cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һиндостан
Халҡы һәм теле
Һиндостан — күп милләтле ил. Унда йәшәгән халыҡтар бер-береһенән тышҡы йөҙө, теле һәм ғөрөф-ғәҙәттәре менән дә айырыла. Һиндттарҙың 70 проценттан ашыуы һинд-арий телдәре төркөмөнә ингән­гә күрә, бында күпселек кеше һинд телендә аралаша. Уға дәүләт статусы ла бирелгән. Ярҙамсы рәсми тел булған инглиз теле башлыса эшҡыуар­лыҡта һәм хакимиәттә киң ҡулланыла. Шулай уҡ мәғариф өлкәһендә, айырыуса урта һәм юғары белем биреүҙә ҙур урын алып тора.
Административ ҡоролошо
Һиндостан штаттары: Андһра Прадейш, Аруначал Прадейш, Ассам, Биһар, Гоа, Гуджарат, Джамму һәм Кашмир, Джаркэнд, Көнбайыш Бенгал, Карнатака, Керала, Мадһья Прадейш, Манипур, Маһараштра, Мекһалия, Мизурәм, Нагалэнд, Орисса, Пенджаб, Раджестан, Сикким, Тамиладу, Телингана, Трипура, Уттаркэнд, Уттар Прадейш, Һарьяна, Һимачал Прадейш, Чһаттисгарһ.
Мәғариф
Һәр мәктәптең — үҙ формаһы: уға күлдәк, юбка, жакет һәм салбар ғына түгел, шулай уҡ ойоҡ, галстук, ботинка ла инә. Иң бәләкәйҙәр мотлаҡ исеме һәм йәшәгән адресы яҙылған бейджик йөрөтә. Бындай һаҡлыҡ сараһы күреү уҡыусы мәктәп ихатаһынан сығып тайғанда йә ул аҙашҡанда табыуҙа ныҡ ярҙам итә.
Юзыкайн Алексей Михайлович
Биографияһы
Өс йыл матрос булып Тымыҡ океан флотында хеҙмәт итә.
Ижади эшмәкәрлеге
«Ямде лий» гәзитендә эшләгән осорҙа даими рәүештә йәш хәбәрселәр слеттары үткәрә, һуңынан журналистар, ғалимдар, профессиональ яҙыусылар, мәҙәниәт эшмәкәрҙәре булып киткән күп йәш хәбәрселәрҙең (Г. Сабанцев, В. Абукаев, Г. Шкалина, Р. Бушков, Г. Макарова, Ю. Соловьев, В. Козлов һәм башҡалар) остазы була.
Шәки хан һарайы
Һарай тарихы
1947 йылда бында булып киткән шағир Н. Тихонов автобиографик «Пути-дороги» тигән хикәйәһендә былай яҙа:
Орлинная
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Недожатка
Недожатка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Смердомка йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Ҡарабатыр
Әҙәбиәттә
Батыр үлмәгән, һаман да тере тип ышана башҡорттар — имеш, әле лә уның шәүләһе тау буйлап сабып йөрөгәне күренә, ул ҡысҡырып йырҙар йырлай, көрәшкә әҙер булырға саҡыра. Тауҙы ла уның хөрмәтенә Ҡарабатыр тип атағандар.
Мәхмүтов Зәки Ғиззәт улы
Биографияһы
1963 йылдан алып Башҡорт опера һәм балет театрында солист була.
Ижади эшмәкәрлеге
«Аслаев», «Азамат», «Аҡһаҡ ҡола», «Ғайса ахун», «Ҡаһым түрә», «Ҡуңыр буға», «Мәҙинәкәй», Сәлимәкәй", «Уйыл» һәм башҡа башҡорт халыҡ йырҙарын башҡара.
Киң диапозондағы көслө, моңло тауышы опера һәм балет театры сәхнәһенән бик тә үҙенсәлекле яңғырай.
Ульяновскиҙа (1968), Ленинградта (1969), Сыуаш АССР-ында (1981) БАССР мәҙәниәте көндәрендә, Якут АССР-ында (1978) БАССР әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәрендә ҡатнаша. СССР буйлап һәм сит илдәрҙә (Болгария, Германия, Латин Америкаһы, Польша, Финляндия һ.б.) гастролдә була.
Уң Пешинская Рассоха
Уң Пёшинская Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пеша йылғаһының һул ярына тамағынан 242 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Бая-Маре
Тарих
19-сы быуат аҙағында ҡалала талантлы рәссамдар — Холлоши Шимон, Рети Иштван, Янош Торма һәм Карой Ференци йәшәй. 1896 йылда улар ҡалала рәссамдар ойошмаһы булдыра, был рәссамдар ойошмаһы, ХХ быуатта венгр сәнғәте үҫешенә йоғонто яһай, уларҙың әҫәрҙәре Венгрия милли галереяһында күрһәтелә.
Халыҡ
Икенсе донъя һуғышына тиклем Бая-Марелағы йәһүдтәр берләшмәһендә 1000-дән ашыу кеше булһа, хәҙер бөтәһе 130 тирәһе йәшәй, сөнки йәһүдтәр депортацияланған һәм Холокост ваҡытында юҡ ителгән. Ҡалала синагога бар, ул 1885 йылда төҙөлгән.
Һары (Һары ауыл советы)
Климаты
Һары ауылының климаты ошо төбәккә хас булғанса уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ сикләнә. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуарҙа уртаса айлыҡ температура яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, ул яҡынса 150 көн ята.
Ингерманландтар
Тарихы
Совет осоронда, 1920-се йылдар аҙағы — 1930-сы йылдар башында, «еректереү» сәйәсәте ҡулланып, Ингерманланд финдарҙың тупланып йәшәгән ерҙәрендә урындағы башланғыс милли административ берәмектәр булдырыла.
Ғабдулла (исем)
Билдәле шәхестәр
Ғабдулла Туҡай (26 апрель 1886 йыл — 15 апрель 1913 йыл) — шағир, татар әҙәбиәте классигы, яңы заман татар әҙәбиәтенә һәм әҙәби теленә нигеҙ һалыусы, әҙәби тәнҡитсе һәм публицист.
Ғабдулла Амантай (23 декабрь 1907 йыл — 10 июль 1938 йыл) — башҡорт шағиры, балалар яҙыусыһы; әҙәбиәт һәм фольклор өйрәнеүсе; йәмәғәт эшмәкәре. 1926 йылдан — ВКП(б) (КПСС), 1934 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Паксырта-Неру-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тәмәке фабрикаһы
Сығанаҡтар
<references group="" responsive="">
Илсеғол Этҡолов
Илсеғол Этҡолов — Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—75) ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёв полковнигы.
Биографияһы
Май—июнь айҙарында Салауат Юлаев менән берлектә И. И. Михельсон етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәренә ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша, шунан төп баш күтәреүселәр ғәскәренә ҡушыла,. Полковник дәрәжәһе бирелеүе тураһында Этҡоловҡа «Петр III» указынан 5 июндә билдәле була.
Рупия
Рупияның барлыҡҡа килеүе
Тәүләп һинд идарасыһы Шир шаһ осоронда (1539–1545) сығарылған. Әкбәр (1556–1605) дәүерендә таралыу алған. 970 келәймәле көмөштән һуғылған, тәңкәнең ауырлығы — 11,534 г. Инглиз колониаль хакимлығы урынлашҡанға тиклем рупияның сифаты үҙгәрешһеҙ ҡала килгән. Рупиянан тыш, уға нисбәтле тәңкәләр: 1/2, 1/4, 1/8, 1/16 һәм 1/20 рупия, шулай уҡ бүләк итеү өсөн 5, 10, 20, 50 һәм 100 рупиялы тәңкәләр сығарылған. Ҡағиҙә булараҡ, рупия түңәрәк итеп һуғыла, теләктәр һәм фатихалар яҙып һуғылғандары башлыса Әкбәр осоронда сығарылған, һүрәтләнеше буйынса улар алтын моһурҙы хәтерләткән. Рупияға номинал һирәк баҫылған. Бөйөк Моголдар дәүерендә һәм уларҙың хакимлығы тарҡала барған осорҙа рупияның төрлө варианттары сығарылған.
Ленский Игорь Леонидович
Биографияһы
Махсус хәбәрсе, «Правда» гәзитенең бүлек мөхәррире, аҙналыҡ «Правда-5» гәзитенең баш мөхәррире урынбаҫары (1990—2000), шулай уҡ «Независимая газета», «Российская газета», «Военно-промышленный курьер »,  «Московский железнодорожник», «Русь Державная », «Губернские ведомости» (Кузбасс) гәзиттәрендә,  «64 — Шахматное обозрение» журналында, төбәк баҫмаларҙа баҫылып сыға. Киң мәғлүмәт сараларында меңдән ашыу публикациялар авторы. .
Уң Рассоха (Волоковая ҡушылдығы)
Уң Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Волоковая йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Кунгурка (Чусовая ҡушылдығы)
Кунгурка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының һул ярына тамағынан 489 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡараһыу (Бирһыуат ҡушылдығы)
Ҡараһыу (Карауй (Карасу)) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бирһыуат йылғаһының уң ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Увелька йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Черталинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Уң Рассоха (Захарьина ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Обретинка
Обретинка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сарагожа йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Шайморат (исем)
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Шайморатов ордены — 2019 йылдың ноябрендә булдырылған орден, Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградаһы булып тора. Хәрби, гражданлыҡ һәм хеҙмәт бурысын үтәгәндә ғүмерен хәүеф аҫтына ҡуйып күрһәтелгән ҡаһарманлыҡ, батырлыҡ һәм ғәҙәттән тыш хәлдәр ваҡытында кешеләрҙе ҡотҡарған өсөн бирелә.
Головченко Константин Александрович
Биографияһы
Константин Александрович Головченко 1925 йылдың 16 авгусында Башҡорт АССР-ының Өфө кантоны Князев ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Князев ауылы) тыуған.
1964 йылдан алып Өфөлә йәшәй. 1967—1885 йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинатында рәссам булып эшләй.
Головченко Константин Александрович Севастополь Ҡыҙыл Байраҡлы Ҡара диңгеҙ флоты театрында, Амурҙағы Благовещен ҡалаһында Амур өлкә театрында, Хабаровск крайы һәм йәш тамашасылар театрында, А. Н. Островский исемендәге Ирбит дәүләт театрында, Семипалатинск өлкәһе Абай исемендәге берләштерелгән ҡаҙаҡ һәм урыҫ драма театрында, Бийск драма театрында яҡынса 110 спектаклде биҙәй. 1964 йылдан һуң станокта башҡарылған һынлы сәнғәттә эшләй.
Латипов Мәркәз Каррам улы
Латипов Мәркәз Каррам улы (18 март 1926 йыл — 17 ғинуар 1999 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, нефтсе. 1970—1981 йылдарҙа Өфө быраулау эштәре идаралығы етәксеһе. Ленин (1964), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) һәм «Почёт Билдәһе» (1959) ордендары кавалеры. Нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре, РСФСР-ҙың (1986), БАССР-ҙың (1976) атҡаҙанған нефтсеһе, СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1976), СССР-ҙың почётлы нефтсеһе (1974).
Биографияһы
Уның улы Валерий — инженер-төҙөүсе, техник фәндәр докторы (1998), профессор (1999).
Голубков Николай Николаевич
Биографияһы
Николай Николаевич Голубков 1920 йылдың 25 апрелендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй районы) Дмитриевка ауылында тыуған.
Урта белем алған, Абдуллино станцияһында «Заготзерно» контораһында эшләгән. 1940 йылда Николай Голубков СССР Хәрби-Диңгеҙ флотына хеҙмәткә саҡырыла. Уҡыу отрядынан һуң алыҫлыҡты үлсәүсе, Амур хәрби флотилияһы 67-се айырым артиллерия дивизионының радистар отделениеһы командиры, отделение командиры, һуңынан шул уҡ флотилияның «ПВО-1232» йөҙөүсе зенит батареяһы комендор-зенитсылар отделениеһының командиры булып хеҙмәт итә. Совет-япон һуғышында батырлыҡ күрһәтә.
Николай ҡапҡаһы (Динабург ҡәлғәһе)
Николай ҡапҡаһы — Латвияның Даугавпилс ҡалаһында урынлашҡан   Динабург  ҡәлғәһендәге дүрт ҡапҡаның береһе
Хәҙерге ваҡытта
2015 йылдың 18 авгусында ҡапҡаның уң бинаһында "Atmiņu lāde" йәмғиәте йыйылмаһынан 19 быуат башы кейеме күргәҙмәһе үтә ("Хәтер шкатулка"),  вице-мэр Я Дукшинский, Дума телевидение ҡатнаша.
Боржоми-Харагаули милли паркы
Тарихы
Грузияның Рәсәй империяһына инеүе осоронда төбәк яҙмышына  Александр II батшаның туғаны бөйөк кенәз Михаил Николаевич ҙур йоғонто яһай, ул Кавказ аръяғының генерал-губернаторы итеп тәғәйенләнгән була. Михаил Николаевич парктың матурлығына һоҡланып, унда йәйге резиденцияһын төҙөргә ҡарар итә.
Байназар (исем)
Фамилияла
Байназаров Ғәлиулла Хәйрулла улы (1919 — 20. 08. 1943), 112-се кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой.
Һарай (Әлшәй районы)
Тарихы
Бында типтәрҙәр 1764 йылдың 6 апрелендә һәм 1751 һәм 1777 йылдарҙың 20 ноябрендә Яйыҡ-ҫыбы-мең улусы башҡорттары менән төҙөлгән килешеүҙән һуң ишәйә.
Юғары иҡтисад мәктәбе
«Юғары иҡтисад мәктәбе» милли тикшереү институты  – Рәсәйҙен алдынғы һәм эре университеты. Университет профилдәре: йәмғиәт-иҡтисад, гуманитар фәндәр, информатика һәм математика.Университеттын филиалдары Санкт-Петербургта, Түбәнге Новгородта һәм Пермьдә бар.
Крагуевац
Тарих
Беренсе бөтә донъя һуғышында, Белград оккупацияла булыу менән бәйле, тағы күпмелер ваҡыт баш ҡала була.
Шулай уҡ Марк Бернес башҡарыуында Я. А. Френкелдең В. Лифшиц һүҙҙәренә яҙылған «Һуңғы дәрес» йыры билдәле.
Обховица
Обховица — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кеза йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Смоленск дәүләт сәнғәт институты
Дөйөм мәғлүмәттәр
Смоленск дәүләт сәнғәт институты урта һөнәри, юғары һөнәри һәм өҫтәмә белем биреү эшмәкәрлеге программаларын тормошҡа ашырыу лицензияһына эйә. СДСИ составында өс факультет бар: сәнғәт һәм мәҙәниәт ғилеме, өҫтәмә профессиональ белем биреү һәм ситтән тороп уҡыу. Шулай уҡ уныъ ҡарамағында балалар сәнғәт мәктәбе һәм сәнғәт колледжы эшләй. Юғары уҡыу йортоноң үҙенсәлектәренең береһе — белем биреүҙеъ ошо өс баҫҡысы араһындағы күсәгилешлек. Көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыу бүлектәре бар; «Социаль-мәҙәни эшмәкәрлек теорияһы, методикаһы һәм ойоштороу» һөнәре буйынса аспирантура эшләй. Институт ҡарамағында китапхана һәм ял үҙәге бар; студенттар ижади коллективтар, шул иҫәптән халыҡ йыры һәм бейеүе театры һәм джаз-оркестр коллективтары булдыра; 2006 йылдан опера студияһы эшләй. Көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыу бүлегендә 500-ҙән ашыу кеше уҡый.
Аҙнабаева Зилә Рамаҙан ҡыҙы
Биографияһы
Нефтекама ҡалаһына эшкә килгәс, Зилә Аҙнабаева йәмәғәт эштәрендә лә әүҙем ҡатнаша башлай. 1985 йылда ҡалала милли хәрәкәттәр араһында беренсе булып "Башҡорт мәҙәниәт үҙәге"н ойоштора.
Милли хәрәкәттәге әүҙем эшмәкәрлеге өсөн ул ике тапҡыр Бөтә башҡорттары ҡоролтайының «Ал да нур сәс халҡыңа» тигән миҙалы менән бүләкләнә. Дүрт тапҡыр Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (Конгресы) делегаты итеп һайлана.
Алтыншин Ғаяз Сәғит улы
Биографияһы
Мәктәптә егетте атаһы кеүек рәссам булыр тип уйлайҙар. Ә ул имтихандарҙы еңел генә биреп, Өфө дәүләт сәнғәт институтының актёрҙар бүлегенә уҡырға инеп китә. Беренсе курстан уҡ спектаклдарҙә төп ролдәрҙе уға ышанып тапшыралар. Геройҙарҙы уйнарлыҡ актёр буласаҡ, — тиҙәр уның тураһында. Уҡыуы 1984—1986 йылдарҙа армияла хеҙмәт итеүе сәбәпле, өҙөлөп тора.
Һалҡын һуғыш
Һалҡын һуғыш — бер яҡтан СССР һәм уның союздаштары, икенсе яҡтан АҠШ һәм уның союздаштары араһындағы 1946 йылдан 1991 йылға тиклем дауам иткән һәм бөтә Ер шарын солғап алған сәйәси, хәрби, иҡтисади һәм идеологик өлкәләрҙәге ҡапма-ҡаршылыҡ (конфронтация).
Дөйөм мәғлүмәт
Халыҡ-ара хоҡуҡ күҙлегенән тулы мәғәнәлә «һуғыш» тип атап булмаған был ҡапма-ҡаршылыҡтың төп йүнәлеше — идеологик көрәш булды. Ул үҙ сиратында Америка Ҡушма Штаттарындағы капиталистик йәмғиәт һәм Советтар Союзында иғлан ителгән социалистик йәмғиәт араһындағы үҙ-ара килешмәүсәнлектән килеп сыҡты.
Прищатиница
Прищатиница — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 77 км.
Һәйтәк мәсете (Балтас районы)
Һәйтәк мәсете — Башҡортостандың Балтас районы Һәйтәк ауылы мәсете. Һәйтәк ауылы XVII быуаттан уҡ билдәле башҡорт ауылы.
Тарихы
Революцияға тиклем ауыл башҡорт һәм типтәр осона бүлеп йөрөтөлә, улар ҡушылмай (Беренсе Һәйтәк, Икенсе Һәйтәк). Ике оста ла мәсет, мәҙрәсә була.
Тағы ҡарағыҙ
Һәйтәк
Башҡортостанда ислам
Херинген (Хельме)
Херинген (Хельме) (Heringen/Helme) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
Леонардо да Винчи
Сәнғәт
Леонардо, моғайын, бер автопортрет та ҡалдырмағандыр. Ғалимдар әйтеүенсә, ҡартлыҡта һүрәтләнгән билдәле сангина Леонардо автопортреты (ғәҙәттәгесә 1512—1515 йылдар менән билдәләнә) шундай. Бәлки, был «Йәшерен кис»тә һүрәтләнгән апостол башы этюды ғыналыр, тип уйлайҙар. Был рәссамдың автопортреты булыуына шикләнеүҙәрен XIX быуаттан әйтеп киләләр, һуңғыларҙан булып уларҙы Леонардо буйынса ҙур белгестәрҙең береһе, профессор Пьетро Марани әйтте. Италия ғалимдары Леонардо да Винчи автопортретын табыуҙары хаҡында белдерҙе. Был асышты журналист Пьеро Анджела яһаны.
Анатомия һәм медицина
Үҙ ғүмере эсендә Леонардо да Винчи анатомияға бағышланған меңгә яҡын рәсем эшләй, тик хеҙмәттәрен нәшер итмәй. Хайуан һәм кеше мәйеттәрен ярып һөлдә, эске органдар төҙөлөшөн дөрөҫ төшөргән. Клиник анатомия профессоры Питер Абрамс фекеренсә, Винчи башҡарған фәнни эштәр үҙ дәүерен 300 йылға уҙып киткән һәм билдәле "Греә анатомияһы"нан өҫтөнөрәк булған.
Рус-швед һуғышы (1788—1790)
1788 йылдың яҙында, Густав III уйҙырмаһынан, Швецияла Урта диңгеҙҙәге Рәсәй эскадраһы Карлскронаны баҫып алыу өсөн ҡораллан, тигән мәғлүмәт тарала. Швеция һуғышҡа әҙерлек башлай. Екатерина II бик оҙаҡ ваҡыт шведтарҙың һуғышҡа әҙерләнеүенә ышанмай һәм Стокльгомдағы илсеһе граф Разумовский аша Швецияның сит ил эштәре министрына ике яҡтың да тыныс мөнәсәбәттәрен һәм Рәсәй менән Швеция араһындағы бөтә килешеүҙәрҙе һаҡлап ҡалыуға өмөт итеүе тураһында еткерә. Разумовскийҙың рөхсәте менән әлеге ҡулхат йәмғиәттә билдәлелек ала һәм швед матбуғатында баҫтырылып сыға. Густав III быны мыҫҡыллау тип ҡабул итә. Разумовскийға өс көн эсендә илде ташлап сығырға тәҡдим ителә.
Керникоска янындағы һуғыш
Ҡоро ерҙә артабанғы хәрби ғәмәлдәр Рәсәй өсөн бигүк уңышлы булмай. Шведтар Керникоски, Пардакоски һәм Валкиал тирәһендәге алыштарҙа еңәләр. Урыҫ ғәскәрҙәренә ярҙамға Екатерина II генералдар О. А. Игельстремды һәм принц Ангальт-Бернбургскийҙы ебәрә. Урыҫтарҙың контратакаһы уларҙың тар-мар ителеүе менән тамамлана, ә принц Ангальт-Бернбургский һәм бригадир В. С. Байков яуҙа алынған яраларҙан тиҙҙән вафат булалар.
Гогланд алышы
Формаль рәүештә шведтар ҙа еңеүҙе тантана итә — улар «Владислав» карабын әсирлеккә төшөрә, әммә флот ҡот осҡос хәлдә була һәм Кронштадтҡа һөжүм итеү тураһында уйлау ҙа мөмкин булмай. Урыҫтарҙың еңеүе шведтарҙың Балтикала хакимлыҡты булдырыу һәм диңгеҙ яғынан Санкт-Петербургты баҫып алыу буйынса пландарын тулыһынса юҡҡа сығара.
Бикҡол (исем)
Фамилияла
Бикҡолов Хөрмәт Талха улы (22 март 1927 йыл — 4 август 1997 йыл) — яҙыусы, тәржемәсе, нәшерсе. 1980 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987).
Бикҡолов Шакир Сәлим улы (15 ғинуар 1932 йыл — 18 май 1983 йыл) — шағир. 1968 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Бикҡолов Мөнир Кәрәмәт улы (25 март 1944 йыл — 23 июль 2016 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1971—2004 йылдарҙа Өфө телефон аппаратураһы заводында һәм «БЭТО» йәмғиәтендә слесарь. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.
Па-де-Кале
Па-де-Кале́ (Дувр боғаҙы; Pas de Calais, МФА: ; Strait of Dover) — Бөйөк Британия һәм Европаның материк өлөшө араһындағы боғаҙ, Ла-Манштың иң тар урыны.
Пропащая (Оло Губистая ҡушылдығы)
Пропащая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Губистая йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Бисҡужа
Тарихы
Иң уңышлы йылдарҙа Бисҡужа халҡы 500 кешегә, ә йорт-ихаталар һаны — 120-гә тиклем етә. Ауыл халҡы баҫыусылыҡта, һөтсөлөк, ҡошсолоҡ фермаларында, тирмәндә һәм тимерлектә мәшғүл булған. XX быуаттың 60-сы йылдарында ауылда бәләкәй күрше ауылдарҙан балалар өсөн интернат менән 8 йыллыҡ мәктәп, клуб, магазин, фельдшер-акушерлыҡ пункты эшләгән.
Кольский ярымутрауы
Географик урыны
Кольск ярымутрауының көнбайыш сигендә Кол йылғаһы, Имандра күле һәм Нива  йылғаһы буйлап үтеүсе меридиональ уйпат  ҡабул ителгән.
Билала
Билала  — Ҡарсығалар ғаиләһенең көйгәнәктәр ярым ғаиләһе. Был ярым ғаиләнең ҡоштары бар ҡитғаларҙа осрай. Дала, болон, һаҙлыҡтарҙа һәм ауыл хужалығы ерҙәрендә йәшәй.
Кольский ярымутрауы
Геологик төҙөлөшө
Хибиндың (Часначорр тауы - 1191м), Ловозер тундраларының   айырым түбәләре генә  1000 метрҙан ашып китә.
Кольский ярымутрауы Балтика кристаллик ҡалҡанының  көнсығыш өлөшөн биләй. Уның геологик төҙөлөшөндә   архей һәм протерозойҙың  ҡеүәтле ҡатламдары  ҡатнаша. Архей бик көслө метаморфозға   һәм көслө дислокацияға дусар ителгән, урыны менән  пегматит  есемдәр менән  ҡырҡылған  гнейс  һәм граниттан  тора. Протерозой ултырмалары  составы буйынса ныҡ күп төрлө: йәшел ташлы тоҡомдар менән аралашып килгән кварциттарҙа, кристаллик һәүерташтарҙан, ҡомташтарҙан, мәрмәрҙән, өлөшләтә гнейстан тора.
Яңы Казанковка
Яңы Казанковка (Новая Казанковка) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 240 кеше. Почта индексы — 453864, ОКАТО коды — 80241835003.
Клобукова-Алисова Евгения Николаевна
Биографияһы
Евгения Николаевна Клобукова-Алисова 1889 йылдың 24 июлендә Рәсәй империяһының Вятка губернаһы Варзняк ауылында тыуған.
Фәнгә индергән өлөшө
Көньяҡ-Уссурийский крайының флористик һәм геоботаник тикшеренеүҙәрен үткәрә, күп һанлы ботаника экспедицияларында ҡатнаша: 1918—1930 йылдарҙа — Никольск -Уссурийский тирәһе буйынса, 1918—1934 йылдарҙа— Комаровка йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары буйынса, 1918—1931 йылдарҙа— Суйфун йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары, 1921 йылда — Сучанский руднигы һәм Сучан йылғаһы буйына, 1924 йылда —Ханка күле һәм Мо, Хантахеза, Лефу йылғаһына, 1927 йылда — Посьет посы районына экспедицияларға сыға. 1918-1930 йылдарҙа ул Владивосток тирәһенә, 1918 йылда станция Свиягино һәм Ипполитовка станцияларына, 1919 йылда Рус утрауына ботаник экспедицияларҙа ҡатнаша.
Гарринча
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Гарринча ҡатнаш никахта тыуа: әсәһе яғынан Ресифи афро-бризилиялыһы, атаһы буйынса — фулниос индеецтары вариҫы; уның олатаһы XIX быуат башында Алагоас штатынан Баррига һырты битләүҙәренән Палмейрас-дос-Индиосҡа мәжбүри килтерелә. Шунда уҡ шәкәр ҡамышы плантацияларына һәм унда эшләүсе индеецтарға хужа булған ҡол биләүсенең исемен фамилия итеп алып — Франсиско дос Сантос, булып китә. Атаһы яғынан шулай уҡ африкан тамырҙары бар: олатаһы Маноэла, Шиза, ҡол-мулатка Антонияға өйләнә. Уларҙың 6 балаһы була — Мануэль, Амаро, Мария, Жозе, Изабел һәм Жоао.
«Ботафого»
Гарринчаның яҡшы уйын кимәле Рио-де-Жанейроның «ҙур» клубтарының иғтибарын йәлеп итә. Ул «Фламенго» һәм «Флуминенс»ҡа ҡарау үтә, әммә командаларҙың финанс мөмкинлектәре һәм Манэ аяҡтарының ышаныслы булмауы арҡаһында уның менән килешеү төҙөүҙән баш тарталар. «Васко да Гама» клубы Гарринч бутсаһыҙ килгән өсөн уны ҡарауҙан баш тарта. Шулай уҡ «Сан-Кристован» клубында уйнарға тырышыу ҙа уңышһыҙ була: 10 минут уйнатып ҡарағандан һуң ҡарарҙы кискә тиклем көтөргә ҡушалар, әммә Манэ, вокзалда ҡалыуҙан ҡурҡап, һуңғы поезд менән Пау-Грандиға ҡайта, ә икенсе көнөнә кире килмәй. "Ботафого"ның элекке уйынсыһы Арати Пау-Грандиға дуҫтарына матч судьяһы булараҡ килеп, бер уйында дүрт гол индергән 20 йәшлек Гарринчаны күреп ҡала. 1953 йылдың 13 мартында Арати уға форма һәм бутса һатып алып, «Пау-Гранди» президенты менән бергә йәш уйынсыны тренер Жентилу Кардозоға килтерә. Уны йәштәр составының күнекмәләренә индерәләр. Гарринча уңышлы сығыш яһай, әммә күнекмәне Кардозоның улы Ньютон үткәрә һәм уйынсыларҙы ҡабул итеү буйынса ҡарар сығарыу хоҡуғына эйә булмағанлыҡтан, һуңыраҡ килергә ҡуша. 1953 йылдың 10 июнендә үтәсәк «Ботафого» өлкәндәр командаһына ҡарау үтә. Гарринчаны алдан уға ҡаршы Бразилия йыйылма командаһының һул һаҡсыһы Нилтон Сантос уйнаясаҡ, тип иҫкәртәләр. Әммә Манэ: «Пау-Гранди»ҙа, ғәҙәттә, Жуан ҡаршы уйнаны, мин уны һәр саҡ еңә торғайным" -, ти. ғәҙәттә, уларҙы һәр ваҡыт еңдек. Күнекмәләр ваҡытында Гарринча Нилтонды өс тапҡыр бер үк алым — тупты аяҡ араһынан үткәреү — менән еңә һәм уны һоҡланырға мәжбүр итә. «Үпкәләйһе урынға ул миңә килеп: „Афарин, егет!“ -тине. Ул футболда минең ҡиәмәтлек атайым булды. Әгәр юлымда Нилтон кеүек кешеләр күберәк осраған булһа, шул бәхетһеҙлек кисермәҫ инем» . Футболсылар сисенеү бүлмәһенә йүнәлгәс, Нилтон күнекмәләрҙә булмаған Кардозоға килеп: "Әгәр был малай башҡа клубҡа эләкһә, мин тыныс йоҡлай алмаясаҡмын. Әгәр ул беҙҙә нығынһа, башҡа клубтар һаҡсылары йоҡламаясаҡ ", — ти . Бынан һуң тренер барыһын да ҡабат майҙанға сығарып, 20 минуттан Гарринчаның мөмкинлектәрен үҙе күреп ышана. Ҡарауҙан һуң "Ботафого"ның физик әҙерлек буйынса тренеры Пауло Амарал : «Уйынсы яҡшы оҫталыҡ күрһәтте. Минеңсә, төҙәлмәҫлек бер генә етешһеҙлеге бар: дриблингты бик йыш ҡуллана» . Уйынсының күсеү өсөн «Ботафого» «Пау-Гранди»ға 500 крузейро түләй . 1953 йылдың 21 июнендә Гарринчаның «Ботафого» составында «Авелар» клубы менән иптәштәрсә уйында дебюты була, команда 1:0 иҫәбенә еңә . 1953 йылдың 30 июнендә Манэ фабриканна китә һәм футбол менән профессиональ рәүештә шөғөлләнә башлай. 10 июлдә «Ботафого» дубле һәм "Сан-Кристована"ның икенсе составы матчында ул 3 гол индерә. «Ботафого» өсөн тәүге тапҡыр Гарринча 19 июлдә рәсми уйында «Бонсусессо» ҡаршы уйнай. Шул матчта 3 гол индерә, беренсеһе пенальтиҙан, ә уның клубы 6:3 иҫәбенә еңә. Икенсе көндә «О Глобо» гәзите: "Гауличо "Ботафого"ны яуланы" тип яҙып сыға.
Ғаянов Зөфәр Ғаян улы
Биографияһы
Рәссамдың әҫәрҙәре М. В. Нестеров исемендәге башҡорт дәүләт художество музейында һаҡлана (Өфө), Татарстан Республикаһының дәүләт һынлы сәнғәт музейында (Ҡазан), Удмуртия Республикаһының дәүләт һынлы сәнғәт музейында (Ижевск), «Алтын Урҙа» художество галереяһында, «Ҡазан» Республика мәҙәниәт үҙәгенең Заманса сәнғәт музейында (Ҡазан), Ғ. Туҡайҙың мемориаль музейында (Ҡазан).
Суворов һәйкәле (Аҙау)
Тасуирламаһы
Суворов һәйкәле Кропоткин ҡалаһында эшләнгән һәм Азов тарих-археологик һәм палеонтологик музей-ҡурсаулығына бүләк ителгән.
Карл күпере
Яңы күпер
Ул ваҡытта магик һандарға бик ҙур әһәмиәт бирелә. Шундай датала һалынған күпер быуаттар буйы торорға тейеш булған.
Старо Место күпер башняһы
1648 йылда Праганы ҡамаған шведтар башняны биҙәгән бай скульптураларҙы емереп бөтөрәләр. 1848—1849 йылдарҙағы Австрия империяһы болғаныштарында күперҙә баррикадалар төҙөлгән булған.
Күпер кинола
Карл күпере бик күп фильмдарҙа күренә. Брайан Де Пальманың «Миссия невыполнима» триллерында Карл күперендә геройҙарҙың береһен үлтерәләр. Тим Бёртон төшөргән сәғәт рекламаларында күпер ҡыйыҡ ролен үтәй, унда ролик геройҙары ойпалаша.
Проходница (Вижас ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гай районы
Тарихи
XVIII быуатта Яйыҡ буйы далаларында (хәҙерге Гай районы биләмәләрендә) йәшәгән башҡорттар таулы-урманлы төбәктәргә күсергә мәжбүр була. Был башҡорт ихтилалдарын баҫтырыу барышында башҡорт ауылдары тулыһынса яндырылыуына бәйле. Әммә күп йылдар үтһә лә, башҡорттар үҙ аҫаба ерҙәрен онотмайҙар һәм уларҙы һаҡлау маҡсатында XIX быутта кире Гөбөрлө тауҙарына күсеп бер нисә ауылға нигеҙ һала: Ишбирҙе, Ҡунаҡ, Әбүбәкир, Йомағужа (һуңыраҡ унан 1-се Йомағужа, 2-се Йомағужа, 3-сө Йомағужа, 4-се Йомағужа һәм Үҙәмбай ауылдары бүленеп сыҡҡан).
Сивас (фильм)
Тәнҡит
Фильм Төркиәнән Оскар, өсөн ебәрелгән, әммә шорлистка инмәгән. Шулай уҡ «Алтын глобус» премияһына тәҡдим ителә.
«Сивас» данлыҡлы Мәскәү халыҡ-ара кинофестивале, Абу-Даби кинофестивале , шулай уҡ төрөк кинофестивалендә ҡатнаша.
Панин Пётр Иванович
Екатерина Икенсе осорондағы хеҙмәте
Екатерина II тәхеткә ултырғандан һуң (1762) П. И. Панин генерал-аншеф дәрәжәһенә күтәрелә һәм сенатор һәм советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә; 1767 йылдың 1 ғинуарында Изге апостол Андрей Первозванный ордены менән бүләкләнә; 1767 йылдың 22 сентябрендә граф дәрәжәһе бирелә. 1769 йылда төрөктәргә ҡаршы һуғышҡан 2-се армия менән етәкселек итә. Бендеры ҡәлғәһе янында дошманды тар-мар итеп, Ҡырым татарҙарының Рәсәйҙең көньяҡ сиктәренә һөжүм яһауын туҡтата. 1770 йылда Бендеры ҡәлғәһен яулап ала. Ошо арала ул Буджак, Белгород һәм Едисан татарҙарын Рәсәй хакимлығы аҫтына күсеүгә күндерә; һуңынан Аккерман ҡәлғәһенең бирелеүенә булышлыҡ итә.
Аҡ бассейн
Тарихы
Башняның исеме буйынса яҡын ятҡан райондар  «Аҡ бассей» исеме менән йөрөтөлә
Һылтанмалар
«Белый Бассейн» — еще один подарок Айвазовского
Кларк Павел Иванович
Биографияһы
Павел Иванович Кларк 1863 йылдың 19 июнендә Ырымбур губернаһының Өфө өйәҙе Һатҡы заводы ҡасабаһында урман ҡараусы ғаиләһендә тыуа. Өфө гимназияһында уҡый. Йәш сағында Өфөгә күсә.
Ҡытай сәнәғәт һәм коммерция банкы
Милекселәре һәм етәкселеге
2020 йылдың июленән президент итеп Ляно Линь (Liao Lin, 1966 йылда тыуған) һайлана, 2021 йылдың мартынан ул шулай уҡ генераль директор (CEO) вазифаһын биләй. Быға тиклем 1989 йылдан China Construction Bank-та эшләй, шул иҫәптән вице-президент һәм финанс хәүефе буйынса баш директор була.
Дисен монастыры
Тарихы һәм тасуирламаһы
1158 йылда граф Диссендар Дисен районындағы бар булған биләмәләрен — бөтә крепостнойҙары, балыҡ тотоу, урмандарға хоҡуҡтары менән монастырға васыят итеп ҡалдырған. Графтарҙың тау башындағы Шатцберг һарайы шулай уҡ монастырға эләккән. 1170 йылдар тирәһендә төбәктең монастырь биләмәләре тағы ла киңәйгән. Артабанғы бер нисә быуат дауамында һәм монастырь һәм урындағы баҙар (йәрминкә общинаһы)араһында хоҡуҡи бәхәстәр барлыҡҡа килгән, һәм был йыш ҡына тышҡы аралашсылыҡҡа посредничество килтергән. 1330 йылда император Людвиг Баварский монастырь хоҡуҡтарын раҫлаған.
Юлганка
Юлганка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тара йылғаһының һул ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Буранбаев Вара Бәшәр улы
Йәмәғәтселек эшмәкәре
7.Үткән ғүмер-аҡҡан һыу төҫлө.(Жизнь течет как вода). Өфө,2012.
Мөҙәрис (исем)
Билдәле кешеләр
Мөсифуллин Мөҙәрис Ғәйнелғилем улы (25 март 1957 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, драматург, мәҙәниәт эшмәкәре. 1995 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы (1995).
Ауылдар
Мөҙәрис (Мударисово) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл.
Цыси
Биографияһы
1861 йылдың авгусында үлем түшәгендә ятҡан император үлер алдынан иң юғары дәрәжәләге ярандарын, шул иҫәптән Сушунды һәм беренсе дәрәжәләге Цзайюань һәм Дуаньхуа тигән кенәздәрен үҙенә саҡырған, алты йәшлек улы Цзайчунды тәхеттең вариҫы итеп ҡалдырғанын әйткән. Тик уның ярандары ризалыҡ бирмәгәнгә күрә император ике указ сығарған. Уларҙың беренсеһе буйынса үҙе үлгәс ярандарын Регент Советының ағзалары итеп ҡалдырған, ә икенсеһендә тәхет вариҫы булған улының эштәренә Цысиҙың хоҡуғы булмауы тураһында әйтелгән. Шулай итеп Цысиҙың власы сикләтелгән. Сушунь Цысиҙы үлтереү яғында торған, быны ул теге донъяла императорға хеҙмәтсе кәрәк буласағы менән аңлатҡан. Тик указға мисәт ҡуя торған императорҙың ҙур мисәте Цыси ҡулында булғанлыҡ ҡына уны үлемдән ҡотҡарып ҡалған. Ҡулында был мисәт булған Цыси фетнәселәр менән заговор ҡорорға мөмкин булғанлыҡтан, ул тере ҡалған. Тарихсылар әйтеүе буйынса, фетнәселәрҙең еңеүенән ҡурҡҡан кенәз Гун Цыси яҡлы булған һәм уға ярҙам иткән, шунлыҡтан Сушундың планы тормошҡа ашмаған.
Зороастризм
Зороастризм үҙ эсенә монотеистик һыҙаттар менән бергә дуалистик һыҙаттарҙы ла алған.
Аша һәм Друдж
Аша (aša- *arta-нан) — был бөтөн ғаләмдең гармония, хаҡлыҡ, хәҡиҡәт, изгелек ҡануны (Ашаның атаһы — Аһура Мазда).
Бөтөн кешеләр ике категорияға бүленә: ашавандар (Ашаның тарафдарҙары, ғәҙелдәр, кешелек донъяһына изгелек ҡылырға ынтылыусылар) һәм друджванттар (алдаҡсылар, донъяға яуызлыҡ ҡылыусылар). Аһура Мазданың ярҙамы менән, ғәҙелдәр Друджды еңергә һәм уның яҡлыларҙың донъяны бөлдөрөүенә ҡамасауларға тейеш.
Заратустра
Төп мәҡәлә Заратустра
Динле булыу
Бынан тыш, был текста зороастрийсы көс ҡулланыуҙан, талауҙан һәм урлашыуҙан баш тартҡан, татыулыҡ яратҡан һәм хеҙмәтсән кешеләргә тыныслыҡ һәм азат тормош иғлан иткән, дейеүҙәр һәм сихырсылар менән һис ниндәй аралашыу мөмкинлеген кире ҡаға. Изге дин «ыҙғыш-талашты туҡтатыусы» һәм «ҡорал ташлаусы» тип атала.
Амешаспенттар
Амешаспенттар (авест. aməša- spənta-) — Үлемһеҙ изгеләр, Аһура Мазданың алты тәүяралғылары. Для объяснения сущности Амешаспентрарҙың асылын аңлатыр өсөн, ғәҙәттә, бер шәмдән тоҡанған алты шәм метафораһын ҡулланырға мәжбүр булалар. Шулай итеп, Амешаспенттарҙы алланың эманациялары менән сағыштырырға мөмкин. Амешаспенттар кешенең рухи үҫешенең ете баҫҡыс образын сағылдыра һәм бынан тыш Амешаспенттың күренгән образын кәүҙәләндереүсе ете есем яралғыһын ҡурсалаусыһы тип атала.
Фрашо-керети
Шулай итеп, эсхатологияһы бик үҫешкән зороастризмға эшмәкәрлектең (ғәмәлдең) цикллылығы һәм реинкарнация ят булған.
Зороастризмдың ағымдары
Зороастрийсылар араһында күпмелер популярлыҡ яулаған, күпселек йолаларҙы һәм боронғо ҡағиҙәләрҙе алып ташлау яҡлы, тик Ғаттарҙы ғына изге тип таныған «реформист ҡанат» тип аталған ағым да булған.
Руханилыҡ
Рату — зороастрий динен ҡурсалаусы. Рату мобедан мобедтан бер баҫҡысҡа юғары торған һәм дини мәсьәләләрҙә хаталанмаған, һис шикһеҙ дөрөҫ булған. Адурбад Махраспанд Шапур II икенсе батша осороноң иң һуңғы ратуһы булған. обед ырыуынан булмаһа ла, ғилемле бехдин. Мобедъяр хирбадтан түбәнерәк торған дәрәжә.
Донъяға ҡараш һәм әхлаҡ
Әхлаҡи таҙалыҡ һәм шәхси үҫеш күңелгә генә түгел, тәнгә лә ҡағыла: тәнде таҙа тотоу һәм хур итмәү, сирҙәрҙән һаҡланыу, сәләмәт тормош алып барыу яҡшылыҡ тип һанала. Ритуаль таҙалыҡ бысраҡ предметтарға йәки кешеләргә ҡағылыуҙан, сирҙәрҙән, яуыз уйҙарҙан, һүҙҙәрҙән йәки эштәрҙән боҙолоуы мөмкин. Иң көслө бысратыу көсөнә кеше һәм изге заттарҙың мәйеттәре эйә. Уларға ҡағылыу ҙа, ҡарау ҙа тыйыла. Бысранған кешеләргә таҙарыныу йолалары ҡаралған.
Ясна
Ясна (йазешн-хани, вадж-яшт) «ололау» йәки «ғибәҙәт ҡылыу» тигәнде аңлата. Был ғибәҙәт барышында шул уҡ исем йөрөткән авестий китабынан, динлеләрҙең индивидуаль заказы буйынса ғына түгел, йышыраҡ бөйөк зороастрий 6 миҙгел йола байрамы Гаханбар осрағында, Ясна Висперед менән тулыландырылып, төп зороастрий ғибәҙәте уҡыла.
Джашн (Джашан)
Джашн символикаһы:
Седре-пуши йәки Навжот
Йоланы атҡара. Йола атҡарғанда дин ҡабул иткән кеше зороастрий дин символы Фраваране доғаһын ҡысҡырып уҡый, (судрэ) кейә һәм мобед  бәйләй. Бынан һуң динде яңы ҡабул иткән кеше Аһура Мазда диненә һәм Заратустра законына һәр саҡ тоғро ҡалыу бурысын Пейман-е дин (дин антын) ҡабатлай. Ғәҙәттә был йола бала бәлиғ булғас (15 йәшкә еткәс), ҡайһы берҙә кесерәк йәштә лә атҡарылған. Әммә бала үҙе дин символын әйтерлек һәм билбауҙы урарлыҡ йәшкә (7 йәштән өлкәнерәк) етергә тейеш булған.
Ерләү йолалары
Иранда һәм Һиндостанда һаҡланып ҡалған зороастрийсылар общиналарының ерләү йолаһы булып мәйетте тышҡа сығарып ҡуйыу тора. Мәйет махсус әҙерләнгән асыҡ урында,«дахмала» йәки «Тынлыҡ манараһында» ҡалдырыла — ҡоштар һәм эттәр утилләштерһен өсөн. Дахма -түбәһеҙ түңәрәк манара рәүешендәге ҡоролма. Мәйеттәр манараға һалына һәм (ҡоштар эре тән ағзаларын алып китә алмаһын өсөн) бәйләп ҡуйыла.
Башҡа диндәр менән бәйләнеш
Зороастризм христианлыҡтың формалашыуына байтаҡ тәьҫир иткән.
АҠШ-та, Европала һәм Австралияла зороастрий прозелиттары билдәле. Тәү сиратта улар ислам диненән биҙгән эмигрант иранлылар, ләкин йөрәк ҡушыуы буйынса динде ҡабул итеүсе европа сығышлылар ҙа бар. илдәренән зороастризмға бигерәк тә иран мираҫлы дәүләттәрҙә: Әзербайжанда (шулай уҡ «Әзербайжанда зороастризм» мәҡәләһен ҡарағыҙ), Үзбәкстанда, тәү сиратта, Тажикстанда ҡыҙыҡһыныу күрһәтәләр. Таджикстандағы 90-сы йылдарҙа барлыҡҡа килгән сағыштырмаса күп кеше ҡараған неофиттар берләшмәһе, исламсыларҙың дошманлығы арҡаһында килеп сыҡҡан дәүләтте йотҡан кризис барышында дезинтеграцияланған.
Уң Вануйто
Уң Вануйто — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вануйто йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Себер ханлығы
Шайбаниҙәр биләмәләренең бер өлөшө
Жусының бишенсе уғлы -- Шайбан, ике тапҡыр олоҫ ала. Тәүҙә Сыңғыҙхан, 1227 йылда улдары Батый һәм Урҙа араһында улы Джучи олоҫонда кемдең өҫтөнлөк менән файҙалана алыуы тураһында килеп тыуған бәхәсте тикшереп, был олоҫто өс өлөшкә бүлә, әммә Джучиға «Һоро Йорт» (Боз Орда, Йуз-Орда) тип аталғанын ҡалдыра. Йорттарҙың төҫө уларҙың хужаларының үҙ-ара иерархияһын билдәләй. Артабан 1246 йылда, монголдарҙың Көнбайыш походы тамамланғас, Батый-хан олоҫтарҙың тәүге бүленешен юҡҡа сығара һәм олоҫто 14 өлөшкә бүлә. Шибандың яңы олоҫо үҙ эсенә үҙәк һәм төньяҡ Ҡаҙағстан ерҙәрен, шулай уҡ Или (йылға) һәм Һырдарья араһында ятҡан өлкәне ала. Күп кенә тарихсылар (В. В. Бартольд, А. Ю. Якубовский, М. Г. Сәфәрғәлиев, Л. Н. Гумилёв, Г. А. Фёдоров-Данилов, В. Л. Егоров, Н. А. Мәжитов) Шибан олоҫона тағы ла Көнбайыш Себерҙең теге йәки был өлөшөн индереү яҡлы.
«Бөйөк бола» һөҙөмтәһе
Ж. М. Сабитовтың Алатай версияһы шуныһы менән ҡыҙыҡлы: Үзбәк Алатайға мең ҡәбиләһенә, йәғни мангыттарға (буласаҡ нуғайҙарға) хакимлыҡ итеүҙы ышанып тапшыра. Ә А. З. Вәлиди «Сыңғыҙнамә»нең тулы версияһында Хужа Мөхәммәт хан заманындағы Сыңғыҙ-Тораны манғыт тораҡ пункты тип атай. Аҙаҡ килеп шуны әйтергә кәрәк, күп кенә үзбәк һәм себер хандарының нуғай мырҙаларына буйһоноуы күптән билдәле, ә Себер ханлығы тар-мар ителгәндән һуң Тайбуға йорто Нуғай Урҙаһы тәркибенә инә.
Туҡтамыш заманы
Әйткәндәй, урыҫ йылъяҙмаларында «Төмән» атамаһы беренсе тапҡыр Туҡыйтимүри нәҫеле вәкиле Туҡтамыш ханға бәйле барлыҡҡа килә, йылъяҙмасы был дәүерҙе 1408 йыл тип яҙып ҡуя: Туҡтамыш Себер ерендә Төмән янында үлтерелә.
«Советтарға ҡаршы элементтарҙы» репрессиялау
Белорус ССР-ы эске эштәр халыҡ комиссары Б. Д. Берман 1938 йылдың 24 ғинуарында Мәскәүҙә СССР НКВД етәкселек составы кәңәшмәһендә ошолай тип билдәләй: ''«Минеңсә, әгәр тройкаларҙы һаҡлап ҡалғанда ла, уларҙы бик ҡыҫҡа осорға һаҡлап ҡалыр кәрәк, иң күбе бер айға… Беренсенән, 1937 йылдағы операцияның ҡыҙған мәлә менән сағыштырғанда, үҙенә күрә операциялар фронты күпкә тарыраҡ булып ҡалды. Икенсенән, аппаратыбыҙҙың күпселек өлөшөн кисекмәҫтән агентура эшенә йүнәлтер кәрәк. Тройкалар менән эшләү — еңел, ҡатмарлы булмаған эш, ул кешеләрҙе дошмандар менән тиҙ һәм ҡәтғи рәүештә эш итергә күнектерә, әммә артабан тройкалар менән йәшәү — хәүефле. Ни өсөн? Сөнки бындай шарттарҙа… кешеләр бәләкәй генә дәлилдәргә ышаналар һәм төп эштән — агентура эшенән — ситләшәләр»''.
Ҡаҫмаҡты (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— Бассейн коды — 14.01.05.002
«Советтарға ҡаршы элементтарҙы» репрессиялау
Отчет
Статистик күрһәткестәргә өҫтәп, УНКВД етәкселәре «халыҡтың сәйәси торошо», кампанияға мөнәсәбәте тураһында мәғлүмәт үҙәккә тапшырырға тейеш була. Ежов шулай уҡ асыҡланған «контрреволюцион төркөмдәрҙең» һаны һәм уларҙан тартып алынған ҡоралдар һаны тураһында мәғлүмәт талап итә. Был мәғлүмәттәр менән үҙәк төбәк УНКВД-һының иғтибарын ойошҡан контрреволюцион һәм енәйәт эшмәкәрлегенә йәлеп итергә тырыша.
Эште тикшереү
Әгәр тройка үлем язаһына хөкөм итһә, ғәйепоәнеүсе эшенә атып үлтереү актынан өҙөк өҫтәлә. Тиҫтә йыдар үткәндән һуң прокуратура, репрессия эштәрҙе ҡарап, йыш ҡына хөкөм ҡарарҙарын сығарыу өсөн хоҡуҡи дәлилдәр таба алмай.
Ежовты ситләтеү
1938 йылдың ноябрь башында Оло террорҙың һәм «кулак операцияһы» тамамланыу билдәләре күренә башлай. 22 августа Лаврентий Берия Ежовтың урынбаҫары итеп тәғәйенләнһә, 8 октябрҙә КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһы Ежов, Берия, Вышинский, Маленков һәм Рыжков составындағы коммиссия булдыра, әлеге комиссия прокурор күҙәтеүенең һәм тикшереүенең яңы ҡағиҙәләре өҫтөндә эшләй. 15 ноябрҙә Политбюро комиссия әҙерләгән директива проектын раҫлай. Уның буйынса, 16 ноябрҙән тройкалар, хәрби трибуналдар һәм СССР Юғары судының Хәрби коллегияһы бөтә эштәрҙе туҡтатыу тураһында бойороҡ бирелә. Халыҡ Комиссарҙары Советының һәм партия Үҙәк Комитетының был ҡарарына 17 ноябрҙә Сталин һәм Молотов ҡул ҡуя. Бынан һуң директива республикаларҙың, крайҙарҙың, өлкәләрҙең УНКВД етәкселәренә, крайкомдарҙың һәм өлкә комитеттарының беренсе секретарҙарына, шулай уҡ республика өлкә һәм өлкә прокурорҙарына тапшырыла. Адресаттарҙың дөйөм һаны яҡынса 14 мең кеше тәшкил итә. Оло террор башланған кеүек тамамлана: Политбюро ҡарары менән.
Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең Дөйөм ғәскәри академияһы (инженер ғәскәрҙәре) хәрби институты
Выпускники
Воспитанниками Санкт-Петербургской и Московской академий были видные военачальники инженерных войск: Начальниками инженерных войск фронтов в годы войны были выпускники академии: Н. П. Баранов, Б. В. Благославов, Ю. В. Бордзиловский, Б. В. Бычевский, И. П. Галицкий, В. Ф. Зотов, Н. Ф. Кирчевский, З. И. Колесников, В. В. Косарев, Г. Г. Невский, И. А. Петров, Н. М. Пилипец, А. И. Прошляков, А. И. Смирнов-Несвицкий, А. Ф. Хренов, А. Д. Цирлин, В. Ф. Шестаков. --> Академияны тамамлаусылар араһында — күренекле хәрби инженерҙар һәм ғалимдар: Е. В. Александров, Азгальдов Гарри Гайкович, Бархин Михаил Григорьевич, С. А. Ильясевич, Н. С. Касперович, Н. Л. Кирпичёв, А. Р. Шуляченко, Г. М. Саламахин, Б. Г. Скрамтаев, өлкән преподаватель В. М. Зайцев (техник фәндәре кандидаты) һ. б.
Ҡәнифә юлы
Тарих
Был ерҙәр Иван IV тарафынан Ярлыҡау грамотаһы менән нығытылған булған. Шулай итеп, Таналыҡ һәм Һаҡмар йылғаларының аҫҡы өлөшөндәге Ҡәнифә юлы Үҫәргән ырыуы тоҡомдары ерҙәре эсендә уртаҡ юл булған тип фаразлана.
Алтын Урҙа тарҡалып, ханлыҡтарға бүленгәндән һуң, ошо ерҙәр Нуғай Урҙаһы, Себер һәм Ҡазан ханлыҡтары уртаһында ҡалғас, Нуғай юлы тип аталған. Ошо ханлыҡтар был юлды нуғайҙар менән аралашыу өсөн файҙаланғандар.
Был юл буйлап бик күп яуҙар үтә. 1739-сы йылдарҙа Ҡараһаҡал яуы ошо ерҙәрҙә барған. Ошо яуҙан һуң был яҡтарҙа Иҫәт почта тракты тәртипкә килтерелә, стандары билдәләнә.
Халыҡтың асыуы шул тиклем көслө була, хатта яҡындағы Йылайыр, Уртазым, Таналыҡ, Гөбөрлө, Үрге Яйыҡ, Ҡыҙыл ҡәлғәләре, Преображенск, Ҡана заводтары драгундары һәм һалдаттары баш күтәреүселәргә ҙур ҡаршылыҡ күрһәтә алмай.
Хәҙерге ваҡыттағы торошо
Хәҙерге көндә данлыҡлы Ҡанифа юлы әһәмиәтен юғалта бара, сөнки юлда яҙын, көҙөн, ҡышын, ямғырлы ваҡытта йөрөп булмай. Ҙур һыуҙар булмаһа ла еңел машиналар үтә алмаҫлыҡ батҡаҡтар осрауы мөмкин.
Пятей-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чусовской (Силәбе өлкәһе)
ОКАТО коды: 75406000014
Аҡсакүл (Силәбе өлкәһе)
Географияһы
Географик координаттары: киңлеге 55°43′11″N (55.719693), оҙонлоғо - 61°46′30″E (61.77513)
Тасуирламаһы
Күлде ҡуйы ҡамышлыҡтар уратып алған, урыны менән һаҙлыҡлы. Күлдең көньяғынан Иҡсан ауылына тиклем һаҙлыҡ, уны Оло Аҡсакүл тип йөрөтәләр.
Жестков Александр Юрьевич
Карьераһы
Архитектура, транспорт һәм урбанистика буйынса китаптар авторы: «ВДНХ. Время возрождения» һәм «Наше дорогое метро».
Калмыков Михаил Васильевич
Биографияһы
Хабаровск ҡала гарнизоны начальнигы. 1929 йылда Германияла хәрби атташе.
1937 йылдың 25 майында ҡулға алына һәм «тыуған илгә хыянат өсөн» атып үлтерелә. СССР Юғары суды ҡарары менән 1956 йылдың 15 майында аҡлана.
Мөбәрәк
Мөбәрәк — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Шоллар һыуы
Тарихы
XIX быуат урталарында Баҡыла, таҙа эсәр һыу етешмәгәнлектән, ҡот осҡос хәл барлыҡҡа килә: ҡоҙоҡтарҙағы һыуҙан тоҙ тәме сыға, өҫтәүенә йыш ҡына ул таҙа ла булмай. Ҡалала ваба, дифтерия, скарлатина, ҡорһаҡ тифы, сабыртмалы тиф сирҙәре менән ауырыу осраҡтары йышая. Шуға күрә 1860-сы йылдар аҙағында Баҡы крепосының тирә-яғында эсәр һыу эҙләү эштәре башлана.
1879 йылдың сентябрендә Баҡы ҡала думаһы ултырышында думаның гласныйы Гаджи Зейналабдин Тагиев һыу эҙләүгә һәм төҙөләсәк һыу үткәргестең проектын төҙөүгә 1000 һум аҡса бүлергә тәҡдим итә. Геолог Бецевич етәкселегендә ер аҫты һыуҙары тикшерелә һәм, һыу күп, әммә уның сифаты насар, тигән һығымта яһала. 1880 йылдың май айында Баҡы думаһы Баҡының тирә-яғында ер аҫты һыуҙарын эҙләү буйынса комиссия булдыра.
Һыу үткәргес
1902 йылда Дума һыу үткәргес төҙөлөшөнә 182 мең һум аҡса бүлә. 1903 йылдың көҙөндә Линдлейҙың вәкиле һыу үткәргес проектанының һуңғы вариантын тапшыра.
Баранов Василий Александрович
Баранов Василий Александрович (1896—1978) — совет табип-хирургы, һаулыҡ һаҡлау эшмәкәре, Карел-Фин ССР-ының атҡаҙанған табибы (1943), РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1958), Петрозаводскиҙың Почетлы гражданы (1973).
Биографияһы
Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша: айырым самокат батальонында фельдшер булып хеҙмәт итә.
Башҡортостан рельефы
Көнбайыш Башҡортостан
Рельеф кристалл нигеҙҙең өҫкө йөҙөнөң рәүешен ҡабатлағандай. Мәҫәлән, Татар көмбәҙенә Бөгөлмә- Бәләбәй ҡалҡыулығы рельефы тура килә, ә Башҡорт көмбәҙе өҫтөндә Өфө ялпы таулығы ҡалҡҡан. Ырымбур көмбәҙе менән Дөйөм һырт ҡалҡыулығы бәйләнгән. Өфө ялпы таулығы менән Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы араһында Ағиҙел буйы тигеҙлеге йәйелеп ята. Ул нигеҙҙәге бөгөмгә (һығылған тапҡырға) тура килә. Нигеҙҙең өҫкө яғы көнсығыш йүнәлештә Урал тауҙары буйынан тар һыҙат булып һуҙылған Урал алды сик бөгөмө яғына табан батҡан. Уның тәрәнлеге был тәңгәлдә 10 мең метрға тиклем етә. Бөгөм өҫтөнә Урал тауынан ишелгән тау тоҡомдары ултыра барған.
Палезой дәүере
Һуңғы палеозой ахырында, йәғни пермь дәүерендә, диңгеҙ бассейны аҡрынлап һайыға барған. Уның төбөндә таш тоҙ һәм гипс тупланған. Гипстарҙы тау тоҡомдары ер өҫтөнә сығып торған урындарҙа ла күрергә мөмкин. Саф гипс — шәкәр һымаҡ ап-аҡ, йомшаҡ, уны тырнаҡ менән дә сыймаҡлап була. Гипстың был төрө алебастр тип атала. Сүсле гипс — селенит һәм үтә күренмәле, ҡатлы-ҡатлыһы ла осрай. Уны Марья быялаһы тип йөрөтәләр. Ул үтә күренмәле слюдаға оҡшаған, ләкин унан айырмалы рәүештә үтә күренмәле гипс ҡаттары бөгөлмәй, һына ғына. Ер өҫтөнә сығып торған гипс менән бер рәттән палеозой дәүеренең иң йәш тау тоҡомдарын да күрергә мөмкин, улар — ҡыҙыл төҫтәге ҡомташ, балсыҡ һәм уларҙың ҡатнаш¬малары. Был ҡатлам, палеозойҙың диңгеҙ бассейны тамам сигенгәс, ҡоро ер өҫтөндә барлыҡҡа килгән.
Кайнозой дәүере
Кайнозой дәүерендә диңгеҙ бассейны йәнә ике тапҡыр был ергә үтеп ингән, һуңғыһында диңгеҙ көньяҡтан, Каспий диңгеҙе яғынан баҫҡан. Кайнозой дәүерендә тектоник хәрәкәттәр көсәйгән, Рус платформаһының нигеҙе ярылған, уның айырым өлөштәре өҫкә ҡалҡҡан. Шуға бәйле рәүештә рельефтың өҫкә күтәрелгән һәм ҡалҡып торған өлөштәре хасил булған.
Таулы Башҡортостан
Таулы Башҡортостан Көньяҡ Уралды биләй. Рельефы буйынса ул ҡулдар менән телгеләнгән тау һырттары теҙмәһенән тора. Тау һырттары меридиан йүнәлешендә һуҙылған.
Уралтауҙан көнсығышта, Көнсығыш битләүҙә, был «баҫҡыс» ҡыҫҡараҡ, Көньяҡ Урал бында үҙен көнсығыштан уратып алған Көнбайыш Себер тигеҙлегенә табан ҡырт өҙөлә, текә ҡая булып төшә.
Солтанбәков Рим Миңнулла улы
Биографияһы
1970 йылда Свердловск (хәҙер Екатеринбург) юридик институтының Өфө факультетын «юриспруденция» һөнәре буйынса тамамлай. Уҡыуын тамамлағандан һуң, 1970 йылдан 2002 йылға тиклем Башҡортостан Республикаһы прокуратураһында эшләй: тәфтишсе, Башҡортостан Республикаһы прокуратураһы мөдире, Салауат ҡалаһы прокуроры, ә һуңғараҡ Рәсәй Халыҡ Патриоттар союзының Башҡортостан Республика бүлексәһе адвокаты. Дәүләт һәм бюджет средстволары менән файҙаланыуҙы контролдә тотоу өсөн Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Йәмәғәт советы ағзаһы була.
Пунг-Ты-Вис
Пунг-Ты-Вис — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Харбей йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.