cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Түбәнге Мәмбәт
Тарихы
19-сы быуаттың беренсе яртыһында нигеҙләнгән. Мырҙаҡай, Йомаш һәм Ярат ауылдарынан 1816 йылда Мәмбәт ауылына нигеҙ һалалар. Тәүге төпләнеүсеһе Мәмбәт Әбдрәшитов булған. Уның менән бергә балалары һәм ейәндәре күсенгән. Ауыл халҡы ғәҙәттәгесә малсылыҡ менән шөғөлләнә, шулай уҡ иген сәсәләр. Бынан тыш Ыуарыш руднигында төҫлө металдар мәғдәнен сығарыу эшендә булалар. 1920 йылда ике Мәмбәт ауылы күрһәтелә: Үрге һәм Түбәнге Мәмбәт. Түбәнге Мәмбәттә ул осорҙа 48 йортта 339 кеше йәшәгән. Ишмырҙа ауыл Советына Ишмырҙа, Богачевка, Үрге һәм Түбәнге Мәмбәт ауылдары, Байҡара рудниктары, Әбей-һаҙы инә. Һуңғараҡ Үрге һәм Түбәнге Мәмбәт ауылдары Аҡморон ауыл Советы составына тапшырыла. 1930-сы йылдарҙың аҙағында тимер мәғдәненең һаҡламдары бөтә һәм рудник ябыла. Ауыл халҡы Үрге Мәмбәткә һәм башҡа эргә-тирәләге ауылдарға күсә. Хәҙерге ваҡытта Үрге Мәмбәт ауылы билдәле, үҙгәртеп ҡороуға тиклем әлеге ауыл «Баймаҡ» совхозына инә. 1959 йылда Түбәнге Мәмбәт ауылы иҫәп мәғлүмәттәренән алына.
Ҡара сыпҡай
Ҡара сыпҡай, ҡарамуйын сыпҡай, сыпҡай, сумҡа, тирҫаяҡ(Черношейная поганка, Podiceps nigricollis) — сыпҡайҙар ғаиләһендәге һыу ҡошо.
Тауышы
Яҙғыһын тауышы көйлө генә: «түр-лүр-лүрр», башҡа ваҡытта: «пии-пи» йәки «сиип».
Муравьёв Матвей Иванович
Биографияһы
1825 йылдың 22 октябрендә лейтенант П. Е. Чистяковҡа эште тапшырып, унда «Елена» компания судноһын ҡабул итә һәм 4 ноябрьҙә Новоархангельскийҙы ҡалдыра; шторм уны Сан-Францискоға инергә мәжбүр итә, унан ул 1826 йылдың 2 ғинуарында сыға һәм 1 сентябрҙә Кронштадтҡа килә
Полуденный Кундат
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡаһарманова Баныу Латиф ҡыҙы
Биографияһы
1998 йылдан — Озёрный урта мәктәбенең директор урынбаҫары.
Кропачёв (станция)
Тәғәйенләнеше
Станцияла ойошторола:
Һылтанмалар
— История станции Кропачево
Поляктар (урыҫтарҙың этнографик төркөмө)
«Поляктар» (тырнаҡтар эсендә яҙыла) — урыҫтарҙың этнографик төркөмө, 1763 йылдан һуң Речь Посполитаянан Себергә күсерелгәндәр (Уба йылғаһы буйлап — Алтайға, өлөшләтә — Байкал аръяғына).
Йонасвальде
Йонасвальде (Jonaswalde) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 329 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,65 км2. Диңгеҙ кимәленән 190 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4626 һәм автомобиль коды — ABG.
Норымтэли-Няргель-Кы
Норымтэли-Няргель-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кыпа-Няргель-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Сентенарио (стадион)
1930 йылдағы донъя чемпионаты
1930 йылда беренсе донъя чемпионатында «Сентенарио» стадионында 10 матч уйнала: төркөмдәр буйынса 7 турнир матчы 7, 2 ярым финал уйыны һәм финал уйыны.
Төрөк-Венеция һуғыштары
Карауан юлдары аша Көнсығыш менән бәйле Мысыр менән сауҙа итеүҙе Венеция республикаһы контролдә тотҡан. Марко Полоға тиклем Көнсығышта венеция сауҙагәрҙәре булмай. XV быуат аҙағында көсәйгән Ғосман империяһы Европанан Ҡытайға һәм Һиндостанға барған саҙа юлдарын бүлеп тора. Тәүҙә Венеция ғосмандарменән низағҡа инмәй ҡотола, ул ғосмандар менән сауҙа итеүгә өҫтөнлөк бирә. Мәҫәлән, 1355 йыл ул Византияны «Бей мораты һәм уның төрөктәре»нән тыш башҡа барлыҡ дошмандарҙан һаҡлау тураһында килешеү төҙөй.
Дүртенсе һуғыш (1537-1540)
Төрөктәр менән һуғышта сираттағы еңелеү арҡаһында Венеция үҙенә 300 000 дукат һәм данлыҡлы шарап килтерелгән Навплион, Монемвасия эгей колонияларынан мәхрүм ҡала.
Алтынсы һуғыш (1645-1669)
1648 йыл төрөктәр Критты ҡамай һәм 25 йыл буйына уның баш ҡалаһы Кандияны ҡамауҙа тота. Еңелеүҙең ҡотолғоһоҙ булыуын аңлап, үлсәгестә венеция колонияһының киләсәге генә түгел, бөтә христиан донъяһының именлеге лә ята тип, Венеция, ярҙам һорап, бөтә христиан илдәренә мөрәжәғәт итә: Критты юғалтыу Урта Диңгеҙҙең яртыһын юғалтыуҙы аңлата. Әммә Венецияның был мөрәжәғәте файҙаһыҙ була. Һөҙөмтәлә Венеция бары тик 1669 йылда Кандияның ҡолатылыуы алдынан ғына ярҙам ала, ләкин был ярҙам ҡамауҙа ҡалғандарға ярҙам итә алмай. Венеция флоты командующийы Франческо Морозини бары тик капитуляцияға алмашҡа ғына ҡалала тере ҡалған һаҡсыларҙы Кандиянан алып сыға. Был һуғыш сығымы Венецияла яҡынса 150 миллион дукатҡа тиң. Венеция диалектында «esser incandio» (Кандияла булыу) һүҙе барлыҡҡа килә, ул өмөтһөҙлөк дәрәжәһен йәки бөлөүҙе аңлата.
Аһал вилайәте
Аһал вилайәте (Ахалский велаят, Ahal welaýaty) — Төркмәнстандың көньяғындағы административ берәмек - вилайәт. Башта административ үҙәге Ашхабад булған, әммә һуңғараҡ ул айырым административ берәмеккә сығарыла, ә үҙәге итеп Әнеү ҡалаһын билдәләйҙәр.
Географияһы
Вилайәт майҙаны — 97 160 км². Ул Төркмәнстандың үҙәк өлөшөнөң көньяғында урынлашҡан, Копетдаг тауы итәгендә Иран һәм Афғанстан менән сиктәш.
Иҡтисады
Аһал вилайәтенең иҡтисады аграр-индустриаль характерға эйә. Уның үҫешенә төбәктең дәүләт баш ҡалаһы янында булыуы ҙур йоғонто яһай. Дөйөм Төбәк иҡтисад өлөшө тулайым регион продуктының 23%- тан артығын тәшкил итә. 2000 йылда Аһал вилайәтенә Төрөкмәнстандың барлыҡ эш урындарының 11% - ы, ауыл хужалығы продукцияһының 23% - ы, шулай уҡ илдә сәнәғәт етештереүенең дөйөм күләменең 31% - ы тура килә. .
Миңлеғәлиев Шаһийән Миңлеғәли улы
Биографияһы
Һуңынан Украина ССР-ы Чернигов өлкәһе Прилуки ҡалаһында ТУ-22 бомбардировщиктарын хеҙмәтләндерә.
Цунами
XX быуат
Көслө ер тетрәү (төрлө сығанаҡтарҙа магнитуда баһаһы 8,3-тән 9-ға тиклем), Тымыҡ океанда, Камчатка ярҙарынан 130 километр алыҫлыҡта була. 15—18 метр бейеклектәге өс тулҡын (төрлө мәғлүмәттәр буйынса) Төньяҡ Курильск ҡалаһын емерә һәм башҡа тораҡ пункттарға зыян килтерә. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, ике меңдән ашыу кеше һәләк була. Андреяновский утрауҙарында (Аляска) 9,1 магнитудалы ер тетрәү һөҙөмтәһендә ике тулҡын барлыҡҡа килә, тулҡындың уртаса бейеклеге 15 һәм 8 метр тәшкил итә. Бынан тыш, ер тетрәү һөҙөмтәһендә Умнак утрауында урынлашҡан һәм 200 йыл тирәһе урғылмаған Всевидова вулканы уяна. Һәләкәттә 300-ҙән ашыу кеше һәләк була. Ҡултыҡтан төньяҡтараҡ булған ер тетрәү (Фэрветер һынылышында) Литуйя ҡултығы өҫтөндә урынлашҡан тау битләүендә (яҡынса 30 миллион кубометр ер, таш һәм боҙ) көслө ишелмәләр ҡуҙғата. Бөтә был масса ҡултыҡтың төньяҡ өлөшөн ялмап ала һәм 500 метрҙан ашыу ҙур рекордлы бейеклек тулҡынын тыуҙыра, сәғәтенә 160 км тиҙлек менән хәрәкәт итә. Тулҡын тыуҙырған емереклектәр теркәлгән максималь бейеклек диңгеҙ кимәленән 524 метр (йәки 1720 фут) тәшкил итә. Аляскалағы иң ҙур ер тетрәү (9,2 магнитудалы) принц Уильям боғаҙында бер нисә тулҡынлы цунами тыуҙыра, теркәлгән бейеклеге (күренгән мәлендә) — 67 метр. Һәләкәт һөҙөмтәһендә (башлыса цунами арҡаһында) төрлө баһалар буйынса 120-нән алып 150-гә тиклем кеше һәләк була.
XXI быуат
Кии ярымутрауы ярҙарынан 110 км һәм Коти префектураһы ярынан 130 км алыҫлыҡта ер көслө тетрәй (6,8 һәм 7,3 магнитудаһы буйынса), тулҡын бейеклеге бер метрға тиклем булған цунамиға сәбәпсе була. Бер нисә тиҫтә кеше зыян күрә. 00:58 сәғәттә көслө ер тетрәү була — бөтәһенең дә ҡеүәте буйынса икенсе урында тора (9,3 магнитудаһы), был — бөтә билдәле цунамиҙарҙың иң үлемеслеһе. Цунами Азия илдәренә (Индонезия — 180 мең кеше, Шри-Ланка — 31-39 мең кеше, Таиланд — 5 меңдән ашыу кеше һ. б.) һәм Африка Сомалиһына ҡағыла. Һәләк булыусыларҙың дөйөм һаны 235 меңдән ашып китә. Көньяҡ Тымыҡ океанда 8 магнитудалы ер тетрәү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Бер нисә метр бейеклектәге тулҡындар Яңы Гвинеяға барып етә. Цунами ҡорбандары 52 кеше була. Токионан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 373 км алыҫлыҡта урынлашҡан эпицентрҙа 9,0 магнитудалы көслө ер тетрәү тулҡын бейеклеге 7 метрҙан артҡан цунамиға сәбәпсе була. Алынған мәғлүмәттәргә ярашлы, ер тетрәү гипоүҙәге Хонсю утрауының төньяҡ өлөшөнән көнсығышҡа табан 32 км тәрәнлектә урынлаша һәм яҡынса 500 км араға һуҙыла. Бынан тыш, ер тетрәү һәм артабанғы цунами «Фукусима I» АЭС-ында аварияға килтерә. 2011 йылдың 2 июленә Японияла ер тетрәүҙән һәм цунамиҙан һәләк булыусыларҙың рәсми һаны 15 524 кеше тәшкил итә, 7130 кеше хәбәрһеҙ юғала, 5393 кеше яралана.
Ике ҡойроҡло эт партияһы
Ике ҡойроҡло эт партияһы (Magyar Kétfarkú Kutya Párt; ҡыҫҡартма MKKP) — де-факто 2006 йылдан Венгрияла ғәмәлдә булған пародиялы сәйәси партия (Сегедта барлыҡҡа килгән) һәм 2014 йылда рәсми рәүештә теркәлгән. Партия ағзалары башлыса Венгрия сәйәси элитаһының типик лозунгыларына граффити һүрәттәр һәм плакат-пародиялар төшөрөү менән шөғөлләнә һәм һайлауҙарҙа абсурд идеялар тәҡдим итә йәки көлкөлө һәм аҡылһыҙ рәсми белдереүҙәр яһай.
Рәсәй тарихы
Рәсәй тарихы VI—VII быуаттарҙа көнсығыш славяндарҙың Көнсығыш-Европа (Рус) тигеҙлегенә күсенеп, һуңынан урыҫтарға, украиндарға һәм белорустарға бүленеүенән алып мең йылдан ашыу иҫәпләнә. Ил тарихын яҡынса ете осорға бүлергә мөмкин: боронғо (дәүләтселеккә тиклем) (беҙҙең эраның IX быуат аҙағына тиклем), Киев Русе (боронғо рус дәүләте) (XII быуат урталарына тиклем), тарҡаулыҡ осоро (XVI быуат башына тиклемт), берҙәм дәүләт (1547 йылдан батшалыҡ) (XV быуат аҙағы −1721), империя (1721—1917), совет осоро (1917—1991) һәм яңы тарих (1991 йылдан).
XVI быуат уртаһында рус үҙәкләштерелгән дәүләте батшалыҡ тип иғлан ителә, беренсе батша Иван IV Грозный була. Уның хакимлығы ваҡытында Рәсәйҙә беренсе парламент (Земство соборы) ойошторола. Һуңынан дәүләт элекке Алтын урҙа ханлыҡтарын ҡушып, үҙ биләмәләрен киңәйтә. Рус-литва һуғышында еңелгән Бөйөк Литва кенәзлеге власы дәүләт үҙаллылығын юғалта һәм көньяҡ рус ерҙәрен Польша власына тапшыра. Ливония һуғышында еңелгәндән һәм эске террор сәйәсәтенән һуң (опричнина), Рәсәй буталсыҡ заман кисерә. Ул интервенттарҙы ҡыуыу һәм батшалыҡҡа Романовтар династияһын һайлау менән тамамлана, бер үк ваҡытта (1497—1649) крепостной хоҡуҡ формалаштырылыуы дауам итә.
Современное независимое  — Российская Федерация начало своё существование в декабре 1991 года. Оно сохранило правопреемственность, постоянное членство в СБ ООН и ядерный арсенал СССР. Была введена частная собственность, взят курс на рыночную экономику, однако, экономический кризис в конце 90-х годов привёл к дефолту. После 2000 года при В. В. Путине началась активизация внешней политики России и был проведён ряд социально-экономических реформ, приведших к значительному росту экономики и укреплению вертикали власти в стране. В 2014 году после обострения гражданского противостояния и смены власти на Украине было осуществлено присоединение Крыма к Российской Федерации, что было резко негативно встречено многими странами Евросоюза и США и вызвало экономические санкции с их стороны. -->
Буранбай (йыр)
Риүәйәте
Кәрим Дияровтың китабындағы версия
Норымтэли-Чатыль-Кы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аш-һыу тураһында башҡорт халыҡ әйтем һәм мәҡәлдәре
Аш-һыу тураһында башҡорт халыҡ мәҡәл һәм әйтемдәре (Башкирские народные пословицы и поговорки о кухне) — туҡланыу, аш-һыу әҙерләү, табын ҡороу, халыҡтывң йәшәү рәүешен сағылдырған фольклор жанры.
Ғәйнетдинов Олег Инсаф улы
Биографияһы
1-се ҡала мәктәбен тамамлағас, Силәбе политехник институтына уҡырға инә, уны 1972 йылда тамамлай. 1980 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын, 1992 йылда Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа инженерлыҡ академияһында докторлыҡ (1992) дисертацияһын яҡлай.
Педагогик эшмәкәрлеге
Һигеҙ техник фәндәр кандидаты һәм докторы әҙерләгән.
Девликамов Владимир Владимирович
Фәнни һәм педагогик эшмәкәрлеге
В. В. Девликамов Өфө нефть институтының ЭНМ кафедраһын утыҙ йыл дауамында етәкләне: ошо йылдар эсендә кафедра СССР юғары йорттары араһында иң алдынғыһы булды. Оҙайлы ваҡыт ул Волга буйы Юғары уҡыу йорттары советының Эксперт комиссияһы һәм «Нефтсе» Башҡорт ғилми-техник йәмғиәте Идаралығы ағзаһы була. Үҙ һөнәре буйынса илдә иң абруйлы белгестәрҙең береһе булып тораған профессор бер үк ваҡытта иҫ киткес педагог булды. Ул аспиранттар менән эште әүҙемләштерә, кафедра составын яңы кадрҙар менән тулыландыра. Эҙмә-эҙлекле рәүештә студенттарҙы һәм уҡытыусыларҙы нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү һәм эксплуатациялау өлкәһендә киң тикшеренеүҙәргә йәлеп итеү эшен алып бара. Студенттар уны көслө лектор булараҡ та билдәләйҙәр.
Иң билдәле ғилми хеҙмәттәр исемлеге
В. В. Девликамов, Г. Н. Суханов, Д. Д. Бульчук. К вопросу о методике исследования влияния электроосмоса на фильтрацию через горные породы. — Уфа: Башкнигоиздат, 1960. В. В. Девликамов, И. М. Дунюшкин, Р. Г. Шагиев. Фотоколориметрия нефтей Манчаровской группы нефтяных месторождений НПУ «Чекмагушнефть» // Нефть и газ. — № 5. — 1964. В. В. Девликамов, Г. А. Бабалян. Физика пласта — важная отрасль нефтяной науки // Нефтяное хозяйство. — № 8. — 1965. В. В. Девликамов. Закономерности изменения коэффициента светопоглощения нефти в пластах угленосной толщи Манчаровской группы нефтяных месторождений // Нефть и газ. — № 10. — 1965. В. В. Девликамов, И. Л. Мархасин, Э. А. Гуманова. К вопросу о методике фотоколориметрии нефтей // Нефть и газ. — № 4. —1966. В. В. Девликамов. Фотоколориметрические исследования нефтей в инфракрасных лучах // Нефть и газ. — № 5. — 1967. В. В. Девликамов. О структурной вязкости нефтей // Нефть и газ. — № 11. — 1967. В. В. Девликамов, З. А. Хабибуллин. Структурно-механические свойства нефтей некоторых месторождений Башкирии // Нефтяное хозяйство. — № 10. — 1968. В. В. Девликамов, З. А. Хабибуллин. Реологические свойства нефтей, содержащих растворенный азот // Нефтяное хозяйство. — № 12. — 1969. В. В. Девликамов, И. Л. Мархасин, Г. А. Бабалян. Оптические методы контроля за разработкой нефтяных месторождений. — М.: Недра, 1970. В. В. Девликамов, С. Л. Олифер и др. Интенсификация работы глубиннонасосных скважин. — Уфа: Башкнигоиздат, 1970. В. В. Девликамов, З. А. Хабибуллин. Оценка градиента динамического давления сдвига пластовой нефти // Нефтяное хозяйство. — № 6. — 1972. В. В. Девликамов, З. А. Хабибуллин, В. Г. Кабиров. Исследование аномалии вязкости пластовых нефтей месторождений Башкирии // Нефть и газ. — № 8. — 1972. В. В. Девликамов, Т. Ф. Салимгареев. О тиксотропности пластовой нефти // Нефть и газ. — № 9. —1973. В. В. Девликамов, З. А. Хабибуллин, М. М. Кабиров. Аномальные нефти. — М.: Недра, 1975. В. В. Девликамов, М. К. Рогачев. Влияние ПАВ на реологические свойства нефти // Нефтяное хозяйство. — № 7. — 1976. В. В. Девликамов, З. А. Хабибуллин, И. М. Амерханов. Расчет фильтрационных характеристик аномально-вязких нефтей месторождений карбона в Татарии // Нефтяное хозяйство. — № 11. — 1976. В. В. Девликамов, Н. Н. Репин, О. М. Юсупов, А. И. Дьячук. Технология механизированной добычи нефти. — М.: Недра, 1976. В. В. Девликамов, З. А. Хабибуллин, М. К. Рогачев. Аппаратура и методика исследования реологических свойств аномально-вязких пластовых нефтей: РД 39-11-02-77. 1978. В. В. Девликамов, М. М. Кабиров, Ю. В. Зейгман. Оценка эффективности применения ПАВ при разработке залежей асфальтеносодержащих нефтей // Нефтяное хозяйство. — № 5. — 1979.
Шаранбаш-Кенәз
Шаранбаш-Кенәз (Шаранбаш-Князево) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренё ҡарата халыҡ һаны 429 кеше. Почта индексы — 452638, ОКАТО коды — 80258830026.
Бөйөк Ебәк юлы
Ебәк юлының «алтын быуаты»
Яҡын Көнсығыштан римлыларҙы ҡыҫырыҡлап сығарғандан һуң һәм ғәрәп илбаҫарлыҡ яуҙары башланғас,  сауҙа һүрәнләнә төшә. Византия-Иран һуғыштары ваҡытында Фарсия хакимдары Византия иҡтисадына зыян күрһәтер өсөн каруан юлдарын быуыр була. Иртә ғәрәп дәүерендә лә тауар ташыу менән бәйле ауырлыҡтар тыуып тора.
Ванасора
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дарем соборы
Христос, Дева Мария һәм изге Каберттың Дарем соборы (Cathedral Durham) — Бөйөк Британияла   (Дарем замогы менән бер рәттән) Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелгән беренсе ҡомартҡы. Норман архитектураһының роман стилендәге өлгөһө.
Шотландия менән сиктәш Дарем соборына 1093 йылда Дарем епискобы Вильгельм де Сен-Кале ҡарары менән нигеҙ һалына. Уның ҡая түбәһендә урынлашыуы һәм ҡеүәтле диуарҙары эстетик функция ғына түгел, һаҡланыу функцияһын да үтәргә тейеш булған. Төҙөлөштө Вильгельмдың вариҫы епископ Ранульф Фламбард тамамлап ҡуя. Соборҙы изгеләндергәндән һуң унда Даремдың төп ҡомартҡыларын —  Кутберт Линдисфарнскийҙың  һәм Освальд Нортумбрийскийҙың мәйеттәрен күсерәләр. .
Үзбәк теле
Тарихы
XIII быуатта монголдар баҫып алғандан һуң, Урта Азия халҡы составына төрки ҡәбиләләренең яңы тулҡыны ҡушыла. Был осорҙа Урта азия ике йылға араһындағы оазистарҙа түбәндәге ырыу һәм ҡәбиләләр: ҡыпсаҡ, найман, хытаивать, хытай, кунграт, манғыт һ. б төпләнә. Монгол ырыуыҙары, шул иҫәптән сыңғыҙлылар ҙа, төркиләшә. Сығатай улусы хакимы Кебек хан тураһында мәғлүмәт килтереп (1318—1326), ғәрәп сәйәхәтсеһе Ибн Баттута уның төрки телдә һөйләшкәне тураһында мәғлүмәт килтерә: Батша (Кебек хан) ғәжәпләнеп, былай тине: «Йахши», төрки һүҙе «яҡшы». Был мәғлүмәт: Сағатай улусы сыңғыҙлыларының XIV быуат башында төрки теленең урындағы ҡарлуҡ вариантына күсеүе тураһында һөйләй.
Фонетикаһы
Башлыса тажик һәм фарсы телдәре йоғонтоһо аҫтында, үзбәк теле башҡа төрки телдәрҙән фонетик яҡтан һиҙелерлек айырылып тора.
Лебенза
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Тәкәһуҡҡан
Хәтер
Тәкәһуҡҡан утарында 1921 йылда ҡыҙылдар тарафынан Бөрйән улусының баш күтәреүсе башҡорттар етәксеһе Хажиәхмәт Унасов йыртҡыстарса үлтерелә.
Ивановка (Краснокама районы)
Ивановка (Ивановка) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 13 кеше. Почта индексы — 452925, ОКАТО коды — 80237805002.
Массачусетс
2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Массачусетс штатында 6 587 536 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 240,98 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 14.
Исраф
Рухи тарҡалыу
Фәҡирҙәргә саҙаҡа биргәндә үҙеңде лә ауыр хәлдә ҡалырға ярамай. Икенсе төрлө аңлатмаға ярашлы, мохтаждарға ярҙам итеү һәм изгелек ҡылыу мөмкинлеге килеп тыуғанда исрафҡа юл ҡуйырға ярамай.
Мәммәдов Әләкбәр Әмир оғлы
Биографияһы
''Әләкбәр Мәммәдов …Милан. 1955 йылдың 4 сентябре. «Сан-Сиро» стадионы. Трибуналарҙа 100000 тамашасы, стадион тирәләй — 10000 автомашина. «Динамо» мәскәү командаһы Италияға килгән тәүге совет командаһы була. Был ваҡытта ул ике тапҡыр донъя чемпионы титулын йөрөтә ине. Осрашыуға Швейцариянан, Франциянан һәм ФРГ-нан футбол буйынса белгестәр махсус килгәйне. Итальян «тиффози»ҙары, ике ай элегерәк «Милан» "Динамо"ны 4:2 иҫәбе менән еңгәнен иҫтә тотоп, мәскәүлеләрҙең итальян майҙанында еңелеүен шатланып көтә.''
Нырмаехый-Кикя
Нырмаёхый-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кыка-Кыталь-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Хирҡә
Тарихы
Хирҡә кейеү йолаһын мосолман дәрүиштәре көнсығыш христиан фиҙакәрҙәренән үҙләштереп алған һәм, йола буйынса, ул кейҙерелгән кешенең мистик юлға (суфыйлыҡҡа) аяҡ баҫыуын билдәләй.
Ҡайһы бер суфыйҙар, «тыйнаҡһыҙлыҡ» һәм «башҡа кешеләр араһынан айырылып торорға ынтылыу» күреп, был тәжрибәгә ҡаршы сыҡҡан. Хирҡәне ғүмере буйына кейеп йөрөргә тейеш булалар. Хирҡә алған кеше үҙенең остазына мәңгелеккә рухи ептәр менән бәйләнгән булып ҡала
Казбек
Тикшеренеүҙәр
Казбек түбәһенә 1923 йылдың 28 авгусында Георгий Николаевич Николадзе инициативаһы менән күбеһенсә Тбилиси университеты студенттарынан (СССР-ҙа беренсе), 18 кешенән, торған совет экспедицияһы күтәрелгән.
Иҫтәлекле урындар
Казбек урындағы тау халҡы менән бәйле ҡөҙрәтле аллалар һәм батырҙар тураһындағы поэтик хикәйәләр быль, хикәйәттәр сказания һәм легендалар ижад иткән үҙәк булған. Мәҫәлән, борон грузиндар Казбекты христиандаҙың изге урыны тип күҙаллаған. Ингуштар йыл һайын Казбек янында мәжүси хоҙайҙарына ҡорбан килтерәгән. Һәм «тау түбәһе» үҙе — Казбектың ҡарлы түбәһе — тау халҡының рухи ижадында күренекле роль уйнаған.
Ваҡ мөншөгөр
Ҡылыҡһырлама
Ҡарғанан бәләкәйерәк төн ҡошо. Ата ҡоштоң башы, һырты, ҡанаттары ялтыр ҡара, кәүҙәһенең ҡалған өлөшө ерән-һары. Түшендә ҡыҙғылт көрән һыҙыҡтар бар. Инә ҡошта ҡара төҫ урынына — ерәнһыу көрән. Ҙур мөншөгөрҙән төҫө һәм бәләкәйерәк булыуы менән айырыла.
Пол Маккартни
Биографияһы
1957 йылда Джон Леннон менән таныша һәм The Quarrymen төркөмө составына инә.
1981 йылдың яҙында Wings төркөмө тарҡала. Уның беренсе соло йыйынтығы 1980 йылдың май айында сығарылған «McCartney II» була.
Ҡултыҡ
Ҡултыҡ төрҙәре: бухта, фьорд, лагуна, гавань.
Вежа-Ю (Евва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Род-Айленд
Род-Айленд (Rhode Island) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 50. 1790 йылдың 29 майында төҙөлгән. Элек Колония Род-Айленд, исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Океан Штаты, Малютка Роди.
Сынтимер (исем)
Сынтимер — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарҙа булған ир-ат исеме.
Этимологияһы
Сынтимер исеме башҡортса сың һәм тимер һүҙенән ҡушып яһалған. Ысын, тимер һымаҡ ныҡлы булһын тигән ниәттән ҡушыла.
Фарсы ҡултығы ғәрәп дәүләттәренең хеҙмәттәшлек советы
Хәрби союз
«Ярымутрау ҡалҡаны» (Peninsula Shield; دِرْعُ الجَزيرَة) — ССАГПЗ-ның хәрби тармағы, ул ССАГПЗ-ның ағза-илдәренең теләһә ҡайһыһына ҡаршы хәрби агрессияға яуап биреү һәм кире ҡағыу өсөн тәғәйенләнгән.
1-се Украин фронты
Командованиеһы
Ғәскәрҙәр командующийҙары:
Соран
Ҡушылдыҡтар
һул ҡушылдыҡтар
Штабка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ньюган-Токаль-Кы
Ньюган-Токаль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Толька йылғаһының һул ярына тамағынан 180 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Быуынтығаяҡлылар
Таралыуы
Ҡабул ителгән баһаларҙың береһе буйынса бөгөнгө көндә миллиондан ашыу төр артропод тасуирланған (төп өлөшө — бөжәктәр). Был хайуандар ҙың бөтә тасуирланған төр ҙәренең 80 проценттан ашыуын тәшкил итә. Тере бәүелсәк төрҙәренең дөйөм һаны 10 миллионға етергә мөмкин.[5]
Башҡорттарҙа һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ кәсептәре
Балыҡсылыҡ
Балыҡтар тураһында бик күп йомаҡтар сығарылған. Улар башлыса балалар араһында тыуған һәм таралған.
Боронғо ырым-ышаныуҙар
Балыҡтарҙы ҡаҡлағандар, киптергәндәр, бешергәндәр, ыҫлағандар, ҡыҙҙырғандар.
Әбләз (Силәбе өлкәһе)
Тарихы
XX быуат башына Пенза губернаһындағы Әбләз ауылы халҡы арта бара, ер майҙандары ҡытлыҡ тыуа. Тап ошо осорҙа илдә Столыпин реформаһы үткәрелә, крәҫтиәндәрҙе күпләп күсереү башлана. Әбләз ауылы халҡы Ырымбур казак ғәскәренең икенсе бүлегенә (хәҙер Силәбе өлкәһе Агаповка районы) яңы ерҙәр үҙләштерергә китә.
Анри Матисс
Ижадының формалашыуы
Уҡыған ваҡытында Луврҙа ул иҫке француз һәм голланд оҫталарының әҫәрҙәрен күсерә. Уҡыусылыҡ осоронда уғ Жан-Батист Симеон Шардендың ижады айырым йоғонто яһай, уның дүрт картинаһының  күсермәһен  эшләй. Анриның ижады был ваҡытта заманы һәм япон традицион сәнғәте йоғонтоһо аҫтында була.
Анри бында Австралиянан Огюст Родендың дуҫы, Эмиль Бернар һәм Винсент ван Гога әҫәрҙәренең коллекционеры, рәссам Джон Питер Рассел менән таныша. 1897 йылда ул тағы бер ҡат уға бара.
Джон Питер Рассел Анрины импрессионизм һәм  үҙе ун йыл дауамында дуҫ булған Винсент ван Гоганың эштәре менән таныштыра, хатта Анриға уның ике һүрәтен бүләк итә. Уларҙың аралашыуы рәссамдың ижадына кардиналь рәүештә йоғонто яһай, һәм һуңыраҡ ул төҫ теорияһын аңлатҡан Джон Питер Расселды үҙенең уҡытыусыһы тип атай.
Фовистик осоро
Матисс Андре Дерен менән бер рәттән фовистар лидеры булып таныла. Уларҙың һәр береһенең үҙ эйәрсене бар. Хәрәкәттә башҡа мөһим рәссамдар булып Жорж Брак, Рауль Дюфи, Кеес ван Донген һәм Морис де Вламинк тора. Улар бөтәһе лә (Кеес ван Донгендан тыш) уҡыусыларын формаль сиктәрҙән тыш уйланырға һәм үҙҙәренең күҙ алдына килгән нәмәләренә эйәрергә этәргән Гюстав Мороның уҡыусылары була.
Рус коллекция йыйыусылары
Рус эшҡыуарҙары һәм коллекция йыйыусылары Щукин Сергей Иванович һәм Морозов Иван Абрамовичҡа картиналарын һатып, рәссәм, ниһайәт, тулыһынса матди ҡыйынлыҡтарҙы еңеп сыға.
Ниццаға күсеүе
Икенсе донъя һуғышы башланыу менән Матиссты туғандары АҠШ-ҡа йәки Бразилияға күсеп китеүен күндерергә маташалар. Әммә ул Францияла, Ниццала ҡала, уны вафатына тиклем ташлап китмәй.
Балаҡарға (йыр, риүәйәт)
Риүәйәте
Элек башҡорттар араһында ҙур кәүҙәле батыр йәшәгән. Ҡаҙаҡтарҙа ундай көслө батыр булмаған, шуның өсөн улар башҡорт батырын тоторға теләгәндәр. Ләкин батыр бик көслө булған, уны күмәкләп тә еңә алмағандар. Ҡаҙаҡтар үҙҙәренең халҡы араһында ла шундай батырҙар булыуын теләгәндәр һәм уның тоҡомон таратыу маҡсатында батырҙың ауырлы ҡатынын урларға булғандар. Бер көн батыр һунарға киткән, ҡаҙаҡтар уның өйөнән ҡатынын урлап алып киткәндәр. Батыр ҡайтҡас, ҡатынының юҡлығын күреп, уны эҙләп сығып китергә булған. Һыбай китһә, ҡаҙаҡтар уны шунда уҡ тоторҙар ине, сөнки ул атҡа ултырһа, бик алыҫтан күренеп тора икән, шуға батыр йәйәү киткән. Батыр көндөҙ йәшенеп ятҡан, ә төндәрен атлаған. Шулай бара торғас, бер ауылға еткән. Тирмәләр янына
Академик И. П. Павлов исемендәге Беренсе Санкт-Петербург дәүләт медицина университеты
'''И. П. Павлов исемендәге Беренсе Санкт-Петербург дәүләт медицина университеты (элекке академик И.П.павлов 1-се  исемендәге медицина  Ленинград медицина инстутуты''') — Рәсәй Федерацияһы Мәғариф министрлығының юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет һаулыҡ һаҡлау учреждениеһы.
Тасуирлама
Беренсе Санкт-Петербург дәүләт медицина университеты Рәсәйҙең алдынғы медицина һәм ғилми үҙәктәренең береһе. Юғары уҡыу йорто дауалау эше, стоматология, клиник психология, спорт медицинаһы, педиатрия, адаптив физик культура, шәфҡәт туташы эше йүнәлештәре буйынса юғары квалификациялы белгестәр әҙерләй. Шулай уҡ интернатурала, ординатурала, аспирантурала һәм докторантурала белем бирелә.
Парабола
Үҙсәнлектәре
F
Уҡлау
Уҡлау — күбеһенсә ҡамыр йәйер өсөн тәғәйенләнгән аш-һыу кәрәк-ярағы предметы. Цилиндр йәки орсоҡ формаһында була.
Һылтанмалар
Значение слова «скалка» Побила мужа скалкой (Оренбургская обл., РФ, 2022), Бьёт — значит любит!
Быҙаулыҡ (Благовар районы)
Быҙаулыҡ (Бузоулык) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 84 кеше. Почта индексы — 452733, ОКАТО коды — 80214834002.
Лельма
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Юдиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Сипылдауыҡ
Тауышы яңғырауыҡлы: «пийп-пийп-пийп» йәки «керр».
Икенсе әфиүн һуғышы
Икенсе әфиүн һуғышы — бер яҡтан Бөйөк Британия һәм Франция, икенсе яҡтан Цин империяһы араһында 1856 йылдан 1860 йылға тиклем дауам иткән ҡораллы конфликт. XIX быуат публицистикаһында 1859-1860 йылдарҙағы хәрби хәрәкәттәр айырым "Өсөнсө әфиүн һуғышына" бүленә, ә хәҙерге тарихнамәлә 1856-1860 йылдарҙа булған бөтә ваҡиғалар берҙәм конфликт тип һанала.
Сәбәбе
Ҡырым һуғышынан һуң Бөйөк Британия, Франция һәм Рәсәйҙең хәрби көстәре эшһеҙ ҡала, шуға ла британлылар Цин империяһында хәрби конфликтты ҡуҙғатыу өсөн сәбәп эҙләй башлай. Быға сәбәбе лә табыла — Ҡытай властары, контрабанда сауҙаһы менән шөғөлләнгән инглиз судноһын туҡтатып, бер ни тиклем ваҡытҡа тотҡарлай.
Һуғыш барышы
1858 йылдың 20 майында Дагу форты өсөн алышта Цин империяһы еңелгәндән һуң, Ҡытай хөкүмәтендә артабанғы ҡаршылыҡтың мәғәнәһеҙ булыуына инаналар. Союздаш эскадра Тяньцзиньға килгәндән һуң, Ҡытай императоры солох килешеүе төҙөү өсөн ике вәкилде тәғәйенләүе хаҡында хәбәр ебәрә. Император вәкилдәре 30 майҙа килә, һәм Бөйөк Британия, Франция, Рәсәй һәм АҠШ вәкилдәре менән һөйләшеүҙәрҙән һуң Тяцзинь трактаттарына ҡул ҡуйыла. Улар буйынса Европа сауҙаһы өсөн алты яңы порт асыла, миссионерҙар Ҡытай эсендә ирекле йөрөү хоҡуғын ала, ниндәй ҙә булһа енәйәттәрҙә ғәйепләнгән бөтә сит ил кешеләре лә консуллыҡтарына тапшырылырға һәм үҙ закондары буйынса хөкөм ителергә тейеш була, Ҡытай хөкүмәте хәрби сығымдарҙы ҡаплауҙы үҙ өҫтөнә ала.
Һөҙөмтәләре
14 ноябрҙә Цин империяһы Рәсәй менән Амур һәм Уссури буйынса сик тураһында Пекин трактатына ҡул ҡуя.
Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)
Балалары
Ибраһим — Һижрәнең 9-сы йылында тыуған.
Мөхәммәт Пәйғәмбәр башҡорттарҙың рухи донъяһында
Ислам динетарихи Башҡортостанға VIII—IX быуаттарҙа уҡ үтеп инә башлай, быға башҡорттар һәм мосолман илдәре араһында урынлаштырылған сауҙа-иҡтисади бәйләнештәр булышлыҡ иткән. Башҡортостандың Ишембай районындағы Левашёв ҡәберлеге Уралдың тәүге мосолман археологик ҡомартҡыһы булып иҫәпләнә ..
Тәңребирҙе
Тәңребирҙе (Тенгрибердино) — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы Йомаш ауыл Советына ҡараған ауыл. 1834 йылда нигеҙләнгән. ХХ быуаттың 1971 йылда ғәмәлдән сыҡҡан.
Малена Мард
Биографияһы
1995—1998 йылдарҙа Санкт-Петербургта Швецияның Генераль консуллығында, артабан Бангладешта Швеция илселегендә эшләй. Тыуған иленә ҡайтҡас, 1999 йылдан 2003 йылға тиклем Швеция Сит ил эштәре министрлығының Көнсығыш Европа һәм Үҙәк Азия департаментында беренсе секретарь вазифаһын башҡара. 2003—2004 йылдарҙа Брюсселдә Швецияның Европа Берлеге ҡарамағындағы Даими вәкиллегендә эшләй, Европа Берлегенең Көнсығыш Европа һәм Үҙәк Азия буйынса эшсе төркөмө ағзаһы була. Артабан ҡайтанан Швецияла Көнсығыш Европа һәм Үҙәк Азия департаментында эшләй: 2005 йылда — директор урынбаҫары, Рәсәй/Үҙәк Азия бүлеге начальнигы вазифаһын, ә 2009 йылдан 2013 йылға тиклем Департамент директоры вазифаһын башҡара.
2019 йылдың сентябренән — Рәсәйҙә Швецияның Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе, ул был вазифала ошоға тиклем эшләгән Петер Эриксонды алмаштыра.
Ағиҙел ҡалаһы флагы
Тарихы
Авторы — Салауат Ғиләжетдинов.
Сумарокова Татьяна Николаевна
Иртә йылдары
Татьяна Николаевна Сумарокова 1922 йылдың  16 сентябрендә  Мәскәүҙә хәрби хеҙмәткәр Николай Сумароков ғаиләһендә тыуған.
Езерский Дмитрий Сергеевич
Биографияһы
1944 йылдың 30 авгусынан 31-нә ҡарата төндә өлкән лейтенант Езерский Югославия Халыҡ-азатлыҡ армияһы 1-се корпусының дошман тылындағы биләмәләрендә урынлашҡан майҙансығына разведка яһай. Уны югославтар авиация белгестәренән башҡа әҙерләй. Майҙансыҡтан ни бары 12 километр алыҫлыҡта ғына дошман ғәскәре торғанынан башҡа майҙансыҡ хаҡында бер ниндәй ҙә мәғлүмәт булмай. Унда артиллерия дивизионын алып барырға кәрәк була. Майсансыҡтың насар сифаты арҡаһында инглиздар унда осоуҙан һәм төшөп ултырыуҙан ҡырҡа баш тарта.
Германия фашизмы менән көрәш фронтында командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм батырлыҡ күрһәткәне өсөн СССР Юғары Советы Пезидиумының 1945 йылдың 29 июнендәге Указы менән өлкән лейтенант Езерский Дмитрий Сергеевичҡа, Ленин ордены һәм 7616-сы «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Һөйәрғолова Мөслимә Мәхмүтдин ҡыҙы
Биография
Һөйәрғолова Мөслимә Мәхмүтдин ҡыҙы 1934 йылдың 14 апрел ендә Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы ның Байназар ауылында ударник булып эшләгән колхоз ағзалары ғаиләһендә тыуған.
1951-1952 уҡыу йылында Байназар мәктәбе н тамамлап, 1952-1953 уҡыу йылында Байназар мәктәбендә өлкән пионервожатый булып эшләй.
1974-1975 уҡыу йылында Байназар урта мәктәбендә эш башлай.
Рябиновка (Долгоун ҡушылдығы)
Рябиновка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Долгоун йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Юта
2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Юта штатында 2 817 222 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 12,81 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 34.
Вёза
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яҡшымбәт (Әбйәлил районы)
Тарихы
88 кеше йәшәгән йортта 80 ат, 40 һыйыр, 30 һарыҡ һәм 10 кәзә була. Иген сәселмәгән тиерлек. 8 бот ужым һәм 88 бот яҙғы иген — был 1842 йылғы бөтә сәсеү.
Йомаҙыбаш
Этимологияһы
Шулай уҡ «Ямаҙытамаҡ» топоним верияһы ла бар. Гидроним булыуы ла ихтимал, сөнки йылға исеменә бәйле булыуы мөмкинлеген дә фаразлайҙар. «Юмаҙы», «Ямаҙы», «Йомаҙы» — йылға исеме, ә «Йомаҙыбаш», «Ямаҙыбаш», «Юмаҙыбаш» — йылға башы. 1755 йылға ҡараған картала Йомаҙы йылғаһы асыҡ һүрәтләнгән, шулай уҡ «Верх-Емады»(татар теле тәржемәһенән — Емадыбаш) йә ябай Емаҙы. «Юмаҙыбаш» исеме 1834 йылғы ревизия яҙмаларында ғына күрһәтелә. Бәлки ул исем алышынып тороп. перепись ваҡытында дөрөҫ яҙылмауы ла мөмкинлеге бар ти тарихсылар. Иҫке славян алфавиты буйынса «Е», «Ю», «Я» хәрефтәре бик оҡшаш, буталыуҙары ла ихтимал. Ауылда йәшәгән татарҙар әлеге көндә лә «Ямады», «Юмады» исемен ҡулланалар.
Харнский Константин Андреевич
Харнский Константин Андреевич (30 май (11 июнь) 1884 йыл — 25 апрель 1938 йыл) — совет һәм рус революционеры, ғалим-шәрҡиәтсе һәм журналист.
Биографияһы
1920 йылдың август айында телеграф агентлығы хеҙмәткәре булараҡ, Пекинға бара, 1921 йылдың мартында Алыҫ Көнсығыш республикаһы (ДВР) Хөкүмәте тарафынан ДВР сит ил эштәре министрлығы ҡарамағына ҡайтарып алына. Читала (ДВР-ҙың баш ҡалаһы) мәғлүмәт бүлеге мөдире, «Дальневосточный путь» гәзитен һәм «Вестник ДВР» журналын сығара. 1922 йылдың март-май айҙарында — Ҡытайҙа ДВР миссияһы секретары, РКП(б) Үҙәк Комитеты ҡарамағында матбуғаттың Алыҫ Көнсығыш бюроһы мөдире. Уның сәйәси-ағартыу эшмәкәрлегенең бер һөҙөмтәһе булып 1923 йылда Читала нәшер ителгән «Япония» китабы тора.
Өҫкө Иҫәт гранит массивы
Өҫкө Иҫәт гранит массивындағы культ урындары
Дольмендарҙың күплеге был урындарға һәм оккультизм һәм мистика яратыусыларҙы йәлеп итә. Улар, боронғо кешеләр бында юҡҡа ғына йола, ғөрөф-ғәҙәттәрен башҡармаған тип иҫәпләй: был ҡаялар махсус  энергетика урыны. Бына бер нисә йыл инде Иҫәт ҡасабаһы эргәһендә, уникаль астрономик ландшафт комплексы — "Исәт Мегалит Паркы " ойошторорға тырышыусы кешеләр бар.
Лепша (Моша ҡушылдығы)
Лепша — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Моша йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 168 км.
Колчак Александр Васильевич
Сығышы
Иван Лукьянович күп балалы ғаилә башлығы була, уның өс улы һәм өс ҡыҙы була. Улдары Василий, Петр һәм Александр хәрби карьераһын һайлайҙар, диңгеҙ артиллеристары булалар. Кесе улы, Петр, 1-се ранглы капитан дәрәжәһенә етә, ә Александр — уның нәҫеленән Тамбов губернаһы помещиктары барлыҡҡа килгән — хеҙмәтен генерал-майор чинында тамамлай.
Граждандар һуғышына тиклемге тормош юлы
Урыҫ — япон һуғышы башланыуы тураһында ишетеү менән Колчак уны Порт-Артурға йүнәлдереүен һорай. Был һуғышта ул наградалар ала, яралана, әсирлеккә эләгә. Госпиталдән һуң Колчакка алты айлыҡ отпуск бирелә һәм ул поляр экспедицияларында йыйылған бай материалдарҙы эшкәртеү менән шөғөлләнә.
Граждандар һуғышы
Бер нисә хәрби уңышһыҙлыҡтарҙан һәм Ижевскиҙы (7 ноябрҙә) юғалтыуҙан һуң Директорияның абруйы ныҡ ҡаҡшай. Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәтенең реаль хакимлығы булмай.
1919 йылдың йәй — көҙөндәге Көнсығыш фронтының сигенеүе
Шулай ҙа 1919 йылдың 28 апрелендә ҡыҙылдарҙың һөжүме аҡтарҙың ныҡышмалы ҡаршылығына осрай. Аҡтарҙың хәүефле хәлен Тарас Шевченко исемендәге украин курене көсәйтә, уларға тағы ла дүрт полк һәм егер батальоны ҡушылыуы фронтты ҡыҙылдар йырып үтеүҙең төп факторы була. Көнбайыш армияһына сигенергә тура килә. Башҡа йүнәлештәрҙә аҡтар һөжүмдәрен дауам итә. Ҡыҙылдар Өфөнө алғандан (9 июнь) һәм Волга буйынан сигенгәндән һуң Колчак стратегик инициативаһын юғалта. 1919 йылда Аҡтар армияларында кадрҙар етмәүе уңышһыҙлыҡҡа килтерә. Кадрҙарҙың урындарын алмаштырыу ҙа һөҙөмтәләр бирмәй. Июлдә Лебедев менән Сахаровтың ҡыҙылдарҙың 5-се армияһын Силәбегә хәйлә менән индереү буйынса авантюралы планы бойомға ашмай. Көнбайыш һәм Себер армиялары Урал аръяғына сигенәләр. Колчак хакимлыҡты үҙәкләштереү буйынса төрлө саралар күрә, бюрократ аппаратын ҡыҫҡарта, ғәскәрҙәрҙә пропаганданы көсәйтә. Офицерҙар аша һалдаттарға дәүләттең берҙәмлеген, православие динен, милли ҡиммәттәрҙе һаҡлау мәсьәләләрен аңлатыу эшен йәйелдерә. Колчак үҙе һәр саҡ шәхсән фронттың алдынғы һыҙығында булырға тырыша.
Колчактың ҡулға алыныуы һәм аҙаҡҡы көндәре
1920 йылдың 6 февралдән 7 февраленә ҡараған төндә адмирал Колчак һәм Рәсәй дәүләтенең Министрҙар советы рәйесе В. Н. Пепеляев Иркутск хәрби-революцион комитеты ҡарарына ярашлы судһыҙ атып үлтерелә.
Вень-Ю
Вень-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының уң ярына тамағынан 269 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Бикмөхәмәтов Роберт Ғата улы
Ғилми эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре Рәсәй халыҡтары милли әҙәбиәттәренең бер-береһенә йоғонтоһо, әҙәбиәт теорияһы, әҙәбиәт ғилеменең методологияһына арналған. Ғабдулла Туҡай, Ғәлимйән Ибраһимов, Муса Йәлил тормошо һәм ижадына арналған монографиялар; Мәжит Ғафури, Мостай Кәрим, Сәйфи Ҡудаш, Назар Нәжми, Ким Әхмәтйәнов һ. б. ижадына арналған мәҡәләләр авторы. Роберт Бикмөхәмәтов хеҙмәттәре инглиз, немец, поляк телдәренә тәржемә ителгән.
Вишик Марко Иосифович
Биографияһы
Хеҙмәттәре дифференциаль тигеҙләмәләр һәм функциональ анализ өлкәһенә ҡарай.
Саранск I
Техник мәғлүмәт
Саранск I станцияһы башҡарылған эштәр күләме буйынса икенсе класлы станция, ул пассажирҙар йөрөтөү өсөн ҡулайлаштырылған. Даими ток менән электрлаштырылған. Тимер юл станцияһында 8 юл бар, шуларҙың икәүһе (№ 1, 2) төп юл, ике ҡабул итеү-ебәреү юлы (№ 3, 5), сорттарға бүлеү-ебәреү юлы (№ 6), ике сорттарға бүлеү (№ 7, 8-се) һәм бер тейәү-бушатыу юлы (№ 9). Төп һәм ҡабул итеү-ебәреү юлдары электрлаштырылған.
Йүнәлештәр
Саранск I станцияһы аша көн һайын тиҫтәләгән поездар үтә, улар Саранск аша Мәскәү, Санкт-Петербург, Һамар, Ырымбур, Адлер, Воркута йүнәлешендә йөрөй.
Биологик систематика
Систематиканың тарихы
Был белемдәрҙе ҡулланып бик күп медиктар үҙ классификацияларын төҙөгәндәр. Шул иҫәптән, Иероним Фабриций (1537—1619), Парацельс Северинус уҡыусыһы (1580—1656), һынаусы Уильям Гарвей (1578—1657), инглиз анатомы Эдвард Тайсон (1649—1708), Марчелло Мальпиги (1628—1694), Ян Сваммердам (1637—1680) һәм Роберт Гук (1635—1702) кеүек микроскопистар һәм энтомологтар ҙа үҙ өлөшөн индергәндәр.
Үрге Воча
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары
Сочиға Олимпия флагын тапшырыу
Байрам салют залптары аҫтында рәсәй спортының үткәнен, бөгөнгөһөн һәм киләсәген сағылдырған данлыҡлы чемпиондары Владислав Третьяк һәм Ирина Роднина, Евгений Плющенко һәм Александр Овечкин, данлыҡлы спортсы Екатерина Гордеева менән Сергей Гриньковтың, Игорь Ларионовтың балалары сыға. Улар стадионында тамашасыларҙы сәләмләйҙәр, стадион үҙәгендә — Рәсәй флагы төҫөндәге һыҙаттар. Тамаша стадионда 2014 йылғы Олимпия уйындарының гигант логотибы күренеше менән тамамлана.
Талисмандар
Шулай уҡ 2011 йылдың 2 февраленән һайланған финалистар өсөн тауыш биреүсе альтернатив сайт эшләй. 2011 йылдың 26 февраленә иң популяр өсәү — Аҡ айыу, Ҡыш бабай, Ҡар барыҫы финалистар була, ә Ҡуян, Нурҡай һәм Ҡар бөртөгө исемлектең аҙағында тора.
Олимпия уты
Олимпия уты эстафетаһында 14 мең факел йөрөтөүсе ҡатнашҡан.
Асыу тантанаһы
Уйынды асыу тантанаһы «Фишт» стадионында 7 февралдә мәскәү ваҡыты менән 20:14 сәғәттә башланған. Шоуҙың дөйөм оҙонлоғо өс сәғәткә яҡын дауам иткән.
Энергетика үҫеше
Джубга-Сочи яңы газүткәргесен төҙөү электр станциялары эшен тәьмин итә, шулай уҡ торлаҡ пункттарына газ яғыулығы үткәреү мөмкинлеге бирә.
«Сочи 2014» Мәҙәни олимпиадаһы
XXII Ҡышҡы Олимпия уйындарын әҙерләү һәм үткәреү процесында «Сочи 2014» Мәҙәни Олимпиадаһы проектын ниәтләйҙәр һәм тормошҡа ашыралар. Миссия — Рәсәй мәҙәни байлығын һаҡлау һәм арттырыу, һәр кешене был бик ҙур байрамға ылыҡтырыу һәм 2014 йылда Уйын ҡунаҡтарына иң яҡшыны күрһәтеү. «Сочи 2014» Мәҙәни Олимпиада проекты 2010 йылдан алып 2014 йылға тиклемге осорҙа үҙәге Сочи булған бөтә ил территорияһын биләй. 2010 йыл кино йылы, 2011 — театр йылы, 2012 — музыка йылы, 2013 — музейҙар йылы. 4 йыл эсендә «Сочи 2014» Мәҙәни Олимпиадаһы сиктәрендә 100 мең артист ҡатнашҡан 3 меңдән ашыу төрлө сара (концерттар, фестивалдәр, спектаклдәр, фильмдәр, күргәҙмәләр) уҙғарылған. 4 миллионға яҡын кеше ошо сараларҙың ҡунағы булған.
ЛГБТ
Рәсәйҙең вәкилдәре, алда үткән Олимпиадаларҙағы кеүек, Сочиҙа Прайд-Хаус асырға ҡарар итә. Әммә рәсәй властары ойошманы теркәүҙән баш тарта, ә судтар уны «экстремистик» тип таба. Ахырҙа МОК, шул уҡ ваҡытта Олимпия хартияһы дискриминацияға ҡаршы икәнен хәтергә төшөрөп, «Прайд Хаус»ты тыйыуҙы ҡуша алмауын әйтә.
(Проверено 17 августа 2013).
Ялан тәгәрлеге
Ҡылыҡһырлама
Өйрәк ҙурлыҡ. Оҙон ғына аяҡлы ялан ҡошо. Дөйөм төҫө һарғылт һоро. Түбәһе, күҙҙәре аша үткән һыҙыҡ һәм ҡанаттарының сите ялтыр ҡара. Түшендә ҙур ғына ҡара-көрән тап бар, уның өҫ яғы ерәнһыу көрән. Оҙон ҡаштары, ҡанаттарындағы киң һыҙыҡ, ҡорһағы аҡ. Суҡышы, ҡанаттары ҡара. Тәгәрлектән ҙурлығы, асығыраҡ төҫө, бүрке юҡлығы менән айырыла.
Тауышы
Тауышы өҙөк-өҙөк: «кррәк-кррәк-кррәк».
Кадындар-Елга
Кадындар-Елга — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ыйыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Емченко Владимир Степанович
Биографияһы
1978—1983 йылдарҙа — Белорет металлургия комбинатында прокат цехы начальнигы, комбинаттың баш инженеры вазифаһын биләй
Тыва теле
Аффикстар төрҙәре
Форма яһаусы аффикстар һүҙҙең лексик мәғәнәһен үҙгәртә алмай, әммә уға өҫтәмә мәғәнәләр өҫтәйҙәр һәм әлеге һүҙҙең синтаксик ҡулланышы менән бәйле булмаған грамматик формалар яһайҙар. Миҫал өсөн кесерәйтеү-иркәләү аффикстары, ә шулай уҡ интенсив, етерлек кимәлдә булмаған һәм артыҡлыҡ дәрәжә сифаттар: орук «юл» — орук-чугаш «ҙур булмаған юл», «һуҡмаҡ»; ҡызыл «ҡыҙыл» — кызыл-зымаар «ҡыҙғылт», бажың «йорт», бажың-чыгаш «бәләкәй өй», «ҙур булмаған бина», биче «кесе» — бич-жек «кесерәк»
Әҙәби теле
ХХ быуатта бер нисә автор тыва телендә әҫәрҙәр ижад итә:
Ислам
Ғибәҙәт
Ғибәҙәт — ул Аллаһы тәғәлә ҡәнәғәт булған бөтә эштәр: намаҙ уҡыу, ураҙа тотоу, саҙаҡа биреү, ата-әсәңде хөрмәт итеү, харамдан тыйылыу, араҡы эсмәү һәм башҡаһы. Ҡыҫҡаһы, Аллаһы тәғәлә нимә ҡушҡан, шуны эшләп, Аллаһы тәғәлә нимәнән тыйған, шуны тыйыу: кеше үлтермә; кешенең малына ҡул һуҙма; үҙ-үҙеңде әллә кемгә һанама, һин ябай кешеһең, ошо ер өҫтөндә йөрөйһөң, ваҡыты етһә — һин солтан булһаң да, олтан булһаң да — ергә күмеләсәкһең; ниндәй генә кеше йә хайуан үлмәһен, ул ергә күмеләсәк. Шуға күрә, тәкәбберләнеп: «Кем ул Аллаһы тәғәлә? Мин үҙ-үҙемә хужа», — тип йәшәү дөрөҫ түгел.
Мәҡсүтов Зиләүер Хәйҙәр улы
Мәҡсүтов Зиләүер Хәйҙәр улы (18 ғинуар 1955 йыл) — ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Ауырғазы районының «Дуҫлыҡ» ауыл хужалығы етештереү кооперативы рәйесе. «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2003).
Биографияһы
Зиләүер Хәйҙәр улы Мәҡсүтов өс тиҫтә йылдан артыҡ ауыл хужалығына тоғро булып ҡалған оҫта етәкселәрҙең береһе. Сәмән ауылы биләмәһенә ингән ауылдарҙа колхоз төҙөлөшөн һаҡлап ҡалған белгес.
Андреев Алексей Васильевич
Андреев Алексей Васильевич (16 апрель 1943 йыл) — мунициаль орган хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Нуриман районының Ҡыҙыл Шишмә ауыл хакимиәте башлығы. Милләте — сыуаш.
Ҡадирилек
Атрибутикаһы
Эмблемаһы — өс рәттә 5-әр, 6 һәм 7 таж япраҡтары теҙелгән йәшел роза. Уларға исламдың биш нигеҙе, имандың алты бағанаһы, ете һүҙҙән торған зекер мәғәнәһе һалынған.
Һылтанмалар
[http://www.orientalstudies.ru/rus/index.php?option=com_publications&Itemid=75&pub=209 Ислам. Энциклопедический словарь. Ответственный редактор С. М. Прозоров. М.: Наука. ГРВЛ, 1991.]
Кальтенвештайм
Кальтенвештайм (Kaltenwestheim) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 979 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,36 км2. Диңгеҙ кимәленән 500 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98634 һәм автомобиль коды — SM.
Ишбирҙе (Күсей ауыл Советы)
Тарихы
1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ҡасабала 38 йорт булған, унда 176 кеше йәшәгән.
Билдәле кешеләр
— Ҡылысбай Биккузин — 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы
Юность (Шаран районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
1960-сы йылдарҙа, сиктәрҙе алмаштырғандан һуң, Триключа ауыл советы Юность ауылныа күсерелә. 1963 йылдың башында административ-территориаль бүленеш реформаһы һөҙөмтәһендә ауыл Туймазы районы составына индерелә, 1964 йылдың мартынан — Баҡалы районы составында, 1966 йылдың 30 декабренән — йәнә Шаран районына бирелә.
Румыния Социалистик Республикаһында киҫкен иҡтисад сәйәсәте (1980 йылдар)
Иҡтисад сәйәсәте
Чаушеску үҙенең киҫкен иҡтисад программаһын ныҡлы плпнлпштырыу һәм үҙәкләштерелмәгән реформалар менән башлап ебәрә. Эске энергетика ресурстары властар тарафынан экспорт өсөн ҡаралған файҙаһыҙ тауарҙарға йүнәлтелә. Хатта аҙыҡ-түлек, йылылыҡ, электричество һәм медицина ярҙамы кеүек иң кәрәкле ҡулланыу кәрәк-яраҡтары ла нормалап ҡына бирелә. Инфрострутураны тарҡалыш хәленә еткерәләр. МВФ күрһәтмәләре буйынса,, киҫкен иҡтисад арҡаһында, 1983 йылда румындарҙың йәшәү кимәленең түбәнәйеүе 19 %-тан 40 %ҡа етә.
Инфляцияһы һәм халыҡтың реаль килеменең кәмеүе
1978 йылдан башлап, ил хөкүмәте әлегә тиклем стабиль булған хаҡтарҙы күтәрә башлай.Хаҡтар беренсе тапҡыр күтәрелгәндә, ризыҡҡа, хеҙмәтләндереүгә, йәмәғәт транспортына, кейем-һалымға, ағасҡа һәм ағастан эшләнгән әйберҙәргә лә хаҡ арта. 1979 йылда икенсе тапҡыр хаҡтар күтәрелә, быныһында электр энергияһына ла хаҡ арта. Бензинға, тәбиғи газға һәм электр энергияһына хаҡ арта.
1989 йылдағы революция
Киҫкен иҡтисад, шулай уҡ сәйәси репрессиялар протестарҙың һәм 1989 йылда башланып киткән революцияның төп сәбәпсеһе булалар. Чаушеску үткәргән иҡтисади сәйәсәт, уны халыҡтан ғына түгел, ә Румыния коммунистар партияһынан да (1989 йылдың мартындағы «Алтауҙың Хаты»нан күренеүенсә), шулай уҡ Румыния армияһынан да  ситләштерә.
Андреев Иван Ильич
Андреев Иван Ильич (14 февраль 1953 йыл) — авиатор, БАЛ Башҡортостан авиалиниялары осоштар етәксеһе, «Башаэронавигация» дәүләт унитар предприятиеһы генераль директорының беренсе урынбаҫары. Өфө ҡалаһының Киров районы Туҡай һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте - урыҫ.
Няркыль-Чор
Няркыль-Чор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ширта йылғаһының уң ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Әғләмов Нәғим Харислам улы
Биографияһы
Павловка ГЭС-ы (Башҡортостан), Зәй ГРЭС-ы (төп корпус, мазут хужалығы, быуа плотина), 1964 йылдан — Нижнекамск ҡалаһы сәнәғәт предприятиелары: нефть химияһы комбинаты корпустары, шина заводы цехтары, һыу ебәре ҡоролмалары һәм башҡа төҙөлөштәрҙә эшләй.
1992 йылдан алып хаҡлы ялда, Яр Саллы ҡалаһында йәшәй. 2008 йылдың 24 декабрендә шунда вафат була.