cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ньютон-Лейбниц теоремаһы
Тарихы
Математик анализ барлыҡҡа килгәнгә тиклем үк был теорема (геометрик йәки механик формулировкала) Грегори һәм Барроуға билдәле була. Мәҫәлән, Барроу был фактты 1670 йылда квадратура һәм тейеүселәрҙе үткәреү мәсьәләләре араһында бәйләнеш итеп тасуирлай.
Белорустар
Мәҙәниәте
Белорус мәҙәниәтенең дөйөм бер төрлөлөгөнән уның төбәк айырмалығы формалашҡан. Алты тарихи-этнографик районды айырып ҡарарға мөмкин: Поозёрье (ландшафт)|Поозёрье (төньяҡ), Поднепровье (көнсығыш), Үҙәк Белоруссия, Неман (Понеманье) (төньяҡ-көнбайыш), Көнсығыш һәм Көнбайыш Полесье.
Ҡудси хәҙис
Ҡудси хәҙис (حديث قدسي; Хадис Кудси) — исламда: башҡаларҙан Аллаһтан туранан-тура иңеүе менән айырылып торған илаһи хәҙистәр. Ҡудси хәҙис шулай уҡ илаһи хәҙис һәм раббани тигән исемдәргә эйә.
Кисилевский Вениамин Ефимович
Биография
Львов медицина институтының дауалау факультетын тамамлағас, Красноярск крайына эшкә ебәрелә, унда практиканы Иланск ҡалаһында хирург булып башлай, баш гематолог-трансфузиолог С-Кжд, Иланск, Красноярск, Дондағы Ростов ҡалаларының ҡан ҡойоу станцияларында баш табип була. Күп йылдар төп эше менән бергә рәттән яҙыша.
Әлеге ваҡытта Дондағы Ростовта йәшәй. Өлкәндәр һәм балалар өсөн әҫәрҙәр яҙа.
Бейеклеккә һикереү
Ҡағиҙәләр
Планканың тотҡостары араһындағы аралыҡ 4 м. Ергә төшөү урынының үлсәме 3×5 м.
XIX быуат
Әйткәндәй, тәүге донъя рекорды булып икенсе һөҙөмтәләр һанала. Лондондан студент-медик Роберт Гуч 1859 йылда 1 м.70 см.бейеклектәге планканы үтеп сыға.
Атлап сығыу (ҡайсылар)
Бейеклеккә һикереүҙең иң анһат һәм ябай ысулы булып тора. Уның өсөн ҡиммәтле йыһаз, махсус поролон мат талап ителмәй, сөнки һикереүсе аяғына баҫып төшә, (иң алда көсһөҙөрәк аяҡҡа) һәм ҡомло соҡорға һикерә.
Һикергән мәлдә, йүгереү планканың һыҙығына ҡарай көсһөҙөрәк аяҡ яғынан ҡыя үтәлә. Этәрелеү планканан алыҫ торған аяҡ менән яһала. Һелтәнеү планкаға яҡын аяҡ менән үтәлә.
XIX быуаттың уртаһынан алып билдәле булған был алымды атлеттар 1937 йылға тиклем ҡулланалар һәм донъя рекордын 2,09 м тиклем еткерәләр. «Тулҡын» тип аталған ҡайсы ысулы менән
Тәгәрләү
Был алым «ырғытыуҙан» алда килә. Был осраҡта спортсы көслөрәк аяҡ яғынан планка һыҙығына ҡыя йүгереп килеп, планкаға яҡын аяғы менән этәрелә һәм көслөрәк аяғы менән ергә төшә.
Хәҙерге заман тарихы
2013 йылда Мәскәүҙәге донъя чемпионатында украин атлеты Богдан Бондаренко 2 м. 41 см бейеклеккә һикереп еңеүгә өлгәшә, һәм 2 м 46 см бейеклеккә һикереп, яңы донъя рекорды ҡуйырға маташа, әммә был бейеклекте яулай алмай.
Эбла
Эбла (Ибла хәҙерге Телль-Марди́х تل مرديخ) ҡаласығы — боронғо Сүриә территорияһында б. э. т. III мең йыллыҡ уртаһында йәшәгән семит сауҙа ҡала-дәүләте. Эбла Сүриәлә Евфрат бөгөлөнән көнбайышта, хәҙерге Алеппонан көньяҡ-көнбайышта 53 километрҙа урынлашҡан. Эбла Сүриәнең иң боронғо цивилизацияларының береһе булып тора.
Эбланың беренсе батшалығы
Сәскә атҡан осоронда Эбла төньяҡ һәм көнсығыш Сүриәнең дәүләт-ҡалалары араһында алдынғы көс булған һәм хәҙерге Сүриә Ғәрәп Республикаһының яртыһын тиерлек биләгән. Уға 60-тан ашыу ҡала буйһонған, ә Эблаит яҙмаларында иң мөһиме — Арми. Эбланың хужалыҡ һәм сәйәси йоғонтоһо көнбайышта Урта диңгеҙ яры буйындағы Финикия Библыһынан алып, көнсығышта Евфраттың урта ағымынан Мариға тиклем һәм төньяҡта Урса’умдан көньяҡта Дамаск биҫтәләренә тиклем таралған. Ҡала Боронғо Месопотамия, Элам һәм Мысыр менән йәнле сауҙа һәм сәйәси бәйләнештәргә эйә булған.
Икенсе Эбла батшалығы
Икенсе Эбла ла (б. э. т. 2050 һәм 1950 йылдар араһында) уттан зыян күргән. Майкл Астур быны б. э. т. 2030 йылда билдәһеҙ Икинкалис ҡалаһынан элекке эблаит вассалдары етәкләгән Куррит баҫып инеүе эҙемтәһе тип иҫәпләй. Эбланы юҡ итеү 1983 йылда асылған хетт-хуррит эпик "Әсирлектән азат итеү тураһында йырҙар"ында телгә алына. Унда «Зазалла» исемле кеше етәкселегендәге Эблаит йыйылышы Мека батшаһына Икинкалис әсирҙәрен ярлыҡарға бирмәй, был үҙ сиратында йәшен батшаһы куррит илаһы Тешубтың асыу тыуҙыра, һәм ул ҡаланы емерә.
Өсөнсө Эбла батшалығы
Был Эбланың һуңғы, өсөнсө батшалығы Ямхад дәүләтенең (үҙәге Алеппола урынлашҡан) союздашы булған. Ямхад батшаһы Ярим-Лима III идара иткәндә, Эбла уға вассал бойондороҡло хәлдә булған. Ҡала шулай уҡ Ямхадҡа бәйле Алалахтағы яҙмаларында иҫкә алынған: эблаит принцессаһы Алалах батшаһының улы Аммитакумға кейәүгә сыҡҡан. Шул осорҙағы Эбла идарасыларының береһе булып, Мысыр фирғәүене Хотепибренан бүләк — «Кәзәләр башлығы ҡәберлеге» тип аталған урында табылған церемониялар (тантана) үткәргәндә ҡулланылған суҡмар — алған Иммее сығыш яһаған.
Тикшереү тарихы
Эблала ҡаҙыныу эштәре барышында баҫҡыслы башня — зиккурат ҡалдыҡтарын табылды. Уның буйынса Эбла батшаһы һарайҙан тантаналы сығыш яһағанда унан атлап төшкән. Зиккуратты анализлау уның 4400 йыл элек яндырылмаған кирбестән төҙөлөүен күрһәтте. Зиккураттың бейеклеге яҡынса алты метр. Батша ғаиләһенеке булған бай алтын биҙәүестәр ҙә табылған.
Ғәлиев Ғәли Талха улы
Биографияһы
Ғәли Талха улы Ғәлиев 1950 йылдың 1 ғинуарында БАССР‑ҙың Стәрлебаш районы Тәтер-Арыҫлан ауылында тыуған. Социология фәндәре докторы.
Хеҙмәт юлы
1987—1991 йылдарҙа Екатеринбург ҡалаһындағы Урал социология-сәйәси институты уҡытыусыһы;
Пуночная
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мөхәмәтшин Игорь Тимербулат улы
Биографияһы
1994 йылда Рәсәй Федерацияһы Хәрби-Диңгеҙ флотының Юғары махсус офицерҙар курсын, 2001 йылда адмирал Н. Г. Кузнецов исемендәге Хәрби-диңгеҙ академияһын тамамлай. 2006 йылда Рәсәй Ҡораллы Көстәре Генераль штабының Хәрби академияһын отличие менән бөтөргәндән һуң Тымыҡ океан флотының атом һыу аҫты кәмәләре эскадраһының штаб начальнигы һәм эскадра командиры вазифаларында хеҙмәтен дауам итә. 2010 йылдың 9 июленән Төньяҡ Флоттың Һыу аҫты көстәре командующийы була.
2016 йылдың 7 октябрендә Рәсәй Федерацияһы Президенты указы менән вице-адмирал Игорь Мөхәмәтшин Балтик флотының штаб начальнигы — командующийҙың беренсе урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә.
Йәмәмә
Йәмәмә һуғышы
Йәмәмә янындағы һуғыш 632 йылдың декабрендә була, хәлиф Әбү Бәкер етәкселегендәге мосолмандар исламдан баш тартҡан динһеҙҙәргә ҡаршы асҡан яу була ул.
Райтенхаслах монастыры
Тасуирлау һәм тарих
Рейтенхаслахтың балыҡҡа бай йылғаларында ит аҙыҡтары ашамаған цистерциан монахтары күпләп балыҡ тотоу менән уңышлы шөғөлләнә, монастырь эргәһендә шшул ваҡытта булдырған быуалар бөгөн дә һаҡланған. Тирә-яҡ ерҙәрен монахтар үҙләштергәндәр, шулай уҡ монастырь иғәнә иҫәбенә артҡан: яҡын-тирәлә монастырға һалым түләгән бер нисә ауылы була, ә бынан тыш хәҙерге уға Түбәнге Австрияның шарап ҡыуыу оҫтаханаһы ҡарай. Бер нисә сиркәү мәхәлләһе, шул иҫәптән, Альтеттинг мәхәләлһе лә, монастырь контроле аҫтында тора.
Герцог Виттельсбахтар көсәйеү арҡаһында XIII быуатта Зальцбургтың монастырға йоғонтоһо яйлап кәмей бара. Виттельсбахтар аҡрынлап монастырҙың ҡурсалаусыһы ролен үҙ өҫтөнә ала бара. 1258 йылда монастырь Виттельсбах ырыуы менән бәйле була, ә XV быуат аҙағында уның биләмәһендә Виттельсбахтар ғаиләһен ерләү урынына әйләнә һәм XVI быуат башында, Реформация осоронда, Бай Людвиг IX монастырҙың протестант доктринаһына ҡаршы көрәшен яҡлап сыға.
Күп быуаттар эсендә монастырь күп тапҡырҙар үҙгәртеп ҡорола: бигерәк тә был хәл XVIII быуаттың тәүге яртыһында әүҙем бара. Монастырь сиркәүе хәҙерге күренешен ала, ул роман базиликаһынан барокко стилендә үҙгәртеп ҡорола. 1751—1752 йылдарҙа сиркәүҙең фасады архитектор (мастер-төҙөүсе) Алоиз Майр Франц (1723—1771) тарафынан яңынан төҙөлә.
Зиннуров Өлфәт Ғаяз улы
Хеҙмәт юлы
Зиннуров баҙар иҡтисады шарттарында вуздар менән маркетинг идара итеүҙең теоретик нигеҙҙәрен эшләй.
Зиннуров Ө. Ғ. уҡытҡан дисциплиналар: маркетинг, стратегик маркетинг, халыҡ-ара менеджмент.
Красников Николай Олегович
Биографияһы
Параллель рәүештә донъя команда чемпионатында сығыш яһай һәм, Рәсәй йыйылма командаһы составында ун ике алтын миҙал яулай, шуларҙың 10 — бер рәттән (2004—2013 һәм 2015—2016).
Шохта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үршиҙе
Тарихы
Үршиҙе-Үрге шишмә, тигәндән. Ауылдың беренсе урыны зыяраттың өҫкө яғы янында булған. Тәфтиләү яуы ваҡытында ауыл яндырылғас, халыҡ Мәндекәй тигән ауылға йылға буйлап киткәндәр. Шунан, Мәндекәй ҡарттары кире ҡайтырға кәңәш биргән. Халыҡ ҡайтып, хәҙерге күперҙең теге яғына урнашалар. Ә Һөйәнтүҙ яғынан килгәндәр Саҙиҡ бабай урынына урынлашҡан булған. Һөйәнтүҙ яндырылғас, бер ҡыҙ бала туғанын күтәреп, кеше йәшәгән төбәк эҙләп бында килгән. 1750 йылда ауылда 2-3 йорт булған.15 кеше йәшәгән. Ауыл халҡы бик тырыш булған. Һунар, балыҡ тотоу, ҡортсолоҡ, солоҡсолоҡ, малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Унан ер эшкәртеү киткән. Бер нисә һыу тирмәне булған. Үршиҙе ауылы Сарс һәм Шады йылғаларының үр башында урнашҡан. Таҫтүбә ауылы халҡына 65 йылға арендаға ер биргәндә Үршиҙе ауылы кешеләре Илекәй Итбаев(документҡа ҡул ҡуйған), Ниғмәтулла Собханҡолов, Шәйли Мурсәлимов, Итбай Аҙнабаев, Шәмиғол Иткустин тамға ҡуйғандар. Архив мәғлүмәттәре буйынса 1795 йылда 13 йортта 43 кеше, 1834 йылда 25 йортта 133 кеше, 1895 йылда 60 йортта 415, 1920 йылда 116 йортта 595 башҡорт йәшәгән. Архив мәғлүмәттәрендә 1870 йылда ауылда мишәрҙәр йәшәй тип күрһәтелһә лә, мишәрҙәр булмаған ауылда. Мәсет теркәлгән. Имам — Вәлинур Зәйнетдинов (1911 йыл)
Гасенко Григорий Степанович
Тормош юлы
Гасенконың яҙыусылыҡ эше менән әүҙем булыша башлауы 50-се йылдарға ҡарай. 1955 йылда «Дон» журналы уның балыҡсылар тураһындағы «На взморье» һәм артабан «Золотое дно» очерктарын баҫып сығара. Ростов китап нәшриәтендә баҫылған коллектив йыйынтыҡта Гасенконың беренсе «Не по пути» хикәйәһе донъя күрә. 1959 йылда уның балалар өсөн тәбиғәт тураһында яҙылған «Дед Матвей и Вовка» йыйынтығы айырым баҫма булып сыға.
1975 йылда Гасенко СССР Яҙыусылар союзына ағза итеп ҡабул ителә.
Фронтовик яҙыусы Григорий Гасенко Азов ҡалаһында 1985 йылдың 9 майында, Еңеү көнөндә, 76-сы йәшендә вафат була.
Башҡорт-мишәр ғәскәре
Әҙәбиәттә исеме — башҡорт ғәскәре һәм мишәр ғәскәре тип айырымланып та осрай..
Хәрби форма
Башҡорт полктарында 1829 йылға тиклем ниндәй ҙә булһа устав кейем формаһы булмаған. Һуғышсылар милли хәрби кейем кейгән, ҡайһы бер һыбайлыларҙа һайман (тимер күлдәк) булған. Азия тибындағы һөңгөләр, ҡылыстар менән милтәле мылтыҡтар ҡорал булып хеҙмәт иткән. Билбауында һуғышсылар уҡ-һаҙаҡ йөрөткән. Ғәскәрҙә пистолеттар, ҡылыс, йәйә, уҡтар һәм 2 метрлы һөңгөләр була.
Солтанов Артур Хәбибрахман улы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
2004 йылдан алып хаҡлы ялға сыҡҡансы, Салауат районының баш дәүләт ветеринар инспекторы — район ветстанцияһы начальнигы.
Елгайчик
Елгайчик — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бакса йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Табаҫҡытамаҡ
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Доватор Лев Михайлович
Һуғышҡа тиклем
1924 йылдың сентябрендә РККА сафтарына алына һәм 7-се кавалерия дивизияһы (Көнбайыш хәрби округы) штабы ҡарамағындағы складҡа мөдир итеп тәғәйенләнә. 1925 йылдың февралендә Мәскәүгә Хәрби химия курсына уҡырға ебәрелә һәм, уны тамамлағас, 1925 йылдың июненән, 7-се кавалерия дивизияһының химик инструкторы һәм химия взводы командиры вазифаларындә хеҙмәт итә.
1933 йылдың октябрендә 1-се кавалерия полкының (1-се колхоз кавалерия дивизияһы) политругы итеп тәғәйенләнә, ә 1935 йылдың майында 93-сө уҡсы дивизияһының айырым разведка батальонына комиссар итеп ҡуйыла.
Бөйөк Ватан һуғышы
Мәскәү өлкәһе Руза районы Палашкино ауылы эргәһендә Лев Доватор һәләк булған урынға иҫтәлекле обелиск ҡуйылған.
Сеозик-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 03.04.00 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Баренц диңгеҙендәге утрауҙар, Колгуев утрауын керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Вильнюс аэропорты
Тарихы
Аэропорт 1932 йылдың 17 авгусында эшләй башлай. Тәүҙә ул эргәләге Порубанек ауылы (хәҙерге Киртимай районы) исеме буйынса «Вильно-Порубанек» тип атала (Wilno-Porubanek). Башта аэропорттан Варшава һәм Львовҡа ғына эске рейстар башҡарыла. Һуңынан, 1939 йылдың 15 апреленән, халыҡ-ара Каунас аэропортына ла оса башлайҙар. 1954 йылдың 4 октябрендә авиавокзалдың беренсе бинаһын төҙөү тамамлана, ул архитекторҙар Дмитрий Бурдин һәм Геннадий Ёлкиндың проекты буйынса Сталин ампиры стилендә төҙөлә. Бина Литва мәҙәни мираҫы реестрына индерелгән һәм төбәк әһәмиәтендәге объект булараҡ дәүләт тарафынан һаҡлана; Реестрҙағы коды — 15877. Хәҙерге ваҡытта иҫке бинала килеүселәр терминалы урынлашҡан.
Транспорт бәйләнеше
Аэропорт ҡаланың башҡа райондары менән йәмәғәт транспорты һәм такси менән бәйле.
Жанна Отердал
Биографияһы
Жанна Отердал 1965 йылдың 27 июлендә Гётеборгта вафат була. Östra kyrkogården ҡала зыяратында ғаилә ҡәберлегендә   ерләнә. Ул кейәүҙә булмай.
Олимп
Боронғо грек мифологияһында Олимп — изге тау, Зевс етәкселегендә илаһтар йәшәү урыны. Ошоноң менән бәйле, грек илаһтарын йыш ҡына «Олимп илаһтары» тип йөрөтәләр. Төньяҡ битләүендә македондарҙың Дион ҡала- ғибәҙәтханаһы, йәғни Зевс ҡалаһы урынлашҡан.
Олимп мифологик һәм тарихи символ ғына түгел, тәбиғәт ҡомартҡыһы булып та һанала. Пиерия номы һәм өлөшләтә Лариса-Фессалия сиктәрендә урынлашҡан Олимптың Милли ҡурсаулығына биологик төрлөлөк хас. Бында 1700 төр үҫемлек осрай, был Грецияла осраған бөтә төрҙөң 25 проценты. Уларҙың 23 — эндемик төрҙәр, йәғни тик бында ғына осрай. Фауна: 8 төр— амфибиялар, 22 төр— һөйрәлеүселәр, 32 төр— имеҙеүселәр, 136 төр— ҡоштар.
Географияһы
Касирокампи кеүек танылған ҡоро тауҙары чапараль ҡыуаҡтары менән ҡапланған һәм ҡырағай ҡабан кеүек хайуандар өсөн йәшәү мөхите булып тора. Көнсығышҡа табан Дион тигеҙлеге уңдырышлы һәм уны Олимпта башланған шишмәләр һуғара.
Мәмбәт (исем)
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Мәмбәт (ҡая) — Көньяҡ Уралда Башҡортостандың Ғафури районында Еҙем йылғаһы буйындаға ҡая. Еҙем буйлап 15 км өҫтәрәк һәм Толпар ауылынан 10 км алыслыҡта урынлашҡан. 1,5 км ситтә Күҙгәнәк тауы.
Олимп
Флора зоналары
-Урманһыҙ бейек тау зонаһы
Подлуб ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә. 2008 йылдың ноябрендә элекке Бекетов ауыл Советына ҡараған Бекетов, Һыуыҡшишмә, Вязовка, Ракитовка, Һарыһаҙ ауылдары Подлуб ауыл Советы составына индерелә.
Кесе Гәйнә
Кесе Гәйнә (Малые Гайны) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 62 кеше. Почта индексы — 452087, ОКАТО коды — 80244835005.
Бильярд
Бильярд уйнау өсөн махсус йыһазландырылған бина — Бильярд бүлмәһе тип атала.
Бильярд фәндә
Бильярд уйынының математик базисы тураһында беренселәрҙән булып Гаспар Густав Кориолис 1835 йылда үҙенең «Théorie mathématique du jeu de billard» (Башҡортсаға тәржемәһе: «Бильярд уйындары күренешенең математик теорияһы») тигән китабында һүҙ ҡуҙғата. Ул үҙенең эшендә ихтималлыҡ теорияһын, сиктәр теорияһын һәм дөйөм анализ элементтарын ҡуллана. Әммә замандаштарында: математиктарҙа ла бильярдсыларҙа ла (Леман фекеренсә) китап ҡыҙыҡһыныу уятмай.
Төп төрҙәре
Шарҙың ауырлығы, диаметры, өҫтәлдең ҙурлығы һәм селтәр ҡуйылған тишеге булыуы(булмауы) менән.
Франц Петер Шуберт
Вафатынан һуң танылыуы
1897 йылда нәшриәтселәр Брайткопф һәм Гертель композиторҙың фәнни яҡтан тикшерелгән әҫәрҙәр баҫмаһын сығара, уның төп редакторы Иоганнес Брамс була. XX быуаттың композиторҙары Бенджамин Бриттен, Рихард Штраус һәм Джордж Крам йә Шуберт ижадын пропагандалаусылары була, йә үҙҙәренең музыкаһында уның әҫәрҙәренә аллюзиялар эшләйҙәр. Бик шәп пианист булған Бриттен Шуберттың йырҙарын башҡарғанда аккомпаниаторлыҡ иткән һәм үҙе лә йыш ҡына уның сололарын һәм дуэттарын уйнаған.
Буранғол (Дәүләкән районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Исемдәре:
Хиуа походы (1839—1840)
Ҙур уйын
Урта Азияла һәм Яҡын Көнсығышта Рәсәй-Британия араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡ Хиуа походы сәбәптәренең береһе булып тора. 1839 йылдың мартында Азия департаментының махсус комитеты ултырышында походтың төп бурыстары билдәләнә : Рәсәй империяһы территорияларына хиуа халҡының һөжүмдәрен туҡтатыу, Хиуа ханлығындағы Рәсәй әсирҙәрен азат итеү һәм хәүефһеҙ сауҙа һәм йөк транзитын тәьмин итеү, шулай уҡ Арал диңгеҙен тикшереү. Самалағанлыҡ буйынса, элекке Хиуа ханы Алла Кули-ханды тәхетенән төшөрөү һәм Рәсәйгә лояль булған кешене ҡуйыу шулай уҡ маҡсаттарҙың береһе була. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекере буйынса, әлеге поход Рәсәйҙең артабанғы, күпкә күләмлерәк, хәрби ғәмәлдәренә һәм үзбәк территорияларын яулауға әҙерлек булыуы мөмкин.
«Хәҙер власть һәм беҙҙең идаралыҡ йоғонтоһо Урал йылғаһынан ары китмәй һәм ҡайсаҡтарҙа ла, Урта Азия өлкәләрендә лә ниндәйҙер ихтирам тыуҙырмай. Беҙҙең каруандан хиуалылар тарафынан бохаралыларҙан ғына 340 бохара червонец, йәки 5440 һум алынды. Беҙҙең татарҙарҙан, билдәле булыуынса, азиаттарға ҡарағанда ике тапҡырға күберәк алалар… Беҙҙең татарҙарҙың төктәрен сисәләр, туҡмайҙар һәм иҫ киткес ҡыҫым һәм енәйәттәр менән тартып алалар; сиселгән төктәрҙән алалар ҙә төрлө яҡтарға ташыйҙар…Беҙҙең яҡтарҙа бер кем белмәгән ошо башбаштаҡлыҡтарҙы үҙ күҙҙәрең менән күрһәң, бер ҙә беҙҙең Азия баҙарының торғонлоғона аптырамаҫһың. Хиуалылар Сырдаръя буйлап Ташкент Аҡ Мәсетенә тиклем барып етәләр һәм бында ҡышлаған һәм йәйгелеккә Орск һәм Верхнеурал араһындағы Ырымбур линияһына күсенгән беҙҙең сүмәкәйҙәрҙе аяуһыҙ талайҙар. Хәҙер баҫым шул тиклем көсәйҙе һәм беҙҙең подданыйҙар тип исемләнгән ҡырғыҙ-ҡайсаҡтар беҙҙең яҡтан ниндәй булһа ла яһаҡтан азат ителеп, шул уҡ ваҡытта, үҙҙәренең яҡлауһыҙлығы арҡаһында, хиуалыларҙың иҙеүенә һәм талауына дусар ителеп, анғармаҫтан үҙҙәрен, беҙгә ҡарағанда, Хиуа ханына буйһонған итеп тоялар».
Отрядты тәьмин итеү
Хиуа походы ҡатнашыусылары атлы артиллерияның ике ¼-ботло пушкаһы, тау артиллерияһының ике 6-фунтлы пушкаһы, ике 12-фунтлы, һигеҙ 10-фунтлы орудиелары, 6-фунтлы мортиры, ике 1-фунтлы фальконет менән ҡораллана. Шулай уҡ Рәсәй армияһының Конгрив ракеталары һәм дүрт пуск ҡоролмималары була. бөтә ошо артиллерия Брянскиҙән һәм Ырымбурҙан килтерелә, уның менән бергә Ырымбур артиллерия гарнизоны һалдаттары килә. бынан тыш, отряд ҡораллыныуында ситтән тороп ғәмәлгә ашыра торған мина ҡулайламалары була. Конгрив ракетелары армияла 28 йөк ящиктарында барыһы 375 дана була. Тау орудиелары өсөн ғәҙәти снарядтарҙан тыш шрапнель да алына. Мылтыҡтар өсөн 996 000 патрон, карабиндарға — 102 000, шул уҡ һан пистолеттар өсөн алына. Патрондарҙы ташыу өсөн 420 ящик бирелә. бынан тыш, ҡорал һәм артиллерия орудиеларын хеҙмәтләндереү өсөн бөтә кәрәк-яраҡ, шулай уҡ запас ҡорал, алына.
Хиуа походына аҙыҡ-түлектән сохарый, ит, он, тоҙ, шарап, ярма алынған. Аҙыҡ-түлек урындағы магазиндарҙа алына, он — Әстерханда, ә тоҙ — Соль-Илецкиҙа. Шарап менән сохарыйҙар юл күрһәтеүселәргә бирелмәй. Унан тыш, бик күп булмаған күләмдә һуған, маринадланған ҡыяр һәм тоҙланған кәбеҫтә, ҡорот, һурпа өсөн быҙау ите, һарыҡ һәм сусҡа эс майы, сыр, һарымһаҡ, керән, һеркә, борос һәм бал алынған. Дөйәләр һәм аттар өсөн һоло һатып алына.
Корнелиу Копосу
Коммунистар эҙәрлекләүе
Копосу партияһы буйынса элекке арҡаҙаштары менән контакттарын юғалтмаған, һәм ул 1980-се йылдарҙа партия ойошмаһын, христиан демократияһы идеологияһына таянған йәшерен ойошма булараҡ, яңынан тергеҙеү мөмкинлегенә эйә булған.
Сущий Сергей Яковлевич
Биографияһы
Сергей Яковлевич Сущий 1961 йылдың 30 мартында Дондағы Ростовта тыуған. Ростов дәүләт университетының геология-география факультетында уҡый (1978—1983). Институтты тамамлағандан һуң, Ростовтың төрлө проекттар эшләү һәм ғилми-тикшеренеү ойошмаларында, Төньяҡ-Кавказ ғилми-тикшеренеү институтының иҡтисади һәм социаль проблемаларҙы өйрәнгән өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 2007 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһының Көньяҡ ғилми үҙәге хеҙмәткәре. 1992 йылда социология буйынса кандидатлыҡ, 1997 йылда — философия буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Төп фәнни ҡыҙыҡһыныу өлкәһе — мәҙәниәт философияһы һәм социологияһы, мәҙәниәттең тарихи географияһы. Фәлсәфә докторы, социология фәндәре кандидаты. 110 ғилми хеҙмәт авторы (шул иҫәптән 18 монография).
Кабельскеталь
Кабельскеталь (Kabelsketal) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 9007 кеше йәшәй. Майҙаны — 50,96 км2. Диңгеҙ кимәленән 113 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6184 һәм автомобиль коды — SK.
Ельцовка (Икса ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дармштадтий
Үҙенсәлектәре
Радиоактив. Дармштадтийҙың химик тасуирламаһын аныҡ билдәләү ауыр, сөнки булыуы ихтимал осоусан берләшмәләре сикле һәм ярым тарҡалыу осоро бик ҡыҫҡа. Дармштадтий бик ауыр метал, тығыҙлығы 34,8 г/см3 самаһы булырға тейеш тип фараз ителә. Сағыштырыу өсөн, билдәле иң тығыҙ элемент осмийҙың тығыҙлығы барлығы 22,61 г/см3.
Сураш
Этимологияһы
Ырыу атамаһы ырыу башлығы исеменән алыныуы мөмкин. Сураш этнонимының фин-уғыр этимологиялы булыу мөмкинлеге һүҙҙең ялғауынан күренә, сөнки был һуҙҙең формалашыуы урал телдәренә хас принципҡа ҡоролған.
Русова София Фёдоровна
Биографияһы
1909 йылдан А. В. Жекулинаның Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарында һәм Киевта Фребелев педагогигия институтында уҡытыусы һәм профессор.
Русованың әҫәрҙәре
Иң мөһим хеҙмәттәре:
Диановка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Ғабдулла ибне Мәсғүд
Ғилми эшмәкәрлеге
Ғабдулла бик белемле кеше була. Ул феноменаль тиерлек хәтергә эйә була һәм Ҡөрьәнде яттан белә.
Ғабдуллаһ ибн Мәсғүд фикһының ираҡ мәктәбенә нигеҙ һалыусыһы булып һанала. Ул Куфала ҡулланған фикһ ысулдары һуңыраҡ Әбү Хәнифә тарафынан үҫтерелә, һәм был ысулдар хәнәфи мәҙһәбенең нигеҙенә ята. Ибне Мәсғүд ысулы аналогияға нигеҙләнгән; был ысул ҡыяс (сағыштырыу) исемен ала. Хоҡуҡи күрһәтмәләр сығарғанда Ғабдулла ибн Мәғсүд аналогия ысулын ҡуллана.
Амантай (исем)
Амантай  — башҡорт һәм төрки мосолман ир-ат исеме.
Браззавиль
Браззави́ль (Brazzaville) — Конго Республикаһының баш ҡалаһы һәм иң ҙур ҡалаһы. Конго йылғаһының уң ярында, Киншаса ҡалаһы ҡаршыһында урынлашҡан. 2015 йылда халыҡ һаны 1 696 392 кеше тәшкил иткән. Браззавилдә Конго Республикаһы халҡының өстән бер өлөшө йәшәй һәм ауыл хужалығында мәшғүл булмаған кешеләрҙең 40 проценты самаһы эшләй.
Географияһы
Браззавиль Конго йылғаһының уң ярында, Конго Демократик Республикаһының баш ҡалаһы Киншаса ҡаршыһында урынлашҡан. Майҙаны: 100 км². Был донъяла ике баш ҡала бер-береһен күреү сигендә (Ватикан һәм Мальта орденын иҫәпкә алмағанда) урынлашҡан берҙән-бер урын. Ҡаланан көнсығышҡа табан Мбама утрауы (майҙаны — 180 км²) урынлашҡан.
Ҡала тимер юл һәм автомагистраль аша Пуэнт-Нуар порты менән тоташтырылған. Браззавиль тирәләй киң саванналар урынлашҡан, уларҙа был биом өсөн хас булған хайуандар — антилопалар, жирафтар, гепардтар, бихисап ҡоштар һәм йыландар йәшәй. Конго йылғаһында крокодилдар көн итә. Ландшафы сағыштырмаса яҫы, ҡала диңгеҙ кимәленән 230 метр бейеклектә урынлашҡан. Конго йылғаһы аша Киншасаға күперҙәр юҡ, паромдар эшләй.
Юрманга (Топшма ҡушылдығы)
Юрманга — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Толшма йылғаһының уң ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Браззавиль
Тарихы
XIX быуат аҙағында ҡала Конго йылғаһында сауҙа пункты булараҡ файҙаланыла башлай. 1903—1910 йылдарҙа ул Франция Конгоһының административ үҙәге булған. 1910 йылда Браззавиль Франция Экваториаль Африкаһы һәм Урта Конго үҙәге, 1958 йылда автономиялы Конго Республикаһы үҙәге тип иғлан ителә. Икенсе донъя һуғышы йылдарында ҡала халҡы Шарль де Голль етәкселегендә «Ирекле Франция» хәрәкәтенә әүҙем булышлыҡ итә.
Иҡтисад
Сәнәғәттең ярайһы ныҡ үҫешеүенә ҡарамаҫтан, баш ҡалала эшһеҙлек кимәленең юғары булыуы күҙәтелә.
Мәҙәниәт
Американың Brazzaville рок-төркөмө ҡала хөрмәтенә аталған.
Малини Авасти
Биографияһы
Ире- Һиндостан армияһы өлкән офицеры Аваниш Кумар Авасти. (УП:1987), Уттар-Прадеш хөкүмәтенең баш секретары вазифаһынан китә. Уларҙың Адвития исемле улдары һәм Ананья исемле ҡыҙҙары бар.
Фильмдар
-Джай Хо Чхат Майя — Шайлендра Сингх, Малини Авасти
-Бхаган Ке Рекхан ки - Иссак (фильм, 2013 й.)
Асыҡ күмәклек
Тарихы
Асыҡ күмәклектәр Рене-Луи Бэр тарафынан 1899 йылда индерелә.
Берд күпере
Урынлашыуы
Пряжка йылғаһы аша Мясной урамының дауамы булып тора.
Үтәш
Тарихы
1752 йылдағы Өфө — Танып волосы башҡорттары килешеүендә типтәрҙәр ҡабул ителеүе, уларҙың Үтәш ауылына нигеҙ һалыуы билдәле. 1813 йылда башҡорттар керткән 1йән мишәр, 1816 йылда 152 типтәр, 1834 йылда 220, 1858 йылда — 410, 1870 йылда — 426, 1895 йылда — 632, 1920 йылда — 823 кеше теркәлгән.
Пюнг-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шайтан ултырғысы
Шайтан ултырғысы — ҡаялы урҙа, геологик тәбиғәт ҡомартҡыһы, Ҙур Ваара тауының  көньяҡ-көнсығыш битләүендә  — элекке вулканда ята. Петрозаводск ҡалаһы эсендә, Соломенный районында Онега күленең Петрозаводск ҡултығы яры буйында урынлашҡан.
Джонатан Свифт
Декан (1713—1727)
Аҙаҡ килеп Англияла бер ни тиклем иҡтисади ташламалар яһауҙы өҫтөн күрә (1725 йыл), шул мәлдән алып англикан деканы Свифт католик динен тотҡан Ирландияның милли геройы һәм рәсми булмаған лидерына әйләнә. Замандаштары билдәләүенсә: «… уның портреттары Дублиндың барлыҡ урамдарына ла ҡуйыла… Ҡайҙа ғына булһа ла уны сәләмләйҙәр һәм уға ҡарата ихласлыҡ күрһәтәләр». Бер ваҡыт ғибәҙәтхана алдындағы майҙанға бик күп халыҡ йыйыла һәм тауыш күтәрә. Свифтҡа, улар ҡояш тотолоуын күҙәтергә йыйына, тиҙәр. Асыуланған Свифт йыйылған халыҡҡа, декан ҡояш тотолоуын булдырмай, тип хәбәр итергә ҡуша. Шулай итеп, халыҡ тыныс ҡына таралыша. Дуҫтарының хәтирәләре буйынса, Свифт йыш ҡына шундай фекерҙе ҡабатлар була: «Ирландияға килгәндә, бында мине тик минең дуҫтарым — ябай халыҡ ярата, мин дә уларҙы яратам, сөнки тик улар ғына шундай мәнәсәбәткә лайыҡ».
Джонатан Свифт тураһында әҙәби әҫәрҙәр
Дублинда Свифтҡа ике бюст ҡуйылған :
Ситдиҡ (исем)
Билдәле кешеләр
Сәләхетдинов Камал Ситдиҡ улы (12 ғинуар 1900 йыл — 27 июль 1968 йыл) — театр актёры. 1928—1968 йылдарҙа Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры артисы. РСФСР-ҙың (1957) һәм Татар АССР-ының (1943) халыҡ артисы.
Фамилия
Ситдиҡова Флүрә Булат ҡыҙы (1 декабрь 1958 йыл) — музыкант-скрипкасы, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Сәнғәт фәндәре кандидаты (2012), профессор (2012). Рәсәй Федерацияһының мәғариф өлкәһенең почётлы хеҙмәткәре (2017), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2009).
Тайра Лундгрен
Биографияһы
Художество белем алып, Тайра Лундгрен Вранция һәм Италияла  1940 йылға тиклем йәшәй һәм эшләй, шунан һуң, Икенсе донъя һуғышы менән бәйле,  Швецияға ҡайта. . Штаттан тыш дизайнер сифатында күп кенә Европа керамика  компаниялары  һәм быяла заводтары менән хеҙмәттәшлек итә. Швецияла    керамика оҫтаханаһында һәм Лидчелингтың   фарфор фабрикаһында эшләй, унда Эйнар Форсет менән бергә йорт өсөн тауарҙар коллекцияһын  эшләй. 1924—1937 йылдарҙа фин Arabia менән эшләй, буш ваҡыттарында   Римға  (1927—1930) һәм Парижға (1930—1939) бара. Тыуған иленә ҡайтып, Тайра Лундгрен Густавсберг фарфор фабрикаһында үҙ студияһында  рәссам сифатында эшен дауам итә,  1950 йылға тиклем ул шунда эшләй. Лундгрен шулай уҡ Стокгольмдағы сиркәү туҡымаһы буйынса бер нисә эш башҡара.
Красовский Николай Николаевич
Биография
1949 йылда Урал политехник институтын (УПИ) тамамлай. 1949—1959 йылдарҙа Урал политехник институтында уҡыта (1958—1959 йылдарҙа — юғары математика кафедраһы мөдире).
2012 йылдың 4 апрелендә вафат була. Ҡаланың почетлы граждандары аллеяһында Широкореченск зыяратында ерләнгән.
Ыбей-Тарка
Ыбей-Тарка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хореой-Тарка йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Сандурский Богуслав Флорионович
Биографияһы
2018 йылдың майында Өфө ҡалаһы өсөн бихисап эштәре өсөн Богуслав Сандурский «Өфө ҡалаһының почётлы гражданы» исеменә лайыҡ була. Өфө ҡалаһы почётлы граждандары тураһында «Вся Уфа» (киске сәғәт 19.00 сыҡҡан яңылыҡтар сығарылышынан һуң) каналында дүшәмбе һәм кесаҙна көндәрендә тапшырыуҙар алып барыла, шулай уҡ ҡала Советы рәсми сайтында һәм социаль селтәрҙәрҙә хәбәрҙәр урынлаштырыла. 2020 йылдың ғинуарында Өфө ҡалаһының почётлы гражданы Богуслав Сандурский 90 йәшлек юбилейын билдәләне. Баш ҡала хакимиәте исеменән уны данлыҡлы юбилейы менән район башлығы урынбаҫары Рәфҡәт Үмәрғәлин ҡотланы.
Диспрозий
Диспрозий (Dy, Dysprosium ) — периодик системаның өсөнсө төркөмөндәге (иҫке классификацияла буйынса — өсөнсө төркөмөнең өҫтәмә төркөмсәһендәге) химик элемент. 66-сы атом номерлы лантаноид ; һирәк осрай торған көмөшһыу-һоро металл. Тәбиғәттә саф килеш осрамай, әммә ҡайһы бер минералдар, мәҫәлән, ксенотима составына инә.
Салабада-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Миркин Борис Михайлович
Биография
1954—1959 йылдарҙа Ҡазан дәүләт университетында уҡый. Бында ул профессор М. В. Марков етәкселегендә геоботаника буйынса фәнни эштәр менән шөғөлләнә башлай. 1959 йылда уҡыуын тамамлап, Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ботаника кафедраһына эшкә урынлаша.
1970 йылда геоботаника лабораторияһы СССР Фәндәр Академияһының Башҡорт филиалындағы (ныне УНЦ РАН) Биология институтында ла асыла. Шул мәлдән Б. М. Миркин Биология институтында ла эшләй башлай.
Әҙәбиәт
Башҡорт энциклопедияһы. Баш редактор М. А. Илһамов.
Сандиба
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Яңы Сембер ауыл советы
Тораҡ пункттары
Яңы Сембер ауыл Советына 4 ауыл тораҡ пункты ингән :
Ҡытаутамаҡ
Тарихы
Ҡытаутамаҡҡа 1758 йылда Себер даруғаһы Төрөкмән улусы башҡорттарынан һатып алынған ерҙәрҙә нигеҙ һалынған. Тимер етештереү заводын төҙөтөүселәр — бер туған Иван һәм Яков Борисович Твердышевтар һәм Мясников Иван Семёнович.
Башта предприятие таҡта ярыу тирмәне һәм пристань булараҡ ҡына барлыҡҡа килгән. Тимер етештереү заводы һуңғараҡ төҙөлә һәм Ҡатай-Ивановск һәм Йүрүҙән суйын ҡайнатыу һәм тимер етештереү заводына ярҙамсы тармаҡ булараҡ ҡына эшләй. Завод тирәләй Рәсәй үҙәгенән килтерелгән эшселәр йәшәй башлай, ҡасаба нығытыла. 1773 йылда бында 800-ләп кеше йәшәй.
Граждандар һуғышы йылдарында емерелә, 1922 йылда аяҡҡа баҫтырыла.
Һуғыштан һуң Ҡытаутамаҡ вагон эшләү заводы (УКВЗ) оборона продукцияһы менән бер рәттән трамвай, балалар велосипедтары етештерә башлай.
Кеше һаны үҫеше
.
Пода (ҡурсаулыҡ)
Тарихы
Мандре күле тамағы аша беренсе тимер күпер 1904—1905 йылдарҙа төҙөлә. Уны ҡороу эштәре менән немец эшҡыуары Эдуард Наудашер етәкселек итә, ә уның нигеҙендәге кессондар (кессоны) Болгария ла беренсе тимер-бетон ҡоролма булып тора.
Диск ырғытыу
Диск ырғытыу — махсус спорт снарядын — дискты алыҫлыҡҡа ырғытыу буйынса еңел атлетика дисциплинаһы.
Боронғо Грецияла диск ырғытыу
Археологик ҡаҙыныуҙар һәм тарихсыларҙың тикшеренеүҙәре күрһәтеүенсә, диск ырғытыу Боронғо Грецияла киң танылған. Был ярыштар боронғо олимпия уйындарында үткән.
Заманса техника
Башта, боронғо гректар һымаҡ, ҡалҡыулыҡтан ырғыталар, артабан йәҙрә ташлау секторына күсәләр. Әммә секторҙың күләме бәләкәй була. Шуға 1910 йылдан IAAF диск ырғытыу өсөн сектор күләмен 2,5 метрға тиклем арттыра.
1921 йылда американлы Догерти яңы стиль — боролош ярым менән ырғытыуҙы тәҡдим итә. Атлет алдағы ырғытыу юнәлешенә ҡарай һул ҡабырға менән хәрәкәт башлай, һәм башта һул аяҡта әйләнеп, уң аяҡҡа атлап сыға.
Хәҙерге заман үҫеше
Диск ырғытыуҙы йыш ҡына йәҙрә ырғытыу менән ҡушыу хас.. Совет спортсыһы Тамара Пресс Олимпия уйындарында йәҙрә ташлап (1960, 1964)һәм диск ырғытып (1964) еңеү яулай.
Төҙөүселәр көнө
Тарихы
1956 йылдын 12 авгусында төҙөлөш тармағы эшсәндәре үҙҙәренең һөнәри байрамдарын тәүге тапҡыр билдәләй.
Юрна
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Паулс Раймонд Вольдемарович
Раймонд Паулс (Ojārs Raimonds Pauls; 12 ғинуар 1936 йыл) — СССР һәм Латвия композиторы, дирижёр, пианист, сәйәси эшмәкәр; 1989—1993 йылдарҙа Латвияның мәҙәниәт министры. СССР-ҙың халыҡ артисы (1985). Ленин комсомолы премияһы лауреаты.
Йырҙары һәм көйҙәре
Раймонд Паулстың рус телендә башҡарылған бик күп билдәле йырҙары төп нөсхәлә латыш телендә лә йырлана.
Карпов Даниэль Николаевич
Биографияһы
1967 йылда БДУ‑ның биология факультетын тамамлағандан һуң, шунда уҡ эшләй.
Белорус ССР-ында золом
Золом эҙемтәләре
Тарихсы Моряков Леонид Владимирович мәғлүмәттәре буйынса, БССР-ҙа репрессия яҡынса 560 әҙәбиәтсегә ҡағыла. Уларға Кляшторный Тодор Тодорович, Андрей Мрый һәм башҡа бик күптәр инә. 500 врач, 200-ҙән артыҡ медсестраны индереп, яҡынса 1520 белорус медиктары репрессия ҡорбаны булдылар. Репрессияға дусар булған Республиканың билдәле кешеләренә инәләр:
А. П. Чехов һәйкәле (Баденвайлер)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Башҡортостан археологияһы
Тарихы
18-се быуатта Рәсәй империяһы Фәндәр академияһының беренсе экспедициялары тарихи Башҡортостан территорияһындағы археологик ҡомартҡыларҙы табып-аныҡлауға һәм өйрәнеп тасуирлауҙы башлаған. Экспедицияларҙа ҡатнашыусы археологтар Пётр Рычков, Паллас Петер Симон, Иван Лепёхин Өфө, Благовещен, Стәрлетамаҡ әйләнә-тирәһендәге һәм Ырымбур губернаһының башҡа ҡайһы бер ерҙәрендәге боронғо ҡурғандарҙың, ҡаласыҡтарҙың һәм рудниктарҙың үҙенсәлектәрен өйрәнә.
1980—1990-се йылдарҙа Рәсәй Фәндәр Академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты археологтары Бөтөн Союз Археология һәйкәлдәре йыйынтығын төҙөүҙә ҡатнашҡандар. «Земотводтар»ҙа тикшеренеүҙәр үткәрелгән. Подольск (Хәйбулла районы) ҡасабаһы эргәһендәге бәләкәй генә участканы өйрәнгәндә, мәжүсиҙәрҙең ҙур ғибәҙәтханаһы (Гарустович Г. Н.) асыҡланған. "Байыш биҫтәһе"ндә (Баймаҡ районы) «Ирәндек» Тарихи-археолгик һәм ландшафт музей-ҡурсаулығы булдырылған.
Бахмутин мәҙәниәте, ҡара-яҡуп һәм кушнаренко мәҙәниәттәре, мазунин һәм пьяноборский мәҙәниәттәре материалдары менән бәйле, Башҡортостан археологияһының яңы һорауҙары барлыҡҡа килде.
Археологик мираҫ
Иң йыш осрағаны — торлаҡтар һәм ерләү һәйкәлдәре. Ултыраҡтарҙың 3 тибы айырыла: торалар, ауыл тораҡтары, ҡаласыҡтар. Башҡортостан Республикаһы ерләү һәйкәлдәренә ҡурған һәм грунтлы ҡәберлектәр һәм мавзолейҙар (Кәшәнә) ҡарай. Археологик һәйкәлдәргә боронғо тау ҡаҙылма байлыҡтар сығарыу урыны (выработки) йәиһә мәғдән табыу карьерҙары (Баҡырүҙәк, Ҡарғалы, Ташҡаҙған рудниктары), кешеләр йәшәгән мәмерйәләр һәм ғибәҙәтханалар (Шүлгәнташ, Заповедный (Тыйыулы) ғибәҙәтханаһы, Игнатьев ғибәҙәтханаһы), таш һындар (Аҡимбәт ҡорғаны, Ғүмәр боронғо ҡәберлеге), табыштар (Әүрезтамаҡ табышы, Ҡуғанаҡ табышы, Миловка табышы), терәк бағаналы төҙөлмәләр, боронғо юлдар, дольмендар (ҙур зыярат таштары, менгирҙар (ҙур таш һындар) ҡарай.
Фән
2010 йылда Башҡортостан Республикаһының Археологик йәмғиәте булдырылған. Йәмғиәттең бурыстары булып йәмғиәт ағзаларына Башҡортостан Республикаһы территорияһында археологик эшмәкәрлектәрен башҡарырға булышлыҡ итеү тора; Ватан тарихы һәм мәҙәниәтенең айырылғыһыҙ бер өлөшө булараҡ рәсәй археологияһының үҫешенә булышлыҡ итеү; Башҡортостан Республикаһы территорияһындағы археологик объекттарын һаҡлау һәм өйрәнеү өлкәһендә археологтарҙың тырышлығын берләштереү (консолидация) һәм яраштырыу (координация).
Музейҙар
Музей археологик, этнографик һәм антрополок коллекцияларҙың иң ҙур һаҡлағысы булып тора. Унда уникаль сармат коллекцияһы һаҡлана. 1988 йылда Ырымбур өлкәһенең төньяғында Филиппов ҡурғандарында Анатолий Пшеничнюк етәкселегендәге археолог ғалимдар төркөмө боронғо сарматтарҙың 600-ҙән артыҡ предметын, шул иҫәптән 26 алтын болан һынын тапты. Коллекцияға алтын боландар, архарҙар, ат аҫылмалары, ритондар һәм йәнлек һәм ҡош ҡиәфәтендәге баҫмалы һауыт-һабалар, һалҡын ҡоралдар, ҡатын-ҡыҙ биҙәүестәре ҡарай.
Рыков Анатолий Владимирович
Биографияһы
2003 йылдан алып Санкт-Петербург дәүләт университетының Тарих институтының Көнбайыш Европа сәнғәте тарихы кафедраһы лекторы, ә 2012 йылдан алып хәҙерге ваҡытҡа тиклем профессоры. «XX быуаттың сит ил сәнғәте», «Сәнғәт теорияһы нигеҙҙәре», «XVIII быуат Көнбайыш Европа сәнғәте», «XX быуаттың сит ил архитектураһы», «Хәҙерге заман сәнғәте һәм мәҙәниәтенең актуаль проблемалары» лекциялары менән сығыш яһай. «Сәнғәт теорияһының һәм тарихының актуаль проблемалары» халыҡ-ара конференцияһы кураторы.
Сармик-Седа
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Ясный
Шулай уҡ районда Комаровский федераль үҙәк ҡарамағындығы ябыҡ ҡала урынлашҡан.
Маяҡ (Миәкә районы)
Маяҡ (Маяк) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 122 кеше. Почта индексы — 452086, ОКАТО коды — 80244805003.
Яхин Рафаил Заян улы
Хеҙмәт юлы
Яңауыл һуғыш һәм хеҙмәт ветерандары район советы пленумы ағзаһы.
Ләнтор
Географияһы
Обь йылғаһы ҡушылдығы Пим буйында урынлашҡан. Сургуттан 95 км төньяҡ-көнбайыштараҡ, Төмәндән 625 км төньяҡ-көнсығыштараҡ.
Ҡыҙылъяр мәктәбе (Нуриман районы)
Тарихы
1947 йылда уҡыусылар һаны — 661-гә, уҡытыусылар — 30-ға етә, уларҙың 8-е юғары белемле була. Мәктәпте тамамлаусылар Мәскәү, Ленинград, Ҡазан, Куйбышев, Өфө һәм башҡа ҡалаларҙың институттарында, университеттарында белем ала.
Назаров Вячеслав Сергеевич
Биографияһы
Вячеслав Сергеевич Наза́ров1952 йылдың 3 июнендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған, музыка тәрбиәләнеүселәр мәктәбен (Суворов училищеһының уҡыу-уҡытыу структураһына оҡшаған) һәм Өфө сәнғәт училищеһын тамамлай.
Ун алты йәшенән Советтар Союзының төрлө музыкаль коллективтарында профессиональ кимәлдә сығыш яһай башлай. Герман Лукьяновтың «Каданс» ансамблендә уйнай, 1977—1983 йылдарҙа Олег Лундстремдың оркестрында төп солист була, 1983—1989 йылдарҙа — «Аллегро» ансамблендә, 1989—1990 йылдарҙа «Мелодия» ансамблендә эшләй.
1995 йылда «Аллегроның» яңыртылған составында Нью-Йорктың Эйвери Фишер Холлында JVC фестивалендә ҡатнаша.
Юлай
Юлай
Арагон короллеге
Тарих
Рамиро I хакимлығы осоронда уҡ Арагон биләмәләренең киңәйеүе башлана. 1045 йылда ағаһы Гонсало Санчес вафат булғас, уның биләмәләре — Собрарбе һәм Рибаргос графлыҡтары Рамироға мираҫ булып ҡала. 1076 йылда уның улы Санчо I Рамирес шулай уҡ Наварра короле итеп һайлана, Наварраның ерҙәре Арагондың составында шәхси уния хоҡуғында 1134 йылға ҡәҙәр була.
Кострома өлкәһе
Дәүләт ҡоролошо
Кострома өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Закондар сығарыу власы
Өлкә Парламенты — Кострома өлкәһе Халыҡ депутаттары Советы.
Ямжа
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡунаҡбай (исем)
Топонимдар
Ҡунаҡбай (Учалы районы) — Башҡортостан Республикаһының Учалы районындағы ауыл.
Йыл
Этимологияһы
Һәм *yē-ro- һәм *at-no- һүҙҙәренә ярашлы, хәрәкәтте сағылдырған тамырға нигеҙләнгән *at- и *ey-, дөйөм алғанда, улар «китеү, барыу» тигәнде аңлата.
Астрономик йылдар
мәленә аномалистик йылдың оҙонлоғон a A
= (365,25 964 134 + 0,00 000 304
Календарь йылдар
Йәһүд календарында календарь йыл ябай йылда 353, 354 йәки 355 тәүлек һәм кәбисә йылда 383, 384 йәки 385 тәүлек. Йылдың уртаса оҙонлоғо — 365,2468 тәүлек, һәм был тропик йылға яҡын.
«Йыл» Һүҙен ҡулланыу
Ҡайһы саҡта (сит ил ғилми әҙәбиәтендә — йыш, рус телендәге ғилми хеҙмәттәрҙә — һирәк) берәмектәр: килойыл, мегайыл, гигайыл һ. б. (шуға ярашлы мең, миллион, миллиард… йыл) ҡулланыла, һанау формаһында һан һүҙ төркөмө менән ҡулланыла: «килойыл», «мегайыл», «гигайыл» (мәҫәлән: биш мегайыл). Рус телендәге хеҙмәттәрҙә бындай берәмектәрҙе ҡулланыу «Рәсәй Федерацияһында ҡулланыу рөхсәт ителгән үлсәү берәмектәре тураһында положение»ла яҙылғанса, йыл (мәҫәлән, аҙна, ай, быуат, меңйыллыҡ) ваҡыт берәмеге СИ приставкалары, һәм  приставкалар менән ҡулланыла алмай йәғни уға ҡапма-ҡаршы килә. Бынан тыш, ун йыллыҡ (декада), меңйыллыҡ (быуат) һәм меңйыллыҡ үлсәмдәре ҡулланыла. «Ярты йыллыҡ» һәм «кварта́л»дан башҡа, өлөшлө берәмектәрҙе ҡулланыу.
Йөҙ йыл сиктәрендә год һәм лет һүҙҙәрен ҡулланыу:
Башҡа күренештәр
Йыл даими ҡабатланып тороу менән бәйле бик күп төрлө күренештәрҙе һанап китергә була. Мәҫәлән, йылға ташыу, сәскә атыу, ҡоштарҙың йыл һайын йылы яҡҡа китеүе һәм әйләнеп ҡайтыуы, теге йәки был саралар үткәреү. Ҡайһы бере өсөн «сезон» һүҙе ҡулланыла, мәҫәлән, спорт сезоны (Season sports), телесериалдар күрһәтеү сезоны, театр сезоны.
РСФСР-ҙың 1937 йылғы Конституцияһы
Юғары Советы
1937 йылғы Конституция республикала дәүләт власының яңы юғары органын раҫлай — бер палатанан торған РФСР-ҙың Юғары Советы. Яңы орган 18 йәштән өлкәнерәк граждандарҙың дөйөм, тиң һәм йәшерен тауыш биреү ваҡытында тура һайлау хоҡуғы нигеҙендә, есем, дин һәм милләт айырмаһыҙ, дүрт йыллыҡ срокка һайлана. Юғары Совет закондар ҡабул итә, һалымдарҙың күләмен һәм пошлиналарын билдәләй, дәүләт бюджетын ҡабул итә. Халыҡ-ара килешеүҙәрҙең ратификацияһы һәм денонсацияһы — СССР-ҙың Юғары Советының, ә дәүләт займдарын булдырыу СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының ҡарамағында була. Юғары Советтың ултырыштарын Юғары Советтың Рәйесе алып бара (уның һигеҙ урынбаҫары була).
Граждандарҙың хоҡуҡтары
1937 йылғы Конституцияға 1918 йылғы һәм 1925 йылғы Конституцияларында ҡаралған бөтә хоҡуҡтар һәм азатлыҡтар — һүҙ, матбуғат, йыйылыштар, союздар азатлығы, шәхес торлаҡтың тейелгеһеҙлеге индерелә. Ошолар менән бер рәттән яңы хоҡуҡтар һәм азатлыҡтар нығытыла — ете сәғәтлек эш көнө, эш хаҡы һаҡлаулы йыллыҡ отпускылар, бушлай медицина ярҙамы, һигеҙ йыллыҡ дөйөм мотлаҡ белем алыу, белемдең бөтә төрҙәрен бушлай алыу, дәүләт стипендиялары системаһы, мәктәптәрҙе туған телдәрҙе уҡыу, бушлай производство техник һәм агрономия уҡытыу, йөклө ҡатын-ҡыҙҙарға түләүле отпускылар биреү.
Туҡ районы
Туҡ районы, (Тоцкий район ) — Ырымбур өлкәһе районы. Майҙаны — 3,1 мең км². Иң ҙур йылғаһы — Туҡ. Район үҙәге – Туҡ (Тоцк) ҡасабаһы.
География
Район төньяҡта - Быҙаулыҡ, көнсығышта - Сорочинск ҡала округы, көньяҡ-көнсығышта - Ташлы районы, көньяҡ-көнбайышта - Первомайский районы, көнбайышта -Ҡорманай районы менән сиктәш.
Се-Яха (Арка-Парны-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пали теле
Ҡулланылған яҙмаһы
Пали алфавитында хәрефтәр тәртибе ғәҙәттә һинд алфавитына тап килә, йәғни бөтә һуҙынҡылар тартынҡылар алдында килә; әммә аҙ ғына вариациялар осрауы мөмкин. IAST системаһында алфавит тәртибе түбәндәгесә: a ā i ī u ū e o ṃ k kh g gh ṅ c ch j jh ñ ṭ ṭh ḍ ḍh ṇ t th d dh n p ph b bh m y r l ḷ v s h Мәҡәләләрҙә палиҙа ҡулланылған ҡайһы бер яҙыу системаларынан рус теленә ғәмәли транскрипция бирелә:
Телдең үҫеш тарихы
Пали Көньяҡ-Көнсығыш Азияның ҡайһы бер телдәренә ныҡ йоғонто яһай һәм будда илдәрендә (Шри-Ланка, Мьянма, Таиланд, Лаос, Камбоджа, Вьетнам) яҙманың тере теле булараҡ һаҡлана
Наду-Хейбета-Яха
Наду-Хейбета-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кара диңгеҙенә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡарағас
Ҡарағас (Lárix) — ҡарағайҙар ғаиләһенә ҡараған ағас үҫемлектәр төрө, ылыҫлы ағастарҙың иң таралған тоҡомдарының береһе. Йыл һайын ҡышҡылыҡҡа ылыҫын ҡоя.
Ботаник мәғлүмәт
Ҡарағас — бер өйлө ағас. Ата башаҡтар йомро — йомортҡа һымаҡ, төҫө һары, оҙонлоғо 5-тән — 10 мм-ғаса. Һеркәһе ике һеркәлекле. Һеркәләрендә һауа моҡсалары юҡ. Инә тубырсыҡтар ҡыҙғылт-алһыу йәки йәшел төҫтә. Һеркәләнеү осоро ылыҫын ярған ваҡытта йәки ярып бөткәс башлана. Көньяҡта апрель — майҙарға тура килһә, төньяҡта — июндә. Тубырсыҡтары сәскә атҡан йылдың көҙөнә өлгөрә. Ул йомортҡа формаһында йәки оҙонса түңәрәк рәүешендә булырға мөмкин. Оҙонлоғо 5-тән 10 мм-ғаса. Орлоҡ ҡабырсыҡтары ҡаты, ҡаплағыстарынан оҙонораҡ. Тубырсыҡтар өлгөрөп етеү менән йәки яҙғыһын асыла. Орлоҡтары ваҡ, йомортҡа формаһында, ян-яҡта тығыҙ йәбешкән япраҡтары була. Ағас 15 йылдан һуң ғына емешләнә башлай. Иң емешле йылдары 6 — 7 йыл аша ҡабатланып тора. Орлоҡтарының шытымы түбән.
Ҡулланыу
Ҡарағастың ҡайыры 18 % таннидтарҙан тора. Ул бурҙат-алһыу төҫтә, һәм туҡымалар, күн материалдар буяуҙа файҙаланыла.
Нджамена
Тарихы
1900 йылда француз колонизаторҙары ҡалаға нигеҙ һалған һәм улар уны Форт-Лами исемле хәрби терәк пункт булараҡ файҙаланған. 1904 йылдан ул Убанги-Шари француз колонияһы составына ингән. 1910 йылда ҡала Францияның Экваториаль Африкаһына ҡарай башлай. Икенсе донъя һуғышы осоронда француздар урындағы аэропортты йөк ташыу өсөн файҙаланған. 1942 йылда немец авиацияһы ҡалаға килеп етеп, уны бомбаға тотҡан. Тиҫтәләгән самолёт һәм яғыулыҡ запастары юҡҡа сығарыла. 1958 йылдан 1960 йылға тиклем Форт-Лами автономиялы Чад Республикаһының баш ҡалаһы була, ә 1960 йылдан һуң бойондороҡһоҙ Чад Республикаһының баш ҡалаһына әйләнә. 1973 йылдан алып ҡаланың хәҙерге исеме ҡулланыла.
Географияһы
Диңгеҙ кимәленән 299 метр бейеклектә, илдең көньяҡ-көнбайышында, Шари йылғаһының уң ярында, уға Логон йылғаһы ҡойған ерҙә урынлашҡан. Уның территорияһы ярайһы уҡ һаҙлыҡлы ерҙә урынлашҡан.
Демографияһы
Төп этник төркөмдәр: даза (16,97 %); ғәрәптәр (11,08 %); хаджарай (9,15 %); нгамбайе (6,41 %); билала (5,83 %); канембу (5,80 %); маба (4,84 %); канури (4,39 %); гор (3,32 %) һәм башалар. Рәсми телдәр — француз һәм ғәрәп телдәре, әммә ҡала халҡы шулай уҡ нил-сахара, афразия һәм нигер-кордофан телдәрендә һөйләшә. Диндарҙар араһында мосолмандар күберәк; христиандар аҙыраҡ. Төп халыҡтың бер өлөшө традицион урындағы мәжүси культ яҡлы.
Хира (мәмерйә)
Хира (араб. حراء — хира́) — Мәккәнән 3,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан ҙур булмаған (яҡынса 3,5 — 2 м) мәмерйә, ауыҙы Ҡәғбәгә табан йүнәлтелгән. Сәғүд Ғәрәбстаны территорияһындағы Жәбәл ән-Нур тауының төньяҡ-көнсығыш битләүендә урынлашҡан.
Икмәк ағасы
Этимологияһы
Төркөмдөң атамаһы Artocarpus килеп сыҡҡан ἄρτος 'икмәк' һәм καρπός 'емеше'.
Ҡулланыу
Бешкән һәм ҡыҙҙырылған икмәк ағасының орлоҡтарын бешереп тә,тоҙ менән ҡурып та ашайҙар. Шулай уҡ емештәре һәм япраҡтары мал аҙығына ла бара (кәзәләр, сусҡалар һәм башҡалар өсөн). Икмәк ағасының киптерелгән йомшағында (мякоть) 4,05 % аҡһым, 76,70 % углевод һәм 331 ккал 100 гр. бар. Икмәк ағасы емешенең аҙыҡ ҡиммәте 100 граммда крахмал 60-80 %-ҡа, шәкәр 14 процентҡа, майҙар 0,2—0,8 %. Ә Каракас тикшеренеү институтының мәғлүмәттәре буйынса икмәк ағасы емешенең йомшағында 98,86 % крахмал һәм 0,06 % аҡһым бар.