cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Капитализм осоронда Башҡортостан
Күмер яндырыу заводтары
Металлургия заводтары өсөн күмер яндырыу предприятиелары сафын йәнә ике тиҫтә ағас бысыу заводы, Яманйылғаның түбән ағымында «Белый Ключ» ҡағыҙ фабрикаһы, Төй йылғаһының үрендә Никольск урман химияһы заводы тулыландырған. Өфөлә фанер һәм шырпы фабрикалары эшләгән. Ағастан хужалыҡ һәм йорт кәрәк-яраҡтары эшләү, йүкә мунсала етештереү буйынса кустарь кәсеп киң таралған. Мәҫәлән, 1895 йылда Ағиҙел буйлап баҙарға, 1,1 млн бот мунсала оҙатылған.
Эос
Эос иртә таңдан океандан сыға һәм матур аттар егелгән арбала күккә күтәрелә.
Швейцария
Этимологияһы
Илдең атамаһы 1291 йылда конфедерацияға нигеҙ һалыусы өс кантондың береһе булған Швиц кантоны исеменә ҡарай. 970 йылда был кантондың үҙәге Suuites, 1281 йылда Switz булараҡ (хәҙер Schwyz) телгә алына; атамаһы боронғо немец телендәге suedan («ер төпләү») һүҙенән килеп сыға. XIV быуат аҙағынан хәҙерге кантондың исеме буйынса дәүләт тип атау башлана. Ил халҡы үҙен Eidgenossen (йәғни, конфедераттар) тип атайҙар, һәм XV быуат аҙағында ғына Schweizer (йәғни швейцарҙар) атамаһы ғәмәлгә инә башлай. Швейц (нем. Schweiz) ил исеменән швейцар халҡы (нем. Schweizer, пол.: Schweizer, пол.: Schweizer) атамаһы барлыҡҡа килгән. Szwajcar), һәм унан — илдең русса атамаһы Швейцария — «швейцарҙар иле».
Тарихы
1963 йыл да Швейцария Европа Советы на инә.
Куритиба
Куритиба (Curitiba) — Бразилияның көньяғындағы ҡала.
Швейцария
Импорты
2018 йылда импорт күләме CHF 273,389 миллиард (ҡиммәтле металдарҙы иҫәпкә алмағанда) тәшкил итә.
Экспорт
2018 йылда экспорт күләме CHF 303,886 миллиард тәшкил итә, шул иҫәптән:
Финанс
Әлеге ваҡытта һүҙ «йоҡлап ятҡан» активтар хужаларына вкладҡа ихтыяж срогын 50 йылға тиклем ҡыҫҡартырға мөмкинлек биргән закон ҡабул итеү хаҡында бара. Ә был осорҙан һуң бер кем дә үҙ хоҡуҡтарына дәғүә итмәһә, банктар аҡсаны Швейцария финанс министрлығы етәкселегенә тапшырып бөтөрә.
Ауыл хужалығы
Ауыл хужалығы өсөн малсылыҡ йүнәлеше хас (ит һәм һөт ризыҡтары етештереүгә баҫым яһала), юғары уңдырышлылыҡ һәм хеҙмәт етештереүсәнлеге менән айырылып тора. Ваҡ хужалыҡтар өҫтөнлөк итә. Швейцар сыры донъяның күп илдәрендә бер быуаттан ашыу билдәле. Дөйөм алғанда, ауыл хужалығы илдең аҙыҡ-түлеккә ихтыяжын 56—57 процентҡа ҡәнәғәтләндерә.
Халҡы
Халыҡтың йәш структураһы
Эске сәйәсәт
Швейцария дипломатик мөнәсәбәттәрҙе өҙгән өсөнсө дәүләттәр мәнфәғәтен яҡлай (мәҫәлән, 1955 йылда Ираҡта СССР мәнфәғәттәре, 1982 йылғы Англия-Аргентина конфликты ваҡытында Аргентинала Бөйөк Британия; әлеге ваҡытта Швейцария АҠШ-тың Ирандағы мәнфәғәттәрен, 2008 йылда, был илдәр араһында дипломатик мөнәсәбәттәр өҙөлгәндән һуң, Грузияла Рәсәй Федерацияһының мәнфәғәттәрен сағылдыра). Швейцария үҙ биләмәһендә конфликт яҡтар араһында туранан-тура һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн (Таулы Ҡарабах, Абхазия һәм Көньяҡ Осетия проблемалары, Кипр көйләүе һ. б.) мөмкинлек биреп, үҙенең "изге хеҙмәттәр"ен күрһәтә.
Швейцария мәҙәниәте
Швейцария рәссамдары:
Гәзиттәр
Баҙарҙың һиҙелерлек өлөшөнбушлай таратылған бульвар «транспорт гәзиттәре» (башлыса йәмәғәт транспорты туҡталыштарында таратыла) «20 минут» (яҡынса 100 мең дана) һәм «Метрополь» (100 мең дана самаһы) биләй. 130 мең дана), шулай уҡ «COOP-Zeitung» (1,5 миллион дана самаһы) һәм «Vir Bruckenbauer» (1,3 млн дана) реклама-корпоратив баҫмалары. Был гәзиттәрҙә мәғлүмәт-аналитик бүлектәр юҡ.
Швейцарияның федераль әһәмиәткә эйә булған күпселек эре гәзиттәре рәсми тираждарын даими кәметә. 2004 йыл да Швейцарияның иң ҙур «Blick» бульвар гәзитенең тиражы яҡынса 275 мең дана тәшкил итә. Берне агломерацияһында һәм ҡайһы бер күрше ҡалаларҙа баҫылған «Де Бунд» мәғлүмәт гәзите әлеге ваҡытта көнөнә 60 000 дананан саҡ ҡына күберәк һатыла. Һуңғы өс йылда Sonntangszeitung популяр гәзитенең тиражы 8,6 процентҡа кәмей һәм әлеге ваҡытта 202 000 дана тәшкил итә, шул уҡ осорҙа «Зоннтангсцайтунг» гәзитенең күсермәләре һаны 312 000 данаға тиклем кәмей.
Кулаков Пётр Афанасьевич
Биографияһы
Көнбайыш, Сталинград, 3-се Белорус фронттарында һуғыша.
Филиппин тарихы
Тарихҡаса булған дәүер
V быуаттан башлап, хәҙерге Филиппин территорияһында төрлө халыҡтарҙың мәҙәниәте ҡушылыуына нигеҙләнгән цивилизация барлыҡҡа килә. Утрауҙарының ерле халҡы — раса буйынса ҡарағанда тәү сиратта аэта халҡына ҡараған негритостар тарихҡаса булған ерҙәрҙе һәм материк боҙолоҡтарын үтеп, утрауҙың бай урмандарына килеп урынлаша. Һуңыраҡ Тайвань аша утрауҙарға Көньяҡ Ҡытайҙан австронезий телдәрендә һөйләшселәр, VIII быуатта Ҡытай сауҙагәре килә.
Тондо короллеге
Тондо — Урта быуатта Маниль ҡултығында урынлашҡан Филиппин батшалығы. Иртә Филиппин тарихи яҙмаларында телгә алына:. Кәмендә 900-сө йылдан йәшәй; XV быуатта исламлаштырыуға дусар була.
Кербель Лев Ефимович
Биографияһы
Күҙгә күренеп торған ижади һәләттәре бик иртә, алты йәше тирәһендә, асыла.
Л. Е. Кербель — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башта ул комсомол мобилизацияһы буйынса окоптар ҡаҙыуҙа ҡатнаша, һуңынан институт Сәмәркәндкә эвакуацияланғас, Чирчикстройҙа эшләй. 1942 йылда үҙ теләге менән һуғышҡа китә, Төньяҡ флотта хәрби рәссам булып хеҙмәт итә. 1945 йылда совет ғәскәрҙәре командованиеһы уны Германияға Берлинға саҡыртып ала, бында ул В. Е. Цигаль менән берлектә Совет яугирҙарына монумент эшләй (Тиргартен паркында урынлаштырыла).
Тана (коммуна)
Гербы
Муниципалитеттың гербы XX быуат аҙағында барлыҡҡа килә һәм 1984 йылдың 11 майында раҫлана. Традицион норвег төҫтәрендә өс түбән кәмәләр төшөрөлгән, улар был сик буйҙарында бергә йәшәгән саам, фин һәм норвегтарҙы символлаштыра
Ғәбит (исем)
Фамилияла
Ғәбитов Ғимран Хәмит улы (20 март 1958 йыл) — муниципаль хеҙмәткәр, нефть сәнәғәте эшмәкәре. 2011 йылдың мартынан Башҡортостан Республикаһы Архангел районы хакимиәте башлығы. 2004—2007 йылдарҙа «АНК „Башнефть“» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең башҡарма директоры, генераль директоры, 2007—2008 йылдарҙа Ырымбурҙағы «ОренбургНИПИнефть» асыҡ акционерҙар йәмғиәте генераль директорының фән буйынса урынбаҫары.
Һарт
Тарихы
XII–ХIV быуаттарҙа һарт ырыуы башҡорт халҡы составына инә һәм башҡорт йәмғиәтендә Һарт аймағын (улусын) барлыҡҡа килтерә. Һарт ырыуы әйле ырыу-ҡәбилә төркөмө составында була.
Солтан-Керәмәт изге сауҡалығы
Солтан-Керәмәт изге сауҡалығы — Башҡортостан Республикаһы Мишкә районының Тымбай һәм Оло Сухояз ауылдары араһында урынлашҡан сауҡалыҡ. Мари халҡының изге сауҡалыҡтары исемлегенә ингән.
Этимологияһы
Сауҡалыҡтың исеме көнсығыш мариҙарының Солтан исемле башлыҡтары менән бәйле. Легенда буйынса ул үҙенең халҡын яҡлап дошмандарға ҡаршы сыҡҡан һәм ошо урында үлгән. Мари халҡы уның үлгәндән һуң да уларҙы яҡлап-һаҡлап торғанына ышана. Керәмәт - ер аҫты Аллаһы.
Кошкаргариха
Кошкаргариха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Заломная ҡылымығының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Юй-ди
Яуызлыҡты еңеүе
Нефрит императорҙы хөрмәтләү Сун династияһы императорҙары осоронда дөйөм милли төҫ ала. Улар даосизм идеалдарын ҡабул итә һәм ошо фигураны танып Конфуцийға хөрмәтте тигеҙләштерергә теләй.
Крутая (Кесе Кия ҡушылдығы)
Крутая (Садиюн) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кия йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Аллағыуат ауыл Советы (Стәрлебаш районы)
Тарихы
Аллағыуат ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Стәрлебаш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Еңеү монументы (Минск)
Һүрәтләү
Монумент композицияһын Еңеү майҙаны ансамбле тамамлай һәм уның иң юғары доминантаһы булып тора, нурҙар булып уға ҡушылған урамдарҙы тоташтыра. Һәйкәл 38 метр бейеклектәге, һоро гранит менән көпләнгән һәм Еңеү орденының (бронза, смальта) ҙур һыны менән осланған классик дүртмөйөшлө обелисктан ғибәрәт.
Обелиск ҡара лабрадориттан һикәлтәле цоколдең (стилобат) аҫҡа ҡарай киңәйгән ҡырланған платформаһына ҡуйылған, унда еңеү символы булараҡ лавр ботаҡтары үрелгән бронза ҡылыс урынлаштырылған (скульптор С. Салтыков). Бөтә композиция киң һигеҙ ҡырлы һикәлтәле подиумда ҡуйылған, уның дүрт ҡыры дүрт бронза лавр веногы һүрәтләнгән, ҡара лабрадориттан кубик стилобаттар менән һырланған (скульптор С. Адашкевич). Обелиск тирәләй дүрт бронза венок яугирҙәре Белоруссияны немец-фашист илбаҫарҙарынан азат итеүҙә ҡатнашҡан дүрт фронтты символлаштыра.
Шимәк
Тарихы
Шимәк ауылы рәсми рәүештә 1963 йылда «Мөслим» совхозының 1-се бүлексәһе эргәһендә барлыҡҡа килә, башта ул Солтай ауыл Советына ҡарай.
Урамдары
Салют урамы
Бикчәнтәев Реан Әнүәр улы
Бикчәнтәев Реан Әнүәр улы (21 декабрь 1937 йыл — 1992 йыл) — Башҡортостанда тыуып һәм йәшәп, рус телендә ижад иткән яҙыусы һәм журналист, СССР-ҙың Журналистар һәм 1982 йылдан Яҙыусылар союздары ағзаһы.
Наҡаҫ (тау, Ырымбур өлкәһе)
Географияһы
Тау өҫтө урман үҫемлектәре менән ҡапланған, Ырымбур өлкәһендә Көньяҡ Урал урмандарының төп өлгөһө булып тора. Ағастар араһында башлыса имән (Quercus robur), уҫаҡ,саған, йыла, ҡайын, ҡарама осрай.
Тау Төйлөйгән урман хужалығына ҡарай (Туғыҙтимер лесничествоһы, 83 -сө квартал). Райондың һәм өлкәнең ландшафт ҡомартҡыһы тип иҫәпләнә.
Бисер
Почта индексы — 618156, ОКАТО коды — 57204813001.
Вәлитов Илдус Ғәләметдин улы
Вәлитов Илдус Ғәләметдин улы (20 сентябрь 1947 йыл — 1 июль 2000 йыл) — график, архитектор. 1980 йылдан СССР Архитекторҙар союзы, 1995 йылдан Рәсәйҙең Рәссамдар союзы ағзаһы.
Һул Хады-Яха
Һул Хады-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хейги-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Кузеев Искәндәр Рөстәм улы
Биографияһы
Рәсәй Фәндәр академияһының Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институты эргәһендәге Д002.0803 диссертация советы ағзаһы
Ҡаҙаныштары
Тәүге тапҡыр парамагнит берләшмәләренең баҫҡыслы структураланыу механизмы буйынса таш күмер һәм нефть пектары тибындағы аморф матдәләрҙә квазикристаллик структуралар барлыҡҡа килеү мөмкинлеге күрһәтелә.
Мостафин Ғабдулла Сөләймән улы
Биографияһы
1932 йылда Өфө сәнғәт училищеһына уҡырға инә. Ғабдулла училищела үҙен һәләтле һәм ҡыҙыҡһыныусан егет итеп таныта. Ул күп сәғәттәр Өфө һынлы сәнғәт музейында үткәрә, бында Өфөлә тыуып үҫкән, музейға нигеҙ һалыусы М. В. Нестеровтың төп нөсхәһендәге әҫәрҙәре, уның тәүге портреттары, шулай уҡ И. Репиндың, В. Серовтың, И. Левитандың, И. Шишкиндың һ.б. XIX быуат реалистик рус сәнғәте рәссамдарының этюдтары, картиналар эскиздары ҡуйылған. 1935 йылда, училищены тамамлағас, Мостафин музейға экскурсовод -практикант сифатында эшкә юнәлтелә.
1937 йылда Мәскәүҙә «Социализм индустрияһы» бөтә союз бөтә союз һынлы сәнғәт күргәҙмәһендә ҡатнаша (1937 й.). Мотлаҡ кандидатлыҡ стажын үтеп тормай, Ғабдулла Мостафин 1938 йылда СССР Рәссамдар союзы ағзаһы итеп ҡабул ителә.
Бөгөнгө көндә һуғыштан алдағы әҫәрҙәренән 1939 йылғы «Аҡ шәл ябынған ҡатын» полотноһы иң мөһиме булып тора.
Гусев ауыл Советы (Әбйәлил районы)
Гу́сев ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы ның Әбйәлил районы муниципаль районындағы муниципаль берәмек. Согласно «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статустары һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законға» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Сикх дәүләте
Пенджаб Бөйөк Моголдар власы аҫтында
Туғыҙынсы гуру, Тегх Бахадур, общинаны үҙе нигеҙ һалған Анандпур ҡалаһына күсерә һәм байтаҡ сәйәхәт итә. Кашмир индуистарына ҡаршы эҙәрләүҙәр барлығын белеп ҡалғас, ул урындағы браминдарға исламға ҡайтырға ҡамасаулай һәм сит дин тотоусыларға ҡарата түҙемһеҙлеге менән айырылып торған, боттарға табыныуҙы тулыһынса юҡ итеү өсөн көрәшкән Аурангзеб менән низағҡа инә.
Сәлихов Яхъя Шәрәф улы
Биографияһы
1917 йылда Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары делегаты була. I Бөтә башҡорт ҡоролтайында барышында Башҡорт үҙәк шураһының башҡарма комитеты ағзаларының ярҙамсыһы итеп һайлана. Өфөлә үткән II Бөтә башҡорт ҡоролтайында, башҡа мәсьәләләр менән бер рәттән, Бөтә Рәсәй ойоштороу йыйылышы депутатлығына кандидаттарҙы раҫлау һорауы күтәрелә. Һамар губернаһы буйынса башҡорт-федералисттарының 4-се һанлы исемлеге төҙөлә, бында Харис Йомағолов һәм Яхъя Сәлихов тәҡдим ителә. 1918 йылдың мартында «Башҡурдистан» гәзите: ''«28 (15) февралендә ҡулға алынған Башҡортостандың хужалыҡ бүлеге мөдире Сәлихов Ырымбурҙан тиҙ генә сығып китеү шарты менән иреккә ебәрелә. Сәлихов Ташкентҡа китә»''— тип хәбәр итә. Ырымбур аҡтар ҡулына күскәс, 1918 йылдың июлендә башҡа Милли шура ағзалары менән бергә ҡалаға килә.
Кутина (Несь ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һул Хетта
Һул Хетта — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/НАДЫМ/161 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 357 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Петровское (Пушкиногорский районы)
Петровское — Рәсәйҙең Псков өлкәһендә Пушкиногорский районының Пушкиногорье ҡалаһы биләмәһендәге ауыл, Пушкин ҡурсаулығының составына инә. Ауыл биләмәһендә Ганнибалдарҙың — А.С. Пушкиндың ата-бабаларының нәҫелдән нәҫелгә күсеп килгән шул уҡ исемле имениеһы урынлашҡан.
Лёкью
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Абдуллин Рәүеф Әхәт улы
Шәжәрәһе
6 Абдуллин Ҡотләхмәт (179?-18??)
Мөхәммәттең улы — барыбыҙға билдәле яҙыусы-драматург Азат Абдуллин (1931 йылғы, Мәскәүҙә йәшәй). Ғалим, филология фәндәре докторы Хәҙисә Вәли ҡыҙы Солтанбаева — Азат Абдуллиндың бер туған апаһы Зәйтүнә Мөхәмәт ҡыҙының ҡыҙы.
Саттаров Ғәлләм Саттар улы
Биографияһы
Саттаров Ғәлләм Саттар улы 1986 йылдың 16 ноябрендә Ленинградта вафат була.
Александра Маринина
Ижади эшмәкәрлеге
«Шестикрылый Серафим» сыҡҡандан һуң Маринина детектив жанрында үҙе китап яҙырға тотона. «Стечение обстоятельств» романы 1992 йылдың декабренән 1993 йылдың ғинуарына тиклем яҙыла. Ошонда авторҙың буласаҡ детектив әҫәрҙәренең төп персонажы — Мәскәү енәйәт эҙселеге оперуполномоченныйы Анастасия Каменская тыуа. Роман «Милиция» журналында 1993 йылдың көҙөндә сыға. 1993—1994 йылдар эсендә «Игра на чужом поле» һәм «Украденный сон» повестары яҙыла.
Сит ил нәшерселәре менән тәүге контрактты Маринина 1997 йылда төҙөй.
2009 йылда Маринина «Взгляд из вечности» тигән дөйөм атама аҫтындағы ғаилә романдары трилогияһының «Благие намерения» исемле беренсе томын сығара. Шул уҡ йылда «Дорога» тигән икенсе томы, киләһе йылында «Ад» тигән өсөнсө томы донъя күрә. 2010 йылда «Ад» романы электрон китаптар өлкәһендәге «Электронная буква» тигән беренсе Рәсәй әҙәби премияһының «Иң яҡшы проза әҫәре» номинацияһындағы лауреаты була.
Таштимер ауыл Советы (Әбйәлил районы)
Ауыл биләмәһенең составы
2006 йылда Әбйәлил районының Таштимер ауыл Советының Айыуһаҙы ауылы Әбйәлил районының Ташбулат ауыл Советы территорияһы составына тапшырыла.
Аҡ Ипох ҡәһүәһе
Исеме
Ҡытай телендә «Аҡ Ипох ҡәһүәһе» атамаһы — «怡保白咖啡», бында «白» — «аҡ» һүҙе эсемлектең төҫөнә ҡағылмай, ҡурыу нескәлектәре менән бәйле. «Аҡ»тан айырмалы, «ҡара» ҡәһүә тигәндә Малайзияла маргарин, шәкәр, бойҙай ҡушып ҡурылған ҡәһүәне аңлайҙар.
Ҡыҙыҡ факттар
Аҡ Ипох ҡәһүәһе Шанхайҙа (Ҡытай) World Expo 2010 күргәҙмәһе павильонында тәҡдим ителгән төп эсемлектәрҙең береһе була.
Ғисмәтулла Кинйәкәев
Биографияһы
Ғисмәтулла Кинйәкәев Ырымбур губернаһы Ҡаңлы улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Бүздәк ауылында йәшәгән. Зауряд-хорунжий булып хеҙмәт иткән.
Пухтан-Ега
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡортостан тупрағы һәм тупраҡ ресурстары
Tупраҡ эрозияһы
Кеше эшмәкәрлегенән килеп тыуған тупраҡ эрозияһынан һөрөнтө ер майҙаны кәмей, соҡорҙар күбәйә. Тупрағы иң ныҡ зарарланған ерҙәр майҙаны көнбайышта, Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында, һәм көньяҡтарДөйөм һырт тирәһендә, киңәйә бара.
Бәхти
Бәхти — башҡорт ир-ат исеме.
Яңы Монасип
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бәхти
Фамилия
Бәхтизин Нәзиф Раян улы (31 декабрь 1927 йыл — 21 октябрь 2007 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, юғары мәктәп эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1991), профессор (1978). Үҫемлекселек белгесе, агроэколог, Башҡортостанда ауыл хужалығы фәнен ойоштороусы. СССР юғары мәктәбе отличнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970). Бәхтизин Рәсәйҙә беренселәрҙән булып ауыл хужалығы культураларын программалаштырып үҫтереү алымын эшләй башлай. Башҡортостан Республикаһында агрономия фәнни мәктәбен булдыра. Игенселек һәм баҫыу культуралары селекцияһы ғилми-тикшеренеү институты янында Селекция үҙәген ойоштороусы(1984). Башҡортостандың күп томлыҡ энциклопедияһы редакция коллегияһы һәм редакция советы ағзаһы (Бәхтизин тәүге ике томында 20-нән ашыу мәҡәлә баҫтыра).
Бала Сытырман ауыл Советы (Фёдоровка районы)
Ауыл Советы биләмәһенә ҡараған 3851 квадрат километр дөйөм майҙандың 346 гектарын ауыл хужалығы ерҙәре биләй, шуларҙың 71 гектарында — һөрөнтө ерҙәр, 1160 гектарында — сабынлыҡ, 2249 гектарында — көтөүлектәр, 25 гектарында — урман.
Баыдыш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нурманбетова Эсенбу
Биографияһы
Эсенбу Нурманбетова 1957 йылдың 13 июнендә Ҡырғыҙстандың Арал ауылында тыуған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1984 йылда Ҡырғыҙ милли опера һәм балет театрында төп артист булып башлай. Театрҙа 32 йыл эшләй (1984 йылдан 2016 йылға тиклем).
1987 йылдан 1989 йылға тиклем СССР-ҙың Дәүләт академия Ҙур театрында стажировка үтә (профессор П. Г. Лисициан класы).
Лимбя-Яха (Ярудей ҡушылдығы)
Лимбя-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ярудей йылғаһының уң ярына тамағынан 192 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 73 км.
Мутный (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Скароне Карлос
Карьераһы
Карлос Скароне карьераһын «Насьональ» клубының йәштәр составында башлай, шунан тыуған ҡалаһы Монтевидеонан «Ривер Плейт» клубына килә һәм унда ике йыл уйнай.
Уругвай йыйылма командаһында Скароне 1909 йылдың 15 авгусында Липтон кубогында Аргентина йыйылма командаһына ҡаршы уйнап, дебют яһай. Был уйында уругвайҙар 1:2 иҫәбенә еңелә. Скароне 1917 йылда Көньяҡ Америка чемпионатында ла ҡатнаша. Уругвайҙар барыһынан да көслөрәк була һәм өс матчтың өсөһөндә лә еңеү яулай. Ә Скароне үҙе өс туп индереп, командалашы, турнир бомбардиры Анхель Романонан ҡала икенсе була. Ике йылдан һуң үткән киләһе Америка беренселегендә уругвайҙар икенсе урын менән генә мөрхәтһенә. Беренселек бразилиялыларҙа була. Ә Скароне өс матчта өс гол индереп, тағы ла турнирҙың икенсе снайперы булып таныла. 1920 йылдағы Көньяҡ Америка чемпионатында Уругвай тағы ла Көньяҡ Американың иң яҡшы командаһы була, Скароне турнирға заявкала була, әммә бер уйында ла ҡатнашмай. Барлығы Уругвай йыйылма командаһы өсөн Скароне 25 уйын уйнай, 18 гол индерә.
Карьераһы тамамланғандан һуң Скароне «Насьоналдең» спорт директоры вазифаһын биләй, ә һуңынан клубтың беренсе профессиональ тренеры була. 1932 йылда Уругвайҙа футболсы һөнәре законлы тип таныла.
Дарвин ҡурсаулығы
Административ үҙәге — Череповецкий районының Борок ауылы.
Баяс
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡалмаҡ Кисеүе
«Ҡалмаҡ Кисеүе» — Свердловск өлкәһенең Үрге Пышма ҡалаһы янында, Иҫәт йылғаһының уң ярындағы Гать ҡасабаһы эргәһендә урынлашҡан археология һәйкәле, ҡәберлек.
«Ҡалмаҡ Кисеүе» ҡышлауға туҡтау урыны һәм торлағы булған, шәһәр мәҙәниәтенең һуңғы осорона ҡарай.
Ҡомартҡы территорияһында тура мөйөшлө ҙур булмаған соҡорҙан (тәрәнлеге 0,5-0,75 м) ғибәрәт һуңғы тимер быуат ҡәберлектәрендә ҡаҙыныуҙар үткәрә. Археологтарҙың ҡәберлектәрҙә формаһы үҙгәртелгән баш һөйәге, бер табаҡтан яһалған баҡыр һауыт, шулай уҡ бик күп биҙәүестәре менән ерләнгән ҡатын-ҡыҙ ҡәберлеге табыуы ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Ҡалмаҡ Кисеүе ҡәберлектәрендә табылған баш һөйәктәрен антропологик өйрәнеү б. э. II—V быуаттарында йәшәгән кешенең физик ҡиәфәте тибы буйынса хәҙерге башҡорттарға яҡын булыуы асыҡланды.
Туризм
2019 йылда «Ҡалмаҡ Кисеүе» торағы һәм сармат осоро ҡәберлегенең сиктәре рәсми раҫланды.
Лось-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әнәк
Халҡы
1905 йылда 134 йортта 670 кеше теркәлгән.
Әбделнасир Ишмөхәмәтов
Әбделнасир Ишмөхәмәтов (1788—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Рысаев Дамир Ринат улы
Тренерҙары
Беренсе тренеры: Әмир Кәли улы Фәтҡуллин(мәрхүм) Тренерҙары: Амриллаев М. А., Лангина А. Л.
Яңытаң (Ырымбур өлкәһе)
Географияһы
Яңытаң округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан көньяҡтараҡ, туранан 28 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Климаты
Ауылдың климаты, Ҡыуандыҡ районына хас булғанса, уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуарҙа уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.
Франц Йозеф Гайдн
Кенәз Коротайвус дворында хеҙмәт итеү
1761 йылда, граф Морциндың музыкаль проекты юҡҡа сыҡҡас, Йозеф Гайднға кенәз Павел Антон Коротайвуста капельмейстер булып эшләргә тәҡдим итәләр. Башта Гайдн вице-капельмейстер вазифаһын башҡара, һуңынан элек Эстерхазиҙың музыкаль учреждениеларының күпселеге менән эшләгән капельмейстер Грегор Вернер менән бер рәттән етәкселек итергә ҡабул ителә. Вагнер тик сиркәү музыкаһы менән генә булыша башлай. 1766 йылда Гайдн тормошонда хәл иткес ваҡиға була — Грегор Вернер үлгәндән һуң, ул Австрияның иң билдәле, күренекле, бай кенәз Эстархазиҙарҙың дворында капельмейстер итеп үрләтелә. Композиторҙың төп вазифаһы булып музыка ижад итеү, оркестр менән етәкселек итеү, хужа алдында камерный әҫәрҙәр уйнау һәм опералар ҡуйыу бурысы тора.
Һуңғы йылдары
Композитор Венала вафат була. 1809 йылдың 31 майында Гайдн 77 йәшендә, Наполеон Венаға һөжүм ҡылған ваҡытта, үлә. Уның үлер алдынан әйткән һуңғы һүҙе ялсыларын пушка йәҙрәһе атҡан тауыштан ҡурҡмаҫҡа саҡырыуы була. : Гайдн үлгәндән һуң ике аҙна үткәс, 1809 йылдың 15 июнендә, сиркәүҙең Шотландия монастырендә (нем. Shottenkirche) уға йыназа уҡыйҙар. Был тантанала Моцарттың «Реквиемын» уйнайҙар.
Ижади мираҫы
Композитор  24 опера,  104 симфония, 83 ҡыллы квартет, 52 фортепиано өсөн  соната,  баритон өсөн 126 трио, увертюралар, марштар, бейеү көйҙәре, оркестр һәм төрлө  музыка ҡоралдары  өсөн дивертисменттар, клавир өсөн концерт әҫәрҙәре, ораторийҙәр, йырҙар, канондар, шотланд, ирланд, валлий халыҡтары йырҙарының эшкәртмәһен яҙған. 3 ораторияһы («Сотворение мира», «Времена года» и «Семь слов Спасителя на кресте»), 14 месса һәм башҡа сиркәү өсөн яҙылған әҫәрҙәре  Гайдндың иң ҙур эштәре булып һанала.
Ростошь
Ростошь — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/576/46 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Яңы Мөсәт
Тарихы
1839 йылда Верхнеурал өйәҙе буйынса Ватан һуғышында ҡатнашыусылар тураһында мәғлүмәттәр йыйылғанда, Парижды алған 15-се полктың атлылары Байбулат Арыҫланғолов, Ҡәҙерғол Ильяҡшин, Иғдәүләт Яҡшыдәүләтов һәм Һатыу Ҡаҙыбәков әле лә иҫән була. XIX быуаттың 20-се йылдарында Нурдәүләт Байғусҡаров, Ишмөхәмәт Ишҡолов, Ишморат Хәсәнов, Алтынаман Ғайсин рус-төрөк һуғышында ҡатнашҡан.
Оло Чили
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Рынья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Казарма 206 км
Халҡы
2002 йылда даими йәшәгән халыҡ һаны 22 кеше (башҡорттар — 45 %, урыҫтар — 45 %), 2010 йылда 29 ҡалған.
Риза
Билдәле кешеләр
Мөхәммәт Риза Пәхләүи (26 октябрь 1919 йыл — 27 июль 1980 йыл) — Пәхләүиҙәр династияһынан 1941—1979 йылдарҙа хакимлыҡ иткән Ирандың утыҙ бишенсе һәм һуңғы шаһы.
Риза-шах — 1925 йыл — 1941 йыл йылдарҙа идара иткән Иран шахы.
Чурикова Инна Михайловна
Чурикова Инна Михайловна (5 октябрь 1943 йыл — 14 ғинуар 2023 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры; СССР-ҙың (1991) һәм РСФСР-ҙың (1985) халыҡ артисы, РСФСР-ҙың (1987) һәм Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премиялары лауреаты (1996). «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының тулы кавалеры. Ленин комсомолы премияһы лауреаты (1976).
Биографияһы
2015 йылдың 25 сентябрендә Инна Чурикова Антон Чехов әҫәрҙәрен «Чехов жив» исеме менән үткәрелгән театрлаштырылған онлайн-уҡыуҙарҙа ҡатнашты.
Театрҙағы ролдәре
Мәскәү йәш тамашасы театры
Магнит
Магнит — үҙ магнит ҡыры булған есем. Һүҙ боронғо грек һүҙенән килеп сыҡҡан булыуы мөмкин Μαγνῆτις λίθος (Magnētis líthos), «Магнезия ташы» — Магнисия өлкәһе һәм боронғо Магний ҡалаһы Кесе Азия ла боронғо магнизия исеменән, боронғо заманда магнит ятҡылыҡтары табылған.
Асыу тарихы
Һуңынан Ампер үҙенең «станогында» раманы ирекле аҫылмалы спираль сымға алмаштыра. Был сым аша ток үткәндә сым магнитлана. Ампере уны соленоид тип атай. Соленоидтың магнит үҙенсәлектәре нигеҙендә Ампер магнетизм электр тогы түңәрәк буйынса хәрәкәт иткәндә барлыҡҡа килә тип белдерә. Ул магнит түңәрәк токтары булған молекулаларҙан тора, тип иҫәпләгән. Һәр молекула — ҙур булмаған магнит, бер полюстарҙа йыйылып, был ваҡ магниттар һәм ҙур магнит барлыҡҡа килтерә.
Изеге
Сюжеты
Туҡтамыш хандың туҡалаҡ башын
Ҡанъяғаһына бәйләп юртыр ул
Кофе
Тарихы
Ҡәһүәне асыу беҙҙең эраның яҡынса 850 йылына ҡарай, әммә күп быуаттар үткәс кенә тулы танылыу ала. Башта көс биреүсе сара булараҡ ҡыҙҙырылған орлоҡтарҙан төнәтмә түгел, ә туранан-тура сей ҡәһүә емештәре ҡулланылған. Бер аҙҙан Йеменда өлгөрөп еткән ҡәһүә емешенең киптерелгән итсәһенән «гешир» (кишр) тигән эсемлек әҙерләй башлайҙар, уны шулай уҡ «аҡ йемен ҡәһүәһе» тип тә йөрөтәләр.
Изеге
Сюжеты
Ҡосағымдың ҡото киткәндер.
Кофе
Тарихы
Тик XII быуатта ғына сей ҡәһүә орлоҡтарынан эсемлек әҙерләргә өйрәнәләр; быуаттар үткәс, ҡәһүә ағастарынан емештәрҙе йыйып, орлоҡтарҙы киптереп, ҡыҙҙырып һәм ваҡлап, килеп сыҡҡан онтаҡҡа эҫе һыу менән ҡоя башлайҙар. Ғәрәптәр уға төрлө тәмләткестәр — зәйнәбил, дәрсен өҫтәгәндәр. Шулай уҡ эсемлеккә һөт ҡойғандар.
Мадаха (Оло Бугряница ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Кофе
Ҡәһүә ағасының төрҙәре
Ҡәһүә (Coffea) затына ҡараған үҫемлектәрҙең 90-тан ашыу төрө бар. Әммә сәнәғәт масштабында уларҙың икәүһе генә ҡулланыла:
Бөйөк Моголдар империяһы
Бөйөк Моголдар империяһы — 1526—1540 һәм 1555—1858 йылдарҙа (фактик рәүештә — XVIII быуат уртаһына ҡәҙәр) хәҙерге Һиндостан, Пакистан, Бангладеш һәм көньяҡ-көнсығыш Афғанстан биләмәләрендә булған дәүләт. Яҡынса ике быуат дауамында империяның сиктәре көнбайышта — Һинд йылғаһы бассейны, төньяҡ-көнбайышта — төньяҡ Афғанстан, төньяҡта Кашмирҙан алып көнсығышта Бангладеш һәм көньяҡ Һиндостандағы Декан яҫы таулығына тиклем һуҙылған.
Изеге
Сюжеты
Китер булһаң, кит, дуңғыҙ!
Бөйөк Моголдар империяһы
Көнсығыш дәүләттәре бойондороҡһоҙлоғон юғалтҡан йәки европалар өсөн үҙ илдәрен «бикләү» иҫәбенә генә азатлыҡтарын һаҡлаған. Был донъянан айырымланыуға килтергән. XVIII быуатта Көнсығыш илдәре һаман да традицион йәмғиәт сиктәрендә йәшәгән һәм был Европанан артта ҡалыуға сәбәп булған.
Һиндостандағы Бөйөк Моголдар империяһы
XVI быуатта Һиндостандағы сәйәси тарҡаулыҡ һәм феодалдарҙың үҙ-ара ыҙғыштары Кабул (Афғанстан) хакимы Бабурға бик ҙур һинд ерҙәрен (көнбайышта Кабулдан алып көнсығышта Бенгалияға тиклем) баҫып алыуҙы еңеләйткән.
Морат (Силәбе өлкәһе)
Тарихы
Морат — әйле башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Әйле улусы составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 5-се башҡорт кантонының 6-сы йортона керә.
Әбделвәхит Рафиҡов
Әбделвәхит Рафиҡов (1774—?) — хәрби эшмәкәр, йорт старшинаһы. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Төҙөлөш механикаһы
Һаҡлам коэффициенты
ҡайҙа S — предел дәүмәле (көс, көсөргәнеш һәм башҡа);
Бөйөк Моголдар империяһы
Империяның көрсөклөк кисереүе һәм тарҡалыуы
XVIII быуат башынан алып падишаһтарҙың власы күҙ буяу өсөн генә ҡалған. Провинциялар бер-бер артлы айырылып сыҡҡан. Императорҙар ғәмәлдәге власты юғалтҡан, ләкин уны кенәздәр ҡулға төшөргән. 1739 йылда фарсы баҫҡынсыһы Надир-шаһтың атлы ғәскәре Делиҙы ҡыйратҡан һәм баш ҡала халҡының төп өлөшөн юҡ иткән. Аҙаҡ һиндостандың төньяғын афғандар баҫып алған.
Кофе
Йәшел орлоҡтарҙың (сеймалдың) классификацияһы
Ҡәһүә орлоҡтарын градациялауҙың универсаль системаһы булмаған осраҡта, һәр етештереүсе ил ҡәһүә орлоғоноң сортын билдәләүҙең үҙ системаһын ҡуллана, уға ғәҙәттә ошондай талаптар инә:
Ҡыҙҙырыу
Ҡәһүәнең тәме бик күп ҡатмарлы ароматик химик берләшмәләр арҡаһында барлыҡҡа килә. Ҡыҙҙырыусы ниндәй берләшмәләрҙең сығыуын өлгәшергә теләүенә ҡарап, иң ҡулайлы ҡыҙҙырыу режимы һайлап алына.
Европа ҡәһүә традицияларында, ҡағиҙә булараҡ, эспрессо эшләү өсөн ҡара ҡыҙҙырылған ҡәһүә ҡулланыла, ә френч-прессе өсөн еңел дәрәжәләге ҡыҙҙырыу ҡулланыла.
Ваҡлау
Ҡыҙҙырылған орлоҡто ҡәһүә кофе тартҡыста, килелә йәки тирмәндә ваҡлайҙар. Ҡәһүәнең нисек әҙерләнеүенә ҡарап, орлоҡто билдәле бер ҙурлыҡтағы киҫәксәләргә тиклем ваҡлайҙар. Көрпәле ҡәһүә френч-прессе эшләү өсөн ҡулланыла, уртаса — фильтрлы кофе өсөн, бәләкәй һәм иң бәләкәйе — эспрессо һәм төрөксә («көнсығышса») өсөн ҡулланыла.
Төҙөлөш механикаһы
Принциптар
Д’Аламбе́р при́нцибы  — төҙөлөш механикаһында, материалдар ҡаршылығында, Ҡоролмалар теорияһында динамиканың нигеҙ принцибы. Ошо приницп буйынса актив көстәрғә инерция көстәре ҡушып тигеҙләшкән көстәр системаһы тыуа. Уның тураһында Д’Аламбер Жан Лерон «Динамика» (1743) китапта яҙҙы. Ошо принцип буйынса, системаның һәр i-се нөктә өсөн дөрөҫ:, ҡайҙа F_i — системаға бирелғән актив көсө, N_i — нөктәғә һалынған элемтәнең реакцияһы, J_i —масса m_i һәм a_i ҡабатландығы(инерция көсө),  a_i  тиҙлелегенә ҡаршы йүнәлешле.
Аркалар
ҡайҙа Ныҡлыҡ булаясаҡ :
Кәкре кендектә тулы нормаль көсөргәнештәр:
Баҫым көсө (распор): :
Динамик йөкләнештәр төрҙәре
Динамик йөкләнештәр ҡоролма тирбәлеүенә килтерә. Ошо ваҡытта ҡоролманың нөктәләре урын алмаштыра; көсөргәнештәр, деформациялар үҙгәрә.
Киҫкенлек коэффициенты
ω асыу иткән көсөнөн йышлығы үҙ йышлыҡҡа p яҡынайтыу ваҡытта  киҫкенлек коэффициенты  үсә. ω/p=1 булһанда тирбәлеүҙәрҙен максимумы була
Дарий I
Африкала хәрби хәрәкәттәр
Мысырҙың буйһоноуы тураһында Сузала табылған Дарияйҙың үҙ һынына ла әйтелә. Фарсы тексында былай тиелә: «Киләсәктә был ташҡа хужа булған һәр кем Фарсы кешеһенең Мысыр хужаһы булып китеүен белһен өсөн, Дарий батша уны Мысырҙа тамамларға бойорған». Статуяла мысыр иероглифтары менән сатрапиялар атамалары һанап кителгән. Үҙенсәлекле статуя, күрәһең, Гелиополдәге Ра ҡорамынан сыҡҡан, һәм быға оҡшаш скульптуралар Мысырҙың башҡа ҡайһы бер ғибәҙәтханаларында ла ҡуйылған булған. Статуяның мысыр версияһымы йәки фарсы күсермәһе бармы, юҡмы икәнлеге тураһында фекерҙәр айырылды; әммә төп нөсхәне сираттағы ихтилалдан һуң тергеҙеү өсөн Мысырҙан Ксеркс ебәргәндер (статуяның башы юҡ) тип уйларға мөмкин.
Эгей диңгеҙе бассейнындағы яулап алыуҙар
Бер үк ваҡытта Эгей диңгеҙе бассейнында ла яулауҙарын дауам иткән, унда Самос утрауы көслө хәрби флотлы бойондороҡһоҙ һуңғы дәүләт була. Самос Поликрат б. э. т. 522 йылда Лидияның батшаһына хыянат иткән өсөн үлтерелгән, ә утрау менән Поликрат сәркәтибе Меандрий идара иткән. Б. э. т. 517 йыл тирәһендә Гауматты үлтереүҙә ҡатнашҡан 7 заговорсының береһе, Отана, етәкләгән фарсы армияһы, ҡапыл һөжүм иткәндән һуң, Самосты баҫып ала. Утрау ҡыйратыла һәм Фарсы державаһы составына индерелә, ә уның вассал хакимлыҡ итеүсеһе итеп Поликраттың ағаһы Силосон тәғәйенләнә, ул Дарийҙың күтәрелеүенә тиклем әле, бәләкәй генә хеҙмәт күрһәткәнлектән, уның менән таныш була. Шул уҡ б. э. т. 517 йылда ул фарсы власын һәм Хиос утрауын таныған.
Һалым һалыу
Дарий үҙгәртеп ҡороуҙары аграр мөнәсәбәттәр системаһында етди үҙгәрештәргә килтерҙе. Бойондороҡһоҙ халыҡтар ерҙәренең бер өлөшө тартып алынған. Был ерҙе Әһәмәниҙәр ҙур-ҙур поместьелар итеп батша ғаиләһе ағзаларына, фарсы аҡһөйәктәре вәкилдәренә, эре түрәләргә һ.б. бирәләр. Бындай ер биләмәләре дәүләт һалымдарын түләүҙән азат ителгән. Шуның менән бергә ерҙе файҙаланыуҙың түбәндәге системаһы киң ҡулланылған: батша үҙ яугирҙарын ергә ултырта, улар бүленгән ерҙе күмәкләп эшкәртә, хәрби йөкләмәләр үтәй, күпмелер аҡсалата һәм натураль һалым түләй.
Дарий армияһының сигенеүе
Скифтарҙы уларҙың ерҙәре буйы эҙәрлекләүе Дарийҙың армияһын хәлһеҙләндергән. Шул саҡта фарсы батшаһы скифтарға илселәрен ебәргән. Илселәр Скиф башлығы — мөһабәт кәүҙәле ҡарт Иданфирсҡа мөрәжәғәт иткән: ''- Ниңә беҙҙән ҡасаһығыҙ, скифтар? Үҙегеҙҙе көслөрәк тип иҫәпләһәгеҙ, беҙҙең менән һуғышҡа инегеҙ. Ә әгәр көсһөҙөрәк икәнһегеҙ, хакимыбыҙға «ер һәм һыу» килтереп, буйһоноғоҙ.'' ''- Һеҙҙән ҡасмайбыҙ, фарсылар. Беҙ боронғо йола буйынса, далаларыбыҙ буйлап күсеп йөрөйбөҙ, — тип мыҫҡыллы йылмайған Иданфирс.'' Етерлек аҙыҡ-түлек запасы һәм скифтар менән асыҡ яуға сығырға мөмкинлеге булмағанлыҡтан, Дарий сигенергә ҡарар иткән. Ауырыған һәм яраланған яугирҙарын, ылауҙың бер өлөшөн, усаҡтары янып торған станын оятһыҙ рәүештә ҡалдырып, скифтарға һиҙҙермәй ҡапыл сигенеп, фарсылар төнөн йәшерен генә кирегә йүнәлгән.
Баш күтәреүселәрҙең тар-мар ителеүе
Лидия сатрабы Артафрен һәм хәрби начальник Отана, көстәрен берләштереп, баш күтәреүселәрҙе планлы рәүештә тынысландыра башлаған. Шул саҡта рухи яҡтан һәләк булған Аристагор Милеттағы власты ҡала граждандарының береһенә тапшыра, ә үҙе Миркин өлкәһенә Фракияға юллана, унда ул тиҙҙән һәләк булған. Гректар араһында баштан уҡ берҙәмлек булмаған. Барлыҡ ҡалалар һәм өлкәләр ҙә ихтилалға ҡушылмай, ә унда ҡатнашыусылар бер үк ваҡытта сығыш яһамағанлыҡтан, фарсыларға уларҙы өлөшләп ҡыйратыу мөмкинлеген биргән. Һөҙөмтәлә б. э. т. 494 йылдың яҙында Лада утрауы (хәҙер ул материктың бер өлөшөн тәшкил итә) эргәһендә хәл иткес диңгеҙ һуғышы булғандан һуң, Милет гаванына инеү юлын һаҡлап, самос һәм лесбос караптары ҡайтып киткән. Алыш фарсы флотының тулыһынса еңеүе менән тамамланған. Милеттың яҙмышы хәл ителә. Б. э. т. 494 йылдың көҙөндә ул алына һәм талана, Милет халҡының күпселеге үлтерелә, ә ҡалғандары Сузаға алып кителә, һуңынан Тирҙың Фарсы ҡултығына ҡойған еренә килтерелә.
Мардонийҙың Грецияға баҫып инеүе
Унан һуң Грецияның төрлө өлкәләренә Дарийҙың илселәре «ер һәм һыу биреү», йәғни фарсыларҙың юғары хакимлығын таныу талабы менән килә. Күп утрауҙар, шул иҫәптән Афина менән дошманлашҡан Эгина ла, был талапҡа буйһонған. Шулай уҡ материк Грецияһының ҡайһы бер дәүләттәре лә шулай эшләгән. Әммә Спарта менән Афинала Дарий илселәре язалап үлтерелә. . Был үҙебеҙҙең бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәшергә әҙер булыуыбыҙҙы раҫлай. Афинала Фарсы көстәренең еңеүе хаҡында шулай уҡ Мильтиадтың, хаким Херсонес Фракийскийҙың, шулай уҡ б. э. т. 499—493 йй. ихтилалда еңелгәндән һуң ата-бабаларының тыуған яғы Афинаға ҡасҡандан һуң, унда тирандарса идара иткәне өсөн хөкөмгә тарттырылыуы һәм һуңынан аҡланыуы тураһында һөйләй.
Марафон алышы
Геродот мәғлүмәттәре буйынса, был һуғышта 192 афиналы һәм 6400 фарсы һәләк булған. Һәләк булған афиндарҙың исемдәре иҫтәлекле стелала яҙылған, әммә Марафон эргәһендә һәләк булған платей яугирҙары һәм ҡолдар исемлегенә индерелмәгән. Һәләк булған фарсылар һанына килгәндә, улар, күрәһең, иҫәпләнгән, сөнки афиналылар үлтерелгән һәр яугир өсөн алиһә Артемидаға кәзә ҡорбан итергә вәғәҙә биргән. Был вәғәҙәләрен шунда уҡ үтәй алмау сәбәпле, йыл һайын 500 кәзә ҡорбан итергә хәл иткәндәр.
Дарий һәм ул буйһондорған халыҡтар
Геродотҡа ярашлы, Дарий Мысырға һәм Афинаға походтарға шәхсән үҙе етәкселек итергә ниәтләгән, ләкин шул йыйыныуҙар ваҡытында уның улдары арпһында батша дәрәжәһе өсөн ҙур ыҙғыш башланған, сөнки фарсы йолаһы буйынса, Дарий поход алдынан үҙенең вариҫын билдәләргә тейеш булған. Тәхеткә ултырғанға тиклем уның тәүге ҡатынынан — Гобрий ҡыҙынан өс улы, ә тәхеткә ултырғандан һуң Кирҙың ҡыҙы Атоссанан тағы дүрт улы була. Тәүге ҡатынынан тыуған улдарынан иң өлкәне Артобазан булған, икенсе ҡатынынан тыуғандарынан — Ксеркс. Төрлө батшабикәләрҙең өлкән улдары булараҡ, тегеһе лә, быныһы ла хакимлыҡҡа ынтылған. Әйтәйек, Артобазан үҙен — ырыуҙа иң өлкәне, тип раҫлаған һәм бөтә халыҡтарҙа ла йола буйынса хакимлыҡ өлкән улға тапшырыла тигән. Ксеркс иһә әйткән һүҙҙәрен фарсыларҙы азат итеүсе Кир батшаның ҡыҙынан тыуғаны менән нигеҙләнгән. Етмәһә, Артобазан — Дарий батша булып киткәнгә тиклем, ә Ксеркс Дарий фарсыларҙың хакимы булып идара иткән саҡта тыуған.
Олесь Гончар
Биографияһы
Атаһы Ломовка ауылындағы колхозда эшләй (әлеге ваҡытта Днепр ҡалаһының өлөшө), ошонда уҡ Бөйөк Ватан һуғышында немец авиабомбаларынан һәләк була. Әсәһе металл әйберҙәр заводында эшләй. 1921 йылда әсәһе үлгәндән һуң, олатаһы һәм оләсәһе (әсәһенең әсәһе) ейәндәрен үҙҙәренә Суха ауылына ала. Мәрхәмәтле һәм малайҙы яратыусы оләсәй уға әсәне алмаштыра.
Һуңғы осор
Ҡатыны — Гончар Валентина Даниловна. Балалары — ҡыҙы Людмила һәм улы Юрий.
Крутиха (Бащелак ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Биҙрә
Күренеше һәм ҡулланылышы
Ҡоҙоҡ биҙрәләре бейек тар цилиндр формаһында булып, ҡоҙоҡтан һыу алыуҙы еңеләйтә. Санитар нормалар буйынса ауыл ерендә ҡоҙоҡ биҙрәһенең ауыҙына селтәр беркетеп ҡуйырға тейештәр, был мал-тыуарҙы эсереүгә тотонолмаһын өсөн ҡуйылған талап.
Юлдашбаева Римма Мөхтәр ҡыҙы
Юлдашбаева Римма Мөхтәр ҡыҙы (1937 йылдың 1 ғинуарында БАССР -ҙың Маҡар (хәҙерге Ишембай) районының Әхмәр ауылында тыуа); тыуғанда Мусина) — башҡорт опера йырсыһы, юғары мәктәп уҡытыусыһы.
Биографияһы
Ишембай ҡалаһындағы 3-сө башҡорт мәктәбен (хәҙерге Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты) тамалай. Бала саҡтан табип булырға хыяллана, шуның өсөн медицина институтына инергә тырыша, әммә химиянан уңышһыҙ тапшырған имтиханы икенсе уҡыу йортон эҙләргә мәжбүр итә. Һөҙөмтәлә Римма Өфө сәнғәт училищеһын һайлай. Училищенан һуң Мәскәүгә күсеп китә, унда 1970 йылда Гнесиндар исемендәге Дәүләт музыка-педагогия институтын тамамлай (профессор П. Л. Тронина класы).
Кесе Ҡыҙылбай
Урамдар
Урам исеме :
Күтерле (Туҡ ҡушылдығы)
Күтерле (Кутерля) — Ырымбур өлкәһе Красногвардейский районындағы йылға. Йылға Туҡ йылғаһына һул яғынан (Туҡ тамағына 156 км алыҫлыҡта) барып ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км. Һыу йыйыу бассейны майҙаны — 52,2 км².
Атаманың килеп сығышы
Гидроним күтер («трясина») һүҙенә «ле» ялғауы ҡушылып яһалған. «Һаҙлыҡ өҫтөндәге үлән, мүктәрҙән хасил булған ышанысһыҙ ғына ҡатлам» тигәнде аңлата («Трясинная»). Йылға атамаһы Ырымбур өлкәһе Күтерле ҡасабаһы исеме булып киткән.
Кесе Пангода
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңғырсы ауыл Советы (Стәрлебаш районы)
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының  2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-з һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә :
Көтөүсе муҡсаһы
Көтөүсе муҡсаһы (Пасту́шья су́мка, Су́мочник (Capsélla) — ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек. 5-40 см бейеклегендә. Апрель-сентябрь айҙарында аҡ сәскә ата, емеше май-октябрҙа өлгөрә.
Ғәрәп илдәре лигаһы
Тарихы
Лиганы булдырыу
Сурай (Әлшәй районы)
Тарихы
1795 йылда Сурайҙа 47 башҡортто үҙ эсенә алған ни бары 6 йорт булһа, 1834 йылда — 152, 1859 йылда — 266, 1870 йылда — 156, 1917 йылда — 668, 1920 йылда — 625 башҡорт.
1817 йылда 25 йәшлек Бикмөхәмәт Байдәүләтов (улдары Заһиҙулла, Ғөбәйҙулла) Һарытау губернаһының Вольский өйәҙенә күсерелә.
Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы
Биографияһы
Өйләнгән, улы бар.
Дубиновка (Ырымбур өлкәһе)
Тарихы
2016 йылға тиклем Дубиновка Ҡыуандыҡ районының Ейәнсура ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡорғандан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында раҫланған.
Яңы Собханғол
Хәҙерге осор
Ауылда Иҫке Собханғол урта мәктәбе филиалы — Яңы Собханғол төп мәктәбе, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто (башҡорт халыҡ вокаль ансамбле «Гөлдәр»), мәсет бар.
Бөйөк Ватан һуғышына бәйле шәхестәр
Яңы Собханғол
Кесе Хой-Яха (Ярудей ҡушылдығы)
Кесе Хой-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ярудей йылғаһының һул ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Үрге Кулаш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәлит Дәүләтов
Хәлит Дәүләтов (1785—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Мөхәмәтйәнов Шакирйән Юныс улы
Биографияһы
Бәләкәйҙән үк әсәйһеҙ ҡала. Ульяновск өлкәһе Иваново балалар йортонда, 1940-42 йылдарҙа Өфөләге НКВД ҡарамағында булған хеҙмәт колонияһында тәрбиәләнә. Балалар йортонда Александр Матросов тигән яңы исем һәм фамилия ала. 1942 йылдың сентябрендә Ҡыҙыл Армияға саҡырыла һәм Ырымбур янындағы Краснохолмск хәрби-пехота училищеһына уҡырға алына. 1943 йылдың ғинуарында Калинин фронтына 91-се айырым уҡсылар бригадаһына хеҙмәткә ебәрелә.
Аҫылғужа (исем)
Фамилияла
Аҫылғужина Розалия — йырсы.
Аксенов ауыл Советы (Әлшәй районы)
Ауыл биләмәһенең составы
Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге 2-се һанлы «Яңы тораҡ пункттарын булдырыу, уларҙы берләштереү, бөтөрөү һәм статустарын үҙгәртеүгә бәйле Башҡортостан Республикаһынның административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законы нигеҙендә бөтөрөлгән Ҡайраҡлы разъезы ҡасабаһы ла Аксенов ауыл Советына инә,
Сәйетов Сәхи Ниғмәт улы
Биографияһы
1922—1924 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы халыҡ мәғарифы институты янындағы Ырымбур ҡалаһындағы курстарҙа уҡый. Бында уҡыған йылдарында М. Буранғоловтың М. Алмашев һәм К. Иҙелғужиндар ҡуйған «Ашҡаҙар» һәм «Дала кешеһе Йәркәй» спектаклдәрендә уйнай. Башҡортостан сәнғәт техникумының В. Г. Мортазин-Иманский класында актёрлыҡ һөнәренә уҡып, техникумдың театр бүлексәһен тамамлай.
Режиссерлыҡ эштәре
М. Әмир «Тормош йыры»
Байбурин Йыһангир Нурғәли улы
Байбурин Йыһангир Нурғәли улы (20 март 1852 йыл (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1859 йыл) Ырымбур губернаһы Өфө өйәҙе Сафар ауылында (хәҙерге Шишмә районыны) — 1915 йыл) — дәүләт эшмәкәре.
Вәлиуллин Ҡәҙим Барый улы
Биографияһы
1960 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1949—1951 йылдарҙа, 1954—1955 йылдарҙа Балтас районы мәктәптәрендә, 1960—1962 йылдарҙа Бәләбәй педагогия училищеһында эшләй. 1965 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетында уҡыта.
Ҙур аҡ селән
Ҙур аҡ селән (Ardea alba) — селәнлеләр ғаиләһенән эре һыу яны ҡошо, көнбайыш, шулай уҡ көнсығыш ярымшарҙың йылы уртаса һәм тропик киңлектәрендә таралған.
Кесе Ыҡтамаҡ
Урамдар
Урам исеме :
Кесе Лонг-Юган
Кесе Лонг-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хейги-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 243 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 86 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Эттерсбург
Эттерсбург (Ettersburg) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 574 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,92 км2. Диңгеҙ кимәленән 322 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 99439 һәм автомобиль коды AP.
Саката (ҡала)
Саката (яп. 酒田市 Саката-си) —  Японияла    Ямагата  префектураһында урынлашҡан ҡала. Ҡаланың майҙаны 602,79 км² халҡы — 106 494 кеше (2014 йылдың 1 авгусына ҡарата), халыҡ тығыҙлығы — 176,67 кеше /км² тәшкил итә.
Дәүләт социаль-гуманитар университет
Ректорҙары
Профессор Аксёнов Дмитрий Егорович (1913—1988) 1953—1970 йылдарҙа педагогия институтының беренсе ректоры була. Дмитрий Егорович институт үҫешенә булышлыҡ итә: 50-се йылдарҙа ике факультеттан 6 факультетҡа тиклем  һәм 800 студенттан 1969 йылда 2000-дән ашыу студентҡа тиклем арта, аспирантура асыла.
РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы
РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының закон сығарыу базаһы
18 халыҡ комиссариаты булдырыла.
1924 йылдың 22 февраленән РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы һәм СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы  берҙәм эштәр идаралығы ҡарамағында булалар (СССР-ҙың Октябрь революцияһының Үҙәк дәүләт архивы (ЦГАОР) мәғлүмәттәренә ярашлы) ).
Совет Рәсәйенең Халыҡ Комиссарҙары Советының беренсе составы
Беренсе мәғариф наркомы А. В. Луначарский хәтерләүенсә, Совнаркомдың тәүге составы башлыса осраҡлы була, исемлек буйынса фекер алышыуҙар Ленинды. "эшкинмәгән булып сыҡһалар - алмаштырырбыҙ" кеүек комментарийҙары менән оҙатылған. Юстиция наркомы, большевик Ломов (Оппоков Г. И.) та үҙенең юстициялағы белемен башлыса режимлы батша төрмәләре тураһында ентекле белемдәр менән сикләнеүен таный: «беҙ ҡайҙа, нисек туҡмайҙар, ҡайҙа һәм нисек карцерға ултырталар икәнен белә инек, әммә дәүләт менән идара итергә белмәй инек».
Сураҡай (Әлшәй районы)
Тарихы
Сураҡай тоҡомдары
Үрге Ясатер
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Уолтер Бёрли Гриффин
АҠШ-та карьераһы
1905 йылдың аҙағында Гриффин менән Райттың мөнәсәбәттәре боҙола һәм Гриффин студиянан китә һәм шәхси заказдар өҫтөндә эшләп, Чикагола төпләнә. 1909 йылда Райт Европаға күсә, үҙенең студияһы менән етәкселекте Герман фон Хольстҡа ҡалдыра. Фон Хольст архитектор Гриффинды Декейтер ҡалаһындағы (Иллинойс штаты) Милликин-Плейс урамындағы бер нисә йорт өсөн ландшафт дизайны эшләү өсөн яллай. Гриффин был заказ өҫтөндә эшләгәндә Райт студияһы хеҙмәткәре, унан биш йәшкә өлкәнерәк талантлы архитектор Мэрион Махони менән таныша. Ике йылдан һуң улар өйләнешә. Артабан улар бөтә проекттар өҫтөндә бергә эшләй. Айовала Мейсон-Сити ҡаласығында Рок Крест Рок Глен районында ландшафт һәм бер нисә шәхси йорттар төҙөү был осорҙағы иң ҙур эштәрҙең береһе булып тора. XX быуат башында Мейсон Ситиҙа «Прерия мәктәбе» архитекторҙары эшләй, шуға күрә хәҙер ҡаласыҡ тәбиғи ландшафтта был стилдең иң ҙур ҡоролмалар йыйылмаһы булып тора. 1914 йылға тиклем Гриффин бөтәһе 130-ға яҡын йорт һәм ландшафт проектлай.