cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Духовка
Духовка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының һул ярына тамағынан 220 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Салауат йыйыны
Салауат йыйыны — 2010
Был байрамда Рәсәй Федерацияһының төрлө төбәктәренән һәм сит илдәрҙән килгән III Бөтә донъя башҡортары ҡоролтайы делегаттары ла ҡатнашты.
Иҡсан (Салауат районы)
Иҡсан — Башҡортостан Республикаһы Салауат районы биләмәһе составына кергән, хәҙер бөткән ауыл.
Тарихы
Тарихи мәғлүмәттәргә ҡарағанда, 1775 йылда Иҡсан (Ихсан) Йәнекәйев Салауат Юлаев һәм уның атаһы, старшина Юлай Аҙналинға ҡаршы шаһитлыҡ итә.
Пята-Яха (йылға)
Пята-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Ҡотоҡ-Сумған
Мәмерйәне өйрәнеү тарихы
Аҙаҡҡараҡ был эште свердловск спелеологтары А. Рыжков һәм Ю. Лобанов етәкселегендә Свердловск спелеологтары дауам итә.1968 — 1972 йылдар эсендә улар мәмерйәнең  8000 метр оҙонлоғондағы өлөшөнең планын төҙөйҙәр.
Зигзаг мәмерйәһе
Мәмерйәнең ауыҙы һәм алғы өлөшө тар.Ауыш һәм борғосланып һуҙылған коридор буйлап шыуышып үтергә тура килә. Унан мәмерйә киңәйә. Унда сталактиттар һәм матур һарҡымдаросрай башлай.Мәмерйә эсендә шишмә ағып ята.Ул бара биргәс ысын йылғаға әүерелә.Унда хатта резина кәмәләрҙә йөҙөп йөрөп була. Мәмерйәлә шулай уҡ ике сифон бар. Мәмерйәнең оҙонлоғо – 2500 метр.
Шиғыйҙар
Таралышы
Афғанстанда шиғыйҙар дөйөм халыҡтан 15—19 % тәшкил итә. Улар иҫәбендә хазарейҙар (төп өлөшө шиғый-имамиҙар, исмәғилиҙәрҙең айырым өлөшө бар), бер өлөшө чараймактар (исмәғилилек яҡлылар) һәм фарсивандар.
XX быуат
Ливан шиғый милицияһы Әмәл 1982 йылда Израилгә ҡаршы көрәштә ҡатнаша. Граждандар һуғышы ваҡытында йәнә бер хәрби ҡоролош — «Хезболла» барлыҡҡа килә, улар Ливанда Иранға оҡшаш Ислам республикаһы төҙөү ниәтен белдерә.
Илин
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бейсбол
Терминдар
Аулаусы — йорт артында питчер ҡулында туп алған уйынсы.
Кесе Чибий
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Наумбург (Заале)
Наумбург (Заале) (Naumburg) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 34294 кеше йәшәй. Майҙаны — 76,04 км2. Диңгеҙ кимәленән 130 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6618 һәм автомобиль коды — BLK (элек NMB).
Прямик
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тимербулатов Вил Мамил улы
Хеҙмәттәр
Тимербулатов — 811 ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 40 монография, 65 уйлап табыу, хирургтар өсөн 2 белешмәлек авторы.
Ев-Юган (йылға)
Ев-Юган  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Ханмей йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Пуетка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Окард
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ев-Юган-Егарт
Ев-Юган-Егарт — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ев-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Оло Собачка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубань йылғаһы Усть-Лабинск ҡалаһынан Пролетарь һыуһаҡлағысына тиклем, Белая (Кубань ҡушылдығы) һәм Пшиш йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Татар һәм башҡорт мәҙәни үҙәге (Силәбе өлкәһе)
Эшмәкәрлеге
Үҙәктең «Тыуған яҡ» һәм «Дуслык» гәзиттәре сығыуын дауам итә. Үҙәк эргәһендә татар телен өйрәнеү курсы, милли бейеү һәм йыр түңәрәктәре эшләй .. 2000 йылдан алып Башҡорт һәм татар мәҙәниәте үҙәге Силәбе ҡалаһының 14-се балалар йортона шефлыҡ итә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Силәбе өлкәһе башҡорттары ҡоролтайы
Егор-Ель
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ярштедт
Ярштедт (Jahrstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 811 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,39 км2. Диңгеҙ кимәленән 57 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38486 һәм автомобиль коды — SAW.
Ручь-Ю 1
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шёнек (Фогтланд)
Шёнек (Фогтланд) (Schoneck/Vogtl.) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3435 кеше йәшәй. Майҙаны — 54,92 км2. Диңгеҙ кимәленән 707 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 8261 һәм автомобиль коды V.
Синюха (Грязнуха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Глубокий Яр (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубань йылғаһы Усть-Лабинск ҡалаһынан Пролетарь һыуһаҡлағысына тиклем, Белая (Кубань ҡушылдығы) һәм Пшиш йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Ғәйнә (мәғәнәләр)
Ғәйнә:
Рубка (Сюзюм ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Ғәйнә (Свердловск өлкәһе)
Ғәйнә  (Гайны) — Свердловск өлкәһенең Әшит ҡала округына ҡараған тарихи башҡорт ауылы.
Тарихы
Профессор Ә.З.Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:
Салем-Лекаптамбада (Сабетта-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кутуруша
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Соколова Нина Васильевна
Биографияһы
1939 йылда Ленинградта курс үтеп, водолаз һөнәре ала. 10 метр тәрәнлекккә төшә алыр өсөн, ҡатын-ҡыҙ булараҡ, М. И. Калининдыңмахсус рөхсәте кәрәк була. 1939 йылда Соколова Баренц диңгеҙендә Полярный причалын төҙөүгә етәкселек итә.
2001 йылда Санкт-Петербургта вафат була.
Дыш (Дыш ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Китап баҫыу
Әҙәбиәт
Революцияға тиклемге әҙәбиәт:
Будапешт
Тарихы
1918 йылда Венгрия республика тип иғлан ителә, 1919 йылда — совет республикаһы. Советтар ҡолатыла, Венгрияла власҡа адмирал Миклош Хорти килә, уны регент тип иғлан итәләр. XX быуат башында халыҡ һаны Уйпешт һәм Кишпешт кеүек ҡала яны тораҡ пункттары иҫәбенә арта. 1930 йылға ҡалала 1 млн кеше тирәһе, ҡала янындағы тораҡ пункттарҙа — 400 мең кеше йәшәй. Хорти властан ҡолатылғас, 1944 мартында Будапешт немец ғәскәрҙәре ҡулына күсә, СС ғәскәрҙәре Хортиҙың улын урлай. Хортиға СССР менән ваҡытлыса солох тураһында килешеүҙән баш тартырға тура килә.
Дунай ярҙары
Дунай ярҙарында бик мөһим биналар бар, мәҫәлән, «Вигадо» концерт залы, Грешем һарайы («Four Seasons» ҡунаҡханаһы), карнавал кейемендәге ҡыҙ статуяһы. Вигадо бинаһы- урлығы буйынса Будапештта икенсе урында тора. Архитектор проекты буйынса 1859 йылда төҙөлгән. «Вигадо» 1848 йылда янып юҡҡа сыҡҡан «Редут» урынына төҙлгән. Бина Икенсе донъя һуғышы ваҡытында етди зыян күргән. Уны яңынан аяҡҡа баҫтырыу өсөн 36 йыл кәрәк була. 2006 йылда уның фасады реставрациялана.
Геллерт тауы
Ҡала ҡунаҡтарына «Геллерт» ҡунаҡханаһын, Герард Венгерский һәйкәлен, мәмерйәләге часовняһын, Цитадель һәм Азатлыҡ һәйкәлен күрергә тәҡдим ителә. Башта һәйкәл Будапештты Совет Армияһының немец ғәскәрҙәренән азат итеүенә арнала. XX быуаттың 90-сы йылдарында совет һалдаты һыны композициянан алып ташлана. Тау венгрҙарҙы суҡындырған Изге Герард Венгерский хөрмәтенә аталған. Ул вәхшиҙәрсә үлтерелгән: ул тауҙан эсенә ҡаҙаҡтар ҡағылған мискәлә йылғаға бәрелә һәм Дунайҙа батырыла. «Геллерт» һыу инеү урыны 1912—1918 йылдарҙа Сецессион (ар-нуво) стилендә төҙөлгән. Һыу инеү урынында ҡайнар минераль һыулы бассейндар һәм сауналар бар. Асыҡ бассейнда сәғәт һайын яһалма тулҡындар ебәрелә. Медицина хеҙмәттәре күрһәтелә һәм дауалау массажы яһала.
Ваци урамы
Ваци урамы (Váci utca)- ҡаланың йөрәге. Урам. Вёрёшмарти майҙанынан башлана һәм майҙанына (үҙәк баҙар янында) тиклем һуҙыла. Был урамда магазиндар һәм ресторандар күп. Күп кенә биналарҙың фасады суйын биҙәктәр һәм мозаика менән биҙәлгән.
Дәүләкән
Дәүләкән — ҡала. Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфөнән көньяҡ-көнбайышта, 96 км алыҫлыҡта, Дим йылғаһы буйында урынлашҡан. Дәүләкән районының административ үҙәге. Транссебер магистраленең тимер юл станцияһы.
Яуыз малай (хикәйә)
Баҫмалар
Антон Павлович Чеховтың «Яуыз малай» хикәйәһе 1883 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1883 йылдың 23 июлендә «Осколки» журналының 30 һанында «Әшәке малай» («Скверный мальчик») йәки (Кесе йәштәге дачниктар өсөн хикәйә) тип аталып, А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. Ул шулай уҡ А. Ф. Маркс баҫмаһына ла ингән. Әҫәрҙәр йыйылмаһы өсөн Чехов хикәйәһен ҡыҫҡартҡан, унан малайҙың ҡайнатма урлаған һәм төшкө ашты тасуирлаған картиналар алып ташланған.
Чехов үҙе тере саҡта хикәйә болгар, немец, серб-хорват, чех, швед телдәренә тәржемә ителә.
Вергиз Куриен
Бүләктәре һәм премиялары
Куриен шулай уҡ Һиндостандың һәм донъя университеттарының 15 почётлы дәрәжәләренә эйә.
Кесе Вязовка (Оло Вязовка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чапаевка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Кюзель
Кюзель (Küsel) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 130 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,19 км2. Диңгеҙ кимәленән 69 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39291 һәм автомобиль коды — JL.
Әхмәтов Рим Билал улы
Тәржемәләре
Яҙыусылар союзында Мостай Кәрим: «Башҡорт классик әҫәре «Кинйә» романын талантлы тос тәржемәсе генә, йәғни Рим Әхмәдов тәржемә итергә тейеш»,- тип белдергәс, был эш уға йөкмәтелә.
Киндерле мәмерйәһе
Ерле халыҡ был мәмерйәне тирә яғында киндер үҫкәнгә күрә Киндерле тип атаған. Мәңгелек боҙлоғонда йәйен ит һаҡлағандар.
Янива
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Зажимчар
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Салюкую
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Булатова Сәғдиә Хәсән ҡыҙы
Булатова Сәғдиә Хәсән ҡыҙы (Сәгъдия Булатова; 1884-1950гг.) — күренекле татар йәмәғәт эшмәкәре, мөғәллим, ВКП(б) ағзаһы (1920).
Тәвкилев Ҡотломөхәмәт Мәмеш улы
Башҡорт ихтилалдарын аяуһыҙ баҫтырыуы
1736 йылдың ғинуарында Алексей Иванович етәкселегендәге батша отрядтары Себер даруғаһы территорияһындағы 50-гә яҡын башҡорт ауылын яндырған, 2 меңгә яҡын кеше үлтерелгән. 1736 йылдың март—апрелендә Тәвкилев етәкселегендәге карателдәр тарафынан 503 ауыл яндырылған, 3042-ләп кеше үлтерелгән, ә 1736 йыл эсендә А. И. Румянцев баһаһы буйынса — 10 меңдән дә кәм үлтерелмәгән.
Тәвкилев баш күтәреүселәрҙең хәрби көстәре менән һуғышыуҙан баш тартҡан. Һөйәнтүҙ ауылында ойошторолған үлтереш буйынса Тәвкилев нән:
А. И. Румянцевтың Тәвкилев менән хатлашыуы
«Был ауыл халҡының ысынбарлыҡтағы фетнәһен күреп, … башҡа бурҙарҙы ҡурҡытып тотоу маҡсатында һәм шулай ҡаты тотҡанда ғына зыяндан ҡотолоу өсөн, команда килерен алдан белеп, тау-урмандарға ҡасып өлгөргәндәрен иҫәпләмәгәндә, ҡалғандары, ҡатындары һәм балалары менән, штыктар менән сәнсеп үлтерелделәр һәм ауыл, ере көйгәнсе, көлөн күккә осоролоп, яндырылды».
Хәтер
Баш күтәреүселәргә ҡанһыҙ мөнәсәбәте арҡаһында Тәфтиләү исеме менән башҡорт йыр фольклорына ингән был әҙәм аҡтығы.
Моума Дас
Карьера
Дас һәм Батра донъя рейтингында 12-се урынды биләй, был Берҙәмлектең 28 иел араһында иң яҡшы һөҙөмтә булып тора.
Свеча (Юма ҡушылдығы)
Свеча  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юма йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Ожмах
Ожмахҡа кергән кешеләр бар заманда Аллаһы тәғәләнең нурын күрәсәктәр.
Свеча (Юма ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Иван Матвеич (хикәйә)
Баҫмалар
Хикәйәнең мөхәррирләнгән версияһы Пестрые рассказы йыйынтығында баҫыла. 1899 йылдың 24 мартында Петр Перцов, Чехов әҫәрҙәре йыйынтығы сығыу тураһында белеп ҡалғас, Чеховҡа был йыйынтығына Пестрые рассказы йыйылмаһындағы ҡайһы бер хикәйәләрен баҫтырырға кәңәш иткән. Шулар иҫәбендә ул «Иван Матвеичты» ла маҡтап әйтеп үткән. Чехов, моғайын, уның теләгенә ҡаршы килмәй, был хикәйәне Адольф Маркс 1899—1901 йылдарҙа баҫтырған әҫәрҙәр йыйынтығының беренсе томына индергән.
Башҡорт иттифаҡи бюроһының мөхбире
Гәзиттә Зәки Вәлидиҙең «Башҡорттар алдында торған эштәр» тигән ҙур ғына мәҡәләһе урын ала. Ул башҡорт халҡы үҙ ерендә юғалып бара, Милли хәрәкәттең асылын һәм бурыстарын аңлата; ер, мәғариф,аҡса мәсьәләләрен йүнәлтеп, башҡорт халҡының юғалтҡан байлығын кисекмәҫтән ҡайтарып алырға һәм башҡорт дәүләте төҙөүгә саҡыра.
Ибраһим
Иҫке Ғәһедтә
Ибрам менән Лут бик ҙур байлыҡҡа эйә була. Улар мөлкәтте бүлешәләр ҙә, Лут Иордан яғына китә, ә Ибрам Ҡәнғән эргәһендә урынлаша. Аллаһ яңынан был ерҙәр уның тоҡомдарына булағын раҫлай. Ибрам Хеврон янында Мамре имәнлеге буйында йәшәй башлай (Башл.13). Бер саҡ Ибрамға Содомға Элам батшаһы Кедорлаомерҙың һөжүм итеүе һәм шунда йәшәгән ҡустыһы Лутты, ҡала кешеләрен, байлыҡтарын алып китеүе тураһында хәбәр итәләр. Ибрам тиҙ генә 318 ҡолон алып, баҫҡынсыларҙы ҡыуа сыға. Хова янында уларҙы ҡыуып етеп, кешеләрҙе әсирлектән ҡотҡара, байлыҡтарын кире ҡайтара. Ибрамға рәхмәт йөҙөнән Содом батшаһы мөлкәт бирергә була, әммә Ибрам унан баш тарта, сөнки үҙен кемдең дә булһа байыттым тип әйтеүен теләмәй. Үҙ кешеләренә бирелгән бүләктәрҙе Ғәнергә, Эшколға һәм Мамрийға тарата
Аллаһ Ибраһимдың иманлылығын тикшерергә була һәм Исхаҡты ҡорбанға килтерергә ҡуша. Мориаһ тауы башына менеп, Ибраһим ҡорбан өсөн ут яға, улын салырға тип киҙәнгәс, фәрештә килеп, Аллаһ уны һынарға ғына теләгәнен әйтә. Аллаһ уның был тиклем тәҡүәле булғаны өсөн ҙур рәхмәттәр менән ҙурлаясағын белдерә, еңеүҙәр вәғәҙә итә. Ибраһим бынан һуң Бәғәр-Шавағкә (Вирсавия) ҡайта (Башл.22).
Имам Шамил
Шамил (Шами́л, Шами́л; 7июль (26 июнь) 1797, Гимры, хәҙер Унцукул районы, Дағстан — 16 февраль 1871, Мәҙинә, хәҙер Сәғүд Ғәрәбстаны) — Кавказ таулыларының башлығы, Төньяҡ Кавказ милли-азатлыҡ ҡаршылығы юлбашсыһы.
Псиф (Псекупс ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубань йылғаһы Усть-Лабинск ҡалаһынан Пролетарь һыуһаҡлағысына тиклем, Белая (Кубань ҡушылдығы) һәм Пшиш йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Сандивей
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Швепниц
Швепниц (Schwepnitz) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2614 кеше йәшәй. Майҙаны — 55,5 км2. Диңгеҙ кимәленән 147 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1936 һәм автомобиль коды BZ.
Яҡупов Мансур Ҡалтай улы
Күргәҙмәләре
Шәхси күргәҙмәһе — Өфө (1969).
Үҙҙән (феодаль ҡатлам)
Ҡарасайҙа Һәм Балҡарҙа ҡулланыу
Үҙҙән тип балҡарҙар һәм ҡарасайҙарҙа аҡһөйәк аристократик ҡатламдан ҡала икенсе урындағы ҡатлам аталған.
Осетияла ҡулланыу
Осетияла үҙҙәндәр һүҙе аҫтында поместье һәм крәҫтиәндәр тотоп хеҙмәт иткән өсөн бирелгән юғары ҡатлам вәкилдәрен һанағандар. Ҡайһы берҙә хатта кенәздәргә тиңләштерелгәндәр.
Йәркәй Ейәнсурин
Биографияһы
Йәркәй Ейәнсурин Ҡазан даруғаһы Йылан улусы башҡорттарынан, шул уҡ улустың Йылан (Ялан) ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Илеш районы Үрге Йәркәй ауылы) йәшәй. Атаһы — Ейәнсура Нуғаев (1662—1664 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы буйынса документта иҫкә алына).
1728 йылда император Петр II-не тәхеткә ултыртыу йолаһында ҡатнашыу өсөн бөтә дүрт даруға башҡорттарының 32 кешенән торған делегацияһын етәкләй. Сит ил эштәре коллегияһында тәржемәсе Ҡотломөхәммәт Тевкелев менән һөйләшкәндә түбәндәгеләрҙе хәбәр итә: «улар'', башҡорттар, Өфө судьяларының, йәнәһе башҡорттар ҡасаҡ татарҙарҙы һәм башҡа халыҡтарҙы үҙ ерҙәрендә ҡабул итә, тип нахаҡ яла яғыуынан риза түгелдәр, ә башҡорттар үҙ теләктәре менән ҡасаҡтарҙы ҡабул итмәй һәм ҡабул итергә лә теләмәй, ҡасаҡтар башҡорттар саҡырыуы буйынса түгел, ә үҙ белдектәренә менән килә, улар, киреһенсә, башҡорт яландарын, сабынлыҡтарын һәм башҡа ерҙәрен тапай… Граф Иван Гаврилович булғанда башҡорт ерҙәрендәге ҡасаҡтар үҙҙәренең элек йәшәгән урынына ҡайтарыла торғайны. Иван Гаврилович киткәс, ҡасаҡтар башҡорттарға килә башланы. Мин, башҡорт Йәркәй, үҙ кешеләрем менән 2 ҡасаҡты тотоп бирҙем…»''.
1728 йылдың мартында башҡорт делегацияһы императорға: «башҡорттарҙың воеводалар һәм целовальниктарҙан ҡыҫырыҡлауға дусар ителеүҙәре һәм уларҙың ергә аҫабалыҡ хоҡуғын һаҡлау тураһында» прошение бирә, унда Йәркәй Ейәнсурин ҡултамғаһы ҡуйылған була. Император уның менән осрашыуы тураһында башҡа сығанаҡтарҙа ла телгә алына: «Йәркәй, башҡорт, үҙ кешеләре менән Петр II-лә булды, батша уға йыл һайын батша һарайына килергә бойорҙо». 1728 йылдың июль аҙағында император Петр II указы сыға: ''«Өфө провинцияһын Ҡаҙан губернияһынан айырыу, уны Сенаттың особый ведомствоһына теркәү тураһында». Указда ''Өфө провинцияһын Ҡаҙан губернаһынан айырыуға күрһәтелә. Ошонда уҡ Йәркәй Йәнсурин һәм уның менән килгән башҡорттарҙың үтенесе буйынса Өфөгә бригадир Петр Бутурлиндың ебәрелеүе һәм был провинция эштәре менән тик Сенат ҡына шөғөлләнергә тейешлеге, ә Ҡаҙан губернаторына был провинция эштәренә ҡыҫылмауы тураһында ла айырып әйтелә.
Эрик Һайден
Биографияһы
Конькиҙа йүгереүсе карьераһын 1980 йылғы донъя чемпионатынан һуң тамамлай, аҙаҡ профессиональ рәүештә велоспорт менән шөғөлләнә. 1985 йылда профессионалдар араһында велоспорт буйынса АҠШ чемпионы була, «Джиро д’Италия» (1985) һәм «Тур де Франс» (1986) велотурҙарында ҡатнаша.
1980 йылда Эрик Хайден АҠШ-тың олимпия йыйылма командаһы ағзаһы була, әммә сәйәси бойкотлау арҡаһында Мәскәүҙәге Йәйге Олимпиадала ҡатнаша алмай.
Журавлёв Василий Николаевич
Биографияһы
1923 йылда уҡыуын дауам итеү өсөн Мәскәүгә күсеп килә. Дуҫының кәңәше буйынса Кинематография дәүләт техникумының актёрлыҡ факультетына (режиссёрлыҡта ул мәлдә урын булмай инде) инә. 1924 йылда «Завоевание Луны мистером Фоксом и мистером Троттом» киносценарийын нәшер итә, был киносценарий беренсе совет мульфильмдарының береһе — «Планета-ара революция» мульфильмы нигеҙенә һалына (режиссёрҙары Зенон Комиссаров һәм Юрий Меркулов, шулай уҡ ГТК студенттары). Мультфильм Яков Протазановтың фәнни-фантастик таҫмаһы «Аэлита» өсөн өҫтәмә анимация итеп булдырыла, әммә һөҙөмтәлә уға индерелмәй һәм пародия формаһында айырым рәүештә сығарыла.
Сандивейшор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Савельевка (Хәйбулла районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Калинка (Сосьва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Салпада-Яха (Паюта-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Минең тормошом (повесть)
Минең тормошом — А. П. Чехов повесы. 1896 йылда яҙылған. Тәүге тапҡыр «Нива» журналының ай һайын сыға торған әҙәби ҡушымтаһының 10-12 һандарында ошо уҡ йылдың октябрь-декабрендә баҫыла.
Фон
Чехов повесты 1896 йылдың февралендә яҙа башлай һәм шул уҡ йылдың июль аҙағында тамамлай. Повестың атамаһы арҡаһында килешмәүсәнлек килеп сыға. Чеховҡа «Моя жизнь» тигән атама оҡшамай, уның повесты «В девяностых годах» тип атағыһы килә. Нива журналының мөхәррире Алексей Тихонов-Луговой атаманы ниндәйҙер мемориал менән бәйләй һәм Чеховҡа шул көйөнсә үҙгәртеүһеҙ ҡалдырырға тәҡдим итә. Автор бәхәсләшмәй генә риза була.
Жужанна Кошут
Жужанна «Жужа» Эржебет (Элизавета) Паулина Кошут (Kossuth Zsuzsanna „Zsuzsa“ Erzsébet Paulina, ) — венгр шәфҡәт туташы,  1848—1849 йылдарҙа  Венгрия революцияһы героиняһы.
Хәтер
1989 йылда Венгрия почтаһы Жужанна Кошут һүрәте менән 5 форинт номиналында почта маркаһы сығара. Дизайндың авторы.
Варыж
Варыж — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пызеп йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Калымка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Висбаден
Висбаден (Wiesbaden, Aquae Mattiacae, Aquae Mattiacorum) — Германия ҡалаһы, Гессен федераль еренең административ үҙәге.
Жак-Ив Кусто
Биология
Диңгеҙ сусҡаһының эхолокацияға һәләтле булыуҙары билдәле булғанға тиклем үк Кусто уларҙа бындай һәләттең булыу ихтималлығын фаразлай. Үҙенең тәүге «Тынлыҡ донъяһында» китабында «Élie Monier» тикшеренеү судноһы Гибралтар боғаҙына табан бара, тип хәбәр итә һәм улар артынан диңгеҙ сусҡаларының да йөҙөп барыуын билдәләй. Кусто судно курсын бер нисә градусҡа үҙгәрткәс, сусҡалар ҙа бер ни тиклем ваҡыт улар артынан ҡалмай йөҙә, артабан боғаҙ уртаһына табан йүнәлә. Тимәк улар, кешеләр белмәһә лә, оптималь курстың ҡайҙан үтеүен һиҙә. Кусто, киттар ғаиләһенә ҡарағандарҙа һыу аҫты кәмәләрендә сағыштырмаса яңы элемент булған сонар кеүегерәк ағзаның булыуы тураһында һығымта яһай. Ул хаҡлы була.
Мираҫы
Уның эштәре шулай уҡ, ул осорҙа ҡайһы бер академиктар тарафынан тәнҡитләнһә лә, фәнни коммуницияның яңы тибын булдырыу мөмкинлеген бирә. Фәнни концепцияларҙы ябай ысул менән алмашыу, йәғни «дивульгационизм», тиҙҙән башҡа дисциплиналарҙа ла ҡулланыла башлай һәм хәҙерге заман телетапшырыуҙарҙың иң мөһим характеристикаларының береһенә әүерелә.
1985 йылдың майында Кусто командаһы тағы ла судно һатып ала. Ике мачталы «Алсион» (Alcyone) яхтаһы эксперименталь турбопарус менән йыһазландырыла, был ҡоролма тиҙлекте арттырыуҙа Магнус эффектын алыу мөмкинлеген бирә.
Сарода-Вож
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дудинская Наталия Михайловна
Биографияһы
1931 йылда уҡыуҙы тамамлағандан һуң, С.М. Киров исемендәге Ленинград опера һәм балет театры труппаһына ҡабул ителә (хәҙер Марина театры), 1962 йылға тиклем бында төп партияларҙы бейей.
Векторлы ҡабатландыҡ
Векторҙарҙың перпендикулярлығын «үлсәү» өсөн файҙалы — ике векторҙың векторлы ҡабатландығының модуле, әгәр улар перпендикуляр булһа, уларҙың модулдәренең ҡабатландығына тигеҙ, һәм әгәр векторҙар коллинеар булһа, нулгә тиклем кәмей.
Векторлы ҡабатландыҡтың геометрик үҙсәнлектәре
векторына проекцияларын күрһәтәләр, Беренсе аҙым булып векторлы ҡабатландыҡты табыу тора (уның модуле ҡырҙарҙың береһенең майҙанына тигеҙ), икенсе аҙым булып скаляр ҡабатландыҡты табыу тора (ул параллепипед күләменә тигеҙ).]] Һүрәттә был күләмде ике ысул менән табырға мөмкин булыуы күрһәтелгән: геометрик һөҙөмтә хатта «скаляр» һәм «векторлы» ҡабатландыҡтарҙы урындары менән алмаштырғанда ла һаҡлана:
Бәләбәй районы
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
Транспорты
Район территорияһын Һамар—Өфө—Силәбе тимер юлы һәм Аксаково—Туймазы автомобиль юлы киҫеп үтә. Район ауылдарында 36 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 15 урта мәктәп; 24 дөйөм китапхана, 42 клуб учреждениеһы, 3 дауахана бар. К.Ивановтың мемориаль йорт-музейы (Ыҫлаҡбаш ауылы), Әҙәби-художество музейы (Надеждино ауылы) һәм М.Цветаева музейы (Өҫән-Ивановка ауылы) эшләй.
Грязнуха (Чепца ҡушылдығы)
Грязнуха — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының һул ярына тамағынан 479 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Кипр төрөктәре
Килеп сығыштарының тарихы
1571 йылда утрауҙы Ғосман империяһы баҫып алғандан һуң Кипрҙың этник һәм мәҙәни составы ҡырҡа үҙгәрә. Утрауҙың ҡасандыр тулыһынса тип әйтерлек гректарҙан торған халҡына күсенеп килгән төрөктәр ҡушыла, улар утрауға үҙҙәренең динен һәм мәҙәниәтен килтерә. Солтан Сәлим II указы буйынса Кесе Азияның көньяҡ яр буйҙарынан 5720 кеше Кипрға күсенеп килә. Уларҙың күбеһе фермерлыҡ менән шөғөлләнә, әммә араларында һөнәрсе, ювелир, тегенсе, итексе һәм башҡа һөнәр вәкилдәре лә була. Бынан тыш, күп кенә хәрби хеҙмәткәрҙәр Кипрға килеп төпләнә, улар араһында 12 000 һалдат, 4000 һыбайлы, 20 000 хәрби хеҙмәткәр һәм уларҙың ғаилә ағзалары була.
Сәғит (Хәйбулла районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Таштуғай төбәге
Тасуирламаһы
Башҡортостан Республикаһы Министрҙар кабинетының 2003 йылдың 16 июнь 146-сы Ҡарары менән былтырғы үлән яндырыу, мал көтөү, таш һәм ҡырсынташ сығарыу, һунар итеү, төҙөлөш эшмәкәрлеге тыйылған.
Вилданов Тимербулат Миңлехан улы
Вилданов Тимербулат Миңлехан улы (5 апрель 1928 йыл — 28 ғинуар 2005 йыл) — «Башнефть» берекмәһенең Өфө быраулау эштәре идаралығы мастеры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976). РСФСР нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1988). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1978). СССР-ҙың Почетлы нефтсеһе (1972).
Саръюга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Цихисдзири (Аджария)
Цихисдзири участкаһы Ҡара диңгеҙҙең ҡаялы яр буйында, заманса ауылда урынлашҡан. Был урынды системалы рәүештә археологик тикшереүҙәр 1962 йылда башланды һәм, кеше йәшәгән бер нисә ҡатлам булып, Һуңғы бронза быуатына ҡараған төрлө артефакттарға бай булыуы билдәләнеп, был район колхиан мәҙәниәтенә ҡаратылды. Цихисдзириҙан төньяҡҡараҡ, Бобокватиҙа, яр һыҙатынан яҡынса 200 метр алыҫлыҡта б. э. т. VIII б. менән билдәләнгән дюн ултыраҡтары табылған. Артабанғы йөҙйыллыҡтарҙа Ҡара диңгеҙҙең көнсығыш яр буйында боронғо грек колониялары серияһы нигеҙләнгән. Цихисдзириҙа грек колонияһы булғанлығын дәлилләгән яҙма мәғлүмәт булмаһа ла, археологик ҡаҙылмалар б. э. т. V б. ҡараған һәм дюндар ултырағы кимәлендә урынлашҡан [амфора]ла күмелгән өлкән кешеләр һәм балаларҙың ҡәберлектәре табылған. Бында рәссам Хаймондың лекитосы (ваза), [Коринф] тибындағы Чердак (Аттика) скайфосы артефакты (б. э. 470 йыл)
Ямантау (йыр)
Ямантау (Икенсе исеме «Йәмәлекәй тауы») — башҡорт халыҡ йыры.
Риүәйәте
Шулай бер ваҡыт Мәскәү яғынан бер алпауыт килә лә, башҡорттарға ҡара сөгөндән ҡойолған оҙон һемәкле сәйнүктәр тараттыра. Башҡорт түрәләрен, байҙарын эсерә. Араҡы менән һыйлап ултыра, ти был. Ул саҡта ер Тамьян-Ҡатай кантонының Ҡатай олоҫона ингән. Әлеге эсеп, ҡыҙып алған башҡорт түрәләре ер һатыу ҡағыҙына тамғаларын баҫалар. Шул саҡ бер егет килеп инә лә, ҡарттарға:
Йырҙың тексы
Ятып ҡалды батырҙар һөйәге.
Калач-Соим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Саури-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Окисланыу-ҡайтарылыу реакциялары
Тасуирламаһы
Окисланыу-ҡайтарылыу реакцияһы барышында ҡайтарыусы электрондарҙы бирә, йәғни окислана; окислаусы электрондарҙы ҡуша, йәғни ҡайтарыла. Окисланыу-ҡайтарылыу реакцияһы бер — береһенән айырылмайынса, бер үк ваҡытта барған окисланыу һәм ҡайтарылыу кеүек ике ҡапма-ҡаршы әүерелештәрҙең берҙәмлеген тәшкил итә.
Окисланыу
Ҡайһы бер осраҡтарҙа башланғыс матдә молекулаһы окисланғанда тотороҡһоҙланыуы һәм тотороҡлораҡ һәм вағыраҡ өлөштәргә тарҡалыуы мөмкин. Шул уҡ ваҡытта алынған молекулаларҙың ҡайһы бер атомдары башланғыс молекулалағы шул уҡ атомдарға ҡарағанда окисланыу кимәле юғарыраҡ.
Ҡайтарыусы электрондарҙы биреп, окисланыу үҙенсәлегенә эйәртеүле окисландырыусыға әүерелә (процес окисланыу тип атала):
Ҡайтарыу
Окисландырыусы, электрондарҙы алып, эйәртеүле ҡайтарыусыға әүерелә (процесты ҡайтарыу тип атайҙар):
Окисланыу-ҡайтарылыу реакцияһы төрҙәре
Молекуляр эсендәге реакциялар-окисланыусы һәм ҡайтарылыусы атомдар бер үк матдәнең молекулаларында торған реакциялар, мәҫәлән:
Дана Мазалова
Биографияһы
Әзербайжандың элекке президенты Аяз Муталибовтың Ходжалы ваҡиғалары тураһында билдәле интервьюһы авторы, ул 1992 йылда  «Независимая газета» гәзитендә баҫылып сыға. 1992 йылда Таулы Ҡарабах ваҡиғаларын яҡтыртҡаны өсөн Krepelka Чех Әҙәби фондының лауреаты була.
Дырпа
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Франклин Рузвельт
Фра́нклин Делано́ Ру́звельт (Franklin Delano Roosevelt, МФА ; 30 ғинуар 1882, Хайд-Парк, Нью-Йорк штаты — 12 апрель 1945, Уорм-Спрингс, Джорджия) — АҠШ-тың 32-се президенты, XX быуаттың тәүге яртыһында донъя ваҡиғаларында үҙәк фигураларҙың береһе, донъя иҡтисади көрсөгө һәм Икенсе донъя һуғышы йылдарында Америка етәксеһе. Ике мөҙҙәтән күберәк һайланыусы берҙән-бер президент.
Илинден (мемориал)
Тасуирлау
Мемориал комплекс составына шулай уҡ азатлыҡты һәм азатлыҡ яуҙарында еңеүҙе символлаштырған «Сылбырҙарҙы өҙөп» скульптуралар серияһы урынлашҡан майҙан да инә; бында шулай уҡ Илинден ихтилалына саҡлы, уның барышы һәм унан һуңғы осор менән бәйле исемдәр һәм ваҡиғалар ырып эшләнгән таш плита урынлашҡан; амфитеатрҙың үрге сегменты төҫлө мозаикалар менән биҙәлгән.
Вәхитов Йәнғәли Арыҫлан улы
Ижади эшмәкәрлеге
Өфөлә (1951 йыл) уҙғарылған йыр-бейеү республика смотр-конкурсында ҡатнашып тағы ла беренсе урын ала. Был конкурста жюри ағзаһы булған Фәйзи Ғәскәров Йәнғәле Вәхитовты үҙенең бейеү ансамбленә саҡыра һәм хореографтар курсына уҡырға ебәрә.
1951—1960 һәм 1964—1967 йылдарҙа Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы һәм музыканты була.
"«Йәнғәле ағайҙың ике тиҫтәнән ашыу үҙенсәлекле бейеүҙәре бар. Айырыуса шуныһы шатлыҡлы: уның бейеүҙәре бөгөн дә сәхнә түренән төшмәй. Үҙе һалған бейеүҙәре тураһында һөйләүен генә тыңлау ҙа сәхнәлә табанынан осҡондар сәсрәтеп, сая бөркөттәй талпынып, өҙҙөрә баҫып бейегән егетте күҙ алдына баҫтыра». (Флүрә Солтанова)"
Мәликлек
Мәликлек (Меликство) — урта быуаттарҙың һуңғы осоронда (XIII—XVI быуаттар) мәлик идара иткән административ-территориаль берәмек.
Ислам энциклопедияһы Ҡарабахтың әрмән мәликлектәрен XVIII быуатҡа тиклем һаҡланған ярымавтономиялы феодаль биләмәләр тип атай. Ҙур Рәсәй энциклопедияһы ла шуны раҫлай.
Түбәләҫ
Түбәләҫ ырыуы легендаһы
Урал артында бер егет көтөү көткән. Уның йәшәгән ҡыуышы эргәһенән хажға китеп барыусы бер мосафир үтеп барған. Ул егеттән эсергә һыу һораған. Егет, һыу ғына түгел, сәй тәҡдим иткән. Сәй эскән арала һөйләшеп киткәндәр. — Был йылҡы үҙеңдекеме? — Юҡ, хужаныҡы, -тип яуаплай егет. — Үҙең маллы бул. Йәшһең, донъя көт, кәләш ал… Урал буйлап төньяҡҡараҡ барһаң, өйөр-өйөр ҡырағай йылҡы йөрөй. Шуларға хужа бул.
Чепси
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һарай сиркәүе (Минск)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Белецкий Владимир Васильевич
Фәнни эшмәкәрлеге
Белецкий СССР-ҙа яһалма һәм тәбиғи күк есемдәренең масса үҙәгенә ҡарата идара ителмәгән хәрәкәтен анализлау һәм иҫәпләү менән бәйле йыһанға осоу механикаһы йүнәлешенә нигеҙ һалыусы булып тора. Ул һыу күтәрелеү эффектын, резонанслы әйләнештәрҙе, трослы системалар динамикаһын тикшереүҙе лә индереп, шундай хәрәкәттәрҙең киңәйтелгән теорияһын төҙөй, шулай уҡ пассив гравитацион стабиллектең тотороҡлоғо тураһында теореманы иҫбатлай.
Белецкий етәкселегендә борт ориентация датчиктарының үлсәү мәғлүмәттәре буйынса Ерҙең яһалма юлдаштарының масса үҙәгенә ҡарата фактик хәрәкәтен билдәләүгә арналған тәүге эштәр башҡарыла.
«Очерки о движении космических тел» китабының беренсе баҫмаһының барлыҡҡа килеүе (1972 йыл) уҡыусылар араһында резонанс тыуҙыра. Был йәнле һәм матур тел менән яҙылған китабында, күп кенә ғалимдарҙың (һәм авторҙың үҙенең) күк механикаһы өлкәһендә классик, шулай уҡ заманса тикшеренеүҙәре һөҙөмтәләре аңлайышлы һәм асыҡ бәйән ителә. Китапты авторҙың студент йылдарынан уҡ якын дуҫы һәм коллегаһы И. В. Новожилов иллюстрациялай. Беренсе баҫмаға рецензияла академиктар В. И. Арнольд һәм Я. Б. Зельдович былай тип билдәләйҙәр: ''«…абруйлы фәнни монография өсөн В. В. Белецкий китабының стиле күп йәһәттән ғәҙәти түгел. Арттырмайынса әйтергә мөмкин, ул фәнни әҙәбиәттә яңы стилде ҡабул итеүҙе күрһәтә… Физика-математика фәндәре докторы И. В. Новожиловтың юмористик һүрәттәре һәм Рождественскийҙан алып Булгаковҡа тиклем, шиғырҙарҙа һәм прозала көтөлмәгән, әммә урынлы эпиграфтары китапты биҙәй һәм йәнләндерә. Күңелһеҙ лекция түгел, ә һоҡландырғыс, белемсе, зирәк әңгәмәсе менән һөйләшеү — дөйөм алғанда китаптан тәьҫораттар шундай…»''.
Уҡытыусы эшмәкәрлеге
Институттағы эшенән тыш Белецкий 1966 йылдан алып бер үк ваҡытта МДУ-ның механика-математика факультетының теоретик механика һәм мехатроника кафедраһы профессоры булып эшләй. Тубәндәге курстар буйынса лекциялар уҡый:
Башкиров Алексей Степанович
Биографияһы
1919—1923 йылдарҙа Һамарҙа йәшәй, унда музей директоры була һәм бер үк ваҡытта университетта уҡыта. 1923 йылдан — Мәскәүҙә. Тарихи музейҙа Византия боронғо ҡиммәттәре бүлеге мөдире була. 2-се Мәскәү дәүләт университетының профессоры (1922—1924).
1945 йылда совет ғалим Мәскәү дәүләт университетының тарих факультеты ғилми советында докторлыҡ диссертацияһын яҡлай («Боронғо архитектура антисейсмизмы» темаһы буйынса), диссертацияһы Калинин дәүләт педагогия институтында «Фәнни яҙмалар»ҙа («Ученые записки») нәшер ителә.
Томан (йыр)
Риүәйәте һәм йыры бергә
Тауға ла менеп, ташҡа баҫып,
Ауырып та ятып һарғайманым,
Ацкури сиркәүе
Ацкури йәки Ацкури Успение сиркәүе ( Грузия,ტაძარი სახელობის მიძინების აწყურის ღვთისმშობლის) - Ацкури ауылында урта быуат хараба соборы, Грузияның Ахалцихе муниципалитетында урынлашҡан. Башта X һәм XI быуаттарҙа төҙөлгән, 1283 йылдағы ер тетрәүҙән һуң яңынан төҙөлгән. Көнсығыш яғында өс апсидаһы менән тәре-көмбәҙле сиркәү. 2016 йылда сиркәүҙе реставрациялау буйынса тулы проекты эшләй башлай. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исемлегендә теркәлгән
Осетин теле
Осетин теле (осетинса Ирон æвзаг) — Һиндевропа тел ғаиләһендәге Иран төркөмөнә ингән тел. Ул Рәсәйҙәге Төньяҡ Осетия — Алания рәсми теле булып һанала. Шулай уҡ ул Көньяҡ Осетияның рәсми теле.
Ислам энциклопедияһы (инглизсә)
Тарихы
Ислам энциклопедияһының беренсе баш мөхәррире нидерланд шәрҡиәтсеһе һәм ислам белгесе Мартин Теодор Хаутсма була.
Ғәлина Ғәйшә Ниәтша ҡыҙы
Биографияһы
Ғәйшә Ниәтша ҡыҙы (Йомағолова) Ғәлина
Авиация
Авиация төрҙәре
Осоу принцибы буйынса:
Times Higher Education World University Rankings
Тарихы
2009 йылда рейтинг баҫылғандан һуң Higher Education Times QS менән килешеүен өҙә һәм Thomson Reuters менән килешеү төҙөй. Баҫма Thomson Reuters, редакция һәм уҡыусылары менән кәңәшләшеп, рейтингтың яңы методологияһын эшләй. Thomson Reuters Times Higher Education исеменән рейтинг төҙөү өсөн мәғлүмәт йыя, анализлай. Уларҙың беренсе рейтингы 2010 йылда баҫылып сыға.
Медынский Сергей Евгеньевич
Биографияһы
1969 йылда — Юғары сценаристар һәм режиссерҙар курсында (ВКСР) документаль фильмдары режиссерҙары бүлеге уҡытыусыһы. 1973 йылдан — ВГИК уҡытыусыһы, ижади оҫтахана етәксеһе, профессор. Бер нисә мәҡәлә, операторлыҡ оҫталығы һәм документаль фильмы теорияһы буйынса китаптар авторы. 1996—2002 йылдарҙа — заведующий ТВ хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү иститутында операторлыҡ оҫталығы кафедраһы мөдире.
Штадт-Велен
Штадт-Велен (Stadt Wehlen) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 1674 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,81 км2. Диңгеҙ кимәленән 220 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 1829 һәм автомобиль коды PIR.
Шило (Германия)
Шило (Германия) (Schielo) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 571 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,77 км2. Диңгеҙ кимәленән 310 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6493 һәм автомобиль коды — HZ.
Мәҙинә (биҫтә)
Тасуирлама
Ҡағиҙә булараҡ, мәҙинә диуар менән уратып алынған була. Ғәҙәттә мәҙинә эсендә урамдар бик тар (ҡайһы саҡ хатта метрҙан да кәм), улар тотош   лабиринт хасил итә. Шул арҡала мәҙинәләрҙә автомобиль хәрәкәте юҡ, ә ҡайһы саҡ хатта ике тәгәрмәсле транспорт менән дә үтеп булмай. Урамдарҙың шулай тар һәм буталсыҡ булыуы ҡалаға һөжүм итеүселәр өсөн өҫтәмә ҡаршылыҡ тыуҙырып торған.
Алжирҙа боронғо мосолман биҫтәһен ғәҙәттә «ҡасба» (قصبة) тип атайҙар (ғәрәпсә - «нығытма»).
Израиль (мәғәнәләр)
Израиль төшөнсә мәғәнәләре:
Седако-Яха
Седако-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Порс-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Мәрйәм Инә
Ҡөрьәндә Ғайса Пәйғәмбәрҙең Аллаһ тәғәләнең бойороғо буйынса ғиффәтле ҡыҙҙан донъяға килеүе һүрәтләнә. Ғиффәтле Мәрйәмде ырыуҙаштарының аҙғынлыҡта һәм гөнаһ ҡылыуҙа ғәйепләүҙәре һәм Ғайса Пәйғәмбәрҙе һәләк итергә маташыуҙары өсөн Аллаһ уларға ҡаты яза бирә: "Ғайса ғәләйһиссәләмде инҡар итеүҙәре, кафыр булыуҙары һәм хәҙрәти Мәрйәм хаҡында олуғ булыусы боһтанәйтеүҙәре, йәғни, зина ҡылды, тиеүҙәре сәбәпле, уларға ғазап ебәрәбеҙ. …Йәнә уларҙың:"Дөрөҫлөктә, беҙ Мәсихте — Аллаһы тәғәләнең рәсүле булыусы Мәрйәм улы Ғайсаны үлтерҙек", — тип әйтеүҙәре сәбәпле ғазап бирербеҙ (Коран 4:156-157, «Ҡатындар» сүрәһе, Мөхәммәт Иманҡолый Ҡазани тәржемәһе).
Мәрйәм Инә
Ғайса ғәләйһиссәләм яҡты донъяға шул рәүешле йыуатҡыс һүҙ менән килә. Рәсүлде фанилыҡҡа фәрештәләр ҡабул итә, уны йыуып, йәннәт ебәгенә төрөп, Мәрйәм Инәнең алдына һала. Шул ваҡытта уға йәнә тауыш ишетелә:
Ә Мәрйәмгә бит һөйләшергә ҡушылманы. Ул ымлап ҡына, яуапты баланан алығыҙ, тигән ишара яһай. Ҡәүемдәштәре оторо ҡыҙып китә:
Мәрйәм улы Ғайсаға Пәйғәмбәрлек иңеп, Аллаһ тарафынан бирелгән дингә өгөтләй башлағас, ҡандаштары хөсөтләшеп, йәнә Рим императоры вәкиленә шикәйәт тапшыра — йәнәһе лә Ғайса Рим хакимлығына ҡаршы сығыш яһай һәм уны емерергә өгөтләй. Вәкил Ғайса ғәләйһиссәләмде тоторға, башына сәнскеле таҡыя кейҙерергә һәм шунан һуң бағанаға ҡаҙаҡларға фарман бирә. Мосолман ғөләмәләре аңлатыуынса, Аллаһ Тәбәрәкә Хәҙрәттәре Ғайсаның ҡиәфәтен үҙгәртә, ә башкиҫәрҙәр алдына Пәйғәмбәр урынына ғүмерен бирергә теләгән Ғайса һынындағы егет килеп баҫа. Быны Ҡөрьән Кәримдең «Ниса» сүрәһендәге 157-158-се аяттар ҙа иҫбатлай.
Япрағы — ҡара йәшел.
Бала яраһын меңләтә
Ҡиәмәткәсә ҡалаһы.
Бразилия гимны
Португаль телендә гимн тексы
Conseguimos conquistar com braço forte,
Deitado eternamente em berço esplêndido,
Ao som do mar e à luz do céu profundo,
Verás que um filho teu não foge à luta,
Ғәлимйәнов Сәлимйән Ғәлимйән улы
Ғәлимйәнов Сәлимйән Ғәлимйән улы  (25 сентябрь 1915, Өфө губернаһы, Бөрө өйәҙе, Төлсөкбаш ауылы — 12 июль 2005, Асҡын районы, Төлгөҙбаш ауылы) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1943).
Биографияһы
1942 йылдан башлап Сталинград, Көньяҡ-Көнбайыш, Дон, Воронеж, Ялан һәм 2-се Украина фронттарында хеҙмəт итə.
Керазинг-Юган
Керазинг-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хув-Логи-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Итинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юлғотло (йыр)
Йырҙың тексы
Хөкөм итһәң, кантон, иркең бар.
Чёрный Яр (Свердловск өлкәһе)
Этимологияһы
Ҡара Яр ҡасабаһы Ләлим йылғаһының һул ҡушылдығы булған мул һыулы һәм 222 километр оҙонлоҡтағы Лобва йылғаһының бейек ярында урынлашҡан. Ҡасаба атамаһының килеп сығышы төрки теле менән бәйле булыуы бәхәсһеҙ. Башҡорт телендә йылғаларҙың упҡынға тиң бейек ярлауҙары ҡара яр тип тип атала. Шундай яр буйлап урынлашҡан тораҡ пункты ошо географик атаманың исемен алған.
Ғайса (пәйғәмбәр)
Ғайса (عيسى ابن مريم, ’И́са бну Марйама, ’И́са ибн Марьям — Иисус сын Марии) — Исламда Ғайса Пәйғәмбәр, (нәби) һәм Аллаһтың рәсүле, Инжилдә — Иисус Христос.’И́са бну Марйама, ’И́са ибн Марьям
Ғайсаның донъяға килеүе
Исламда Ғайса Пәйғәмбәр Аллаһтың бойороғо буйынса, атай ҡатнашлығыһыҙ донъяға килгән тип иҫбатлана. Әҙәм ғәләйһисссәләм дә атайһыҙ яралтыла, шуға бында оҡшашлыҡ бар тип һанала. Ҡөрьәндә бәйән ителеүенсә, Мөхәммәт Пәйғәмбәр янына бер төркөм нәсәра килә лә, ни өсөн мосолмандар Ғайсаны илаһи зат түгел тип әйтеп кәмләй, тигән дәғүә белдерә. Быға яуап итеп, Ҡөрьән Кәримдән аят килтерелә: "Әҙәм ғәләйһиссәләм атайһыҙ һәм әсәйһеҙ яралтылды, шуның кеүек Ғайса ғәләйһиссәләм дә атайһыҙ бар ҡылынды. Икеһе лә Аллаһтың ҡөҙрәте менән , ғәҙәти булмаған юл менән яралтылдылар. Әҙәм ғәләйһиссәләм ата-әсәһеҙ яралтылған булһа ла, Аллаһының улы тип әйтмәйҙәр, ни өсөн Ғайса ғәләйһиссәләмде Аллаһ улы, тиҙәр Ҡөрьәндә Мәрйәм Ғайсаны алыҫҡа китеп таба, тип әйтелә.
Балалығы
Мәрйәм Инәгә алдан уҡ сабый һөйләшә белеп тыуасағы хәбәр ителгән булған:
Тәүрат һәм Инжил
Мосолмандар Ғайсаға иңгән хаҡ Инжил юғалған, исеме генә ҡалған тип һанай. Йәғни был китаптан Ғайсаның ысын тарихын белеп булмай, тиҙәр.
Әммә Ғайса ғ.с. вәғәздәренә ҡолаҡ һалыусылар әҙ була, 12 кеше иман килтереп, уның сәхәбәләренән булдылар:
Ҡөрьәндә Ғайса ғ.с. тураһында аяттар
— Мин Алланың илсеһе. Һине бер пак һәм маҡтаулы бала менән шатландырырға килдем, — тип яуаплай. Билдәле, Мәрйәм был һүҙҙәрҙән бөтөнләй ҡаушай, ғәжәпләнә: — Минең нисек балам тыуһын?! Миңә бер ир кешенең дә ҡағылғаны юҡ, мин уйнашсы түгел, — тип асыулы яуаплай. — Дөрөҫ, — ти Ябраил фәрештә. — Ләкин Раббыбыҙ: «Ир кеше ҡағылмаған ҡыҙҙан бала таптырыу Беҙҙең өсөн бик еңел эш. Беҙ ул баланы ҡөҙрәтебеҙҙе күрһәтер өсөн кирәмәт һәм уға иман килтереүселәргә рәхмәт итеп иңдерәсәкбеҙ. Ул баланы атайһыҙ яралтыу тәҡдир ҡылынған эш, булмайса ҡалмаҫ», — тине".
Берёзовица (Емба ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Сейда
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡортостан китапханалары
Тарих
Беренсе китапханалар Башҡортостанда XVI быуаттан башлап мәсет, мәҙрәсә, монастырҙар һәм сиркәүҙәр янында булдырыла. Бында дини йөкмәткеле китаптар һаҡланған.
Оло Ельма
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Се-Яха (йылға)
Сё-Яха (Зелёная) — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 159 км.
Серьер
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Беренсе грузин типографияһы һәйкәле
Әҙәбиәт
''Свириденко О. Н.'' Тбилиси за неделю. Путеводитель. — С. Петербург: Своё издательство, 2015. 174 с. ISBN 977-5-4386-0854-7
Һылтанмалар
Памятник первой грузинской типографии
Клевацкий
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тәфтиләү
Тәфтиләү — башҡорт халыҡ йыры.
Риүәйәте
Ҡатындарҙы, балаларҙы йыртҡыстарса үлтереп үсен ҡандырған палач Алексей Тевкелевҡа мәңгелек ҡарғыш һаҡлана.
1739—1740 йылдарҙа 725 ауыл яндырыла. Край тулыһынса бөлгөнлөккә төшә һәм аслыҡҡа дусар ителә.
1735 йылдан 1740 йылға тиклемге осорҙа ихтилалдарҙа үлтерелгән, аҫылған, каторгаға оҙатылғандар менән бергә башҡорт халҡы 60 мең кешеһен юғалта. Әммә азатлыҡ өсөн ҡанлы көрәш туҡталмай. Ошондай фетнәләрҙе баҫтырыр өсөн батша генералдары Румянцев, Соймонов, Татищев, Урусов Башҡортостанға ебәрелә.
Оло Пунгул
Оло Пунгул — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сямжена йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 70 км.
Ониҙағы синагога
Кәмеүе
1972 йылда синагогаға 3.150 кеше килгән, 2015 йылда был һан 16 тиклем кәмегән.
Варес Эвальд Янович
Биографияһы
Университетын тамамлағас, 1950—1953 йылдарҙа Омск теш табибы мәктәбендә уҡытыусыы булып эшләй. Артабан аспирантурала белем ала, 1955 йылда 1-се Мәскәү медицина институтында «Реакция соединительной ткани на полиметилметакрилат и реакция тканей пародонта на имплантацию зубов» темаһына медицина фәндәре кандидатлығына диссертация яҡлай. 1955—1959 йылдарҙа 2-се Мәскәү медицина институтында (хәҙер Н. И. Пирогов исемендәге Рәсәй милли тикшеренеү медицина университеты) өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
Мальта милли партияһы
Мальта милли партияһы (Nationalist Party, мальт. Partit Nazzjonalista ) — Мальтаның ике төп сәйәси партияһының береһе (Лейбористар менән бер рәттән), христиан-демократик йүнәлеш алып бара.
Тарихы
2008 йылда партияның яңы штаб-фатиры асыла.
Закиров Әхмәт Закир улы
Закиров Әхмәт Закир улы (19 март 1911 йыл — 29 март 1988 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының взвод командиры, гвардия лейтенанты (1944). Советтар Союзы Геройы (1944).
Уртьма
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :