cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рудой Анатолий Михайлович
Рудой Анатолий Михайлович (17 ноябрь 1912 йыл — 14 ноябрь 1943 йыл) — Советтар Союзы Геройы, гвардия өлкән лейтенанты, 1941 йылдың декабрендә Өфө ҡалаһында Үҙәк фронттың 61-се армияһы, 7-се гвардия корпусының 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы булараҡ ойошторолған 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкының 4-се эскадрон командиры.
«Синтезхим» сәнәғәт компанияһы яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт
Тарихы
1985 йылдың 4 ноябрендә КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР Министрҙар Советының «О мерах по обеспечению известкования кислых почв» тигән 1036-сы Постановлениеһы нигеҙендә Салауат районындағы Мөрсәлим ҡасабаһында смета хаҡы 29041 мең капитал һалым һәм шул иҫәптән төҙөлөш-монтаж эштәре 22073 мең һум торған Эзбизташ оно заводы төҙөлөшө планлаштырылған. 1987 йылға завод төҙөлөшөнә 3500 мең һум, шулар эсенән төҙөлөш-монтаж эштәре өсөн 3000 мең һум капитал ҙар бүленгән. Был эштең Генераль подряд ойошмаһы итеп Главбашстройҙың «Стерлитамакстрой» тресы билдәләнгән.
Йәйғор
2) эске сағылыу
5) икенсел йәйғор
Йәйғорҙо өйрәнеү тарихы
Фарсы астрономы Кутб ад-Дин аш-Ширази (1236—1311), ә бәлки, уның уҡыусыһы Камал ад-Дин Ширази (1260—1320) булғандыр, беренселәрҙән булып феномендың теүәл аңлатмаһын бирә.
Тәбиғәттә йәйғор күренеше
Физика дәрестәрендә был мөғжизәнең атмосфералагы оптик күренеш булыуы, ҡояш яҡтыһының һыу тамсыһында һынып, спектрҙың ете төҫөнә тарҡалыуы тип аңлаттылар. Төрлө оҙонлоҡтағы тулҡынды һыу тамсыһы төрлөсә һындырып, аҡ төҫ спектрға тарҡала — иң кескенә һыныу мөйөшө ҡыҙыл төҫтөҡө, ә иң ҙурыһы — миләүшәнеке. Был күренеш дисперсия тип атала.
Ай йәйғор ҙа бар. Дөрөҫ, ай йәйғор күпкә тоноғораҡ була, шуға күрә уны йыш ҡына “аҡ йәйғор” тип атайҙар.
Демократия
Авторитаризм һәм демократия
Политологтар билдәләүенсә, 1990 йылдар аҙағында гибрид режимдар (уларҙы «имитация демократияһы», «авторитар демократия»,"электораль авторитаризм" һәм башҡалар тип атайҙар) күбәйҙе. Уларҙа авторитаризм һәм демократия һыҙаттары бар. Бындай режимлы илдәрҙә һайлауҙар даими үтеп тора, сәйәси конкуренция элементтары ла бар (мәҫәлән, бер нисә партия), оппозиция хатта һайлауҙарҙа, закондар сығарыу органдарында, судта һәм массакүләм сараларҙа (СМИ) хакимлыҡ иткән көстәрҙе көсһөҙләндерә, йәки хатта еңә лә ала. Ләкин конкуренция шарттары хаким итеүселәр һәм оппозиция өсөн бер тигеҙ түгел, хакимлыҡ итеүселәр административ ресурстар менән уҫал ниәттән даими файҙалана һәм оппозиция яҡлыларҙың хоҡуҡтарын боҙа ала.
Хоҡуҡи дәүләттең үҫеш кимәле- мөһим күрһәткес. Политолог Адам Пшеворский фекеренсә, демократия- һөҙөмтәләр билдәһеҙ булғанда процедураларҙың билдәле булыуы. Политологтар һәм йәмғиәт эшмәкәрҙәре фекеренсә, либераль-демократик илдә граждандар, демократик процедуралар ҡулланып, йәмғиәттәге төрлө субъекттарҙың үҙ-ара тәьҫир ҡағиҙәләрен эшләп сығара һәм шул ҡағиҙәләргә ярашлы эшләгән дәүләт власы механизмдарын булдыра.
Ҡайһы бер политологтар делегатив демократияны айырым категория итеп күрһәтә, был осраҡта башҡарма власть закон сығарыу власын үҙенә бойһондороп тота һәм һайлаусыларҙың теләктәрен үҙ сәйәсәтендә бик аҙ иҫәпкә ала. Ләкин делегатив демократия булғанда власть алмашыныуы мөмкин, ә граждандар хоҡуҡтары һаҡлана.
Газенко Олег Георгиевич
Биографияһы
1988 йылда медицина хеҙмәтенең генерал-лейтенанты дәрәжәһендә отставкаға китә.
Шуныһы ҡыҙыҡ, 1960 йылда ике эт - Жулка һәм Жемчужина космосҡа осҡандан һуң, Газенко уларҙың берһен - Жулканы үҙенә ала, ул 14 йыл тирәһе уның менән йәшәй
Джон Ванметер йорто
Джон Ванметер йорто (ингл. Church Vanmeter Street House ) — АҠШ-та Огайо штатының Чилликоти ҡалаһындағы тарихи йорт.
Уҡытыусы
Профессияның тарихы
«Әлбиттә, аҡылды булдырыу һәм уны белем менән байытыу күп файҙа килтерә, әммә, йәл, мин ботаник һәм зоологик мәғлүмәттәр йәки Фохт һәм Молешоттың тәрән фекерле ижады менән яҡындан танышыуы ла Гоголь городничийын намыҫлы чиновник итә алмаҫ ине тип иҫәпләйем, һәм Павел Иванович Чичиков органик химияның бөтә серҙәренә бағышланһа ла йәки сәйәси иҡтисадты белһә лә, шулай ҙа йәмғиәткә үтә зыянлы әрһеҙ булып ҡаласағына артығы менән ышанам. Уның тышҡы ҡиәфәте бер аҙ үҙгәрер, бәлки, әммә хәрби кешегә хас тиерлек йылғырлығы менән кешеләргә һырышыуы үҙгәрмәҫ; башҡа манераларға эйә булыр, башҡа тон һайлар, битлек артына күберәк йәшеренер, Бедрищевтан да аҡыллыраҡ берәүҙе отор хатта, әммә һаман да шул йәмғиәттең зарарлы ағзаһы булып ҡаласаҡ, хатта тағы ла зыянлыраҡ, тотолмаҫ яманға ла әйләнер».
Мәҫәлән, Ян Амос Коменский «Бөйөк дидактика»һында:
Педагогик профессияға эйә булыуҙың эстәлеге һәм структураһы
Хәҙерге осорҙа буласаҡ педагогтарҙың профессиональ әҙерлек кимәлдәре:
Педагог-профессионалдың формалашыуында үҙ алдына уҡыуының һәм үҙ-үҙен тәрбиәләүенең роле һәм урыны
Үҙйоғонто саралары һәм ысулдары сикһеҙ төрлө. Үҙ шәхесенең үҙенсәлектәрен һәм аныҡ шарттарҙы иҫәпкә алып, һәр кеше уларҙың иң ҡулай бәйләнешен һайлай. Үҙтәрбиә саралары араһында үҙенең психик торошо менән идара итеү йәғни үҙкөйләү саралары айырым урын алып тора. Уларға төрлө өҙөү, үҙмауығыу (самоотвлечение), мускулдарҙы хәлһеҙләндереү (релаксация), шулай уҡ үҙкүндереү, үҙбойороу, үҙконтроль, үҙ-үҙен ышандырыу һ. б. Һуңғы йылдарҙа, киң популярлаштырылыуы арҡаһында, йышыраҡ махсус һүҙ формулалары — аутотренинг ярҙамында маҡсатҡа йүнәлешле методтар һәм алымдар йышыраҡ файҙаланыла.
Ҡырым иҡтисады
Сәнәғәт
2016 йылда Ҡырымда сәнәғәт етештереүе күләме 101 миллиард һум тәшкил итә, шул иҫәптән :
Ауыл хужалығы
Отчет осоронда иттән, балыҡтан йәки ҡыҫала һымаҡтарҙан, моллюскыларҙан йәки башҡа һыу умыртҡаһыҙҙарынан әҙерләнгән аҙыҡ-түлекте сит илгә оҙатыу агросәнәғәт комплексы продукцияһының 2,6 процентын тәшкил итә. Ҡаҙағстан (0,3 мең тонна) һәм Әрмәнстанға (0,1 мең тонна) күпләп оҙатылала.
Йәшелсә, емеш-еләк, сәтләүек йәки үҫемлектәрҙең башҡа өлөштәрен эшкәртеү продукттарына республика агроэкспортының 2,1 проценты тура килгән. Анализланған осорҙа 0,2 млн долларлыҡ 0,3 мең тонна продукция сығарылған (былтырғыға ҡарағанда 37,9 % күберәк). Бөтә етештерелгән продукция Украинаға экспортлана.
Үҫемлекселек
Шулай уҡ йәшелсәселек үҫешкән. 2014 йылда 414 мең тонна йәшелсә һәм 388 мең тонна картуф етештерелә.
Автомобиль транспорты
2015 йылда Ҡырымда автомобиль транспортының йөк әйләнеше 128 миллион тонна-км, пассажирҙар әйләнеше — 2,14 млрд пассажир-км тәшкил итә.
Никулин Михаил Андреевич
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ростов өлкә сәнғәт эштәре буйынса бүлеге етәксеһенең урынбаҫары булып эшләй.
Пыть-Ях (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Аракүл (Силәбе өлкәһе)
Тасуирламаһы
Силәбе өлкәһенең төньяғында, Үрге Өпәле ҡалаһынан һәм Вишневогорск (Сейәлетау) ҡасабаһынан йыраҡ түгел урынлашҡан.
Тектоник үҙгәрештәр һөҙөмтәһендә хасил булған
Тереклеге
Күл тирәһендәге урмандарҙа тейен, терпе, ҡуян, мышы, һирәкләп һеләүһен һәм айыу осрай, әммә улар күлгә яҡын килмәй.
Мосафир
Мосафир йорттары
Яҡын һәм Урта Көнсығышта, Урта Азияла, боронғо башҡорт сауҙа юлдарында ла мосафирҙар өсөн каруанһарайҙар һалынған. Улар күберәк сауҙа менән йөрөүселәргә тәғәйенләнгән. Башҡорттар Ырымбурҙа атаҡлы Каруанһарайҙы һалдыртҡан.
Билдәләмәһе
Хәнәфи мәҙһәб буйынса, әгәр юлсы икенсе ҡалала 15 көндән артыҡҡа ҡалһа, мосафир тип һаналмай һәм намаҙҙарын тулыһынса үтәргә тейеш.
Сәфәр ваҡытында намаҙҙы ҡыҫҡартыу тураһында Ҡөрьәндә әйтелә.
Омск дәүләт педагогия университеты
Омск дәүләт педагогия университеты (ОмДПУ) — Омск ҡалаһындағы педагогик юғары уҡыу йорто.
Уҡытыусылары
Төрлө ваҡыттарҙа Омск дәүләт педагогия институтында һәм артабан университетта Омск ҡалаһының билдәле кешеләре эшләй: ғалимдар, рәссамдар.
Онега күле
Этимологияһы
Киң таралған фекергә ҡарамаҫтан, күл Аҡ диңгеҙгә ҡойған Онега атамаһы менән бер нисек тә бәйле түгел.
Ярҙары, төбө рельефы һәм гидрографияһы
Күлдең төп өлөшө — 5685 км² майҙаны менән Үҙәк Онего, шул иҫәптән  Петрозаводск һәм Свирь морондарын эсенә ала.
Бассейн һәм утрауҙары
Күлдең көньяҡ өлөшөндә Свирь морононда күлдән ағып сыҡҡан берҙән-бер Свирь йылғаһының тамағы урынлашҡан, унда  1953 йылда  Үрге-Свирь ГЭС-ы төҙөлгән.
Хужалыҡ әһәмиәте
Онега күле ярҙары буйында 2 порт урынлашҡан  (Петрозаводск һәмМедвежьегорск порты), 5 пристань (Кондопога, Повенец, Шала, Вытегра, Вознесенье) һәм бер нисә станция урынлашҡан.
Күлдә балыҡсылыҡ үҫешкән. Иң мөһим промысла әһәмиәтенә түбәндәге 17 төр: шамбы, диңгеҙ сабағы, алабалыҡ, шамбы, һыла, сабаҡ, шырт балыҡ, алабуға, ҡорман, суртан, һөмбаш һәм палия; бәләкәй — опто, бәрҙе, йомро сабаҡ, күк балыҡ һәм табан балыҡ эйә.
Ҡалалары
Медвежьегорск 1916 йылда нигеҙләнгән. 1931 йылдан алып — Беломор-Балтик каналының баш ҡалаһы. Медвежьегорсктан 15 км алыҫлыҡта Сандармох — НКВД күпләп  язалау урыны һәм  каналда эшләүсе тотҡондарҙың ҡәбере урынлашҡан.
Сыбаркүл (күл, Силәбе өлкәһе)
Күлгә Еловка, Кудряшевка, Ҡондорша йылғалары ҡоя. Күлдән Ҡойылға ағып сыға (Обь бассейны). В озере и на берегу есть действующие источники с родниковой водой.
Метеорит
2013 йылдың 16 октябрендә күлдән 570 кг тартҡан иң ҙур  метеорит киҫәген күтәрәләр, ул Силәбенең Крайҙы өйрәнеү музейында һаҡлана.
Ярҙамлы (ҡала)
Халҡы
Келәм туҡыуҙан тыш бында игенселек, йөҙөмсөлөк кеүек тармаҡтар үҫешкән һ. б.
Мостай Кәрим
Биографияһы
2005 йылдың 21 сентябрендә Өфөлә вафат була. Өфөнөң Мосолман зыяратында ерләнгән.
Мәүлитов Миҙхәт Рәхмәтулла улы
Биографияһы
1964 йылда институттың быраулау кафедраһы мөдире итеп һайлана.
Рәсәй Федерацияһы Юғары аттестация комиссияһының Эксперт советы ағзаһы (1982—1994, 1997);
Соловьёв Гавриил Иванович
Биографияһы
1913 йылдың 23 мартында Алешунино ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса урыҫ. Ауыл мәктәбенең 4 класын тамамлай. Столяр ярҙамсыһы, артабан Кинешма ҡалаһында столяр булып эшләй. 1935—1937 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла 25-се кавалерия дивизияһының 100-сө кавалерия полкында хеҙмәт итә. Тыуған яҡтарына әйләнеп ҡайтҡас, Кинешма ҡалаһында 2-се һанлы фабрикала эшләй.
1941 йылдың сентябрь айында ҡабаттан армияға алына һәм Чкалов ҡалаһына кавалерия училищеһына йүнәлтелә. Училище тарҡатылғандан һуң 1942 йылдың июлендә фронтҡа оҙатыла. Көнбайыш фронтының кесе лейтенанттар курсын тамамлай.
Ябай һөйләм
Тиң киҫәктәрҙең тиң булыуының төп шарты: тиң киҫәктәрҙең асыҡлап килгән һүҙҙәре менән эйәртеүле бәйләнештә булыуы. Тиң киҫәктәрҙе үҙ-ара теркәүсе саралар: бер-бер, әллә, әле, берсә;
Кабо-Вердела ислам
Тарихы
Кабо-Верде йәшәүселәрҙең күбеһе ― христиандар. Католик дине тарафдарҙары, күп быуатлыҡ Португалия хакимлығы йоғонтоһонда нығыған, илдә берҙән-бер ҙур дини йәмәғәтте тәшкил итә: 2010 йылға ― ил халҡының ~80 % — ы.
Ислам
Урындағы A Semana (Аҙна, en) баҫмаһында сыҡҡан мәғлүмәт буйынса, Кабо-Верде мосолмандары Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең тыуған көнөн (Мәүлит байрамы) билдәләп үтәләр.
Данилко Елена Сергеевна
Биографияһы
Елена Сергеевна Данилко 1970 йылдың 31 майында Башҡорт АССР-ының Дәүләкән районы Баҡса ауылында тыуған. 1995 йылда Башҡорт дәүләт университетын (тарих факультетының археология бүлеге) тамамлай. 1992 йылдан алып ТТӘИ-лә, 1993 йылдан — Этнологик тикшеренеүҙәр үҙәгендә эшләй. 2002 йылдан башлап РФА-ның Этнология һәм антропология институтында (Мәскәү): 2007 йылдан алып — төп ғилми хеҙмәткәр, 2008 йылдан — этнографик ғилми белем биреү үҙәге мөдире. 2000 йылда «Старообрядчество на Южном Урале: историко-этнографическое исследование» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2007 йылда РФА-ның Этнология һәм антропология институты докторантураһын тамамлай һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлай (диссертация темаһы: «Механизмы самосохранения русских и финно-угорских старообрядческих общин Урало-Поволжья»).
Нестеров Иван Иванович (геолог)
Нестеров Иван Иванович  — СССР һәм Рәсәй геологы, донъяла иң ҙур Уренгой газ ятҡылығын беренсе асыусыларҙың береһе. Ғилми-редакцион совет һәм «Ҙур Төмән энциклопедияһы» редколлегияһы ағзаһы (2004).
Биографияһы
1960 —1971 йылдарҙа ул — Себер геология, геофизика һәм минераль сеймал ғилми-тикшеренеү институтының Төмән филиалында (1964 йылдың 8 июненән — Көнбайыш Себер ғилми-тикшеренеү геология разведкалау нефть институты) өлкән ғилми хеҙмәткәр, сектор мөдире, бүлек мөдире, директор урынбаҫары. 1966 йылда ул геология-минералогия фәндәре докторы дәрәжәһе, ә ике йылдан һуң, 1968 йылда — профессор исеме ала.
Төмән өлкәһендә йәш ғалимдар советы рәйесе (1968—1971).
«Төмән нефть һәм газ комплексын ойоштороусылар союзы» йәмәғәт ойошмаһы рәйесе була, был поста вафат булған В. А. Абазаровты алмаштыра.
Титов Андрей Алексеевич
Биографияһы
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия өлкән сержанты Титов Андрей Алексеевич «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла.
Яузяк (Вагай ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Рапси-Юган
Рапси-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назым йылғаһының уң ярына тамағынан 382 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Петнур
Географияһы
Петнур ауылы Нефтекама ҡалаһы тимер юлы станцияһынан 10 км алыҫлыҡта һәм Николо-Березовка ауылынан 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Яҡындағы тораҡ пункттар: Нөркә (2,5 км), Дунай (3,5 км), Ҡотло (4 км), Силәбей (4 км), Ҡарый (8 км).
Галазий Григорий Иванович
Биографияһы
1942 йылда Иркутск дәүләт университетын тамамлай. Унан 1948 йылға тиклем ул В. В. Куйбышев исемендәге Иркутск ауыр машиналар төҙөү заводында эшләй ]. 1954 - 1961 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Байкал лимнология станцияһы директоры булып эшләй. 1961 йылдан 1987 йылға тиклем - СССР Фәндәр академияһының Себер филиалының Лимнология институты директоры.
1970 йылдың 24 ноябрендә «биология» һөнәре буйынса СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана. 1987 йылдан 1995 йылға тиклем Байҡал экология музейы директоры була. 1992 йылдың 11 июнендә Рәсәй Фәндәр академияһының «экология» һөнәре буйынса академигы итеп һайлана. 1995 - 1999 йылдарҙа Дәүләт Думаһы депутаты ине. Ул 1999 йылда ҡабул ителгән «Байкал күлен һаҡлау тураһында» закон әҙерләүҙә ҡатнаша.
Илевка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Песняры
Төркөмдөң тарихы
1976 йылда «Песняры» Янка Купала шиғырына «Песня о доле» тигән рок-опера ҡуя. Премьера «Россия» концерт залында була. 1978 йылда концептуаль серия «Гусляр» операһы менән дауам ителә.
Бүленеү һәм вариҫтар
«Песняры»ға ҡағылышы булған төркөмдәр:
Чичикова Ирмена
Ирмена Чичикова (Ирмена Чичикова; ) — болгар театр һәм кино артисы.
Старостин Михаил Леонтьевич
Биографияһы
Михаил Леонтьевич Старостин 1955 йылдың 24 февралендә Башҡорт АССР-ының Октябрьский ҡалаһында тыуған, унда спидвей менән шөғөлләнә; тәүге тренеры — Ворсин Михаил. Уңышлы һөҙөмтәләр күрһәткән бәйгесене Өфөнән «Башҡортостан» клубына саҡыралар, карьераһының күп өлөшөн был клуб өсөн үткәрә (1973—1996). Ошо ваҡыт эсендә Старостин күп тапҡыр РСФСР-ҙың һәм СССР-ҙың команда һәм шәхси зачетында күп тапҡыр чемпион була, ике тапҡыр донъяның шәхси чемпионатының финалына үтә, бер нисә тапҡыр СССР йыйылма составында сығыш яһай. 1975 йылда составында Старостин менән СССР йыйылма командаһы донъя чемпионтының көмөш призеры була, әммә финалда уҙышсы бер сығыш та яһамай.
Рыялыҡ
Гонаһлылыҡ
рыялыҡты күрһәткән хәҙис өлгөһө (сөнниҙәр сығанағы):
Корсун Николай Нестерович
Биографияһы
СССР Юғары Советы Президиумының рәүештә 1945 йылдың 31 май Указы менән «немец илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы» өсөн гвардия өлкән лейтенанты Корсун Николай, Ленин ордены һәм 6452-се «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» юғары исеменә лайыҡ була.
Шулай уҡ Ҡыҙыл Байраҡ,1-се дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары, бер нисә миҙал менән бүләкләнә.
Ковалевка (Көйөргәҙе районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мәргән менән Маянһылыу
Сюжеты
Мәргән ғәскәр туплап, нуғай ханына ҡаршы сыға, Маянһылыу уларҙа әсирлектә булған була. Хандың башын сабып өҙөп һәм уның ханлығын ҡыйратып, Мәргән уның аҫтында иҙелгән халыҡҡа азатлыҡ алып бирә.
Троицк районы (Силәбе өлкәһе)
Тарихы
Урал өлкә башҡарма комитеты Президиумының 1924 йылдың 20 февралендәге 15-се ҡарары менән районлаштырыу проекты раҫланған, уға ярашлы 16 ауыл Советы һәм 151 тораҡ пунктынан Троицк районы барлыҡҡа килгән. 1924 йылдың 20 февраленән бирле яңы административ-территориаль берәмек — Троицк районы ойошторолоу көнө тип иҫәпләнә.
Һуңкүл
Тасуирламаһы
Һуңгүл Уралдағы биш иң таҙа күлдең береһе иҫәбенә инә. Экосистемаһы уникаль.
Һыуының үтәҙеклеге 6 метрға тиклем етә. Майҙаны 11,66 квадрат километр  тәшкил итә. Уртаса тәрәнлеге – 2 метр. Әммә 7-8 метрға еткән урындары ла бар. Күл һыуы шифалы, минераль-һелтеле. Төбө – ләмле. Күлдә ике тиҫтәнән ашыу утрау бар. Күл яры – текә, ташлы. Ярҙарында ҡомло пляждар бар.
Сава-Ильпа
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Свирь
Гидрологияһы
Свирь йылғаһының һыу йыйыу бассейнының 80 % өҫтө Онега күленә тура килә һәм йылғаның бассейн өлөшөнән ағым һыуһаҡлағыстар менән көйләнгән, уның һыу режимы йыл дауамында бер төрлөлөк менән айырыла. Әммә, мәҫәлән, Нева менән сағыштырғанда, яҙғы ташҡын түбәнге ағымында, шул иҫәптән барлыҡҡа килгән боҙ тығыны сәбәптәре арҡаһында асығыраҡ күҙәтелә.
Тарихы
Свирь йылғаһы беҙҙең эраның беренсе һәм икенсе мең йыллыҡтары арауығында мөһим сауҙа юлы булған, ул көнсығыш һәм көнбайыш илдәрен тоташтырған. Ул юлды викингтар ҡулланған. Уларҙың боронғо карталарында Свирь Волга буйы Болғарына юлдың өлөшө, шулай уҡ  тирегә бай Биармияға юл тип билдәләнә. Свирь ярҙарында весь ҡәбиләләре йәшәгән. Свирь янын славянлаштырыу XI  быуатта башлана һәм һыу юлдары буйлап үтә. Был биләмә Новгород республикаһы составына, ә  1478 йылдан  Бөйөк Мәскәү кенәзлеге составына инә. XV быуат аҙағында Свирь янында Александро-Свирский монастырына нигеҙ һалына.
Заһир
Этимологияһы
Заһир башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән, яҡты нур сәсеүсе, бик матур; ярҙамсы, булышсы ; күренекле, билдәле; яҡты, нурлы тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Исмәғилев Заһир Ғариф улы (8 ғинуар 1917 йыл — 30 май 2003 йыл) — башҡорт композиторы. БАССР-ҙың (1963), РСФСР-ҙың (1968) һәм СССР-ҙың (1982) халыҡ артисы. Башҡортостан Фәндәр Академияһы академигы.
Тогуленок
Тогуленок (Степной Тогуленок) — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тогул йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Заманов Хәләф Әбүзәр улы
Биографияһы
1965 йылдың 3 декабренән Бөрйән районының КПСС комитетының секретаренең ярҙамсыһы вазифаһын башҡара. 1971 йылдың 1 ғинуарында дөйөм бүлек мөдире итеп тәғәйенләнә һәм пенсияға сыккансы шул вазифаһында ҡала.
Галин Борис Абрамович
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- «Почёт Билдәһе» ордены (09/10/1974)
Джордж Реник йорто
Тарихы
1804 йылда төҙөлгән, ике ҡатлы таш йорт латин хәрефе «L» формаһындағы ҡоролманан ғибәрәт. Уның иң ҙур үҙенсәлеге  — фронтондары һәм фасадтарының һәр береһендәге төтөнлөктәре, ҙур төп төтөнлөгө һәм декоратив фронтонлы һикәлтә менән үҙәк түр инеү урыны. Ҡомташтан төҙөлгән фасадының алты уйымы бар: икенсе ҡатта өс тәҙрә һәм ишек һәм беренсе ҡатта ике тәҙрә.
1973 йылда Реник йорто тарихи урындарҙың Милли реестрына индерелә. Бинаға уның яҡшы һаҡланып ҡалған тарихи архитектураһы арҡаһында архитектура ҡомартҡыһы статусы бирелә.
Тажетдинов Илшат Азамат улы
Биографияһы
2004—2008 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте, Иҡтисад үҫеше һәм социаль сәйәсәте идаралығы, идаралыҡ начальнигы;
Гәрәева Фая Сәхип ҡыҙы
Биографияһы
1981—1986 йылдарҙа Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбленең художество етәксеһе булып эшләй.
Гори дәүләт педагогия университеты
Тарихы
1935 йылдың авгусында университет ике йыллыҡ уҡыу программаһы менән эшләй башлай, ә 1939 йылда ул "Николос Бараташвили Дәүләт педагогия институты" сифатында  дүрт йыллыҡ уҡыу программаһы менән башлай. 1985 йылда университет үҙгәртеп ҡорола һәм исеме «Ҡала дәүләт иҡтисад институты» тип үҙгәртелә. 1997 йылда институт исемен тағы ла бер мәртәбә «Гори искмендәге дәүләт иҡтисад һәм гуманитар фәндәр институты» тип үҙгәртә. 1999 йылдың 16 июлендә университет статусы бирелә.
Мәҙәниәт һәм ял паркы (Орёл)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Илек (ауыл, Ырымбур өлкәһе)
Тарихы
1920—1927 йылдарҙа Илек өйәҙ үҙәге булған. Илек 1927 йылдың 30 майында ауыл биләмәһе итеп үҙгәртелә.
Һанашмаҡтар
Ҡылыҡһырлама
Сюжетлы Һанашмаҡтар, Һанашмаҡ-диалогтар, Һанашмаҡ-иҫәпләү һ. б. төрҙәре бар.
Уйын башлар алдынан көтөүсе йәғни алып барыусыны билдәләү өсөн хеҙмәт иткән һанашмаҡ балалар фольклорында әлеге көнгә тиклем һаҡланған. .
Азы (Ава ҡушылдығы)
Азы  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ава йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Ғилман (исем)
Ғилман — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Ғилман исеме бар.
Фамилияла
Ғилманова Рәйхана Ғарифулла ҡыҙы (ҡыҙ фамилияһы — Мәсәғүтова; Райхана Гарифулловна Гильманова; 25 ғинуар 1954 йыл) — журналист, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2001), Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы, бер нисә киң мәғлүмәт сараһы мөхәррире. 1987—1993 йылдарҙа Башҡортостанда экологик йәмәғәт ойошмаһында һәм протест хәрәкәтендә әүҙем ҡатнашыусы.
Көньяҡ Ҡаҙағстан медицина академияһы
Тарихы
Ҡаҙағстан Республикаһы Министрҙар Кабинетының 1994 йылдың 14 июлендәге 778-се ҡарары менән Шымкент дәүләт фармацевтика институты Шымкент дәүләт медицина институты тип үҙгәртелә.
Факультеттары
• Медицина колледжы
Ректорҙары
• 1999—2008 — Дайырбеков Орынбай Дайырбәк улы, медицина фәндәре докторы, профессор
Билдәле тамамлаусылары
• Ҡашҡымбаева Ләззәт Рысымбәк ҡыҙы — Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе буйынса Медицина һәм фармацевтика эшмәкәрлеген контролдә тотоу Комитеты департаменты етәксеһе (2011—2019)
Минскер Карл Самойлович
Биографияһы
Минскер Карл Самойловичтың фәнни эштәре йүнәлештәре: техник химия, юғары молекуляр берләшмәләр химияһы, нефтехимия.
Тинес
Өлкән ҡушылдыҡтары: Мишеләк, Өйөҙйылға, Баҫҡаҙыҡ.
Одесса университетының зоология музейы
Музей тураһында
Музейҙың тулы исеме — Илья Мечников исемендәге Одесса милли университетының Зоология музейы (ЗМОУ, Зоологический музей Одесского национального университета имени Ильи Мечникова). Ғилми баҫмаларҙа Акронимус музейы тип телгә алына. Ҡыҫҡа исеме: ЗМОУ (кирилицала) һәм ZMOU (латиницала).
Музей эшмәкәрлеге
Музей эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: Белем таратыу эшмәкәрлеге (музейға килеүселәр менән эшләү); Белем биреү эшмәкәрлеге (студенттар менән шөғөлләнеү);Фәнни эшмәкәрлек (фауна һәм фән тарихын тикшереү); Тыуған яҡты өйрәнеү эше (музей эргәһендә Александр Браунерҙың исемендәге фонд эшләп килә); Нәшриәт эшмәкәрлеге (университет һәм башҡа баҫмаларҙы ғилми хеҙмәттәр даими рәүештә баҫылып тора).
Замандаш (гәзит)
Замандаш — Ҡурған өлкәһендә сығыусы ижтимағи‑сәйәси гәзит.
Медведев Всеволод Иванович
Биографияһы
Всеволод Иванович Медведев 1924 йылдың 11 декабрендә Витебск ҡалаһында тыуған.
Алтурай
Алтурай — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шайтанка йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Шайтан
Шайтан —— башҡорт мифологияһында кешеләргә яманлыҡ ҡылыусы зат булараҡ һүрәтләнә, иблес исемдәренең береһе, ен категорияһына индерелә.
Куранто
Тарихы
Ашамлыҡтың әҙерләү ысулы был территорияларҙан күсерелгән чоно халыҡтарынан килә, һәм көньяҡ халыҡтары һәм испан конкистадорҙары килеү менән ашамлыҡтың рецебында яңы ингредиенттар барлыҡҡа килә, ул хәҙерге куранто ҡиәфәтен ала тип һанайҙар.
Иҫәнғол (исем)
Фамилия
Иҫәнғолова Гөлсөм Сабир ҡыҙы (10 июнь 1938 йыл) — театр актёры, Башҡортостан Республикаһының (1996) һәм Татар АССР-ының халыҡ артисы (1988).
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Иҫәнғол станцияһы — Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы территорияһындағы ҡояш электр станцияһы, ҡеүәте — 9 мвт. 2017 йылдың 29 ноябрендә сафҡа индерелгән.
Байков Александр Александрович
Төп хеҙмәттәре ҡаты иретмәләре өлкәһендә, металдарҙы өйрәнеүсе фән һәм металлургия («юғары температура химияһы»); ҡайһы бер етештереү процестарын физик химия дәлилләүгә; утҡа сыҙамлылар һәм цементтар етештереү һәм теорияһы буйынса эштәргә нигеҙ һала.
Биографияһы
Курск гимназияһын, һуңынан Санкт-Петербург университетының физика-математика факультетында (1893) тамамлай;  Д.П.Колновалов уҡыусыһы һәм хеҙмәткәре (1893-1898). А.А.Байковтың беренсе тикшеренеүҙәрен И.Д. Менделеев тарафынан юғары баһалана, ул алып барған курс  лекцияларына  А А. Байков барыһына ла йөрөй. Ике йыл химия кафедраһында лаборант булып эшләй.
Булатов Пантелеймон Константинович
Фәнни эшмәкәрлеге
Хеҙмәттәре, монографиялары:
Һынамыштар
Һауа торошо нисек булырын күрһәткән һынамыштар:
«Болоттар бер урында өйөрөлһә, көн боҙола». «Болот бергә өйөлөп, бик юғары күтәрелһә, йылы ямғыр булыр». «Эт йылы буран күп була».
Һынамыштар күп халыҡтарҙың ауыҙ-тел ижадында урын алған.
«Ҡарға ихатала һыу инһә — бәхетһеҙлеккә» ти урыҫ халҡы.
Һынамыш өлгөләре
Ай кәртәләнһә, айлыҡ аҙығыңды әҙерлә, Көн кәртәләнһә, кәрәгенде әҙерлә.
Ай ос менән тыуһа, көндәр яуынлы булыр.
Әҙәбиәт
Башҡорт халыҡ ижады. 10‑сы т. Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр. Өфө, 2006
Галицкий Виктор Михайлович
Биографияһы
Мәктәпте тамамлағас, Бөйөк Ватан һуғышына китә, артиллерия взводы командиры вазифаһында Курск дуғаһындағы һуғыштарҙа ҡатнаша. Ауыр яраланыу арҡаһында ул 1943 йылда демобилизациялана һәм Мәскәү авиация институтына уҡырға инә. 1946 йылда Мәскәү механика институтының инженер һәм физика факультетына күсә (1953 йылдан — Мәскәү инженер-физика институты), уны 1949 йылда тамамлай.
Гедвига Елизавета Шарлотта Гольштейн-Готторпская
Елизавета Гедвига Шарлотта Шлезвиг-Гольштейн-Готторпская (Hedwig Elisabeth Charlotta von Schleswig-Holstein-Gottorf; 22 март 1759 йыл, Ойтин — 20 июнь 1818 йыл, Стокгольм) — немец принцессаһы, Ольденбург йорто ағзаһы, кейәүҙә Норвегия һәм Швеция королеваһы.
Гәрәев Вил Мулла улы
Биографияһы
Вил Мулла улы Гәрәев 1937 йылдың 28 февралендә Башҡортостан АССР-ы Иҫке Балтас ауылында тыуған.
1964 йылда Өфө авиация институтын тамамлай һәм өҙөклөктәр менән ошо юғары уҡыу йортонда эшләй:
2005—2010 йылдарҙа Өфөлә «Пилот» техник системалар ғилми-тикшеренеү институтының Инновация үҙәге директоры вазифаһын үтәй.
Леплейка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғайнуллин Флюр Музип улы
Биографияһы
1974 йылдан Ҡарламан шәкәр заводының директоры. Ҡырмыҫҡалы районы 223-сө Прибельский һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.
Пастель де чокло
Әҙерләү
Эслекте өсөн ҡайһы берҙә  тауыҡ  ҡулланыла. Туралған бәшмәк һәм шулай уҡ  моцарелла сыры ла ҡушырға мөмкин. Бешерелгән бәлеш эҫе килеш бирелә.
Вәхитов Шәүәли Мөхәмәт улы
Биографияһы
Шәүәли Мөхәмәт улы Вәхитов 1932 йылдың 15 декабрендә Башҡорт АССР-ының Көйөргәҙе районы Ялсыҡай ауылында тыуған. 1947—1957 йылдарҙа Андреев исемендәге колхозда эшләй. 1957 йылда «Таймаҫ» совхозы ойошторолғас, Лена бүлексәһендә һауын гурты бригадиры булып эш башлай һәм был вазифаны 1962 йылғаса башҡара. 1962—1987 йылдарҙа машина менән һауыу операторы була. 1987—1994 йылдарҙа тағы ла ошо уҡ совхозда һауын гурты бригадиры.
Ел
Ел тиҙлеген визуаль баһалау өсөн Бофорт шкалаһы ҡулланыла. Метеорологияла елдең йүнәлешен ел иҫкән яҡтан, ә аэронавигацияла ел иҫкән яҡҡа күрһәтәләр; шулай итеп ел азимуты 180°-ҡа айырыла. Елдең йүнәлешен һәм көсөн оҙайлы күҙәтеү һөҙөмтәләре буйынса билдәле бер урында ел режимын сағылдырған ел раузаһы рәүешендә һүрәтләнгән график төҙөлә.
Дөйөм законсалыҡтары
Ел ике төрлө һауа майҙаны араһындағы баҫым айырмаһы арҡаһында барлыҡҡа килә. Нуль булмаған барик градиент булһа, ел юғары баҫым зонаһынан түбән баҫым зонаһына тиклем хәрәкәт итә. Әйләнеүсе планетала был градиентҡа Кориолис көсө өҫтәй. Шулай итеп, атмосфераның глобаль масштабтағы әйләнешен барлыҡҡа килтереүсе төп факторҙар булып һауа йылыныуының экваториаль һәм поляр өлкәләр араһындағы айырмаһы тора (был температураның айырмаһына һәм шуға ярашлы һауа ағымының тығыҙлығы айырмаһына килтерә, тимәк, баҫым айырмаһына ла килтерә). Ошо факторҙар һөҙөмтәһендә урта киңлектәрҙә яҡын-эргәләге райондарҙа һауа хәрәкәте изобарҙарға параллель тиерлек йүнәлтелгән геостропик елдең барлыҡҡа килтерә.
Көнкүреш
Көнкүреш — донъя көтөү, кешенең көндәлек тормошта физиологик ихтыяждары ҡәнәғәтләндерелә торған көнитмеше. Көнкүреш әйберҙәре һәм кешенең уларға бәйле ғәмәлдәре менән бәйле хәл торошо. Мәҫәлән, кешенең үҙ-үҙен тәьмин итеү өсөн йәшәү өсөн кәрәкле нәмәләр: торлаҡ, кейем-һалым, туҡланыу һәм башҡа бик күп төрлө эш-ғәмәл менән шөғөлләнеүе.
Архитектура стиле
Милли исемдәре
Рәсәйҙәге модерн стилен АҠШ-та — «тиффани, Францияла — «ар-нуво» һәм «fin de siècle», Германияла— «югендстиль» тип йөрөтәләр.
Максимча Иван Васильевич
Биографияһы
Иван Максимча һуғыштан һуң Өфө моторҙар эшләү заводында Ли-2 самолетының икенсе пилоты булып хеҙмәт итә, Новосибирск ҡалаһында транспорт отрядында, Ульяновск ҡалаһында ҡала юғары осоу әҙерлеге мәктәбендә, Иркутск ҡалаһында авиасәнәғәт министрлығында карап командиры булып эшләй.
Батырлығы
810-сы штурм авиацияһы полкының эскадрилья командиры (225-се штурм авиацияһы дивизияһы, 15-се һауа армияһы, 2-се Балтик буйы фронты) капитан И. В. Максимча 1945 йылдың ғинуарына ҡарата 104 уңышлы хәрби осош яһай. Максимчаға булған бүләкләү ҡағыҙынан: «…немец илбаҫарҙары менән һуғышта ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ өлгөһө күрһәтә. Һәр хәрби осошта ҡыйыулыҡ күрһәтә һәм дошманға ҙур зыян килтерә.
Кесе Терешка
Кесе Терешка — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Терешка йылғаһының һул ярына тамағынан 210 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Ҡалды (күл)
Географияһы
Координаттары: 55°40′11″N 61°18′17″E
"Ҡалды" йырының һүҙҙәре
Ҡалды ғына тауы бигерәк бейек,
Өҫтәренән атлай аҡ кейек.
Һауа торошо тураһында халыҡ һынамыштары
Һауа торошо тураһында халыҡ һынамыштары — халыҡта һаҡланған һәм быуындан-быуынға тапшырылған һауа торошо күренештәренә күрһәтеүсе төрлө билдәләр тураһында мәғлүмәттәр.
Рязань гвардия юғары һауа-десант команда училищеһы
Тарихы
Рязань хәрби училищеһы 1918 йылдың 13 ноябрендә тәүге совет рязань пехота курстары нигеҙендә ойошторола.
— 1921 йылдың ноябрендә Рязань пехота мәктәбе ВЦИК-тың Революцион Ҡыҙыл Байрағы менән бүләкләнә.
— 1995 йылдың 13 ноябрендә институт территорияһында һауа-десант ғәскәрҙәренең элекке командующийы армия генералы В. Ф. Маргеловҡа һәйкәл асыла.
Хәҙерге заман
— хәрби тәьминәт;
— гуманитар һәм тәбиғи-ғилми дисциплиналар;
Аксёнов (Әлшәй районы)
Тарихы
1976 йылдан алып ҡала тибындағы ҡасаба, 2005 йылдан ауыл статусын ала. Халҡы: 1920 йылда — 410 кеше; 1939 йылда — 1208 кеше; 1959 йылда — 2015 кеше; 1989 йылда — 1147 кеше; 2002 йылда — 1161 кеше; 2010 йылда — 1047 кеше. Татарҙар, башҡорттар, урыҫтар, сыуаштар йәшәй (2002).
Ламар (Явас ҡушылдығы)
Ламар  — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Явас йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аркарка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Санкен-Яун
Санкен-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин йылғаһының һул ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.
Аҙау (тау)
Тасуирлама
Тау түбәнендә ( Каменка) Железенка йылғаһы буйында заманында бик бай  алтын приискылары  эшләп ала.
Исеменең килеп сығышы
Исемдәрҙең бер нисә версияһы бар.
Чичаррон
Сусҡа тиреһен ҡулланғанда уға тәмләткестәр өҫтәйҙәр һәм ҡыҙҙыралар. Мексикала чичарронды токо йәки salsa verde соусы менән ашайҙар. Латин Америкаһында айырым ҡабымлыҡ итеп ҡулланалар, йәки апера эслегендә һәм төрлө аш һәм аш тәмләткестәр составында ҡулланыла. — Үҙәк Венесуэлала чичаррон ғәҙәттә,  автомагистраль буйҙарында ҡабымлыҡ сифатында һатыла. Сусҡа тиреһе һәм ит менән ҙур күләмдәге кетерләүек өлөштәрҙән ғибәрәт.
— чичарронды ғәҙәттә сусҡа тиреһенән әҙерләйҙәр һәм  пластик пакеттарҙа һаталар. Нью-Мексико был исем аҫтында йыш ҡына ҡыҙҙырылған сусҡа майын күҙ уңында тоталар  (һыҙлыҡтар, ҡайһы берҙә ит киҫәге менән).
Ғәзим (исем)
Ғәзим — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Ғәзим исеме бар.
Бихтер Михаил Алексеевич
Ижады
Н. И. Забела-Врубель беренсе сығыштары (студент йылдарында уҡ) И.Ф. Шаляпиндың иғтибарын йәлеп итә, ул Бихтерҙы аккомпаниатор итеп саҡыра,  һуңынан уның менән рус тәржемәһендә махсус Шаляпин өсөн яҙылған Массненың  «Дон-Кихот» операһын өйрәнә.
Архитектура ордеры
Архитектура ордеры ( — строй, тәртип) — архитектура композицияһы төрө.
Ҡырымда диндәр
Урыҫ православие сиркәүе
Әлеге ваҡытта Украина биләмәһендә Мәскәү патриархатындағы Украина православие сиркәүенең 3 епархияһы эшләй: Симферополь, Джанкой һәм Феодосия.
Танпынар Әхмәт Хәмди
Ижады
1920 йылда Танпынар «Musul Akşamları» (Мосул кистәре) тигән тәүге поэмаһын яҙа, әҫәр «Altıncı Kitap» тигән әҙәби журналда баҫылып сыға. Һуңынан шиғырҙарын «Dergâh» тигән журналда ла нәшер итә. Танпынар шиғырҙары араһында «Bursa’da Zaman» (Бурсала үткән ваҡыт) тигән поэмаһы айырыуса билдәле.
Кропачёво
Тарих
1929 йылдан алып эшселәр ҡасабаһының (ҡала тибындағы ҡасаба) статусы.
Радио
106,9 МГц — Радио Дача (Эҫем);
Вологда кремле
Кремль XX—XXI быуатта
Әлеге мәлдә Вологда кремле реставрация талап итә. Музей-ҡурсаулыҡ директоры Юлия Евсеева баһаһы буйынса, эш хаҡы 2 млрд һум самаһы тәшкил итәсәк.
Мансуров Әхтәм Әхмәт улы
Биографияһы
1931 йылда Ҡазанда Көнсығыш педагогия институтын тамамлай.
1965 йылдың 2 декабрендә Өфөлә вафат була.
Элеонора Ульрика Датская
Элеонора Ульрика Датская (Ulrika Eleonora af Danmark; 11 сентябрь 1656 йыл, Копенгаген — 26 июль 1693 йыл, Стокгольм) — король Карл XII ҡатыны булараҡ Швецияның королева-консорты.
Ғаиләһе
Карлға 1680 йылдың 6 майында кейәүгә сыға. Уларҙың ете балаһы була, шуларҙың тик өсәүһе генә бәлиғ булыу йәшенә етә:
Ашвилл
Ашвилл  (ингл.  Asheville ) —  Төньяҡ Каролина штатындағы ҡала, АҠШ.
Гәрәев Рәүис Ғиниәт улы
Биографияһы
1973 йылда Татар АССР-ына күсә. 1979 йылдан КПСС‑тың Тәтеш район комитетының бүлек мөдире, секретары була.
1986 йылдан Ҡазанда «Татрапс» производство-ғилми берекмәһенең генераль директоры вазифаһын башҡарған.
Франсуаза Барре-Синусси
Франсуаза Барре-Синусси (Françoise Barré-Sinoussi ; 30 июль 1947 йыл, Париж, Дүртенсе француз республикаһы) — Франция вирусологы, медицина һәм физиология өлкәһендә 2008 йылғы Нобель премияһы лауреаты (Харальд цур Хаузен һәм Люк Монтанье менән берлектә). Люк Монтанье етәкселегендә 1983 йылда кешелә барлыҡҡа килгән иммун дефициты синдромын тыуҙырыусы ВИЧ ретровирусын асыуҙа ҡатнаша.
Проза
Шулай уҡ уҡ ҡарағыҙ
<references group="" responsive="1">
Овраг Горячинский
Горячинский йырыны — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алай йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Имамзадә
Географияһы
Ғибәҙәтханаларға зыярат ҡылыу өсөн шиғый ғибәҙәт ҡылыусылары үҙем йөрөй. Имамзадәләрҙең күп һанлы ғибәҙәтханалары Иранда, Ираҡта, Афғанстанда һәм Әзербайжанда урынлашҡан.
Биҙәлеше
Ҡорамдар ғәҙәттә нәзәкәтле архитектураға һәм матур интерьерға эйә. Йыш ҡына бик күп көҙгөләрҙән төшкән яҡтылыҡ уйынын, сәнғәти башҡарылған һырланған ағас биҙәктәрен күрергә мөмкин.
Андалиен
Андалиен (Río Andalién) — Чилиҙың Био-Био өлкәһенең Консепсьон провинцияһында аҡҡан йылға.
Ҡунаҡбай (Көйөргәҙе районы)
Ауылдың тарихы
Ун туғыҙынсы быуаттың беренсе яртыһында ауыл Ырымбур өйәҙенең 9-сы кантонының 28-се йортона ҡарай. Икенсе яртыһында ул Бөрйән йорто йәмғиәтенең Аҡһары ауыл йәмғиәтенә инә. 1919—1930 йылдарҙа ауыл Стәрлетамаҡ кантонының Мораптал улусы составында була.
Йөрәккүл
Географияһы
Көньяҡ Уралдағы иң бейек тауҙарҙың береһе — диңгеҙ кимәленән 724 м бейеклектә ята.
Тасуирламаһы
Элек был урында һаҙлыҡ уратып алған батҡыл булған, әммә күп кенә сығанаҡтарҙа ул Йөрәккүл күле тип теркәлеп ҡалған. Хәҙерге һыуһаҡлағыс Бөйөк Ватан һуғышынан һуң Оло Һатҡы һуң йылғаһы башында быуа яһап төҙөлгән.
Топко (Тараба ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Туймазы (Лена йылғаһы үҙәне)
Тарихы
Ысынында Туймазы үҙәнендә кешеләр палеолит осоронда уҡ йәшәгән. Археологик тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә сағыштырмаса ҙур булмаған территорияла бик күп табылдыҡтарға юлығалар. Палеолит, мезолит, неолит, бронза быуаты һәм иртә тимер быуат, шулай уҡ урта быуаттарға ҡараған 200-ҙән ашыу археологик ҡомартҡы табыла.
Алдар (Әлшәй районы)
Тарихы
4 йорт сәсеүлек менән шөғөлләнмәгән.
Гәрәев Дабир Батыр улы
Биографияһы
1959 йылдан Балтас районында Балтас дәүләт сорт һынау участкаһында агроном булып эшләй.
1980—2000 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтында эшләй, бер үк ваҡытта 1999 йылға тиклем бүлек мөдире була.
Овраг Пеницкий
Пеницкий йырыны — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Донгуз йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Кесе Һуңыкүл
Географияһы
Административ яҡтан Непряхин ауыл биләмәһенә инә.
Исеме
Күлдең атамаһы башҡорттарҙа һәм татарҙарҙа таралған ир-ат исеме "Һуңғыул" килеп сыҡҡан. Йәғни ғәиләлә тыуыу тәртибендә «һуңғы», «һуңғараҡ» бала булараҡ ҡушылған  исемдән барлыҡҡа килгән
Оло Мадаха
Оло Мадаха — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Мадаха йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Бисура
Бисура — башҡорт мифологияһында иң түбән рух. Хөрәфәти хикәйәләр, әкиәттәр («Үгәй ҡыҙ менән бисура» һ. б.) персонажы. Ҡыҙыл кейемдәге бәләкәй кеше образында күҙалланған яуыз һәм хәйләкәр йән эйәһе. Һил урманда, талаш күп булған йортта йәшәй. Төрлө йән эйәләренә — мыраулаған бесәйгә, өргән эткә, илаған балаға һ.б. әүерелә ала. Кешене урманға әүрәтеп индереп, ҡанын һура, аҡылдан шаштыра. Оҡшатҡан кешеһен ул ҡурсалай, байырға ярҙам итә, ауырыуҙан һәм бәләнән ҡотҡара. Башҡа төрки телле халыҡтарҙың мифологияһында ла осрай.
Кеше биологияһы
Гигиена — кешенең сәләмәтлеген һаҡлау һәм нығытыу тураһындағы фән.
Был өс фән үҙ-ара тығыҙ бәйләнгән. Анатомия, физиология, гигиена һәм ҡайһы бер башҡа фәндәр хәҙерге заман медицинаһының нигеҙҙәрен тәшкил итә.
Беҙҙең көндәрҙә хирургия бик ҙур уңыштарға иреште. Хирург бысағы хәҙер аҙ ғына зарарланыуы ла кешенең бик тиҙ үлеүенә сәбәп булған ағзаларға — йөрәккә, баш мейеһенә үтеп инә. Хирургия, яман ауырыуҙарҙан интеккән тиҫтәләрсә мең кешеләрҙе үлемдән ҡотҡарып ҡалып, уларҙы яңынан хеҙмәткә, ижади эшкә һәләтле итә.
Барый (исем)
Билдәле кешеләр
Сафин Барый Садиҡ улы (Сафин Барей Садикович; ? — 24 февраль 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.
Луктос
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гәрәй (исем)
Билдәле кешеләр
Исхаҡов Гәрәй Усман улы (25 ноябрь 1931 йыл — 24 июнь 1997 йыл) — башҡорт журналисы, яҙыусы-драматург. 1972 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы, 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Гәрәй (йылға) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы[1] биләмәләрендә аға. Тере Танып йылғаһы ҡушылдығы. Оҙонлоғо — 73 км, бассейн майҙаны — 886 км².
Зәйнуллина Гәүһәр Динмөхәмәт ҡыҙы
Ғилми эшмәкәрлеге
Әкрәм Бейешев, Иҙел Агишев, Эрнст Ишбирҙин, Зәйнулла Ишмөхәмәтов, Таңһылыу Күсемова, Сәриә Миржанова, Зәкиә Уразбаева, Зиннур Ураҡсин, Урия Яруллина менән берлектә академик һүҙлектәр: ике томлыҡ «Башҡорт теленең һүҙлеге» (1993), «Башҡортса-русса һүҙлек» (1996), «Хәҙерге башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге» (2004), ике томлыҡ «Русса-башҡортса һүҙлек» (2005) төҙөүҙә ҡатнаша.
Йәмғиәт тормошоноң төрлө өлкәләренә ҡараған һүҙлектәре:
Мышыкүл (Силәбе өлкәһе)
Географияһы
Географик координаттары: киңлеге - 54°30′4″N (54.501161), оҙонлоғо - 61°42′59″E (61.716251).
Тасуирламаһы
Һыу ятҡылығы ябыҡ, соҡоро оҙонса, һыуы ҡырҡыу-тоҙло. Минераллылығы - 13,2 г/л.
Соболейка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ярма культуралары
Ярма культураларын етештереү
Һуңғы йылдарҙа дөгө киң таралыу ала. Ҡарабойҙай һәм тары ярмаһы етештереү күләме артта ҡала, әммә улар халыҡта ҙур ихтыяж менән файҙалана.
Алкоголь кардиомиопатияһы
Алкоголь кардиомиопатияһы — алкогольде оҙайлы ҡулланыу менән бәйле йөрәк мускулдары диффтар менән зарарланыусы ауырыу. Прогрессив йөрәк хәлһеҙлеге рәүешендә сағыла, миокард ишемияһы менән бергә булыуы мөмкин. Сирҙе үҫтереүҙең сәбәбе - миокард күҙәнәктәренә этил спиртының ағыулы тәьҫир итеүе.
Клиник стадиялары
1-се стадия йөрәктең ауыртыуы, эпизодик, ритм боҙолоуы менән хас. Стадия оҙонлоғо - 10 йылға тиклем.
Тәмәке (үҫемлек)
Тәмәке (Nicotiána) — эт ҡарағаты һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған, аҡ, алһыу йәки ҡыҙыл суҡ сәскәле, япрағы никотинға бай үлән, шул үләндең тартыу, еҫкәү йәки сәйнәү өсөн киптереп ваҡланған япрағы ; ғаиләһенән күп йыллыҡ һәм бер йыллыҡ үлән үҫемлектәр ырыуы. Составында никотин бар, наркотик сара булараҡ үҫтерелә. Тәмәке ҡулланыу (тартыу, сәйнәү, еҫкәү) бәйләнгәнлекә килтерә.
Ҡылыҡһырлама
Тәмәкенең ҡоротҡостары күп, улар араһында колорадо ҡуңыҙы, япраҡ күбәләктәре.
Попов Валентин Петрович
Биографияһы
1894 йылдың 29 апрелендә Курск губернаһының Рыльск ҡалаһында тыуған.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1943 йылда «Баланс влаги в почве и его географические коэффициенты» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1944—1953 йылдарҙа Украина ССР-ының Киев геофизик обсерваторияһының гидрометеорология хеҙмәте етәксеһе була. Шулай уҡ Киев дәүләт университетында эшләй, 1948 йылдан 1952 йыл буйынса ғилми-тикшеренеү иснтитутының физик география бүлеге етәксеһе була. 1952 йылдан алып — геогрфия факультетының метеорология һәм климатология кафедраһы профессоры, кафедра мөдире була, 1953—1974 йылдарҙа кафедра мөдире була һәм «Климатология» һәм «Геодинамика» курстарынан студенттарға лекциялар уҡый.
Дипломатия
Атаманың ҡыҫҡаса мәғәнәһе
Баҫмала «дипломатия» — «билдәле тәғлимәткә нигеҙләнгән һәм юғары әхлаҡ ҡағиҙәләренә ҡоролған һөйләшеүҙәр алып барыу маһирлығы» тип билдәләнә. Быға тиклем Боронғо Греция менән Боронғо Рим замандарынан, шулай уҡ Византия менән Урта быуаттар осоронан халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙәге юғары кимәлгә ҡуйылған алдашыу һәм ялғанға Кальер «аҡылға һәм рухилыҡҡа ҡоролған ғәҙел һәм намыҫлы һөйләшеүҙәр»ҙе ҡаршы ҡуя. .
Дипломатия тарихынан мәғлүмәт
Төрлө кимәлдәге мөнәсәбәттәрҙе яйға һалыу ысулы булараҡ дипломатия тәү тормош кешеләре араһында ла булғандыр, тип фараз ителә. Мәҫәлән, ике ҡәбилә араһындағы үлемесле бәрелештәр ваҡытында яралыларҙы йыйыу, үлгәндәрҙе ерләү өсөн ҡапма-ҡаршылыҡты аҙға булһа ла туҡтатып тороу хаҡында һөйләшеүҙәр алып барылған. Был шарттарҙа әгәр ҙә бер яҡтың вәкиле үҙ хәбәрен еткереп, тәғәйенләнгән бурысын үтәгәнсе юҡ ителһә, бындай аралашыуҙар тормошҡа ашмаҫ ине. Шуға ла боронғо замандарҙан уҡ был һөйләшеүселәр айырым хоҡуҡ һәм өҫтөнлөктәр менән файҙаланған. Бөгөнгө барлыҡ дипломатик хеҙмәткәрҙәрҙең именлеккә һәм тейелһеҙлеккә (дипломатик иммунитетҡа) эйә булыуы нәҡ ошо йоланан башланған.
Кириллов Игорь Леонидович
Биографияһы
Дикторҙар бүлегенән киткәндән һуң, 1990—1991 йылдарҙа «Взгляд» телепрограммаһының алып барыусыһы булып эшләй, унда режиссер Иван Демидов тарафынан быуындар бәйләнешен сағылдырыу өсөн саҡырыла. «Оба-на!» юмористик пилот сығарылышында сәхнә артында «Похороны еды» сюжетында текст уҡый.
Ауырыуы һәм вафаты
2021 йылдың 10 сентябрендә Игорь Кириллов Боткин дауаханаһына тромбоз диагнозы ҡуйыла. Аяғын киҫәләр. Бер айҙан хәле ҡабаттан ҡаҡшай. Табиптар уға CVID-19 диагнозы ҡуя. 2021 йылдың 13 октябренән реанимацияла ята. .
Сивыс-Ях (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Одесса халыҡ-ара кинофестивале
Тарихы
2013 йылда үткәрелгән дүртенсе Одесса кинофестивалендә иң яҡшы ҡыҫҡа метражлы украин фильмы өсөн яңы приз булдырыла. Шулай уҡ 4-се фестивалдә Сергей Параджанов фильмдарының ретроспективаһы ла үткәрелә.
Конкурс программаһы
Фестивалдең өс конкурс программаһы: тулы метражлы фильмдарҙың Халыҡ-ара конкурс программаһы, украин милли конкурс программаһы, Европа документаль фильмдар конкурсы.
Фильмдарҙың форматы — пленка (35 мм) йәки цифрлы (DCP).
Бүләкләүҙәр
• Иң яҡшы режиссёр (фильм режиссёрына 3 000 евро күләмендәге аҡсалата бүләк һәм «Дюк ОМКФ» һыны)
• Иң яҡшы актёрлыҡ эше (актёрға бүләккә 2000 евро аҡсаһәм «Дюк ОМКФ» һыны бирелә)
Махсус ваҡиғалар
Иң тәүге фестивалдән башлап, махсус иң ҙур ваҡиға булып Одессаның танылған Потемкин баҫҡысында үткәрелгән уның резонанслы open-air иҫәпләнә, ул фестиваль кисәләренең береһендә асыҡ һауалағы өлкән кинотеатрға әйләнә. Open-air- традицияға ярашлы, кинофестивалдең икенсе көнөндә үткәрелә һәм15 000 тамашасы йыя
Фестиваль еңеүселәре
Иң яҡшы украин фильмы өсөн «Алтын Дюк» призы — «Параджанов», режиссёрҙары Елена Фетисова һәм Серж Аведикян, , ,.
2014 йыл — гран-при «Алтын Дюк» — «Мотивацияһы ноль», режиссёры Талья Лави🇮🇱. Иң яҡшы фильм өсөн приз — «Һуҡырҙарса осрашыу», режиссёры Леван Когуашвили 🇺🇦.