cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Венгрия тарихы
Төрөктәрҙең баҫып алыуы
1566 йылда Венгрия ҡайтанан Османдар һәм Габсбургтар араһында һуғыш яланына әйләнә. Һөҙөмтәлә ҡартайған солтан Сөләймән Кануни Венгрияға поход менән килә. Сигетвар ҡәлғәһе яулана, ләкин төрөктәрҙең был еңеүе солтан Сөләймәндең үлеме менән төҫһөҙләнеп ҡала. 1570 йылда Янош Жигмонд һәм Максимилиан II Шпейерҙа килешеүгә ҡул ҡуя, уның буйынса Янош Жигмонд венгр тажынан баш тарта, бындай аҙымы өсөн уны Габсбургтар Трансильванияның (Венгрия составындағы вассал кенәзлеге булараҡ) кенәзе тип таный һәм princeps Transsylvaniae et partium regni Hungariae dominus («Трансильвания кенәзе һәм Венгрияның бер өлөшөнөң хакимы») титулын бирә. Был структура Янош Жигмонд үлгәндән һуң да һаҡлана, ә бит уның менән Запольяи династияһы тамамланған була. Янош Икенсе кенәзлекте үҙенең ҡаҙна хужаһы Каспар Бекешҡа ҡалдырырға теләй, ләкин Трансильванияның юғары ҡатламы Иштван Баториҙы кенәз тип иғлан итә (1571—1576), шунан һуң Трансильвания кенәздәрен һайлап ҡуйыу практикаһы ҡулланыла башлай, бик һирәк осраҡта ғына тәхет атаһынан улына күсә.
Гагауз теле
Фонетикаһы
Фонетикаһына тартынҡыларҙың алғы рәт һуҙынҡылары алдынан һәм һүҙ аҙағында килгәндә үтә нәҙегәйеүе, өҫкө күтәрелеш һуҙынҡыларының һүҙ башында дифтонгылашыуы һәм йотлашыуы хас, сағ.: гагаузса “уон” — башҡортса “ун”, “иÿлдö” — “үлде”. Төп морф. үҙенсәлектәре: ‑маа/‑мää м‑н тамамланған инфинитив барлыҡҡа килә (‑маға/‑мейä меән тамамланған төбәү килеш формаһынан): гагаузса “хазыр йардым етмаа” — башҡортса “ярҙам итергә әҙер”; шартлы теләк һөйкәлеше, күп теркәүестәр һәм теркәүес һүҙҙәр формалаша (башлыса һорау алмаштарынан һәм рәүештәрҙән); “ани” билдәләү алмашы бар: гагаузса “о таш, ани ÿстÿндä отуру(р)муш — башҡортса “ул ултырған таш”. Лексикаһында румын, молдаван, болгар һәм урыҫ телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр байтаҡ.
Пропасть-Ю (йылға)
Пропасть-Ю  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Орьях-Лор күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Леманка
Леманка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Осетровка йылғаһының һул ярына тамағынан 5,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Тышҡы разведка академияһы
'''Ю. В. Андропов исемендәге Жуков орденлы Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Тышҡы разведка академияһы (АВР''') — хәрби юғары уҡыу йорто, Рәсәй Федерацияһы тышҡы разведка хеҙмәтенең һәм башҡа Рәсәй махсус хеҙмәттәренең кадрҙағы офицерҙарҙың оператив составын әҙерләүҙе тормошҡа ашыра.
Песчеш
Песчеш — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Икса йылғаһының уң ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Кондратьев Алексей Александрович
Кондратьев Алексей Александрович (18 май 1930 йыл — 17 ғинуар 2012 йыл) — ғалим-инженер‑технолог. 1953—1999 йылдарҙа Өфө нефть институты һәм  Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1964—1987 йылдарҙа химик технология процестары һәм аппараттары кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1974), профессор (1977). Сыуаш Республикаһының Милли фән һәм сәнғәт академияһының почётлы ағзаһы (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993), Сыуаш Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995). СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1989). Өфө сыуаш мәҙәниәте клубы (1986—1989), Башҡортостан Республикаһының сыуаш мәҙәниәте йәмғиәте (1989—1998) рәйесе.
Juhudi Kilimo
Ойошторолоуы
Juhudi Kilimo штаб-фатиры Найробиҙа (Кения) урынлашҡан.
2015 йылдың апреленән Бернард Кивава (Bernard Kivava) компания етәксеһе була.
Пудыр-Юган-Егарт
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Айманов Шәкен Кенжетай улы
Биографияһы
Отелло образы — Аймановтың йондоҙло роле. Шекспирҙың 400 йыллығын байрам иткәндә ул сәхнәнән Отелло монологын уҡый, һәм был һәм был иҫ киткес ваҡиға була. Ул саҡта бөйөк Шекспир сәхнәнән тәүге тапҡыр ҡаҙаҡ телендә яңғырай.
Тышҡы разведка академияһы
Начальниктары
Тишков, Арсений Васильевич (1960—1966), генерал-майор
Ярамакода-Яха (Нгарка-Недарма-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Прут походы
Прут походы — 1710—1713 йылдарҙа урыҫ-төрөк һуғышы ваҡытында Пётр I етәкселегендәге урыҫ армияһының 1711 йылдың йәйендә Ғосман империяһына ҡаршы Молдавия кенәзлегенә походы. Генерал-фельдмаршал Шереметев Борис Петрович етәкселек иткән армия менән Молдавияға Пётр I шәхсән үҙе лә бара. Ясс ҡалаһынан көньяҡҡа яҡынса 75 саҡрымдағы Прут йылғаһы буйында урыҫ армияһы 120 меңлек төрөк армияһы һәм ҡырым татарҙарының 70 меңлек атлылары тарафынан ярға ҡыҫырыҡлана. Армияның ҡыйын хәлгә тарыуы Петрҙы һөйләшеүҙәр алып барырға мәжбүр итә, уның һөҙөмтәһендә килешеү төҙөлә, был килешеү буйынса Азов эргәһенең һәм Азов диңгеҙе яр буйҙарының 1696 йылда яулап алынған ерҙәре Төркиәгә ҡайтарыла.
Тарих башы
Полтава яуында еңелгәс, швед короле Карл XII Ғосман империяһының Бендер ҡалаһында йәшеренә. Француз тарихсыһы Жорж Удар Карл XII ҡасыуын Петрҙың «төҙөтеп булмаҫлыҡ хатаһы» тип атай. Пётр I Төркиә менән Карл XIIне төрөк ерҙәренән ҡыуып сығарыу тураһында килешеү төҙөй, әммә Төркиәлә быға ҡарата фекерҙәр үҙгәреп китә, һәм улар швед короленә үҙҙәрендә ҡалырға, унан украин казактары һәм ҡырым татарҙары частары ярҙамында Рәсәйҙең көньяҡ сиктәренә хәүеф тыуҙырырға мөмкинлек бирәләр. Карла XII-нең илдән сығарылып ебәрелеүен талап итеп, Пётр I Төркиәгә һуғыш менән янай башлай, уға яуап итеп, 1710 йылдың 20 ноябрендә төрөк солтаны Әхмәд III Рәсәйгә ҡаршы үҙе һуғыш иғлан итә. Был һуғыш башлауҙың төп сәбәбе була.
Поход
Урыҫ ғәскәрҙәренең маршрутыдуҫтарса мөнәсәбәттә булған Польша территорияһының (хәҙерге Украина ере) Прут йылғаһын сығып, Киевтан Днестрҙағы Сорок ҡәлғәһеен үтеп, Молдавияның Яссыһына сығырға тейеш була.
Аҙыҡ-түлек менән килеп тыуған ҡыйынлыҡтар арҡаһында, урыҫ армияһы 1971 йылдың июнь айы буйына Молдавия менән Речь Посполитьың сиге булған Днестрҙа туҡталырға мәжбүр була. Фельдмаршал Шереметев, Борис Петровичтың атлы ғәскәре июндең тәүге көнөндә үк Днестрҙы аша сығырға тейеш була, артабан төрөктөр сығасаҡ кисеүҙе баҫып алып,үҙ армияһын тәьмин итеү өсөн аҙыҡ-түлек магазины булдырырға һәм тура юл менән Дунай йылғаһына бара һалып етергә, шулай уҡ Валахияны Асман империяһына һуғышҡа ыҙғытырға тейеш була. Әммә фельдмаршалдың атлы ғәскәрҙәренә фураж һәм ашарына табыуҙа ауырлыҡ килеп тыуа, урында лайыҡлы хәрби ярҙам да күрһәтелмәгәс, Яссыға боролоп, Молдавияла туҡтап ҡала.
Миһранов Ғәлимулла Ғимран улы
Биографияһы
1943 йылдың 25 февралендә Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла, Одесса хәрби пехота училищеһына уҡырға ебәрелә.
Ғафаров Халиҡ Әбдрафиҡ улы
Биографияһы
Тарту һөжүм операцияһы барышында дивизия Лаура янындағы участканан Валга йүнәлешендә һөжүм башлай, ҡыҙыу рәүештә алға бара, августың икенсе декадаһы аҙағында фашистарҙың Анстл янындағы контратакаларын кире ҡаға һәм Валгаға яҡыная. 1944 йылдың сентябренән башлап, Валга эргәһендәге оборонаны йырып сығып, 305-се уҡсылар полкы 1-се удар армия составында Рига һөжүм операцияһында ҡатнаша. 1944 йылдың 19 сентябрендә Валга ҡалаһын азат итә, артабан Валмиера аша һөжүм итеп, 1944 йылдың сентябрь аҙағына Цесистан көнбайыштараҡ урынлашҡан нығытылған «Сигулда» сигенә килеп сыға.
1944 йылдың 13-15 октябрендә 123-сө уҡсылар корпусының бер өлөш ғәскәри көстәре менән Рига ҡалаһын азат итеүҙә ҡатнаша, шунан Тукумс янына яҡынлаша, һәм шул ваҡыттан алып, 1945 йылдың майында гитлерсыларҙың Курлянд группировкаһы ҡорал һалғанға тиклем, Тукумс янындағы оборона һыҙығын штурмлай.
1944 йылдың ноябренән 112-се уҡсылар корпусы составында, 31 декабрҙән — II Балтиҡ буйы фронтының I удар армияһы 119-сы уҡсылар корпусы составында Тукумс йүнәлешендә Джукстэ районында Курлянд группировкаһы менән йән аямай алыша.
Прут походы
1711 йылдың 21 июле
21 июлдә төрөктәр ярымтүңәрәк ялан нығытмалары һәм артбатареяһы менән йылға яғына ҡыҫырыҡланған урыҫ армияһын ҡыҫымға ала. 160-лап ҡорал бер туҡтауһыҙ урыҫ позицияһына ут аса. Янычарҙар атакаға күтәрелеп ҡарай, әммә юғалтыуҙар менән уларҙың атакаһы кире ҡағыла. Урыҫ армияһының хәле ҡырҡыулаша, хәрби һаҡлыҡтар булыуына ҡарамаҫтан, уның запасы сикләнгән була. Аҙыҡ яғы электә тә наҡыҫ була, ә ҡамау оҙаҡҡа һуҙылған хәлдә, ғәскәрҙәргә аслыҡ янай. Бер кемдән дә ярҙам көтөп булмай. Лагерҙа бик күп офицер ҡатындарының үкһеп илағаны ишетелә, хатта ҡайһы ваҡыт Пётр I үҙе лә күңел төшөнкөлөгөнә бирелә, "лагерь буйлап әле тегеләй, әле былай йүгергеләй, күкрәген төйгөсләй, әммә бер һүҙ ҙә әйтә алмай.
Иртәнге хәрби кәңәшмәлә Пётр I үҙенең генералдары менән төрөк солтанына килешеү тәҡдим итергә тигән ҡарар ҡабул итәләр: тәҡдимдән баш тарта ҡалһалар, ылауҙарға ут төртөргә һәм «' ҡорһаҡҡа түгел, үлемгә, бер кемде ярлыҡамай һәм бер кемдән йәлләп тороу һорамай ''» алға ынтылырға. Төрөктәргә килешеү тураһындағы тәҡдим менән торбасыны ебәрәләр. Вәзир Балтаджи Мәхмүд-паша, урыҫтарҙың тәҡдименә яуап биреп тормай, янычарҙарға һөжүмде яңыртырға ҡуша. Ләкин тегеләр ике көндә лә ҙур юғалтыуҙар кисереп, тулҡынлана башлайҙар һәм солтан тыныслыҡ яҡлы, ә вәзир уның ихтыярына ҡаршы килеп, янычарҙарҙы үлемгә ебәрә тип, тауыш күтәрәләр.
Миһранов Ғәлимулла Ғимран улы
Биографияһы
1945 йылдың 5 декабрендә, СССР Юғары Советы Президиумы Бойороғона ярашлы, демобилизациялана. Фронтовик йәш яугир-педагогты Урмансы башланғыс мәктәбенә уҡытыусы итеп тәғәйенләйҙәр. Ситтән тороп уҡыу бүлегендә Мәсәғүт уҡытыусылар институтын тамамлай.
Айвож
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Яра-Седа-Яха (Малха-Яха ҡушылдығы)
Яра-Седа-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Малха-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Ғафаров Халиҡ Әбдрафиҡ улы
Биографияһы
Һыңар аяҡлы булһа ла, Халиҡ Әбдрәфиҡ улы етеш донъя көттө. Ул яҡшы балта оҫтаһы ине. Йорт-ҡураһы һәр саҡ төҙөк булды, төрлө емеш-еләге, йәшелсәһе, бигерәк тә кәбеҫтә менән картуфы ишелеп уңды. Үҙе оҫта умартасы ине, өҫтәлдәренән бал өҙөлмәне.
Европа тарихы
Изге Рим империяһы
X быуаттарҙа Үҙәк Европала бойондороҡһоҙ королектәр барлыҡҡа килә, мәҫәлән, Польша һәм Венгрия нигеҙләнә. Һуңғыһы талау өсөн һөжүмдәрен туҡтата.
Һуңғы Урта Быуаттар
Европала иң ҡурҡыныс һәләкәттәрҙән бубон чумаһы була, йәки Ҡара үлем. Сирҙең бик күп таралыу осраҡтары билдәлә, шулар араһында иң ҙуры 1300-се йылдар уртаһында була, ул төрлө баһалар буйынса Европа популяцияһының өстән бер өлөшөнө үлтерә. Күп йәһүдтәр ростовщиктар булып эшләгәндәр (христианға ростовщик булырға рөхсәт ителмәгән), шуға күрә уларға башҡа европеецтар яғынан кире мөнәсәбәт ҡалҡа. Һөҙөмтәлә йәһүдтәр йыш ҡына эпидемияны таратыуҙа ғәйепләнә. Был Европаның ҡайһы бер өлкәләрендә йәһүдтәрҙең эҙәрлекләүҙәрең артыуына килтерә. Йәһүд меңләп Польшаға ҡасалар.
Беренсе донъя һуғышы
Европала Беренсе донъя һуғышынан әҙ генә алдараҡ бөйөк державалар - Германия империяһы, Австро-Венгрия, Франция, Бөйөк Британия, Рәсәй араһында ҡапма-ҡаршылыҡтар барлыҡҡа килә. Мәҫәлән, Бөйөк Британия Германияның 1899-1902 йылдарҙағы англо-бур һуғышында бурҙарға ярҙам итеүе өсөн гәфү итә алмай, шулай уҡ 1870 йылда Франция-Пруссия һуғышында еңелгәндән һуң, Франция реванш алырға һәм 1871 йылда айырылған Эльзас менән Лотарингияны кире ҡайтарырға теләй, Рәсәй империяһы үҙ флотының Урта диңгеҙгә ирекле үтеүенә, Дарданелла боғаҙындағы контроль режимының көсһөҙәйеүенә дәғүә итә,ә Германия империяһы яңы хәрәкәтсән империя булараҡ континентта хәрби, иҡтисади һәм сәйәси лидерлыҡҡа ынтыла, шулай уҡ 1871 йылдан һуң ғына колониялар өсөн көрәштә ҡатнаша башлағас та, Англияның, Францияның, Бельгияның, Нидерланд һәм Португалияның колониаль биләмәләрендә тигеҙ хоҡуҡтарға дәғүә итә. Үҙ продукцияһын һатыу өсөн баҙарҙар алыуҙа айырым әүҙемлек күрһәтә. Бынан тыш, күп милләтле империя булараҡ, Австро-Венгрия милләт-ара ҡаршы торош сәбәпле Европала тотороҡһоҙлоҡ усағы була. Яҡын Көнсығышта тарҡалып килгән Ғосман империяһының (Төркиә) бүленеүенә өлгөрөр өсөн бөтә державаларҙың да тиерлек иғтибарҙары бәрелешә.
Югославияның тарҡалыуы
1990 йылда алып Югославияның тарҡалыу процесы башлана, ул күп һанлы һуғыштарға һәм бәрелештәргә килтерә.
Хорватияның бойондороҡһоҙлоғо һәм Хорватияла һуғыш
Хорватия 1991 йылдың 25 июнендә бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә, унан һуң югослав халыҡ армияһы (ЮХА) хәрби хәрәкәттәр башлай. Үҙен үҙе иғлан иткән Серб Краинаһы армияһы ЮХА менән бергә Лике һәм Славониялағы хорват торама пункттарын атакалай. Һуғыштың башы ла ике яҡтың да үткәргән этник таҙартыуҙар менән айырылып тора. Хәрби хәрәкәттәр 1995 йылға тиклем дауам итә. Вуковар өсөн бәрелештә хорваттар оҙаҡ ваҡыт ЮХА көстәренә ҡаршы торалар. Ҡала өс айлыҡ алыштан һуң ғына сербтар менән алына. ЮХА менән краин сербтарының көстәренең һөжүм итеүе Славонияның һәм Далмацияның бер өлөшөн үҙ контроль аҫтында алырға мөмкинлек бирә. 1995 йылда "Буря" операцияһы барышында хорват армияһы бер нисә көн эсендә "Серб Краинаһы" ҡораллы көстәрен тулыһынса ҡыйрата һәм илдең составына сиктәш территорияны кире ҡайтара. Хорваттарҙың хәрби операцияһы серб халҡының краянан күпләп китеүенә сәбәпсе була. "Краина"ның ҡалған өлөшө 1998 йылда Хорватия составына тыныс хәлдә әйләнеп ҡайта, был Хорватияның төньяҡ сиктәрен тулы кимәлдә тергеҙеүгә килтерә. Хорватия 2013 йылда Европа Берләшмәһенә инә.
Босния һәм Герцеговинала бойондороҡһоҙлоғо һәм һуғыш
Югославия тарҡалғандан һуң Босния һәм Герцеговиналағы бойондороҡһоҙ республикарҙа этник сербтар, хорваттар һәм босниец-мосолмандар араһында һуғыш сыға. Һуғыш 1992 йылдан 1995 йылға тиклем дауам итә һәм урындағы халыҡ өсөн үтә ауыр була, ул этник таҙартыуҙар менән бара.
1995 йылда Босния һәм Герцеговина биләмәһендә тигеҙ хоҡуҡлы союз барлыҡҡа килтергән босния-хорват Босния һәм Герцеговина федерацияһы һәм Серб Республикаһы ойошторола. Уларҙың өҫтөндә үҙәк хөкүмәт һәм коллегиаль президент булһа ла, асылда иһә был айырылған структуралар союзы була. Федерация һәм республиканың үҙ президенттары, үҙ хөкүмәттәре, парламенттары, полицияһы һәм армияһы була. Илдә коррупция һәм енәйәтселек сәскә ата, эшкә һәләтле халыҡтың 40 проценттан ашыуы эшһеҙ ята. Көнбайыштан ярайһы уҡ гуманитар ярҙамына халыҡтың өмөтө аҡланмай. Һаман милли бәхәстәр тынмаған.
Черногорияның бойондороҡһоҙлоҡ алыуы
Черногорияның референдум буйынса законына ҡарар ҡабул итеү өсөн 50% плюс 1 тауыш һайлаусыларҙың йыйыр кәрәк, шул уҡ ваҡытта мотлаҡ килеүселәр һаны 50%-тан кәм булырға тейеш түгел. Оппозиция референдумда Черногория халҡы ғына түгел, Сербияла йәшәүсе черногорецтарҙың да ҡатнашыуын талап итә. Бындай шарттарҙа Мирослава Лайчака үҙенең формулаһын тәҡдим итә: Евросоюз Черногорияның бойондороҡһоҙлоғон таный, референдумда ҡатнашыусылар иҫәбенән 55% тауыш бирһә. Был формула Черногорияла үтә негатив реакция тыуҙыра. Премьер-министр Мило Джуканович әйтеүенсә, ул Черногорияның тотороҡлоғо өсөн хәүеф янай.
Яңы Ҡото
Яңы Ҡото (Новокутово) — Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 542 кеше булған. Почта индексы — 452212, ОКАТО коды —.
Тарихы
1775 йылға тиклем тик Ҡото тигән бер генә ауыл була. Ә бына 1795 йылғы V рәүиз документтарында Иҫке Ҡото һәм Яңы Ҡото ауылдары күрһәтелә. Тимәк башҡорттар, мишәрҙәр һәм типтәрҙәр йәшәгән Яңы Ҡото ауылына нигеҙҙе Йәлдәк улусы башҡорттары XVII быуат аҙағында — XVIII быуат башында (1776—1794 йй.) һала. V рәүиз документтарын буйынса Иҫке Ҡотола 109 башҡорт, 37 типтәрҙең йәшәүе теркәлә. Ә Яңы Ҡото ауылында 145 башҡорт, 28 типтәр һәм 6 кешенән торған бер мишәр ғаиләһенең йәшәүе теркәлә.
Ярасхавэй-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Боҫҡаҡ
Яңы Боҫҡах (Новопучкаково) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 90 кеше. Почта индексы — 452227, ОКАТО коды — 80256875003.
Аҙанова-Вафина Фәниә Ғабдулғәзиз ҡыҙы
Биографияһы
Фәниә Ғабдулғәзиз ҡыҙы Аҙанова-Вафина 1937 йылдың 1 майында Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Кесе Кәркәле ауылында тыуған.
1963 йылда Дүшәмбе ҡалаһында Тажик ауыл хужалығы институтын тамамлай.
Альмеж
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мороз Галина Ивановна
Биографияһы
Стәрлетамаҡ ҡалаһы 137-се Хоҙайберҙин һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы. Ғаиләһендә ике бала үҫтергәндәр.
Бирюкса (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Бад-Зульца
Бад-Зульца (Bad Sulza) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2973 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,61 км2. Диңгеҙ кимәленән 140 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99516–99518 һәм автомобиль коды — AP.
Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультеты
СССР
1980 йылдың 21 декабрендә, хәтер көнө Джон Леннондың хәтер көнөндә журналистика факультетының халыҡ-ара бүлегенең бер нисә студенты Ленин тауҙарында рөхсәт алынмаған санкцияланмаған митингыла ҡатнаша, был тәртибе өсөн улар ҡулға алына һәм КПЗ-ла бер нисә сәғәт тотола. Студенттарҙың береһе (Андрей Марчик), митингыла сығыш яһап, Ленин тауҙарын «Леннон» тауҙары тип атау тәҡдимен әйтә.
Кафедралары
Журналистика факультетында 15 кафедра:
Губернатор йорто (Воронеж)
Губернатор йорто —Воронежда Революция проспекты, 22 йорт адресы буйынса урынлашҡан административ бина.
Тернополь өлкәһе
Административ ҡоролошо
17 район:
Камерунда ислам
Ислам Камерун диндарҙары һаны буйынса христианлыҡтан ҡала икенсе дин булып тора.
Тарихы
XVI быуатта Камерундың төньяғына Фульбе мосолмандары үтеп инә башлай. XVII быуат башында, хәҙерге Камерундың төньяғында, иртә феодаль Мандара дәүләте барлыҡҡа килә. 1715 йылда Мандара хакимы үҙ иленә мосолман вәғәзселәрен индергән, һәм Мәндәрә солтанат булып киткән. XIX быуатта фулани джихады арҡаһында бөтә төньяҡ Камерун тиерлек мосолман дәүләте Сокото составына, ә илдең төньяҡ-көнсығышында Адамава ислам әмирлег енә инә. Мосолмандарҙың көньяҡҡа хәрәкәт итеүенә тропик урмандар ҡамасаулай, шуға күрә ислам урындағы Африка динен тотоуҙы дауам иткән көньяҡ Камерун ҡәбиләләренә таралмай.
Пойва
Пойва — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лямъя йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Бирюля (Майма ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шейх Хасина Вазед
Оппозицияла эшмәкәрлеге (2001—2008)
2001 йылғы һайлау бик ҡатмарлы шарттарҙа үтә, теракттарҙа йөҙҙән ашыу кеше һәләк була. Бик түбән күрһәткестәр менән еңелгәс, Шейх Хасина БМ-ны фальсификацияла ғәйепләй, әммә хакимиәттән китә. 2004 йылда сығыш яһаған ваҡытында уға һөжүм итәләр, һөҙөмтәлә 19 кеше һәләк була, үҙе яралана. БМП теракт ойоштороуҙа ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға. 2007 йылғы һайлау алдынан хәрбиҙәр тарафынан ғәҙәттән тыш хәл иғлан ителә, Хасина Вазед ҡулға алына, ләкин 2008 йылдың июнендә АҠШ-ҡа сығып китә ала.
Пухрунг-Кал-Соим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Миронов Валерий Гавриилович
Миронов Валерий Гавриилович (24 декабрь 1946 йыл ) — СССР һәм партия эшмәкәре, 1991 йылдан «Лукойл» халыҡ-ара концернында бүлек мөдире; Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының  закон, законлылыҡ һәм хоҡуҡ тәртибе мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Миронов Валерий Гавриилович 1946 йылдың 24 декабрендә Чита ҡалаһында  тыуған. Милләте буйынса рус, юғары белемле —  1967  йылда  Өфө нефть институтын   тамамлаған.
Яңы Ҡуғанаҡ
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Колпакова Наталья Павловна
Биографияһы
1919 йылдан 1921 йылға тиклем Петроград дәүләт университеты ижтимағи фәндәр факультетының ирекле тыңлаусыһы була.
1924 йылдың декабрендә 1-се разряд ғилми хеҙмәткәр исеме менән уҡыуын тамамлай. 1926 йылдың яҙында Дәүләт сәнғәт тарихы институтының аспиранткаһы, унда Афанасий Фет шиғриәтен өйрәнә башлай. Сәнғәт тарихы институтында 1929 йылға тиклем һәм 1950—1952 йылдарҙа эшләй.
Богуты
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Борла
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы Камское Устье ҡала тибындағы ҡасабаһынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Черемшан йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Украинала ислам
Хәҙерге заман
1917 йылға тиклем Украина осолмандарының дини тормошо эҙмә-эҙлекле рәүештә үҫә, әммә Совет хакимиәте килгәс, мосолмандарға дини ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереүҙә кәртәләр ҡуйылған. 1990-йылдар башынан Украина ислам йәмғиәтендә үҙгәрештәр башлана. Мосолмандар үҙҙәренең дини ихтыяждарын тәьмин итеү тураһында асыҡтан-асыҡ белдереү, мосолман йолаларын үтәү, ата-бабаларының ғәҙәттәрен тотоу мөмкинлеге ала. Украина үҙаллылыҡ яулап алғандан һуң, илдә ислам динен тотоу процессын координацияларға тейешле мосолман йәмғиәттәре өсөн үҙәкләштерелгән структура ойоштороу мөмкин була. 1992 йылдың 9 сентябрендә Украина Министрҙар кабинеты ҡарамағындағы Дин эштәре шураһы тарафынан Украина мосолмандар Диниә назараты (УМДН, Духовне управління мусульман України) теркәлгән. УМДН башлығы, Украинаның юғары мөфтөйө — шәйех Әхмәд Тамим.
Мөнәсәбәттәрҙе өҙөү
2022 йылдың мартында Луганск Халыҡ Республикаһы (ЛХР) мосолмандарының дини лидерҙары Украина мосолмандар Диниә назараты составынан сығыуы тураһында иғлан иткән. Имамдар шулай уҡ Рәсәй мосолмандар Диниә назараты мөфтөйөнә уларҙы үҙ идараларына ҡабул итеүҙе һорап мөрәжәғәт иткән. Луганск Йәмиғ мәсете имамы Эльдар Ғәмбәров: «Мөфти Сәйед Исмәғиловтың Рәсәйҙә хәрби хәрәкәттәр башларға йәки хакимиәтте бәреп төшөрөүгә бәйле саҡырыуы сәбәпле, беҙ Украина Диниә назараты менән барлыҡ мөнәсәбәттәрҙе өҙәбеҙ тип хәл иттек, йәғни беҙ уның саҡырыуҙарын хупламайбыҙ».
Әз-Зәйтүнә университеты
Реформалар
Бындай комитет бары тик 1945 йылда ғына төҙөлә. Был комитет уҡыу пландарына заманса фәнни дисциплиналар һәм сит телдәрҙе өйрәнеү, уҡытыуҙы яңы методика ҡулланыу талабы ҡуя.
Октябрь (Ҡырмыҫҡалы районы)
Октябрь (Октябрь) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 11 кеше. Почта индексы — 453010, ОКАТО коды — 80235830006.
Рәсәй Именлек хеҙмәтенең Сик буйы академияһы
Совет тарихы
1932—1940 йылдарҙа Юғары сик буйы мәктәбе 250-нән ашыу уҡытыусы әҙерләй, ә мәктәпте меңдәрсә сик буйы офицеры тамамлай. СССР Үҙәк башҡарма комитетының 1933 йылдың 25 декабрендәге ҡарары менән ОГПУ Юғары сик буйы мәктәбе «ВЧК—ОГПУ» почетлы билдәһе менән наградлана һәм уға ОГПУ рәйесе урынбаҫары Г. Г. Ягода исеме бирелә. 1937 йылдың 14 апрелендә мәктәптән репрессияланған Г. Ягода исеме алына.
Юғары сик буйы команда курстары СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы КГБ Мәскәү юғары сик буйы команда училищеһы структураһына инә, ә 1966 йылдың 1 октябрендә туранан-тура СССР КГБ-һының Сик буйы ғәскәрҙәре баш идаралығына буйһона. 1990 йылдың 11 июлендә СССР Министрҙар Советы ҡарары менән курстар СССР КГБ-һының Ленин орденлы, Ҡыҙыл байраҡлы Бөтә Союз сик буйы ғәскәрҙәре офицер составының квалификацияһын күтәреү институты итеп үҙгәртелә. Ул үҙ эсенә докторантура һәм адъюнктураны, дүрт кафедраны: сик буйы ғәскәрҙәре тактикаһы, оператив-тактик әҙерлек, махсус дисциплина, техник һәм инженер тәьмин итеү һәм марксизм-ленинизмды ала. Ике факультеты була: офицерҙар составынының квалификацияһын күтәреү һәм педагогик кадрҙар әҙерләү. Институт ҡарамағында кадрҙарҙы ҡайтанан әҙерләү һәм белем камиллаштырыу курстары, шулай уҡ илселектәрҙе һәм дипломатик ведомстволарҙы һаҡлау өсөн офицер кадрҙары әҙерләү буйынса Махсус тәғәйенләнештәге уҡыу үҙәге эшләй.
Постсовет осоро һәм яңы осор
Рәсәй Федерацияһы Президентының 1992 йылдың 16 февралендәге указы һәм Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең ҡарары менән СССР КГБ-һының Ленин орденлы, Ҡыҙыл байраҡлы Бөтә Союз сик буйы ғәскәрҙәре офицер составының квалификацияһын күтәреү институты Рәсәй Оборона министрлығының Ленин орденлы, ҡыҙыл байраҡлы Сик буйы ғәскәрҙәре академияһы тип үҙгәртелә, 1993 йылдан — Рәсәй Федерацияһының Контрразведка федераль хеҙмәте академияһының Сик буйы ғәсәкәрҙәре хәрби институты.
Полынья (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шилкина Марина Александровна
Ғаиләһе
Марина Александровна Шилкина кейәүҙә, бер ул тәрбиәләй.
Аньга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Авоська өмөт бүләк итә
Тарихы
2015 йылдың апрель айына ҡарата проектың тауарҙарын Мәскәү, Санкт-Петербург, Тольятти ҡалаларындағы магазиндарҙа һәм интернет-магазин аша һатып алып була.
Зәғиф кешеләрҙең эшкә урынлашыуы
Проектың ойоштороусыһы йылына 10 миллион авоська һатыуына сығырға планлаштыра. Ошондай һатыу күләмендә 6 мең һуҡыр кеше эшкә урынлашасаҡ, һәм тағы ла 500 зәғиф кеше өҫтәмә эшкә керә аласаҡ.
Акцияла ҡатнашыусылар
Проектҡа шоу-бизнес вәкилдәре ярҙам күрһәтә. Улар араһында: Ксения Раппопорт, Анна Михалкова, Вячеслав Полунин, Татьяна Лазарева һәм Алексей Герман.
Архангельская Вера Константиновна
Биографияһы
Атаһының ҡулға алыныуы В. К. Архангельская өсөн тетрәнеү генә түгел, ә уның ҡыйыулығын һәм әхлаҡи сыҙамлылығын һынау ҙа була. Ғүмере буйына ул атаһының намыҫын яҡлай, был төрлө кимәлдәге «власть структуралары» яғынан кире реакция тыуҙыра: СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты ның Петровский бүлеге начальнигына (тәүге тапҡыр 14 йәшендә саҡырыла), телдән һәм яҙма аңлатмалар бирергә тура килә, шул иҫәптән атаһынан баш тартырға теләмәгәне өсөн. Был ваҡиғалар уның яҙмышында бик оҙаҡ, 1950-се йылдар аҙағына тиклем кире йоғонто яһай.
Шәйәхмәтов Илдар Тимерғасим улы
Биографияһы
1995—1999 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты
1997—1998 йылдарҙа — Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө Иҡтисад һәм социология ғилми институты докторанты.
Сығанаҡтар
Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 21.
Бор ҡалаһы ҡала округы
Мәғариф учреждениелары
Бор ҡалаһы ҡала округы мәғариф системаһына инә:
Спорт һәм мәҙәниәт
Ҡала округында «Керженский» дәүләт ҡурсаулығы урынлашҡан.
Чита
Транспорты
Чита — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
Будённый Семён Михайлович
Граждандар һуғышы
1918 йылдың февралендә Буденный Дондағы аҡ гвардиясыларға ҡаршы революцион атлы отряд ойоштора, Б. М. Думенко командованиеһы аҫтындағы отряд 1-се кавалерия крәҫтиән социалистик полкы сафтарына инә, Буденный полк командирының урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Һуңынан полк бригадаға әүерелдерелә, артабан — кавалерия дивизияһына, дивизия 1918—1919 йылдың башында Царицыно тирәһендә бик уңышлы һуғыша.
Һуғыштар араһы
1937 йылдан 1939 йылға тиклем Будённый Мәскәү хәрби округы ғәскәрҙәре менән етәкселек итә, 1939 йылдан — СССР-ҙың НКО-һы Баш хәрби советы ағзаһы, нарком урынбаҫары, 1940 йылдың авгусынан — СССР оборона наркомының беренсе урынбаҫары. Будённый маневрлы һуғышта кавалерияның мөһим ролен билдәләй, шул уҡ ваҡытта армияның техник яҡтан йыһазландырылыу яҡлы була, атлы механизациялланған формированиеларҙы ойоштороуҙа булышлыҡ итә. Һуғыштан алдағы йылдарҙа кавалерия һуғыш яланында танк һәм моторлаштырылған берләшмәләргә етди ҡаршылыҡ күрһәтә алмаясаҡ тигән фекерҙәр өҫтөнлөклө була. Һөҙөмтәлә 1938 йылға ҡарата СССР-ҙа быға тиклем булған 32 кавалерия дивизияһынан һәм 13 корпустар идаралыҡтарынан һуғыш башланыу мәленә 13 кавалерия дивизияһы һәм 4 корпус ҡалған була. Ҡайһы бер тарихсылар фекеренсә, һуғыш тәжрибәһе кавалерияны кәметеү менән ашыҡҡанлыҡты күрһәтә.
Ғаиләһе
С. М. Буденный өс тапҡыр өйләнгән була. Беренсе ҡатыны — Надежда Ивановна, казактар ғаиләһенән, 1903 йылда никахлашалар. Граждандар һуғышы ваҡытында Буденный менән бергә хеҙмәт итә, 1925 йылда осраҡлы рәүештә пистолеттан үҙен үҙе атып үлтерә. Икенсе ҡатыны — Ольга Стефановна Михайлова, опера йырсыһы, 1937 йылда, шпионажда ғәйепләнеп, ҡулға алына. 1956 йылда, Буденныйҙың булышлығы арҡаһында, һөргөндән ҡайтарыла. Буденный уны Мәскәүгә алып ҡайта һәм аҫрауға ала. Өсөнсө ҡатыны — икенсе ҡатынының ике туған һеңлеһе. Уларҙың 3 балаһы була: Сергей (1938), Нина (1939), Михаил (1944).
Иҫтәлеген мәңгеләштереү
Урамдар Башҡортостанда — Бүздәк ауылы, Чесноковка (Өфө районы), Архангел (Архангел районы), Благовещен ҡалаһы, Воскресенск (Мәләүез районы), Мәләүез ҡалаһы, Түбәнге Троицк ауылы (Туймазы районы), Тавтиман ҡасабаһы, Көҙәй ауылы (тыҡрыҡ һәм урам), Урман ауылы, Оло Теләк ауылы (Иглин районы).
Мөслимов Павел Ильич
Мөслимов Павел Ильич  (15 июнь 1967 йыл, Өфө, Башҡорт АССР-ы, РСФСР, СССР) — Рәсәй биатлонсыһы, Олимпия уйындары һәм донъя чемпионаттары призеры. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының йәштәр сәйәсәте һәм спорт министры урынбаҫары.
Ростральный колонналары (Санкт-Петербург)
Тарих
Проектты башҡарыуҙа таш киҫеп-шымартыу белгесе Самсон Суханов ҡатнаша. Суханов Вологда губернаһының ярлы крәҫтиән ғаиләһенән сыҡҡан. Колонналарҙың аҫҡы өлөшөндәге аллалар һындарын скульпторҙар Жозеф Камберлен һәм Жак Тибо эшләгән.1815 йылда ҡоролма асылған. Колонналарҙың фонарҙары төндә һәм томан ваҡытында янып торған һәм 1885 йылға тиклем хеҙмәт һиткән.
Төҙөлөшө
Һәр колоннаның эсендә бормалы баҫҡыс бар, улар буйлап үрге күҙәтеү майҙансығына сығып була, майҙансыҡта ҙур туҫтаҡ-яҡтыртҡыс һәм уны тотоп тороусы металл таған эшләнгән. Туҫтаҡҡа киндер майы һалғандар һәм яндырғандар, уның бейеккә күтәрелеп янып торған уты төндә һәм көндөҙ томанда караптарға юл күрһәткән булған. Был хәл 1896 йылдға тиклем, колонналарға электр уты индергәнсе булған, әммә «электр өсөн сығымдарҙың бик күп китеүе арҡаһында» элеккесә дауам ителгән. 1957 йылда экономия яһау өсөн колонналарға газ индергәндәр, беҙҙең көндәрҙә фонарҙарҙы айырыуса тантаналы осраҡтарҙа ғына тоҡандыралар.
Туғылым
Ҡасаба тарихы
1920 йылға тиклем Туғылым Тубыл губернаһы составында була.
Ҡош сөйөп һунар итеү
Ҡош менән һунарға сығыу
Ҡош сөйөү ҡатмарлы эш түгел. Бер нисә кеше иртә таңда йә кискә табан, эңер алдынан күлле һәм һаҙлыҡлы далаға сыға. Уларҙың берәйһендә ҡыр ҡаҙҙарын йәки өйрәктәрен күреп ҡалһалар, ике-өс ыласын сөйәләр, үҙҙәре һай-һайтлап, сыбыртҡы шартлатып шул яҡҡа сабалар
Тарихтан
Ырымбур губернаторы Перовский бойороғо менән, 1856 йылда Фәхретдин Өмөтбаев Мәскәүгә император Александр II коронацияһына төркөм башлығы булып бара. Коронация ваҡытында бөркөттәр менән һунар итеүҙе ойошторған өсөн император Александр II Фәхретдин Өмөтбаевҡа гәүһәр балдаҡ бүләк итә. Рәссам Ф.Рубо «Александр II ҡатнашлығында башҡорттарҙың ыласындар менән һунар итеүе» исемле картинаһы 1911 йылда Н. И. Кутеповтың «Великокняжеская, царская и императорская охота на Руси» тигән 4 томлыҡ очерктарында нәшер ителә.
Ошо уҡ һунарҙы һарай рәссамы М. Зици ҙа төшөрә. Ул бер нисә һүрәт яҙа. Уның да бер һүрәте «Александр II ҡатнашлығында башҡорттарҙың ыласындар менән һунар итеүе» тип атала. Икенсеһе «Ыласын тотҡан башҡорттар» исемле. Унда тархандарса кейенгән уҙамандар аусы ҡоштар тотоп һүрәтләнгән.
Бад-Либенштайн
Бад-Либенштайн (Bad Liebenstein) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3969 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,35 км2. Диңгеҙ кимәленән 344 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 36448 һәм автомобиль коды — WAK.
Төньяҡ Америка
Төньяҡ Американы асыу һәм тикшереү тарихы
982 йылда Ерән Эрик Рыжий, кеше ғүмерен ҡыйған өсөн, Исландия колонияһынан ҡыуыла. Ул Исландиянан 1000 километр алыҫлыҡта ятҡан ерҙәр тураһында хикәйәләр ишетә. Унда ҙур булмаған отряд менән юллана. Ҡыйынлыҡ менән йөҙөп барып етә алған. Эрик был урынды Гренландия («йәшел ил») тип атаны. 986 йылда Эрик үҙе асҡан утрауҙа төпләнгән бер төркөм викингыларҙы йыйған.
Климаты
Төньяҡ Американың климат шарттары шаҡтай төрлө. Был полюсҡа яҡыныраҡ Ерҙең «иң төньяҡ» континенты, шул уҡ ваҡытта төньяҡтан көньяҡҡа 7 мең километр һуҙылған. Материк экваториаль бүлкәттән тыш планетаның бөтә климат бүлкәттәрендә урынлашҡан. Климат типтарының шундай төрлөлөгө һөҙөмтәһендә Төньяҡ Америкала Ерҙең бөтөнләй тиерлек тәбиғәт зоналары формалашҡан, ә материктың тере тәбиғәте үҫемлек һәм хайуан төрҙәренең шаҡтай төрлөлөгө менән айырыла.
Фаунаһы
Тағы ла нығыраҡ йәнлектәрҙең үҙенсәлекле төрҙөрен үҙ эсенә алған ҡатнаш һәм киң япраҡлы урмандар зыян күргән (мәҫәлән, Виргиния боланы, скунс, һоро төлкө, звездонос, ҡыҙыл һеләүһен, һоро тейен, ҡоштарҙан — көйгәнәк, ҡырағай күркә).Йышыраҡ алйырҙандар, һуҡыр сысҡандар, урман байбаҡтары осрай. Субтропиктарҙа, материктың көньяҡ-көнсығышында, йәнлектәр менән бер рәттән, киң япраҡлы урмандар зонаһы менән дөйөм булған, тропик фауна вәкилдәре лә — аллигатор, аллигаторға оҡшаш гөбөргәйелдәр, ибистар, фламинго, пеликандар, колибри, тутыйғош осрай. Дала һәм урман-дала йәнлектәре бик ныҡ юҡҡа сыҡҡан: бизон (тик ҡурсаулыҡтарҙа ғына һаҡланған), антилопа, оҙон ҡолаҡлы болан мазама, (тауҙарҙа һаҡланған), бүре койот, төлкө; кимереүселәр байтаҡ: йомрандар, болон эттәре, дала көҙәндәре, бурһыҡ, һәм ҡоштар: ер өкөһө, болон ҡоро һ.б. Кордильерҙарҙың тау-урман ландшафтына хас йыуан мөгөҙлө тәкә, гризли айыуы, ҡар кәзәһе. Сүл-дала яҫы таулыҡтарында һөйрәлеүселәр күп, шул иҫәптән ағыулы шалтырауыҡ йылан, кеҫәртке фринозома, быуар йылан һ.б. Үҙәк Америкала һәм Вест-Һиндостанда, өлөшләтә Мексика таулығының көньяғында тропик йәнлектәр, шул иҫәптән Көньяҡ Америка маймылдары, кеҫәрткеләре, ярғанаттар, колибри, тутыйғоштар, гөбөргәйелдәр һәм крокодилдар өҫтөнлөк итә.
Яра-Яха (Тамбей ҡушылдығы)
Яра-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тамбей йылғаһының һул ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Саран-Иоль
Саран-Иоль — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Евлыч-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Калмаюр
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы Камское Устье ҡала тибындағы ҡасабаһынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Черемшан йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Үрге Лужица
Лужи халҡы үрге лужи телендә һөйләшә, барыһы ла немецсә белә.
Юс (Лыпа ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ярмику-Яха
Ярмику-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Халето-Се йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Болховитинов Виктор Федорович
Авиация инженер хеҙмәтенең генерал-майоры (1943), техник фәндәр докторы (1947). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшсеһе.
Биографияһы
1934 — 1936 йылдарҙа ул ауыр бомбардировщик ДВ-A («Алыҫ Бомбардировщик — Академия») эшләү менән етәкселек итә, 1936—1937 йылдарҙа совет пилоттары йөк менән осоу йыраҡлығы өсөн дүрт донъя рекорды ҡуйҙылар. 209-сы номерлы был самолет С. А. Леваневский тарафынан 1937 йылдың авгусында Төньяҡ полюс аша АҠШ-ҡа осоштоң ҡотолғоһоҙ ынтылышында ҡулланыла. 1940 йылға тиклем ДВ-A ҙур булмаған серияла етештерелә һәм транспорт самолеты булараҡ ҡулланыла.
Мәскәү тау академияһы
Мәскәү тау академияһы (Московская горная академия) — тау инженерҙары әҙерләү өсөн РСФСР Мәғарифы Халыҡ комиссарҙары (Наркомпрос) тарафынан ойшторолған юғары уҡыу йорто. Геологик разведка, разведка геофизикаһы, нефтсе, шахтер һәм металлург һөнәре буйынса белгестәр әҙерләнгән. РСФСР-ҙа беренсе юғары тау мәктәбе. Артабан был бинала Мәскәү дәүләт тау университеты урынлаша.
Тогола ислам
Халыҡ һаны һәм таралыуы
Мосолмандар башлыса илдең төньяғында йәшәй. Тогола мосолмандарҙың күпселеге мәлик мәҙһәбе сөнниҙәре .Ислам фулбе, хауса, эве этник, йоруба һәм башҡалар төркөмдәре араһында таралған.
Кесе Светлица
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Николаевка (Белорет районы)
Географик урыны
left|300px
Яңы Йомран
Яңы Йомран (Новоюмраново) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 55 кеше. Почта индексы — 452207, ОКАТО коды — 80256810005.
Сармик-Яха (Полуй ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Оло Ҡояш
Географияһы
Күл Кәҫле районының көнсығышында, Бәйнәүеш күленән ике саҡрым көнбайыштараҡ урынлашҡан. Йыраҡ түгел Кесе Ҡояш күле.
Тасуирламаһы
Көньяҡтан күлде ҙур булмаған аралыҡ Кесе Ҡояш күленән айырып тора. Бәләкәй күленең диаметры яҡынса 1 км.
Налогин Алексей Геннадьевич
Биографияһы
1999 йылдан алып Алексей Геннадьевич башҡа проекттар менән, шул иҫәптән үҙе төҙөгән CBN селтәре менән етәкселек итә. Шул уҡ йылдан алып «Charities Aid Foundation» мәрхәмәтлелек фондының Рәсәйҙәге вәкиллеге менән хеҙмәттәшлек итә башлай.
Шадринск
Тарихы
Шадринск XVII быуатта, урыҫ ергиҙәрҙәре Себер һәм Алыҫ Көнсығыш ерҙәрен үҙләштерергә тотонғас нигеҙләнә. Шадринск нығытмаһы ышығында Иҫәт яр буйҙарына Рәсәйҙең төньяҡ һәм үҙәк губерналарынан крәҫтиәндәрҙе күсереп ултыртыу бара.
1919 йылдың август башында ҡалаға ҡыҙыл ғәскәр инә, һәм ҡалала совет власы урынлаштырыла.
1924 йылдан ҡала Урал өлкәһенең Шадринск округы үҙәге була. 1925 йылда Поклевский-Козелл араҡы ҡыуыу заводы базаһында Шадринск ликер-араҡы заводы ойошторола. Ул 2006 йылға тиклем эшләй.
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Ваҡыттың UTC-ҡа ҡарата күсеүе +5:00 тәшкил итә.
Иҡтисады
- ААЙ «Шадринск ҡоймалау конструкциялары заводы».
Мәғариф
- 30 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы;
Урта профессиональ белем биреү
- Асыҡ (алмаш) дөйөм белем биреү мәктәбе № 7
Алматы
Урта быуат ауылы дәүере
Боронғо ҡомартҡыларға таянып, был ерҙә борондан күсмә һәм ярымултыраҡ ҡәбиләләр йәшәүен әйтергә була. Был төбәктә б. э. т. VI—III бб сактар ҡурғандары, уларҙың иң бейектәре 20 м һәм нигеҙ диаметр 100 м ашыу, Оло һәм Кесе Алматинка, Есентай (Весновка), Аҡсай йылғалары буйында урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта ҡурғандарҙың күбеһе төҙөлөш объекттары аҫтында ҡалған.
VIII—X бб хәҙерге Алматы ерендә бер нисә ауыл, уларҙың берәүһе Бөйөк Ебәк юлында урынлашҡан Алмату (Алматы) ауылы булған.
Дин
Ҡалала төрлө дин вәкилдәре бар: 28 мәсет, Урыҫ православие сиркәүенең 12 приходы, синагога, будда йәмғиәте һ.б.
Шадринск
Урта профессиональ белем биреү
- Дөйөм белем биреү мәктәбе № 13
Һаулыҡ һаҡлау
Бөгөнгө көндә Шадринск ҡалаһында 20-нән ашыу медицина учреждениеһы эшләй. Улар араһында: Шадринск ашығыс медицина ярҙамы дауаханаһы, Шадринск поликлиникаһы, Шадринск балалар дауаханаһы, Шадринск район үҙәк дауаханаһы, Шадринск өлкә туберкулезға ҡаршы диспансер, Шадринск өлкә психоневрология диспансеры, Шадринск өлкә наркодиспансеры, Шадринск өлкә ҡан ебәреү станцияһы, Тире-венерологик диспансер, «Ғаилә докторы» doctor45.ru медицина үҙәге, Шадринск ҡала бала табыу йорто, Шадринск станцияһында (ААЙ «РЖД») поликлиника, Шадринск стоматология поликлиникаһы, шәхси стоматология «Spectra» һәм башҡалар.
Мәҙәниәт һәм сәнғәт
Шадринск ҡалаһында А. Н. Зырянов исемендәге Үҙәк китапхана эшләй (1876 йылда Александр Зыряновтың китап-журналдар коллекцияһы базаһында, тәүҙә земство китапханаһы булараҡ, асыла). Уҡыу йорттарының китапханаларынан иң әһәмиәтлеләренең береһе Шадринск дәүләт педагогия университеты китапханаһы (1939 йылдан эшләй; фонды — 400 меңдән ашыу том).
Алматы
Киң мәғлүмәт саралары
Алматыла киң мәғлүмәт саралары яҡшы күрһәтелгән: 13 телеканал, 12 FM-радиостанцияһы, 50-гә яҡын урындағы урыҫ, 20 ҡаҙаҡ телендә сыҡҡан гәзиттәр, төҫлө журналдар, юлдаш телевидениеһы, интернет провайдерҙары, шәхси типографиялар.
Шадринск
Киң мәғлүмәт саралары
- «Дела и люди» — Шадринск «Технокерамика» предприятиеһы сығарған гәзит, 2008 йылдан ай һайын сыға.
Спорт
Шадринск ҡалаһында 1980 йылдан алып йыл һайын көҙ марафон уҙғарыла. 2019 йылдың сентябрь аҙағында Шадринскта 40-сы марафон үтә.
Чернецов Алексей Владимирович
250-нән ашыу ғилми хеҙмәт авторы, шул иҫәптән монографиялар яҙыусы һәм бик күп экспедицияларҙа ҡатнаштыусы.
Биографияһы
Алексей Владимирович Чернецов 1945 йылдың 1 мартында Мәскәүҙә тыуған.
1973 йылда «Боронғо Русь һөрөү ҡоралы» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, 1988 йылда «XIV—XV быуатты феодаль Рустә донъяи символика» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһы яҡлай , академик Б А. Рыбаков уның уҡытыусыһы була.
Алексей Владимирович 1994—1996 йылларда «РФ-тың танылған ғалимы» дәүләт фәнни стипендияһы стипендиаты була. 1998 йылдан 1999 йылға тиклем Принстонда (АҠШ) перспективалы тикшеренеүҙәр институтынжа хеҙмәт һала.
Бад-Франкенхаузен-Кифхойзер
Бад-Франкенхаузен-Кифхойзер (Bad Frankenhausen/Kyffhauser) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 8962 кеше йәшәй. Майҙаны — 65,85 км2. Диңгеҙ кимәленән 132 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6567 һәм автомобиль коды — KYF.
Червленная (Карповка ҡушылдығы)
Червленная — Рәсәй йылғаһы. Вологоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Карповка йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Яңы Абҙаҡ (Белорет районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тиф (хикәйә)
Тарих
Был хикәйә Чеховтың Петербургҡа барыуы менән бәйле. Чеховтың ағаһы, Александр, яҙыусыны тиф менән ауырыған ҡатынын дауаларға саҡырып ала. Чехов М. В. Киселеваға: «Петербург миңә үлем ҡалаһын хәтерләтте. Мин ҡалаға ҡурҡып килеп индем, юл буйында ике табут осраттым, ә ағайым тиф менән ауырып ята ине. Тифлы кеше янынан Лейкинға киттем һәм «яңы ғына» Лейкин швейцарының тифтан эш ерендә үлгәнен белә. Күргәҙмәгә барһам, унда ла, үс иткәндәй, ҡара кейем кейгән, матәм тотҡан ханымдар осрай».
Беллер Ольга Александровна
Ҡаҙаныштары
Ишембай шашка мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе (тренерҙары: В. И. Мильшин, В. А. Русинов). Шашка буйынса олимпия резервының Ишембай республика балалар һәм үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе тренеры (1990).
Оло Сумульта
Оло Сумульта — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының уң ярына тамағынан 296 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.
Ярте-Се
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Перевозчиков Андрей Егорович
Биографияһы
Перевозчиков Андрей Егорович 1908 йылның 24 сентябрендә Пермь губернаһының Камышлов өйәҙе Ертарск заводы ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тауған.
Пепеляев Анатолий Николаевич
Пепеляев Анатолий Николаевич (15 июль 1891 йыл — 14 ғинуар 1938 йыл) — урыҫ хәрби начальнигы, Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында, Себер өлкәселеге хәрәкәте ағзаһы. 1918 йылдың 25 декабрендә Пермь ҡалаһын яулап алыу һәм 1922—1923 йылдарҙа Якутск походтары арҡаһында билдәлелек яулай. Рәсәй тарихында иң йәш генералдарҙың береһе (27 йәштә) Рәсәй хөкүмәтенең Министрҙар советы рәйесе Пепеляев Виктор Николаевичың бер туған ҡустыһы. Үҙ теләге менән 1923 йылда әсирлеккә бирелә, 15 йыл тирәһе (өҙөклөктәр менән) төрмәлә үткәргәндән һуң атып үлтерелә.
1917 йылғы революциялар
Февраль революцияһы Пепеляев фронтта ҡаршылай. Армия әкренләп тарҡалыуға ҡарамаҫтан, ул үҙ отрядын даими хәрби әҙерлектә тота һәм шул уҡ ваҡытта һалдаттарҙын ихтирамына лайыҡ була.
Пермь — Вятка походы
Әммә 4 июндә Пепеляев төркөмө 3-сө армияның 29-сы уҡсылар дивизияһы тарафынан туҡтатыла. 20 июнь тирәһендә ул 3 март позицияһына кире алып ташлана.
Бөйөк Себер Боҙ походы
Бер аҙ ваҡытҡа аҡтар Тубылда туҡтап ҡалалар, һәм Пепеляев Тубыл оборонаһы өсөн яуаплы була, әммә 1919 йылдың октябрендә әлеге сикте ҡыҙылдар бәреп үтәләр.
Ноябрь айында Омск ҡалдырыла, аҡтар ҡаса башлай. Пепеляевтың армияһы Томск районын тотоп килә, әммә уңышҡа бер ниндәй өмөт ҡалмай.
Харбин һәм Приморье
Апрель аҙағы-май башында Пепеляев үҙ ғаиләһе менән Харбинда йәшәй башлай. Төрлө эштәрҙә эшләй.
Якутскиға поход
13 февралдә Вишневский отряды Иван Строданың отрядына һөжүм итә. Атака уңышһыҙ була, Строд Сасыл-Сысыы аласында нығына.
Ҡыҫҡа азатлыҡ һәм яза
1937 йылдың авгусында Пепеляев икенсе тапҡыр ҡулға алына һәм Новосибирскиға алып киленә, унда уға контрреволюцион ойошма төҙөү ғәйебе тағыла. 1938 йылдың 14 ғинуарында ул Новосибисрк өлкәһе буйынса НКВД тройкаһы тарафынан юғары язаға тарттырыла. Шул уҡ көндө Новосибисрк төрмәһендә атып үлтерелә. Төрмә ихатаһына ерләнә.
Арыш
Ҡулланыу
Арыштың яңы һабағы фураж булараҡ файҙаланылыуы мөмкин.
Диетик үҙенсәлектәре
Арыштың орлоғо, көрпәһе һәм йәшел һабаҡтары дауалау шифаһына эйә.
Ибн Тәймиә
Тәҡиүддин Әбү Ғәббәс Әхмәт ибн Әбделхәлим әл-Харрани, йышыраҡ уны Ибн Тәймиә тип йөрөтәләр (ابن تيمية;, Харран, хәҙерге Төркиә — 26 сентябрь 1328 йыл, Дамаск, хәҙерге Сүриә) — ғәрәп мосолман теологы, хәнбәли мәҙһәбенең хоҡуҡ белгесе, дингә индерелгән «яңылыҡтарҙы» тәнҡитләүсе; исемен сәләфилек менән бәйләү таралған. Ҡайһы бер авторҙар Ибн Тәймиәне суфый ти, әммә уның суфыйсылыҡтың ҡайһы бер раҫламаларын тәнҡитләгәне һәм был ағым тураһында көнбайыш ислам белгестәрендә кире фекер тыуҙырғаны ла билдәле.