cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
WOWCube
Артабанғы финансланыуы
Уйынсыҡты эшләүселәр әйтеүенсә, баҙарға сығыу 2022 йылдың беренсе яртыһына планлаштырыла. Бер дананың хаҡы (250 доллар) Илья Еремеев фекеренсә, Nintendo Switch консоле хаҡына йәки «уртаса хаҡлы смартфон» хаҡына тиң була, әммә платформаның спецификаһына бәйле, уйынсыҡтың сығымдарҙы ҡапламау ихтималлығына шик бар.
Техник
Ҡоролмаһы бер төрлө, коммуникация функцияһын тыш, ҡоролманы тотороҡло конструкциялар менән тәьмин итә, эргәләге дүрт секция экраны аша дөйөм уйынды күҙәтеү мөмкинлеге биргән магнит бәйләнеше аша мәғлүмәт алышҡан һигеҙ секциянан тора. Магнит бәйләнеше, шаҡмаҡтар эсендәге бушлыҡҡа үҙ -ҙәге тирәһендә әйләнгән нығытылмаған неодим шарҙар ҡуйылыу һөҙөмтәһендә теләһә ниндәй конфигурацияла ла бер-береһенә тартыла. Был конструкция UniSex атамалы боролоусы магнит бәйләнеше булараҡ патентлана.
Программа тәьминәте
Тест режимында ике уйын бар: беренсеһендә күбәләктәрҙе йыйырға кәрәк (беренсе кимәлдә өс кенә күбәләк). Артабан уйын ҡатмарлаша бара. Икенсеһе — һыу ағыуын туҡтатыу өсөн төрлө элементтарҙан торба йыйыу бурысы ҡуйыла. Илья Осиповң һүҙҙәренсә, уйындар араһында «үлтереп» бөтөү өсөн тараҡандарҙы бер урынға йыйыу ҙа бар. Bandai Namco компанияһы ярҙамында Pac-Man уйынын эшләү ҡаралған. Һуңыраҡ WOWCube өсөн уйындарҙы Apple Storeла ла уйнау мөмкин була.
Восток-1
Космонавты һайлау
«180—230 километр бейеклектә 1 сәғәт 30 минут эсендә бер тапҡыр Ер тирәләй осоп үтергә һәм билдәләнгән урынға төшөргә. Осоштоң маҡсаты — махсус рәүештә йыһазландырылған карапта кешенең йыһан киңлектәрендә йәшәй алыу мөмкинлеген тикшереү, осош барышында карап ҡорамалдарын һынап ҡарау, караптың Ер менән бәйләнешен һынау, карап һәм космонавтың ергә килеп төшөүөннең ышаныслы булыуына инаныу».
Электр ҡорамалдары
Караптың эсендәге приборҙар ВНИИИТ эшкәртмәләренә ярашлы эшләнгән цинк аккумулятор батареяларынан электр зарядын ала. Батареяларҙың береһе приборҙар отчсегында, икенсеһе карапты ергә төшөрөү аппаратында урынлаштырыла. Караптың төрлө системаларында 421 электрон лампа, 600-ҙән ашыу ярымүткәргесле транзистор, 56 двигатель, 800-гә яҡын реле һәм яндырыу-һүндереү приборҙары. Карапта электр кабеленең дөйөм оҙонлоғо 15 км яҡын тәшкил итә.
Дәүләтҡол (Ырымбур өлкәһе)
Инфраструктура
Ауылда «Тулҡын» бейеү ансамбле эшләй.
Джанет Агрен
Тормошо һәм карьераһы
1980 йылдар башында Агрен бер аҙ музыкаль карьераға эйә була.
Нуҡай ауыл Советы (Күгәрсен районы)
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ғирфанов Рәсим Мәсәлим улы
Биографияһы
2002 йылдың 6 февралендә Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәтенең Омск өлкәһе буйынса идаралығы етәксеһе итеп тәғәйенләнә һәм был вазифала 2009 йылдың 3 декабренә тиклем хеҙмәт итә. Хәрби дәрәжәһе — генерал—майор. 2007 йылда Почёт ордены менән наградлана.
2010 йылдың 15 мартынан Омск өлкәһе хөкүмәте рәйесе урынбаҫары, ошо йылдың октябренән 2012 йылдың йәйенә тиклем Омск ҡалаһының вице-мэры була.
Мәрҙән
Мәрҙән — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға фарсы теленән ингән ир-ат исеме.
Фамилияларҙа
Мәрҙәмшин Рифмир Рәхмәтулла улы (9 февраль 1954 йыл) — ғалим-тарихсы, отставкалағы хәрби хеҙмәткәр, подполковник. 2011 йылдан Октябрьский коммуналь-төҙөлөш техникумы (2014 йылдан колледж) директоры. Тарих фәндәре кандидаты (1995).
Тома Светлана Андреевна
Биографияһы
Светлана Тома актерлыҡ факультетын —  Ленинград дәүләт театр, музыка һәм кинематоргафия институтының (ЛГИТМиК) маҡсатлы курсын тамамлай. Музическу исемендәге Кишинев сәнғәт институты дипломын ала. Режиссер Эмиль Лотянуҙың күп молдаван фильмдарында, артабан Рәсәй фильмдарында төшә. Билдәле фильмдары — «Красная поляна» (1965), «Лаутары» (1972), «Табор уходит в небо» (1976) (сиған ҡыҙы Рада роле), «Анна Павлова» (1983).
«Заложники любви» спектаклендә ҡатнаша (антреприза.  Наталья Демчик, реж. Геннадий Шапошников, продюсер үҙәге «Руссарт»), 2019 йылдан  —  Мәскәү йәш тамашасы өлкә дәүләт театрының (МОГТЮЗ) «Карусель» спектаклендә.
Танылыуы һәм бүләктәре
Рәсәй:
Побоище ауыл Советы (Күгәрсен районы)
Административ үҙәге — Побоище ауылы.
Үрге Харвута-Тарка
Үрге Харвута-Тарка — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Харвута йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Октай Рифат
Биографияһы
1936 йылда Анкарала лицей тамамлағандан һуң, Анкара университетының хоҡуҡ факультетында, шунан Францияла Париж университетының сәйәси белем факультетында уҡый. Тыуған иленә ҡайтҡас, матбуғат департамантында эшләй.
Кесе Буланаш
Кесе Буланаш — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ирбит йылғаһының һул ярына тамағынан 157 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Коммунистик проспекты (Дондағы Ростов)
Коммунистик проспекты — Дондағы Ростовта урамдарҙың береһе
Билал (исем)
Топонимдарҙа
Билал (Билялово) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл.
Витязь (рус фольклоры)
Этимологияһы
Башҡа этимология буйынса, поляк-чех-лужи тикшеренеүселәре А.Брюкнер, К. Махек һәм Х. Шустер-Шевц хронологик һәм фонетик сәбәптәр буйынса һүҙҙе боронғо славян һүҙе тип иҫәпләй.
Терминды ҡулланыу
ЭСБЭ иҫкәрмәһе буйынса һүҙ йыш ҡына рус халыҡ әкиәттәрендә «еңеүсе, ҡыйыу, рыцарь, батыр» мәғәнәһендә ҡулланыла. Рус теленең Милли корпусында һүҙҙе ҡулланыуҙың максималь йышлығы XIX быуат башында теркәлә, артабанғы бер аҙ күтәрелеш Пушкин менән Лермонтовтың әҙәби эшмәкәрлеге менән тап килә.
Үрге Ярай-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Корея Республикаһы
Географияһы
Корея Республикаһы Корея ярымутрауының Азия еренең төп өлөшөнән 1100 километрға сығып торған көньяҡ яғында ята. Көнбайыштан ил Һары, көсығыштан Япон диңеҙҙәре (Кореяла урынллашҡан яҡтарына ярашлы уларҙы "Көнсығыштыҡы", "Көнбайыштыҡы" тип йөрөтәләр) менән, көньяҡтан — Корея боғаҙы һәм КөнсығышүҠытай диңгеҙе (Кореяла уларҙы бергә «Көньяҡ диңгеҙе» тип атайҙар) менән йыуыла. Илдең дөйөм майҙаны — 100210 километр квадрат тәшкил итә.
Ганцев Шамил Хәнәфи улы
Клиник, ғилми һәм педагогик эшмәкәрлеге
Ш. Х. Ганцев — онкология буйынса юғары квалификация категорияһындағы табип. Профессор Ш. Х. Ганцевтың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе һәм клиник практикаһы:
Йәнғәли (исем)
Этимологияһы
Йәнғәли исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән һәм батыр йәнле, йән + ғәли тигәнде аңлата.
Сәнғәт
Йәнғәле көйө - халыҡ көйө
Яңы Борма
Яңы Борма (Новая Бурма) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 189 кеше. Почта индексы — 452880, ОКАТО коды — 80204804006.
Богоявленск заводы
Богоявленск заводы — 1751 йылда И. Б. Твердышев һәм И. С. Мясников тарафынан Нуғай даруғаһы Кесе Табын һәм Юрматы улусы башҡорттарынан һатып алынған ерҙәрҙә Көгөш йылғаһы буйында баҡыр иретеү заводы булараҡ нигеҙ һалына.
Верхоценко
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Чебалсу
Чебалсу — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Когасунуг йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Ворк-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәскәү ҡунаҡханаһы (Сербия)
Төҙөлөш барышы
Модерн стилендәге йорт 1907 йылда тамамланған. Төҙөлөштөң дөйөм хаҡы 2 миллион алтын динар тәшкил иткән. Ул ваҡытта был Белградтағы иң ҙур ҡунаҡхана була, барлыҡ өс ҡатта ла 50 карауат һәм номерҙар була. Мәскәү отеле бинаһы был осорҙың стилистик иреклелегенең юғары дәрәжәһенә етә һәм заманса архитектура элементтарына яҡынлаша.
Бадминтон
Тарихы
Уйындың хәҙерге йолаларының башланғысы Англияға, Бадминтон-хаус усадьбаһына ҡайтып ҡала, уның хужаһы, билдәле спорт энтузиасы һәм спорт тураһында китаптар нәшер итеүсе герцог Бофорт 1873 йылда бадминтонда уйнау өсөн майҙансыҡ төҙөй.
Ракетка
Иң башта ракеткаларҙы ағастан эшләгәндәр. Хәҙерге заман ракеткалары төрлө материалдарҙан эшләнә: углепластиктан алып алюмин, ҡорос һәм титанға тиклем.
Волан
Сорттарға айырылыуы буйынса төрлө төркөмдәр төрлө тамғалар ала. Улар волан төргәктәренә яҙыла (3-6-12 дананан торған тубус), һәм шулай уҡ воландарға ла (воландарҙың эшләпәһенең эске өлөшөнә) тамғалар һуғыла.
Хәҙерге заман бадминтоны
Халыҡ-ара майҙанда рәсәй бадминтоны үҙен күптән түгел генә белдерҙе. Был беҙҙең илдең донъя бадминтон берләшмәһенә һуңлап инеүе һәм шулай уҡ, был спорт төрө 1992 йылға тиклем олимпия уйыны булып һаналмауына бәйле.
2012 йылда Лондондағы Олимпия уйындарында беренсе тапҡыр бүләкләү тарихында бадминтон буйынса олимпия турнирында рәсәй командаһынан ҡатын ҡыҙҙарҙың парлы разрядында Сорокина Валерия һәм Нина Вислова 3-сө урын өсөн матчта канада парлылары Алекс Брюс менән Мишель Лины еңеп, бронза миҙалы яулай.
Тыйылған өйрөлтөп биреү
Малайзиялы Мисбун Сидек, үҙе уйлап сығарған биреү арҡаһында, донъяның иң көслө уйынсылар исемлегенә инеп китә.
Бөрсөт
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Трансантарктик тауҙар
Геологияһы
Көнсығыш Антарктида боҙ ҡалҡанынан боҙ Трансантарктик тауҙары һәм бер нисә боҙлоҡ аша Росс диңгеҙе, Росс шельф боҙлоғо һәм Көнбайыш Антарктида боҙлоҡ ҡалҡаны яғына ағып төшә. Был боҙлоҡтар башлыса һырттың күсәренә перпендикуляр ағып, уны тау системаларына бүлә. Боҙлоҡтарҙың күбеһе ҙур геологик һынылыштар буйында урынлашҡан, тип күҙаллана.
Биологияһы
Виктория Ерендә Росс диңгеҙе яры буйында пингвиндар, тюлендәр һәм диңгеҙ ҡоштары йәшәй. Эске райондарҙың биотөрлөлөгө лишайниктарға, ылымыҡтарға һәм бәшмәктәргә тиклем кәмей.
Пуцавка
Винница өлкәһе Немиров районы Гриненки ауылы янында башлана. Башлыса төньяҡ-көнсығышҡа табан аға. Брацлав янында Көньяҡ Буг йылғаһына ҡушыла. Йылғаны Р08 автомобиль юлы киҫеп үтә.
Яңы Ҡара
Урамдары
Урам исеме
Йыланлы бағана
Тасуирламаһы
Башта Дельфыла ҡуйылған булған, һуңғараҡ Бөйөк Константин I Рим империяһының яңы баш ҡалаһы Константинополгә (хәҙерге Истанбул) күсертеп ҡуя. Башта 8 метрлыҡ бағананы 3 йылан башы ослаған булған. 1700 йылда ул өлөшләтә емерелгән була. Йыландың бер башы Истанбул археологик музейында һаҡлана.
Бағдад музейы
Тарихы
Артабанғы йылдар дауамында музейҙың үҫеш процесы барған. 700 балауыҙ фигураларҙан торған яңы сәхнәләр өҫтәлгән. Яңы объекттар — ресторан һәм баҙар арҡаһында, Бағдад музейы ҙур танылыу ала. Ресторанға килеүселәр ираҡ халыҡ йырҙарын һәм музыкаһын — ираҡ макамы һәм бағдад мраббаты (барабандар — думбуктар ҡулланған халыҡ фольклоры)
Рудзутак Ян Эрнестович
Биографияһы
1931 йылдан — ВКП(б) Үҙәк Контроль Комитеты рәйесе һәм СССР Эшсе-Крәҫтиән инспекцияһы наркомы.
Иезуит колледжы (Амберг)
Тасуирлау һәм тарих
Протестанттар ғәскәре Прага янындағы Аҡ тау алышында еңелгәндән һуң — 1620 йылдың 8 ноябрендә — Үрге Пфальц төбәге Баварияға күсә һәм ҡабаттан католицизмға әйләндерелә Беренсе иезуиттар Амбергҡа 1621 йылда — бавария ғәскәре оҙатыуында — килә, ә 1624 йылда уларҙың вәкиле булып урындағы Георгий сиркәүенең викарийы тора. Ике йылдан һуң ҡалала иезуит гимназияһы асыла: бының өсөн Амбергтың элекке францискандар монастыры биналары бирелә, быға тиклем ул биналар менән протестанттар уҡыу йорттары файҙаланған була. 1626 йылдың 18 октябрендә колледждың беренсе ректоры П. Кристоф Пфлаум (P. Pflaum Christoph) тәғәйенләнә.
1665 йылда колледждың яңы бинаһын Изге Георгий сиркәүе янында төҙөү мастер-төҙөүселәр Вольфганг Хиршштеттер, өлкән Андреас Вельс һәм Георг Хагн тарафынан башҡарыла. 1684 йылда бинаның төньяҡ ҡанаты архитектор Георг Динценхофер проекты буйынса төҙөлә, ә уның ағаһы — Вольфганг — көнбайыш ҡанатын киңәйтеп 1689 йылда төҙөй. Бина фасадының оҙонлоғо киңәйтелеүҙән һуң 160 метр тәшкил итә һәм колледж комплексын ҡаланан ҡаплап тора. 1764—1766 йылдарҙа монастырҙың эске интерьеры үҙгәреш кисерә: миһраб барокко стилендә үҙгәртеп һалына.
Д. И. Менделеев исемендәге Тобольск педагогия институты
'''Д. И. Менделеев исемендәге Тобольск педагогия институты''' (2014 йылдың 30 авгусына тиклем — Д. И. Менделеев исемендәге Тобольск дәүләт социаль-педагогия академияһы — «Төмән дәүләт университеты» федераль дәүләт автономиялы юғары белем биреү учреждениеһы филиалы. 1913 йылда Тобольск уҡытыусылар институты булараҡ нигеҙ һалынған.
Төмән дәүләт университеты филиалы
2017 йылдың 13 июнендә Change.org интернет-платформаһында « Д. И. Менделеев исемендәге Тобольск педагогия институтын һаҡлағыҙ!» тигән петиция урынлаштырыла, уның адресаты Рәсәй Федерацияһы Президенты Владимир Путин, Рәсәй Федерацияһы Мәғариф министры Ольга Васильева һәм Төмән өлкәһе губернаторы Владимир Якушев була. Петиция тексын ИгорьТомилов институтты тамалаусылар, уҡытыусылар һәм студенттар исеменән яҙа һәм институтты ТюмДУ-ға ҡушыу төбәктең мәғарифына, мәҙәниәт һәм иҡтисадына ҙур зыян килтерә тип билдәләй. Петицияла өс йыл эсендә өс факультет: филология, тарих, сит ил телдәре — оптималләштереп ике кафедраға берләштерелә, магистратура һәм аспирантураға уҡыусылар йыйыу ҡыҫҡартыла, тип яҙыла. Шулай уҡ ул матди базаның һәм квалификациялы педагогик кадрҙарҙың күпләп юҡ ителеүе тураһындағы мәсьәләләргә ҡағылған эштәрҙен авторы була. Ҡала халҡы һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре институттың ғөмүмән бөтөрөлөүенә ҡаршы сыға. Петиция баҫтырылғандан һуң бер нисә сәғәт үтеү менән киң йәмәғәтселек вәкилдәре менән бергә Томилов институт директоры Фролова Наталья менән осрашыуға саҡырыла. Осрашыу барышында ул петицияла яҙылған мәсьәләләрҙе үҙ-ара конструктив хәл итергә тырышыуы һәм юғары уҡыу йортоноң сәскә атыуында үҙенең ҙур ҡыҙыҡһыныуы тураһында белдерә. Өс көн эсендә был петиция төбәктә киң резонанс тыуҙыра һәм уға 1 200-гә яҡын тауыш йыйыла. Валерий Фальков, Төмән дәүләт университеты ректоры, Тобольск институтының сетерекле мәсьәләһе буйынса институт хеҙмәткәрҙәре: декандар, кафедра мөдирҙәре, структур подразделение етәкселәре, профессор һәм доценттар-менән фекр алыша. Эш сәфәре йомғаҡтары буйынса университет хакимиәте инновациялар булдырыу һәм перспективаларҙың ҡотолғоһоҙ булыуы тураһында һығымта яһай. Инновациялар һәм перспективалар тураһында Фролова Натальяның киң интервьюһы интернет сайтында баҫыла.
Сәй
Һиндостан һәм Шри-Ланка
Рәсәйҙәге кеүек, Һиндостанда ла тимер юл транспорты пассажирҙарына сәй тәҡдим итәләр. Бында сәйҙе бер тапҡыр ҡулланыла торған балсыҡ сынаяҡтарҙа бирәләр, сәй эскәндән сыянаяҡ бер тапҡыр ғаны ҡуллана икәнен иҫбәр итеү өсөн ватыла. Был йоланың барлыҡҡа килеүе Һиндостандың каста системаһы менән бәйле.
Антонин Дворжак
Артабанғы эшмәкәрлеге
Ғүмеренең һуңғы йылдарында Дворжак опера һәм камера музыкаһын яҙыуға иғтибарын йүнәлтә. 1896 йылда ул һуңғы тапҡыр Лондонға килә, унда үҙенең си-бемоль-минорҙа скрипкалы концертының премьераһында була.
Симфониялары
2-се Симфония си-бемоль мажор op. 4 — сағыуыраҡ, яҡты һәм пастораль образдар булыуына ҡарамаҫтан, һаман да Бетховенға ҡарап төҙөлгән.
Башҡорт теленең диалекттары
Төньяҡ-көнбайыш диалект
Башҡорт теленең көнбайыш диалектына-Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында Ҡариҙелдең урта ағымында, Төй, Сөн, Ҡармасан, Сәрмәсән, Ағиҙелдең түбәнге ағымында, Танып йылғалары буйында урынлашҡан Ҡариҙел, Асҡын, Балтас, Тәтешле, Борай, Яңауыл, Краснокама, Дүртөйлө, Илеш,Баҡалы, Туймазы, Татарстандың Аҙнаҡай, Аҡтаныш, Әгрез, Минзәлә, Мөслим, Пермь өлкәһенең Ҡуйыҙа, Уса, Пермь, Чернушкин һәм Барҙым райондарында йәшәгән башҡорттарҙың теле инә. Был диалект Ҡариҙел, Танып, түбәнге Ағиҙел — Ыҡ һәм Ғәйнә һөйләштәрен берләштерә. Диалекттың төп билдәләре: с тартынҡыһы урынында ч, һ урынына с ҡулланыла. Мәҫәлән: чирәм — әҙәби телдә сиҙәм; сөйнәксез (урта Урал) — әҙәби телдә һөйкөмһөҙ, сүлек (төньяҡ-көнбайыш) — әҙәби телдә һөлөк; ташчүлмәк (Ҡариҙел) — әҙәби телдә ташсүлмәк; үңәч (ғәйнә) — әҙәби телдә үңәс; үтә чығыу (төньяҡ-көнбайыш) — әҙәби телдә үтә сығыу; үҙ чире (төньяҡ-көнбайыш) — әҙәби телдә үҙ сире һ. б. Фонетик үҙенсәлектәр: Чирәм — сирәм, мөгөш, почмаҡ — мөйөш, төпчөк — кинйә. Морфологик үҙенсәлектәр: Әсән — әсәйең,Һинә — һиңә, Атан — атайың, Һуңғары — һуңыраҡ. Лексик үҙенсәлектәре: Апайым — балаларға өндәшеү, май аш — бауырһаҡ, алма — картуф
Ху Цзиньтао
Биографияһы
Мәктәптә Дэн Сяопиндың буласаҡ кейәүе Чжан Ху менән бер класта уҡый, тип раҫлана.
Ганьсу буйлап күп йөрөй. 1970 йылдар уртаһында инспекция сәфәрҙәренең береһендә уға ҠПК провинциаль комитетының ул саҡтағы секретары Сун Пин иғтибар итә. Ху һәйбәт тәьҫир ҡалдыра һәм һуңғараҡ Ҡытай Коммунистар Партияһының юғары етәкселегенә инә, Сун уның карьера үҫешен ҡурсалай. 1970 йылдар уртаһынан Хуның карьераһы күтәрелә башлай.
1992 йылдың декабрендә ул шулай уҡ ҠПК Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы партия мәктәбенең ректор вазифаһын биләй. Уны туғыҙ йыл дауамында етәкләй. 1992—2002 йылдарҙа ул шулай уҡ партия төҙөлөшө буйынса бәләкәй етәксе төркөмдө етәкләй.
Ху Цзиньтао 1949 йылда Мао Цзэдун власҡа килгәндән алып Ҡытайҙың иң йәш лидеры була [51]. ҠПК Үҙәк Комитетының генераль секретары булараҡ, ул Ҡытай Халыҡ Республикаһы һәм Үҙәк Хәрби Советы рәйесе урынбаҫары вазифаһын биләүен дауам итә, 2002 йылдың декабренә тиклем партия мәктәбе ректоры булып ҡала. 2003 йылдың мартында Бөтә Ҡытай халыҡ вәкилдәре йыйылышы сессияһында Ҡытай Халыҡ Республикаһы рәйесе итеп һайлана. Ул уҡ ваҡытта Ҡытай Халыҡ Республикаһы Дәүләт Советы премьеры вазифаһындағы Чжу Жунцзиҙы Вэнь Цзябао алмаштыра.
Цзяндан Ху власты тапшырыу процесы 2005 йылға ғына тамамлана: 2004 йылда Ху ҠПК Үҙәк Хәрби һауа көстәре, ә бер йылдан ҠХР-ҙың Үҙәк Хәрби Советы рәйесе була.
Тормош ауырлыҡтары менән таныш булмағанлыҡтан һәм илдең ярлы төбәктәрендә ризаһыҙлыҡ артҡанлыҡтан, Ху крәҫтиәндәрҙең ярлы вәкилдәренә, монгол көтөүселәренә, шахтерҙарға, докерҙарға йөрөй. Ул тыйнаҡлыҡ образын үҫтерә (мәҫәлән, ҡайһы берҙә эшкә велосипедта йөрөй), ентекле планлаштырылған хөкүмәт церемониялары бөтөрөлә. Дәүләт башлығының тыйнаҡлығы һәм изгелеге ҡытайҙарҙың ярлы өлөшө араһында симпатия уята һәм ярлылар менән хәлле кешеләр араһында йәшәү кимәле айырмаһының үҫеүен өлөшләтә тигеҙләнә.
2008 йылда Ху Цзиньтао етәкселегендә Пекинда XXIX йәйге Олимпия уйындары үтә, ул шул уйындарҙы аса.
Обуховка (Ница ҡушылдығы)
Обуховка  — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ница йылғаһының һул ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Келоуна
Кело́уна (Kelowna) — Канаданың Британия Колумбияһында ҡала, муниципалитет. Оканаган күлендә ята. Халыҡ 117 312 кеше. Ҡаланың исеме урындағы индейҙар телендә «гризли айыу» тип тәржемә ителә.
Енг-Харвута-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Оло Бахта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ен-Яха (Адер-Паюта ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Дәүләтша (исем)
Фамилияла
Дәүләтшин Абдулла Сибәғәтулла улы; Ғабдулла Дәүләт (20 декабрь 1894 йыл — 12 декабрь 1963 йыл) — башҡорт милли хәрәкәте һәм революцион хәрәкәте эшмәкәре.
Дәүләтшин Абдулғәзиз Абдулла улы (20 июль 1861 йыл — 1920 йыл) — рәсәй хәрби шәрҡиәтсеһе. Генерал-майор (1913).
Йәрмөхәмәт (исем)
Билдәле кешеләр
Арыҫланов Йәрмөхәмәт Баймөхәмәт улы (1910 йыл — 1986 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 112-се башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы ҡыҙылармеецы), Башкавдивизияның 35-се уҡсылар полкы кавалерисы. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
Истрополитана университеты
Тарихы
1472 йылда Янош Витез төрмәгә ябыла, сөнки ул 1471—1472 йылдарҙа Ян Панноний менән заговор ойошторған, уның һөҙөмтәһендә Польша короле Казимир IV Венгрияның тәхетен алырға тейеш булған. Бынан һуң күп кенә уҡытыусылар университтан киткәндәр.
Байдәүләт (исем)
Фамилия
Байдәүләтова Земфира. «Һылыуҡай-2017» республика телевизион гүзәллек бәйгеһендә Гран-при яуланы.
Партизан ауыл Советы (Мәләүез районы)
Тарихы
Партизан  ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы  Мәләүез районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Венгр ашамлыҡтары
Мадьяр шараптары
«Шомло» Балатон шарабы, Шомлонан йыраҡ булмаған Бадачонь тигән ерҙә етештерелгән «Бадачонь» шарабы. Был ерҙәрҙәге вулкан тоҡомдары өҫтөндә үҫкән виноградтан үҙенсәлекле тәмгә эйә «Овернья» и «Кекньелю» (күк һабаҡ) шараптары етештерелә. Кечкемет ҡалаһында етештерелгән «Кечкемети леанька» (Кечкемет һылыуы) һәм «Дебрей харшлевелю» (Дебренән йүкә япрағы) тигән аҡ шараптар бик яҡшы фекер таралған.
Конакри
Географияһы
Уртаса бейеклек 100 метрҙан артмай. Бысраныу кимәле юғары.
Оккам бәкеһе
О́ккам бәкеһе (йәки Оккам лезвиеһы) — метдологик принцип. Инглиз францискан монахы, Оккамда тыуып үҫкән фәйләсүф-номиналист Уильям (William of Ockham; Gulielmus Occamus; Guillaume d'Ockham яҡынса 1285—1349 йылдар) исеме менән аталған. Ҡыҫҡаса ул былай яңғырай: «Ихтыяж булмаһа, асылды күбәйтеүҙең кәрәге юҡ» (йә «Үтә ҙур ихтыяж булмаһа, яңы асылдарҙы йәлеп итеү кәрәк түгел»).
Ҡайынкүл (Силәбе өлкәһе)
Географияһы
Екатеринбургҡа тиклем алыҫлығы – 136 км, Силәбегә – 65 км, Ҡоншаҡҡа - 20 км.
Северный районы (Ырымбур өлкәһе)
Се́верный райо́ны — Ырымбур өлкәһе төньяҡ-көнбайышта районы.
Фольклор әкиәте сюжеттары белешмәлеге
Стит Томпсондың «Фольклор әкиәттәре типтары»
Белешмәлеккә индерелә килгән өҫтәлмәләр билдәле бер дәрәжәлә тәртипһеҙлек тыуҙыра, һәм иҫәпте яҡшыртыу талап ителә. Быны Америка ғалимы Стит Томпсон эшләй, ул белешмәлекте инглиз теленә тәржемә итә һәм быға тиклем индерелгән бөтә төҙәтеүҙәрҙе иҫәпкә ала (Хельсинки, 1927). 1964 йыда тәржемә нәшер ителә, ул милли каталогтар буйынса ла тулыландырыла. Аарненың «Белешмәлеген» ҡат-ҡат камиллаштырыуҙар (1928, 1961, 1964, 1973) Аарне хеҙмәтен әкиәт сюжеттарының универсаль халыҡ-ара каталогына әүерелдерә, ауыҙ-тел ижадының сәсмә традицияларын тикшереүселәрҙең береһе лә уны урап үтә алмай.
Ульрих Бек
Биографияһы
1972 йылда философия докторы ғилми дәрәжәһен ала  һәм Мюнхен университетында эшләй.
1981 йыл — 1992 йылдарҙа Фридрих Отто Бамберг университетында уҡыта.
Павел Йозеф Шафарик университеты
Тарихы
1973 йылда Кошицелағы Павел Йозеф Шафарик университеты составында Юридик факультеты ойошторолған.
Пью (ҡала-дәүләттәр)
Ҡала-дәүләттәрҙең биш төп ҡәлғәһе һәм бер нисә бәләкәй ҡаласығы археологтар тарафынан табыла. Улар Үрге Бирманың өс төп һуғарылған районында урынлаша: Му йылғаһы үҙәне, Чаусхе үҙәне һәм Минбу төбәге, Иравади һәм Чиндуин йылғалары ҡушылған ерҙәр тирәләй. Ҡытай һәм Һиндостан араһындағы ҡоро ер буйлап һуҙылған сауҙа юлының бер өлөшө булараҡ, Пью батшалығы яйлап көньяҡҡа табан киңәйә. I быуатта Үрге Бирманың төньяҡ ситендә нигеҙләнгән Халин ҡала-дәүләте VII йәки VIII быуатҡа тиклем иң ҙур һәм иң мөһим ҡала була, шунан һуң батшалыҡтың көньяғында ятҡан Шрикшетра ҡалаһы ҙурлыҡ буйынса алға сыға. Халиндан ике тапҡырға ҙурыраҡ Шрикшетра Пьюҙың иң ҙур һәм абруйлы үҙәге була.
Тарихы
Беҙҙең эраға тиклем II быуат тирәһендә Иравади йылғаһы үҙәненә хәҙерге Юньнани территорияһынан сино-тибет телдәре ғаиләһенең тибет-бирман тармағы телендә һөйләшкән пьюлар килеп төпләнә башлай. Хәҙерге Ҡытайҙың Цинхай һәм Ганьсу провинцияларында урынлашҡан Кукунор пью халҡының тәүге ватаны иҫәпләнә. Пью халҡы Иривади һәм Чиндуин йылғалары ҡушылған урынды уратып ятҡан тигеҙлектәр буйлап тарала. Уларҙың ерҙәре көньяҡтағы Шрекшетрынан төньяҡтағы Халинға тиклем һуҙыла; көнсығышта Биннако һәм Маинмо, ә көнбайышта Аядочхе менән сикләнә.
Пейктано
Минбу һуғарылған төбәгендә ятҡан (хәҙерге Таундуинджинан алыҫ түгел) — Пьюның иң боронғо ҡала-дәүләте. Уның емереклектәре — ҙур булмаған ҡоролмалар, керамика, артефакттар һәм кеше һөлдәләре — беҙҙең эраға тиклем 200 йылдан алып беҙҙең эраның 100 йылына тиклем ҡоролған йәки йәшәгән тип билдәләнә. Ҡала Бирма тарихында сәйәси йәһәттән берҙәм дәүләттең тәүге баш ҡалаһы булыуы ихтимал. Яҡынса 300 га майҙанды биләгән ҙур, нығытылған тораҡ пункты ул. Ҡаланы уратып алған диуарҙар һәм нығытмаларының ҡалынлығы алты метрға етә. Күпселек ҡалаларҙағы кеүек үк, Пьюла ҡаланың көнсығышҡа ҡарай асылған төп ҡапҡаһынан юл һарайға табан йүнәлтелгән. Археологик ҡаҙылма эштәре алып барылғанда баҫҡыстар һәм монастырь ҡоролмалары ла табыла.
Маинмо
Маинмо ла Чаусхе төбәгендә урынлашҡан була. Уның төҙөлөшө беҙҙең эраға тиклем беренсе мең йыллыҡҡа ҡарай. Майҙаны 222 гектар булған Маинмо Чаусхе тигеҙлегендә иң ҙур боронғо ҡалаларҙың береһе булып тора. Ҡаланы канал икегә бүлгән, канал хәҙерге заманда төҙөлгән, тип һанала, әммә был фәнни яҡтан раҫланмаған. 1979 йылда башланған археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында бик күп артефакттар, шул иҫәптән биҙәнеү әйберҙәре, көмөш тәңкәләр табыла. Артефакттарҙың күбеһе, мәҫәлән, тәңкәләр, Пейктано һәм Биннакта табылғанға оҡшаш тиерлек.
Саттаров Миңлебай Зәйнетдин улы
Биографияһы
Хаҡлы ялға сыҡҡас, Миңлебай Саттаров ҡала аҡһаҡалдар советы активисы, Салауат ҡалаһы ветерандары советының президиум ағзаһы була.
Брысса
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Дәүләтшин Абдулла Дәүләтша улы
Дәүләтшин Абдулла Дәүләтша улы (1813 йыл — яҡынса 1883 йыл) — кантон начальнигы, подполковник (1886). Хиуа походында ҡатнашыусы (1839—1840). Ахун.
Ғаиләһе
Улы Мөхәмәтвәли (1832 – 1859 йылдан һуң) — сотник, Башҡорт ғәскәре командующийының адъютанты булып хеҙмәт иткән.
Әбләй (исем)
Билдәле шәхестәр
Аблаев Яҡуб Мамут улы (Аблаев Якуб Мамутович) (12 май 1914 йыл — 11 февраль 1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, дивизияның артиллерия-техник тәьмин итеү начальнигы. 3-сө ранглы техник-интендант. ВКП (б) ағзаһы.
Халыҡ ижадында
Әбләй — «Өс бажа» шаян йыры геройы:
Төйлөгән
Ҡылыҡһырлама
Ҡарғанан ҙурыраҡ.Осоп барған ҡоштоң ҡанаттары ҙур күренә, оҙон ғына ҡойроғоноң осо икегә айырылған. Дөйөм төҫө ҡара көрәнһыу. Ҡауырһындары аҡ һәм ҡара сыбар. Башҡа үҙенә оҡшаған ҡоштарҙан айырсалы ҡойорғо меән айырыла.
Непал тарихы
Тхакури
Непалға Тхакуриҙарҙың өс төрлө династиһы хакимлыҡ итә.
Ҡытай сығанаҡтарында Непал
Таң династияһы власҡа килеү менән Ҡытайҙа көнбайыш төбәктәргә ҡыҙыҡһыныу арта. Будда сутраларын тәржемәләүселәр арҡаһында ҡытайҙар Ниполо (泥婆羅) — Непал иле тураһында мәғлүмәттәр ала һәм уларҙы династиялар йылъяҙмаларына индерә.
Хаким. Хаким ынйы, ҡыҙыл мәрйен, ҡабырсаҡтарҙан эшләнгән тридакн шариктары, быяла, гәрәбә ҡушып биҙәлгән биҙәүесле кейем кейә. Ҡолағында ауыр алҡа. Ҡыҫҡа ҡылыс йөрөтә. Тәхете алтын арыҫлан арҡаһына урынлашҡан. Министрҙар ерҙә ултыра. Тәхет залында хуш еҫле шәмдәр яндырыла.
Малла
Ләкин 1372 йылда Малла батшаларының 3-сө династияһына нигеҙ һалған Джаястхити Малла башта Патанды яулап ала, ә унан һуң 10 йыл үткәс Бхактапурҙы буйһондора, шулай итеп, бөтә үҙәнде бер дәүләткә берләштерә.
Шаһтар династияһы власын тергеҙеү
Мохендраның улы һәм вариҫы Итон һәм Гарвард университеттарында бик яҡшы белем алған Бирендра 1972 йылдан алып хакимлыҡ итә. Үҫеш темптарының әкренәйеүе, коррупцияның артыуы һәм хаҡтарҙың күтәрелеүе йәнә халыҡ сыуалыштарына килтерә, шуларҙың иң көслөһө — Непалдағы Ихтилал (1979). Король Бирендра парламент системаһын индереү һәм сәйәси партиялар эшмәкәрлеген тыйыуҙы бөтөрөү тураһында референдум үткәрергә мәжбүр була. Непал Халыҡ Конгресының 1960 йылдан йә төрмәгә ябылған, йә үҙ ирке менән илдән ситкә сығып киткән лидеры Б. П. Койралаға агитация алып барырға рөхсәт ителә. Әммә Непал Хөкүмәте системаһы буйынса референдум (1980) 55 % тауыш менән панчаяттар системаһын һаҡлау өсөн тауыш бирә. Шуға ҡарамаҫтан, король Бирендра властың закондар сығарыу тармағы биш йылға һайланырға, шунан һуң премьер-министр һайларуҙары үтергә тейеш, тип ҡарар итә. Шуның менән бергә король закондар сығарыу органы составының 20 процентына үҙе теләгән кешеләрҙе тәғәйенләү хоҡуғын һаҡлап ҡала, шулай уҡ бөтә кандидаттар ҙа хөкүмәт раҫлаған 6 ойошманың ағзалары булырға тейеш. 1981 йылда ошо система буйынса тәүге һайлауҙар үтә.
1996—2006 йылдарҙағы Граждандар һуғышы һәм Апрель революцияһы
1994 йылда Непал Коммунистар партияһы фракцияларының береһе Берҙәмлек үҙәге базаһында Прачанда иптәш етәкселегендә Непал Коммунистар партияһы (Мао яҡлы) ойошторола. 1995 йылдың 3 мартында үткән пленумында партия король власына ҡаршы ҡораллы көрәш йәйелдереү тураһында ҡарар ҡабул итә. Непал коммунистар партияһы (Мао яҡлы) власть алдына үҙҙәренең алты талабын ҡуя: 1. милли индустриянан сит ил капиталын ҡыуып сығарыу, 2. алпауыттарҙан ерҙәрен тартып алыу һәм уны крәҫтиәндәргә таратыу, 3. этник аҙсылыҡтарҙың автономияға хоҡуҡтарын таныу, 4. бөтә телдәрҙең дә тиң булыуына өлгәшеү, 5. власть органдарында иҙелгән халыҡ вәкилдәренә һәм ҡатын-ҡыҙҙарға вәкәләттәр биреү, 6. касталар тигеҙһеҙлеген бөтөрөү.
2004 йылдың авгусында Непал Коммунистар партияһы (маосылар) һуғышсылары ил баш ҡалаһына бөтә юлдарҙы яба, ҡаланы аҙыҡ-түлек, иң кәрәкле тауарҙар һәм нефть продукттары менән тәьмин итеү боҙола. Катмандуны ҡамауға алып, маосылар хөкүмәткә үҙ көстәрен күрһәтә.
Һөҙөмтәлә король Гьянендра халыҡ хәрәкәтенә буйһонорға мәжбүр була. Ул үҙенең 24 апрелдәге мөрәжәғәтендә демократик реформалар үткәрергә һәм власты халыҡҡа бирергә вәғәҙә бирә. Армияға контроллек итеүҙе хөкүмәт үҙ өҫтөнә ала. Нисек кенә булмаһын, Гьянендра илдәге сәйәси хәлгә йоғонто яһай алмай. 25 апрелдә Гьянендра үҙе таратҡан парламенттың эшмәкәрлеген тергеҙә. 27 апрелдә Непал конгресы лидеры 84 йәшлек Гириджа Прасад Коирала ил хөкүмәтенең яңы башлығы итеп тәғәйенләнә. Шул уҡ көндә маосылар өс айға ваҡытлыса килешеү төҙөү тураһында иғлан итә. Яңы хөкүмәткә оппозицияла торған партияларҙың ете вәкиле инә — дүртеһе Непал конгресынан, берәр кеше — Непал Коммунистар партияһынан (мао яҡлы), Демократик конгрестан һәм Берләшкән һул фронтта. Непалда халыҡ революцияһы еңә.
Монархияны ҡолатыу милли татыулыҡҡа юл аса һәм сәйәси партияларға граждандар һуғышын тамамларға мөмкинлек бирә.
Хәҙерге заманда Непал
2018 йылдың 13 мартында Непалда президент һайлауҙары үтә, унда Бидхья Деви Бхандари икенсе тапҡыр президент итеп һайлана.
Такла-Макан
Такла-Маҡан (塔克拉瑪干沙漠ябай. 塔克拉玛干沙漠пиньинь, уй. تەكلىماكان قۇملۇقى Тәклимакан қумлуқи < уйғыр. ғәр. үҙләштерелгән.: такла ترك баш тарк «ҡалдырыу, ташлап китеү» һәм уйғыр. маҡан «торлаҡ, төйәк», йәғни «ташландыҡ, ҡалдырып кителгән урын» ) — көнбайыш Ҡытайҙа  Синьцзян-Уйгур автономиялы округтағы сүл. Донъялиң эре ҡомло сүлдәрҙең береһе. Көнбайыштан көнсығышҡа оҙонлоғо — 1000 км ашыу, киңлеге — 400 км тиклем, ҡом майҙаны  — 300 мең  км² ашыу.
Даими халҡы юҡ. Куньлундән ағып төшкән йылға үҙәндәрендә айырым оазистар  бар. Сүллектең көньяҡ ситенә яҡын ҡомдар араһында — ҡоро үҙәндәр тапҡырында боронғо ауыл емереклектәре осрай.
Павлов Александр Борисович (шағир)
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
«Володя ағай шиғыр яҙған, гитарала уйнаған, ә мин һәр ваҡыт ағайымдан яҡшыраҡ булырға тырыштым», — тип хәтерләй Александр Павлов. Мәктәптә уҡығанда, Саша биш китапханаға яҙыла, үҙенең тәүге шиғырын бишенсе синыфта яҙа. 1969 йылда Павловтар ғаиләһе ауыр юғалтыу кисерә: рефрижератор флотында эшләүсе Владимир (хат алышыу базаһы — Таллин) Сааремаа утрауында хәбәрһеҙ юғала.
Орхан Вәли Ҡаныҡ
Биографияһы
1949 йылда журналда Хужа Насретдин тураһында әкиәттәрҙе шиғри юлдар менән бирә. Уның һуңғы «Карси» исемле йыйынтығы сыға, шулай уҡ Шекспирҙың ҡайһы бер әҫәрҙәрен төрөк теленә тәржемә итә.
Октябрь (мәғәнәләр)
Шулай уҡ Октябрьск һәм Октябрьский төшөнсәлерен ҡарағыҙ.
Албан ҡатын-ҡыҙы
Тоскыла традицион социаль статус
Албанияның көньяҡ һәм үҙәк өлөшөндәге Тоск төбәгендә матриархаль албандар тарихи рәүештә енси, дини һәм йәһәттән сексуаль йәһәттән тиң хоҡуҡлыҡты таныған.
Гегта традицион социаль статус
Эдит Дарем 1928 йылда, албан ауыл ҡатын-ҡыҙҙары, Боронғо Грецияла йәшәгән ҡатын-ҡыҙҙар кеүек, үс алыуға саҡырыу кеүек традицияларҙы хуплау йәһәтенән консервативыраҡ булып тора. Икенсе донъя һуғышына тиклем ҡайһы бер гег албанлы ҡатын-ҡыҙҙар йыш ҡына таулы райондарҙа йәшәүсе ир-егеттәрҙең «өйҙәштәре» генә булып йәшәгән . Гег ир-аттарҙың никахҡа инәсәкә ҡыҙҙың сафлығын һаҡлауына әһәмиәт биреүе ҡатын-ҡыҙҙарҙың ҡыҙлығын тергеҙеү өсөн түләүҙәренә китерә. Инфекциялар һәм ялҡынһыныуҙар ҡурҡынысы булыуға ҡарамаҫтан, актив сексуаль гег ҡатын-ҡыҙҙар Гег ҡалаларында яңынан «ғиффәтле» булыу өсөн «ябай 20 минутлыҡ гинекологик операция» уҙа .Шул уҡ клиникалар хәбәр итеүенсә, ҡайһы бер кәләштәрҙе уларҙың кейәүҙәре никахлашыу төнөндә ҡан булманы тип, ғиффәтлелеккә тикшереү өсөн алып килә икән .Ҡатын-ҡыҙҙарҙан уларҙың ирҙәренә тоғро булыуы көтөлә, әммә никахлашҡан ҡатын-ҡыҙҙар ир-егеттәрҙең үҙ милке тип иҫәпләнә. Гег албандарҙың патриархаль йәмғиәтендә ҡыҙыл бала тыуыуы хупланылмай
Лаберияла традицион социаль статус
Лаберияның тормош рәүеше патриархаль йәмғиәт, ләкин гегтар һымаҡ уҡ түгел. Черногориялағы кеүек үк, Лабериялағы ҡатын-ҡыҙҙар бөтә ауыр эште башҡарырға мәжбүр ителә
Албанияла ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары сәйәсәте
Урани Румбо (1895-1936) албан феминисткаһы, педагог һәм драматург, белем алыуға булышлыҡ иткән ҡатын. 1920 йылда Урани Румбо һәм башҡалар Гирокастерҙа иң мөһиме феминистик ойошмаларҙың береһе - албан ҡатын-ҡыҙын эмансипацияға әйҙәгән Лидхья-э-Груас (Ҡатын-ҡыҙҙар союзы) ойошмаһын төҙөй. Улар Drita гәзитендә белдереү баҫтыра, ҡатын-ҡыҙҙы дискриминациялауға, социаль шарттарға ҡаршы протест белдерә. Шулай уҡ 1923 йылда Урани Румбо ҡыҙҙарҙы Гирокастерҙағы «ирҙәр» лицейыйына йөрөргә рөхсәт талап итеү кампанияһында ҡатнаша
Никах, түллелек һәм ғаилә тормошо
Энвер Ходжи Коммунистик Албанияға идара иткән ваҡытта, ҡатын-ҡыҙҙарҙы законһыҙ рәүешьә аборттар эшләүгә йәки уларҙы үҙаллы хәл итеүгә этәргән, наталистик сәйәсәт үткәргән. Һөҙөмтәлә Албания бөтә Европала әсә үлеме кимәле буйынса икенсе урында, һәм барлыҡ йөклөләрҙең 50% - ы аборт менән тамамланған тип иҫәпләнә.
Ровный (Ырымбур өлкәһе)
Географияһы
Ҡасаба Кейәле Бүртә йылғаһының һул яры буйында элгәре «Ҡыуандыҡ» совхозының үҙәк усадьбаһы тип һаналған, 1966 йылда статусын үҙгәрткән Урал ҡасабаһынан 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышына тиклем тораманы 9-сы ауыл тип атағандар. 1960 йылғы белешмәлә — «Ҡыуандыҡ» совхозының 2-се ферма ҡасабаһы.
Бусаргин Николай Матвеевич
Биографияһы
1939 йылда Дәүләкән район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Бөйөк Ватан һуғышында — 1941 йылдан. 1942 йылда кесе лейтенанттар курсын, 1944 йылда — «Выстрел» курсын тамамлай. 1945 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Сафонов Эрнст Иванович
Ҡыҫҡаса биографияһы
Сафоновтың тәүге хикәйәләр йыйынтығы «Мужчины» 1962 йылда Рязандә сыға. 15-тән ашыу проза китабын сығара: «В нашем доме фашист» (1966), «Осень за выжженными буграми» (1968), «Дети, в школу собирайтесь!..» (1972), «Африканский баобаб» (1977), «Хлеб насущный» (1978) повестары,  «Казённые люди» (1981) тарихи романы, «Выйти из круга» романы (1988; яҙыусы үлгәндән һуң баҫыла). «Не забудь оглянуться» (1987) көндәлеге буйынса шул уҡ исемле нәфис фильм төшөрөлә.
М. А. Шолохов текстарының авторлыҡ проблемаһы
1970-се йылдарҙа һәм һуңғараҡ сығыштар
Бер ҡарлуғас яҙ килтермәй тигән бүлектә Николай Степанович Гумилёв "Тымыҡ Дон"ды яҙғанда, ниндәй дон станицаһында йәшәүе ентекле тасуирлана
Сафонов Эрнст Иванович
Ҡыҫҡаса биографияһы
Рәсәй Яҙыусылар союзы нәшриәт эшенә ҙур өлөш индергән өсөн Э. И. Сафонов премияһын булдыра.
М. А. Шолохов текстарының авторлыҡ проблемаһы
Ҡулъяҙмаларҙың табылыуы
Күп йылдар дауамында эҙләгәндән һуң, А. М. Горький исемендәге Рәсәй Фәндәр Академяһының Донъя әҙәбиәте институты 1999 йылда "Тымыҡ Дон"дың 1-се һәм 2-се китаптарының юғалған тип иҫәпләнгән ҡулъяҙмаларын таба —1929 йылда Шолохов тап ошоларҙы комиссияға күрһәткән булған. Ҡасандыр Шолохов үҙе, һуғыш йылдарында немец әсирлегендә һәләк булған ауыл темаһына яҙыусы дуҫы Ҡудашевҡа, ҡулъяҙмаларын һаҡларға ҡалдырған булып сыға. Ҡулъяҙмалар Ҡудашевтың тол ҡатынында һаҡланған була, әммә ул, ниндәйҙер сәбәптәр арҡаһында, ҡулъяҙмалар күсеп йөрәгәндә юғалды, тип һәр саҡ кире ҡаға. Тик ул үлгәс кенә, бөтә мөлкәт вариҫтарға күскәс, ҡулъяҙма табыла, һәм, уны һатып алғандан һуң, авторлыҡҡа экспертиза үткәреү мөмкинлеге асыла.
Минск
Этимологияһы
1502 йылдан башлап, Минск формаһы латин- һәм польяк телле документтарҙа («Minsk», «Mińsk») файҙаланыла. Ҡала атамаһы поляк телендә Минска-Мазовецки йәки украин һөйләштәре йоғонтоһонда шулай трансформациялана. XVIII быуат һуңында, Речь Посполитая бүленгәндән һуң, «Минскъ» яҙылышы «Mińsk» поляк теле формаһында урыҫ телле документтарҙа ныҡлы урын ала.
Географик урыны
Ҡала Минск ҡалҡыулығының көньяҡ-көнсығыш битләүендә, диңгеҙ кимәленән 220 метр бейеклектә урынлашҡан.
Захарин Сергей Александрович
Биографияһы
2003 йылдан 2004 йылға тиклем «ТНТ-УЛЬЯНОВСК» төп телеканалында алып барыусы булып эшләй. Уның башланғысында «Зажги свою звезду» һәм «БЛюЗ- Бюро Любовных Знакомств» проекттары сыға башлай.
Первомайский ауыл Советы (Мәләүез районы)
Первомайский ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районындағы муниципаль берәмек.
Ер һалымы
Һылтанмалар
Ҡала ситендә ер участкаһы һатып алғанда бирелә торған һалым льготалары.
Космос саңы
Ҡояш системаһында саң матдәһе тигеҙ таралмаған, күпселеге төрлө ҙурлыҡтағы саң болоттарында тупланған. 1961 йылдың 15 февралендә геофизика институтының оптик аппарутураһы ярҙамында был асыш яһалды. Аппаратура зонд ракетаһына Ер өҫтөнән 60 — 100 км бейеклектә тулы ҡояш тотолған ваҡытта Ҡояш тажының яҡтылығын үлсәү өсөн ҡуйылған була.
«Meteoritics & Planetary Science» журналының 2010 йылдың ғинуарында сыҡҡан «Метеорит һәм метеороид: яңы тулы төшөнсә» тигән мәҡәләһендә авторҙар түбәндәге төшөнсәне бирә:
Тымыҡ океан
Этимологияһы
Океанда беренсе күргән европалы испан конкискодоры Бальбоа булған. 1513 йылда ул юлдаштары менән Панама муйынын үтеп океанға сыға. Улар көньяҡҡа асыҡ ҡултыҡҡа сыҡҡанға күрә, Бальбоа Көньяҡ океан тип атай (исп. Mar del Sur).1520 йылдың 28 ноябренде асыҡ океанға Фернан Магеллан сыға. Ул океанда 3 ай 20 көндә Утлы Ерҙән Филиппин утрауҙарына тиклем үтеп сыға. Бөтә сәйәхәт барышында тымыҡ һауа торошо булғанлыҡтан, Магеллан океанды Тымыҡ океан тип атай. 1753 йыда француз географы Ж. Н. Бюаш (фр. Jean-Nicolas Buache), океандарҙың иң ҙуры булғанға күрә, Бөйөк океан тип атарға тәҡдим яһай. Был исем дөйөм танылыу тапмай һәм донъя географияһында океан Тымыҡ океан тип атала. Инглиз телле илдәрҙә океан Pacific Ocean тип атала. 1917 йылға тиклем Рәсәй карталарында Көнсығыш океан тигән исем менән йөрөй.
Уртауҙар
Утрауҙар һаны (10 меңгә яҡын) һәм дөйөм майҙаны буйынса тымыҡ океан беренсе урында тора. Океанда Ерҙә ҙурлығы буйынса икенсе һәм өсөнсө урындағы утрауҙар урынлашҡан: Яңы Гвинея (829,3 мең км²) и Калимантан (735,7 мең км²); иң ҙур утрауҙар төркөмө: Ҙур Зонд утрауҙары (1485 мең км², шул иҫәптән ҙур уртауҙар: Калимантан, Суматра, Сулавеси, Ява, Банка). Башҡа ҙур утрауҙар һәм архипелагтар: Яңы Гвинея утрауҙары (Яңы Гвинея, Колепом), Япон утрауҙары (Хонсю, Хоккайдо, Кюсю, Сикоку), Филиппин утрауҙары (Лусон, Минданао, Самар, Негрос, Палаван, Панай, Миндоро), Яңы Зеландия (Көньяҡ һәм Төньяк утрауҙар), Кесе Зонд утрауҙары (Тимор, Сумбава, Флорес, Сумба), Сахалин, Молукка утрауҙары (Серам, Хальмахера), Бисмарк архипелагы (Яңы Британия, Яңы Ирландия), Соломон утрауҙары (Бугенвиль), Алеут утрауҙары, Тайвань, Хайнань, Ванкувер, Фиджи утрауҙары (Вити-Леву), Гавай утрауҙары (Гавай), Яңы Каледония, Кадьяк архипелагы, Курил утрауҙары, Яңы Гебридтар, Королева Шарлотта утрауҙары, Галапагосс утрауҙары, Веллингтон, Изге Лаврентия, Рюкю утрауҙары, Риеско, Нунивак, Санта-Инес, Д‘Антркасто утрауҙары, Самоа утрауҙары, Ревилья-Хихедо, Палмер архипелагы, Шантар утрауҙары, Магдалена, Луизиада архипелагы, Линга архипелагы, Луайоте утрауы, Карагинский, Кларенс, Нельсон, Принсесс-Ройал, Хановер, Командор утрауҙары.
Вьяса
Вьяса (व्यासव्यास, Vyāsa IAST — «бүленгәнлек», «бүлеү», «ентеклек», «ентекле һүрәтләү», as тамыр + vi префикс: «бүлеп сығарыу», «һибеү», «таратыу» ), шулай уҡ Ведавьяса, Вьясадева, Бадараяна йәки Кришна-Двайпаяна  булараҡ билдәле  — аҡыл эйәһе,  күп кенә боронғо һәм киң күләмле ҡомартҡыларҙың — индуизм текстары йыйынтығы, Пуран, веданта философия системаһының, шулай уҡ билдәле «Махабхарата» эпосының авторы йәки мөхәррир төҙөүсеһе булып иҫәпләнә. Вьяса исеме шулай уҡ башҡа боронғо авторҙарға ла, компиляторҙарға ла  бирелә, әммә  махсус рәүештә Шашвата («үлемһеҙ», «мәңгелек») тип тә аталған индуизм тәғлимәттәре төҙөүсеһенә бирелә.
Рәсәйҙең һалым системаһы
Һалым системаһы — ил территорияһында һалым түләүселәрҙән — юридик һәм физик шәхестәрҙән — билдәләнгән тәртиптә алына торған һалымдар, йыйымдар, пошлиналар һәм башҡа түләүҙәр йыйылмаһы .
Чайковский Пётр Ильич
Бала сағы һәм үҫмер йылдары (1840—1865)
Бала сағында Петр Чайковский, башлыса француз телендә, түбән кимәлдә шиғырҙар ижад итә һәм Людовик XVII биографияһы менән ҡыҙыҡһына; 1868 йылда ул, ҙурайып еткәс, Парижда Людовикты һүрәтләгән гравюра һатып ала һәм уны рамға тирәсләп ҡуя. Был гравюра һәм Антон Рубинштейндәң портерты уның торлағында оҙаҡ ваҡыт берҙән-бер биҙәүестәр була.
Хоҡуҡ фәне училищеһы
Ата-әсәһе Петр Чайковскийҙы Николай һымаҡ Тау корпусына бирергә ниәтләй, әммә аҙаҡ кире уйлай. 1850 йылдың авгусы башында ул әсәһе һәм һеңлеләре Зинаида һәм  Александра менән Император хоҡуҡ училищеһының әҙерлек класына — хәҙер композитор исемен йөрөткән Фонтанка йылғаһының яры буйы урамы мөйөшөндәге ябыҡ ирҙәр уҡыу йортона инеү өсөн Санкт-Петербургҡа килә.
Юстиция министрлығында хеҙмәте
Хоҡуҡ училищеһын тамамлау менән Пётр Чайковский Юстиция министрлығы департаменттың I отделениеһында хеҙмәтен башлай, унда башлыса крәҫтиәндәр эшен алып бара. Буш ваҡыттарында һеңлеһе Александра, туғаны Николай һәм ике туған һеңлеһе Аннет, Апухтин һәм башҡалар  компанияһында төрлө уйлап табыуҙарға, күңел асыуҙарға һәм кисәләргә ирек ҡуя, шулай уҡ опера театрына бара, дуҫы Луиджи Пиччиоли йоғонтоһо аҫтында итальян телендә күнекмәләр ала, итальян операһына өҫтөнлөк бирә.
Петербург консерваторияһы
Дәүләт хеҙмәте менән музыка дәрестәре берләштереп алып барыу идеяһы композиторҙың атаһы Илья Петровичҡа ҡарай. Ул йәшерен Кюндингер менән кәңәшләшергә бара, ул уның улына элек музыка дәрестәре биргән ине, һәм унан улының музыкаға таланты бар микәнен һорай. Быға бындай яуап ала: музыкаль таланты юҡ, музыкаль карьера өсөн ул бармай,  башлауы ла һуң — уға тиҙҙән егерме бер йәш. Баһаламаның шундай булыуына ҡарамаҫтан, Илья Петрович үҙенең улына музыкаға өйрәнеүҙе дауам итергә тәҡдим итә, тегенеһе бына башта едти ҡабул итмәй. Һуңыраҡ Кюндингер үкенеп яҙасаҡ: «Әгәр мин шул саҡтағы хоҡуҡ белгесенән кем сығырын белһәм,уның менән дәрестәрҙең көндәлеген алып барыр инем».
Мәскәүҙә (1866—1878)
1870-се йылдар Чайковский ижадында эҙләнеүҙәр осоро; уны Рәсәйҙең үткәне, рус халык көнкүреше, кеше яҙмышы темаһы йәлеп итә. Ошо ваҡытта «Опричник» һәм «Кузнец Вакула» опералары, Островскийҙың «Снегурочка» драмаһына музыка, Беренсе оркестр менән фортепиано өсөн концерт, оркестр менән авиолончель өсөн рококо темаһына вариациялар, өс ҡыл квартеты яҙа. Ошо ваҡытҡа Я. П. Полонский һүҙҙәренә яҙылған Бөйөк Петрҙың тыуыуының 200-йыллығына» арналған кантата яҙа; ул тәүге тапҡыр 1872 йылдың 31 майында Мәскәүҙә башҡарыла.
Педагогик эшмәкәрлеге
1870-се йылдарҙа инде билдәле әҫәрҙәр авторы Чайковский консерватория кластарындағы ауыр педагогик эш ижади эшмәкәрлегенә ҡамасаулағанын аңлай. Н.Ф. фон Мекк тәғәйенләгән 6000 һум күләмендәге йыллыҡ субсидия композиторға ижади эшкә тупланырға мөмкинлек бирә. 1878 йылдың 6 октябрендә Чайковский консерваторияла һуңғы дәрестәрен үткәрә. Класта профессор урынын уның яратҡан һәм талантлы уҡыусыһы С. И. Танеев биләй.
Сит илгә барыуҙары
1891 йылдың 24 мартында АҠШ-тағы гастролдәре алдынан Чайковский Өсөнсө сюита,  «Буря» симфоник фантазия, «Оркестр менән скрипка өсөн меланхолик серенада», «Славян маршы» һәм оркестр менән фортепиано өсөн Икенсе концертты башҡарған Колонна оркестры менән Парижда уңышлы сығыш яһай. 6 апрелдә композитор Нью-Йоркҡа китә. Концерттарҙа шул уҡ программа менән сығыш яһай.
Үлеме
Ерләүҙәр 9 ноябрҙә (28 октябрҙә) үтә;ерләү буйынса  бөтә сығымдарҙы император Александр III «Ғали йәнәптәренең үҙ ҡаҙнаһынан» ҡапларға бойора. Ерләүҙә император фамилияһының ике ағзаһы: принц Александр Ольденбургский (Хоҡуҡ белеме училищеһының попечителе) һәм бөйөк кенәз Константин Константинович ҡатнаша. Александро-Невская лавраһында Сәнғәт оҫталары некрополендә ерләнә.
Батман (һауыт)
Эшләнелеше
Бөтәүле йыуан ағастан эсе ҡыуыш итеп, бик ҙур булмағаны тыштан тимер таҫма менән ҡоршалмай яһала. Бындай һауыттарҙы эшләгәндә уның үҙәк өлөшөн яндыралар ҙа, төрлө эш ҡоралдары менән соҡоп, ырып, көбөн билдәле бер ҡалынлыҡта ҡалдырып цилиндр барлыҡҡа килтерәләр. Был эш өсөн арҡыры балта (бәлйә), аталғы, өңгөс, юнғыс, сапҡы, ҡыйғаҡ кеүек ҡоралдар файҙаланылған. Һауыт өсөн йышыраҡ йүкә, ҡайын, уҫаҡ, имән кеүек ағастар һайлағандар. Төбө һәм ҡапҡасы ғәҙәттә саған ағасынан яһалған. Батмандың өҫкө ҡырына һәм ҡапҡасына кәкерсәкле һыҙаттар үткәрелә.
Птуй
Птуй (Ptuj, Pettau) — Словения ҡалаһы. Птуй ҡалаһы Словенияның Подравска төбәгендә урынлашҡан, Птуй общинаһына инә. Птуй ҡалаһында 2008 йыл мәғлүмәттәре буйынса 23957 кеше йәшәгән. Ҡаланың майҙаны 66, 7 квадрат километр. Халыҡ тығыҙлығы бер квадрат километрға 359 кеше тәшкил итә. Птуй ҡалаһы диңгеҙ кимәленән 232 метр бейеклектә ята. Ҡала жупаны - Мирон Сенчар.
Птуй Словенияның боронғо ҡалаларының береһе булып тора. Ул беренсе тапҡыр 69 йылда үҙ легионы тарафынан Рим императоры итеп һайланған Веспасиан заманында телгә алына.
Ҡараташ (тау, Ҡуҫа районы)
Нимә ул израндит
Атама 1958 йылда  был тау тоҡомдарын тәүге тапҡыр тикшергән  геологтар Л.Н. Овчинников һәм В.А. Дунаев тарафынан бирелә. Израндиттар  ныҡлыҡ һәм  ҙур тығыҙлыҡ менән айырылып тора (3,35 г / см3).
Күпмелер дәрәжәлә был минералдарға оҡшаш тау тоҡомдары тағын Өпәйле  районының Шигир ҡасабаһы эргәһендә,  Алясканың  Дюк  утрауында, Карелияла һәм Украинала  осрай.
Диалектика
Марксизмдағы диалектика
Карл Маркс менән Фридрих Энгельс, үҙ хеҙмәттәрендә диалектика төшөнсәһен материалистик күҙлектән ҡуллана. Тарихтың Гегель һүрәтләгән диалектик үҫешенә Маркс материалистик яҡтан ҡарай. Уныңса быларҙың бөтәһе лә — тарих фәне, һәм ул уны ғилми юл менән яҙырға тырыша.