cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Галкин Илья Саввич
Биографияһы
Илья Саввич Галкин 1898 йылдың 1 авгусында (20 сентябрь) Гродно губернаһы Пружаны өйәҙе Панасюки ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Беренсе донъя һуғышы ваҡытында ғаиләһе Владимир губернаһына күсеп килә, Ковровта башланғыс белем ала. Артабан Мәскәү тимер юл техник училищеһында уҡый. Училищены тамамлағас, тимер юл оҫтаханаһында ҡойоу цехы формалаусыһы булып эшләй.
Ямалиев Сәлих Ямалетдин улы
Биографияһы
Сәләх (Башҡорт энциклопедияһы буйынса Сәлих) Ямалетдин улы Ямалиев 1889 йылдың 8 апрелендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Исмәғил ауылында дин әһеле ғаиләһендә тыуған.
Москвина Тамара Николаевна
Спорт карьераһы
1965 йылда Мәскәү чемпионатында Братусь 14-се урынды яулай — тамашасылар хәтерендә күрһәтмә сығышы буйынса ҡала (унда Тамара аксендан тыш бөтә күнекмәләрҙе лә үтәй, (ике тапҡыр урап һикереүҙе һәм «бильманн әйләнеүен») — видео.
Тимофеев Пётр Васильевич
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Ленин ордены (13.10.1982)
Александрия (Украина)
Александрия (Олександрія) — Украинаның Кировоград өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, Александрия районының административ үҙәге.
2015 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 82 410 кеше йәшәй.
Атла
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ҡалмаш (Ҡалтасы районы)
Ҡалмаш (Калмаш) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 503 кеше. Почта индексы — 452869, ОКАТО коды — 80233825004.
Владимировка (Ҡыҙыл Гвардия районы)
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (33 %) йәшәй.
Тимер юлсылар һарайы (Львов)
1999 йылдың 14-15 майында Тимер юлсылар һарайында Үҙәк һәм Көнсығыш Европа илдәре лидерҙарының  Алтынсы осрашыуы үтә (Львов саммиты).
Бава (Бия ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сафин Ғәфүр
Биографияһы
Сафин Ғәфүр 1916 йылда хәҙерге Башҡортостандың Борай районы Карачушинский ауыл Советы биләмәһендә тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Борай районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкында коновод булып хеҙмәт итә. 1943 йылдың 14 ноябрендә Белоруссия ерҙәрендә барған ҡаты һуғышта батырҙарса һәләк була. Белоруссияның Гомель өлкәһендәге Речица районының Романовка ауылында ерләнә. Юғалтыуҙар исемлегендә Борай районында йәшәгән ҡатыны Ләбизә Сафина күрһәтелгән.
Манагуа
Тарихы
2009 йылдың 1 июлендә элекке боксёр, Манагуа ҡалаһының мэры Алексис Аргуэльо, үҙенең резиденцияһында үле табыла. Вафат булыу  сәбәбен полиция тикшерә. Алексис Аргуэльо үлгәс, шул уҡ йылдың 8 июленән Дэйзи Торрес мэры вазифаһына инеүгә антты ҡабул итә.
Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы
ДСТ-ның төп эҙемтәләре
Түбәндә килтерелгән өс классик эффект дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһының фараз ителеп тәжрибәләр менән раҫланған тәүге эҙемтәләре булып тора: Башҡа эффекттар ҙа бар. Тәжрибә аша һыналырлыҡтарына Ҡояш һәм Юпитерҙың гравитацион ҡырында электромагнитлы тулҡындарҙың тайпылыуы һәм һуңлауы (Шапито эффекты), Лензе — Тирринг эффекты (әйләнеүсе есем эргәһендә гироскоп прецессияһы), ҡара упҡындар барлығының астрофизик иҫбатланышы, ҡуш йондоҙҙарҙың тығыҙ системалары тарафынан гравитацион тулҡындар таратылыуы иҫбатламалары һәм Ғаләмдең киңәйеүе инә.
Хисаплама системаларының тиҙләнеше менән бәйле эффекттар
Ваҡыттың гравитацион әкренәйеүе һәм арауыҡтың кәкрәйеүе үҙ артынан Шапиро эффектын эйәртә (сигналдың гравитацион тотҡарланыуы булараҡ билдәле). Ошо эффект арҡаһында тартылыш ҡырында сигналдар, был ҡыр булмаған шарттан айырмалы, оҙағыраҡ бара. Был күренеш Ҡояш системаһы планеталарын һәм Ҡояш артынан үтеүсе йыһан караптарын радиолокациялаған ваҡытта, шулай уҡ ҡуш пульсарҙарҙан сыҡҡан сигналдарҙы күҙәткән саҡта асыҡлана.
Космология
Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы тартылыш теорияһы булараҡ сығарылһа ла, тиҙ арала уны тотош Ғаләмдең моделен эшләүҙә файҙаланып булыуы асыҡлана. Шулай итеп, физик космология барлыҡҡа килә. Физик космология Фридман Ғаләмен өйрәнә, ул Эйнштейн тигеҙләмәләренең космологик сиселештәрен бирә. Был сиселештәр күҙаллауынса, Ғаләм даими динамикала булырға — киңәйергә, ҡыҫылырға йә башҡа төрлө даими тирбәлештәр яһарға тейеш.
ДСТ һәм квант физикаһы
Теләһә ҡайһы физик моделде лә ҡануни квантлаштырыу шунан тора: квантһыҙ моделдә Эйлер — Лагранж тигеҙләмәләре төҙөлә һәм системаның лангранжианы сығарыла, унан гамильтониан H айырып алына. Шунан гамильтонианды квантлайҙар. Бының асылы шунда: артабан Шрёдингер тибындағы тигеҙләмә төҙөү өсөн ваҡыт параметрын алыу күҙҙә тотола: бында \hat H — квантлы гамильтониан, тигеҙләмә артабан тулҡын функцияһын табыу өсөн сиселә.
Сағыштырмалыҡ теорияһының фәлсәфәүи яҡтары
Гипотеза-дедукция ысулының әһәмиәте айырыуса дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһын эшләгәндә күренә. ОСТ нигеҙендә гравитацияның геометрик тәбиғәте һәм арауыҡ-ваҡыттың геометрик үҙенсәлектәренең материя менән үҙ-ара бәйлелеге тураһындағы гипотезалар ята.
Курачёв Дмитрий Геннадьевич
Биографияһы
Рәсәй Федерацияһы президенты ҡарамағындағы Рәсәй халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәте академияһы Брянск филиалының социаль-гуманитар дисциплиналар кафедраһы профессоры.
Хәсәнов Миңдехан Нәсибулла улы
Ғаиләһе
Сәлимхан (1953), Фәсилә (1954), Мөхәмәткилде (1959),
Әтрәкле
Тарих
1848 йылда 3, ә 1870 йылда — 2 һыу тирмәне эшләгән. XIX быуат уртаһында ауылда мәсет һәм уның ҡарамағында мәктәп теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Мөслим районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1944 йылдан — Матвеево районы, 1954 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Мөслим районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы составында була.
Нурмәмбәт Ҡәҙриә
Биографияһы
Ҡәҙриә тәүге халыҡ йырҙарын әсәһенән өйрәнә. Һуңыраҡ ул традицион йырҙар йыйыу менән ныҡлап ҡыҙыҡһына. Добруджа ауылдары буйлап сәйәхәт итә һәм урындағы халыҡты — ҡырым -татар, нуғай һәм төрөк мәҙәниәтен йөрөтөүселәрҙе эҙләй.10-ға яҡын йыр йыйынтығын яҙҙыра.
Базла (Лебедь ҡушылдығы)
Базла  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лебедь йылғаһының һул ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ҡалмыябаш
Ҡалмыябаш (Калмиябаш) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 351 кеше. Почта индексы — 452866, ОКАТО коды — 80233820001.
Бикбау (Ырымбур өлкәһе)
Тарихы
Үҫәргән ырыуы башҡорттарының Гөбөрлө йылғаһы буйында (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Гай районы) Бикбау (Аҡҡужа) исемле ауылдары булған. Башҡорт ихтилалдарын баҫтырыу барышында ауыл каратель отрядтары тарафынан юҡ ителгән. Ә уның халҡының бер өлөшө Кесе Һүрәм буйына (хәҙерге Башҡортостандың Ейәнсура районы) Бикбау ауылына, икенсе өлөшө — Һаҡмар буйында (хәҙерге Башҡортостандың Хәйбулла районы) Бикбау ауылына нигеҙ һала.
Вәлиев Тәүкәлүн Хаммат улы
Биографияһы
Октябрь революцияһынан һуң Тәүкәлүн Вәлиев халыҡ араһында күп эшләй, кешеләргә яңы властың маҡсатын, мәҙәни-ағартыу бурыстарын аңлата. 1929 йылға тиклем ул үҙ ауылы мәктәбендә уҡытыусы һәм директор булып эшләй.
Тирасполь ҡәлғәһе
Тарихы
Тирасполь ҡәлғәһе 1822—1826 йылдарҙа декабрист В.Ф.Раевскийҙың һөргөн урыны булараҡ билдәле. Тирасполгә килгән сағында Пушкин Раевский янына барырға йыйына, ә ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, шағир Раевскийҙың Тирасполь ҡәлғәһендә яҙған шиғырҙарын ала.
Кампала
Тарихы
Ҡала 1890 йылда британ колонисы Ф. Лугард  тарафынан Кампала убаһында форпост булараҡ  нигеҙләнә. Атамаһы импала (антилопа төрө) һүҙенән барлыҡҡа килгән.
Мәҙәниәте
Илдең төп сәйәси, мәҙәни, сауҙа һәм финанс үҙәге. Ҡала биләмәһендә Милли университет, Уганда музейы (шул иҫәптән уникаль музыка ҡоралдары коллекцияһы), Археологик тикшеренеүҙәр үҙәге, Милли театр, Нельсон Мандела исемендәге милли стадион, нәфис сәнғәт мәктәбе, сәнғәт галереяһы, Изге Павел соборы, Буганда хакимдары кәшәнәһе урынлашҡан.
Байгол
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Шайбалы хоккей
Боҙҙа билдәләү
Алғы борттарҙан 3—4 метрҙа ҡапҡаларҙың ҡыҙыл линияһы һыҙыла. Уларҙың уртаһында ҡапҡалар урынлашҡан һәм ҡыҙыл ҡайма менән күк төҫтәге ҡапҡа зонаһы билдәләнә. Ҡапҡалар линияһынан 17.23 метрҙа — зәңгәр зоналар линияһы, шуға күрә бөтә майҙансыҡ өс зонаға бүленә: урта зона һәм дәғүәселәрҙең ике зонаһы. Майҙансыҡтың уртаһында — яланды уртаға бүлгән ҡыҙыл линия һәм уның уртаһында урынлашҡан вбрасывание нөктәһе. Ҡапҡаларҙан 6 метр йыраҡлыҡта ике яҡҡала вбрасывание нөктәләре ҡуйылған, һәм шул нөктәләрҙен радиусы 4.5 м булған вбрасывние зоналары күрһәтелә.
Штрафланған уйынсылар эскәмйәһе
Һәр хоккей майҙансығында штрафланған уйынсылар өсөн ике эскәмйә булырға тейеш. Һәр эскәмйә минимум биш кеше өсөн тәғәйенләнгән булырға тейеш. Эскәмйәнең минималь оҙонлоғо — 4 метр, киңлеге — бер метр ярым.
Психик ҡаҡшау
Дауалау
Психотерапия, психик проблемалар булғанда ла, сир физик сәбәптәр менән бәйле булһа ла, төрлө психологик ысулдарҙы, мәҫәлән, йәки әңгәмә үткәреүҙе йәки күнегеүҙәр башҡарыуҙы индерә. Психотерапияны ҡулланыуҙың төп маҡсаты булып, кеше ҡурҡыуға, депрессияға, бәйләнсек уй-фекерҙәргә, енси проблемаларға һ. б тарығанда, уның ҡайғыларын йомшартыу, кешене уңайһыҙ холоҡ һыҙаттарынан, тәртип моделдәренән ҡотолдороуҙа ярҙам күрһәтеү кәрәк.
Билдәле шәхестәр
Джеймс Джойстың ҡыҙы  шизофрениянан яфалана һәм бик күп шизотипик һыҙаттары була. Альберта Эйнштейндың улы шизофрения менән ауырый, был физиктың үҙендә лә  шизотипик сифаттар булған .Бертран Расселдың ғаиләһендә  күптәр  шизофрения йә психоз менән сирләгән:  улар араһында философтың улы менән ейәнсәре лә булған. Ғалимдар Уинстон Черчиллдең, Винсент Ван Гогтың һәм Эдгар Поның биполяр тайпылыштары булған тип һанайҙар. Монтаж режиссёры Николая Курбатовҡа ла биполяр тайпылыш диагнозы ҡуйған булғандар. Джоанна Гринбергтың «Мин бер ҡасан да рауза баҡсалары вәғәҙә итмәнем» романы ла  автобиографик әҫәр, үҫмер сағын һүрәтләй. Тап шул ваҡытта буласаҡ яҙыусыға шизофрения диагнозы ҡуялар, әммә Гринберг китабын уҡыған ике психиатр  1981 йылда ул шизофреник булмаған, әммә көслө  депрессия һәм соматик тайпылыш кисергән тигән һығымта яһай.
Сурин Артур Шәйхетдин улы
Биографияһы
Артур Шәйхетдин улы Сурин 1958 йылдың 6 июнендә Башҡорт АССР-ы Хәйбулла районы Бәләкәй Арыҫланғол (Вәзәм) ауылында тыуған. Унынсы синыфты Әбештә тамамлағас, ул Йылайыр ауыл хужалығы техникумына агрономлыҡҡа уҡырға инә, игенсе һәм баҡса үҫтереүсе булырға теләй. 1980 йылда ауыл хужалығы техникумын ҡыҙыл дипломға тамамлай. Уҡыған саҡта ул саңғысылар йыйылма командаһына инә, Хәйбулла, Баймаҡ райондарында күп саңғы ярыштарында ҡатнаша, призлы урындар ала. Уларҙың командаһы республика уҙыштарында ла һынатмай һәм беренсе урын яулай.
Хеҙмәт юлы
Ете йылдан ашыу Артур Шәйхетдин улы ең һыҙғанып, йәне-тәне менән бирелеп, республика өсөн оло эштәр менән янып йәшәй.
Ғәиләһе
Дүрт бала үҫтерәләр.
Хәлил мәктәбе (Ҡариҙел районы)
Тарихы
1961 йылда яңы бина төҙөй башлайҙар һәм ул 1962 йылда тамамлана. Ә 1963 йылда яңы мәктәп үҙ ишектәрен аса. 1961/1962 уҡыу йылында мәктәп һигеҙ йыллыҡ, 1967/1968 уҡыу йылында урта мәктәп асыла. 2004 йылдың 1 сентябрендә 162 уҡыусыға иҫәпләнгән яңы ике ҡатлы мәктәп төҙөлөп бөтә.
Ҡалмырҙа
Тарих
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Минзәлә районы, 1944 йылдан — Матвеево районы, 1954 йылдан — Минзәлә районы составында була.
Шушнур ауыл Советы (Краснокама районы)
Почта индексы 452943
Географик урыны
Башҡортостан Республикаһы Краснокама районынынң үҙәгендә урынлашҡан, Арлан ауыл Советы, Яңы Нуғай, Яңы Ҡайынлыҡ, Яңы Йәнйегет, Ҡарый, ауыл Советтары һәм Башҡортостан Республикаһының Ҡалтасы районы менән сиктәш. Район үҙәгенә тиклем алыҫлыҡ: 44 км. Территорияһы: 14600 га.
Львов Арена
2012 Европа чемпионаты уйындары
Урындағы ваҡыт 2012 йылдың көҙөнән яңы аренала ҡуртым хаҡтары юғары булғанлыҡтан Львов «Карпаттары» «Львов Аренала» уйындарҙы үткәреүҙән туҡтай һәм элекке  «Украина» стадионына ҡайта.
Украинаның көнсығышындағы сәйәси хәлдәр арҡаһында УЕФА-ның рөхсәте
2014 йылдың 15 майында Украинаның көнсығышында ҡораллы конфликт  арҡаһында  халыҡ-ара футбол матчтарын УЕФА эгидаһы аҫтында Украинаның тик ике стадионына — Киевта НСК «Олимпия»  һәм Львовта «Львов Арена»  ҡабул итергә рөхсәт була. 2014 йылдың 17 июлендә УЕФА шулай уҡ Одессала, Днепропетровскта Европа кубогы матчтарын үткәрергә мөмкинлек бирә. Әммә аҙаҡ «Копенгаген» футбол клубының Днепропетровск ҡалаһына барыуҙан баш тартыуы арҡаһында был ҡалала уйындарҙы үткәреүҙе тыя һәм Днепр — Копенгаген Чемпиондары Лигаһының 3-сө квалификациялы раундын  Львовта йәки Киевта үткәрергә тәҡдим итә. «Днепр» Киевты һайлай. Бер аҙҙан уйындарҙы Одессала үткәреү тағы тыйыла «Львов Арена» Украина чемпионаты  һәм Донецк «Шахтёры» өсөн Европа кубогы уйындарын үткәреү  урыны була. УЕФА эгидаһы аҫтындағы уйындар ФИФА санкцияларына  эләкмәй.
Гаити (утрау)
Тәбиғәте
Утрауҙа бик йыш ер тетрәү күҙәтелә.
Ҡуштирәк ауыл Советы (Баҡалы районы)
Административ үҙәге — Ҡуштирәк ауылы.
Плеханов Георгий Валентинович
Биографияһы
1883 йылда «Хеҙмәтте азат итеү» тигән Рәсәйҙәге тәүге марксисттар ойошмиаһын төҙөй. 1888 йылдың көҙөндә төркөм «Рус социал-демократик союзы »н булдыра.
1917 йылғы революция
Я предчувствую, что долго жить в России не буду. Но не поехать я не могу. Старый солдат революции должен быть на своем посту, когда его зовут. 31 мартта Финляндия вокзалында Плехановты Петроград Советы исеменән  Н.&nbsp;С.&nbsp;Чхеидзе, И.&nbsp;Г.&nbsp;Церетели, М.&nbsp;И.&nbsp;Скобелев сәләмләй.
Октябрь революцияһын хупламай, Рәсәй социалистик революцияға әҙер түгел тип иҫәпләй: . Власты баҫып алыу «Бер класс йәки тағы ла насарыраҡ — бер партияның власты  тартып алыуы » күңелһеҙ эҙемтәләргә килтереүе ихтимал.
Ғаиләһе
Туғаны- СССР медицина фәндәре академияһы академигы Николай Александрович Семашко.
Хижәз короллеге
Хижәз короллеге (Короле́вство Хиджа́з,مملكة الحجاز, Mamlakat al-Ḥijāz) — Хижәздәге мәмләкәт, ул 1916 йылда  Османс империяһынан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткән. Короллеккә Һашимиҙар идара иткән. 1920-се йылдарҙа Нәжд солтанлығы баҫып алған, шунан һуң берләшкән  Нәжд һәм Хижәз короллеге барлыҡҡа килгән.
Икенсе әрме (риүәйәт)
Тарих
Атаман Платовтың баш командующийға ебәргән рапортында ике башҡорт полкының, уларҙың командиры полковник Ураковтың, башҡорт кантон начальнигы поручик Буранғол Ҡыуатыв (1740 — 1833), йөҙ баштары Ҡарағужа Ҡәҙерғолов (1780 — 1824), Айсыуаҡ Үҙәнбаев (1767 — ?) (Ырымбур өйәҙенең Муйнаҡ ауылы уҙаманына 1839 йылда уға 72 йәш була) һәм прапорщик Ҡаһарман Буранғоловтарҙың айырыуса оҫта һуғышыуҙары билдәләнә.
Риүәйәттең тасуирламаһы
Бисә-сәсәнең әйткәне:
СССР-ҙа мәғариф
Советтар Союзында белем биреү ағымдағы сәйәси конъюнктура һәм партияның генераль линияһы менән тығыҙ бәйләнгән. Ҙур совет энциклопедияһына (БСЭ) ярашлы, совет мәктәбе дөйөм белем биреү мәсьәләләрен хәл итеү, уҡыусыларҙы тәбиғәт, йәмғиәт һәм фекерләү үҫеш закондарын белеү, хеҙмәт күнекмәләре һәм оҫталығы менән өйрәтеү генә түгел, ә ошо нигеҙҙә уҡыусыларҙың коммунистик ҡараштарын һәм инаныуҙарын формалаштырыу, уҡыусыларҙы юғары рухта тәрбиәләү әхлаҡлылыҡ, совет патриотизмы һәм пролетар интернационализмы« тәрбиәләүгә саҡырылған. <sup class="ts-fix-template noprint">]
Тарихы
Шулай итеп, 1918—1919 йылдарҙа мәғариф системаһы тамырынан үҙгәртелгән: шәхси мәктәптәр тыйылған, түләүһеҙ уҡытыу, ике енес балаларын бергәләп уҡытыу индерелгән; мәктәп — сиркәүҙән, ә сиркәү — дәүләттән айырыла; уҡыу йорттарында ниндәй ҙә булһа дингә өйрәтеү һәм дини культ йолаларын үтәү тыйыла; бөтә милләттәр ҙә туған телдә уҡытыу хоҡуғын ала; йәмәғәт мәктәпкәсә тәрбиә биреү системаһы башланғысы һәм юғары уҡыу йорттарына ҡабул итеү буйынса яңы ҡағиҙәләр булдырылған.
1920-се йылдар
1920 йылдың 19 июнендә РСФСР Халыҡ комиссарҙары советы (СНК) Бөтә Рәсәй наҙанлыҡты бөтөрөү буйынса ғәҙәттән тыш комиссияһын (ликбез) ойоштора. Өлкәндәр өсөн "ликвидация пункттары"нан һәм наҙанлыҡты бөтөрөү мәктәптәренән (16-50 йәшлектәр өсөн) торған дәүләт мәғариф системаһын булдырыу әүҙем бара.
Юғары белем биреүгә килгәндә, 1921 йылдың 21 июнендә юғары уҡыу йорттарына ҡабул итеүҙең яңы ҡағиҙәләре раҫлана, улар, тәү сиратта, эшсе факультеттарын тамамлағандарҙы, физик хеҙмәт кешеләрен, төрлө дәүләт һәм йәмәғәт ойошмалары йүнәлештәре менән килгән РКП(б) һәм комсомол ағзаларын уҡырға алыуҙы күҙ уңында тотҡан, ә ҡалғандар — буш урындар булғанда ғына ҡабул ителгән. Шул уҡ ваҡытта уҡытыу өсөн түләү (синфи билдә буйынса) индерелә, ә студенттың түләүһеҙ уҡыуға хоҡуғы ғаиләһенең матди хәленә генә түгел, уның социаль сығышына ла бәйле. Яңы ҡағиҙәләр төп предметтар буйынса ҡабул итеү имтихандарын үткәреүҙе күҙ уңында тотҡан, ләкин улар конкурс маҡсаты менән үткәрелмәгән, уларҙың маҡсаты «кандидат ысынында, бер яҡтан, кәрәкле белемгә, икенсе яҡтан — гражданлыҡ-сәйәси үҫешкә эйәлеген» тикшереү була. Эшсе-крәҫтиән йәштәр хатта ике билдәһе (неуд) менән ҡабул ителгән. Бындай синфи ҡабул итеү принцибы күп уҡытыусылар һәм студенттарҙың ҡырҡа ҡаршы тороуына алып килә. 1921 йылдың октябрендә Санкт-Петербург дәүләт университеты профессорҙары төркөмө Ғилми совет ултырышында былай тип белдерҙе: «Университетҡа тыңлаусылар ниндәй ҙә булһа синфи һәм сәйәси фекерләү буйынса түгел, ә уларҙың белеменә ярашлы ҡабул ителергә тейеш. Университет яңылыш ҡына үҙенең исемен һаҡлап ҡалыусы тар-ғәмәли махсус уҡыу йортона әүерелә бара».
1924 йылдың 16 майында РСФСР Халыҡ комиссарҙары «Юғары уҡыу йорттарында уҡыусылар һанын кәметеү тураһында» ҡарар ҡабул итә. Был «таҙартыу»ҙың рәсми маҡсаты булып уҡыуҙа өлгәшә алмаған студенттарҙы ситләтеү тип иғлан ителһә лә, тәү сиратта, социаль «сит» элементтарҙан арындырыу өсөн, студенттың һәм уның туғандарының социаль сығышына һәм мөлкәт хәленә иғтибар бирелгән. 1924 йылда — 18 мең, 1925 йылда тағы 40 мең студент уҡыуҙан сығарыла. Шул уҡ ваҡытта «сығарылғандарҙың нормаһы алдан билдәләнгән — студенттарҙың дөйөм һанынан 20-30 %. Уҡыуҙары өҙөлгәндән һуң, күп егеттәр һәм ҡыҙҙар өмөтһөҙлөккә бирелгән, ҡайһы берҙәре үҙ-үҙенә ҡул һалған. Бындай „таҙартыуҙар“, бик күп булмаһа ла, 1920-се йылдар аҙағына тиклем дауам итә. Шул уҡ ваҡытта, социаль сығышы буйынса алынған студенттарҙың ҡайһы берҙәре ҡабат уҡыуын дауам иткән, әммә бының өсөн улар ата-әсәһе менән бәйләнешен өҙөүе йәки ата-әсәһенең мәрхүм булыуын, йәки ата-әсәһенең йәки яҡын туғандарының „хеҙмәтсән“ элементҡа күсеүен иҫбатларға тура килә.
Юғары уҡыу йорттары студенттарының һаны 1914 йыл менән сағыштырғанда 1927/28 йылдарҙа 127 000 меңдән 169 000-гә тиклем артты. 1930 йылда СССР-ҙа студенттар һаны 272 000 кеше тәшкил иткән.
1930-сы йылдар
[[Файл:Советская школа.jpg|мини|слева|1930-сы йылдарҙа совет мәктәбендә дәрес СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы һәм ВКП(б) Үҙәк Комитетының „СССР-ҙа башланғыс һәм урта мәктәп структураһы“ (1934) постановлениеһы менән дөйөм белем биреү мәктәбенең 3 тибы булдырыла: 1914—1922 йылдарҙағы һуғыштар һәм революциялар халыҡтың юғалыуына, шул иҫәптән ғалимдарҙың һәм төрлө кимәлдәге хеҙмәткәрҙәрҙең кәмеүе менән бергә, мөһим сәбәптәр: физик үлем, тәбиғи ҡартайыу, эмиграция арҡаһында кәмеүенә, килтерә . Хужалыҡтың айырым секторарҙарында 1918—1925 йылдарҙағы юғалтыуҙарҙы баһалау кадрҙарҙың 70-90 % -ына („эксплуататор синыфтар“ҙың белемле вәкилдәрен иҫәпкә алып): предприятие хужалары, директоров, уларҙың консультанттары һ.б.) ҡағыла
1950-се йылдар
1956 йылда СССР-ҙа төрлө уҡыу йорттарында 35 505 мең кеше белем алған (был һанға яңынан әҙерләү һәм кадрҙар квалификацияһын күтәреү мәктәптәрендә шөғөлләнгән 14,9 миллион уҡыусы инмәй). Шуларҙан: дөйөм белем биреү мәктәптәрендә — 30 127 мең; хеҙмәт резервтары мәктәптәре системаһы училищеларында — 1365 мең; техникумдарҙа һәм урта махсус уҡыу йорттарында — 2012 мең; юғары уҡыу йорттарында — 2001 мең кеше.
1960-сы йылдар
1969 йылда мәктәп мәғарифы реформаһы үткәрелә, уның һөҙөмтәһендә СССР башланғыс һәм урта дөйөм белем биреү мәктәбенең структураһы үҙгәртелә:
1970-се йылдар
1972 йыл — «Йәштәрҙең дөйөм урта белем биреүгә һәм дөйөм белем биреү мәктәбен артабан үҫтереүгә күсеүен тамамлау тураһында»ғы ҡарар
1980-се йылдар
Башланғыс кластарҙа хеҙмәткә өйрәтеү йөкмәткеһе үҙгәрмәгән тиерлек. Ул элеккесә ҡағыҙ, ҡатырға, туҡыма һәм башҡа еңел материалдарҙы эшкәртеү өлгөһөндә, шулай уҡ иң ябай техника объекттары моделдәрен конструкциялау нигеҙендә тормошҡа ашырыла.
Мәктәпкә уҡыусыларҙы хеҙмәт менән уҡытыуҙа 1984 йылғы реформа алдынан тормошҡа ашырылған уҡыу программаларына әйләнеп ҡайта башлайҙар.
Халыҡ-ара баһа
Совет мәғариф системаһы, айырыуса инженер-техник белгеслектәр (специальность) буйынса, уның етешһеҙлектәренә ҡарамаҫтан, Ц. Р. С. Мэндэрстың баһалауы буйынса донъяла алдынғы урындарҙы биләй. СССР-ҙа мәғариф сәйәсәтенә методологик ҡараш АҠШ-та һәм башҡа көнбайыш илдәрендә совет психологы Л. С. Выготский концепцияһына таянған һәм АҠШ-та белем биреү өлкәһен үҫтереү стратегияһына һиҙелерлек йоғонто яһаған социаль конструктивизм концепцияһын булдырыуҙың нигеҙе булып тора.
Тауаҫты Тәкермән
География
Ауыл Урғуҙа буйында, Минзәлә ҡалаһынан көнбайыштараҡ 28 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Кашин Николай Иванович (разведчик)
Биографияһы
1941 йылдың декабрендә Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына саҡырыла. Кесе командирҙар мәктәбен тамамлай. 1942 йылдың июленән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1943 йылдың сентябренә сержант Н. Кашин Воронеж фронтының 40-сы армияһы 309-сы уҡсылар дивизияһы 955-се йәйәүле разведка взводы командиры ярҙамсыһы була. Днепр өсөн алыш ваҡытында батырлыҡ күрһәтә.
Билюзень
Билюзень — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Байгол йылғаһының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Болдин Валерий Иванович
Ғаиләһе
Ҡатыны, ҡыҙы бар.
Толбухин Фёдор Иванович
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Сталинград һуғышында армия ғәскәрҙәре менән етәкселек итә, Югославияны нацист баҫҡынсыларынан азат итеүҙә һәм Румыния, Болгария, Венгрия, Австрияла дошманды тар-мар итеүҙә ҡатнаша; Көньяҡ (1943 йылдан — 4-се Украина фронты) һәм 3-сө Украина фронттарында ғәскәр менән командалыҡ итә. 1945—1947 йылдарҙа — Көньяҡ ғәскәрҙәр төркөмөнөң баш командующийы.
Биографияһы
Беренсе донъя һуғышы башланғас, Рус император армияһына вольноопределяющийся булып бара. Петроград уҡыу-автомобиль ротаһында курстар үтеп, 6-сы пехота дивизияһы штабында һәмТөньяҡ-Көнбайыш фронтта 22-се пехота полкында һалдат-мотоциклист һәм шофер булып хеҙмәт итә. 1915 йылдың апрелендә Ораниенбаумск офицерҙар уҡсылар мәктәбенә уҡыуға ебәрелә, унда тиҙләтелгән курстарҙы алдан тамамлап, 1915 йылдың июлендә прапорщик дәрәжәһенә күтәрелә. 1915 йылдың сентябрендә фронтҡа ебәрелә. Көньяҡ-көнбайыш фронтта рота, 9-сы армияның 1-се Амур аръяғы пехота дивизияһының 2-се Амур аръяғы батальоны менән командалыҡ итә. Брусиловты йырып сығыуҙа ҡатнаша. Хәрби отличиеһы өсөн Изге Анна һәм Изге Станислав ордендары менән бүләкләнә, шулай уҡ «отличие өсөн» ваҡытынан алда подпоручик һәм поручик дәрәжәһе бирелә.
Фтор
Физик һәм химик үҙенсәлектәре
Металдарҙың гидроксидтары менән тәьҫир итешкәндә, шул металдың фториды һәм кислород хасил була.
Оло Учинья
Оло Учинья — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Конда йылғаһының уң ярына тамағынан 637 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Халиҡов Муллайән Дәүләтша улы
Милли хәрәкәттә
1918 йылдың май аҙағында Силәбе ҡалаһында Чехословак корпусы большевиктарға ҡаршы баш күтәреп, власты үҙ ҡулына ала. Оҙаҡламай бөтә Өфө һәм Ырымбур губерналарында власть большевиктарға ҡаршы булған көстәр ҡулына күсә. Июнь башында Силәбе ҡалаһында Башҡорт хөкүмәте тергеҙелә. Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте етәкселәре автономияның хәрби көстәрен — Башҡорт армияһын ойоштороу эшенә тотона. Муллайән Халиҡов Башҡорт хөкүмәте һәм Башҡорт хәрби шураһы ағзаһы булып һайлана.
Оло Куют
Оло Куют — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бия йылғаһының уң ярына тамағынан 166 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Логинов Александр Юрьевич
Александр Юрьевич Логинов (18 февраль 1987 йыл, Өфө) — Рәсәй хоккейсыһы, һаҡсы. Өфө хоккейы тәрбиәләнеүсеһе. Әлеге ваҡытта Континенталь хоккей лигаһында сығыш яһаған «Себер» хоккей клубы уйынсыһы.
Карьера
2014 йылдың 28 ноябрендә ул ике яҡтың да теләге буйынса «Амур» контракты өҙә һәм шул көндө үк «Автомобилист» менән миҙгел аҙағына тиклем килешеү төҙөй. «Автомобилист» конференцияла 8-се урынды ала һәм конференция сирекфиналында «Аҡ Барс» хоккей клубына биш уйында еңелә. 2015 йылдың 8 июнендә клуб менән ике йылға контракта ҡултамғаһын ҡуя.
Мочальский Дмитрий Константинович
Мочальский Дмитрий Константинович (15 февраль 1908 йыл — 20 декабрь 1988 йыл) — рәссам. СССР-ҙың халыҡ рәссамы (1980).
Иосип Броз Тито
Икенсе Бөтә Донъя һуғышы
Тәүге айҙарҙа Югославия коммунистары оккупанттар менән һуғыш барышында четниктар отряды менән хеҙмәттәшлек итергә тырыша. Август-сентябрҙәрҙә четниктар һәм партизандар бергә бер нисә операция үткәрә. Сентябрҙә Тито менән четниктар етәксеһе Михаилович араһында осрашыу була. Әммә, тиҙҙән идеологик ҡапама-ҡаршылыҡтар үҙен һиҙҙерә һәм шат союзы ҡапма-ҡаршыға әйләнә. 1941 йылдың ноябрендә четниктар һәм коммунистик партизандар үҙ-ара ысын граждандар һуғышы алып бара. . Четниктар десант союзниктарҙы көтөргә һәм аҙаҡ немецтар менән һуғышҡа ҡушылырға кәрәк тиһә, Тито һәм партизандар иһә, оҙаҡҡа һуҙмай немецтар менән һуғышҡа ҡушылырға кәрәк, тип һанай.
Мочальский Дмитрий Константинович
Биографияһы
1905 йыл иҫтәлеге исемендәге Мәскәү изотехникумын һәм Ленинград художество академияһының Һынлы сәнғәт, скульптура һәм архитектура институтын (1936) тамамлай, рәссам К. С. Петров-Водкиндың уҡыусыһы була.
Иосип Броз Тито
Икенсе Бөтә Донъя һуғышы
Италия капитуляцияһынан һуң Югославия Халыҡ Азатлыҡ армияһы элек итальяндар тарафынан оккупацияланған территорияларҙы баҫып алырға маташа. Югославия хөкүмәте эмиграцияла Михаилович менән мөнәсәбәттәрҙе өҙә һәм Титоны баш командующий итеп ҡуя. Американдар менә Британдар Югославия Халыҡ Азатлыҡ армияһына үҙенең ярҙамын, шул иҫәптә Хорватияның бойондороҡһоҙ дәүләте территорияһында дошман объекттарына авиацион һөжүм яһап, хәрби ярҙамын да күрһәтә башлай.
Кейебәк
Кейебәк (Киебак) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 394 кеше. Почта индексы — 452853, ОКАТО коды — 80233847005.
Мочальский Дмитрий Константинович
Коллекцияларҙағы эштәре
• шулай уҡ утыҙҙан артыҡ рәсәй һәм сит ил музейҙарында.
Фэрфилд (Техас)
Инфраструктура һәм транспорт
Ҡалаға яҡын коммерция рейстары башҡарыусы Уэйко аэропорты бар. Ул Фэрфилдтан көнбайышта яҡынса 110 километрҙа тора.
Белем
Фэрфилдта Наварро колледжы филиалы эшләй.
Вена университеты
Вена университеты (Universität Wien, ) — Австрияның Вена ҡалаһындағы дәүләт университеты. 1365 йылда нигеҙләнгән, Вена университеты Европ аның иң боронғо университеттарының береһе. Университетта яҡынса 92 000 студент белем ала, студенттар һаны буйынса ул иң эре вуз. Университетта студенттарға 130-ҙан ашыу белем биреү программаһы тәҡдим ителә. Студенттар араһында киң таралған рәсми булмаған атамаһы — Хауптуни (Hauptuni — Баш университет). 331 университет-партнерҙың 311-е менән Вена университеты студенттарҙы алыштырыу программаһы буйынса хеҙмәттәшлек итә (ERASMUS/SOKRATES). 130 илдән студенттар университетта тәҡдим ителгән 10000 лекцияға йөрөй.
Оло Вой
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Бөйөк Бухарест янғыны
Бөйөк Бухарест янғыны (рум. Focul cel mare) — 1847 йылдың 23 мартында Бухарест тарихында булған иң ҙур янғын. Һөҙөмтәлә 1850 бина яна (яҡынса ҡаланың өс өлөшө); Валахия господаре Георгий III Дмитрий Бибеску һүҙҙәренсә, янғын һөҙөмтәһендә ҡаланың иң тығыҙ һәм иң бай — үҙәк өлөшө зыян күрә. Унда сауҙагәрҙәр һәм һөнәрселәрҙең ике ҡатлы бик күп ағас биналары була, уларҙың беренсе ҡатында — оҫтаханалар урынлаша, ә икенсеһе торлаҡ була.
Комиссия
1848 йылдың апрелдә комиссия 52 кешенең үҙенә тейеш компенсацияны алыуҙан баш тартыуын белдерә 3195759 лей 2887 кеше араһында бүленә. Бухарест митрополиты тәҡдиме буйынса, аҡсаның бер өлөшө зыян күреүселәргә бүленмәй, ә янған йорттарҙы тергеҙеүгә йүнәлтелә:12 мең лей иҫке Изге Георгий сиркәүенә, 8 мең — Вергулуй сиркәүенә, 10 мең — Лукач сиркәүенә, 6 мең — Изге Стефан сиркәүенә, 8 мең — Чауш раду сиркәүенә, 6 мең — Олтеньский сиркәүенә.
Вай (Мортка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡәйепҡол
Ҡәйепҡол (Һарт; Каипкулово) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 107 кеше. Почта индексы — 453743, ОКАТО коды — 80253855002.
Горе (Сия ҡушылдығы)
Горе  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сия йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Аргамаков Алексей Михайлович
Биографияһы
Алексей Михайлович Аргамаков стольник Михаил Михайлович Аргамаков улы. Михаил Аргамаков Пётр I хәрби походтарында ҡатнаша (1714 йыл тирәһе вафат була). Уның әсәһе Анастасия Ермиловна (1756 йылда вафат була; ҡыҙ фамилияһы билдәһеҙ ), 1720 йылда ул ҙур дипломат граф А. А. Матвеевтың өсөнсө ҡатыны була. Үҫмер үгәй атаһы йортонда тәрбиәләнгән, һуңынан уны лейб-гвардия Преображенск полкына бирәләр. Ул 20 йәшкә тиклем, гвардия капитаны чинына еткәнсе хеҙмәт итә.
Ангарион
Тарихы һәм тасуирлау
Станциялар бер-береһенән 20 км алыҫлыҡта була, улары парасангаларға (5 км) бүленә). Парасангалар аҙағында курьер-һыбайлылар пикеттары урынлаша. Почта ташыу эстафета принцибына нигеҙләнә, был хаттарҙың көнөнә 300 км тиҙлек менән күсеүен тәьмин итә.
Әҙәбиәт.
Ангарионды (ангарейон) тасуирлау йәки уның тураһында иҫкә алыу антик һәм хәҙерге заман әҙәбиәте әҫәрҙәрендә лә табырға мөмкин, мәҫәлән:
Тулыбай (Татарстан)
Тарих
Тулыбай — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. Рәсми документтарҙа тәүге тапҡыр 1735 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Күсәкәй улусы составына керә.
Мосин Сергей Иванович
Послужной исемлеге
Хәрби кампанияларҙа ҡатнашмаған.
Сафин Абдулхәй Сафа (Сафиулла) улы
Биографияһы
Сафин Абдулхәй Сафа (Сафиулла) улы 1916 йылда хәҙерге Башҡортостандың Әбйәлил районы Ишҡол ауылында тыуа. 1941 йылдың 6 декабрендә Әбйәлил районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының химик һаҡланыуҙың 21-се айырым взводында хеҙмәт итә.
Батырлығы
Гвардия өлкән сержанты Сафин Абдулхәй Сафа (Сафиулла) улы Бөйөк Ватан һуғышы осоронда немец илбаҫарҙары менән йыш һуғышта ҡатнаша. 1942 йылдың 23 июлендә ул хәрби батырлыҡ күрһәтә. һөжүм итеү ваҡыттарында отделение командиры булараҡ ул яугирҙарҙың алдынан бара. Отделениеһында пулеметсы һәләк булыуын күреп, үҙе пулемет артына тора һәм дошмандарға ут аса.
1942 йылдың 25 декабрендә Обливская станцияһы янында дошман һөжүм итеүгә күсә һәм подразделение ҡамауҙа ҡала, ҡурҡыу белмәҫ командир Сафин Абдулхәй Сафа (Сафиулла) улы үҙенең отделениеһын дошманға ныҡ яҡын алып килә, уның батырлығы һәм ҡаһарманлығы арҡаһында дошман флангты күтәрә алмай һәм һуғыш яланында тиҫтәләгән һалдатын ҡалдырып сигенергә мәжбүр була.
Днепр йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда, Головки һәм Лесок ҡасабалары өсөн һуғышта һәм Стырь йылғаһын кисеп сыҡанда гвардия өлкән сержанты Сафин Абдулхәй Сафа (Сафиулла) улы шулай уҡ батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәтә. Подразделениеның 1944 йылдың 3 июнендәге 16/н бойороғо менән Сафин Абдулхәй Сафа (Сафиулла) улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Ҡуҙлыял
Ҡуҙлыял (Козлоялово) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 151 кеше. Почта индексы — 452871, ОКАТО коды — 80233803003.
Старцев Федор Тарасович
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1944)
Ербута
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тәкермәнсе
Халҡы
1795 йылда ауылда ир енесле 40 йән башҡорт; 1840 йылда — 26 типтәр; 1859 йылда — 81 типтәр; 1870 йылда — 92 типтәр йәшәй.
Ғәйнанов Риф Фәтҡелбаян улы
Биографияһы
2009 йылдың 14 ноябрендә ғаиләһе менән Таиландта ялда булғанда йөрәге туҡтауҙан ҡапыл вафат була. 2009 йылдың 21 ноябрендә Мәскәүҙә ерләнә.
Кәкүш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Женьшень
Ботаник тасуирламаһы
Тамырҙың "тәне" ҡалын, цилиндр формаһында, өҫкө өлөшөндә асыҡ күренеп торған ҡулсалары бар. Өҫкө өлөшөндә тарланған арҡыры йыйырсыҡлы тамырһабаҡ бар. Тамыр һабағы ҡыҫҡа,иҫке һабаҡтар урынына барлыкка килгән   йөйҙәр менән, өҫкө өлөшөндә «баш» барлыҡҡа килтерә, ул һабаҡтың киңәйтелгән ҡалдығы һәм өҫкө бөрө(ҡайһы берҙә 2 йәки 3 бөрө) булып тора. Тамыр муйынсаһынан ҡайһы берҙә бер йәки бер нисә тамыр китә.Муйынса «һәм» баш" булмауы ихтимал. Тамырҙары өҫтән һәм киҫелештә һарғылт аҡ төҫтә, яңы киҫелешендә аҡ төҫтә.
Япраҡтары оҙон һаплы, бармаҡ формаһында телгеләнгән ҡатмарлы  һәм һабаҡтың осонда суҡ булып урынлаша. Бейеклеге 30-70 см.
Бәләкәй аҡһыл йәшел төҫтәге сәскәләре, алыҫтан йондоҙсоҡтарҙы хәтерләтеп, сатыр формалағы сәскәлекте барлыҡҡа килтерә.
Калюжный Виктор Иванович
Биографияһы
Киләһе дүрт йыл сит ил эштәре министрының урынбаҫары һәм Каспий диңгеҙенең статусын көйләү һорауҙарын буйынса Рәсәй Федерацияһы президентының махсус вәкиле була. 2004 йылдың 1 сентябренән 2008 йылдың 11 ғинуарына тиклем Латвияла Рәсәй Федерацияһының ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе булып эшләй. «Ригаға барыр алдынан миңә, Рәсәй менән Латвия араһында бөтә нимә насар, ә берҙән-бер яҡшыһы — илсе резиденцияһы, тип әйтеп ҡалалар».
Дипломатик дәрәжә
Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе (24 апрель 2003)
Дәүек
Тарих
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауыл пугачевсылар отрядтарының ял итеү һәм йыйылыу урыны булып торған.
1929 йылда «Алға» колхозы ойошторола, ул 1959 йылда «Яңы юл» колхозы составына керә (1991 йылдан элекке исемдә йәнә айырым хужалыҡ булып тора).
Аллағужин Муллағәли Камалетдин улы
Аллағужин Муллағәли Камалетдин улы (Аллагузин Муллагали Камалетдинович; 1905 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 148-се гврдия артиллерия-миномёт полкының 5-се батареяһы повозочныйы. Гвардия ҡыҙылармеецы.
Балҡан һуғыштары
Тәүтарихы
XV быуат башында Кесе Азиянан ғосман төрөктәре Балҡан ярымутрауына үтә башлаған. Византияны бөтөрөү һәм 1453 йылда Константинополдең ҡолауы, ҡеүәте даими рәүештә үҫкән Ғосман империяһына тулыһынса Балҡан ярымутрауын биләргә булышлыҡ иткән. Бында йәшәүсе халыҡтар мосолман төрөк империяһы составына ингән. Халыҡтарҙың сығышы, дине һәм милләте буйынса айырмалыҡтары Балҡандағы хәлде ҡатмарлаштырған.
Беренсе Балҡан һуғышы
1912 йылдың 9 октябрендә рәсми рәүештә Беренсе Балҡан һуғышы башланған, әммә фактик рәүештә Черногория төрөк ғәскәрҙәре менән алыштарҙы 4 октябрҙә үк башлаған. Тәүге ике ай дауамында барған һуғышта Балҡан союзының хәрби көстәре бөтә йүнәлештәрҙә һөжүм алып барған. Македонияла Ғосман империяһының Көнбайыш (Македон) армияһы, ә Кыркларели янында — Көнсығыш армияһы тулыһынса тар-мар ителгән. Чаталджи нығытмалы һыҙығында һуҙылған алыштар, Эдирне һәм Шкодер ҡалаларын оҙайлы ҡамауҙар яҡтарҙы солох һөйләшеүҙәрен башларға мәжбүр иткән. Һөйләшеүҙәр Ғосман империяһында власты баҫып алған йәш төрөктәр тарафынан өҙөлгән. Империяның яңы хөкүмәте дәүләттең милли аҙсылыҡтарына тиҫкәре ҡарашта булған, шунлыҡтан улар төрөктәрҙе Балҡан ярымутрауында һуғышты дауам итергә һәм империя составына «боласы төбәктәрҙе» ҡайтарырға саҡырған. 1913 йылдың 3 февралендә кисе сәғәт 7-лә хәрби хәрәкәттә йәнә башланған. Уның икенсе фазаһында Балҡан союзы Шкодер һәм Эдирне ҡалаларын бирелергә мәжбүр итә алған. Фронттың ҡалған участоктарында 30 майға ҡәҙәр позицион һуғыш барған. Шулай ҙа 30 майҙа йәш төрөктәр хөкүмәте Лондонда тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйырға ризалашҡан.
Башҡорттарҙың рус әрмеһе походтарында ҡатнашыуы
Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуҙың бер шарты булып хәрби хеҙмәт итеү була. XVI быуат урталарынан уҡ башҡорт яугирҙары рус ғәскәрҙәренең төрлө походтарында ҡатнаша башлайҙар. 1558—1583 йылдарҙа — Ливония һуғышында, 1570—1583 йылдарҙа Ҡырым ханлығы менән һуғышта, 1604—1610 йылдарҙа Польша һәм Швеция баҫып инеүенә ҡаршы һуғышта башҡорт полктары әүҙем ҡатнаша. 1608—1610 йылдарҙа батша Василий Шуйский саҡырыуы буйынса башҡорттар хөкүмәт ғәскәре сафында, батшаға ҡаршы булған һәм Ялған Дмитрий II көстәренә ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнашып, нижегород воеводаһы А. С. Алабьев командалығында Түбәнге Новгород, Муром, Владимир, Балахной һәм Ҡасим ҡалаларын азат итеп, 1610 йылдың мартында Мәскәүгә инәләр. Ошонан һуң башҡорттарҙы өйҙәренә ҡайтаралар.
Өс меңлек башҡорт корпусы 1771—1773 йылдарҙа Польша походында була. 1768 йылда Екатерина II ҡуйған Станислав Понятовский идара иткән Польшала барған ихтилалды баҫтырыу өсөн рус ғәскәре ташлана. Илдә башланған партизан хәрәкәтенә ҡаршы көрәшеү өсөн регуляр булмаған атлылар кәрәк була. Шуның өсөн дә башҡорттарҙы мобилизовать итеү тураһында ҡарар ҡылына. Ырымбур губернаторы И. А. Рейнсдорп 1771 йылдың 13 ноябрендә батшабикә исеменән поляктарға ҡаршы һуғышҡа барырға өс мең кешелек отряд төҙөү тәҡдиме менән башҡорттарға мөрәжәғәт итә. Был башҡорт корпусы 300-шәр кавалеристан торған 10 партияға бүленә. Әйле улусы башҡорттары (28 кеше) 1-се һәм 2-се партияға, түбәләҫтәр (17 кеше) 2-се партияға, тырнаҡлылар (45 кеше) һәм мырҙалар башҡорттары Шайтан-Көҙәй улусы старшинаһы Юлай Аҙналин командалыҡ иткән 6-сы партияға ингәндәр. 2-се партия менән Һарт улусы старшинаһы Өмәтәй Ураҙымбәтов һәм 3-се партия менән Ҡазан юлы поход старшинаһы Миңлекәй Әбделғәзизов командалыҡ иткәндәр. Дыуанай улусы старшинаһы командаһы, 2 кеше 3-се партияла һәм 27 кеше 2-се партияла, бөтәһе 29 кешенән торған. Дыуан улусы старшиналары Аллағужа Баҡынов һәм Миндияр Арҡаевтарҙың командаһы ингән 2-се партияның 62 кешелек исемлектә хәҙерге Салауат районы Башҡорт Илсекәйе ауылынан яҫауыл Монас Биктуғанов, сотник Илсекәй Биктуғанов, хорунжий Тәҡей Мишәров, хәҙерге Ҡыйғы районы Мәсәк ауылына нигеҙ һалыусының улы казак Ғүмәр Мәсәковтар бар. Ошо Польша походында ҡатнашҡан бөтә волость старшиналары ла 1773—1775 йылдарҙағы крәҫтиәндәр ихтилалдарында баш күтәреүселәр сафына баҫалар, бары тик өс мең кешелек башҡорт ғәскәре менән командалыҡ иткән Ҡолой Балтасов ҡына батшабикәгә тоғро булып ҡала.
1805—1807 йылдарҙа Наполеонға ҡаршы Дүртенсе коалиция һуғышында бөтәһе 10 мең кеше булған 20 башҡорт полкы Пруссия ерендәге алыштарҙа ҡатнашҡан.
Чех бәлештәре
Колач байрамдары
АҠШ-ҡа күсеп киткән чехтар ул илдә лә төрлө ҡалаларҙа "колач байрамы" үткәрә. Мәҫәлән, Оклахома штатында Прага тигән ҡала бар, һәм унда йыл да майҙың беренсе шәмбеһендә Колач фестивале үткәрелә
Һенрих Диңгеҙгиҙәр
Сәйәси эшмәкәрлеге
Әммә Португалияның географик урыны Африканың көнбайыш ярҙарындағы асыштар һәм «тәмләткестәр иленә» диңгеҙ юлын эҙләү өсөн уңайлыҡтар тыуҙырған. Шулай уҡ, Һенрих Транссахара сауҙаһының килемлелеге һәм перспективалылығы тураһында яҡшы хәбәрҙар  булған. Көнбайыш Африканы Урта диңгеҙ менән бәйләүсе Көнбайыш Сахара аша үткән һәм ҡолдар менән алтын йөрөтөлгән сауҙа юлдарын быуаттар дауамында Төньяҡ Африканың Португалияға дошманлыҡ ҡылған мосолман дәүләттәре контролдә тотҡан. Энрике мосолман биләмәләре Африканың көньяғына ни тиклем алыҫ йәйелгәнен белергә теләп һәм уны уратып, көньяҡтағы  легендар христиан дәүләттәре, атап әйткәндә, юғалған Пресвитер Иоанн короллеге йөҙөндә союздаш табып, Көнбайыш Африка менән диңгеҙ сауҙаһын яйға һалырға иҫәп тотҡан.
Вишье
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
СССР-ҙа немецтарҙы депортациялау
1939-40 йылдарҙа балтик буйы немецтарын Өсөнсө рейхҡа күсереү
Шулай итеп, күсеп китеүселәрҙең дөйөм һаны СССР-ға ҡушылған территорияларҙағы немецтарҙың һуғыш алды һаны иҫәп баһаһынан да артып китә хатта. Күрәһең, был артыҡ һан ҡатнаш ғаилә ағзалары, шулай уҡ ҡушылған биләмәләрҙәге автохтон халыҡтың германлашҡан вәкилдәре иҫәбенә өлгәшелгәндер. Шулай итеп, 1939—1940 йылдарҙағы ваҡиғалар СССР-ҙың көнбайыш райондарында йәшәүсе күп һанлы немец диаспораһының тулыһынса тиерлек юҡҡа сығыуына килтерә.
Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының немец милләтле хәрбиҙәре
1920—1930 йылдарҙа совет немецтары Ҡыҙыл Армия сафына саҡырылған, хатта немец соединениелары булдырырға маташҡандар. 1930 йылға Ҡыҙыл армияның ғәҙәти ғәскәрҙәре составында 1 эскадрон һәм 1 рота немец булған. 1934 йылдың июленә РККА-ла 157-се Энгельс немец уҡсылар полкы, 77-се уҡсылар полкында немец батальоны һәм ике немец батареяһы була. 1938 йылдың 6 апрелдә ҡабул ителгән 4//1/33791 һанлы бойороҡ менән Ҡыҙыл армияла барлыҡ милли частар тарҡатыла. 1938 йыл немецтарға ҡарата мөнәсәбәттәрҙә һынылыш була — уларҙың һәм башҡа ҡайһы бер милләт вәкилдәренең (финдәр, поляктар һәм башҡалар) Ҡыҙыл армияла хеҙмәт итеүен сикләйҙәр. 1938 йылдың 24 июнендә Баш Хәрби Советтың постановлениеһы һәм СССР Оборона Халыҡ Комиссариатының № 200/ш һанлы бойороғо сик буйы хәрби округтарынан немец милләтенән булған комначсоставты эштән алырға, ә бөтә немец милләтле командирҙар буйынса мәғлүмәт (уларға компромат булһа) НКВД органдарына тапшырыла. 1938 йылдың 7 авгусындағы бойороғо менән СССР Оборона Халыҡ Комиссариаты немецтарҙы (һәм башҡа ҡайһы бер халыҡтар вәкилдәрен) Ҡыҙыл армияға хеҙмәткә саҡырыуҙың түбәндәге тәртибен урынлаштыра :
1947—1956 йылдарҙа күсерелгәндәрҙең хоҡуҡи статусы
1947 йылда ғына Хеҙмәт армияһы тарҡатыла. Тере ҡалған немецтарға күсерелгән урындарына ғына: Уралға, Себергә, Ҡаҙағстанға, туғандары янына, ҡайтырға рөхсәт ителә. СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 26 ноябрендә ҡабул ителгән 133/12, д.№ 111/45 Указына ярашлы, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында күсерелгәндәрҙең барыһы ла, мотлаҡ йәшәргә тәғәйенләнгән урынынан ҡасып киткән өсөн 20 йылға каторга язаһы менән янап, мәңгелек һөргөнгә хөкөм ителә.
Бекетов Андрей Николаевич (ботаник)
Биографияһы
1858 йылда Мәскәүҙә «О морфологических отношениях листовых частей между собою и со стеблем» темаһына докторлыҡ диссертацияһы уңышлы яҡлай. Был Бекетовҡа 1858 йылда Харьков университетында ботаника кафедраһын етәкләргә мөмкинлек бирә. Германияла Гейдельберг университетында профессорлыҡҡа әҙерләнә, унда И. М. Сеченов, Д. И. Менделеев, А. П. Бородин менән дуҫлаша.
Фәнгә өлөшө
Фәнни мәктәпкә нигеҙ һалыусы, К. А. Тимирязевтың «яратҡан һәм ҡәҙерле уҡытыусыһы». Бик күп ғилми-популяр баҫмалар, шул иҫәптән балалар һәм үҫмерҙәр өсөн баҫамалар авторы.
Трапеция
Майҙан
Иҫкәрмә: Юғарыла килтерелгән ике формула эквивалентлы, сөнки нигеҙҙәренең ярым суммаһы трапецияның урта һыҙығына тигеҙ:
Сафин Зәки Закир улы
Биографияһы
Һуғыштан һуң тыуған колхозында эшләй. Ветеран 1994 йылдың октябрендә вафат була.
ISO 4217
Стандартты эшләү тарихы һәм  уның структураһы
Артабан стандарт бер нисә тапҡыр яңыртыла. Беренсе редакцияһы (ISO 4217:1978) валюталарҙың хәрефле билдәләренән генә тора. Һанлы кодтар — икенсе редакцияһына  (ISO 4217:1981), ә ваҡ аҡса берәмектәре тураһындағы мәғлүмәттәр өсөнсө редакцияһына (ISO 4217:1987) индерелә. Әле ғәмәлдә булған етенсе   редакция (ISO 4217:2008) түбәндәге киҫәктәрҙән тора:
Толстиков Александр Генрихович
Биографияһы
1980 йылдан 1983 йылға тиклем А.Г. Толстиков Өфө сәнғәт институтында уҡый.
ISO 4217
Стандартты эшләү тарихы һәм  уның структураһы
Халыҡ-ара стандартлаштырыу ойошмаһында Рәсәйҙән Федераль техник көйләү һәм  метрология агентлығы (Росстандарт) вәкиллек итә. Әммә уның сайтында  ISO 4217 (ОКС 01.120) тураһында дөйөм мәғлүмәт кенә бар. Рус теленә тәржемә лә, стандарттың  башҡа телдәргә тәржемәһенең көнүҙәк версияларына тура һылтанмалар ҙа  Росстандарт сайтында юҡ.
Валюта кодының структураһы
Өс урынлы һанлы кодтар, ҡағиҙә булараҡ, илдең ISO 3166-1 стандартындағы һанлы кодына тап килә, был стандарт ошо өлөштә БМО Секретариаты Статистика бүлеге ҡушҡан ил кодын ҡабатлай. Мәҫәлән,
Иҫкәрмәләр миҫалдары:
Толстиков Александр Генрихович
Һынлы сәнғәттә
А.Г. Толстиков музейға бөтәһе 60-тан ашыу авторлыҡ полотноларын бүләк итә.
ISO 4217
Сығанаҡтар
ISO 4217
Воевланка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Боцари Анна-Мария
Шахмат карьераһы
1980-се йылдар уртаһынан алдынғы грек шахматсылары иҫәбендә була. 1985 һәм 1986 йылдарҙа 20 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында үткәрелгән чемпионаттарҙа алтын миҙалдар яулай. Ҡыҙҙар араһында үткәрелгән донъя чемпионатында шулай уҡ ике тапҡыр призер була: бронза (Тимишоара, 1988 йыл, 16 йәшкә тиклем) һәм көмөш (Мамай, 1991, 20 йәшкә тиклемгеләр араһында). Бер нисә тапҡыр шахмат буйынса Греция чемпионаттарының финал уйындарында ҡатнаша, шул уҡ ваҡытта һигеҙ тапҡыр (1986, 1988, 1997, 2001, 2002, 2006, 2008, 2010) алтын миҙал яулай. 1986 йылдан 2008 йылға тиклем 12 шахмат олимпиадаһында ҡатнаша, шул иҫәптән биш тапҡыр 1-се таҡтала уйнай. 1992—2007 йылдарҙа ете тапҡыр (4 тапҡыр 1-се таҡтала) Европа чемпионаттары командаһында ҡатнаша, 1992 йылда Дебреценда шәхси зачетта 2-се таҡтала уйнап алтын миҙал яулай. Боцари ике шәхси алтын миҙал (1992 йылда Мангалияла һәм 1994 йылда Варнала) һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында үткәрелгән шахмат Балканиадаһында командала уйнап алтын миҙал (1992 йыл, Варна) яулай.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Ахунйәнов Ҡәүи Харрас улы
Биографияһы
Ахунйәнов Ҡәүи Харрас улы 1908 йылда (икенсе мәғлүмәттәр буйынса 1905 йылда) хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Нуриман районы Ҡыҙылъяр ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армия сафына 1941 йылда Нуриман район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә. Идаралыҡ штабы взвод коменданты ат тотоусыһы була.
Кирәбе
Кирәбе (Кирябинское) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. Кирәбе ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 485 кеше. Почта индексы — 453725, ОКАТО коды — 80253840001.
Тарихы
XIX быуаттың 30-сы йылдарынан бында алтын сығара башлайҙар. Тәртип бында бик ҡаты булған, рудник менән десятник идара иткән, улар ғәйеплеләрҙе аяуһыҙ ҡамсылаған. Рудник һөргөн урыны була. 1773 йылда баш күтәргән башҡорттар, бөтә документацияһын юҡ итеп, 268 рудник кешеһен «әсирлеккә» ала һәм карателдәрҙән алып ҡасҡан да, уларҙы алыҫҡа, үҙҙәренең ауылдарына оҙатҡан. 1839 йылда Кирәбе руднигында 73 йортта 204 ир-егет, 213 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнә. 1920 йылда 369 йортта 1899 кеше йәшәй.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Кирәбе ауылында урыҫ милләтлеләр (75 %) күпселекте тәшкил итә.
1900 йылда 1143 кеше йәшәгән.