cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ленин һәйкәле (Рига)
Һәйкәл тарихы
Скульпторҙар В. Я Боголюбов һәм В И. Ингал моделе буйынса эшләнгән В.И. Лениндың бронза скульптураһы М.Г. Манизер исемендәге Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Ленинград «Монументскульптура» художестволы ҡойоу эксперименталь заводында ҡойола.
Рибонуклеин кислотаһы (РНК)
Рибонуклеин кислотаһы (РНК)
ДНК-лағы кеүек үк, РНК структураһы ла дүрт төр нуклеотидтың сиратлашыуынан барлыҡҡа килә, тик РНК-ла нуклеотидтар составы ДНК нуклеотидтарынан бер аҙ айырыла, йәғни РНК-ла углевод дезоксирибоза түгел, ә рибоза, шуға күрә РНК рибонуклеин кислотаһы тип атала ла инде. Бынан тыш, РНК-ға азотлы нигеҙ тимин урынына башҡа нигеҙ, төҙөлөшө буйынса уға яҡын, урацил (У) инә.
Акша (Теша ҡушылдығы)
Акша (Икша) — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Теша йылғаһының һул ярына тамағынан 214 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Оло Шалдинка
Оло Шалдинка (Оло Шалдейка) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Койва йылғаһының уң ярына тамағынан 150 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Нуртдинов Руслан Наил улы
Карьераһы
Руслан Нуртдинов 2016 йылдың 10 ғинуарында профессиональ уйын карьераһын тамамлауы тураһында иғлан итә.
Вәлит (исем)
Фамилияла
Вәлитов Зөфәр Зәки улы (псевдонимы Зөфәр Вәлит; 1 февраль 1949 йыл) — башҡорт шағиры, 2005 йылдан Башҡортостан һәм Рәсәй Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015). Зәйнәб Биишева (2015) һәм Фәтих Кәрим (2019) исемендәге премиялар лауреаты.
Цакона күпере
Күперҙе төҙөү
Күпер өс урында тотола: күперҙең ике яҡ осонда һәм күпер бағанаһы янында, шул уҡ ваҡытта тап ошо күпер бағанаһы янындағы терәлеү нөктәһе иң мөһиме булып тора — ул күперҙең стабиллеген тәьмин итә. Күперҙең аркаһы тап бағанан башлана һәм 30 метр бейеклеккә барып етә. Күперҙең ике яғындағы ике арканы күперҙең металлик өлөшө тота, уның өҫтөндә автомобиль юлы һалынған. Күпер үҙе түләүле булып тора. Күперҙе төҙөү 2008 йылдан 2016 йылға тиклем дауам иткән : фактик рәүештә — 2016 йылдың ғинуарында, рәсми рәүештә — 2016 йылдың 28 февралендә асылған.
Львов Дмитрий Константинович
Биографияһы
1957 йылға тиклем СССР Оборона министрлығының санитария институтында кесе ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. Армиянан демобилизацияланғандан һуң СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының медицина паразитологияһы һәм тропик медицина институтында кесе ғилми хеҙмәткәр вазифаһына конкурс буйынса үтә, унда 1960 йылдың декабренә тиклем эшләй.
1976 йылдан —арбовирустар буйынса Америка комитетының халыҡ-ара кәңәшсеһе.
Буренков Сергей Петрович
Буренков Сергей Петрович (20 июль 1923 йыл, Петроград, РСФСР, СССР — 8 апрель 2004 йыл, Мәскәү, Рәсәй Федерацияһы) — СССР-ҙың дәүләт эшмәкәре, 1980—1986 йылдарҙа һаулыҡ һаҡлау министры.
Львов Дмитрий Константинович
Биографияһы
1987 йылдан 2014 йылға тиклем — Рәсәй медицина фәндәре академияһының Д. И. Ивановский исемендәге вирусология институты директоры.
Буренков Сергей Петрович
Биографияһы
1944 йылдан. — С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһы курсанты.
1986 йылдың декабренән Союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер. Хаҡлы ялға сыҡҡас, Сергей Петрович СССР Медицина фәндәре академияһының «Медицина энциклопедияһы»ның ғилми мөхәррире була һәм был вазифала алты йыл самаһы эшләй. Троекуров зыяратында 10-сы участкала ерләнгән.
Морев Николай Николаевич
Биографияһы
Кесе сержант Н. Н. Морев 1943 йылдың  22 сентябрендә Зарубинцы ауылы янында  Днепр йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда (Черкассы өлкәһе Канев районы) батырлыҡ күрһәтә.
Чельцов-Бебутов Александр Михайлович
Биографияһы
1950—1951 йылдарҙа Чельцов-Бебутов Александр Михайлович СССР Медицина фәндәре академияһының Вирусология институтында эшләй.
Гдов кремле
Кремль төҙлөшө
1520—1530 йылдарҙа кремлдә  таштан ҙур  Дмитрий Солунский соборы төҙөлә
Татищев Василий Никитич
Татищев Василий Никитич (29 апрель 1686 йыл, Рәсәй империяһы, Псков өйәҙе — 26 июль 1750 йыл, Болдино, Дмитровский өйәҙе, Мәскәү губернаһы, ) — Рәсәй тарихсыһы, географы, иҡтисадсы һәм дәүләт эшмәкәре; беренсе рус тарихы буйынса капиталь хеҙмәттәр авторы — «Рәсәй тарихы», Ставрополь (хәҙер Тольятти), Екатеринбург һәм Пермь ҡалаларына нигеҙ һалыусы.
Уралды үҙләштереү. Сәнәғәтсе һәм иҡтисадсы
Швеция һәм Дания илдәренә сәйәхәтенән ҡайтҡас, Татищев арыуыҡ ваҡытын отчет төҙөү менән шөғөлләнә, был мәлдә ул бергамттан сығарылмаған, шул уҡ ваҡытта, Себергә лә ебәрелмәгән була. 1727 йылда ул аҡса контораһына ағза итеп тәғәйенләнә, ул иһә аҡса йортона буйһонған була.
Һуңғы йылдары. «Тарих» яҙыу
Татищевтың төп әҫәре булған Рәсәй Тарихының икенсе редакцияһы, уның вафатынан һуң 18 йыл үткәс, Екатерина II заманында — 1768 йылдарҙа нәшер ителә. Рәсәй Тарихының «боронғо яҙмалағы» тәүге редакцияһы, ни бары 1964 йылда ғына беренсе тапҡыр нәшер ителә.
Загородительная
Загородительная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Надтей йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Полак Алексей Филиппович
Биографияһы
Алексей Филиппович Полак 1911 йылдың 4 июнендә Рәсәй империяһының Тифлис ҡалаһында тыуған. 1934 йылда Вена политехник институтын тамамлаған.
Әйүбоғлу Бәҙри Рәхми
Әйүбоғлу Бәҙри Рәхми (1911 йыл, Гөреле — 1975 йыл, Истанбул) — төрөк рәссамы, яҙыусыһы һәм шағиры.
Рәссам
Ул 1958 йылда мозаика менән эшләй һәм «Экспо-58» өсөн 250 м2 майҙанлы панель эшләй, был уға тәүге награданы килтерә. 1960 йылда Парижда НАТО-ның штаб-фатиры өсөн панель яһай, Франция НАТО-нан сыҡҡас, панель Брюсселдәге штаб-фатирға күсерелә. Бәҙри Рәхми Д төркөмө рәссамдарына ҡарай һәм ун йәш рәссам өсөн «Group of 10» төркөмөн ойоштора. Уның мозаикалы панелдәре Истанбулдағы дауаханаларҙа һәм ҡунаҡханаларҙа бар. Шулай уҡ Германияның Бонн ҡалаһында Төркиәнең Илселеге бинаһында витраж быялаһын биҙәгән. 1960 йылда Рокфеллер фонды гранты һәм Форд фонды гранты буйынса АҠШ-ҡа саҡырыла. Эштәренең береһе хәҙерге сәнғәт музейы коллекцияһына алынған. Уның әҫәрҙәрен шулай уҡ АҠШ, Европа һәм Төркиәнең төрлө музейҙарында күрергә мөмкин.
Ижевск дәүләт ауыл хужалығы академияһы
Етәкселеге
Ректорҙар (директорҙар), вазифа башҡарған йылдары
Айыт (Борай районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Башнефть
Ойошма ЦСКА футбол клубы спонсоры булды.
Тарихы
Компания тармаҡта тәүгеләрҙән булып ҡатламға һыу ҡыуҙырыу менән ятҡылыҡтарҙы эшкәртеү, ҡатлам баҫымын тотоу өсөн промыслала файҙаланылған һыуҙы ҡыуҙырыу, скважиналар селтәре тығыҙлығын ҡулайлаштырыу, горизонталь скважиналар төҙөү, ҡеүәтле станок-качалкалар, үҙәктән ҡыуыусы, электр ярҙамында батырылыусы насостар ҡуйыу, скважиналарҙы турбо- һәм электробурҙар м н быраулауҙы киң ҡулланыу, бәләкәй диаметрлы скважиналар ҡаҙыу, скважиналарҙы вышкаһыҙ, нефть һәм газ йыйыуҙың бер торбалы системаһын файҙаланыу, быялаланған һәм футерланған насос-компрессор торбаларҙы ҡулланыу, тоҙ һәм парафин ҡатламдарын бөтөрөү технологияларын үҙләштерә.
Нефть эшкәртеү
Бензин сыһарыу, (үткән йылға үсеш)
Экология
Өфөнөн нефть предприятиялары эштә ҡулланған 30 % һыуҙы Ағиҙелғә ташлай.
Мисүәк
Исламда мисүәк ҡулланыу — сөннәт ғәмәл. Хәҙистәрҙә әйтелеүенсә, мисүәк тотоноу фарыз тип һаналыр дәрәжәгә еткән. Мөхәммәт Пәйғәмбәр әйткән:
Башҡорт халҡында мисүәк (сүвәк)
Башҡорт телендәге «сүбәк сәйнәү» (буш хәбәрҙе күп һөйләү) тигән ғибәрә, ихтимал, сүвәк (мисүәк) сәйнәүҙән килеп сыҡҡандыр. Мисүәк менән теш таҙартыу фарыз ғәмәл дәрәжәһенә етә яҙған шарттарҙа, әлбиттә, уны ауыҙҙарында йыш тотҡандар, йыш сәйнәгәндәрҙер. Халыҡта «мисүәк» тигән вариант түгел, ә сүвәк тигәне таралған булғандыр.
Финанс
Финанслау һүҙе акса менән тәьмин итеү тигәнде аңлата. Йыш ҡына финанс һүҙе көнкурештә аҡса тигәнде аңлата.
Ичкала (йылға)
Ичкала  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/1470/675 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Оло Әрмет (Рәүҙәк ҡушылдығы)
Оло Әрмет Бейектүбә тауының көнсығыш итәгендә аға, Кесе Әрмет — тауҙың көнбайыш итәгендә. Оло Әрмет менән Кесе Әрмет бер береһенә параллель аға, Кесе Әрмет Рәүҙәккә түбәндәрәк барып ҡушыла.
Оло Тырым
Оло Тырым (Белый Тырым) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Койва йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Ягеллондар
Ягеллондар — Гедиминовичтар литва династияһының тармағы. Династия Владислав Ягелло (Ягайло) тарафынан нигеҙләнгән. Бөйөк Литва кенәзлеге элекке Киев Русенең көнсығыш славян ерҙәре иҫәбенә киңәйә барғанда был литва династияһы әкренләп урыҫлашыуға, ә Польша менән уния (Речь Посполитая) төҙөгәндән һуң поляклаштырыуға дусар булған.
Әхмәҙиев Риф Барый улы
Биографияһы
Риф Барый улы Әхмәҙиев 1954 йылдың 13 февралендә Башҡорт АССР-ы Ҡыйғы районы Әбдрәзәк ауылында тыуған. Арыҫлан урта мәктәбен тамамлағас, совхозда, унан һуң мәктәптә эшләй. 1972—1974 йылдарҙа Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итә, һуңынан Ҡыйғы районы «Киров» совхозының ВЛКСМ комитеты секретары була. 1975 йылда Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының башҡорт—рус бүлегенә уҡырға инә. Студент йылдарында факультеттың комсомол ойошмаһын етәкләй. Уҡыуын тамамлап, университетта эшкә ҡалдырылғас, БДУ-ның ВЛКСМ комитеты (район комитеты хоҡуҡтары менән) секретары итеп һайлана, ситтән тороп әҙәбиәт ғилеме буйынса аспирантурала уҡый.
Касаткин Николай Иванович
Биографияһы
Смоленск өлкәһенең Жуково ауылында 2 марта 1932 тыуа. 1933 йылдан алып Мәскәүҙә  йәшәй.1946 -1952 йылдарҙа Мәскәү сәнғәт урта мәктәбендә уҡый. 1959 йылда Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт сәнғәт институтының графика факультетын (Кибрик Евгений оҫтаханаһында) тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң, 30 йыл буйы оҫтахана менән хеҙмәттәшлек нәшриәте «Һынлы сәнғәт» эстамп нәшриәте оҫтаханаһы менән хеҙмәттәшлек итә. атыуҙан өсөн 50-нән ашыу башҡарған эше (линогравюра, офорт, литография). Менән 1959 йылда рәсем сәнғәте һәм графика күргәҙмәләрендә ҡатнаша. 1961 йылдан 1993 йылға тиклем уҡыусылар менән халыҡ сәнғәте университетында ситтән тороп уҡый. 1959 йылдан алып күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Менән 1973 йылда мәскәү ойошмаһы ағзаһы, ссср рәссамдар союзы. Халыҡ-Ара Сәнғәт Фонды Ағзаһы.
Уның индивидуаль ижад донъяһы мәскәү ҙең «башҡа сәнғәт» түңәрәгендә, бөтәһенән элек Эрик Булатов һәм Олег Васильевтар йоғонтоһо аҫтында барлыҡҡа килә. Сәнғәт институтынан һуң уның эҙләнеү йүнәлештәре постсезаннист эксперименттар юҫығында (шул иҫәптән Роберт Фальк һынлы сәнғәтенең йоғонтоһо аҫтында) ята, һуңынан — картина һәм объект ҡушылмалары аҫтында тора. Рәссам һынлы сәнғәткә фотоһүрәттәр һәм китч әҫәрҙәренең йоғонтоһон өйрәнә.
Рәссам pop/off/art галереяһында тәҡдим ителә.
Дом соборы (Рига)
Орган
Дом соборының төп иҫтәлекле нәмәһе уның 1883—1884 йылдарҙа ҡуйылған органы. Органды  Людвигсбург ҡалаһынан «E.F.Walcker & Co»  фирмаһы эшләй .Ул XVI быуат аҙағынан эшләгән, бер нисә тапҡыр үҙгәртеп ҡоролған  элекке  ҡорамалды алмаштыра. Үҙгәрештәр торба һәм механикаһына  ғына түгел, әммә органдың проспектына, корпусының төҫөнә,биҙәлешенә лә ҡағыла,  шуға күрә декоратив  һырлауында  маньеризм, барокко һәм рококо стилдәренең деталдәре бар.
25 метр бейеклектәге органдың 13 мм алып 10 м оҙонлоҡтағы тимер  һәм ағастан  6 768  (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 6 718) торбаһы бар. Органдың ҡулдар өсөн  дүрт   клавиатураһы һәм аяҡтар өсөн бер клавиатура —педаль бар. Дом соборы төҙөлөү мәленә орган донъяла иң ҙуры булып тора. Органдың үҙәк өлөшөндә XVI быуат аҙағы ҡорамалының биҙәге  һаҡланып ҡалған. Декоратив һырлауҙың күп өлөшө 1599—1601 йылдарға ҡарай һәм ул оҫта Якоб Рааб тарафынан маньеризм һәм барокко стилендә башҡарылған. Дом соборының ҙур органы Европала немец орган романтизмының иң мөһим ҡомартҡыһы булып һанала.
Биотехнология
Биоинженерия
Яһалма быуындар, магнитлы резонанс томографияһы, кардиостимуляторҙар, артроскопия, ангиопластика, тире биоинженер протездары, бауыр диализы, яһалма ҡан әйләнеше аппараты кеүек асыштар биоинженерия ҡаҙаныштары тип иҫәпләнә. Яңы фармацевтик препараттар әҙерләү өсөн яңы үҙенсәлектәре булған аҡһымдар, төрлө ҡатнашмаларҙың күҙәнәк рецепторҙары  менән тәьҫирләшеүенең компьютер моделен төҙөү ҙә биоинженерия тикшереүҙәре йүнәлеше булып тора (drug design).
Биомедицина
Кешенең һаулығы норма һәм патология хәлендә булғанда организмды, уның төҙөлөшөн һәм функцияһын теоретик яҡтан өйрәнә торған фән. Биомедицина шулай уҡ патология торошон, диагностика, коррекция һәм дауалауҙы өйрәнә. . Биомедицина медицина, ветеринария, стоматологияи һәм шулай уҡ химия, биохимия, биология, гистология, генетика, эмбриология, анатомия, физиология, патология, зоология, ботаника и микробиология. , биомедицина инжинирингы кеүек фундаменталь биология фәндәрен берләштерә.
Рехмуков Фарид Измайлович
Биографияһы
1954 йылдан алып Ф. И. Рехмуков — СССР архитекторҙар союзы ағзаһы, СССР-ҙың архитекторҙар союзы карел бүлексәһе идараһы рәйесе (1954—1956).
Иманғолов Динислам Ислам улы
Биографияһы
Динислам Исламетдин улы (Ислам улы) Иманғолов 1924 йылдың 10 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны Урман-Бишҡаҙаҡ ауылында тыуған. Тулы булмаған урта белемле.
Ғилметдинов Динар Заһит улы
Хеҙмәт ҡаҙаныштары
Башҡортостандағы хоҡуҡ һаҡлау органдарының башҡа вазифалы хеҙмәткәрҙәре һәм республика кимәлендәге күп кенә етәкселәр менән сағыштырғанда, Динар Ғилметдинов ябай халыҡ өсөн дә, төрлө матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре өсөн үҙенең асыҡлығы менән айырылып тора. Интернетта аралашыу һәм фекер алышыу ныҡлап тарала башлауҙың тәүге йылдарында уҡ ул унда үҙенең блогын булдырҙы һәм яҙылған барлыҡ мәғлүмәттәргә иғтибарлы булыуын күрһәтеп килә. Был турала 2013 йылда «Башҡортостан» гәзитенә биргән интервьюһендә ул үҙе түбәндәгеләрҙе белдерҙе: "Мин берәүҙән дә йәшенмәйем, бөтәһе өсөн дә һәр ваҡыт асыҡмын: ысынлап та, Интернетта шәхси блогым бар (http://102gibdd.ru/blog/), шулай уҡ "Фейсбук"та ла теркәлдем. Кешеләр ебәргән бөтә һорауҙарға ла үҙ ваҡытында төплө яуап бирергә тырышам. Әйткәндәй, был мөрәжәғәттәрҙән үҙебеҙ өсөн дә йомғаҡ яһайбыҙ, бик күптәрҙең әйткәне, кәңәше эшебеҙҙең сифатын баһаларға ярҙам итә".
Ҡорбанғәлиев Хәлит Шәмсетдин улы
Биографияһы
Уның тиҫтерҙәре (Фәссәхетдинов Фәйзрахман һ.б.) Тирмән крәҫтиән йәштәре (ете йыллыҡ) мәктәбендә, (Ғафаров Хатмулла) Лаҡлы крәҫтиән йәштәре (ете йыллыҡ) мәктәбендә уҡый. Хәлит уҡый алды микән, билдәһеҙ.
Хәрби юлы
Һуңғы хеҙмәт иткән урыны - 1-се Белорус фронты составына ингән 63-сө айырым сапёр-минёр подразделениеһының эттәр менән мина эҙләү батальоны.
1944 йылдың 3 октябрендә Белоруссияның Пинск ҡалаһы өсөн барған алыштарҙа батырҙарса һәләк була. Пинск ҡалаһының төньяҡ-көнбайыш ситендә ерләнгән.
Керелдәк сарлаҡ
Туҡланыуы
Һыуҙан алыҫта, яландарҙа, далаларҙа туҡлана, күпләп бөжәктәрҙе, бигерәк тә сиңерткәләрҙе ҡыра, һирәкләп балыҡ та ашай. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып файҙа килтерә.
Реан Артур Александрович
Фәнни эшмәкәрлеге
А. А. Реандың тикшеренеү эштәре шәхес психологияһы, педагогик психология, асоциаль һәм делинквент тәртип һәм уның превенцияһы психологияһы, агрессия психологияһы, социаль етемлектең кире эҙемтәләре проблемаларын бөтөрөү, шәхестең социализацияһы һәм социаль өлгөргәнлек психологияһы, шәхестең социаль адаптация психологияһы өлкәләренә ҡағыла.
2000—2004 йылдарҙа «Бала саҡ донъяһы» журналының мөхәрририәт советы рәйесе була. Түбәндәге журналдарҙың мөхәрририәт советы ағзаһы:
Костыляйка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рәжәб
Рәжәб — (رجب) — һижри иҫәп менән йылдың етенсе айы. Рәжәб айындағы беренсе йома — рәғәиб кисәһе. 26 рәжәб — миғраж кисе. Рәжәб айы мосолмандарҙа кесе хаж — Үмрә айы булып та һанала. Ғәрәптәр элек-электән был айҙы ураҙалар тотоп, ҡорбандар салып үткәрә торған булғандар. Төрлө һуғыштарға һәм яу сабыуҙарға сик ҡуйылған. Ғөләмәләр Рәжәб айы — сәсеү айы тип һанай. Шағбан иһә шул сәскәнгә һыу һибеү, тәрбиәләү айы. Рамаҙан айы шул ғәмәлдәр өсөн рәхмәттәр алыу айы. Йәғни был өс ай үҙ-ара бик тығыҙ бәйле.
Ишлей
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡыпсаҡ-Асҡар
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 100 %) тәшкил итә.
Хәмиҙуллин Марат Өмөтбай улы
Наградалары
Ун беренсе биш йыллыҡтың план-заданиеларын һәм соцмалистик йөкләмәләрен ваҡытынан алда үтәгәне, «Салаватнефтеоргсинтез» производство берекмәһендә этилен һәм пропилен етештереү буйынса комплексты булдырыуға һәм үҙләштереүгә ҙур шәхси өлөш индергәне һәм хеҙмәт батырлығы күрһәткәне өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1985 йылдың 22 июлендәге Указы менән М. Ө. Хәмиҙуллинға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Кириллица
Алфавит булдырылыу һәм үҫеү тарихы
863 йыл тирәһендә ағалы- ҡустылы Константин (Кирилл) Философ һәм Мефодий (Салоникиҙан) Византия императоры Михаил III әмере буйынса бороғо славян теле яҙмаһын тәртипкә килтерә һәм яңы әлифбаны грек телендә яҙылған дини текстарҙы славян теленә тәржемә итер өсөн ҡуллана. Оҙаҡ ваҡыт был кириллица (был осраҡта глаголица- кириллицаны тыйғас, уйлап сығарылған йәшерен яҙма) йәки глаголица булғанмы икәне билдәһеҙ була— тик билдәләре яҙылышы менән генә айырылып торған азбукалар. Хәҙерге ваҡытта фәндә глаголица алдараҡ, ә кириллица һуңыраҡ уйлап сығарылған тигән фекер нығынған (кириллицала глаголица хәрефтәре урынына заменены грек хәрефтәренә алмаштырылған). Шулай итеп, күпселек ғалимдар глаголицаны философ Константин (Кирилл), ә кириллицаны — уның уҡыусыһы Климент Охридский уйлап сығарған тип иҫәпләй. Клемент Плискала һәм Беренсе Болгар батшалығында Охридта эшләгән. Әҙерәк үҙгәрештәр индереп, глаголицаны хорваттар ҡулланған (XIX быуатҡа тиклем).
Урыҫ кириллицаһы. Граждан шрифты
1708—1711 йылдарҙа Пётр I урыҫ яҙмаһын үҙгәртергә ҡарар итә— граждан шрифты индерә (православ сиркәү устав яҙмаһын үҙгәртә). Реформа һөҙөмтәһендә диакритик (хәреф өҫтөндәге) билдәләр, бер нисә хәреф ҡулланылмай башлай һәм ғәмәлдә ҡалғандары ябайыраҡ итеп яҙыла башлай (улар шул ваҡыттағы латин шрифттарына яҡыная, был шрифт граждан шрифты тип атала). Бынан тыш һәр хәрефтең бәлкәй яҙма варианты эшләнә, бығаса азбукалағы бөтә хәрефтәр ҙә ҙур хәреф булған. Оҙаҡламай граждан шрифтына (с соответствующими изменениями) сербтар, һуңыраҡ — болгарҙар; румындар 1860 йылдарҙа кириллицанан баш тартып, латин яҙмаһына күсә (шуныһы ҡыҙыҡ, күпмелер ваҡыт улар латин һәм кириллица хәрефтәренән торған «ваҡытлы» алфавит ҡуллана). Хәрефтәр яҙылышына әҙ генә үҙгәрештәр булған граждан шрифт менән (самое крупное — замена m-образной буквы «т» на нынешнюю её форму) урыҫтар, украиндар, сербтар, болгарҙар һәм белорустар әле лә ҡуллана.
Өс быуат эсендә урыҫ алфавиты бер нисә тапҡыр үҙгәртелә. Хәрефтәр һаны әҙәйә, XVIII быуатта электән ҡулланылған «э» һәм «й» хәрефтәре законлаштырыла, тағы «автор» тәҡдим иткән бер хәреф — «ё» өҫтәлә, уны Екатерина II-нең әхирәте, дәүләт эшмәкәре княгиня Дашкова Екатерина Романовна тәҡдим итә. Урыҫ яҙмаһының һуңғы реформаһы 1917—1918 йылдарҙа була (см. Реформа русской орфографии 1918 года), был үҙгәреш арҡаҙында хәҙерге 33 хәрефтән торған алфавит барлыҡҡа килә. Был алфавит нигеҙендә элекке СССР-ҙағы славян булмаған халыҡтар һәм Монголия өсөн алфавит төҙөлә (уларҙың яҙмаһы XX быуатҡа тиклем булмаған, йәки башҡа яҙма системаларына нигеҙләнгән булған: Ғәрәп яҙмаһы, Ҡытай яҙмаһы, Боронғо монгол яҙмаһы һ.б.).
Кайлинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Касаткин Борис Сергеевич
Биографияһы
Борис Сергеевичтың фәнни тикшеренеүҙәреиретеп йәбештерелгән конструкциялар өсөн, атап әйткәндә күперҙәр, нефть ҡоролмалары, караптар корпусы өсөн аҙ углеродлы ҡоростоң яңы маркаларын әҙерләү һәм уларҙың технологияһын уйлап табыуға ҡағыла. Ул экскаваторҙар һәм гидроҡоролмалар өсөн айырыуса ныҡ ҡорос етештереү технологияларын, шулай уҡ энергетика, машиналар эшләү, атом һәм химик машиналар төҙөү өсөн йылылыҡты яҡшы һаҡлаусы ҡатмарлы легировать ителгән ҡоросто етештереү технологияларын эшләй. Иретеп йәбештерелгән ышаныслы конструкцияларҙы эксплуатациялауҙың сифатына йоғонто яһаған факторҙарҙы билдәләй; йәбештереү процесында физик-химик берләшмәләрҙең нисек барыуы нигеҙҙәрен өйрәнә. Ул 4 фән докторы һәм 25 фән кандидатын әҙерләгән.
Эстонияла бөйөк аслыҡ (1695-1697)
Бөйөк аслыҡ (Suur nälg) Эстонияла ике йыл эсендә (1695—1697) Эстония һәм Ливония халҡының биштән бер өлөшөнөң (70 000-дән 75 000-гә тиклем кеше) ғүмерен өҙә.
Иевка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үмәрғәлин Тәлғәт Ғәле улы
Биографияһы
Тәлғәт Ғәле улы Үмәрғәлин 1948 йылдың 24 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Маҡар районы Байғужа ауылында тыуған.
Грабин Василий Гаврилович
Библиография
В. Г. Грабин «Еңеү ҡоралы» мемуарҙар китабын яҙа, 1972—1973 йылдарҙа «Октябрь» журналында баҫыла. 1989 йылда китап сәйәси әҙәбиәт нәшриәтендә (Мәскәү) тулы вариантта, журнал вариантына әҙерләү барышында хәтирәләр тексына индерелгән төҙәтеүҙәрһеҙ һәм үҙгәрештәрһеҙ итеп нәшер ителә:
Ғәйфуллин Миңләхмәт Зиннәт улы
Биографияһы
«Ишембайнефть» быраулау контораһында (1933—1969) быраулау эшсеһе, быраулаусы, быраулау мастеры.
Никифоров Юрий Никифорович
Биографияһы
1957—1960 йылдарҙа Салауат ҡалаһында мәктәп директоры була. Артабан М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының аспирантураһында уҡый һәм кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай.
Юнысова Эльвира Әхтәм ҡыҙы
Юнысова Эльвира Әхтәм ҡыҙы (4 ғинуар 1960 йыл) — театр һәм кино актёры, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. 1983 йылдан Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры артисы, бер үк ваҡытта 1987—1995 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. 1983 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 2008—2013 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Мәғариф, фән, мәҙәниәт, спорт һәм йәштәр эштәре буйынса комитет рәйесе урынбаҫары. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1992) артисы.
Сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге
2008 йылда Эльвира Юнысова Башҡортостан Республикаһы дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана. Шул уҡ йылдан ул даими нигеҙҙә Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Мәғариф, фән, мәҙәниәт, спорт һәм йәштәр эштәре буйынса комитеттың рәйес урынбаҫары. Бер нисә йыл дауамында Башҡортостан Республикаһы Профсоюздар федерацияһы Советы, ә 2006—2009 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Ҡатын-ҡыҙҙар союзының президиум ағзаһы була. «Берҙәм Рәсәй» сәйәси фирҡәһе ағзаһы.
Иҫке Ладога ҡәлғәһе
Староладожский ҡәлғәһе — Иҫке Ладога ҡәлғәһе. Ул Ладожка (Елена) йылғаһының Волхов йылғаһына ҡушылған ерҙә, Ладога ҡултығы янындағы Иҫке Ладога ауылында, урынлашҡан. Ҡәлғә Вещий Олег заманында, IX—Х быуаттар сиктәрендә төҙөлгән. Хәҙерге ваҡытта был ҡәлғә туристар өсөн асылған.
Ахирәт
Ахирәт (әхирәт)(الآخرة — ахырғы, һуңғы, теге донъялағы тормош)  —— бәндәнең яҡты донъянан теге донъяға күсеүе. Ахирәт көнө —— бәндәнең был донъяла ҡылған яҡшылыҡтары һәм яманлыҡтары өсөн яуап бирәсәк көнө. Кеше был донъяла изгелектәрҙе күберәк эшләһә —— йәннәткә, насар эштәре күберәк булһа йәһәннәмгә оҙатылыу миҙгеле. Был кеше мәрхүм булғас, йәненең тәнен ташлап китеүенән ғибәрәт. Ахирәт — Ислам эсхатологияһында теге донъя, баҡый донъя, кеше өсөн берҙән-бер мәңгелек донъя. Мосолмандар фани донъянан баҡый донъяға күсеү һәм шунан һуң башланған йәшәйеште шулай атай.
Ахирәт һәм донъя
Ахирәт ерҙәге тормошҡа ҡаршы ҡуйыла торған ҡиммәт. Мөхәммәт (Пәйғәмбәр) ахирәт ул ерҙәге ҡылынғандар өсөн яуап тотоласаҡ донъя тип аңлатҡан. Был донъя - фани (үтә торған), теге донъя - баҡый (мәңгелек) - башҡорт халҡында йыш ҡабатлана торған әйтем булараҡ йәшәп килгән. Ожмах һәм тамуҡ бик күп дини китаптарҙа аныҡлап яҙылған.
Иҫке Ладога ҡәлғәһе
Музей
1970-сы йылдарҙа реставрациялау эштәрен Э.А. Экк (1929-1975) етәкселегендә алып барыла. Музей экспозицияһын асыуға, беренсе Староладожский ҡәлғә 1971 йылдың 15 июлендә Иҫке Ладога ҡәлғәһенең беренсе музей экспонаттары ҡуйыла һәм Иҫке Ладога тыуған яҡты өйрәнеү музейы асыла.
Наташев Алексей Емельянович
Биографияһы
ЙылдаСССР тарҡалғас, 1987—1993 йылдарҙа Наташев СССР Эске эштәр минстрлығы академияһында яза башҡарыуҙы үтәүсе органдар менән идара итеү кафедраһы начальнигы була (бөгөн — Рәсәй Эске эштәр министрлығы идаралығы академияһы). Һуңғараҡ, 1993—1997 йылдарҙа, ул шул уҡ академияға ҡараған криминология һәм енәйәт иҫкәртеү ойошмалары кафедраһы профессоры булып тора. Эске хеҙмәт полковнигы була. 1999 йылдың 30 июнендә вафат була.
Эштәре
Алексей Наташев йөҙ илленән ашыу ғилми эш, шул иҫәптән бер нисә монографияларҙың авторы һәм авторҙашы булып тора; холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт (енәйәт-башҡарма), криминология мәсьәләләре менән шөғөлләнә, яза башҡарыу органдары эшмәкәрлеге менән идара итеү проблемаларын өйрәнә. Рәсәйҙең тәүге йылдарында, ул 1930-1950 йылдарҙа үткән совет сәйәси репрессия ҡорбандарын реабилитациялау процесында ҡатнаша; иректән мәхрүм итеү урындарында законлылыҡтың үтәлешен күҙәтә (енәйәт иҫкәртеү ойошмалары менән холоҡ төҙәтеү учреждениеларында):
Арыҫланов Ғәфиәтулла Шаһимәрҙән улы
Биографияһы
1939 йылдың декабренән — 1940 йылдың мартына тиклем Төньяҡ‑Көнбайыш фронтта хеҙмəт итə, 1939—1940 йылдарҙағы совет‑фин һуғышында ҡатнаша.
1943 йылдан башлап Көньяҡ‑Көнбайыш, Воронеж, Үҙəк, 2‑се һəм 3‑сө Украина фронттарында танк батальоны командиры, танк полкы командиры урынбаҫары.
Леметь (Теша ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Теша йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Яман-Таш ҡаяһы (Ҡариҙел)
Һүрәтләмә
Яман-Таш өҫтөндә бик күп карст соҡорҙары барлыҡҡа килгән. Ҡайһылыр урындарында ныҡ аҫҡа киткән ҙур булмаған тишектәр күреп була. Уларҙың ҡараңғы төпкөлдәренән өҫкә һалҡын һауа өрөп тора. Тау түбәһенең бөтә ҡатламы бушлыҡтар, ҡыуышлыҡтар менән сорнап алынған.
Арғаяш (күл, Арғаяш районы)
Тасуирламаһы
Күл менән Ҡыштым балыҡсылыҡ хужалығы файҙалана.
Географияһы
Күлдең көнбайыш ярында Арғаяш районы үҙәге Арғаяш ауылы урынлашҡан. Көньяғында — Бәжекәй, төньяғында — Арғаяштан ҡайын урманы менән айырылған Норкино ауылдары тора.
Байымова Юлиә Айҙар ҡыҙы
Ғилми баҫмалар
Китаптары:
Баҫтырып сығарылған хеҙмәттәре:
Домашников Виктор Борисович
Биографияһы
1979 йылда өйләнә. Ҡыҙы бар. 1984 йылда Өфө сәнғәт училищеһының художестволы биҙәү бүлегенә уҡырға инә, училищены 1987 йылда тамамлай.
Әүермән
Мифологияла
Кешенең хайуанға әүерелеүе — донъялағы төрлө халыҡтарҙың мифологияһында бик таралған сюжет. Мәҫәлән, «Слове о полку Игореве » әҫәрендә Всеслав Полоцкий тарафынан Новгородты баҫып алыу һәм Немигтағы алыш тасуирлана. Всеслав сихырсы һәм бүре булып һүрәтләнә. Ә Төньяҡ Америка индеецтарының этник мәҙәниәтендә ҡәбиләнең хайуан-тотемына әйләнеүе ата-бабаларҙың рухы менән ҡушылыуҙың юғары күрһәткесе булып тора. Рус былинаһы батыры Вольга Святославич «йәнлек», «суртан-балыҡ», «алтын мөгөҙ турысай», «бәләкәй аҫ», «бәләкәй ҡош-ҡошсоҡ» булып әүерелә. Рус фольклорында Утлы йылан матур егеткә әйләнә һәм ошо сифатта ҡатын-ҡыҙҙарға йөрөй ала, ә Үлемһеҙ Кощей төрлө йән эйәләренә әүерелә ала. Төрки мифологияһында әүернә-гульябани кешеһеҙ урындарҙа йәшәүсе һәм юлсыларҙы ҡурҡытыусы уҫал зат булараҡ телгә алына.
Славян мифологияһында, әүермән — сихырсы тарафынан бүрегә әйләнгән кеше, шуға күрә ул үҙенең кеше нәҫеленә ҡарағанлығын тулыһынса аңлай, тик тышҡы ҡиәфәте менән генә йыртҡысҡа оҡшаған. Уға элекке кеше ҡиәфәтен ҡайтарыу мөмкин тип һаналған: бының өсөн үҙңдән сисеп алынған билбауҙы бүрегә кейҙерегә кәрәк булған, төйөндәрҙе сискән һайын һәр тапҡыр «Аллаһ, ярлыҡа!» тип әйтелә. Бындай билбауҙы кейеп, бүре шунда уҡ тиреһен юғалта һәм кеше ҡиәфәтенә әйләнә.
Әүермәндәр ике төрҙә була: үҙҙәре теләп (тылсымлы сихырҙар йәки башҡа тылсымсы ритуалдар ярҙамында) йәнлектәргә әүерелгәндәр һәм ликантропия менән ауырығандар. Улар бер-береһенән айырылып тора, сөнки тәүгеләре көн һәм төндөң теләһә ҡайһы ваҡытында хайуандарға әүерелә ала, шул уҡ ваҡытта кешелек буйынса аҡыллы фекерләү һәләтен юғалтмай, ә икенселәре төндә генә (күпселек өлөшөндә тулы ай ваҡытында), үҙ ихтыярынан тыш, кеше асылы, йәнлек башланғысын азат итеп, тәрәнгә китә. Шул уҡ ваҡытта кеше йәнлек ҡиәфәтендә булған саҡта нимә эшләүен хәтерләмәй.
Был күренеште Н.В. Гоголь үҙенең «Май төнө» әҫәрендә тасуирлай. Төндә үгәй әсә, йәш ҡатын, ҡара бесәйгә әйләнеп, сотниктың ҡыҙына ташлана. Ҡыҙ аптырап ҡалмай, атаһының стенала эленеп торған ҡылысы менән бесәйҙең тәпәйен яралай. Өс көндән һуң үгәй әсәһенең ҡулы бәйләнгән килеш сыҡҡанын күрә һәм, меҫкен ҡыҙ үгәй әсәһенең сихырсы икәнлеген аңғара. Билдәләп үтергә кәрәк, «әүермән — хайуанға әүерелгән кеше» тигән дөйөм схема Көнбайышҡа (был осраҡта славяндарға ла) хас. Алыҫ Көнсығышта схема ҡапма-ҡаршы — әүермәндәр — оҙаҡ йәшәгән, аҡыл туплаған һәм кешегә әүерелеү һәләтенә эйә булған хайуандар.
Өфө дәүләт нефть техник университеты
Тарихы
2010 йылда вуз «Рәсәйҙең милли тикшеренеү университеты» статусын алыу өсөн конкурста ҡатнаша, ләкин уңышҡа өлгәшә алмай.
Сейәлеҡул (Шаран районы)
Ауылдың урынлашыу структураһы
Сейәлеҡул ауылы 15-20 йорттан торған ауыл һанала. Бер урамы Сөн йылғаһы буйында урынлашһа, икенсе урамы Тархан ауылы яғына ҡарай урамдың һул яғында урынлаша.
Иҡтисады
1929 йылда Йомаҙыбаш ауылының крәҫтиәндәре (аҫҡы бүлеге), Ҡыҙылтау һәм Сейәлеҡул ауылдары «Марс» ауыл хужалығы артеле булып ҡушылалар. 1935 йылда «Марс» колхозы уставы ҡабул ителгән.1935 йылда Сейәлеҡул ауылынан 27 хужалыҡ «Марс» колхозынан сығып «Ударник» колхозына инә. Сөнки «Ударник» колхозы эш көнө иҫәбенә ашлыҡты башҡа хужалыҡтарға ҡарағанда ике тапҡыр күберәк биргән. 1942 йылға тиклем Сейәлеҡул ауылының 30-50 баштан торған үҙ һыйыр фермаһы булыуы билгеле. Ашлыҡ һаҡлау өсөн амбары, бик матур уңдырышлы ерҙәре баҡсасылыҡ менән дә шөғөлләнергә булышлыҡ итеүе мәғлүм. Быуа янында һыу тегермәне урынлаша, 1912 йылда ул тегермәнде Демин Иван Гаврилович төҙөтә. Быуа майҙаны буйынса бик оло була һәм күлде хәтерләтә. Сейәлеҡул ауылында Демин Иван, Фәйзуллин Хәләфетдин, Фәйзуллина Сайма, Тәлипов Кәнзелғилем умартасылыҡ менән шөғөлләнәләр. Һыу булмағанлыҡтан күбеһе ҡойо ҡаҙыта. Эсәргә яраҡлы һыу табылмағанлыҡтан, шишмәнән ташыйҙар. Шишмә Тархан ауылына ҡарай 1 км йыраҡлыҡта, Демин Аким һыу тегермәне тирәһендә урынлаша. Сейә үрсетеү һәм үҫтереү плантацияһы Хәлиуллин Фәтҡулбаяндарҙың баҡса артында, Тархан ауылы яғына ҡарай урынлаша. Ҡайынлыҡтар Бөйөк Ватан һуғышы осоронда яғыулыҡ етмәгәнлектән киҫелеп бөтә. Утын яғып йорттарҙы йылыталар, тирә-яҡ урмандарын киҫеү тыйыла һәм һаҡланыла. Һәр урмандың үҙ ҡарауылсыһы була. Ауылдың мәсет, кибет, юлдары ла булмай. Ауылда йәшәү шартының төп проблемаһы булып, халҡы ҡулланырлыҡ эсәр һыуы булмауы билгеле. Электр уты ла һуҙылмаған, балалар дәреслектәрен керосин лампаһы яҡтылығында ҡараған.
Бөйөк Ватан һуғышы һәм һуғыштан һуң йәшәү осоро
Һуғыш башланған көндөң беренсе көндәренән үк барлыҡ ауырлыҡ ауыл хужалығында эшләүҙең барлыҡ тармаҡтары ҡатын-ҡыҙҙар, ҡарттар, бала-сағалар елкәһенә төшә. Барлыҡ көстәрен фронт һәм Еңеү өсөн тип арымай-талмай эшләйҙәр.Һуғыш осоронда «Ударник» колхозының бик күп аттары армияға тапшырыла. Аттар һуғыш ҡоралдарын, поход ашханыһын, кәрәкле йөктәрҙе ташыу ролен үтәй. БАССРҙың Благовещен ҡалаһы тирәһендә төҙөлгән 112 кавалерия дивизияһының бер бүлегенә аттарҙы колхоздың ветеринария хеҙмәткәре Хәлиуллин Шәғимулла Хәлиулла улы (1908) ҡыуып алып бара. Яуҙарҙа ҡатнашып Берлинғаса барып етә, күрһәткән батырлыҡтары өсөн Кавалер Ордена Отечественной войны II степени и медали «За боевые заслуги» бүләкләнә. Ғайнулла Вәлиулла улы (1875) һәм Хәлиуллин Ғайса Кәрәй улы (1910)"Ударник" колхозының һуғыш осоро йылдарындағы хеҙмәттәре өсөн Юғары советтар Президиумы указының 1945 йылғы 6 июненән «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945гг.» медалдәре менән бүләкләнәләр. Тыл ветерандары иҫәбенә инеп, һуғышта ҡатнашыусылар исемлегенә керетелгәндәр. Һуғыштан һуң «Ударник» колхозын (Иҫке Тамьян, Сейәлеҡул ауылдары ингән) Ғәлиуллина (Ғәлиева) Хәҙисә Ғәбделхәҡ ҡыҙы етәкләй. Ферма мөдире булып Сәхәпова Ғәйниямал Нурғәли ҡыҙы (1909), иҫәпсе — Биксурина Сәғудә эщләйҙәр. Хужалыҡ дәүләткә планды уңышлы үтәй. Хәҙисә Ғәбделхаҡ ҡыҙы һәм Ғәйниямал Нурғәли ҡыҙы күрһәткән хеҙмәттәре өсөн « 1941—1945 й.й. Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы хеҙмәттәре өсөн» миҙалдар менән бүләкләнәләр. 1942 йылдың ноябрь айындағы «Ҡыҙыл Башҡортостан» республика газетаһында «Ударник» колхозында уңышлы эшләүсе председатель Ғәлиуллина Хәҙисә һәм ун алты йәшлек бригадир Рәпиев Әбдулкәрим тураһында мәҡәлә сыға.Үҙенең йәшен арттырып, 1943 йылда Ә.Рәпиев үҙ теләге менән фронтҡа китә, командирлар курсын тамамлай, һуғышта бик күп мөһим операцияларҙа ҡатнашып, бер нисә тапҡыр ҡаты яралана, 1946 йылдың апрель айында демобилизациялана. 1968—2005 йылдар Сейәлеҡул ауылы урынлашҡан ерҙәрҙә Ҡыр-Теләүле ауылының һөтсөлөк фермаһының йәйге лагеры урынлаша. Электр уты сымдары һуҙыла. Ауыл бөтөнләй бөткәс кенә электр бағаналары ултыртыла. 1960 йылда колхоздарҙа малсылыҡ һәм йәйге йәйләүҙәргә ихтибар айырыуса ныҡ бүленә. Сейәлеҡул ауылы урынлашҡан ерҙәрҙә түбәләре ябылған кардалар, һауым агрегаттары, һауынсылар өсөн ял өйҙәре төҙөлә.
Сейәлеҡул ауылының 1941—1945 йылдар Бөйөк Ватан һуғышынан иҫән-һау ҡайтыусылары
1.Вәлиуллин Миннихәзи Ғайнулла улы (1922) (1 группа инвалиды, аяҡһыҙ). 2.Вәлиуллин Хәмзә Ғәйнулла улы (1921). 3.Ғәйнуллин Мәхмүт Ғәйнулла улы (1902). 4.Демин Иван Гаврилович (1893). 5.Сәдыҡов Мөсәлим Мөғалим улы (1923). 6.Сәдыҡов Мөғәлим Сәхибгәрәй улы (1895). 7.Тәлипов Кәнзел Тәлип улы (1894). 8.Фәррәхов Ғәлимйән Фәрәх улы (1909). 9.Фәррәхов Мөфаздал Ғәрәфутдин улы (1925). 10.Фәррәхов Мирзаһит Ғәрәфутдин улы (1914) (1 группа инвалиды, контузиялы, һаңғырау-телһеҙ). 11.Фәйзуллин Абзалетдин Фәйзулла улы (1925). 12.Фәйзуллин Инсаф Фәйзулла улы (1923). 13.Фәйзуллин Хәләфетдин Фәйзулла улы (1905). 14.Фәйзуллин Шәйсолтан Фәйзулла улы (1918). 15.Хәлиуллин Ғайса Кәрәй улы (1910). 16.Хәлиуллин Хәмзә Фатҡулбаян улы (1925). 17.Хәбибуллин Нулығаян Хәбибулла улы (1905). 18.Тәлипов Әнүәр Ҡәҙел улы (1924).
Сейәлеҡул ауылының 1941—1945 йылғы һуғыш яланында һәләк булыусылары һәм хәбәрһеҙ юғалыусылар исемлеге
1. Вәлиуллин(Ғәйнуллин) Ғәли Ғәйнулла улы (1925). 2. Вәлиуллин Хәмит Вәлиулла улы (1923). 3. Ғәлләмов Минниәхмәт Ғәлләм улы (1910),1942 йылдың октябрь айында хәбәрһеҙ юғала. 4. Демин Иван Иванович (1925), 1943 йылдың март айында хәбәрһеҙ юғала 5. Сәдыҡов Сафа Шәйсолтан улы (1910), сержант, Людково ауылы тирәһендә һәләк була, Мосальского р-на, Калужской области. 6. Фәррәхов Фәрхутдин Фәррәх улы (1895),ҡыҙылармеец, пулеметсы, 1943 йылдың май айында хәбәрһеҙ юғала. 7. Фәррәхов Мөғәллим Ғәрәфутдин улы (1909), Ленинград шәһәре яғында хәбәрһеҙ юғала. 8. Фәррәхов Саяхетдин Ғәрәфутдин улы (1911). 9. Фәррәхов Мәкәрим Ғәрәфутдин улы (1916). 10.Фәйзуллин Исламгәрәй Фәйзулла улы (1915), 1945 йылдың февраль айында хәбәрһеҙ юғала. 11.Фәйзуллин Сәләхетдин Фәйзулла улы (1898), 1943 йылдың август айында хәбәрһеҙ юғала
Әҙәбиәт
2. «Они вернулись с Победой». Списки военнослужащих, вернувшихся живыми с Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.", том 12, Уфа, «Китап», 2005 год.
18. «Из истории Шаранского района», К.Сарычев, Шаран-2015 год.
Золотов Евгений Васильевич
Биографияһы
1981 йылда Е. В. Золотов Хабаровскиҙа үҙе ойошторған СССР Фәндәр академияһының Алыҫ Көнсығыш ғилми үҙәгенең Иҫәпләү үҙәге директоры, СССР Фәндәр академияһының Алыҫ Көнсығыш ғилми үҙәге Президиумы ағзаһы, СССР Фәндәр академияһының Алыҫ Көнсығыш ғилми-тикшеренеү үҙәгенең физик- математик һәм техник фәндәр советы рәйесе була.
Киото
География
Киотоның климаты — уртаса эске континенталь климат. Был ҡаланың тауҙар араһындағы уйпатлыҡта ятыуы һәм диңгеҙҙәргә сыҡмауы менән аңлатыла. Киотола йәй еүеш һәм эҫе.. Август айының уртаса температураһы 32,9 °C. Ҡыш бында ҡоро һәм һыуыҡ. Ғинуарҙың уртаса температураһы— 0,3 °C. Июндән алып сентябрь бөткәнсе Киотола Ямғырҙар сезоны. Яуым-төшөмдөң йыллыҡ уртаса кимәле — 1581 мм.
Золотов Евгений Васильевич
Биографияһы
Мәскәүҙә вафат була, Тверҙа Дмитрово-Черкасский зыяратында ерләнгән.
Киото
Яңы тарих
1864 йылда Киотола ҙур янғын сығып, ҡаланың ҙур өлөшөн тәшкил иткән 28 мең йорт уттан һәләк була. Шунлыҡтан 1868 йылда Мэйдзи реставрацияһынан һуң Император Японияның башҡалаһын Эдоға күсерә, һуңынан Эдоға Токио исеме бирелә. Киото баш ҡала статусын юғалта.
Транспорт
Тарихи Киото Япония транспорт системаһының үҙәге, сөнки бында төп дәүләт юлдары киҫешкән урын.
Тимер юлдарҙан башҡа Киотола ҡала һәм шәхси автобус компаниялары ла эшләй, уларҙың маршруттары ҡаланы яҡын тирәләге райондар менән Шулай уҡ Киотола бер нисә турист автобус маршруттары бар. Улнда транспорт селтәренең ныҡ үҫешкән булыуы пассажирҙарҙы бер туҡтауһыҙ йөрөтөргә мөмкинлек бирә.
Индигская Виска
Индигская Виска — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Индига йылғаһының уң ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Калинка (Тара ҡушылдығы)
Калинка  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тара йылғаһының һул ярына тамағынан 289 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Мәскәү хәрби-инженер училищеһы
Тарихы
Немец ғәскәрҙәре Мәскәүгә һөжүм иткән саҡта уҡытыу процесын туҡтатмаҫ өсөн, училище ваҡытлыса (1941 йылдың октябрь аҙағында) Минзәлә ҡалаһына күсерелә. Әммә 1942 йылдың апрель айында уҡ уҡытыу Болшевола яңыртыла. Бөтәһе һуғыш йылдарныда МВИУ-ла 38 сығарылыш үткәрелә.
Ульштедт-Кирхгазель
Ульштедт-Кирхгазель (Uhlstadt-Kirchhasel) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 6347 кеше йәшәй. Майҙаны — 122,27 км2. Диңгеҙ кимәленән 190 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7407 һәм автомобиль коды — SLF.
Гребени (Башҡортостан)
Тарихы
а) Баженов ауыл Советы составындағы Гребени ауылын;
Ҡытаутамаҡ вагондар эшләү заводы
''' С. М. Киров исемендәге «Ҡытаутамаҡ вагондар эшләү заводы» Федераль дәүләт унитар предприятиеһы''' — оборона әһәмиәтендәге предприятиеһы, Силәбе өлкәһендәге Ҡытаутамаҡ ҡалаһындағы вагондар эшләү заводы. 1947 йылдан һәм XX быуат аҙағына тиклем (КТМ-8 серияһына тиклем) завод трамвайҙары КТМ маркаһы аҫтында етештерелә. КТМ маркаһы йыш ҡына артабанғы рәсми булмаған моделдәрҙе билдәләгәндә ҡулланыла (мәҫәлән, 71-619-сы трамвай шулай уҡ КТМ-19 булараҡ билдәле).
Һулыш алыу системаһы
Кешенең һулыш алыу системаһы
Танау ҡыуышлығынан һауа тамаҡ өҫтөнә, унан һуң ҡурылдайға үтә. Ҡурылдай көбө бер нисә кимерсәктән торған буранка рәүешендә. Һулыш алыуҙан айырмалы рәүештә аҙыҡ йотҡан ваҡытта ҡурылдайға инеү юлы кимерсәктән торған ҡурылдай ҡапҡасы менән ябыла. Ҡурылдай кимерсәктәре араһында лайлалы бөрмәләр — тауыш ярылары урынлашҡан. Улар араһындағы арауыҡ тауыш еге тип атала.
Ҡаты ҡысҡырыу тауыш ярылары өсөн зарарлы: улар ныҡ тартыла һәм, бер-береһенә яҡынайып, бәрелә һәм ышҡыла, һөҙәмтәлә улар үҙҙәренә үҙҙәре зыян яһай. Йыш ҡысҡырған кешенең тауышы ҡарлыға йәки бөтөнләй бөтә. Шыбырлап һөйләшкәндә, тауыш ярылары бер-береһенә тығыҙ тейеп тормай. Тауыш аппаратын һаҡларға кәрәк булғанда, табиптар тәү сиратта шыбырлап ҡына һөйләшергә тәҡдим итә.
Үпкәлә бронхыларҙың һәр береһе ағас һымаҡ тармаҡлана, ә һауа үткәреү көпшәләренең диаметры аҡрынлап бәләкәйләнә бара. Иң ваҡ бронхы көпшәләренең остары эсенә һауа тулған йоҡа көплө үпкә ҡыуыҡсалары шәлкеме менән тамамлана. Уларҙың көпшәләре бер ҡатлы эпителиаль күҙәнәктәрҙән тора һәм капиллярҙар селтәре менән ҡуйы итеп сырмалған. Улар ҡыуыҡсаларҙың эске йөҙөн йоҡа яры рәүешендә ҡаплап торған биологик әүҙем матдәләр бүлеп сығара. Нәҡ ошо яры ҡыуыҡсаларҙың даими күләмен һаҡлай һәм уларға бер-береһенә ҡушылырға ирек бирмәй. Бынан тыш, ярының матдәләре үпкәгә һауа менән ингән төрлө микроорганизмдарҙы зараһыҙлай. «Эшкәртелгән» яры һауа үткәреү юлдары аша ҡаҡрыҡ рәүешендә сығарып ташлана йәки үпкә фагоциттары тарафынан «һеңдерелә».
Семеусов Валерий Александрович
Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге
СССР тарҡалғас, 1990 йылдың ғинуарында ул Иркутск халыҡ хужалығы институтына даими эшкә күсә, унда хужалыҡ хоҡуҡтары кафедра мөдире була (бөгөн — финанс һәм эшҡыуарлыҡ хоҡуғы кафедраһы); 19 йыл буйы былпосында ҡала. .
Эштәре
Валерий Семеусов тиҫтәләрсә ғилми баҫмаларҙың авторҙары һәм авторҙаштары, шул иҫәптән ике монография һәм ҡырҡ уҡыу әсбаптары авторы. Профессор Семеусов « юридик шәхесте бөтөрөү» хоҡуҡ категорияһының Рәсәйҙә нисек көйләнеүенә иғтибар итә ; бынан тыш, ул, «килешеүҙең, шул иҫәптән, көйләү функцияһы һәм ижтимағи мөнәсәбәттәрҙе локаль көйләү функциялары бар» тип иҫәпләй :
Ябалаҡташ
Ябалаҡташ — (Ябулакташ) — Рәсәй, Силәбе өлкәһе, Һатҡы районындағы тау.
Этимологияһы
"Башҡортса-русса һүҙлек"тә: Ябалаҡ — сова тип тәржемә ителгән Мәгәр бында хата юҡ, сөнки филин — өкө шулай уҡ ябалаҡтар ғаиләһенә ҡарай һәм йыш ҡына был ике ҡоштоң атамаларын айырмайҙар.
Липлейка (Сухой Широкоис ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Юхари-Джами
Тасуирлама
1930 йылдарға тиклем комплекс ике ҡатлы бинанан һәм уға өҫтәп төҙөлгән Орта-Кул башняһынан тора. Эргәлә генә фонтан бар. Эске биҙәлеше традицион стилдә, бай һәм зауыҡлы итеп башҡарылған — тәҙрәләрҙә витраждар, стеналарҙа оҫталар төшөргән һүрәттәр, интерьерҙың күп элементтары ағасты һырлап эшләнгән.
Архив фотоһүрәте һәм хәтирәләре буйынса, мәсет, мосолман общинаһы мәсеттең эсен ҡабаттан тергеҙә — намаҙ залы стеналарын биҙәйҙәр, ағас балкондарҙы һырлап эшләйҙәр. Бинаға яңы манара төҙөйҙәр, тәһәрәтләнеү һәм мәрхүмдәр менән хушлашыу өсөн бүлмәләр булдырыла.
Сәйфуллин Вәзих Кашап улы
Биографияһы
Вәзих Кашап улы Сәйфуллин 1929 йылдың 6 ғинуарында БАССР-ҙың Өфө кантоны Сәфәр улусының Әмин ауылында (Шишмә районы) тыуған.
Ялтыргүл
Тымыҡ (һыуы ағып сыҡмаған) күлдәр иҫәбенә инә. Соҡоро түңәрәк. Туҡланыуы ҡатнаш. Күлдең көнбайыш яры һаҙлыҡлы. Күл тирәләй һирәкләп ҡайын ағасы үҫә. Күл буйында бик ҡыҙыҡлы, ҡатлаулы формалағы таштар күҙ яуын ала. Ял көндәрендә, бигерәк тә йәйгеһен, күл буйына ял итергә, балыҡ ҡармаҡларға төрлө яҡтан халыҡ ағыла.
Үҙәк Тибет хөкүмәте
Дөйөм тасуирлама
Иленән ҡыуылған Тибет хөкүмәте 2000 йылда урыҫ телендә «Үҙәк Тибет Хакимиәте» тип аталған рәсми мәғлүмәт буклетын сығара, Далай-лама хөкүмәте нәшер иткән буклетта түбәндәге юлдар бар:
Шәһиев Хәйҙәр Хызыр улы
Биографияһы
Әлеге ваҡытта хаҡлы ялда.
Маклаков Вячеслав Викторович
Маклаков Вячеслав Викторович (27 октябрь 1936 йыл) — юрист, донъя илдәренең һәм Европа союзының конституцион хоҡуҡтары буйынса  белгес; юридик фәндәр докторы, профессор.
Волья (Сылвица ҡушылдығы)
Волья (Оло Волья) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сылвица йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Диод
Диодтың ғәҙәти функцияларының береһе ул электр тогын бер йүнәлештә ебәреү (был йүнәлеш диодтың «туры» йүнәлеше тип атала), ә ҡаршы йүнәлештәге токты тотҡарлау («кире» йүнәлеш). Шулай итеп, диод тураһында кире клапандың электрон версияһы тураһында кеүек фекер йөрөтөргә була. Диодтың был бер йүнәлешле тотошо электр тогын турайтыу тип атала, һәм алмаш токты даими токка әүерелдереү өсөн ҡулланыла, шулай уҡ радиоалғыстарҙа радиосигналдарҙан модуляцияланған мәғлүмәтте сығару өсөн ҡулланыла.
Шулай ҙа, диодтар үҙен, күрһәтелгән «ҡабыҙыу-һүндереү» ғәмәленән ҡатлаулыраҡ тоторға мөмкин. Ярым үткәргес диодтар туры йүнәлештә билдәле «буҫаға» көсәнеше ҡуйылғансы электр тогын үткәрә башламайҙар (был хәлдәге диодты «туры йүнәлештә көсәнеш ҡуйылған» тип атайҙар). Туры йүнәлештә көсәнеш ҡуйылған диодта көсәнеш төшөүе ток үҙгәреү менән әҙ генә үҙгәрә һәм температураның функцияһы булып тора; был эффектты температура датчигы яһау өсөн йәки сағыштырыу өсөн көсәнеш булдырыу өсөн ҡулланырға мөмкин.
Йыһаншин Сабир Шәйәхмәт улы
Биографияһы
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа мәктәптәр уҡытыусы кадрҙарына ҙур мохтажлыҡ кисерә. Урта белемле Сабир Йыһаншин мәктәпкә эшкә саҡырыла. Уның уҡытыусы булыу теләге фронтта уҡ уяна. Һуғышҡа тиклем уҡытыусы булып эшләгән рота, взвод командирҙары егеткә көслө тәьҫир иткән була. Тәүҙә фронтовик Ильинка, Таңғатар мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй, Учалы урта мәктәбендә тарих уҡытыусыһы һәм директор вазифаларын башҡара. Шул ваҡытта юғары педагогик белем алыу ихтыяжы килеп тыуа һәм Сабир Шәйәхмәт улы Магнитогорск педагогия институтының тарих факультетын ситтән тороп тамамлай. Был йылдарҙа ул ал-ял белмәй эшләй, күп уҡый. Яугир педагог етәкселегендә Учалы урта мәктәбе районда алдынғы булып таныла, коллектив уҡытыу-тәрбиә эшенең байтаҡ күрһәткестәре буйынса ҙур уңыштар яулай.
1967—1969 йылдарҙа С. Ш. Йыһаншин партияның Өфө ҡала комитетында яуаплы вазифа башҡара. Шунда уның бай педагогик тәжрибәһе, ҡул аҫтындағы материалдары ғилми исем алыу өсөн диссертация яҙырға теләк тыуҙыра, һәм 1969 йылда ул Мәскәүҙә Педагогия фәндәре академияһының ғилми советында «Балаларҙың хоҡуҡ боҙоуын иҫкәртеү» темаһына диссертацияһын уңышлы яҡлай.
Сабир Йыһаншин 2018 йылдың 4 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат булды.
Ғабдрахманов Рәйес Бикмөхәмәт улы
Ижады
«Яңы билдәләр» тип аталған тәүге хикәйәләр йыйынтығы 1951 йылда сыға. «Ҡаңғылдашып ҡаҙҙар киткәндә» (1961), «Төш алдынан» (1963) повестарында кешенең рухи донъяһының формалашыуы проблемалары күтәрелә. Р. Ғабдрахманов — башҡорт балалар прозаһын формалаштырыуға һәм үҫтереүгә ҙур өлөш индергән башҡорт яҙыусыларының береһе. Балалар өсөн «Ауыл малайы» (1956), «Мажаралы юл» (1958), «Биш батырҙың алты ейәне»(1964) повестары авторы.
Бикбулатов Фәрит Хәйбулла улы
Биографияһы
Өфө сәнғәт училищеһында Аэлита Хайрулла ҡыҙы Чемборисова класында уҡый. Уҡып йөрөгән йылдарында уҡ төрлө конкурстарҙа сығыш яһай башлай. 1967 йылда Польша Халыҡ Республикаһында үткән Хеҙмәт резервтары фестивалендә ҡатнашыу бәхетенә өлгәшә. Профессиональ белем биреү коллективтары араһында Башҡортостандың баш ҡалаһы исеменән сығыш яһай. Башҡортостан фольклор әҫәрҙәре сығышы менән бик ҙур уңыш ҡаҙана. Йәш йырсы Фәрит Бикбулатов тураһында күп сит ил гәзиттәре яҙып сығалар. 1968 йылда уҡ, БАССР-ҙың Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса Башҡортостан" ижад клубына эшкә саҡырыла.
Инә ҡорт
Әре ҡорт инәһе
Ундай инә юҡҡа сығарыла һәм йәш инә бирелә, юҡһа ғаилә юҡҡа сығасаҡ.
Таймаҫ
Таймаҫ (Таймасово) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл.
Ставрополь дәүләт аграр университеты
Эшмәкәрлеге
Ставрополь дәүләт аграр университетында эшләүселәр һаны 1405 кеше тәшкил итә, шул иҫәптән 698 уҡытыусы. Профессор-уҡытыусылар составының 92,1%-ының ғилми дәрәжәһе һәм исеме бар. Хеҙмәткәрҙәрҙең уртаса йәше − 39 йәш.
Беглов Василий Алексеевич
Беглов Василий Алексеевич (30 май 1958 йыл — 9 июль 2011 йыл) — ғалим-әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2007). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2005).
Нуча
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Теша йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.