cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Каппель Владимир Оскарович
Пермдән Һамарға тиклем
1918 йылда ғаиләһе менән Пермдә йәшәй. 1918 йылдың яҙында ҡыҫҡа ваҡыт Һамарҙа Волга буйы хәрби округы штабында хеҙмәттә тора, әммә Ҡыҙыл армияның ойошторолоуында бер ниндәй ҙә ҡатнашлығы юҡ, ҡыҙылдар яғындағы хәрби ғәмәлдәрҙә лә ҡатнашмай. Р. Г. Гагкуев, ошо уҡ ваҡытта Каппелдың ҡатынын чекистар аманатҡа алған булыуы ихтималлығына ишара яһай. Шулай уҡ В. О. Каппель үҙе лә йәшерен офицерҙар ойошмаһында торған һәм большевиктарҙың штабында задание үтәгән, тигән версия бар.
Һамарҙан Сембергә тиклем
Семберҙе, артабан билдәле булып киткән совет военачальнигы, Г. Д. Гайҙың командованиеһы аҫтындағы ҡыҙылдарҙың өҫтөнлөклө көстәре обороналай. РККА-ның баш командующийы И. И. Вацетис үҙенең 1918 йылдың 20 июлендәге телеграммаһында бойора:
Бөйөк Себер Боҙ походы
15 ғинуарҙа адмирал Колчакты чехтар эсер-меньшевиктар Политцентрына тапшырғандары тураһында ишеткәс, Каппель чехтарҙың һәм словактарҙың командующийын дуэлгә саҡыра, әммә яуап алмай. Красноярск аҫтында каппелевсылар ҡамауға эләгә, әммә ҡаты алыштарҙан һуң улар ҡаланы урап үтеп, ҡамауҙан сығалар.
Артабан Каппелдың армияһы Кан йылғаһы үҙәненән бара. Был юл участкаһы бик ауыр була — күп кенә урындарҙа йылғалағы боҙ туңмай торған эҫе сығанаҡтарҙан ирей һәм боҙҙа мәкеләр барлыҡҡа килә. Күсенеү ваҡытында Каппель атын етәкләп барған ерҙән, мәкегә барып төшә, әммә бер кемгә лә был турала әйтмәй. иртәгәһенә врач ике аяғының да табандары туңған булыуын иҫбат итә. Гангрена башлана. Ампутация эшләүөсөн кәрәкле инструменттар булмай һәм һул табанына һәм уң аяғының бармаҡтарына бер ниндәй ҙә анестезияһыҙ ампутация ябай бысаҡ менән эшләнә. Операция үткәреүгә ҡарамаҫтан, Каппель ғәскәрҙәр менән етәкселек итеүен дауам итә. Чехтар төҡдим иткән санитар поезындағы урындан баш тарта. Етмәһә, Каппель бик ныҡ һыуыҡ тигеҙә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Каппель атҡа бәйләнгән хәлдә армияһының башында бара. Походта (һуңынан Бөйөк Себер Боҙ походы исемен алған) ҡатнашыусыларҙың береһе А. А Федорович хәтерләй:
Покровка (Ҡуғанаҡ ауыл советы, Стәрлетамаҡ районы)
Покровка (Покровка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 885 кеше. Почта индексы — 453156, ОКАТО коды — 80249840002.
Миронова Зоя Васильевна
Биографияһы
- 1945—1950 — Дәүләт һирәк металдар ғилми-тикшеренеү институтында ВКП(б) бюроһы секретары.
- 1966—1983 —СССР-ҙың Женевала БМО Бүлексәһе һәм башҡа халыҡ-ара ойошмалар ҡарамағындағы Даими вәкиле.
Кавардаков Владимир Александрович
Кавардаков Владимир Александрович (22 май 1937 йыл — 22 август 2018 йыл) — совет һәм партия эшмәкәре, 1991 йылдан КПСС-тың Асҡын райкомының беренсе секретары. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған инженеры.
Ай-Кочет-Еган
Ай-Кочет-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кочет-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ҡабарҙылар
Ҡабарҙыларҙың Рәсәй менән яҡынайыу тарихы
Ҡабарҙылар, урыҫтар кеүек үк, Ҡырым феодалдарының емергес сапҡындарынан яфаланған, шуға күрә улар ҡырымдарҙың Мәскәүгә 1521 йылғы походынан һуң яһаҡ түләргә мәжбүр булған һәм шулай ҙа көсө арта барған Мәскәү кенәзлеге менән яҡынлашыу юлдарын (1521 йыл) эҙләй башлаған. Ҡабарҙы менән Мәскәү кенәзлеге яҡынайыуы процесында рус йүнәлешле кенәздәренең коалицияһын етәкләгән Ҡабарҙы вәлийе Темрюк Идаров ҙур роль уйнаған. 1552 йылдың ноябрендә Мәскәүгә Адыг ҡәбиләләре вәкилдәренең беренсе илселеге килә, был рустарҙы Волга буйлап уның тамағына, Каспий диңгеҙенә тиклем барып етеүен планлаштырған Иван Грозный өсөн бик тә ҡулай була. Был союз Мәскәүгә Ҡырым ханлығы менән көрәштә отошло була. 1552 йылда уҡ ҡабарҙылар рус ғәскәрҙәре менән бергә Ҡазанды ҡамауҙа ҡатнаша. 1556 йылда адыгтарҙың ҡыйыу хәрби операциялар үткәреүе һөҙөмтәһендә Темрюк һәм Тамань ғосман-татар хәрби базалары баҫып алынған. Адыгтарҙың был акцияһы шул уҡ йылда рустарҙың Астрахань ханлығын ҡыйратыуына булышлыҡ итә. 1561 йылда Иван Грозный династия никахы төҙөй — кабардин кенәзе Темрюк Идаровтың ҡыҙы — Гошаней Темрюковнаға өйләнә, ул һыуға сумдырылғандан һуң «Мария» исемен ала. Темрюк, үҙенең ҡеүәтле кейәүенә таянып, ҡабарҙы халҡына ғына түгел, күрше тау халыҡтарына: ингуштарға, осетиндарға һәм башҡаларға ҡарата власты көсәйтә. Аҙаҡ килеп, Ҡырым ханы Дәүләтгәрәй 1570 йылда Темрюкҡа һөжүм итә. Кубань йылғаһының һул ҡушылдығы Ахужела барған һуғышта кенәз үлемесле яралана, ә уның ике улы әсирлеккә эләгә.
Канн кинофестивале
Тарихы
Халыҡ-ара кинофорумды Францияла уҙғарыу идеяһы Венецияла барлыҡҡа килә, сөнки фестивалдең популярлығы арта бара. 1930 йылдар башында һәм уртаһында Италия фестиваленең форматы бик бәхәсле була. Ойоштороусы ил менән сағыштырғанда Франция һәм Европаның башҡа төп киноберләшмәләренән бик аҙ ҡатнашалар. 1938 йылғы фестиваль (унда Лени Рифенштальдың «Олимпия»һы төп приздарҙың береһен яулай) ғауға менән тамамлана. Америка һәм Британия делегациялары, Гитлер хакимиәтенең фестиваль барышына ҡыҫылыуы ихтималлығына ризаһыҙлыҡ белдереп, форумды ташлап китә. Һөҙөмтәлә Франция яғы бойондороҡһоҙ жюри һәм бөтә илдәр киң ҡатнаша алған фестиваль үткәреү тураһында ҡарар ҡабул итә.
Ҡабарҙылар
Ҡабарҙыларҙың Рәсәй менән яҡынайыу тарихы
1739 йылда Рәсәйҙең Белград донъяһы буйынса Кабардҡа ҡарата тарихи мөнәсәбәттәренән баш тарта, ул ирекле (ирекле, бойондороҡһоҙ) тип иғлан ителә һәм Рәсәй менән Төркиә араһында буфер булып хеҙмәт итергә тейеш була.
Канн кинофестивале
Конкурс программаһы
2008 йылда фестиваль бюджеты 20 миллион евро самаһы тәшкил итә.
ТНК-BP
Тарих
«BP plc» менән берләшкәс, компанияның ҡоролошо үҙгәрә.
Акцинерҙар араһында талашыу
2008 йылдын майҙа бер нисә акционерҙар: Михаил Фридман («Alfa Access Renova» (AAR)), Леонард Блаватник («Access Industries»), Виктор Вексельберг («Ренова») ТНК-BP-ң етәксеһе Дадлинды эштән бушатырға һәм британ менеджерҙарҙын һанды кәметеү теләнеләр.
Улазарка
Улазарка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шулма йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Суйынсы-Супан
Тарихы
1765 йылдан алып билдәле. Шулай уҡ Супан исеме менән теркәлгән. 1795 йылда 22 йортта 130 кеше йәшәгән, 1866 йылда 38 йортта — 138 кеше. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. 1901 йылда бында Бәләбәй өйәҙе Суйынсы ауылы (хәҙерге Дәүләкән районы) кешеләре килеп урынлаша. Шул ваҡыттан алып ауыл яңы үҫеш ала. Халҡы 1900 йылда — 176 кеше; 1920—528; 1939—709; 1959—523; 1989—247; 2002—232 кеше. Татар милләте кешеләре йәшәй. 2020 йылға тиклем һигеҙ йыллыҡ мәктәп, фельшерлыҡ пункты, клуб һәм китапхана эшләй. 1920 йылдарҙан хәҙерге исемен йөрөтә.
Фазлыәхмәтова Нәсимә Миңлеғәле ҡыҙы
Фазлыәхмәтова Нәсимә Миңлеғәле ҡыҙы (28 декабрь 1931 йыл — 29 декабрь 1996 йыл) — малсылыҡ алдынғыһы. 1944 йылдан Башҡорт АССР-ының Мәләүез районы Мәжит Ғафури исемендәге колхоз малсыһы, шул иҫәптән 1954–1969 йылдарҙа быҙау ҡараусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Тьерра-Амарилья
Тьерра-Амарилья (Tierra Amarilla) — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Копиапо провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 8 578 кеше (2002).
Географик урыны
Коммуна сиктәштәре:
Әхмәлетдинов Фазылйән Фазлый улы
Әхмәлетдинов Фазылйән Фазлый улы (15 апрель 1918 йыл — 29 апрель 1979 йыл) — 1939—1940 йылдарҙағы совет‑фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы, уҡсылар дивизияһының айырым разведка ротаһының отделение командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1945).
«Молния» ғилми-производство предприятиеһы
Тарихы
2009 йылда — предприятие тарафынан уйлап табылған электрон идара итеү системаларын тулы яуаплылыҡ менән күпләп һатыуға һәм ҡулланыуға сығара башлайҙар (FADEC төрө).
Бөгөнгө предприятие
Һуңғы тиҫтә йылда Өфө «Молния» фәнни-производство предприятиеһы нефть һәм газ сәнәғәте, йылылыҡ-энергетика коммуникациялары мәнфәғәтенә әүҙем эш башҡара. Мәҫәлән, 2012 йылда Рәсәй Федерацияһынды тоҡандырғыстың электр системаһын эшләп сығарыусы предприятиеларҙың 90 % тәшкил итә, электрон идара итеү системаларын уйлап табыу һәм етештереү — 50 %, электрон идара итеү системаларын уйлап табыу — 40 % һәм етештереү — һәм 30 %. Авиация өсөн оптик пирометрик системаны уйлап табыусы һәм етештереүсе берҙән-бер предприятие.
Тбилиси
Туғанлашҡан ҡалалар
Тбилиси менән туғанлашҡан ҡалалар:
Юлдашев Владимир Ләбиб улы
Биографияһы
Студент йылдарынан уҡ психиатрия өлкәһе менән ҡыҙыҡһына, тик ул осорҙа «күренмәгән пәрҙә» аша үтеп, психиатрия кафедраһында шөғөлләнеү, институты тамамлағандан һуң был өлкәлә эшләү ябай студенттар өсөн хыял ғына була. Ләкин Владимир Юлдашев үҙ хыялына тоғро ҡала.
1995 йылдан алып Юлдашев дипломдан һуң белем биреү курсы менән психиатрия һәм наркология кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2003—2012 йылдарҙа студенттар менән тәрбиә һәм социаль эштәр буйынса проректор.
Фиҡһ ысулы
Фиҡһ ысулы сығанаҡтары
Тәүге ике сығанаҡтың интерпретацияһында мосолман хоҡуҡ белгестәре-фаҡиһтар башлыса бер үк фекерҙә булһалар, һуңғы икеһенә ҡарата фекер айырымлыҡтары бар. Мәҫәлән, мәликиҙәр ижмә тигәндә Мәҙинә ҡалаһы халҡын ғына күҙ уңында тота, ә ҙаһириҙар һәм ҡайһы бер хәнбәлиҙәр ижмә сифатында сәхәбәләрҙең берҙәм фекерен генә ҡарай.
Ферштатер Герман Борисович
Ферштатер Герман Борисович (29 сентябрь 1933 йыл— 17 июнь 2018 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, геология-минералогия фәндәре докторы, профессор, РФ-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999).
Биографияһы
400-ҙән ашыу хеҙмәт, шул иҫәптән 7 монография авторы. Уның хеҙмәттәре Магнитогорск районының магматик тоҡомдарына һәм тимер рудаһына, Джабык-Карагай массивы граниттарына, Сыростан массивы гранитоидтарына, Тараташ метаморфик комплексына, шулай уҡ Илмән тауҙары магматизмына, Кочкар районы магматизмына, метаморфизмына һәм алтын оруднениеһына бағышлана. Һуңғы тиҫтә йылдағы эшмәкәрлеге осоронда Уралдың гранитоид магматизмы үҙенсәлектәрен билдәләүсе төп петрогенетик процес булып торған күп этаплы надсубдукцион анатексистың генетик моделе эшләнә.
2018 йылдың 17 июнендә Екатеринбургта вафат була.
Ҡадиров Рәфис Фәйез улы
Ҡадиров Рәфис Фәйез улы (Кадыров Рафис Фаизович; (7 июнь 1955 йыл) — банк хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1993 йылдан «Восток» Халыҡ-ара коммерция банкының рәйесе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Юғары Советтың Республиканың, ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш буйынса комиссия ағзаһы.
Астероид
Астероидтарҙы өйрәнеү
Беренсе астероид Церераны, был проектта ҡатнашмаған итальян Джузеппе Пиацци 1801 йылда быуаттың беренсе төнөндә аса. Өс башҡа астероид (2) Паллада, (3) Юнона һәм (4) Веста артабанғы бер нисә йылда асыла, иң һуңғыһы Веста 1807 йылда асыла. Тағы 8 уңышһыҙ йылдан һуң астрономдарҙың күбеһе, унда башҡа бер ни ҙә юҡ тип, тикшеренеүҙәрен туҡтата.
Астероидтарға исем биреү
Баштараҡ астероидтарға рим һәм грек мифологияһы геройҙары исемдәрен биргәндәр, һуңынан тикшереүселәр теләһә ниндәй исем биреү хоҡуғын алалар — мәҫәлән, үҙ исеме менән атарға. Тәүҙәрәк астероидтарға ҡатын-ҡыҙ исеме биргәндәр, ирҙәр исемен тик ғәҙәти булмаған орбитаһы булған астероидтар ғына алған (мәҫәлән, Ҡояшҡа Меркурийҙан да яҡыныраҡ килеүсе Икар). Һуңынан был ҡағиҙә лә үтәлмәй башлай.
Астероидтың формаһын һәм үлсәмен билдәләү
1802 йылда Уильям Гершель һәм 1805 йылда Иоганн Шрётер астероидтың дискын еп микрометры ысулы менән үлсәп ҡарайҙар. Уларҙан һуң XIX быуатта шундай уҡ ысул менән иң сағыу астероидтарҙы башҡа астрономдар үлсәй.
Был ысулдың төп етешһеҙлеге һөҙөмтәләрҙең айырмаһында була (мәҫәлән, Церераның төрлө ғалимдар тарафынан алынған иң ҙур һәм иң бәләкәй үлсәме ун тапҡырға айырыла).
Хәҙерге заманда поляриметрия, радиолокация, спекл-интерферометрия, транзит и йылылыҡ радиометрияһы ысулдары ҡулланыла.
Ильин Лев Фёдорович
Биографияһы
Лев Федорович Ильин 1871 йылдың 11 декабрендә Санкт-Петербургта тыуған.
Грунин Варгол
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сьерра-Невада (АҠШ)
Географияһы
Сьерра-Неваданың арҡыры киҫелешендә тигеҙ булмаған өсмөйөш һыҙаттары бар: көнбайыштан көнсығышҡа табан тауҙарҙың бейеклеге яйлап арта, ә һырт аръяғында, текә битләү барлыҡҡа килтереп, тиҙ кәмей. Шулай итеп, һырттың өҫтө уның көнсығыш өлөшөндә ята. Көнбайыш битләүе буйлап аҡҡан йылғалар ахыр сиктә Тымыҡ океанға ағып төшә. Көнсығыш битләүенең ҡайһы бер йылғалары, мәҫәлән Оуэнс йылғаһы, акведук буйлап йүнәлтелә һәм Лос-Анджелес ҡалаһын туҡландыра, шул рәүешле шулай уҡ Тымыҡ океанға барып эләгә.
Чуровка (Суда ҡушылдығы)
Чуровка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суда йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башкатов Сергей Александрович
Биографияһы
Төп ғилми хеҙмәте: Гликозаминогликаны в биохимических механизмах адаптации организма к некоторым физиологическим и патологическим состояниям. М., 2004 (авторҙаш).
Хасуй-Ынян-Се
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Черкестар
Хужалыҡ формалары
Традицион кәсеп, нигеҙҙә, малсылыҡ продукттарын эшкәртеү: буҫтау, өҫ кейеме, буркалар етештереү һ.б. менән бәйле була. Күрше халыҡтарҙа черкес буҫтауы бигерәк тә юғары баһаланған. Черкес Республикаһының көньяғында ағас эшкәртеү үҫешкән. Тимерселек кәсебе, ҡорал эше киң таралған була.
Кейеме
Ҡылыстарҙан, хужаның хәленә ҡарап, мәмлүк тибындағыһы йәки килич (төрөк ҡылысы), йәки гаддарэ (иран ҡылысы) юғары баһаланған.
Грязная (Кшена ҡушылдығы)
Грязная — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кшень йылғаһының уң ярына тамағынан 91 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Мәрҙәмшин Рифмир Рәхмәтулла улы
Биографияһы
1978 йылдың ғинуарында ВЛКСМ-дың Әбйәлил район комитетының икенсе секретары итеп һайлана. Ошо йылдың октябрендә ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетына инструктор итеп үрләтелә.
Алкоголле делирий
Клиник сағылышы
Делириумдың психик яҡтан беренсе симптомдары булып аңлашылмаған борсолоу, яҡынлашып килгән бәлә һиҙеү, йоҡо насарайыуы булып тора .Соматик сағылыштар — ҡул ҡалтырауы, артыҡ тирләү, йөрәк тибешенең, тән температураһының, ҡан баҫымының артыуы һәм бит, күҙҙәрҙең ҡыҙарыуы. Төнгө йоҡо насарая, төш күреүҙәр ауыр һәм ҡурҡыныслы була, йоҡтар алдынан визуаль галлюцинациялар барлыҡҡа килеүе мөмкин. Уянған хәлдә, ишетеү һәм визуаль алдашыуҙар күренеүе мөмкин: шылтыратыуҙар, аҙымдар, ишектәрҙе ябыу, күренеш периферияларында күләгәләр хәрәкәте («бесәй үтеп китте»).
3-4-се көнгә йоҡоһыҙлыҡ башлана, көслө һәм асыҡ галлюцинациялар һәм иллюзиялар менән бара, уларҙа ваҡ имеҙеүселәр һәм бөжәктәр йыш була, һирәгерәк — гномдар, эльфтар,шайтандар, сит планеталы фантастик йән эйәләре осрай; ғөмүмән, галлюцинациялар характеры һәр кемгә айырым. Тактиль характерлы галлюцинациялар: ауырыу уның тәнендә бөжәктәр йөрөүен һиҙә, йыш ҡына уларҙы тоторға, иҙергә, ҡыуырға тырыша. Йыш ҡына ауырыу ҡайһы ваҡыт уға ҡағылмаған тауыштар «ишетә», йәки уға мөрәжәғәт иткән һәм нимәлер эшләргә бойорған, мыҫҡыл иткән, эскесе тип атаған тауыштарҙыла «ишетә». Ауырыу адекватһыҙ була башлай, ул галлюцинациялар менән тулыһынса ҡулға алына, "тауыштар" менән  "һөйләшә", фантастик йән эйәләре менә көрәшергә, бандиттарҙан ҡасырға һәм бөжәктәр тоторға тырыша. Делириум үҫешә (мәҫәлән, эҙәрлекләү делириумы, көнләшеү делириумы) йәки, киреһенсә, йәнәһе бынан алдан ҡылынған «батырлыҡтары» тураһында һөйләргә маташа. Ауырыуҙарҙың психик хәле тотороҡло түгел, тулҡынланыу осоро тынысланыу, агрессия һәм ҡурҡыу менән үҙ-үҙеңде ҡәнәғәтләндереү һәм күңел асыу менән алышыналар.
Әминев Исмәғил Яҡуп улы
Биографияһы
Төрлө осорҙарҙа төрлө званиеға эйә була: гвардия өлкөн лейтенанты, гвардия интендант хеҙмәте лейтенанты, 2-се ранг гвардия техник-интенданнты, администрация хеҙмәте өлкән лейтенанты.
Юденич Николай Николаевич
Юденич Николай Николаевич (30 июль 1862 йыл — 5 октябрь 1933 йыл) — урыҫ хәрби эшмәкәре, инфантериянан генерал (1915). Беренсе донъя һуғышы ваҡытында Рәсәй империяһының иң күренекле генералдарының береһе, Граждандар һуғышы осоронда Төньяҡ-көнбайышта бальшевиктарға ҡаршы көстәргә етәкселек итә. Рәсәйҙең һуңғы II класс Изге Георгий ордены кавалеры.
Биографияһы
1895 йылда Александр Николаевна Жемчужниковаға, штабс-ротмистр Сычевтың элекке ҡатынына, өйләнә.
Октябрь революцияһынан һуң
Юденич йәшерен хәлдә Петроградта, элек уның менән 1894—1895 йылдарҙағы Памир экспедицияһында хеҙмәт иткән, Лейб-гвардия литва полкының элекке фельфебеле, хәҙерге ваҡытта урам һепереүсе һағы аҫтында «Русское строховое общество» йортонда йәшәй «» :310
Имай
Имай — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Маскара йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Лидия Дёмёльки
Лидия Шаковичне Дёмёльки  — рапирала венгр фехтовальщигы, дүрт тапҡыр донъя чемпионы,  1964 йылда Йәйге Олимпия уйындарында, Венгрия йыйылмаһы составында командалы рапирала чемпион.
Юлдыбай (Йылайыр районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 95 % тәшкил итә.
Соплес
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Ведомость
Ведомость — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хохломка йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Бәшәләй һөйәге
Бәшәләй һөйәге (metatarsus, Плюсна) — аяҡ башының үксә менән бармаҡтар араһы өлөшө, биш көпшәле һөйәктән тора.
Индышняя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Израиль тарихы
Боронғо тарихы
Ләкин, Тель-Авив университеты археологтары фекеренсә, Homo sapiens төрөнөң иң боронғо вәкилдәре Кесем мәмерйәһендә яҡынса 382 000—207 000 йыл элек йәшәгән. Берехат-Рам табылдығы булған Венера тигән атамалы туф ташы 230 мең йыллыҡ тип иҫәпләнә. Археологтар тарафынан Израилдә һәм Алжирҙа табылған тишекле өс ҡабырсаҡ 90 мең йыл самаһы әүәл эшләнгән һәм кеше ҡулы менән тыуҙырылған тәүге ювелир әйберҙаренә ҡарай. Homo sapiens’тың баш һөйәге Тиберия күле (Көнбайыш Галилея) буйындағы карстлы Манот мәмерйәһендә табылған һәм 51,8±4,5 йә 54,7±5,5 мең йыллыҡ тип һанала. Ат төшөрөлгән 30 000 йыллыҡ таш таҡта Үрге Галилеяла<span class="iw iw--redirect plainlinks" data-lang="en" data-lang-name="англ." data-title="Верхняя Галилея"><sup class="iw__note noprint"><span class="iw__tooltip" title="Upper Galilee — версия статьи «Верхняя Галилея» на английском языке">[en] <sup class="iw__notice noprint" style="margin: 0px 0px 0px 1px;"><span title="Замените перенаправление статьёй либо уберите шаблон «Не переведено 5»">* Күгәрсен мәмерйәһендә табылған, ошонда уҡ 45—60 см бейеклектәге палеолит эт ҡалдыҡтары ла табылған. Изреғәл үҙәнендәге Кишон йылғаһы буйында эзбизташ киҫәгенә төшөрөлгән 16,5—23 мең йыллыҡ бер нисә һүрәт табылған.
Иртә осор тарихы
Израиль ере (ивр.‏ארץ ישראל‏‎ Эрец-Исраэль) йәһүд халҡы өсөн Библия ата-бабалары Ибраһим, Исхаҡ һәм Яҡуп заманынан уҡ изге. Ғалимдар был осорҙо б. э. т. 2 мең йыллыҡ башына ҡарата. Библияға ярашлы, Алла йәһүдтәргә Израиль ерен, Нәҙер итеп бирелгән Ер булһын тип, килешеү буйынса тапшыра. Йәһүд халҡының бөтә изге урындары — ошонда.
Мәмлүктәр осоро
Яҡынса 9 мең йыл элек ошо ерҙәрҙә неолитик инҡилап башлана һәм беренсе торамалар барлыҡҡа килә. Тарихтағы тәүге диуарлы ҡала Йерихондың барлыҡҡа килеүе лә яҡынса ошо осорға ҡарай. Тәүге семит ҡәбиләләре булған хәнәниҙәр был тирәлә яҡынса б. э. т. 4—3 мең йыллыҡтарҙа барлыҡҡа килә. Киләһе 2—3 мең йылды ил Боронғо Мысыр идараһы аҫтында үткәрә. Яҡынса б. э. т. XXIII быуатта күсмәселәр (моғайын, әмөриҙәр) баҫымы аҫтында бындағы иртә бронза цивилизацияһы бөлгөнлөккә төшә.
Ғосман империяһы власы аҫтында
1800-31 йылдарҙа ил территорияһы ике провинцияға (вилайәткә) бүленә. Төньяҡта Шхемдан көньяҡта Хевронға тиклемге үҙәк-көнсығыш таулы төбәк (Йәрүсәлимде лә индереп) Дамаск вилайәтенә инә; Галилея менән яр буйы һыҙаты Акко вилайәтенә ҡарай. Негевтың ҙур өлөшө был осорҙа Ғосманға буйһонмай.
Фәләстиндә британ мандаты
Икенсе донъя һуғышы тамамланыуға Фәләстиндең 1922 йылда 11 процент тәшкил иткән йәһүд халҡы 33 процентҡа етә
Израиль Дәүләтен төҙөү
Был планды СССР һәм АҠШ кеүек ҙур державалар хуплағанға күрә ул ҡабул ителә ала. Советтар Союзы, Яҡын Көнсығыштағы урынын нығытырға тырышып, иң элек Бөйөк Британияның позицияһын ҡаҡшатырға ынтыла. БМО планының СССР тарафынан хупланыуы йәһүдтәр өсөн дә, ғәрәптәр өсөн дә көтөлмәгән хәл була. АҠШ-тың сәйәси элитаһы эсендә был мәсьәләлә етди ҡапма-ҡаршылыҡтар булһа ла, дәүләт департаменты етәкселеге менән ҡаршы тороуға ингән президент Гарри Трумэндың ҡарашы еңеп сыға.
Ғәрәп илдәре менән мөнәсәбәттәр
1973 йылдың 6 октябрендә, йәһүдтәр өсөн айырыуса изге булған Йом Киппурҙа (Ҡиәмәт көнө), бөтә диндар йәһүдтәр синагогала булғанда, Мысыр менән Сүриә Израилгә һөжүм итә. Израиль хөкүмәте өсөн был һуғыш көтөлмәгәнлек була. Ҡиәмәт көнө һуғышы 26 октябрҙә тамамлана. Һөжүм ЦАХАЛ тарафынан уңышлы кире ҡағыла. Һуғыш йомғаҡтарын эске тикшереү хөкүмәттән яуаплылыҡты алһа ла, йәмәғәтселектең ризаһыҙлығы премьер-министр Голда Меирҙы отставкаға китергә мәжбүр итә.
Фәләстин ғәрәптәре менән мөнәсәбәттәр
1995 йылдың ноябрендә Исхаҡ Рабин йәһүд экстремисы Игаль Әмир тарафынан үлтерелә.
2000 йылдың июлендә премьер-министр Эхуд Барак Кэмп-Дэвидтағы саммитта АҠШ президенты Билл Клинтон аралашсылығында Ясир Арафат менән һөйләшеүҙәр үткәрә. Был саммитта Эхуд Барак Ғәззә секторы (Газа секторы) менән Иордан йылғаһының Көнбайыш ярындағы территорияларҙың 97 процентында фәләстин дәүләте төҙөү планын тәҡдим итә. Ул фәләстин дәүләтенә кисекмәҫтән тотош Ғәззә секторы (Газа секторы)н һәм Көнбайыш ярҙың 73 процентын бирергә, ҡалған 20 процентты киләһе10-25 йыл эсендә тапшырырға тәҡдим итә. Был тәҡдимде тормошҡа ашырған осраҡта тәүҙә Фәләстин дәүләте бер-береһенә бәйһеҙ 4 өлөштән торор, улар араһында Израиль биләмәләре ятыр һәм дәүләт Израилдән башҡа бер ил менән дә уртаҡ сикле булмаҫ ине. Израиль тәҡдимдәренә ярашлы, Йәрүсәлимдең ҙур өлөшө, Көнсығыш Йәрүсәлимде лә индереп, Израиль буйһоноуында ҡалырға тейеш була. Фәләстин дәүләтенә демилитаризацияланыу шарты ҡуйыла. Арафат был тәҡдимдәрҙән баш тарта. Һөҙөмтәһеҙ һөйләшеүҙәрҙән һәм Ликуд партияһы лидеры Ариэль Шарондың Ҡорам тауына ғәрәптәр провокацион тип ҡабул иткән сәфәренән һуң, фәләстин ғәрәптәре Әл-Аҡса интифадаһын башлай.
Израиль армияһы ла яуап операциялары һәм авиаһөжүмдәре яһап тора. Бецелем мәғлүмәттәре буйынса, 2000—2006 йылдарҙа 4281 фәләстин һәләк була, уларҙың 2038-е — ябай граждандар, меңдәрсә кеше яралана, йортһоҙ ҡала. Израиль Фәләстин автономияһы властарын терросыларға булышлыҡ итеүҙә ғәйепләй. 2002 йылдың яҙынан 2004 йылдың көҙөндә билдәһеҙ сәбәптән вафат булғанына тиклем Фәләстин автономияһы президенты Ясир Арафат Рамаллалағы резиденцияһында йорттағы әсир булып ултыра.
СССР-ҙан һәм БДБ илдәренән репатриация (алия)
СССР тарҡалыуы, БДБ илдәрендәге иҡтисади һәм сәйәси проблемалар репатриацияны көсәйтә. «Ҙур Алия» барышында Израилгә СССР-ҙан һәм БДБ-нан миллиондан ашыу йәһүд сыға.
Мәхмүтов Әнәс Хөсәйен улы
Биографияһы
1982 йылда Мәхмүтов Ленинград иҡтисади-финанс институтында докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1983 йылда профессор исеме бирелә.
Ә. Х. Мәхмүтов — Рәсәй Федерацияһы Социаль фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, БР ФА тулы хоҡуҡлы (академик) ағзаһы. 1982—2005 йылдарҙа Рәсәй иҡтисади йәмғиәтенең Башҡортостан республика Фәнни (Ирекле) идараһы рәйесе, Рәсәй ирекле иҡтисад йәмғиәтенең үҙәк идараһы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы социаль фәндәр бүлегенең академик-секретаре булып эшләй, ә 1996 йылдан һуңғы ваҡытҡа тиклем — Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы һәм Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге президиумы ағзаһы.
Венгрия тәбиғәт тарихы музейы
Икенсе донъя һуғышынан һуң
1956 йылдағы сыуалыш ваҡытында артиллерия снаряды Милли музейҙың төп бинаһына тейә. Музейҙың минералогия һәм палеонтология коллекцияһы зыян күрә. 100 000 том китап, 36,000 ҡош, 13,000 балыҡ, амфибия һәм һөйрәлеүселәр (рептилиялар) толобо (чучело) юҡҡа сыға.
Бер нисә йылдан һуң Жигмонд Сеченьи (Zsigmond Széchenyi) музей өсөн материалдар йыйырға Африкаға бара. 1960—1970 йылдарҙа музей хеҙмәткәрҙәре социалистик илдәргә — Төньяҡ Корея, Вьетнам, Куба һәм Монголияға был илдәрҙең флораһы һәм фаунаһы коллекцияһын йыйырға йөрөй.
Матдәләр алмашыуы
Матдә алышыныуы организм күҙәнәктәре һәм составының даимилығы ҡан әйләнеше ярҙамендә тәьмин ителеүсе күҙәнәк-ара шыйыҡса араһында урын ала.
Әхмәров Ғәбит Абдулла улы
Әхмәров Ғәбит Абдулла улы (24 февраль 1921 йыл — 11 апрель 1996 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).
Ҡый үләндәре
Биотөркөмдәр буйынса бүленеше
Биология үҙенсәлектәре буйынса орлоҡло аҙ йыллыҡтарҙы (емештәре, орлоҡтары ярҙамында үрсегән һәм таратылған бер һәм ике йыллыҡ ҡый үләндәре), вегетатив аҙ йыллыҡтарҙы (орлоҡтар, шулай уҡ бүлбеләр ярҙамында: бүлбеле сырмалсыҡ, иренсәскә; һуғанбаштар менән:күп йыллыҡ миләүшәләр, эт ҡаҡыһы) һәм күп йыллыҡтарҙы (үҙәк тамырлылар: әсе әрем, ат ҡуҙғалағы; кәҫ үҫемлектәре:ҡайһы бер күрәндәр һәм ҡыяҡлылар; үренте тамырлы ҡый үләндәре: сысҡан кәрешкәһе, етенүлән һ.б.; тамырһабаҡлы ҡый үләндәре: баҫыу бөтнөгө, ҡамыш һ.б.) айырып йөрөтәләр. Бер йыллыҡ ҡый үләндәре иртә яҙғыларға (ҡара алабута, ҡара һоло, тиле бойҙай һ.б.), һуң яҙғыларға (шыртүлән, бесәй тарыһы һ.б.), ужым (күстерә заты төрҙәре, 2‑се йылына емеш бирәләр) һәм ҡышлаусыларға (көтөүсе муҡсаһы, ярут һ.б.; иртә яҙғы үҫентеләрҙең вегетацияһы шул уҡ уҡ йылда тамамлана, һуңғылары — ҡышлай) бүленәләр. Был төркөмдәргә ҡараған күп үҫемлектәр (ҡауҙы башы, алабута һ.б.) уңышты урып‑йыйыуҙан һуң үҫеп китә. Туҡланыу ысулы буйынса (автотроф ҡый үләндәре башҡа) паразит ҡый үләндәрен (һабаҡтарға, мәҫәлән, ҡылйебәк, йәки тамырҙарға, мәҫәлән, шомбоя, йәбешәләр), ярым паразиттарҙы (ҙур шылтырауыҡ, теш үләне) айырып йөрөтәләр. Шулай уҡ газондарҙы, тәбиғи мал аҙығы биләмәләрен, урман парктарын һ.б. ҡыйлаусы төрҙәр билдәле; Ҡый үләндәренә рудераль үҫемлектәрҙе лә индерәләр. Республика биләмәһендә таралыуы буйынса барлыҡ культура сәсеүлектәрендә лә осраған (баҫыу билсәне, баҫыу сырмалсығы, ялан һары билсәне һ.б.), төньяҡ, (ялан шипкәне, йорт йондоҙҡайы, ваҡ бөрлөгән, ябай шәфәҡгөл, теленгән күҙлут, сыбар күҙлут, йәбешкәк бөрмәкәй һ.б.), көньяҡ (татар латугы, бесәйғойроҡ, ҡаймалы бесәй тарыһы һ.б.) райондарға тура килгән төрҙәр айырыла.
КПСС Үҙәк Комитеты
Үҙәк Комитет аппараты
1988 йылда аппаратта 1940 яуаплы һәм 1275 техник хеҙмәткәр бар ине. Н. А. Митрохин әйткәнсә: Үҙәк комитет аппаратының «халыҡҡа аҙ билдәле функционерҙары» «илдең сәйәси һәм административ-хужалыҡ тормошонда КПСС Үҙәк комитеты ағзаларынан да күберәк баһалы күренгән».
Михальская Нина Павловна
Михальская Нина Павловна (26 сентябрь 1925 йыл, Мәскәү — 25 сентябрь 2009 йыл, шунда уҡ) — СССР-ҙың әҙәбиәт белгесе, филолог, Англия, Көнбайыш Европаның башҡа илдәре, Америка, славян илдәре әҙәбиәте тарихын өйрәнеү өлкәһендә белгес.
КПСС Үҙәк Комитеты
Серия убийств
8 ноября 1994 г был убит бывший сотрудник разведки, известный фотограф из журнала «Советский Союз» Юрий Королев. Перед смертью его пытали.
Михальская Нина Павловна
Бүләктәре
- башҡа дәүләт наградалары
Урман-техника академияһы паркы
Тарихы
Паркта бер нисә быуа һуғыштан һуң ҡалған снаряд соҡорҙарында төҙөлгән.
Дуванчик
Дуванчик — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Олым йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Баймырҙин Рәхмәт Иҙрис улы
Биографияһы
1980 йылдың 17 мартында вафат була һәм Иҫке Монасип ауылы зыяратында ерләнгән.
Юлдашева Тамара Ишбулды ҡыҙы
Ижади эшмәкәрлеге
Шиғриәткә уҙған быуаттың 70-се йылдары аҙағында килә. Студент сағында университеттың «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгендә әүҙем шөғөлләнә. Уның шиғри ҡулъяҙмаларына билдәле ғалим-тәнҡитсе Ким Әхмәтйәнов юғары баһа бирә. «Тояҡтар йыры», «Ер менән Күк араһында», «Ете даръям», «Көн менән Төн сиге», «Моң-тәлгәш» тигән шиғри йыйынтыҡтары һәм балалар өсөн «Шашка иленә сәйәхәт», «Бәрәкәтле көн» исемле проза әҫәрҙәренән торған йыйынтыҡтары Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәтендә донъя күрә. «Каменная река» тигән рус теленә тәржемә ителгән шиғырҙар китабы ИНЕШ нәшриәтендә баҫыла. Тамара Искәндәриәнең күп яҡлы ижады Муса Ғәли, Рауил Бикбаев, Хәсән Назар, Тамара Ғәниева, Фәрзәнә Аҡбулатова, Ғәҙилә Бүләкова, Әнғәм Хәбиров мәҡәләләрендә төплө анализлана. Хәҙерге заман башҡорт шиғриәтенең һәм балалар әҙәбиәтенең йөҙөн билдәләүсе юғары кимәлдәге ижад булараҡ нарыҡлана. Ижадсының әҫәрҙәре менән уҡыусылар Рәсәй һәм республика гәзит-журналдары аша даими танышып тора.
Ветляна (Волга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ырымбур
Ырымбур (Оренбу́рг) — Рәсәйҙәге ҡала. Көньяҡ Уралда, Һаҡмар менән Яйыҡ ҡушылған ерҙә урынлашҡан.
Тарихы
1735 йылда Ырымбур экспедицияһы нигеҙендә Ур йылғаһының тамағында Ырымбур тигән ҡәлғә ҡорола башлай. Әммә был урын ҡала өсөн яраҡһыҙ тип табыла. Ҡаланы Яйыҡ буйындағы Ҡыҙылтау янына күсереп ҡарайҙар. Был урын да ҡала өсөн уңышһыҙ булып сыға.
Ырымбурҙа башҡорт ҡоролтайҙары
1919 йылда ҡалала Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы төҙөү тураһында Декретҡа ҡул ҡуйыла. Каруанһарай– Башҡорт АССР-ның беренсе Хөкүмәте урынлашҡан йорт.
Ырымбур
1979—1982 йылдарҙа «Инвертор» заводы төҙөлә. Ул атом станциялары өсөн электр, быралау һәм нефть эшкәртеү йыһаздары етештереүсе була.
Транспорты
Ырымбур — эре транспорт төйөнө.Ҡалала Һамарға, Орскийға, Уральскийға, Аҡтүбәгә, Өфөгә барған юлдар киҫешә. Ҡала аша федераль юл Ҡазан (ҡала) — Ырымбур — Аҡбулак — «Ҡаҙағстан сиге» үтә.
Авиаторҙар паркы (Санкт-Петербург)
Географик урыны
Парк майҙаны 35,2 гектар. Ул Мәскәү Еңеү паркынан ике тапҡырға тиерлек ҡалыша, мәгәр ҙурлығы буйынса ҡаланың Мәскәү районы парктары араһында икенсе урынды биләй.
Иҫке Басманный урамындағы 19-сы һанлы йорт
Адресы: Мәскәү ҡалаһы, Үҙәк административ округ, Иҫке Басманный урамы, 19-сы йорт, 16-сы ҡоролма. Басманный районы.
Хыденто-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Салауат районының Рәми Ғарипов исемендәге премияһы
Рәми Ғарипов исемендәге премия Салауат районы хакимиәте һәм райондың «Йүрүҙән» газете тарафынан Башҡортостандың халыҡ шағиры, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты Рәми Йәғәфәр улы Ғариповтың яҡты иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында 1997 йылда булдырылған. Шағир райондың Арҡауыл ауылында тыуған һәм башҡа билдәле шәхестәр менән бер рәттән Салауат районының ысын ғорурлығы булып тора.
Премияның рәсми рәүештә раҫланған положениеһы бар. Был документҡа ярашлы, хакимиәт һәм район гәзитенең мәртәбәле бүләге Рәми Ғарипов ижадын пропагандалауға һәм йәш быуынды уның өлгөһөндә тәрбиәләүгә күп көс һалғандарға бирелә. Шулай уҡ Салауат районы һәм уның халҡы мәнфәғәтендә ниндәйҙер һиҙелерлек хеҙмәт күрһәткән шәхестәр ҙә уға дәғәүә итә ала.
Алихова Анна Епифановна
Биографияһы
1963 йылда пенсияға сыҡҡандан һуң да ғилми эшмәкәрлеге менән шөғөлләнеүен һәм тикшеренеүҙәренең һөҙөмтәләрен баҫтырып сығарыуҙы дауам итә.
Аварҙар
Этник сығышы
Белешмә әҙәбиәттә аварҙарҙың төрки сығышы хаҡында фараз киң таралған. Был раҫлау ҡағанатҡа ингән төрки ҡәбиләләре йоғонтоһо аҫтында аварҙарҙың этник йөҙө үҙгәреүе менән бәйле булған һуңғы осор өсөн дөрөҫөрәк. Ғилми әҙәбиәттә иртә аварҙарға ҡарата был теорияны венгр тарихсыһы А. Рона-Таш үҫтерә. Уның фекере буйынса, тәүге аварҙар (жужандәр) уғыр (r-төрки) теле төрөндә һөйләшкән, ә авар союзының арҡа үҙәген төрки-уғырҙар (уйғыр) әшкил иткән.
Сәйәси тарихы
Донъя тарихы аренаһында аварҙар 555 йылда көнбайышҡа күсенеүсе халыҡ булараҡ барлыҡҡа килгән. Ул саҡта улар көнбайыш Ҡаҙағстан далаларында көтөү көткән. 557 йылда уларҙың йәйләүҙәре Волганың көнбайыш ярына һәм дала Төньяҡ Кавказ далаларына күсә, бында улар савир һәм утигурҙара ҡаршы аландар менән альянса төҙөй. Византия сығанаҡтарында телгә алынған аварҙарға ҡәрҙәш забендер ҡәбиләләре, бәлки, Дағстанда Каспий буйында торған Сәиәндәргә мөнәсәбәте барҙыр.
Авар ҡағанаты
627 йылда аварҙар византийлыларҙан етди еңелеүгә дусар була, һәм был кутургурҙар ихтилалына килтерә. 631 йылда аварҙар кутургурҙарҙы тар-мар итә.
Голубиха (Узола ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Түбәнге Новгород ГЭС-ынан Ока  йылғаһының тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Бунге Александр Андреевич
Биографияһы
1836 йылда Дерпт университетында ботаника кафедраһын ала.
Яманһаҙ
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Амантаев Ғәббәс Ямалетдин улы
Амантаев (Табулдин) Ғәббәс Ямалетдин улы (Ырымбур губернаһы шулай уҡ исемле өйәҙе Үрге Ҡунаҡбай ауылы  — ?) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.
Биографияһы
Амантаев Ғәббәс Ямалетдин улы Ырымбур художество училищеһын тамамлаған. 1917 йылда тиклем Турғай өлкәһе уҡытыусы булып эшләй. 1919 йылда июленән Туҡ-Соран кантоны башҡарма комитетының бүлек начальнигы. 1920 йылда Ф. Мәғәсүмов етәкселек баш күтәреүселәр отрядының штаб начальник, 1921 йылда апрель-июнендә Башҡортостандың көньяғында баш күтәреүсе ғәскәрҙәр төркөмө (Крәҫтиәндәр күтәрелеше (1918—21)) командующийы. 1921 йылда июнь башында Бөрйән-Түңгәүер кантоны башҡарма комитеты рәйесе К. А. Иҙелғужин менән баш күтәреүселәрҙе амнистиялау, Әхмәтзәки Вәлидовты һәм 1‑се составтағы Башҡортостан хәрби‑революцион комитетының башҡа ағзаларын Башҡортостанға ҡайтарыу шарттарында һуғыш хәрәкәттәрен туҡтатыу ураһында һөйләшеүҙәр алып бара. Амнистиялау гарантияһын алғандан һуң 15 июндә РКП(б)‑ның Башҡортостан өлкә комитеты һәм Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты вәкилдәре менән һуңғы һөйләшеүҙәр өсөн Стәрлетамаҡ ҡалаға килә. Башҡортостан ғәҙәттән тыш комиссияһы рәйесе П. В. Гузаков бойороғо буйынса ҡулға алына. Мәскәүҙә тикшереү аҫтында була, 1922 йылда Башҡортостанға ҡайтарыла. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Дондағы Ростовта Собор майҙаны
Тарих
14 апрель, 2012 йыл, Бөйөк шәмбе көнө, Дондағы Ростов ҡалаһының Собор майҙанында Ростов кафедраль соборының һәм «Аҡ айыу» һөт компанияһының хәйриә акцияһы үткәрелә  — Ғайса терелеүе көнөнә арнап ҡала предприятиеһы Батша пасхаһын эшләнгән, уның яҡынса ауырлығы ярты тонна тәшкил итә, бейеклеге — метр тиерлек. 22 сәғәттә сиркәүҙең иерейы Илия Алдошин пасха эремсеген изгеләндерә, ә Пасхаға ғибәҙәт ҡылыу тамамланғас, пасханы мәхәллә кешеләренә бүлеп тарата. Был акция 2013 йылда ла ҡабатлана.
Хэяхан-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Кәлимуллина Лилиә Барый ҡыҙы
Биографияһы
Лилиә Барый ҡыҙы Кәлимуллина — 1941 йылдың 19 октябрендә Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы — Өфөлә тыуған. РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы, сәнғәт фәндәре докторы, профессор Кәлимуллин Барый Ғибәт улының ҡыҙы. 1964 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай һәм шул уҡыу йортонда эш башлай. 1971—2010 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина университетында. 1991—2010 йылдарҙа кеше һәм хайуандар морфологияһыны һәм физиологияһы кафедра мөдире вазифаһын башҡара.
Фәтхуллин Харис Ғиниәт улы
Фәтхуллин Харис Ғиниәт улы (21 март 1921 йыл–1 февраль 1993 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы
Биографияһы
1943 йылдың 2 ғинуарында Ростов өлкәһе Көньяҡ тимер юлының Морозов станцияһынан сыҡҡанда яралана һәм 3 ай дауамында ялан госпиталендә ята. Һуңынан йәнә үҙ часына ҡайта.
1993 йылдың 1 февралендә вафат була. Тыуған яғында ерләнә.
Габон
Телдәре һәи этник составы
Габонда европалылар йәшәй, башлыса француздар (10 700 кеше) һәм бер нисә мең пигмей (бака, бабонго һәм башҡалар).
Миңлеғәли Шайморатов
Шаймуратов, Минигали Мингажевич Миңлегали Шайморатов
КХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә
КХЛ йондоҙҙар уйыны ғинуарҙа Мәскәүҙең «Динамо» ВТБ Аренаһында үтә. «Салауат Юлаев» менән «Аҡ Барс» Швейцарияның Давос ҡалаһында рәсми осрашыуын декабрь аҙағында үткәрә.
Городиславка
Городиславка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Узола йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ай-Нин-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шуранкүл
Географияһы
Шуранкүл - Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы шул уҡ Шуранкүл исемле ауыл янында урынлашҡан күл.
Фәйзуллин Абдулла Мөхәмәтдин улы
Биографияһы
1966 йылда ДТ-54 тракторында 1350 гектар һөрөнтө ерҙе йомшарта, СК-3 комбайнында 524 гектарҙа ашлыҡ йыя һәм 12880 центнер иген һуғып ала.
Чугорь-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Киров күпере (Һамар)
Киров күпере — Һамар ҡалаһының Һамар йылғаһы аша 2014 йылда һалынған вантлы күпер. Күпер Киров проспекты яғынан ҡаланан сығыу өсөн файҙаланыла.
Урта Рассоха (Оло Шалюга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Соловьёв Владимир Георгиевич
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Сатурн (планета)
Сатурн башлыса водородтан һәм «тау тоҡомдары», гелий, һыу, метан, аммиак ҡатнашмаларына тора. Планетаның тау тоҡомдары һәм боҙҙан торған төшө металл хәлендәге водород һәм газ ҡатламы менән уратып алынған. Тышҡы атмосфераһы тыныс күренһәлә, ҡайһы саҡта оҙайлы «борсолоуҙар» күҙәтелә.
Сатурндың боҙ киҫәктәренән, тау тоҡомдарына һәм туҙандан торған ҡулсаһы бар. Планета тирәләй, бөгөнгө көндә билдәле булған, 63 юлдашы әйләнә. Шуларҙың иң ҙуры — Титан ул ҙурлығы буйынса Юритер юлдашы Ганимеданан ҡалышып икенсе урында.
Атмосфераһы һәм төҙөлөшө
2010 йылдың 28 декабрендә «Кассини» тәмәке төтөнөн хәтерләткән штормды фотоға төшөрә. 2011 йылдың 20 майында тағы ла бер бигерәк тә көслә шторм теркәлә.
Япарһаҙ
Тарихы
Башҡорттар йәшәй (2002). Халҡы "Башҡортоста совхоз МУАХП-нда эшләй. Төп мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, китапхана, клуб бар . Шулай уҡ уҡығыҙ.
Икенсе Тербуны
Ауылдың атамаһы
Башта ауыл Тербуны тип атала. Атамаһы ҙур булмаған Тербунка йылғаһы исеменен алынған (боронғо урыҫ теребети (таҙартыу, тарау, ҡуптарыу) һүҙенән) алынған. Смоленск яҡтарында етен тараған кеше теребун тип атаалған. Тербуны ауылына Смолнескиҙан килгән халыҡ нигеҙ һала һәм ауыл атамаһына улар үҙҙәренең төп кәсебенең исемен һалған — уңышты йыйып алғандан һуң етенде эшкәртеү (тыуған яҡты өйрәнеүсе А. А. Голубевтың фаразы буйынса)
Хәбибуллин Ғабдрахман Сөләймән улы
Биографияһы
1938 йылда П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһының Башҡорт студияһын (педагогы Е. А. Милькович) тамамлай. Эш урыны: 1931 йылдан башлап Себер крайы (Новосибирск ҡалаһы) сәнғәт Йорто агитация бригадаһы менән етәкселек итә, 1932 - 1933 йылдарҙа — Мәскәү үҙәк татар эшселәр театрында артист, 1938 - 1963 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының опера солисы. IV саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаты итеп һайлана (1955—1959). Ғаиләһе: ҡатыны Мәрйәм, дүрт улы: Сәйәх, Рауил, Шамил, Эдуард).
Баййегет (йылға)
Географияһы
Силәбегә тиклем араһы 109 км.
Этимологияһы
Гидронимды Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов аңлатыуынса: ''Бажегитовка, речка, правый приток Ая, территория города Златоуста. От тюркского мужского имени Бажегит''. .
Йәғни, йылға атамаһы Баййегет тигән ир-ат исеменән алынған.
Цветкова Матрёна Дмитриевна
Биографияһы
Матрена Дмитриевна 1948 йылда Иван Дмитриевич Цветковҡа кейәүгә сыға һәм Батыревский районының Кесе Батырево ауылына күсеп килә. Тәүҙә «Ҡыҙыл Батырево» колхозында эшләй, унда башта звено башлығы, ә 1950—1953 йылдарҙа күк һағыҙ үҫтереү буйынса бригадала баҫыусы булып эшләй.
1976 йылдан пенсияла. Матрёна Дмитриевнаның 8 балаһы була.
Башҡортостан Республикаһының Милли архивы
Башҡортостан Республикаһының Милли архивы дәүләт ҡаҙна учреждениеһы (Башҡортостан Республикаһының Милли архивы) — Башҡортостан Республикаһының.Архив эштәре буйынса идаралығы ҡарамағындағы дәүләт ҡаҙна учреждениеһы
Тарихы
1922 йылдың авгусында, Оло Башҡортостан ойошторолоу сәбәпле, Башархивтың Өфө бүлексәһе һәм БАССР-ҙың Архив эше буйынса идаралығы Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты ҡарамағындағы Башҡорт АССР-ының Үҙәк архивына берләштерелә.
Ҡатай Ғәли бей
Аҡһаҡ Тимер — Туҡтамыш хан алып барған сәйәсәттә һәм һуғыштарҙа ныҡлап ҡатнаша. (Ғ. Хөсәйенов, Ватандаш. Хәсәйенов яҙыуынса әмир Тимер: " Һөйләшеүҙәр өсөн Ғәли бәкте ебәр "- тип Туҡтамышҡа мөрәҗәт итә.) 1378 йылда халҡы менән көнбайышҡа күсә, Туҡтамышҡа Алтын Урҙа тәхетен алырға ярҙам итә. 1399 йылда әмир Иҙеүкәй Туҡтамышты Һарайҙан (Сарайҙан) ҡыуып сығара. Ғәли бей хакимиәттән ситләтелә. 1407 йылда Иҙеүкәй Мәскәүҙе ҡамай.
1411 йылда Туҡтамыштың улы Йәләлитдин Һарайҙы баҫып ала. Тимерхан, Мораҙым, Ҡатай Ғәли бей Уралға ҡасалар.
Ботаника
Үҫемлектәр морфологияһы
Морфология тар мәғәнәлә үҫемлектәрҙең тышҡы төҙөлөшөн һәм уларҙың өлөштәрен өйрәнә. Киңерәк мәғәнәлә үҫемлектәр анатомияһын: уларҙың эске төҙөлөшөн, бәбәгенең барлыҡҡа килеүен һәм үҫешен өйрәнеүсе эмбриологияны, үҫемлек күҙәнәктәренең төҙөлөшөн өйрәнеүсе цитологияны үҙ эсенә ала.
Үҫемлектәрҙең сағыштырма, эволюцион, экологик морфологияһы бар.
Үҫемлектәр физиологияһы һәм үҫемлектәр биохимияһы
Әммә үҫемлектәрҙең биохимияһы һәм физиологияһы үҫемлектәргә хас булған ҡайһы бер үҙенсәлекле һыҙаттары менән айырыла. Шуға күрә үҫемлектәрҙең физиологияһын һәм биохимияһын ботаниканан айырыу еңел түгел, бигерәк тә үҫемлектәрҙең физиологик һәм биохимик үҙенсәлектәрен таксономик билдәләр тип ҡарарға мөмкин, шуға күрә үҫемлектәр таксономдары ҡыҙыҡһына.
Үҫемлектәр генетикаһы дөйөм генетиканың бер тармағы тип тә ҡарала. Әммә уның ҡайһы бер бүлектәре (популяция генетикаһы, цитогенетика) систематика, бигерәк тә бигерәк тә үҫемлектәр экологияһы, геоботаника менән тығыҙ бәйләнгән.
Шәрәфетдинов Ирек Йосоп улы
Бөгөн
Бөрйән районының Яңы Собханғол ауылында йәшәй.
Сумыч
Сумыч — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының уң ярына тамағынан 1025 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 97 км.
Тауистар
Тауистар  — эре ҡоштар ырыуы, аҫ ырыу Фазан һымаҡтар (Phasianinae), фазандар ғаиләһе(Phasianidae), тауыҡ һымаҡтар отряды (Galliformes). Ҡойроҡтары оҙон, күбеһенең ҡойроғо ҡыйыҡ һымаҡ.
Эстондар
Тимер быуат
V быуаттан алып IX быуатҡа тиклемге урта тимер быуат осоро, X быуат башына тиклем Балтик буйында тимер бик һирәк осрай, һәм унда бронза быуаты мәҙәниәте һаҡлана. IX быуаттан башлап, һуңғы тимер быуатта ауылдар төҙөлә башлай (бер нисә ғаилә үҙ хужалыҡтарын берләштерә). Һөҙөмтәлә приходтарға һәм өйәҙҙәргә территориаль бүленеш килеп сыға. Күрше илдәр менән сағыштырғанда Эстонияның ауыл мәҙәниәте аҙ үҫешкән — башлыса боронғо эсттарҙың йәшәү урыны утар булған, унда йәмғиәт берәмеге булып иҫәпләнгән ғаилә йәшәгән. Ғаилә 8 — 10 кешенән торған. Бөтә төҙөлөш ҡаралтылары асыҡ ихата тирәләй төҙөлгән, төп бина — торлаҡ ригаһы — уның фасады ихата эсенә, төньяҡтан көньяҡҡа ҡаратып төҙөлгән.
Эст ҡәбиләләре
Боронғо эсттарҙың дине тураһындағы белем XIX быуаттағы археологик табылдыҡтарға, боронғо һәм урта быуат хроникаларына һәм фольклор материалдарына нигеҙләнә. Эсттар һәр малдың, ағастың һәм таштың йәне бар тип иҫәпләгән; таштарҙа, шишмәләрҙә һәм ағастарҙа йәшәгән һаҡлаусы рухтарға ышанған. Рухтарҙы ризалатыу өсөн уларға ҡорбан килтереү йолаһын үтәгәндәр.
Һарытау (Стәрлетамаҡ районы)
Һарытау (Саратовка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 152 кеше. Почта индексы — 453148, ОКАТО коды — 80249824007.
Түмһәкәй һөйәге
Түмһәкәй һөйәге (os pubis, лобковая кость) — кешеләрҙә таз һөйәгенең алғы өлөшө. Һигеҙгүҙ һәм янбаш һөйәктәре менән бергә аҫҡы ослоҡтар янбаш билбауын — тазды төҙөй.
Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы
Бөрйән Түңгәүер ихтилалы — 1920 йылда Бөрйән-Түңгәүер кантоны, Тамьян-Ҡатай кантоны һәм Үҫәргән кантоны халҡының большевиктарға ҡаршы ҡораллы күтәрелеше.
Иҙрискүл
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов гидронимды былай тип аңлата: ''Идряс-Куль, озеро, Троицкий район. От распространенного у мусульманских народов арабского мужского имени Идрис, в значении «обучающийся».''. .
Амур өлкәһе
Башҡарма власть
Амур өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Амур өлкәһе Уставы менән билдәләнгән.
Аҡтамыр
Ботаник классификация
Ҡайһы бер төрҙәре:
Жужла
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мелентьева Мария Владимировна
Биорафияһы
1942 йылдың июнендә Мария Мелентьева һәм Мария Анна Лисицына финдар баҫып алған Шелтозёрский районына ебәрелә. Унда улар өсөн йәшерен ойошмалар комитеттары өсөн явкалар ойоштора, оккупацион режим, дошман оборона ҡоролмалары һәм ут нөктәләренең урынлашыуы тураһында мәғлүмәт туплай һәм халыҡ менән бәйләнеш урынлаштыра. Кире ҡайтҡан саҡта Анна Лисицына Свирь йылғаһын аша сыҡҡанда һәләк була, ә Мария Мелентьева, йылғаны йөҙөп сығып, мөһим мәғлүмәттәрҙе алып ҡайтып еткерә.
Джоэнн Элизабет Мэнсон
Карьераһы
Джоэнн Мэнсон — яҙыусы мөхәррир  һәм Glamour журналы өсөн сәләмәтлек күҙәтеүсеһе, уның өсөн ул  «Һеҙҙең доктор  бында» (Your Doctor Is In)  айлыҡ колонкаһын  алып бара, шулай уҡ   Bottom Line/Women's Health сәләмәтлек хәбәрҙәре күҙәтеүсеһе, Everyday Health веб-сайтында сәләмәтлек буйынса эксперт һәм Medscape эксперт  видеокомментаторы.