cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ялан Йәркәй (йыр)
Тарихы
Тәүге тапҡыр «Ялан Йәркәй» йырын 1930-сы йылдар тирәһендә Ырымбур өлкәһе Новосергиевка районының Мерәҫ ауылында Мөхәмәтша Буранғолов яҙып ала. Ғиниәт Ушановтан Хөсәйен Әхмәтов яҙып алған һәм инструменталь вариантта эшкәртелгән төрө «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында нәшер ителгән. Йырҙың вокал варианты «Башҡорт халыҡ ижады» китабында баҫтырылған, уны Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районының Бикбау ауылы йыраусыһы Сәләхетдин Итбаевтан 1937 йылда Лев Лебединский яҙып ала. Йырҙың Фәрит Камаев, Кирәй Мәргән, Ниғмәт Шоңҡаров яҙып алған варианттары ла бар.
Зөлҡәрнәев Юмпир Дәүләтша улы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1963—1965 йылдарҙа Өфө моторҙар эшләү заводында һынау цехының өлкән мастеры булып эшләй.
Француз теле
Уҡыу ҡағиҙәләре
Әйтелмәй торған хәрефтәр :
Хызыров Вәхит Ғәлибай улы
Биографияһы
1988 йылдан Өфө агрегат производство берекмәһенең «Авангард» мәҙәниәт йортоноң вокаль ансамбле менән етәкселек иткән, 1991 йылдан — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының хор артисы, 1994 йылдан башлап Башҡорт дәүләт филармонияһында солист-вокалист булып эшләгән (2003—2004 йылдарҙа — художество етәксеһе), шул уҡ ваҡытта 1991 йылдан Өфө сәнғәт училищеһында, 1998 йылдан — Өфө сәнғәт институтында уҡыта.
Ижады
Артист репертуарында сит ил (И. С. Бах, А. Дворжак, Д.Каччини һ. б.), рус (А. Е. Варламов, М. И. Глинка, М. П. Мусоргский һ. б.), башҡорт (Х. Ф. Әхмәтов, З. Ғ. Исмәғилев, А. М. Ҡобағошов, Р. М. Хәсәнов һ. б.), татар (С. З. Сәйҙәшев, Р. М. Яхин) композиторҙары әҫәрҙәре; боронғо романстар, халыҡ йырҙары.
Познань ҡалаһында король һарайы
Төҙөлөш һәм реконструкция тарихы
1949 йылда архитектор замоктың XVI быуатта ул нисек булған шул ҡиәфәттә  тергеҙеү  проектын әҙерләй. Әммә генераль реставрациялаусы Ян Захватович Казимир Рачинский төҙөгән бинаны тергеҙә. 1959 — 1964 йылдарҙа элекке аш-һыу бүлмәһе нигеҙендә башня тергеҙелә. Хәҙер беренсе  бинала биҙәү-ҡулланма сәнғәтенең музейы урынлаша. Башня бүлмәләрен музей оҫтаханалары биләй. XIII — XIV быуат нигеҙҙәре менән 2 метр ҡалынлыҡтағы һәм 7 — 10 метр бейеклектәге стеналары  һаҡланып ҡалған. Стенаның көнсығыш өлөшө Казимир Рачинскийҙың бинаһына индерелгән. Был бинала өс мемориаль таҡта бар, иң боронғоһо 1783 йылға, ике ҡалғаны 1993 һәм 1995 йылдарға ҡарай.
Ҡырым
Транспорт
Ҡырымда һәр ҡала һәм башҡа йәшәү тораҡ пункттар автобустар маршруттары бәйләнеше менән тоташҡан. Ҡала-ара троллейбус маршруттары (на трассе Симферополь аэропорты — Симферополь — Алушта — Ялта трассаларында,ҡарағыҙ: ҡырым троллейбусы) бар. Евпаторияла пассажирҙарҙы трамвайҙар хеҙмәтләндерә. Ялта, Феодосия, Керчь, Севастополь, Черноморское һәм Евпатория диңгеҙ маршруттары менән бәйләнгән. Севастополдә Төньяҡтан Көньяҡҡа һәм кире йүнәлештә ҡала транспорты хеҙмәтен катерҙар үтәй. Солёное Озеро — Севастополь (Евпатория йүнәлеше менән), Армянск — Керчь (Феодосия йүнәлеше менән) тимер юл һыҙаттары Ҡырымды континент менән тоташтыра. Ярымутрау ике диңгеҙ менән йыуыла. Евпатория, Севастополь, Ялта, Феодосия һәм Керчь - Ҡара диңгеҙ порттары. Керчтә Ҡырымды Рәсәйҙең Краснодар крайы менән бәйләүсе Керчь боғаҙы аша борам (паром) менән сығыу урыны (Ҡафтау порты) бар. Аҙау диңгеҙе яр буйының транспорт әһәмиәте юҡ. 2015 йылда Рәсәй Керчь боғаҙы аша күпер (транспорт үткәүеле) төҙөлөшөн башланы. Тузла утрауын Керчь һәм Тамань ярымутрауҙары менән бәйләүсе ике күпер төҙөү планлаштырыла.
Тарихы
2014 йыл ваҡиғалары түбәндәге мәҡәләләрҙә ентекле сағылдырылған:
Майпан-Ех
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Штрих-код
Информация кодлау ысулы
Сауҙа иң йышлы код EAN/UPC (Universal Product Code) ҡулланы.
Тормош
Йәшәү (лат. vita) — биология һәм философияның төп төшөнсәһе — материяның тыуғандан алып вафат булғанға тиклем үҙендә мотлаҡ рәүештә терелек үҙенсәлектәрен сағылдырған әүҙем йәшәү формаһы   ; организмда барған матдәләр алмашыныуын һәм уның  күҙәнәктәргә бүленеүен йәки үрсеүен ғәмәлгә ашырыу мөмкинлеген биргән физик һәи химик процестарҙың йыйылмаһы. Тере күҙәнәк, тирә-йүндәге мөхиткә яраҡлашып, организмдарҙың күп төрлөлөгөн формалаштыра (күҙәнәктән ситтә йәшәү булмай, вирустар вирион тип аталған генетик материалды күҙәнәккә күсереп ултыртҡас ҡына тере материя сифатына эйә була). Тере материяның төп атрибуты — репликация өсөн файҙаланылған генетик мәғлүмәт.
Илезем
Илезем — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вохтома йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Тормош
Билдәләмәләре
Урыҫ сығышлы Израиль генетигы Эдуард Трифонов йәшәүҙең 123 билдәләмәһен тикшерә. Ул билдәләмәләрҙең лингвистик структураһына анализ яһай һәм уларҙы категорияларға бүлә. Трифонов, минималь билдәләмә булдырып, уларҙың төп асылы төрлөлөгөндә булыуын асыҡлай. Бөтә билдәләмәләрҙең дә түбәндәге бер уртаҡлығы бар, тигән фекергә килә: Йәшәү — «үҙгәрештәр индереп үрсеү» ул Life is self-reproduction with variations.
Йәшәүҙе энергияны сарыф итеп, әүҙем рәүештә молекуляр структураны һаҡлау һәм үҙенән-үҙен үрсетеү, тип атарға була.
Рәсәй ғалимы М. В. Волькенштейн йәшәү төшөнсәһенә яңы билдәләмә бирә: «Ерҙә йәшәгән тере тәндәр биополимерҙарҙан — аҡһымдарҙан һәм нуклеин кислоталарынан төҙөп ҡуйылған асыҡ, үҙ-үҙен тәртипкә килтереүсе  һәм үҙ-үҙен үрсетеүсе системаларҙан ғибәрәт».
В. Н. Пармон түбәндәге билдәләмәне бирә: «Йәшәү — мутацияларға һәләтле һәм тәбиғи һайланыш иҫәбенә ярайһы уҡ оҙайлы эволюция кисереп көн итеүсе автокатализаторҙарҙың фаза-айырым йәшәү формаһы ул».
Матдәләр алмашыныуы
Матдәләр алмашыныуы (метаболизм) — тере организмда йәшәүгә ярҙам итеү өсөн килеп тыуған химик реакцияларҙың йыйылмаһы ул. Был процестар организмдарға үҫергә һәм үрсергә, үҙҙәренең структураларын һаҡларға һәм һәм тирә-йүндәге мөхит йоғонтоһона яуап бирергә ярҙам итә.
Тормошто ойоштороу кимәлдәре
Йышыраҡ тормоштоң һигеҙ төп структур кимәлен айырып күрһәтәләр:
Тере системаларҙың тәртипкә һалынған булыуы һәм ҡатмарлылығы
Тере системалар, асыҡ системалар булараҡ, тирә-йүндәге мөхит менән энергияһы, матдәһе һәм мәғлүмәте менән алмаша. Әммә тере булмаған системаларҙан айырмалы рәүештә уларҙа энегетик төрлөлөктө тигеҙләү һәм структураларын мөмкин булған формалар яғына табан үҙгәртеүҙәр булмай, киреһенсә даими рәүештә «тигеҙләнеүгә ҡаршы» эш алып барыла. Тере системалар йәнәһе термодинамиканың икенсе законына буйһонмай тигән хата раҫлауҙар бына шуға нигеҙләнә лә инде. Әммә тере системаларҙа энтропияның түбәнәйеүе тирә-йүндәге мөхиттә энтропияның күтәрелеүе (негэнтропия) иҫәбенә генә мөмкин, шулай итеп, тотош алғанда энтропияның күтәрелеү процесы дауам итә, һәм ул термодинамикның икенсе законы талаптарына тулыһынса яуап бирә.
Тәртип
Психиканан айырмалы рәүештә тәртип туранан-тура күҙәтеү өсөн бирелә һәм фәндәрҙең киң спектры темаһы булып тора: психология, этология, зоопсихология һәм сағыштырмаса психологиянан тәртип экологияһына тиклем.
Биология
Биологияла ойоштороуҙың түбәндәге кимәлдәрен айырып күрһәтәләр:
Ғаләмдәге тормош
Ғаләмдәге тормош — был терминды ҡулланғанда, тормошто эҙләүгә йүнәлтелген проблемалар һәм бурыстар комплексы тип аңларға кәрәк. Дөйөм алғанда тормош бик киң юҫыҡта аңлатыла — материяның булыуының әүҙем формаһы, ниндәйҙер дәрәжәлә уның физик һәм химик йәшәү формалары менән сағыштырғанда юғары формаһы. Шулай итеп, мәсьәләнең дөйөм ҡуйылышында тормош (йәшәү) Ерҙәгенә оҡшаш булырға тейеш тигән бурыс ҡуйылмай, һәм йәшәүҙең башҡа төрлө формаларының да булыуы ихтимал тигән бихисап теориялар бар. Әммә тереклекте эҙләү стратегияһын төҙөгәндә ҡулланылған астробиологияла ике этап булыуы күҙаллана :
Мурга (Марек ҡушылдығы)
Мурга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Марека йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү
Утилләштереү
Икенсе яҡтан, утилләштереү ҡалдыҡтарҙы продукцияла туранан-тура, эшкәртеүһеҙ файҙаланырға мөмкин булған ерҙәрҙе эшкәртеүҙе ҡарамай. Күпселек белгестәр фекеренсә, икенсел ресурстарҙан, етештереү һәм ҡулланыу ҡалдыҡтарынан тыш, утилләштереү туранан-тура ҡулланылыш тапмаған ресурстарҙа ла ҡулланыла.
Пензер-Яха (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Вонсовский Сергей Васильевич
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (19.09.1953)
- башҡа миҙалдар
- Польша Фәндәр академияһының сит ил ағзаһы
Ичан-Ҡала
Диуарҙары
Оборона нығытмалары системаһында һыу менән тултырылған соҡорҙар була; хәҙер ҙә был көньяҡ өлөштәге рельеф буйынса һиҙелеп тора, ә төньяҡта һәм көнбайышта боронғо соҡорҙарҙы асфальт ҡаплаған.
Сухомлинский Василий Александрович
Педагогик эшмәкәрлеге
Уҡытыу процесын Сухомлинский күңелле хеҙмәт итеп ойоштора ; ул уҡыусыларҙа донъяға материалистик ҡараш формалаштырыуға ҙур иғтибар бирә; уҡытыу барышында уҡытыусының матур һүҙенә, әҙәби һөйләү стиленә, уҡыусылар менән бергә әкиәттәр, әҙәби әҫәрҙәр ижад итеүгә, китап уҡыуға мөһим урын бирә.
Сухомлинский үҙенең «Уҡытыусыға 100 кәңәш» («100 советов учителю») китабында яҙыуынса, бала, уй-фекер йөрөтөүсе йән эйәһе булараҡ, үҙенең тирә-яғындағы донъяны танып-белеү менән бергә үҙен дә аңлап-төшөнә бара. Быға ул бары тик аҡыл ярҙамында ғына түгел, ә йөрәге аша ла өлгәшә. Дәрестә белгәненең йөҙҙән бер өлөшөн генә һөйләп биреүсе педагог ҡына үҙе уҡытҡан предметты ысынлап ярата. Педагогтың белеме ни тиклем бай була, уның ғилемгә, фәнгә, китапҡа, аҡыл хеҙмәтенә һәм интеллектуаль тормошҡа шәхси ҡарашы ла шул тиклем сағыуыраҡ асыла. Нәҡ ошо интеллектуаль байлыҡ — уҡытыусының үҙ предметына, фәнгә, мәктәпкә һәм пдагогикаға һөйөүе лә инде. Уҡытыусы — йәш быуынға белем тапшырыусы ғына түгел, ә баланан шәхес, тотош илдең алдағыһы үҙенә бәйле булған киләсәк кешеһен яһауҙа ҙур роль уйнаусы ла. Уҡытыусы балаға тәьҫир итеү сәбәптәрен анализлай белеү менән бергә предметты өйрәнеү тотош бер бөтөн булыуын да тәьмин итһен. Уҡыу хеҙмәте уҡыусы тормошонда иң мөһимгә әйләнергә тейеш. Баланың хәле нимәгә етә, нимәгә етмәй — халыҡ педагогикаһы быны яҡшы белә, сөнки унда тормош аҡылы атай һәм әсәй һөйөүе менән бергә ныҡлы ҡушыла. Бала яҡшы уҡырға теләһен һәм бының менән ата-әсәһенә ҡыуаныс килтерергә ынтылһын өсөн, уның күңелендә хеҙмәткәрҙең ғорурлыҡ тойғоһон уятырға, уны һаҡларға һәм артабан үҫтерергә кәрәк. Был — бала үҙенең уҡыуҙағы уңыштарын күрергә, улар өсөн борсолорға тейеш. Кешелек мөнәсәбәттәре кемдер башҡалар өсөн нимәлер булдырған (эшләгән, ижад иткән) хеҙмәттә айырыуса сағыу асыла. Педагогтың бурысы — тәрбиә эҙемтәләрен дөрөҫ билдәләү генә түгел, ә баланың тормошона йоғонто яһау һәм үҙ хәстәрҙәрен ата-әсәләр менән бүлешеү. Уларҙа мәктәп менән бергә кемде тәрбиәләргә тейеш булыуҙары хаҡында аныҡ күҙаллау булдырыу йәһәтенән нәҡ педагог эшләргә тейеш. Артабан уларҙың бар талаптарҙың (тәү сиратта, үҙҙәренә лә ҡағылған) берҙәм булырға тейешлеген аңлауҙарына ирешеү зарур. Атай менән әсәй, тәрбиәсе булараҡ, берҙәмлектә эш итергә тейешле — был иһә уларҙы әсәй һәм атай һөйөүенең серҙәренә төшөндөрөүҙе, уларҙы изгелек менән ниндәйҙер кимәлдә ҡатылыҡ, иркәләү менән талапсанлыҡты дөрөҫ итеү ҡулланырға өйрәтеүҙе үҙ эсенә ала.
Андреа Мантенья
Биографияһы
1441—1445 йылдарҙа Андреа Мантеньяның исеме Падуя рәссамдарының гильдия ағзалары араһында барлыҡҡа килә. Ф. Скварчоне рәссам булыу ғына түгел, антиклыҡ менән мауыға, Греция буйлап сәйәхәт итә, Италияға боронғо грек скульптураһы фрагменттарын килтерә, антик тәңкәләр йыя, урындағы Изге Лука рәссамдары гильдияһына нигеҙ һалыусылар араһында була (Дж. Вазари Сәнғәт академияһын атай). Мантенья Скварчоне йоғонтоһо аҫтында боронғо тарих менән мауыға, латин телен өйрәнә башлай. Скварчоне үҙенең уҡыусыларын антик скульптураларҙың, неоаттик мәктәбе статуяларының гипс күсермәләренә төшөрөргә, билдәле рәссамдарҙың картиналары күсереп алыуҙы талап итә. Был «бәләкәй сәнғәт академияһы» була.
Ижады
Изгеләрҙе бысраҡ табан һәм ҡыҙғылт ҡуллы итеп һүрәтләүҙән тартынмаған «аяуһыҙ реализм» оҫтаһы фетнәсе Караваджонан күпкә элек, Анлреа Мантенья ла максималь дөрөҫлөккә ынтылып, үҙенең геройҙарының тән күркһеҙлеген йәшермәй. Әммә Мантеньяға яһалмалылыҡ, эмоцияларҙың артыҡ булыуы ят. Драматизмға ул йөҙҙәрҙең көсөргәнеше, ыҙа сигеүсе, имгәнгән материяны һүрәтләү, мәҫәлән, антик архитектураның ватыҡтары менән өлгәшә. Һәм был мәғәнәлә уның геройҙарының материаллеге архитектура һәйкәлдәре материаллегенән аҙ айырыла. Мантенья һүрәтләүендә кеше тәненең ташҡа оҡшауы осраҡлы түгел. Был айырым урта быуат материаллегенең өлөшләтә мәжүсилек, өлөшләтә христанлыҡҡа ҡайтыу. Мантеньянан һуң һүрәтләүгә был алымды «Падуя стиле» тип атайҙар. Мантенья ижады Альбрехт Дюрер, М. Пахер, Ф. Франча ижадына йоғонто яһай.
Глухарёв Василий Геннадьевич
Карьераһы
2003 йылда Донъя Кубогы эстафетаһында еңеүсе була. 2003 йылда Европа чемпионатында эстафетала көмөш призер. 2004 йылда эстафетала донъя чемпионы. 2010 йылда хәрбиҙәрҙең Бөтә донъя уйындарында шәхси зачетта бронза призеры һәм командала алтын наградаға лайыҡ була.
Мәсәғүт (Дыуан районы)
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1875 йылда бер класлы министрлыҡ училищеһы асыла, унда XIX быуаттың 90-сы йылдары башында 49 малай һәм 22 ҡыҙ уҡыған.
Берия Лаврентий Павлович
Әзербайжан ЧК-нда хеҙмәттә
Баҡыға ҡайтҡандан һуң Берия бер нисә тапҡыр Баҡы политехник институтында (элекке училище) уҡыуын дауам итергә маташа, өс курс тамамлай. 1920 йылдың август айында Әзербайжан КП(б)-ның Үҙәк Комитеты эштерә идарасыһы булып китә, ә шул уҡ йылдың октябрендә — буржуазия экспроприацияһы һәм эшселәрҙең көнкүрешен яҡшыртыу буйынса Ғәҙәттән тыш комиссияһының яуаплы секретары була, 1921 йылдың февраленә тиклем был вазифала эшләй. 1921 йылдың 24 апрелендә Политбюро һәм ӘКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Оргбюроһы ултырышында уны Әзербайжан Ғәҙәттән тыш Комиссияһының контрреволюция, спекуляция, бандитлыҡ һәм вазифа енәйәттәре буйынса Йәшерен-оператив бүлеге мөдире урынбаҫары итеп тәғәйенләйҙәр (ул саҡта был вазифаны Гусейн Әхундов биләй). Әзербайжан компартияһы Политбюроһының 16 июлдәге ҡарарына ярашлы Әзербайжан Ғәҙәттән тыш комиссияһының рәйесе урынбаҫары итеп ҡуйыла (в других источниках указан май 1921 года).
Кавказ аръяғында партия эшендә
1935 йылдың мартында Берия СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты һәм уның президиумы ағзаһы итеп һайлана. 1935 йылдың 17 мартында ул беренсе тапҡыр Ленин ордены менән бүләкләнә. 1937 йылдың майында бер үк ваҡытта Грузия КП(б)-ның Тбилиси ҡала комитетын етәкләй (1938 йылдың 31 авгусына тиклем).
1935 йылда «Кавказ аръяғындағы большевистик ойошмалар тарихы мәсьәләһенә» (тикшеренеүселәр фекере буйынса, уның авторҙары Малакия Торошелидзе һәм Эрик Бедия) исемле китап сығара. 1935 йылдың аҙағындағы Сталин Әҫәрҙәрен нәшер итеү проектында Берия — редакция составында, шулай уҡ айырым томдарҙың редакторы итеп күрһәтелә.
Карьераһы
1945 йылдың 29 декабрендә Берия Эске эштәр халыҡ комиссары вазифаһынан бушатыла.
Сәкмән
Башҡорт сәкмәне
Ирҙәр сәкмәне - тура, ә ҡатын‑ҡыҙҙыҡы билле, аҫҡа табан киңәйеп киткән булған. Ирҙәр сәкмәнен башлыса өйҙә туҡылған аҡ йәки һоро буҫтауҙан, ҡыҙыл йәки йәшел фабрика буҫтауынан теккәндәр, ҡыш кейә торғандарына төлкө, тейен, көҙән һ.б. йәнлек тиреләре менән ҡырпығандар. Ҡатын‑ҡыҙ сәкмәндәрен геометрик, үҫемлек биҙәктәре рәүешендәге уҡа, сигеү менән нағышлағандар, аралаштырып йәшел, күк, ҡыҙыл төҫтәге буҫтау, мәрүәт пластиналар, төймәләр, йөн суҡтар менән  әҙеләгәндәр. Байрамдарға кейгәндәр, туй йолалары ваҡытында кәләш сәкмәнде баш япмаһы итеп файҙаланған. Ҡалымға һалынған
Иҫке Этекәй
Тарихы
Был ауыл урынлашҡандан һуң 100 йыл үтеүгә бер нисә ғаилә икенсе Этекәй ауылына нигеҙ һалған. Иҫке һәм Яңы Этекәйҙә хәҙер башҡорттар, мишәрҙәр, типтәрҙәр йәшәй. Типтәрҙәр үҙҙәрен татар тип атай.
1812 йылғы Ватан һуғышы
1812 йылғы Ватан һуғышы — Рәсәй империяһы (Сampagne de Russie pendant l'année 1812 ) һәм Француз империяһының 1812 йылда Рәсәй территорияһында барған һуғышы, Рәсәй халыҡтарының Наполеон Францияһына ҡаршы азатлыҡ һуғышы.
Төньяҡ йүнәлеш
Балтик диңгеҙендә Рәсәй флоты 1812 йылдың июль-сентябрендә Ирбен боғаҙы киңлегендә крейсерлыҡ менән шөғөлләнә, ә 19 августан 4 сентябренә тиклем Данцигты демонстратив ҡамауҙа һәм бомбаға тота, Наполеонды яр буйын һаҡлауға байтаҡ көс түгергә мәжбүр итә. Көнбайыш Двинала урыҫ ишкәкле флотилияһы (120 берәмеккә тиклем) уңышлы эшләй.
Үҙәк (Мәскәү) йүнәлеше
16 (28) июндә армия Вильнанан сыға һәм 27 июндә (9 июлдә) Дрисс нығытылған лагерына килеп етә, унда Пфуль планы буйынса рус армияһы дошманды фаш итергә тейеш була. Генералдар батшаны был пландың мәғәнәһеҙ булыуына ышандыра алған, һәм 5 (17) июлдә армия Петербургты һаҡлау өсөн Витгенштейндың 1-се корпусын ҡалдырып, Полоцк аша Витебскиға сигенгән.
Смоленскиҙан Мәскәүгә тиклем
Ләкин Наполеон, рус армияһының яй ғына алға барыуын файҙаланып, үҙенең корпусын йоҙроҡҡа туплап, Барклай-де-Толлиҙың һул флангыһынан үтеп, Смоленскиҙан көнбайыштараҡ Днепр йылғаһы аша сығырға тырыша. Француз армияһы авангардында генерал Неверовскийҙың 27-се дивизияһы була. Нверовскийҙың ныҡышмалы ҡаршылығы генерал Раевский корпусын Смоленскиға күсерергә ваҡыт бирә.
Маршал Ней сигенгән армияны эҙәрлекләй. 7 (19) августа Валутина тауы янындағы ҡан ҡойошло һуғышта рус арьергарды маршал Нейҙы тотҡарлай. Наполеон генерал Жан Андош Жюноны урау юлдан урыҫтарҙың тылына инергә ебәргән, әммә тегеһе бурысты үтәй алмаған, һәм рус армияһы тулыһынса Мәскәү яғына, Дорогобуж яғына киткән. Бәләкәй булмаған ҡаланы емергән Смоленск өсөн көрәш бөтә рус халҡының дошманға ҡаршы һуғышының ойошторолоуын билдәләй, быны ябай француз тәьминәтселәре лә, Наполеон маршалдары ла шунда уҡ тоя. Француз армияһы барған юлдағы торама пункттар яндырыла, халыҡ мөмкинлек булғансы ситкә китә. Наполеон Смоленск һуғышынан һуң шунда уҡ, көслө позициянан тороп ҡалғансы, донъяның йәшерен тәҡдимен индерҙе, әммә яуап алманы. Наполеон Смоленск һуғышынан һуң шунда уҡ, көс позицияһынан тороп, Александр I-гә тыныслыҡ тураһында йәшерен тәҡдим индерә, әммә яуап булмай.
Наполеонға ҡаршы халыҡ һуғышы
Француз армияһының Рәсәй эсенә үтеп инеүе, халыҡҡа көс ҡулланыуҙың артыуы, Смоленскиҙа һәм Мәскәүҙә башланған янғындар, Наполеон армияһында дисциплинаның ҡаҡшауы һәм уның ярайһы уҡ ҙур өлөшөнөң талаусылар (мародёр) бандаһына әйләнеүе Рәсәй халҡы яғынан ҡәтғи ҡаршылыҡҡа килтерҙе. Партизандар һуғышы һәм ополчение ойоштороу башлана.
Крәҫтиән партизан отрядтары
Милләткә мөнәсәбәтен аңлатҡан илһөйәрлек тойғоһо крәҫтиәндәр өсөн ят булған, наполеон ғәскәрҙәренең көс ҡулланыуы һәм талауҙары партизан һуғышна алып килгән. Ермолай Васильевич Четвертаков, Семён Иванович Шубин, Герасим Матвеевич Курин һәм Егор Семёнович Стулов, Василиса Кожина, Фёдор Потапов Самусь, Прасковья һәм башҡа крәҫтиәндәр, дворяндар һәм ҡала халҡы иҫәбенән командирҙар һуғышҡа һәләтле партизан отрядтары төҙөй алған. Партизандар һуғышы ике яҡтан да тиңһеҙ көс ҡулланыу һәм ҡанһыҙлыҡ менән оҙатыла. Француз армияһы Мәскәүгә ингән осоронда ғына партизан хәрәкәттәренән 25 меңдән ашыу кешене юғалта.
Ополчение формалаштырыу
Партизандар француздар ҡамауындағы Мәскәү тирәләй беренсе ҡулса тәшкил иткән кеүек була. Икенсе ҡулсаны ополченсылар тәшкил иткән. 1812 йылдың 6 июлендә манифест сыға, унда мәскәү дворяндарына үҙҙәренең крепостнойҙарынан ополчение ойошторорға, үҙҙәренә уға инергә һәм командующий һайларға тәҡдим ителә. Манифест менән бер көндө мәскәүлеләргә «Тәхет баш ҡалаһы Мәскәүгә» ополчениеһын ойоштороу саҡырыуы була. Барлығы 1812 йылғы һуғышта 400 меңдән ашыу ополченец күрһәтелә, шуларҙың өс округ ойошторола: 1-сеһе — Мәскәүҙе обороналау өсөн, 2-сеһе — Петербургты обороналау өсөн һәм 3-сөһө — резерв округ. Ополчение һалдаттары батальондарға, йөҙҙәргә һәм тиҫтәләргә бүленгән йәйәүле һәм атлы полктарға һәм дружиналарға йыйыла.
Шаһибәрәк (йыр)
Характеристикаһы
«Шаһибәрәк» — фәлсәфәүи характерҙағы йыр. Йырҙың көйө киң диапазонлы (дуодецима), бай орнаментика һәм көйләүгә ҡоролған. Йырҙың башына көйҙөң децимеға күтәрелеү хәрәкәте хас, аҙаҡ әкренләп түбәнгә тоникаға ҡарай хәрәкәт итә. Формаһы — 2 һөйләмдән торған осор, һуңғыһы — вариация ҡабатланышы.
Икенсе донъя һуғышында нацизмды еңеү көнө
2015
Иҫтәлекле датаға ҡарата Украина Президенты үҙенең приказы менән дәүләт наградаһын — «Нацизмды еңеүҙең 70 йыллығы» юбилей миҙалын булдыра.
Яры ҡанатлылар
Яры ҡанатлылар (Hymenoptera) — эволюцион яҡтан киң үҫешкән бөжәктәрҙең ҙур отряды.Бал ҡорттары, ҡырмыҫҡалар, иңкештәр, һағыҙаҡтар һ.б. берләштерә. Уларҙың ҡанаттары ике пар. Алғы ҡанаттары артҡы ҡанаттарына ҡарағанда ҙурыраҡ, ҡанаттарының сиктәрендә епәре һирәгәйә, йәки бөтөнләй булмай.
Көнсығыш славян телдәре
Фонетикаһы
X быуатта «у» и «’а»-ға үҙгәргән «о» и «е» (ǫ, ę) танау һуҙынҡылары юғала.
Яҙмаһы
Көнсығыш славян билдәләре XI быуат иҫке славян теле ҡомартҡыларында: Остромир инжилында (евангелие-христиандарҙың китабы) һәм Новгород кодексында табылған.
Ҡалҡан (тау)
Атамаһының килеп сығышы
Сія река изстари разделяетъ Башкирцовъ съ Киргисъ Кайсаками
Яйыҡ, Себер даруғаһы, Ҡыуаҡан волосына ингән, Ҡалҡан-тауҙа баш ала. Ҡалҡан — тороп ҡалған, йәки иң ситке тау тигән мәғәнә бирә.
Кольмар
Иҫтәлекле урындар
Сағыштырмаса бәләкәй булыуға ҡарамаҫтан, ҡала асыҡ һауалағы музей булып тора, уның архитектураһы үҙенсәлекле, унда архитектураның бөтә стилдәре — һуңғы готика, Яңырыу, барокко, рококо, классицизм, ампир, эклектика, модерн, модернизм һәм постмодернизм — бар.
Баулы
Географияһы
Ҡазанға тиклем алыҫлыҡ — 369 километр.
Баулы районы
Баулы районы (Баулы районы) — Татарстандың көнсығышындағы район.
Песья-Вож
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Ахундова Эльмира Хөсәйен ҡыҙы
Биографияһы
1977—1980 йылдарҙа Әзербайжандың Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитетының кесе мөхәррире була.
4 октябрь
4 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 277-се көнө (кәбисә йылында 278-се). Йыл аҙағына тиклем 88 көн ҡала.
Ахундова Эльмира Хөсәйен ҡыҙы
Биографияһы
2020 йылдың 12 мартында Әзербайжан Президенты Илһам Алиев Элмира Ахундованы Әзербайжан Республикаһының Украиналағы ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе итеп тәғәйенләү тураһындағы бойороҡҡа ҡул ҡуя.
Мөғлифә (йыр)
Тарихы
«Мөғлифә» йырын тәүге тапҡыр Солтан Ғәбәши 1932—34 йылдарҙа Баймаҡ районы Темәс ауылында Һөйөмбикә Кулибаеванан яҙып алған һәм 1935 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» тигән йыйынтыҡта баҫтырып сығарған.
Ковалёв Иван Платонович
Биографияһы
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 4 июнендәге Указына ярашлы «немец баҫҡынсылары менән көрәштә күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы» өсөн гвардия лейтенанты Советтар Союзы Геройы юғары исеменә лайыҡ була. .
Аруба
Геологияһы
85-90 миллион йәштәге тоҡомдар плутонизм осорона ҡарай. Вулканизм тамамланғандан һуң, иретелгән тоҡомдар ер ҡатламы аҫтынан ағып сыға, ләкин өҫкә күтәрелмәй. Был тоҡомдар структураһы буйынса вулканизм тоҡомдарынан айырыла. Арубаның күпселек өлөшө лава ҡатламдары эсендә ҡатып ҡалған һәм ҙур магматик есем барлыҡҡа килтергән (батолит тип йөрөтөлгән) тоҡомдарҙан тора. Батолиттан барлыҡҡа килгән иң таралған тоҡом — кварцдиорит, уны ваҡ ҡырсынташ, шулай уҡ ҙур таштар формаһында Айо һәм Касибари кеүек урындарҙа табырға мөмкин. Ойбергит тип йөрөтөлгән тупаҫ бөртөклө кварцдиорит ойбергты булдырған. Батолиттың икенсе тоҡомо булып габбро (башлыса — Буширибандар һәм Мативидириҙа табылыусы ҙур ҡара бөртөклө есем) тора.
Флораһы һәм фаунаһы
Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка араһындағы миграция осоронда тиҫтәләгән ҡоштар туҡталып китә (улар араһында сарҡылдаҡтар, селәндәр, берғаҙандар, аҡсарлаҡтар, бакландар бар). Яр буйҙарындағы һыуҙарҙа диңгеҙ алабуғаһы, тутыйғош- балыҡ, Squatina squatina-диңгеҙ фәрштәһе, конгер-йыланбалыҡ, манта, омарҙар тереклек итә. .
Утрауҙы колонизациялау
1513 йылда испандар Санто-Доминголағы баҡыр рудниктарында эшләү өсөн Аруба (шулай уҡ башҡа Ел аҫты утрауҙары) халҡын һөргөнгә ебәргән, унда улар ҡаты иҙеү һөҙөмтәһендә төрлө ауырыуҙарҙан һәләк булған. Утрауҙа бер кеше лә ҡалмай, әммә унда ҡитғанан күсеп киләләр, һуңынан испандар килә. Испандар утрауҙа бер ҙур ауыл округында аттар, ишәктәр, һыйырҙар, сусҡалар, һарыҡ һәм кәзәләр иркен йөрөгән «ранчо» булдыра. Индейҙәр уларҙың малын ҡараусы һәм хеҙмәтсе сифатында эшләгән.
Голландия менән Британия араһындағы күп һанлы һуғыштар ҙа Арубала сағылыш тапмай ҡалмаған. Уны инглиздәр 1799-1802 һәм 1806-1816 йылдарҙа баҫып алған, һуңынан голландтар был ерҙәрҙе йәнә үҙҙәренә кире ҡайтарған. 1816 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Арубала йәшәгән 1732 кешенең 564-е индейҙәр, халыҡтың күбеһе католик булған. XVIII быуат аҙағында, Ораньестадтағы Аттар ҡултығы (Paardenbaai) Кюрасао һәм Венесуэланың ҡитға өлөшө араһындағы күсереп тейәү пункты ( перевалочный пункт) итеп файҙаланылған осорҙан утрауҙы ғәмәлдә колониялаштырыу башлана.
Иң яңы осор
Ул йылдарҙа Арубаға немец суднолары йыш килеп йөрөй торғайны. Әммә, Германия Нидерландҡа һөжүм иткәс, Аруба яры буйында якорҙа «Антилла» немец карабы ғына торған, һәм уны ғәскәр уратып алғанлыҡтан, экипаж кәмәләргә ултырғас, капитан карапты яндыра. «Антилла» экипажы әсирлеккә алына, ә һуңынан утрауҙа булған немецтар менән бергә, Бонайре утрауына оҙатыла. 1940 йылдың 10 майында утрауға Аруба оборонаһында ярҙам итеү өсөн 180 француз һалдаты килеп төшә, 1940 йылдың июлендә уларҙы инглиз һәм шотланд ғәскәрҙәре алмаштыра. 1943 йылдың аҙағында, Бөйөк Британия һуғышҡа ҡушылғас, утрауға Америка һалдаттары, ауыр бомбардировщиктар килә башлай, бының өсөн королева Беатрикс исемендәге Дакота аэропортына реконструкция үткәрергә тура килә.
Тышҡы сәйәсәте
Арубаның тышҡы сәйәсәте өсөн Нидерландтың Сит ил эштәре министрлығы һәм Нидерланд Антиль утрауҙары һәм Арубаһының Тышҡы эштәр департаменты яуап бирә.
Транспорты һәм коммуникациялары
Королева Беатрикс исемендәге Халыҡ-ара аэропорт Ораньестад янында урынлашҡан һәм көн һайын Америка Ҡушма Штаттарының төрлө ҡалаларынан (Майами, Чикаго, Вашингтон, Нью-Йорк, Бостон), Пуэрто-Рико (Сан-Хуан), Канаданан һәм Көньяҡ Американан, башҡа илдәрҙән авиарейстар ҡабул итә. Аэропорт мәғлүмәттәренә ярашлы, 2005 йылда аэропортта 1,7 миллион пассажир туҡталған, шуларҙың 61%-ы — Америка Ҡушма Штаттарынан.
Музейҙары
Арубаның мәҙәни мираҫы менән тарихи, археологик һәм нумизматик музейҙарҙа танышырға мөмкин:
Арубаның тарихи музейына 1983 йылда Аруба Мәҙәниәт үҙәге (Cultureel Centrum van Aruba) нигеҙ һала, ул яңыртылған Виллем III манараһында урынлашҡан. Музейҙа утрауҙың тарихы менән танышырға мөмкин, ул испандар, һуңынан голландтар идараһы аҫтында булған.
Паль-Тоип
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Пермь татар-башҡорт педагогия техникумы
Тарихы
1932 йылдың 19 ноябрендә бүлек нигеҙендә айырым Пермь татар-башҡорт педагогия техникумы асыла.
Ҡарабалыҡ (күл, Силәбе өлкәһе)
Ҡарабалыҡ - Карабалык, Линевое озеро - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районынындағы күл.
Географияһы
Ҡарабалыҡ - ҙур булмаған күл, Арғаяш районының Ҡарабаш ҡалаһынан көньяҡтараҡ, Арғужа һыуһаҡлағысынан көнбайыштараҡ урынлашҡан. Силәбегә тиклем аралыҡ – 85 км, Екатеринбургҡа – 200 км, Мейәскә – 70 км
Флораһы һәм фаунаһы
Ярҙарын урмандар ҡаплаған, башлыса ҡарағай ҡатнаш ҡайынлыҡтар.
Алексанян Елена Ашотовна
Фәнни эшмәкәрлеге
2003 йылда Елена Алексанян Л.Мкртчян исемендәге премия һәм Әрмән-Рус университетының «Армения живёт в душе могуче» китабы өсөн премия менән бүләкләнә.
Журналист һәм тәржемә эшмәкәрлеге
Е. Алексанян урыҫ теленә заманса һәм классик әҙәбиәттең әрмән әҫәрҙәрен тәржемә иткән —  (Аветик Исаакян,, Серо Хандзадян, Перч Зейтунцян һ.б.).
Королёв Лев Николаевич
Биографияһы
70-тән ашыу ғилми баҫма, шул иҫәптән 10 монография һәм уҡыу әсбаптары авторы. Профессор (1969), Мәскәү дәүләт университетының хисаплау математикаһы һәм кибернетика факультетының иҫәпләү комплекстары системаларын автоматлаштырыу кафедраһы мөдире (1970—2016), суперкомпьютерҙар архитектураһы буйынса курс уҡыта. Л. Н. Королёвтың уҡыусылары араһында ике Рәсәй Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты, 40-тан ашыу фән кандидаты һәм докторы бар.
Касперский Евгений Валентинович
Карьераһы
1991 йылда Евгени Касперский КАМИ Мәғлүмәт технологиялары үҙәгендә эшләй башлай, вирусҡа ҡаршы программалар эшләүсе ҙур булмаған белгестәр төркөмөн етәкләй.
Үтәшев Хөрмәтулла Ғаззали улы
Биографияһы
1991 йылдан Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы, 1991—2001 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыта.
Тойғонов Әхмәт Шаһиғәли улы
Тойғонов Әхмәт Шаһиғәли улы (15 июнь 1916 йыл — 3 октябрь 2003 йыл)- педагог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1971). Запастағы майор.
Хоҙайбирҙина Тамара Шәһит ҡыҙы
Ижады
Уның ролдәре араһында Сванильда (“Коппелия”; дебют, 1941), Одетта — Одиллия (“Аҡҡош күле” — “Лебединое озеро”, П.И.Чайковский), Лауренсия (А.А.Крейндың ш. уҡ исемле балеты), Эсмеральда (Ч.Пуньиҙың шул уҡ исемле балеты), Зарифа (“Тау риүәйәте” — “Горная быль”, А.С.Ключарёв) һәм башҡалар. Иң яҡшы партияларының береһе — Зарема (“Баҡсаһарай фонтаны” — “Бахчисарайский фонтан”, Б.В.Асафьев).
Зольня (йылға)
Зольня (Зольня) — Украиналағы йылға. Житомир өлкәһенең Новоград-Волын һем Олевск райондары аша көньяҡҡа табан аға. Уборть йылғаһының һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 30 километр. Бассейн майҙаны - 323 км².
Карныш
Карныш (Оло Карныш) — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лундонга йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Глинка һәйкәле (Смоленск)
Глинка һәйкәле— композитор М.И. Глинканың донъяла беренсе һәйкәле, Смоленск ҡалаһының иҫтәлекле урындарының береһе. Блонье паркында, филармония бинаһы ҡаршыһында урынлашҡан. Скульпторы — А.Р. фон Бок. (1829—1895). Рәшәткәләре академик И. С. Богомолов проекты буйынса эшләнгән Композиторға һәйкәл 1883—1885 йылдарҙа ирекмәндәр иғәнәһенә төҙөлә. Һәйкәл асыу тантанаһы 1885 йылдың 20 майында бик күп халыҡ ҡатнашлығында үтә. Ҡатнашыусылар араһында рус композиторҙары И. Чайковский, А С. Аренский, А. Балакирев, С И. Танеев, А К. Глазунов була.
Һандуғас (йыр)
Тарихы
«Һандуғас» йыры беренсе тапҡыр XX быуаттың 30-сы йылдары аҙағында яҙып алына. К. Ю. Рәхимов, Ғ.3.Сөләймәнов, Х. Ф. Әхмәтов, Лебединскийҙарҙың пленка яҙмаларында йырҙың варианттары теркәлгән. Тауыш һәм флейта өсөн йырҙы Рәхимов эшкәрткән.
Пилю-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы
Псевдонимы
Шулай уҡ, Таңһылыу Рәшитова — «Вәлидиҙең йыраҡ туғаны — үҙен һаҡлап ҡалыу маҡсатында ул шундай исем алғандыр» тигән мәғлүмәт бар.
Театрҙағы ролдәре
Таңһылыу («Ашҡаҙар», М.Буранғолов), Шәүрә («Шәүрәкәй» , М.Буранғолов), Сәрүәр («Башмағым», Х.Ибраһимов), Ғәлиәбаныу(М.Фәйзи), Ынйыкай («Ынйыҡай менән Юлдыҡай» Х.Ғәбитов), Дездемона («Отелло», У.Шекспир), Амалия («Юлбаҫарҙар» — «Разбойники», Ф.Шиллер), Марья Антоновна («Тикшереүсе» — «Ревизор»), Агафья Тихоновна («Өйләнеү» — «Женитьба»; икеһе лә — Н. В. Гоголь пьесаһы), Анна Таланова («Ябырылыу» — «Нашествие», Л. М. Леонов), Шәмсинур («Ул ҡайтты» , Ә. Атнабаев).
Буковский Сергей Анатольевич
Эше һәм наградалары
Лейпциг, Лиссабон, Дьер (Венгрия), С-Петербург, Екатеринбург, Киев, Одессе халыҡ-ара кинофестивалдәренең жюри ағзаһы.
Элеваторный (Силәбе өлкәһе)
Элеваторный — ҡасаба, Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районы Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе составына инә.
Иҫке Күҙәк
Иҫтәлекле урындары
Ауыл эргәһендә карст мәмерйәләре бар. Иң билдәлеһе - Вертолёт мәмерйәһе.
Солтангәрәевтәр
Солтангәрәевтәр — цирк артистары ғаиләһе, һыбайлылар.
Биографиялары
Солтангәрев Миҙхәт Сәйфулла улы (17 февраль 1952 йыл) — цирк артисы, һыбайлы,Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2002) һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1984), Өфө циркының директор урынбаҫары (2010). Миҙхәт Сәйфулла улы Солтангәрәев — 1952 йылдың 17 февралендә Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы Юлыҡ ауылында тыуған.
Чорномин һарайы
Чорномин һарайы (Чорноминський палац) — палац граф Чорномскийҙарҙың Винница өлкәһе Пещанка районы Чорномин ауылындағы һарайы. Ул Вашингтондағы Аҡ йортҡа оҡшаш. Архитектура ҡомартҡыһы Дәүләттең Милли мәҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелгән.
Кастово
Кастово — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының һул ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Ожегов һүҙлеге
Тарихы һәм баҫмалары
Авторҙың иҫән сағында Һүҙлектең алты баҫмаһы нәшер ителә. Беренсеһе  1949 йылда сыға, 50 мең һүҙҙән тора. Икенсеһе (1952) һәм дүртенсеһе (1960 йыл, 53 мең һүҙ) төҙәтеүҙәр һәм өҫтәмәләр менән донъя күрә.
Алексеев Учур Абушинович
Биографияһы
Учур Абушинович Алексеев 1912 йылдың 5 июлендә Ростов губернаһының Граббевский станицаһында тыуа. Атаһы А. Деникин ғәскәре менән эмиграцияға китергә мәжбүр була. Учур Абушинович Ремонтное ауылында урта мәктәпте тамамлай. Артабан Дондағы Ростовта химия—фармацевтика техникумында уҡып сыға. Техникумды тамамлағас, ул Үрге Дон районы Мешковская станицаһы аптекаһының мөдире булып эшләй. 1939 йылда И. М. Сеченов исемендәгә 1-се Мәскәү дәүләт медицина университетын тамамлаған.
Пари-Хунэ-Тов
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Винница фажиғәһе
Винница совет ғәскәрҙәре тарафынан азат 1944 йылда табылған кәүҙәләр нацистик режимы ҡорбандары тип иғлан ителә.
«Һалҡын һуғыш» башланыу менән украитн эмигранттар матбуғатында 1943 йылғы немец баҫмаларын ҡабатлаған публикациялар донъя күрә. 1980-се йылдар аҙағында — 1990-сы йылдар башында Украинала ҡабаттан ошо уҡ баҫмалар баҫтырылып сыға.
«Киң күләмле операция» — 1937 йыл
1937 йылдың 23 июнендә УССР НКВД-нда тәүге кәңәшмә үткәрелә, унда УССР НКВД начальнигы урынбаҫарҙары В. Т. Иванов, Матвей Герзон, Яков Каминский, Арон Вольфсон һәм Лазарь Мунвез инәләр. Кәңәшмәлә «төрмәләрҙе тултырылыуы» планы ҡарала, уларҙа «беренсе категорияны» ғына урынлаштырырға, ә «икенсе категорияны» КПЗ-ға урынлаштырырға тәҡдим ителә. Өлкәләрҙә ҡулға алыныусылар өсөн өҫтәмә урындар әҙерләү кәрәклеге тураһында еткерелә. Операцияға Одесса милиция мәктәбе, УГБ мәктәбе, НКВД ғәскәрҙәренең Харьков училищеһы һәм ГУЛАГ Харьков мәктәбе курсантары йәлеп ителә.
Ошо бойороҡҡа ярашлы УССР буйынса репрессияға 28800 кеше дусар ителә, шул иҫәптән 8000 кеше — «беренсе категория» буйынса, шул иҫәптән Винница өлкәһе буйынса — 3000 һәм 1000. Әммә 1937 йылдың 5 сентябрендә үк УССР НКВД начальнигы Леплевский Ежовҡа УССР буйынса лимиттарҙы арттырыу тураһында запрос ебәрә («1-се категория» буйынса 4200 кешегә артығыраҡ). 27 сентябргә ҡарата өлкә «тройкалары» «1-се категория буйынса» 9458 кешене һәм «2-се категория буйынса» 13700 кешене хөкөм итәләр. Тағы ла 13704 кеше ҡулға алына, әммә уларҙың эштәре әле ҡаралмаған.
1937 йылдың 8 декабрендә УГБ НКВД-ның 8-се бүлеге начальнигы дәүләт именлеге лейтенанты Мунвез сираттағы «өлкәләр буйынса лимит» бүлә — Винница өлкәһенә 1-се категория буйынса — 150 һәм 2-се категория буйынса 500 кешегә рөхсәт бирелә.
Яруллин Сибәғәт Әсҡәдулла улы
Яруллин Сибәғәт Әсҡәдулла улы (31.05.1951—10.04.2014) — баянсы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Стәрлетамаҡ культура-ағартыу училищеһын тамамлаған. Башҡорт дәүләт филармонияһы баянисы.
Мөҙәрисов Миңлеғәли Закир улы
Биографияһы
Миңлеғәли Закир улы Мөҙәрисов 1947 йылдың 23 февралендә Башҡорт АССР-ының Үгеҙ ауылында тыуған.
Әрмәнстанда туризм
Тарих
Боронғо тарихлы, бай мәҙәниәтле, уңайлы географик урынлы Әрмәнстан сәйәхәтселәрҙе һәр саҡ йәлеп иткән. Урта быуаттарҙа уҡ бында улар өсөн ҡунаҡ йорттары — иджеванатундар була. Унда Бөйөк Ебәк юлы буйлап үтеүсе сәйәхәтселәр, сауҙагәрҙәр, һөнәрселәр туҡтар булған. XIX быуатта әрмән райондары Кавказ аръяғы өлкәләре,Рәсәй һәм башҡа күрше илдәр менән бәйләнештә була. 20-се быуат башында грунт һәм тимер юл һалына, телефон һәм телеграф бәйләнеше үткәрелә. Ереван, Шуша, Гюмри, Карс ҡалаларында ҡунаҡханалар төҙөлә башлай.
Ғабдрахманов Әйүп Хәмит улы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1943дың майынан 1945 йылға тиклем Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1945 йылдың апрелендә Белорус фронты составында Көнсығыш Пруссия ерендә барған һуғыштарҙа транспорт взводы ездовойы Ғабдрахманов Әйүп Хәмиҙулла улы ике тапҡыр «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына лайыҡ була.
Ҡашҡар ауыл Советы (Йылайыр районы)
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Навороша
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Парья (Тол-Я ҡушылдығы)
Парья — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тол-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Кернас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Босния һәм Герцеговина мәҙәниәте
Босния һәм Герцеговина мәҙәниәте — Босния һәм Герцеговина ерендә йәшәгән халыҡтар һәм унан алдағы дәүләттәр мәҙәниәте.
Афина мәсете
Тасуирлама
Мәсет 1000 кв.м. майҙанға эйә. Ике намаҙ уҡыу залы (береһе ир-аттар өсөн, 300 кеше һыйҙырышлы һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн, 50 кеше һыйҙырышлы). Бында ғибәҙәт өсөн кәрәлек ярҙамсы бүлмәләр (кейенеү-сисенеү бүлмәләре, бәҙрәфтәр), имам һәм мәзин кабинеттары була. Мәсеттең манараһы булмаясаҡ. Мәсет янында йылытыу, һыу менән тәьмин итеү һәм янғын һүндереү системалары өсөн өҫтәмә бина төҙөлә.
Босния һәм Герцеговина мәҙәниәте
Әҙәбиәт
Иң билдәле босний яҙыусыһы — Иво Андрич. Ул «Дриналағы күпер» әҙәре өсөн Нобель премияһына лайыҡ була.
Спорт
Босния и Герцеговина волейбол буйынса 2004 йылғы Паралимпия уйындарында чемпион була. Уйынсыларҙың күбеһе 1992—1995 йылдарҙағы һуғышта ғәрипләнгәндәр.
Ит
Һыйыр, һарыҡ, сусҡа ите киң ҡулланыла.
Киң билдәле ризыҡтар:
Эсемлек
Босния һәм Герцеговинала ҡара кофе, һөтлө сәй, үлән сәйе, бал, төрлө һуттар ҡулланыла. Салеп — ҡыр орхидеяһы тамыры ононан яһалған милли эсемлек.
Кесе Лахсын
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Әхәт йәмиғ мәсете
Тарихы
2022 йылдың 12 мартында утҡа тотоу һөҙөмтәһендә мәсет зыян күрә.
Воробьёв Евгений Захарович
Биографияһы
Ленинград журналистика институтын тамамлай (1930). 1932 йылдан ул «Комсомольская правда» газетаһының махсус хәбәрсеһе. 1939 йылдан «Труд» гәзите өсөн фельетонист.
Элеонора Зименцкая
Антигегелизм
Зименцкаяны консерватив поляк интеллигенцияһының бер вәкиле тип иҫәпләй башлайҙар, улар кеүек Элеонора ла традицион ҡиммәттәргә һәм ижтимағи тәртипкә ҡаршы сыға тип гегелизмға ҡаршы була. Мәҫәлән, ул традицоналист католик публицистар менән яҡыная, ә улар Tygodnik Petersburski (Петербургский еженедельник) Хенрик Ржевский, епископ Игнаций Холовинский, Станислав Холоневский һәм Михал Грабовскийҙар кеүек Tygodnik Petersburski (Петербургский еженедельник) журналында эшләй (уларҙы «петербургская клика» тип йөрөтәләр). Зимецкая бер ҡасан да "Тыгодник"та эшләмәй, был кешеләр уның интеллектуаль кимәлен үҫтереүгә үҙ өлөшөн индерә. Зименцкая уларҙың Рәсәйгә ҡарата ҡолдарса ҡарашын хупламай һәм был традицияны артыҡ тип иҫәпләй. Бының урынына ул традицион дини ҡиммәттәргә нигеҙәнгән яңы интеллектуаль йүнәлеш булдырырға теләй.
1842 йылда Зименцкая Pielgrzym (Пилигрим) тигән айлыҡ консерватив католик журнал сығара башлай. Унда әҙәби, фәлсәфәүи һәм сәйәси очерктар, француз теленән дини әҫәрҙәр тәржемәләр баҫтыра. Юзеф Игнаций Крашевский кеүек билдәле кешеләр ярҙам итеп торһа ла, журналды уҡыусылар һаны сикле була һәм Земенцкая уны 1846 йылда яба.
Рәсәй Президенты Хакимиәте
Рәсәй Федерацияһы Президенты Хакимиәте тураһында положениелар
Рәсәй Федерацияһы Президенты Хакимиәте тураһында положениелар
Башҡа подразделениелар
РСФСР/Рәсәй Федерацияһы Президентының Эксперттар төркөмө
Яҡшыбаева Лира Миңләхмәт ҡыҙы
Яҡшыбаева Лира Миңләхмәт ҡыҙы, Лира-Әхмәт Яҡшыбаева (15 февраль 1947 йыл) — уҡытыусы, башҡорт яҙыусыһы. 1969—2002 йылдарҙа Баймаҡ районы һәм Сибай ҡалаһы мәктәптәре уҡытыусыһы. 2004 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рамазан Өмөтбаев (2008), Жәлил Кейекбаев (2011) һәм Мөхәмәтша Буранғолов (2017) исемендәге, шулай уҡ гәзит-журналдар премиялары лауреаты.
Пата-Сос
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Үгеҙ тиреһе тиклем ер (риүәйәттәрҙә)
Риүәйәттәрҙә
Үҙ еренә үҙенең хоҡуғын тойоу һәм уны тартып алырға тырышыуҙың бик анһат булмауын иҫкәртеү мотивы «Айыу тиреһе дәүмәлендәге ер», «Батша генералы Коршин» исемле риүәйәттәрҙә лә сағыла. Алдау юлы менән алынған ерҙең изгелеген күрә алмағанлыҡтан (башҡорттар генералға Йүрүҙәндән һыу алырға рөхсәт итмәйҙәр, ҡаҙыған ҡойоларҙан да һыу сыҡмай), Коршин кире әйләнеп ҡайтып китергә мәжбүр була.
Стратийчук Илья Ильич
Стратийчук Илья Ильич (1915—1995) — Воронеж фронты 38-се армияһы 240-сы уҡсылар дивизияһы 836-сы уҡсылар батальоны командиры, майор. Советтар Союзы Геройы.
Биографияһы
1943 йылдың 6-7 февралендә Стратийчук батальоны Курск өлкәһе Тим ҡалаһына ҡыйыу һәм тәүәккәл һөжүм иткән. Дошмандың ҡаршылығын һындырып, ҡаланың төньяҡ-көнбайыш ситенә беренсе булып баҫып инеп, 450-нән ашыу немец һалдатын һәм офицерын юҡ иткән, һәм яуланған трофейҙар: 8 автомашина, 5 пушка, 2 тягач һәм аҙыҡ-түлек келәттәрен яулап алған. Батальон тим ҡалаһын дың дошмандан тотош таҙартҡан.
Килг
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Булашев Зиннәтулла Ғиззәт улы
Биографияһы
Зиннәтулла Ғиззәт улы Булашев (Гизатуллин) 1894 йылдың 7 апрелендә Өфө губернаһының Иҫке Ҡарашиҙе ауылында тыуған. Уның атаһы хәлле крәҫтиән була. Игенселек һәм ҡортсолоҡ менән шөғөлләнә, 60 дисәтинәнән артыҡ ер, 100 баш умарта, күп һанлы малы тота. Зиннәтулла атаһына 60 йәш, ә уның икенсе ҡатынына — яңы тыуған баланың әсәһенә — 17 йәш тулғанда тыуа. Атаһының мәрхүмә булған беренсе ҡатынынан 11 балаһы ҡала. Зиннәтуллаға йәш ярым тулғанда атаһы үлә. Ғаиләнең бөтә мөлкәте йола буйынса өлкән улына күсә, ә ул тиҙ арала уны туҙҙырып бөтә.
10 октябрь 1930 — октябрь 1937 — Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе.
Яҡын Көнсығыш университеты
Яҡын Көнсығыш университеты (тур. YakYakYn DoG u niversitesi, YDf) ― Төньяҡ Кипрҙа урынлашҡан шәхси университет. 1988 йылда Кипрҙа йәшәгән төрөк Гюнсель Суат тарафынан нигеҙ һалына. Хәҙер Попечителлек Советы башлығы ― уның улы Гюнсель Ирфан.
Кампус
Кампуста 700 кеше һыйҙырышлы Ататөрөк исемендәге Мәҙәни конгресс-үҙәк урынлашҡан ― ул Төньяҡ Никосияла йәмәғәт саралары өсөн иң ҙур зал. Бында бик күп һанлы конгрестар, концерттар, бейеү шоуы һәм Кипрҙағы халыҡ-ара театр фестивале кеүек башҡа мәҙәни саралар үтә. Үҙәктә шулай уҡ дүрт бәләкәйерәк зал бар. Кампуста тағы өс амфитеатр һәм Ҙур китапханала урынлашҡан амфитеатрҙар квартеты бар. Унда өс музей: Элемтә музейы, Художество музейы һәм классик һәм спорт автомобилдәре музейы эшләй.
Дворянлыҡ
Рәсәй дворянлығы
ҡатлам төрлө компоненттарҙан торған: кенәз-баяр аристокартияһынан һәм Мәскәү исемлеге буйынса хеҙмәтлеләрҙән алып өйәҙҙәр буйынса һайлап ҡуйылған дворяндарға һәм провинцияларҙағы баҫалҡы баяр балаларына тиклем. Әлеге ҡатламды Петр «дворянлыҡ» йәки «шляхетлыҡ» исеме аҫтында берләштерә, һәм элекке удел кенәздәре Рюриковичтарҙың нәҫелдәре һәм уларҙың хеҙмәтселәре бер статус кешеләре булып сығалар. Шул уҡ ваҡытта Пётр I 1722 йылда Рангылар тураһында табелде булдырыу юлы менән был яңы берҙәм ҡатламға инеү мөмкинлеген күпкә еңеләйтә. Һөҙөмтә булараҡ, XIX—XX быуаттарҙа дворяндарҙың күпселеге дворянлы дәрәжәһен хәрби һәм граждандар хеҙмәтендәге выслуга өсөн алалар, ә столбовой дворяндар әҙселектә ҡала.
Речь Посполитая
Речь Посполитаяла юғары дворянлыҡты — магнаттар, түбәнде шляхта тәшкил итә.
Мәтәле (Дыуан районы)
Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше
1906 йылда Мәтәлелә ел тирмәне, 12 тимерлек теркәлгән, йәрминкәләр үткәрелгән.
1920 йылда ауылдың 534 йортонда 2995 кеше йәшәгән.
Дворянлыҡ
Дворянлыҡ яңы дәүерҙә
Бөйөк Британияла һуңғы тапҡыр нәҫел титулы 1990-сы йылдар башында Маргарет Тэтчерҙың тормош иптәше Дэнис Тэтчерға (баронет титулы) бирелә, әммә шәхсән дворянлыҡ биреү дауам итә (мәҫәлән, рыцарь-бакалавр званиеһын биргән саҡта, йәки рыцарь ордендары менән бүләкләнгәндә), уларға барон рангында ғүмерлек пэрлыҡ бирелә. Шотландияла 2004 йылдың 28 ноябренә тиклем барон титулына эйә булғандар әлеге титулды һаҡлап алып ҡалған. Бөтә Шотландия феодаль барондары үҙҙәренең барон статусы нигеҙендә эйә булған биләмәләренә һәм суд суд эштәрен (хөкөм эштәрен) башҡарыу хоҡуҡтарын юғалта. барон титулы ябай дворяндар титулдары исемлегенә индерелә һәм Шотландия титуллы дворянлығының иң кесе рангыһы булып тора.
Мәтәле (Дыуан районы)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар: Абдулла тауы Мәтәле менән Абдулла ауылдары араһында урынлашҡан. Майҙаны 809 гектар, карбонат тоҡомдарынан тора. Шыршы, аҡ шыршы ылыҫ урманы һәм киң япраҡлы урман үҫә.
Ун етелә кеүекмен (Роберт Ғәзизов йырҙары) (йыйынтыҡ)
Ун етелә кеүекмен (Роберт Ғәзизов йырҙары) — икенсе «Дуҫтар» инструменталь ансамбле аккомпанементы аҫтында башҡарылған йырҙар йыйынтығы. Был йыйынтыҡ тулыһынса Роберт Ғәзизов көйҙәренә йырҙарҙан тора. Ул 1982 йылда Ленинград грамяҙҙырыу студияһында яҙҙырылған һәм «Мелодия» фирмаһында сығарылған.
Юлдыбай ауыл Советы (Йылайыр районы)
Административ үҙәге — Юлдыбай ауылы.
Ремарк Эрих Мария
Ижады
1958 йылда Ремарк үҙенең шундай уҡ исемле романы буйынса төшөрөлгән «Время жить и время умирать» (АҠШ) фильмында бәләкәй генә профессор Польман ролендә уйнай.
Кесе Пидым
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шәрәфетдинов Виктор Хөсәйен улы
Шәрәфетдинов Виктор Хөсәйен улы (11 июнь 1944 йыл) — рәссам-монументалист, юғары мәктәп уҡытыусыһы, доцент. 1987 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1988).
Маастрихт
Тарих
Урта быуаттарҙа Маастрихт сеньоры булып бер үк ваҡытта Льеж епискобы һәм Брабант герцогы иҫәпләнә. 1632 йылда ҡала Испания янында голландтар тарафынан яулап алына һәм Берләшкән провинциялар составына инә, ләкин бер үк ваҡытта Льеждан, Амстердамдан идара ителә. Бельгия революцияһы ваҡытында (1830-32) Бельгия составына саҡ инмәй ҡала.
Мәҙәниәт
Маастрихта Нидерландтың иң йәш университеты (1976) эшләй.