмәкәрлеген ауырлаштырмаусы механизмдарҙы үҙ эсенә алған яңы конституция ҡабул итергә ҡарар итә. 1981 йылдың 29 июнендә хәрби хунта консультация советы ағзаларына яңы конституция төҙөү өсөн 160 кешене тәғәйенләй. Яңы Конституция президент һайлау ҡәғиҙәләре кеүек, аныҡ сиктәр билдәләй, улар түңкәрелеш барлыҡҡа килеү факторы булып хеҙмәт итә лә инде.
Ляпина Нәфисә Кәбир ҡыҙы
Биографияһы
Нәфисә Кәбир ҡыҙының уҡыусылары араһында 3 фән докторы һәм 16 фән кандидаты бар.
Ирназаров Рәшит Исмәғил улы
Хеҙмәт юлы
Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң (1963) БАССР-ҙың Мәғариф министрлығында эшләй. 1961 йылдан алып 1970 йылға тиклем КПСС-тың Сибай ҡала комитетында пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире булып эшләй.
1970—1973 йылдарҙа Өфө авиация институты аспирантураһында профессор Н. А. Антонов етәкләгән ғилми коллективта уҡый.