cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Иман шарттары
Аллаһы Тәғәләнең тәҡдиренә, йәғни яҙмышҡа ышаныу
Икенсенән, бөтөн булған нәмә фәҡәт Аллаһы Тәғәләнең әмере менән генә була. Бер нәмә лә Аллаһы Тәғәләнең ихтыярынан тыш булмай. Бер япраҡ та, Аллаһтың әмере булмайынса, ағастан өҙөлөп төшмәй. Аллаһы Тәғәлә Ҡөрьәндә әйтә: «Аллаһтың күктәрҙә һәм ерҙә булған нәмәләрҙе белгәнен һин белмәйһеңме ни? Ысынлап, улар барыһы ла китапҡа (йәғни, Һаҡлаулы таҡтаға) яҙылып ҡуйылған. Ысынлап, был Аллаһҡа бик еңел». Беҙ бер ҡасан да, Аллаһ теләмәгән нәмә булды, тип әйтергә тейеш түгелбеҙ (бынан Аллаһ Үҙе һаҡлаһын!). Кемделер үлтерҙеләрме, кемдер үлдеме, нимәлер урландымы, кемдер ауырып киттеме - былар барыһы ла Аллаһы Тәғәлә ҡушыуы буйынса, Уның ирке, Уның ихтыяры менән. Ләкин, шул уҡ ваҡытта, кешенең дә ихтыяры бар. Беҙ, тәҡдиргә һылтанып, кәрәкле нәмәләрҙе эшләмәй ултырырға тейеш түгелбеҙ. Улай иткән кешеләр, тимәк, динде дөрөҫ аңламай. Мәҫәлән, мин ниндәйҙер насарлыҡ эшләйем икән, «Миңә был яҙылған» тип, тәҡдиргә һылтанып ултырыуым ярамай. Был шайтан беҙҙе шулай алдай. Беҙ бит тәҡдиребеҙгә нимә яҙылғанын белмәйбеҙ, тимәк, бер нәмәгә ҡарамай, яҡшы эштәр эшләргә, хәлебеҙҙе яҡшыртырға ынтылырға тейешбеҙ. Тәҡдир - ул Аллаһы Тәғәләнең сере, һәм беҙгә уны аңларға тырышып, төпкә ҡаҙынырға ярамай (был турала Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғаләйһиссәләм ҡаты киҫәткән). Беҙгә тейешле нәмә - ул тырышыу, ә ҡалғанын Аллаһ бирә.
Джомолунгма
Бейеклекте үлсәү
1950 йылдарҙа һинд топографтары, теодолиттар ярҙамында Джомолунгманың бейеклеген ҡабат үлсәп, уның диңгеҙ кимәленән 29 028 фут (8848 м) бейеклектә булыуын билдәләй.
2005 йылда Ҡытайҙың геодезия һәм картография дәүләт идаралығы директоры Джомолунгманың бейеклеген үлсәүҙә яңы, теүәлерәк һөҙөмтәне баҫтырып сығара. 2005 йылдың майында Джомолунгмаға экспедиция ваҡытында Ҡытай ғалимдары үткәргән үлсәүҙәргә ярашлы тауҙың бейеклеге диңгеҙ кимәленән 8844,43 м (±21 см) тәшкил итә.
Эверест, альпинизм объекты булараҡ
XXI быуатта, туристик инфраструктура үҫешеү сәбәпле, түбәгә күтәрелеүҙәр йылдан-йыл арта бара. Мәҫәлән, 1983 йылда түбәгә 8 кеше менеп еткән булһа, 1990 йылда был һан яҡынса 40-ҡа етә, ә 2012 йылда инде Эверестҡа бер көн эсендә 234 кеше күтәрелә. Күтәрелеү юлында күп сәғәтлек тығындарҙа торорға тура килә, хатта альпинистар араһында талаш-тартыштар ҙа булғылай. .
Ауырлыҡтар
Тауҙың иң юғары нөктәһенә етеү маҡсаты менән Эвересҡа күтәрелеү ифрат ҙур ауырлыҡтарға бәйле, ҡайһы берҙә күтәрелеүселәрҙең дә, шулай уҡ  йөктәрҙе күтәреп барыусы шерптарҙың дә һәләк булыуы ихтимал. Яуларға теләгән түбәләрҙең үтә бейек булыуы сәбәпле, иң тәүге сиратта насар һауа шарттары кешегә ауырлыҡ килтерә. Һауала кислород миҡдары бик түбән булыуы, һауа температураһының кинәт кенә минус 50-60 градусҡа тиклем төшөүе, даими рәүештә кинәт кенә килеп сыҡҡан дауыл елдәре, өҫтәүенә ҡояш радияцияһының көслә булыуы, әлбиттә, кеше ғүмерен үлемесле хәүеф аҫтына ҡуя. Быларҙан тыш альпинистарға «стандарт» ҡурҡыныстар ҙа янай: тау баштарынан емерелгән лайғы (лавина), текә упҡындар, тау ярыҡтарына төшөп китеү ҡурҡынысы.
Тауға күтәрелеүҙәр тарихы
1975 йылдың яҙында Эвересты яулауға тәүге тапҡыр ҡатын-ҡыҙҙар экспедицияһы сыға. Япон альпинисы Дзюнко Табэй (1976) ҡатын-ҡыҙҙарҙан беренсе булып Джомолунгманың иң бейек түбәһенә аяҡ баҫа. Европаларҙан беренсе булып поляк Ванда Руткевич (1978) түбәне яулауға өлгәшә. Екатерина Иванова (1990) иң юғары түбәгә менеп еткән беренсе совет альпинисы.
Рекордтар
2001 йылдың май айында  француз сноубордисы Марко Сиффреди тәүге тапҡыр Эверест түбәһенән Нортон кулуары яғынан сноубордта шыуып төшә. База лагерында тиклем шыуып төшөү 2,5 сәғәтте ала. Бер йылдан һуң көҙөн Марко Эверестҡа икенсе тапҡыр күтәрелә һәм Хорнбайн кулуары яғынан сноубордта шыуып төшөргә ниәтләй. Түбәгә менеп еткәндән һуң яңғыҙы Хорнбайн кулуары яғынан сноубордта шыуып төшө башлай, әммә уны аҙаҡ бер кем дә күрмәй.
Һигеҙенсе Март ауыл Советы (Йәрмәкәй районы)
Һигеҙенсе Март ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Йәрмәкәй районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Политеизм
Политеи́зм (πολύς, «күп һанлы» + θεός, «алла» — «күп аллалыҡ» ) — бер нисә аллағы ышаныуға нигеҙләнгән донъяға дини ҡараш, ғәҙәттә аллалар пантеонға йыйылған була; күп аллаға ышаныусылыҡ.
Крутиха (Мудьюга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Вискау
Вискау (Wieskau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 314 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,8 км2. Диңгеҙ кимәленән 74 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6388 һәм автомобиль коды — ABI.
Караджан
Караджан — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Базас йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Чала (Чарыш ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Сәлжүкиҙәр
Сығышы
Г. Вейль Сәлжүкиҙәр династияһына нигеҙ һалыусы тәүҙә Бәйгү исемле «ҡырғыҙ» хакимында хеҙмәттә торған. Сәлжүктәрҙе «ҡырғыҙ далаларынан» сыҡҡан тип һанаусы К. Брокельман ошондай уҡ фекер яҡлы. .
Рамирес Серхио
Серхио Рамирес Меркадо (Sergio Ramírez Mercado;  5 август 1942 йыл, Масатепе) — Никарагуа яҙыусыһы һәм революционеры, СФНО (Милли азатлыҡтың Сандино фронты) ағзаһы. Сандино революцияһының еңеүенән һуң — Милли яңырыуҙың хөкүмәт хунтаһы координаторы (1980—1981), 1985—1990 йылдарҙа  вице-президент.
Биографияһы
1977 йылда Сомоса режимы менән күрәшеүсе СФНО-ға ярҙам итеп, интеллектуалдар, эшҡыуарҙар, руханиҙар һәм граждан лидерҙарының  «Ун ике төркөмөн» етәкләй.
1996 йылда Сандино яңырыу хәрәкәте партияһынан президент һайлауҙарында кандидат була, 7665 тауыш йыйып, 6-сы урынды ала (0,44 %).
Әҙәбиәтсе
Уның беренсе хикәйәһе 1960 йылда, беренсе китабы (хикәйәләр йыйынтығы) — 1963 йылда,   беренсе романы   «Маргарита, как красивое море» (Margarita, está linda la mar) 1970 йылда баҫылып сыға. 1998 йылдарҙа уның ижады халыҡ-ара танылыу ала: шул уҡ романы өсөн испан телле әҫәрҙәрҙе бүләкләгән «Alfaguara» нәшриәтенең премияһын ала.
Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
6 университеттың почётлы профессоры һәм докторы.
Үмм әл-вәлад
Тарихы
Хәҙерге ваҡытта ислам илдәрендә ҡоллоҡ институты булмау сәбәпле үмм әл-вәлад статусына бәйле бөтә һорауҙар көнүҙәк түгел
Хоҡуҡи статус
Үмәр ибн әл-Хаттаб (етәк.. 634—644) тарафынан хәлифә тыйылғанға тиклем үмм әл-вәладты һатырға, алмаштырырға, бүләк итергә мөмкин була. Әгәр ҙә хужа ҡол ҡатындан тыуған балаһын үҙенеке итеп таныһа, ул ҡатын үмм әл-вәладҡа әүерелә, әгәр танымаһа, ҡатын һәм улы ябай тотҡон булып ҡала.
Әҙәбиәт
Боголюбов А. С. Умм ал-валад // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 241. — 315 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-02-016941-2.
Беларусь Геройы
Беларусь Геройы миҙалы
Төп мәҡәлә|Беларусь Геройы миҙалы
Себер дәүләт индустриаль университеты
Тарихы
2019 йылдың мартына ҡарата 23 кафедраһы бар.
Институттары
Барлыҡҡа килгән йылы: 2011 (1948—2011 — Тау факультеты)
Барселона
Антиклыҡ осоронда
Барселона йылъяҙмаһын беҙҙең эраға тиклем 237 йылда антик донъяның шөһрәтле полководецы Гамилькар Барка яҙа башлаған, шул йылды ул Монжуйк тауы төбөндәге тар ғына яр һыҙатына хәрби лагерын ҡуйған. Полководецтың ҡоралдаштары был лагерҙы уның үҙенең хөрмәтенә Барцино тип атарға тәҡдим итә, һәм «Йәшен кеүек етеҙ» (ғәскәрҙәрен ҙур тиҙлектә йөрөткән өсөн Барканы шулай тип атағандар) уларҙың тәҡдименә ҡаршы төшмәгән.
Яңы һәм өр-яңы тарих
Әммә 1714 йылда Филипп V Испанский оҙайлы ҡамауҙан һуң Барселонаны ала. Ул сауҙа кварталын (La Ribera) яртылаш емертә һәм шунда Сьюдадела ҡәлғәһен төҙөтә, быны ул фетнәсел ҡаланы буйһондороу йөҙөнән дә, халҡына яза биреү өсөн дә эшләй. Каталон сепаратистарының күп башлыҡтары золомға тарттырыла. Каталан телен рәсми файҙаланыу тыйыла, Университет ябыла.
XX быуат башында Барселона яңырыу кисерә, ә каталон милләтселәре сәйәси автономия һәм мәҙәниәттәрен үҫтереү өсөн күберәк ирек талап итә. 1929 йылда Барселонала тағы бер бөтә донъя күргәҙмәһе үткәрелә. Граждандар һуғышы ваҡытында ҡала республикасыларҙыҡы була, ә 1939 йылдың 29 ғинуарында Франкосылар тарафынан алына. Киләһе тиҫтә йыллыҡтарҙа Барселона мәҙәни һәм сәйәси золом сараларына дусар була. Атап әйткәндә, каталан телен ҡулланыу тыйыла.
Олимпия ауылы
1992 йылғы Олимпия уйындары өсөн яңы торлаҡ районы төҙөлә. Был районда Олимпия порты һәм ике үтә бейек бина — Hotel Arts ҡунаҡханаһы менән Mapfre страховкалау компанияһы бинаһы (бейеклектәре 150 метрҙан ашыу) тора. Биналар архитекторҙар Брюс Грэхем, Иньиго Ортис һәм Энрике Леон проекты буйынса төҙөлгән.
Ҡала үҙәге
Каталон музыкаһы һарайы, Изге Тәре һәм Изге Тыныслыҡ Госпитале биналары комплексы ла (Hospital de la Santa Creu i Sant Pau) модернизм осорона хас ҡоролмалар һанала.
Үркер
Тарихы һәм ижады
«Мөхәббәт әни» йыры өсөн видеояҙма «MTV Russia» каналында ирекле ротация алған берҙән-бер ҡаҙаҡ клибы була. URKER шулай уҡ американың LINK TV каналында клиптары күрһәтелгән берҙән-бер ҡаҙаҡ төркөмө, уның аудиторияһы 26 000 000 тамашасы тәшкил итә.
Ғайсин районы
2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 56 829 кеше йәшәй.
Крутиха (Ушка ҡушылдығы)
Крутиха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ушка йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һаҙанаҡ
Таралыуы
Һаҙанаҡ һаҙлыҡтарҙа һәм һаҙлыҡ тупраҡлы ылыҫлы урмандарҙа үҫә. Башҡортостанда киң таралған үҫемлек.
Шерникау
Шерникау (Schernikau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 450 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,19 км2. Диңгеҙ кимәленән 35 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39579 һәм автомобиль коды — SDL.
Түбәнге Волга һыу бассейны округы
Түбәнге Волга бассейны округы — Нижневолжский бассейновый округ — Рәсәйҙең 20 һыу бассейны округының береһе (Һыу кодексының 28-се статьяһына ярашлы).
Ширшова Любовь Васильевна
Биографияһы
1991 йылда Любовь Ширшова СССР Рәссамдар союзының ағзаһы була. 1996 йылдан Рәсәй Рәссамдарының ижади союзына ҡабул ителә. 1996 йылдан һәм 2013 йылдан — Мәскәү Рәссамдар союзының идара ағзаһы. 2016 йылда Сәнғәт белеме һәм художество тәнҡите бүлеге буйынса Рәсәй художество академияһының мөхбир ағзаһы булып һайлана.
Сәғәҙи (исем)
Этимологияһы
Сәғәҙи, Сәғҙи исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, бәхетле тигән мәғәнәгә эйә.
С. И. Ростовцев исемендәге Ботаника баҡсаһы
Хәҙерге заман
Ботаника баҡсаһында ландшафт, декоратив һәм тәжрибә участкалары, шулай уҡ 400 квадрат метр тирәһе майҙанда оранжерея бар. 2012 йыл мәғлүмәттәре буйынса, баҡсала асыҡ тупраҡта — 600-ләп, ябыҡ грунтта 500 төрө һәм форма үҫемлек үҫә. Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән 9 төр үҫтерелә.
Патрик Торесен
Биографияһы
Өйләнгән. Ҡатыны менән ҡыҙ (Матильда) һәм ул (Фабиан) үҫтерә.
Бармаҡ
1. Бармаҡтар — дүрт аяҡлыларҙың кәүҙә өлөшөндә урынлашҡан тойоу,тотоу, хәрәкәттәр яһауға хеҙмәт иткән  ослоҡтар  (бигерәк тә приматтарҙа).
Фольклорҙа
урта бармаҡ утын яра,
Маракана
Стадиондың һүрәтләнеше
«Маракана» оҙонсай (овал) формаһында төҙөлгән. Ҡыйыҡ күҙере ҡолаҡһаларға (консолдәргә) нығытылған. Тәүҙәрәк уйын яланы менән трибуналар араһында һыулы соҡор була; уның төп функцияһы — һыу ағыҙғыс, йәки тропиктарҙағы ҡойма ямғырҙар ваҡытында трибуналарҙан һыу ағыҙыу, бының өсөн әйтелгән соҡорға дренаж канауҙары үткәрелгән, әйткәндәй, бындай элемент Көньяҡ Африкалағы ҡайһы бер илдәрҙәге стадиондарҙа әле лә бар. 2014 йылғы донъя чемпионатын үткәреү өсөн стадионды реконструкциялау барышында был билдәле соҡор бөтөрөлә, хәҙер һыу ағыҙғыс ҡыйыҡтан туры махсус һауыттарға тоташтырылған. Элегерәк «Маракана»ла ҡапҡалар тышында баҫып торорлоҡ урындар һәм эскәмйәләр ҙә булған, был тамашасылар һанын 200 меңгә тиклем еткерергә мөмкинлек биргән. Был урындар ғәҙәттә иң ярлы көйәрмәндәргә эләгер булған, бында һатылған билет хаҡы символик булып ни бары бер доллар тәшкил иткән, һәм был теләге булған һәр кемгә тиерлек яратҡан командаһының уйынын ҡарарға мөмкинлек биргән. Урындағы телдә «жерал» тип аталып йөрөтөлгән был ерҙәр «Маракана»лағы иң демократик урын булып һаналған һәм хәҙерге ваҡытта Бразилияның футбол тормошоноң айырылғыһыҙ бер үҙенсәлегенә әйләнгән. 2014 йылғы донъя чемпионаты өсөн үҙгәртеп ҡороу барышында ФИФА-ның стадионда бары тик номерланған ултырыу урындары ғына булырға тейешлеге хаҡындағы талаптарына ярашлы «жерал» тулыһынса юҡҡа сығарыла.
Тарихы
Яңыртыу һәм үҙгәртеп ҡороуҙан һуң «Маракана» Көньяҡ Американың иң ҙур стадионы статусын тулыһынса юғалта һәм хәҙерге ваҡытта донъяның иң ҙур 50 спорт ҡоролмаһы исемлегенә лә инмәй, атап әйткәндә, 2014 йылдағы иҫәпләүҙәргә ярашлы, «Маракана»ның һыйҙырышлығы 78 мең 838 тамашасылыҡ була, әммә футбол буйынса 2014 йылғы донъя чемпионаты ваҡытында ФИФА-ның талап итеүе буйынса стадионға индерелгән көйәрмәндәр һаны 73 мең 531 менән сикләнә.
Чемровка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Рифҡәт
Билдәле кешеләр
Ғәлиәскәров Рифғәт Хажиәкбәр улы (Галиаскаров Рифгат Хазиакбарович; 11 март 1948 йыл) — ауыл хужалығы ветераны, муниципаль хеҙмәт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1994—2005 йылдарҙа Ҡариҙел район хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ы ХII саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты (1991—1995). Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
Ҡаҙаҡ Совет Социалистик Республикаһы
Ҡаҙаҡ Совет Социалистик Республикаһы (Қазақ Советтік Социалистік Республикасы, Ҡаҙаҡ ССР-ы) — СССР составында союздаш республика.
Иҡтисады
Ҡарағанды күмер бассейнында етеҙ ысул менән тиҫтәләгән яңы шахталар, ә Эмба үҙәнендә яңы нефть ятҡылыҡтары сафҡа инә. Республика фронтҡа һәм тылға аҙыҡ-түлек, ә оборона сәнәғәтенә ҡиммәле стратегик сырье (күмер, нефть, баҡыр, ҡара ҡурғаш, хромит, марганец, вольфрам, молибден, цинк, кадмий, висмут һ.б.) тапшыра.
Энергетик эсемлек
Энергетик эсемлектәр — кешенең үҙәк нервы системаһын стимуллаштырыу һәләтен һәм/йәки седативҡа ҡаршы эффекттарҙы һыҙыҡ өҫтөнә алған эсемлектәр.
Синявская Ольга Александровна
Синявская Ольга Александровна (1924—2006) — СССР һәм Рәсәй табип-педиатры, ғалим һәм педагог; медицина фәндәре докторы, профессор.
Биографияһы
Ольга Синявская «Вестник педиатра» журналының редколлегия ағзаһы булып тора, съездарҙа, конгрестарҙа, балалар проблемаһы буйынса конференцияларҙа, шул иҫәптән халыҡ-ара  конференцияларҙа ҡатнаша. Ул  лекциялар уҡый һәм практик дәрестәр үткәрә  — йәш ғалимдар һәм студенттар менән  белемен уртаҡлаша. Педиатрия факультеты деканы була, һәм күп йылдар дауамында педиатрия һәм кардиология буйынса диссертация советы рәйесе, педиатрия буйынса проблема комиссияһының рәйесе, шулай уҡ балалар табиптары йәмғиәтенең рәйесе булып тора
Салауат районы флагы
Символиканы нигеҙләү
Салауат районы Башҡортостан Республикаһының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә боронғо Әйле ырыуы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә урынлашҡан. Тәү сиратта, башҡорт халҡының милли батыры, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышының легендар етәкселәренең береһе Салауат Юлаевтың тыуған ере булараҡ билдәле. Көмөш һыбайлы — үҙ халҡына яҡтылыҡ һәм изгелек, азатлыҡ биргән, үҙенә яугир — полководец һәм шағир — импровизатор — ихласлыҡ, эскерһеҙлек, намыҫлылыҡ сифаттарын туплаған Салауат образын кәүҙәләндерергә тырыша, ә һыбайлы үҙе яугир ғәйрәтен ҡыйыулығын сағылдыра.
Һары мәтрүшкә
Һары мәтрүшкә (Зверобо́й продыря́вленный, Зверобо́й обыкнове́нный, Hypéricum perforátum) — күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 30-100 см. Июндән алып авгусҡа тиклем һары сәскә ата, июнь-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.
Дауалау үҙенсәлектәре
Һары мәтрүшкәне башҡа төр дарыуҙар эскәндә бик һаҡ ҡулланырға кәрәк. Беренсе сиратта иммуносупрессанттар менән бер ваҡытта эсеү тыйыла.
Мораҙым (исем)
Топонимдар
Мораҙым (Бишбүләк районы)
Башҡорт аш-һыуы
Аш-һыуға ҡарата тыйыуҙар
Аш-һыуға ҡарата башҡорттарҙа йәшәп килгән тыйыуҙар дини традициялар менән бәйле. Тыйылған аҙыҡ-түлеккә (продукт) сусҡа, йыртҡыс йәнлектәр һәм ҡоштар ите (ыласын, төйлөгән йәки һөҙһөт ите), йылан һәм тәлмәрйен ите ҡарай. Шулай уҡ аҡҡош һәм торна итен ашарға ярамаған.
Һинд милли-азатлыҡ хәрәкәте
Тарихы
Хәрәкәт 1947 йылда, Британия һиндостаны бүленгәс һәм Һиндостан һәм Пакистан доминиондары барлыҡҡа килгәс, үҙенең кульминацияһына барып етә. 1950 йылдың 26 ғинуарында илде республика тип иғлан иткән Һиндостан конституцияһы ҡабул ителгәнгә тиклем Һиндостан Британия тажының доминионы булып ҡала. Пакистан 1956 йылда үҙен республика тип иғлан итә, әммә бер нисә эске көрәш осоро аша үтә, улар барышында демократик азатлыҡ туҡтатыла. 1971 йылда башланған граждандар һуғышы 1971 йылғы хәрби конфликтҡа барып етә, һөҙөмтәлә Пакистандан Көнсығыш Пакистан бүленеп сыға һәм уның территорияһында Бангладеш бойондороҡһоҙ дәүләте барлыҡҡа килә.
Ҡауарҙы
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кумжевая
Кумжевая — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Двинская мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Океан (мифология)
Мифологияла
LXXXIII орфик гимн уға арналған. Эсхилдың «Бығауланған Прометей» трагедияһының ҡатнашыусыһы. Андрон Галикарнасский Парфенопа һәм Помфолиганы Океандың ҡатындары тип атай.
Сунгари
География
Йылғала бер нисә гидроэлектростанция урынлашҡан.
Ҡыҙыл Дубровка
Ҡыҙыл Дубровка (Краснодубровск) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 12 кеше. Почта индексы — 453057, ОКАТО коды — 80221810003.
Ауҙаҡан яланы
Ауҙаҡан яланы — Башҡортостандың Ишембай районы Маҡар ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан киң ялан. Маҡар ауылында яҙ һәм йәй көндәрендә мәҙәни һәм спорт саралары күбеһенсә ошо яланда үткәрелә.
Тарихы
Маҡар ауылын үтеп, күпергә етәрәк уңға боролғас, иркен генә ялан хасил була. Уның бер яғында ыжғыр елдәрҙән, күҙ асҡыһыҙ бурандарҙан һаҡлап тау һырты ятһа, икенсе яғынан Һикәҙе йылғаһы сылтырап аға. Унан арыраҡ, Ҡолғонаға табан юлда, «Салауат Юлаев» фильмында дошманға ҡаршы яу сапҡан башҡорт яугирҙары кино таҫмаһына төшөрөлгән Уҡлығая яланы ята.
Калифорния
Майҙаны 423 970 кв.км, шуның 4,72 % һыу майҙаны.
Мазһар
Билдәле кешеләр
Иҫәнбаев Мазһар Насип улы (15 сентябрь 1936 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, иҡтисад фәндәре докторы (1987), профессор (1989), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2002 йылдан)
Летняя (Золотица ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йәркәй (исем)
Билдәле кешеләр
Буранбай Йәркәй сәсән (ысын исеме Ҡотошов/Ҡотдосов Буранбай Һөйөндөк улы; Һөйөндөков Буранбай Ҡотдос улы) (1781 йыл?—1868 йыл) — йырсы, ҡурайсы һәм сәсән.
Ауылдар
Түбәнге Йәркәй (Нижнеяркеево) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл.
Арғынбай йырыны (Туҡ ҡушылдығы)
Юлтый ауылында күренекле башҡорт яҙыусыһы Дауыт Юлтый (1893—1938) тыуған.
Һары умырзая
Таралыуы
Дала һәм урман-дала өлкәләрендә киң таралған. Шулай уҡ Рәсәйҙең Европа өлөшөндәге ҡара тупраҡлы булмаған төбәктәрендә, Көнбайыш Себерҙә һәм Ҡырымда осрай. Ошо тәбиғәт зоналарынан ситтә һирәк; Германияла һәм Швейцарияла юғалыу ҡурҡынысы янай. II СИТЕС конвенцияһы II  Приложениеһына индерелгән.
Ботаник һүрәтләмә
Япрағы киң йомортҡа формаһында, бармаҡһымаҡ телгеләнгән. Тамыр янындағы һәм һабағының аҫҡы өлөшөндәге япраҡтары һөрө төҫтәге ҡабыҡсалар формаһында. Һабаҡтағы япраҡтары ултырма, йәймәләре тар линиялы бүлгеләнгән, шыма ситле.Оҙонлоҡтары  1-2 миллиметр  һәм киңлектәре 0,5-1 миллиметрға  етә. Түбәнге япраҡтарының пластинкаһы 6-8 см киңлектә.
Химик составы
Үлән составында йөрәк төркөмөнә ҡараған 0,07-0,15 процент гликозидтарҙың (цимарин, адонитоксин), адонивернит, сапонина, фитостерин бар.
Ҡулланылышы
Адонис медицина ҡулланыуына рөхсәт ителгән. Дарыу сифатында ҡулланыу өсөн перспективалары ҙур. Дарыу өсөн үҫемлектең ер өҫтөнән  5-10 сантиметр бейеклектәге үлән өлөшө алына. Улар 50-60 градус температурала йәки күләгәле урында киптерелә.
Бынан тыш, бром менән бергә улар көслө нервы ҡуҙғыуы оарағында, йоҡоһоҙлоҡтан һәм эпилепсиянан тәғәйенләнә. Адонис препараттары йөрәк тибеүен һирәгәйтә, йөрәктең удар һәм минутлыҡ һуҡма күләмен арттыра.Сирлеләрҙең организмендә торғонлоҡ күренештәрен бөтөрә. Күпселек йәһәттән башҡа гликозидтарға ҡарағанда, үҙәк нервы системаһын тиҙерәк, яҡшыраҡ тынысландыра.
Лита
Һылтанмалар
Лита
Ҡибла
Ҡибла (һирәкләп ҡыбла, ) — Исламда — ер йөҙөнөң теләгән бер урынынан Мәккәләге Ҡәғбә мәсетенә туп-тура ҡараған йүнәлеш, мосолман һәр намаҙын тик ҡиблаға ҡарап ҡына уҡырға тейеш, ҡайһы бер башҡа йолалар ҙа ҡиблаға йүнәлтеп эшләнә. Мәсетте лә ҡайҙа булһа ла ҡибла йүнәлешен иҫәптә тотоп һалалар.
Имәнлек йырыны ( Туҡ ҡушылдығы)
Дәүләт һыу бассейны реестры мәғлүмәттәре
— Гидрологик өйрәнеү буйынса коды(ГӨ) — 112100697
— ГӨ буйынса сығарылыш— 1
Иҫке Туймазы ауыл Советы (Туймазы районы)
Иҫке Туймазы ауыл Советы  —Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы муниципаль берәмек
Салауат (ҡала)
Мәғариф һәм мәҙәниәт
Салауат башҡорт дәүләт драма театры эшләй.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ризаитдин Фәхретдинов
Үҫеш йылдары
1868—1889 йылдарҙа күрше Түбәнге Шилселе ауылы мәҙрәсәһенең шәкерте була. Шул уҡ ваҡытта 1886—1889 йылдарҙа Түбәнге Шилселе мәҙрәсәһендә хәлфәлек вазифаларын башҡара. 1887 йылда тәүге тапҡыр Өфөгә, ә 1888 йылда Санкт-Петербургҡа сәйәхәт ҡыла. Петербургта дин әһелдәре һәм ғалимдар, шул иҫәптән Ямалетдин әл-Афғани менән осраша.
1887 йылда Ҡазанда «Китабе әт-тәсриф. Ғилми сарыф» («Морфология буйынса китап») исемле тәүге китабын нәшер итә, ул ғәрәп теле буйынса әсбап булып тора. 1888 йылда — «Китаба мөҡәддимә» һәм «Китабел иғтибар» тигән йыйынтыҡтары баҫылып сыға. Был китаптарҙың өсөһө лә мәҙрәсәлә уҡыу-уҡытыу мәсьәләләренә арналған ҡулланмалар.
Тәүге Өфө осоро
1893 йылда Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев менән берлектә «Ҡазан һәм башҡорттар» исемле тарихи мәҡәлә яҙа. 1894 йылдың сентябрендә Мифтахетдин Аҡмулла менән осраша, шағирҙың әҫәрҙәрен китап итеп сығарырға һүҙ бирә. Шул уҡ йылда Фәхретдиновтың Зәйнулла Рәсүлев менән дуҫлашып китә, уға бағышлап 1917 йылда «Шәйех Зәйнулла хәҙрәттең тәржемәи хәле» исемле китабын баҫтырып сығара. 1895 йылда мадъяр ғалимы профессор Вамбериға М. И. Өмөтбаев менән берлектә башҡорт телен өйрәнеүҙә, башҡорт теле грамматикаһы өсөн материалдар йыйышыуҙа ярҙам итәләр, башҡорт ауылдарына оҙатып йөрөйҙәр.
1900 йылда «Аҫар» китабының 1-се өлөшө баҫылып сыға. 1900—1908 йылдарҙа «Аҫар» ике ҙур томды тәшкил итер хеҙмәттең 15 киҫәге айырым-айырым йыйынтыҡтар булып донъя күрә. Уларҙа меңдән артыҡ биографик белешмә тупланған.
Ырымбур осоро
1906—1910 йылдарҙа «Хөсәйениә» мәҙрәсәһендә дин дәрестәренән лекциялар уҡый, бер аҙ ваҡыт мөҙәрис вазифаһын үтәй. 1907 йылдың сентябрендә «Хөсәйениә» мәҙрәсәһендә яңыса уҡыу-уҡытыу программаһын раҫлар өсөн Санкт-Петербургта хөкүмәт кәңәшмәһендә ҡатнаша.
Әмир (Асҡын районы)
Әмир (Амирово) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 304 кеше. Почта индексы — 452892, ОКАТО коды — 80204819002.
Николай Вавилов эше
Алдан тикшереү стадияһындағы эш документтары
1500-се һанлы эш буйынса ғәйепләнеүсе сифатында Вавиловтың тәүге допросы 1940 йылдың 12 авгусында үткәрелә, һорауҙы СССР НКВД-ының Төп иҡтисади идаралығы тикшереү бүлеге начальнигы ярҙамсыһы, өлкән лейтенант Александр Хват үткәрә. Допрос 13 сәғәт 30 минуттан 18 сәғәт 20 минутҡа тиклем бара.
Шул уҡ көндө, 1940 йылдың 13 авгусында, ҡулға алынған Вавилов сит илдәрҙә булған осраҡтарҙы теркәгән документҡа ҡул ҡуя, әлеге документта 1913 йылдағы Мәскәү ауыл хужалығы институтынан булған тәүге сит ил командировкаһынан башлап, ғалимдың командировкалары һәм экспедициялары исемләнгән була.
Ғәйепләү иғлан ителгәндән һуң 1940 йылдың 7 сентябренә тиклем һорау алыуҙар
Допростар 21, 22, 24, 27-28, 28-29, 30-31 августа, шулай уҡ 6- сентябрҙә үткәрелә.
27-28 августағы допрос барышында Вавилов ҡоротҡослоҡ менән элекке СССР-ҙың Игенселек наркомы Я. А. Яковлевтың (быға тиклем ҡулға алынған һәм атып үлтерелгән) ҡушыуы буйынса шөғәлләнеүе тураһында күрһәтмәләр бирә : Уңдарҙың советтарға ҡаршы ойошмаһына мине элекке СССР Наркомземы наркомы ЯКОВЛЕВ Яков Аркадьевич 1930 йылда йәлеп итте. Вербовка барышы туранан-тура ЯКОВЛЕВТАН, шулай уҡ уның аша ауыл хужалығы академияһының элеккевице-президенты ГАЙСТЕР Арон Израилевичтән һәм А.х. академияһының икенсе вице-президенты ВОЛЬФ Моисей Михайловичтән асыҡтан-асыҡ ҡоротҡос заданиелар алыу аша барҙы, уларҙы мин А.х. академияһында һәм Үҫемселелек институтында алып барҙым.
Үрҙә күрһәтелгән кешеләр менән советтарға ҡаршы ниндәйерәк эште алып барыуы тураһында ғәйепләнеүсенең яуабы теркәлгән: Фән ойоштороу өлкәһендә был, иң тәүге нәүбәттә, институт тармаҡтарының артыҡ ныҡ үҫешеүендә һәм үҙәкләштереүендә, шул уҡ ваҡытта өлкәләрҙә, крайҙарҙа һәм республикаларҙа тәжрибә эшен иғтибарға алмауында күренде. Үҫемселелек өлкәһендә был ҡый үләндәре менән көрәш һәм тупраҡтың уңдырышлылығын тергеҙеү буйынса төп сара булараҡ сәсеү әйләнешен дөрөҫ үткәреүҙе иғтибарға алмауҙа, кукуруза, көнбағыш һымаҡ күп хеҙмәт талап иткән культураларҙы саманан тыш арттырыуҙа, мал аҙығы базаһын иҫәпкә алмауҙа сағылдырылды.
Бер нисә сыҡанаҡ мәғлүмәттәренә ярашлы, был күрһәтмәләрҙе Вавилов уға ҡарата ҡулланылған язаларҙан һуң биргән: Вавиловты яуап бирә алмаҫлыҡ хәлгә еткерәләр, тәфтишсе кабинетынан тере сығыу өсөн һәр кеше үҙ-үҙеңә контроллек итеү түгел, ә йоҡоһоҙ төндәрҙән, бер туҡтауһыҙ мыҫҡыллауҙарҙан һәм янауҙарҙан нимәлә булһа ла үҙ ғәйебен танырға ризалаша
Әмир (Асҡын районы)
Урамдары
Урам исеме
Николай Вавилов эше
1940 йылдың 11 сентябренән һуңғы документтар һәм «процессуаль ғәмәлдәр»
Протоколдарҙан күренеүенсә, Вавилов «Хеҙмәт крәҫтиән партияһы» етәкселәренең береһе булған тип ғәйепләнә, хәҙерге тарихсыларҙың күпселеге был партияның ғәмәлдә булыуын инҡар итә. Биографтар фекере буйынса, Вавиловты ҡулға алыу өсөн уның «Хеҙмәт крәҫтиән партияһы эше» буйынса ҡулға алынғандарҙы яҡлап, үтенес хаттар яҙыуы сәбәп була .Тарихсыларҙың тикшереүҙәренә ярашлы, Вавилов эше буйынса бик күп уйҙырма документтар йәлеп ителгән һәм эш тулыһынса уйлап сығарылға.
Яңы Ключево
Яңы Ключево (Новоключево) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 154 кеше. Почта индексы — 452355, ОКАТО коды — 80243850008.
Кийзак (Тутуяс ҡушылдығы)
Кийзак — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тутуяс йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Математик индукция
Тарихы
Блез Паскаль һәм Герсонид математик индукцияның айырым мөһим ысул икәнен аңлайҙар. Шулай ҙа боронғо замандарҙа уҡ Прокл Диадох һәм Евклид тарафынан был ысулды ҡулланыуҙың айырым осраҡтары булған. Ысулдың хәҙерге атамаһын де Морган Огастес 1838 йылда индерә.
Спартак ауыл Советы (Йәрмәкәй районы)
Административ үҙәге — Спартак ауылы.
Максимова Галина Васильевна
Биографияһы
Курстарҙы тамамлап, үҙ белемен Ленинград иҡтисади-финанс институтында (хәҙер Санкт-Петербург дәүләт иҡтисад һәм финанс университеты) аспирантурала  дауам  итә, унда иҡтисад фәндәре докторы Э.К.Гильде етәкселеге аҫтында «Совершенствование учёта затрат на производство и калькулирования себестоимости продукции химической промышленности (на примере производства каустической соды)» темаһына  кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Ленинградҡа ҡайтып, Галина Максимова Иркутск халыҡ хужалығы институтында туған кафедраһында эшләүен дауам итә. 1985 йылда юғары уҡыу йортонда ревизия һәм контроль кафедраһы ойошторола, уның эшендә Максимова ла ҡатнаша. Г. В. Максимова күп кенә фәнни-ғәмәли конференцияларҙа ҡатнаша, Болгария, Вильнюс, Таллин, Түбәнге Новгородта, Дондағы Ростов, Мәскәүҙә үҙенең тикшеренеү һөҙөмтәләре менән сығыш яһай. Тупланған ғәмәли тәжрибәһе Максимоваға Иркутск өлкәһе буйынса   Контроль-ревизия идаралығы практигы Г.А.Соловьев һәм инициаторҙар төркөмө менән бергә  1987 йылда  аудиторҙарҙы әҙерләү үҙәге ойоштора, ул һуңғараҡ профессиональ бухгалтерҙарҙы һәм аудиторҙарҙы әҙерләү буйынса уҡытыу-методик бүлектәрҙең  селтәренә йәйелдерелә.
Черновой Ануй
Черновой Ануй — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ануй йылғаһының һул ярына тамағынан 255 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Ғарипов Талмас Мәғсүм улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Ғилми тикшеренеүҙәре Урал-Волга буйы төрки телдәрен сағыштырма-тарихи өйрәнеүгә, башҡорт теленең грамматикаһы, этимологияһы проблемаларына, тел-ара бәйләнештәргә, социолингвистикаға, башҡорт тел ғилеме тарихына, шәрҡиәткә арналған. Талмас Ғарипов тарафынан башҡорт һәм татар телдәренең, уларҙың диалекттары һәм һөйләштәренең фонетикаһы, морфологияһы һәм лексикаһының уртаҡ һәмайырмалы билдәләре асыҡлана («Урал-Волга буйының ҡыпсаҡ телдәре. Синхроник һәм диахроник ҡылыҡһырлау тәжрибәһе» («Кыпчакские языки Урало-Поволжья. Опыт синхронической и диахронической характеристики»; 1979). 550-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Трубецкой бастионы төрмәһе
Тарихы
1917 йылдың декабренән төрмә ВЧК төрмәләренең системаһына инә. 1918 йылдың март айында Трубецкой бастионы төрмәһе рәсми ябыла. Әммә, шуға ҡарамаҫтан, 1921 йылға тиклем бинаны тотҡондарҙы тотоу өсөн ҡулланалар. 1919 йылда уның тотҡондары 4 бөйөк кенәз (ағалы-ҡустылы Николай Михайлович һәм Георгий Михайлович, Павел Александрович һәм Дмитрий Константинович) була, улар һуңынан атып үлтерелә. Ҡыҙыл террор йылдарында (1917—1921)  Петропавловский ҡәлғәһе биләмәһенә  Головкин бастионы районында  ҡәлғә диуары һәм Кронверк боғаҙы араһында  атыуҙар үткәрелә. 2007 йылда ҡәлғә территорияһында Ҡыҙыл террор ҡорбандарының күппәп  ерләнгән урыны асыҡлана.
Парана
Хужалыҡта әһәмиәте
Йылға буйындағы ҙур ҡалалар: Посадас, Корриентес, Санта-Фе, Парана, Росарио. Ла-Плата яр буйында Буэнос-Айрес (Аргентинаның баш ҡалаһы) һәм Монтевидео (Уругвайҙың баш ҡалаһы) урынлашҡан.
Урта Ҡарамалы ауыл Советы (Йәрмәкәй районы)
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Довлатов Сергей Донатович
Биографияһы
Коми Республикаһында (ҡасаба Чиньяворык) холоҡ төҙәтеү колонияһын һаҡлаған эске ғәскәрҙәр часенда өс йыл хеҙмәт итә. И. Бродскийҙың хәтирәләре буйынса, Довлатов армиянан «Толстой Ҡырымдан бер төргәк хикәйәләр һәм ҡарашындағы ниндәйҙер аптырау менән ҡайтҡан кеүек» ҡайта.
Псков эргәһендәге Пушкин ҡурсаулығында экскурсовод булып эшләй (Михайловка).
Довлатов әҫәрҙәрен үҙнәшерҙә, шулай уҡ «Континент», «Заман һәм беҙ» эмигрант журналдарында баҫтырып сығара. 1976 йылда СССР журналистар союзынан төшөп ҡала.
Боронғо грек мифологияһында аттар
Төп мотивтар
Автоной улы Анфты аттар ашаған.
Аттар Лимонаны зинасылығы өсөн ботарлаған (ҡара: Беотия мифтары).
Афина һәм Троян аты
Афина — боронғо грек мифологияһында иң хөрмәтләнгән тәрән аҡыллылыҡ, хәрби стратегия һәм тактика алиһәһе. Троян аты менән бәйле мажараларҙы тыуҙырған.
Пицунда
Пицунда (абх. Пиҵунда, ბიჭვინთა — Бичвинт) — Абхазиялағы ҡала  (2007 йылдың 10 июненән, алдараҡ — ҡала тибындағы ҡасаба) , өлөшләтә танылған Абхазия Республикаһының Гагра районында урынлашҡан, Грузияның административ бүленешенә ярашлы  — Абхаз Автономиялы Республикаһының Гагра муниципалитетындағы ҡасаба , Кавказдың Ҡара диңгеҙ яры буйындағы шул уҡ исемле моронда диңгеҙ буйы, Гагранан көньяҡҡа ҡарай 25 км алыҫлыҡта ята.
Мила Гойсалич
Биографияһы
Мила Гойсалич Далматин Загорьеһының Костанье ауылынан. Традицияға ярашлы, ул хорват короле Гоиславтың алыҫ нәҫеле  тип һанала. Гойсалич фамилияһы (Гоесалич) Полица статутында кенәз фамилияһы булараҡ телгә алына.
Пицунда
Тарихы
Беҙҙең эраға тиклем I быуатта Пицундала рим ҡәлғәһе урынлаша,, ә IV быуат урталарында бында Кавказ христиан диненең үҙәгенә нигеҙ һалына. 407 йылда Пицундала Изге Иоанн Златоуст, Константинополь архиепискобы вафат була. Пицунда соборының алтары аҫтында уға кәшәнә ҡоролған, унда изгенең мәйетенең өлөштәре һаҡлана.
Пляждар
Пицунда пляждары ҡомло-ҡырсынлы, диңгеҙ янында ҡырсынташ һыҙаты, ҡарағайҙар янында ҡом һыҙаты. Пляждары киң.
Мәләүез
Мәғарифы һәм мәҙәниәте
Ҡала халҡы тиҫтәләгән спорт комплекстарына ла ихлас йөрөй. Ат спорты буйынса «Толпар» һәм «Уҡсылар» спорт комплекстары йәштәрҙе лә, өлкәндәрҙе лә йәлеп итә. Мәләүездең үҙәк урамында, Мәләүез йылғаһы ярында урынлашҡан район һәм ҡала мәҙәниәт һарайы социаль әһәмиәте, үҙенсәлекле архитектураһы, зауыҡ менән биҙәлеше йәһәтенән башҡаларҙан айырылып тора. Район һәм ҡаланың никах теркәү йорто ла ошонда урынлашҡан.
Нәфис сәнғәттәр музейы (Ницца)
Нәфис сәнғәттәр музейы — Ницца (Франция) ҡалаһындағы муниципаль музей. Ул 1932 йылда Ниццала вафат булған билдәле рәссам һәм график, хәҙерге плакатҡа нигеҙ һалыусы Жюль Шере исемен йөрөтә. Унда уның әҫәрҙәренең мөһим коллекцияһы ҡуйылған.
Һарай
1925 йылда Ницца ҡалаһы властары, унда һынлы сәнғәт музейы ойощтороу маҡсатында, йортто һатып ала. 1928 йылда һарайҙа музейасыла. .
Уҫаҡлы (Боровка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Уҫаҡлы йылғаһы Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы, Елшән ауылы эргәһендәге һыу үлсәү посынан алып Һамар ҡалаһына тиклем (ҡаланан юғарыраҡ), Оло Кенәле йылғаһы һыу хужалығы участкаһына индерелмәгән. Уҫаҡлы йылғаһының бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны —  Волга йылғаһы,  Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан алып Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәре буйынса :
Чеча
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Монкада Тапиа Хосе Мария
Хосе Мария Монкада Тапиа  (José María Moncada Tapia, Сан-дель Рафаэль Сур, Никарагуа  — , Манагуа, Никарагуа) — Никарагуаның сәйәси эшмәкәре, хәрбийе, журналист, яҙыусы һәм педагог, 1929 йыл — 1933 йылдарҙа Никарагуа президенты.
Журналист, эмигрант, уҡытыусы
Гранада университеты, Никарагуаның бөтә көньяғы кеүек, шул йылдарҙа хакимлыҡ иткән Консерватив партияның таянысы була һәм шул уҡ 1888 йылда Хосе Мария Монкада уның сафына инә. Төп ваҡытын уҡытыуға биреп, ул әҙәби эшмәкәрлек менән шөғөлләнә, ә 1893 йылда Гранадала «El Centinela» гәзитен ойоштора, ул бер йыл тирәһе сыға. Әммә тиҙҙән Монкада консерваторҙар ихтилалында ҡатнаша һәм Гондурасҡа эмиграцияға китә. Ул илдең яңы президенты либерал Хосе Сантос Селайяға ҡаршы сыға, әммә эмиграцияла консерватив партиянан сыға һәм үҙе либерал булып китә. Гондураста Монкадаға педагог булараҡ ҡына түгел, шулай уҡ журналист һәм сәйәсмән булараҡ карьераһын яһарға мөмкин була. Илдең баш ҡалаһы Тегусигальпала 1899 йылда «Patria» гәзитен сығара башлай, 1904 йылда фәнни «Мәғариф, фән һәм хеҙмәт» хеҙмәтен баҫтырып сығара, 1906 йылда доктор Мануэль Бонильяның консерватив хөкүмәтендә сит ил эштәре министры урынбаҫары вазифаһын биләй. Әммә 1907 йылда Бонилья ҡолатыла һәм Белизға ҡаса, ә Х. М. Монкада Гондурасҡа сығып китергә мәжбүр була. 1908 йылда Мадридта шағир Хосе Батресе Монтуфара (1809—1844) тураһында «Cosas de Centroamérica» эссеһын баҫтырып сығара, уның өсөн Гватемаланың «Электра» журналының бүләген ала.
Конституционалистик һуғыш
1913 йылдарҙа хәл үҙгәрә башлай, Адольфо Диас хөкүмәтенә фетнә күтәргән генерал Луис Мена еңелә. Хосе Мария Монкадо тыуған иленә әйләнеп ҡайта, 1914 йылда Манагуала "El Nacionalista"гәзит сығара башлай һәм дәүләт хеҙмәтенә эшкә инә. 1920 йылда ул беренсе тапҡыр буласаҡ баш күтәреүселәр хәрәкәте лидеры Аугусто Сесар Сандино менән осраша, Монкада урындағы властарҙың ҡушыуы буйынса Никоноомно ауылына килеп тегегә үҙенең ҡулланыу-һатыу кооперативын таратырға ҡуша. 1921 йылда Монкада Сан-Хосела (Коста-Рика) Гондурас тарихына ҡағылышлы брошюралар — «Educación, trabajo y ciencia» (икенсе баҫмаһы) һәм «El ideal ciudadano»"Educación, trabajo ciencia y" нәшер итә.
Хөкүмәт саралары
Һайлау системаһын һәм власть органдарын һайлап ҡуйыуҙы тергеҙеүгә ҙур иғтибар бүлә. 1929 йылдың 31 октябрендә Монкада үҙенең декреты менән һайлау законының 109 статьяһын үҙгәртеп, һайлау округтарының структураһын реформалаштыра.
Козгол
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Минск (аэропорт)
«Минск» милли аэропорты (Нацыянальны аэрапорт «Мінск») — Минскийҙағы (Белоруссия) халыҡ-ара аэропорт. Ҡала үҙәгенән 22 саҡрым (таш юлдан 42 саҡрым) алыҫлыҡта ята. 1983 йылдың 1 июлендә Икенсе Минск берләшкән авиаотряды итеп булдырылған .
Тарихы
1982 йылда Ту-134 самолетында, экипаж командиры Василий Александрович Толстик етәкселегендәге тәүге пассажир рейсы яһала.
Ҡорамалдар
2008 йылда аэропортҡа SITA CUTE (Common use terminal equipment) системаһы индерелә. Ошо системаға тоташтырылған бар авиакомпаниялар ҙа үҙ пассажирҙарына киң хеҙмәтләндерү спектры күрһәтә ала (электрон билетты теркәү, туранан-тура теркәү һәм башҡалар).
Йөк һәм пассажирҙар ағымы
2011 йылдың яҙында Белоруссияла иҡтисади көрсөк көсәйә һәм пассажирҙар тағы ла кәмей. 2011 йылдың июнендә "Минск милли аэропорты"ның күрһәткестәре тағы ла үҫә. Был осорҙа 1296 рейс хеҙмәтләндерелә, был һан 2010 йылдың июненән 20,4 процентҡа күберәк була. Аэропорттың пассажирҙар ағымы 2011 йылдың июнендәге һөҙөмтәһе буйынса 161 939 кеше тәшкил итә. Шуның менән, 2011 йылдың тәүге ярты йыллығы һөҙөмтәһе буйынса, Минск аэропортында 5942 рейс һәм 612 188 пассажир хеҙмәтләндерелә. Үҫеш үткән йылдың ошо осоро менән сағыштырғанда, 22,4 % һәм 21,1 % процент була.
Лукозерка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Арбаш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Арбаш ауылына, яҡынса 1702 йылдарҙа нигеҙ һалына. Беренсе булып Балтас районы Бигелде ауылы старшинаһы Шәрипов тауҙың көнбайыш яғына күсеп ултырған. Унан Бимкә, Уразай ауылы кешеләре күсенеп килә. Улар тауҙың көнсығыш битләүенә, хәҙерге мәктәп, мәҙәниәт йорто биналары урнашҡан ерҙәргә нигеҙ һала. Беренсе күсеп килеүселәр ар ырыуынан була, шуға ла ауылды Арбаш, йылғаны Ар тип атайҙар. Үҙ ерҙәре булмағанлыҡтан, бернисә күсеп килеүсе шул уҡ йылдарҙа күсеп килеүсе Упҡанкүл кешеләренән ер һатып алалар. Ауылда ике мәсет була. Ауыл ике мәхәлләгә бүленгән. Һәр мәхәлләгә икешәр мулла билдәләнгән. Һәр мәсет янында башланғыс дини мәктәп булған.
Воробьёв Владимир Сергеевич
Воробьев Владимир Сергеевич  (8 апрель 1939 йыл—15 март 2022 йыл) — СССР ғалимы, түбән температуралы плазма физикаһы, ионлы һәм кондесатлы мөхит электрофизикаһы өлкәһендә белгес. Соросов профессоры. Физика-математика фәндәр докторы, Мәскәү дәүләт тау университетының юғары  математика кафедраһы профессоры. IV дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орден миҙалы менән бүләкләнгән. Леонид Бибермандың уҡыусыһы.
Биографияһы
1998 йылда, Л. М. Биберман үлгәндән һуң, Владимир Воробьёв «Теоретическое  исследование теплофизических, кинетических и радиационных свойств и процессов в низкотемпературной плазме» ғилми мәктәбенең лидеры була. Ул  Л. М. Биберман башлаған тикшеренеүҙәрҙе дауам итә.
«Түбән температуралы плазма физикаһы» проблемаһы буйынсаРФА ғилми советтың рәйесе урынбаҫары. Дәүләт ғилми стипендияһын алыусы. Кәм тигәндә 155 баҫма, 2 монография һәм 2 уйлап табыу авторы.
Кача юғары хәрби авиация осоусылар училищеһы
Училищены тамамлаусылар
Совет осоронда училище 16 574 лётчик әҙерләй, улар араһында 352 Советтар Союзы Геройы, 17 Рәсәй Федерацияһы Геройы, 119 СССР һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған хәрби лётчиктары, СССР һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған лётчиктары, 12 авиация марштары һәм 200-ҙән ашыу генерал.
Чирик (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь  йылғалары ҡушылған урындан  Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Количи
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мартинесси Марсело
Марсело Мартинесси (Marcelo Martinessi; 1973 йыл, Асунсьон) — Парагвай кинорежиссеры һәм сценарисы, Венецияла халыҡ-ара кинофестивалдә иң яҡшы ҡыҫҡа метражлы фильм өсөн  «Горизонт» премияһын ала. 2018 йылда Берлин кинофестивалендә уның беренсе нәфис фильмы «Наследницы» «Көмөш айыу» премияһын яулай.
Икенсе донъя һуғышының Тымыҡ океан хәрби хәрәкәттәр театры
1941 йылдың декабрендәге япон блицкригы
Япония-Ҡытай һуғышы Япония һәм АҠШ араһындағы көсөргәнешлекте һиҙелерлек көсәйтә. Япон ғәскәрҙәрен Француз Һинд-Ҡытайына керетеүенә яуап итеп АҠШ киң күләмле иҡтисади санкциялар, шул иҫәптән нефть экспортлауға эмбарго индерә. Нефть эмбаргоһынан һуң оҙайлы дипломатик һөйләшеүҙәр яҡтарҙың позицияларын яҡынайтмай, һәм император Хирохито 1941 йылдың 1 декабрендә АҠШ-ҡа ҡаршы һуғыш башлау тураһындағы ҡарарҙы хуплай.
Юғалтыуҙар
Совет ғәскәрҙәренең дөйөм юғалтыуҙары (үлтерелгәндәрҙе, яралыларҙы һәм хәбәрһеҙ юғалғандарҙы иҫәпкә алып) 36 мең кеше тәшкил итә.
Колзас
Колзас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мрас-Су йылғаһының һул ярына тамағынан 267 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Кубате-котты
Кубате-котты — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дживус (Буган) йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Новоуральск (Ырымбур өлкәһе)
Географияһы
Ауылдың көньяҡ сигенән Ырымбурҙан Урал һәм Маяҡлы ҡасабаларына тиклем автомобиль юлдары үтә (Беляевка аша). Ауыл эргәһендәге күпер аша йылғаның уң ярынан Ҡыуандыҡҡа юл китә. Иң яҡын урынлашҡан Краснощёково ҡасабаһы янында Ырымбур — Орск автомобиль юлына йүнәлеш алына.
Яңы Троицкий (Мишкә районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Һоло
Тарихы
Һолоноң тыуған ере — Монголия һәм Ҡытайҙың төньяҡ-көнсығыш провинциялары. Уны бойҙай менән арпаға ҡарағанда һуңыраҡ, беҙҙең эраның II мең йыллығында ғына эшкәртә башлайҙар. Ул борай сәсеүлектәрен сүп үләне кеүек баҫып ала, әммә игенселәр уны бөтөрөргә ашыҡмай, сөнки был культураның аҙыҡ булараҡ бик файҙалы булыуын аңлап алалар. Уны төньяҡ төбәктәрҙә лә үҫтерә башлайҙар. Шулай итеп, һоло әкренләп йылылыҡ яратҡан борайҙы сәсеүлектәр әйләнешенән ҡыҫырыҡлап сығарыуға өлгәшә.
Һолоноң килеп сығышы тураһында фараздың авторы — Николай Иванович Вавилов. 1916 йылда Иран буйлап сәйәхәтендә ул Хамадан (Triticum dicoccum) янында борай баҫыуҙарын күреп ҡала. Баҫыуҙар ғәҙәти һоло (Avena sativa) үҫентеләре менән сүпләнгән була. Быға тиклем Иранда ла, уның күршеләрендә лә һолоно тик борай сәсеүлектәрендә генә осратырға мөмкин була.
Төньяҡ Америкаға һолоно шотландтар килтерә һәм Массачусетс штатының яр буйынан әллә ни алыҫ урынлашмаған Элизабет утрауҙарына сәсә, артабан был иген культураһы бөтә илгә тарала. Тәүҙә аттарға ашатыу өсөн сәселә, ләкин Шотландиянан килгән эмигранттар уны бутҡалар, пудингтар һәм бәлештәр бешереүҙә лә ҡуллана.
Сәсеү
Сәсеүҙә төбәк өсөн районлаштырылған сорттар файҙаланыла. Эре орлоҡтар сәскән осраҡта уңыш гектарынан 5—6 центнерғаса күтәрелә. Сәсеү алдынан формалин иҙмәһе менән эшкәртергә кәрәк. Һолоно бик иртә сәсергә тырышалар. Сәсеүҙе һуңлатырға ярамай, юғиһә уңыш бермә-бер кәмейәсәк.
Кенәз
Этимологияһы
«Кенәз» һүҙе (праславянса *kъnędzь) — боронғо дөйөм славян үҙләштерелмәһе өсөнсө (прогрессив) палатализация буйынса боронғо герман *kun-ing- (-ꙃь тамырына барып тоташа, -g- кнѧгꙑн҄и ойоштормаһына оҡшағандарҙа һаҡланған), герман һүҙҙәре König, king 'король', скандинав «конунг» — ырыу аҡһаҡалын билдәләү өсөн ҡулланылған термины ла шул уҡ сығышлы.
Славяндарҙа
Өҫтәп әйткәндә, титулдың түбәндәге төрҙәре бар:
Арҙаширова Өммөгөлсөм Тәлғәт ҡыҙы
Биографияһы
Артабан Өфө ҡалаһы мәктәптәрендә һәм урта махсус уҡыу йорттарында эшләй.
Кенәз
Славяндарҙа
Әлеге ваҡытта кенәз титулы менән Болгария ның һуңғы батшаһы Симеона II-Кардам, Тырновский кенәзе (2015 йылда вафат булды), Болгарияла Кирилл, Преславский кенәзе, Кубрат, кенәз Панагюрский, Константин-Асен, кенәз Видинский һәм кенәз ҡыҙы Калина Болгарская, шулай уҡ уның ейәндәре файҙалана.
Урта быуат монголдарында
Тайдула ханшаһы ярлығында (шулай уҡ митрополит Алексейға бирелгән) ҡара һәм мең кенәздәр (10 000 ғәскәр башлыҡтары), шулай уҡ городандар (ҡала даруғалары) кенәздәре осрай.
Көнбайыш европа титулдары
«Кенәз» термины princeps (сағыштыр: принцепс) — prince, principe һ. б. ҡараған роман титулдарын тапшырыу өсөн ҡулланыла. Батша тәхетенә эйә булған король йорттары ағзалары өсөн princeps ғәҙәттә, принц, ҡан принцы булараҡ тәржемә ителә.
Джамна
Гидрография
Оҙонлоғо 1376 км, бассейн майҙаны 351 000 км².
Һыу эйәһе
Йолаларҙа
Элек башҡорттар ят кешенең ҡайҙан икәнен белергә теләһә, уның ҡайһы һыуҙы һыулағанын һорап белгәндәр.
Янг-Яха (Хейги-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Кунки
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Куйбышев Валериан Владимирович
Карьераһы
Иҡтисад мәсьәләләре буйынса И. В. Сталиндың иң яҡын көрәштәше һәм кәңәшсеһе.
1934 йылдың февраль-апрелендә челюскинсыларға ярҙам итеү буйынса хөкүмәт комиссияһы рәйесе.
Пермь дәүләт медицина университеты
Тарихы
Университетта фән кандидаты һәм фән докторы дәрәжәһен биреү хоҡуғына эйә 4 диссертация советы эшләй.
Профессор-уҡытыусылар составы
ПГМУ ғалимдары Пермь крайы өсөн һәм РФ һаулыҡ һаҡлау системаһында көнүҙәк һаналған ғилми программалар өҫтөндә: кардиология, педиатрия, хирургия, неврология, стоматология, эпидемиология һ. б. йүнәлештәр буйынса уңышлы эшләй.
Рейтингтары
2010 йылда университет һаулыҡ һаҡлау өлкәһендәге белем биреүҙең ГОСТ талаптарына ярашлылығын раҫлаусы сифат менеджменты системаһы сертификатына лайыҡ булды. «Волга буйы округының иң яҡшы юғары уҡыу йорто» конкурсы лауреаты булды.
Кубансу
Кубансу — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мрас-Су йылғаһының уң ярына тамағынан 284 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.