cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чегодаевка
Ауыл тарихы
Чегодаевка-урыҫ ауылы. Сығыштары менән Тамбов, Ырымбур, Һамар һәм башҡа губерналарҙан булған крәҫтиәндәр, башҡорттарҙан ҡуртымға алынған ерҙәрҙә, үҙҙәренең ауылдарына нигеҙ һалған. Шуларҙың береһе- Чегодаевка.
Феррейн дарыуханаһы
Тарихы
Ширҡәткә яңы дарыуханалар инә: Арбатта, Серпухов майҙанында, Тверь урамында — химик лаборатория, аналитик лаборатория, химик продукт фабрикаһы, дарыу үләндәре плантацияһы.
1917 йылда дарыухана национализациялана. Совет осоронда Никольская урамындағы бинала дарыухана эшләүен дауам итә. Бында революцияға тиклемге интерьер һаҡлана. 1990 йылда бина реконструкцияға ябыла, Мәскәү мэры Юрий Лужков мәскәүлеләргә, бында артабан да дарыухана була тип вәғәҙә бирә. Шуға ҡарамаҫтан, реконструкциянан һуң «Аптека № 1» урынына «Баккара» француз гәлсәре бутигы асыла.
Гербель Николай Васильевич
Биографияһы
Николай Васильевич Гербель 1827 йылдың 26 ноябрендә Тверь ҡалаһында Шосткинский дары заводы командиры генерал-лейтенант Василий Васильевич Гербель ғаиләһендә тыуған
Рус әҙәбиәте өлкәһендә Гербелдың шиғырҙа тәржемә ителгән «Слова о полку Игореве» (1854) айырым әһәмиәткә эйә, уны шул ваҡыттың ғалим-филологтары йылы ҡабул итә; Гербель шулай уҡ үҙенән һуң «Русские поэты в биографиях и образцах» (СПб., 1873, 1880, 1888) и «Немецкие поэты в биографиях и образцах» (СПб., 1877) китаптарын ҡалдыра.
Дисдорф
Климаты
Йыллыҡ яуым-төшөм күләме 622 мм. Яуым-төшөм аҙ. Улар Германияла теркәлгән түбән күрһәткестәрҙең дүрттән бер өлөшөн тәшкил итә. Шунан да түбәнерәк күрһәткестәр Немец метеорология хеҙмәтенә ҡараған үлсәү станцияларының 25 %-да теркәлә. Иң ҡоро ай - октябрь, августа яуым-төшөм октябрь айы менән сағыштырғанда 1,6 тапҡырға күберәк була.Яуым-төшөм күләме йыл дауамында минималь һәм ғәҙәттән тыш тигеҙ бүленә. Миҙгелле тирбәлеүҙәр үлсәү станцияларының 4 %-да ғына теркәлә.
Тарихы
Дисдорф ауылында табылған ҙур ҡәбер таштары төбәктә неолит осоронда уҡ кеше йәшәгәнен раҫлай.
Кадмий
Мәғлүмәт
иреү t 321,1°С, ҡайнау t 766,5°С, тығыҙлығы 8650 г/см3. К. — ғәҙәттән тыш үткәргес, диамагнит. Дымлы һауала һаҡлаусы оксид плёнкаһы менән ҡаплана, бүлмә температураһында органик булмаған кислоталар, галогендар менән үҙ‑ара тәьҫир итешә. Кадмий парҙары һәм уның берләшмәләре ағыулы, тынды быуа, ҡоҫтора, нервы системаһын фалижлай (ПДК 0,1 мг/л).
Асылыу тарихы
Немец профессоры Ф. Штромейер тарафынан 1817 йылда асыла.
Троцкий Лев Давидович
CCСР-ҙан ҡыуылғандан һуң - Дүртенсе интернационалдың ойоштороусыһы һәм төп теоретигы (1938). Рәсәйҙәге революцион хәрәкәте тарихы буйынса эштәр авторы («Беҙҙең революция», «Һатылған революция»), 1917 йылғы революция буйынса капиталь тарихи хеҙмәттәр («Урыҫ революцияһы тарихы»), әҙәби-тәнҡит мәҡәләләр («Әҙәбиәт һәм революция») ижад итеүсе, «Минең тормошом» (1930) автобиографияһы авторы. Тәүге никахы тарҡалмайынса икенсе тапҡыр өйләнә. 1940 йылдың 20 авгусында НКВД агенты Рамон Меркадер тарафынан Койоаканда (Мексика) ҡаты яралана һәм киләһе көндө вафат була.
Революцион эшмәкәрлеге башы. Беренсе һөргөнө
1896 йылда Николаев ҡалаһында Лев Бронштейн (киләсәктә — Троцкий) революцион түңәрәгендә ҡатнаша һәм урындағы эшселәр араһында пропаганда алып бара. 1897 йылда Көньяҡ-урыҫ эшселәре союзын ойоштороуҙа ҡатнаша, ә 1898 йылдың 28 ғинуарында — беренсе тапҡыр батша власы тарафынан ҡулға алына. Одесса төрмәһендә Бронштейн ике йыл үткәрә; 1899 йылдың 10 октябрендә Одесса судында Көньяҡ-Урыҫ эшселәре союзы эше буйынса «сағыштырмаса йомшаҡ» хөкөм сығарыла: дүрт төп ғәйепләнеүсе (Бронштейн, Александра Соколовская һәм уның ике ағаһы) Көнсығыш Себергә (Иркутск губернаһы) дүрт йылға һөрөлә, ә ҡалғандар, ә ҡалғандар (Шолом Абрамов Зив һәм Шмуйл Берков Гуревич) ике йылға һөргөнгә ебәрелә, ә ҡайһы берҙәрен Николаевтан полиция күҙәтеүе аҫтына ҡыуып сығаралар.
Емалетдинов Нуфат Нәбиулла улы
Емалетдинов Нуфат Нәбиулла улы (1901−1940) — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары (1920—1921).
Троцкий Лев Давидович
ВРК эшмәкәрлеге. Октябрь революцияһы
23 октябрҙә Троцкий шәхсән үҙе Петропавловск ҡәлғәһе гарнизонын үҙ яғына ауҙара. Әлеге гарнизон буйынса большевиктар бик икеләнә, ә Антонов-Овсеенко, гарнизондың Ваҡытлы хөкүмәткә тоғро ҡалыу осрағында, хатта ҡәлғәне штурмлау планын әҙерләп ҡуя.
«Ихтилалды практик яҡтан ойоштороу буйынса бөтә эш Петроград Советы рәйесе иптәш Троцкийҙың туранан-тура етәкселеге аҫтында үтте. Гарнизондың Советтар яғына бик тиҙ күсеүе һәм Хәрби-революцион комитеты эшенең оҫта ҡуйылышы буйынса партия иң тәүге сиратта һәм башлыса иптәш Троцкийға бурыслы, тип икеләнмәйенсә әйтеп була. Антонов[-Овсеенко]һәм Подвойский иптәштәр иптәш Троцкийҙың иң төп ярҙамсылары булды».
1917 йылдың октябрендә (ноябрендә) генерал П. Н. Красновтың ғәскәрҙәре Петроградҡа ябырылғанда Троцкий ҡала оборонаһын ойоштора. 29 октябрҙә шәхсән үҙе Путилов заводында артиллерия орудиеларының һәм бронепоездың әҙерлеген тикшерә. 30 октябрҙә шәхсән үҙе революцион көстәр һәм генерал Краснов казактары араһындағы хәл иткес алыш урынына, Пулков бейеклктәренә, килә.
Хәрби-революцион Советы рәйесе вазифаһында (1918—1919)
11918 йылдың февраленә элекке батша армияһы ысынында ғәмәлдән сығарыла һәм дәүләткә ҡаршы көстәртырышлығы һөҙөмтәһендә герман һөжүмен нисек булһа ла тотҡарлау һәләтен юғалта. 1918 йылдың башында уҡ РККА-ны ойоштороу башлана, әммә, Ричард Пайпс билдәләүенсә, 1918 йылдың йәйенә тиклем Ҡыҙыл Армия башлыса ҡағыҙҙа ғына ғәмәлдә була.
Граждандар һуғышы аҙағында (1920—1921)
Һуғыш осоронда ҡулланған ҡаты саралар ҙа Троцкийға ҡаршы дошмандар өҫтәй, улар араһында иң хәүефлеләре — Зиновьев һәм Сталин. Лениндың сәйәси эшмәкәрлектән ситләшеүенән һуң Троцкийҙың яҙмышы алдан хәл ителеп ҡуя - партияның юғары ҡатламы уға ҡаршы берләшә.
1922 йыл. Зиновьев-Каменев-Сталин «тройкаһы» барлыҡҡа килеүе
Как впоследствии утверждал сам Троцкий, в декабре 1922 — январе 1923 их с Лениным позиции снова сблизились по вопросам монополии внешней торговли, национально-административного устройства СССР (проект «союзных республик» против проекта «автономизации РСФСР») и борьбы с усилением бюрократии. План Ленина «по борьбе с бюрократией» состоял в расширении ЦК в несколько раз, усиления контрольного органа — Рабоче-крестьянской инспекции (Рабкрин), образования комиссии ЦК по борьбе с бюрократизмом. Предложенные Лениным меры формально были реализованы «тройкой» Зиновьев-Каменев-Сталин: ЦК был расширен с 27 до 40 человек (вместо предлагавшихся Лениным 50-100), а разнообразные контрольные органы (Рабкрин, ЦКК и др.) никаких успехов в борьбе с бюрократией не достигли. По итогам XII Съезда РКП(б), прошедшего в апреле 1923 года, Рабкрин был объединён с ЦКК во главе со сторонником Сталина Куйбышевым. Согласно предложениям Ленина, в Рабкрин действительно были введены рабочие «от станка», однако они составили лишь треть членов этого контрольного органа.
Арал диңгеҙенең кимәле кәмеүе
Сәбәптәре һәм ҡороуының барышы
2011 йыл 2010 йылға ҡарағанда Арал диңгеҙенең бассейнында ҡорораҡ була, Амударъяның дельтаһы ҡорой һәм Ҙур Арал күленең өс өлөшөндә һыу кимәле тағы ла кәмей. Ҙур Арал диңгеҙенән дамба менән айырылып торған Кесе Аралда һыу кимәле стабиль хәлдә булған, әммә 2011 йылда шулай уҡ унында майҙаны кәмей.
Экологик эҙемтәләр
Арал диңгеҙе буйында климат тағы ла ҡорораҡ һәм континентальға әйләнә. Тар яр буйы һыҙатында ҡыш 1-3 градусҡа һыуығыраҡ була башлай. Ҡороған дингеҙ төбөндә тоҙ-ҡомло Аралҡом сүллеге барлыҡҡа килә. Көслө елдәрҙә (был регионда улар йылына 30-50 көн күҙәтелә) ҡороған дингеҙ төбөндә интенсив ҡом бурандары була, улар Байҡоңыр, Ҡыҙылурҙа һәм башҡа ҡалаларға барып етәләр. Ҡороған дингеҙ төбөндә тоҙло ултырмаларҙа бик күп төрлө ағыулы химикаттар һәм ашламалар бар, шуға ла уларҙы тын алыу кешеләрҙең һәм йәнлектәрҙең һаулығына зарар килтереүе ихтимал. Йыл һайын Арал диңгеҙенең төбөнән елдәр менән һауаға 75 млн тонна тоҙ күтәрелә. Арал диңгеҙенең ағыулы тоҙҙары Антарктида пингвиндарың ҡанында, Гренландия боҙҙарында, Норвегия урмандарында һәм башҡа урындарҙа табылған.
Хеттар
Хеттар (Χετταΐοι, үҙатамаһы nesili, kanesili) — бронза быуаттың һинд-европа халҡы, Кесе Азияла йәшәйҙәр, унда Хет батшалығы (Хатти) батшалығына нигеҙ һалалар.
Сығышы
Яҡынса фаразлауҙарға ярашлы, хеттарҙың тыуған иле Балкан була, беҙҙең эраға тиклем III мең йыллыҡ аҙағында уны ташлап китәләр. . Л. А. Гиндин, хеттар — иң беренсе һинд-европа халҡы (Среднестоговский мәҙәниәте) булған, беҙҙең эраға тиклем IV мең йыллыҡта Болгария һәм Греция ла йәшәгәндәр, һуңынан һинд-европа халҡының Балҡанға һөжүменең икенсе тулҡыны ваҡытында Бәләкәй Азияға ҡыҫырыҡлап сығарылғандар. Хеттарға урындағы автохтон хаттар һәм ниндәйҙер кимәлдә хурриттар (Митанни) көслө йоғонто яһай. Икенсе версия буйынса, хеттар — Кесе Азияның аборигендәры, уларҙың ата-бабалары Кесе Азияла беҙҙең эраға тиклем XIII—X мең йыллыҡтарҙа нигеҙләнгән.
Йәмғиәт
Тарихсылар фекеренсә (Эдуард Мейер, Альбрехт Гетце, Александр Морэ, Оливер Герни), хетт йәмғиәте үҙ заманы өсөн гуманлы һәм түҙемле була : быны ҡатын-ҡыҙҙарҙың юғары социаль статусы, хатта батша вазифаһына тиклем һайлана алыуы, ҡануниәттең рационаллеге, үлем язаһы һәм талион принцибының бөтөнләй булмауы — бының өсөн штраф һалына йәки зыян ҡаплатыла — ла раҫлай.
Таваннанна (батшабикә) дәүләттең сәйәси тормошонда, иҡтисади һәм дини сәйәсәтендә актив ҡатнаша. Йыш ҡына ул һарай интригаларын башлаусы була, документтарҙы үҙ мисәте менән раҫлай.
Ҡорбан килтереү
Ҡорбанға өрлө хайуандар килтерелә. Һарыҡ һәм кәзә ғәҙәти мал була. Үгеҙ изге ҡорбан тип һанала. Тик сусҡа ғына ҡорбан була алмай, сөнки уны бысраҡ хайуан тип иҫәпләйҙәр.
Сирмешән (Суҡ ҡушылдығы)
Топонимикаһы
Билдәле географик атамалар белешмәһе авторы Поспелов фекеренсә, Сирмешән йылғаһының иртә урыҫ формаһы «сирмештәр йылғаһы» (марий). Һуңғараҡ Сирмешән атамаһы татар этимологиялары – «майлы (ыҫмалалы) урман йылғаһы», «ғәскәр йыйылыу урыны», боронғо эпос батыры Чирү Мәмшән исеме менән бәйле – «ғәскәр башлығы». Гидронимдың ғәрәп сәйәхәтсеһе А. Ибн-Фадлан 992 йылда яҙып алған иң иртә мәғәнәһенә нигеҙләнгән этимологияһы дөрөҫлөккә тап килә тип һанарға мөмкин: Джарамсан нигеҙендә иран һүҙе «джарм» – «ағырға», «ағыусы», «ағым» ята тип фаразларға була.
Мерәҫурған
Мерәҫурған (Мрязоурган)— Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Гөбөрлө йылғаһының һул ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
ФА Шяуляй
Ағымдағы составы
2023 йылдың 14 сентябренә ҡарата
Туҡтағолов Артур Бәҙри улы
Биографияһы
2022 йылда йырсы Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнде.
Курныловка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Төньяҡ Кавказ федераль округы
Милли составы
Бөтәһе 10 171 434 кеше.
Иҫкейорт (Ишембай районы)
Тау өҫтөндә һоро урман тупрағында имән һәм йүкә ҡатнаш урман үҫә.
Азаматов Дамир Мостафа улы
Биографияһы
Дамир Мостафа улы Азаматов 1940 йылдың 5 майында Башҡорт АССР-ы Саҡмағош районының Саҡмағош ауылында тыуған. Хоккейсы һәм тренер Марат Азаматовтың ағаһы.
1963 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң — комсомол эшендә. 1970 йылдан алып БДУ-ла уҡыта, 1976 йылдан — Бөрө педагогия институтының философия кафедраһы мөдире. 1978 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институтында һәм Башҡорт дәүләт медицина университетында уҡыта (1983 йылдан алып философия кафедраһы мөдире).
Йомағужа (Стәрлебаш районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оболенская Вера Аполлоновна
Биографияһы
ОСМ шулай уҡ разведка эшмәкәрлеге һәм британ хәрби әсирҙәрен ҡасырыу һәм сик аша сығарыу менән шөғөлләнгән.
Төрмәлә ул оҙаҡ ваҡыт гестапо тәфтишселәрен яңылыштыра, ә һуңынан ул бөтөнләй яуап биреүҙән баш тарта. Гестапо тәфтишселәре уны «Prinzessin — ich weiß nicht» («Шаһбикә — мин белмәйем») тип атай. Шундай бер эпизод тураһында мәғлүмәт һаҡланған: тәфтишсе, рыялы притворный аңламағанға һалышып, унан нисек итеп рус эмигрант-антикоммунистары коммунизмға ҡаршы һуғышыусы Германия ҡаршылыҡ күрһәтә: «Әллә аҡылдан шашҡандармы? Уларға был коммунистик ояла голлист булыуҙан ни мәғәнә? Тыңлағыҙ әле, мадам, беҙҙең Көнсығыштағы уртаҡ дошман көрәшергә ярҙам итегеҙ». Вики был һүҙҙәргә ҡаршы: «Һеҙ Рәсәйҙә ынтылған маҡсат — илде емереү һәм славян расаһы юҡ итеү. Мин урыҫ, әммә Францияла үҫкәнмен һәм бөтә ғүмеремде ошонда үткәрҙем. Мин үҙемдең тыуған илемә лә, мине ҡабул иткән еремә лә тоғро ҡаласаҡмын». Һуңынан немец уға «антисемит линияһы» яғынан тәьҫир итмәксе булалар. «Мин христианка, — тип яуап бирә уларға Вики, — шуға күрә расист була алмайым». Хөкөм ҡарары сығарғандан һуң, Вера Оболенскаяға аҡлау тураһында үтенес яҙыуҙы тәҡдим итәләр, әммә ул баш тарта.
Оболенскаяның ҡәбере юҡ, әммә Париж эргәһендәге Сент-Женевьев-де-де-Буа урыҫ зыяратында уның иҫтәлегенә кенотаф ҡуйылған. Уның үҙенә һәм батырлығына хөрмәтен күрһәтеүҙе теләгән генерал Зиновий Пешков ихтыярына ярашлы, ул В. А. Оболенская кенотафы осона ерләнгән.
19 ноябрь
19 ноябрь — григориан стиле буйынса йылдың 323-сө көнө (кәбисә йылында 324-се). Йыл аҙағына тиклем 42 көн ҡала.
Шиғыр һынташы
Ҙур Шиғыр һынташы (тораташ, бот) — археологик ҡомартҡы, бөгөнгө дәүергә тиклем һаҡланып ҡалған донъялағы иң боронғо ағас скульптура. Ғалимдарҙың һуңғы баһаһы буйынса, йәше йыл,  йыл тип күрһәткән булғандар. Бот б. э. т. IX меңйыллыҡта, мезолит дәүерендә, ҡарағастан эшләнгән ҡомартҡы. Бындай иҫәпләүҙәр менән сағыштырып бирә артефакттар табылған буйынса көньяҡ-көнсығыш Анатолияның, бағана кеүек булып Гөбәкле тәпә һәм Невалы-Чори. Һәйкәл табыу хаҡында һөйләп, дәүер тип голоценда сәнғәт донъяһының рухи һәм һунарсы-собиратель күпкә бай һәм ҡатмарлы булды, тип таный элекке.
Датаһын билдәләү
Радиоуглерод анализынан тыш, тикшереүҙәрҙең комплекслы программаһы дендрологик һәм техник-трасологик анализды ла индерә. Техник-трасологик анализ - микроскоп аҫтында һынташ йөҙөн өйрәнеү - скульптураны яһауҙа ҡулланылған ҡоралдарҙы билдәләргә, эшкәртеү алымдарын һәм уларҙы ҡулланыу эҙмә-эҙлелеген асыҡларға мөмкинлек бирҙе. Дендрологик һәм техник-трасологик анализдар скульптураның яңы киҫелгән ағастан эшләнеүен иҫбатланы; тимәк, ағас йәшен билдәләү аша тораташ яһалған дата күрһәтелә.
Тарихы һәм һаҡлау
Һынташ УОЛЕ музейында, һуңынан Свердловск өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейының тарихи экспозицияһы экспонаты булараҡ был һынташ даими рәүештә күрһәтелә. 1960 йылдарҙа Аллаһы тәғәлә Вознесение сиркәүе бинаһындағы музейҙың элекке тарихи экспозицияһында ҡуйыла. 2003 йылдан скульптура даими рәүештә «Шиғыр хазинаһы» экспозицияһында күрһәтелә, унда махсус температура-дымлылыҡ режимын талап итеүсе органик материалдарҙан эшләнгән үҙенсәлекле шиғыр әйберҙәре ҡуйылған. Температура режимы махсус ҡорамалдар ярҙамында бина эсендә һаҡлана. Айырым фрагменттарҙан тороуы арҡаһында, ботты күргәҙмәгә ҡуйыуы ауыр. Килеүселәр скульптураны һәр яҡлап ҡарай алһын өсөн, бот өлөштәренең бер-береһенә баҫымы минималь булһын өсөн, витриналағы фрагменттар махсус конструкцияға беркетелгән. Быяла артында махсус яҡтыртҡыс эшләй, ул фигураның ваҡ деталдәрен ҡарарға мөмкинлек бирә.
Датаһы һәм иҫәп-хисаптар өсөн үрнәктәр 1999 һәм 2014 йылдарҙа һайлап алына. 1999 йылда дендрохронологик анализ башҡарыу барышында аҫҡы фрагментын бысалар. Бысыу иллюстрацияһы 10-сы фрагмент фотоһында күренә. 2014 йылда бер төркөм археологтар ҡалған мәсьәләләрҙе һәм дата буйынса шиктәрҙе хәл итеү өсөн скульптураны тәрәнерәк өйрәнеү буйынса программа әҙерләй. Улар үрнәктәрҙе һайлап ала. Бының өсөн һынташ фрагменттарының береһен бысып, тиҙләтелгән масс-спектрометрия алымы менән объекттың радиоуглерод датаһын билдәләү һәм һөҙөмтәне дөйөм климат шкалаһына бәйләү өсөн, уның эске өлөшөнән ете ҙур булмаған тапсыҡ (һәр береһенең оҙонлоғо 1 сантиметрҙан, дөйөм массаһы 2 грамдан артмай )) алынды.
Урта Азия
Халҡы
Урта Азияның дөйөм халыҡ иҫәбе — яҡынса 52,5 млн кеше (2017). Уларҙың 32,3 миллионы Үзбәкстанда, 8,7 млн Тажикстанда, 6 млн Ҡырғыҙстанда, яҡынса 5,5 млн Төркмәнстанда йәшәй.
Транспорты
Тимер юлдар Урта Азия дәүләттәрен һәм Рәсәйҙе үҙ-ара бәйләй. Каспий диңгеҙендә, шулай уҡ Амударьяла һәм Һырдарьяла суднолар йөрөй.
Көньяҡтан һәм көнсығыштан Урта Азия тауҙар менән сикләнгән, шуға күрә Иран, Афғанстан һәм Ҡытай араһында юлдар бәйләнеше лә сикле. Пакистан һәм Һиндостан, Һинд океанына уңайлы сығыу юлдары юҡ.
Кулактарҙы эҙәрлекләү
Әҙерлек
Класс буларак кулактарҙы бөтөрөү буйынса партияның йүнәлешен Сталин ошолай күҙаллай:
Хәлле крәҫтиәнлекте бөтөрөү буйынса әүҙем саралар ауыл ярлы-ябағаһына оҡшап ҡала, сөнки улар партия кулактарҙы эҙәрлекләү урынына уларға ярҙам итә тип хәүефкә ҡалған ине. Партияла был хәлде яҡшы аңлайҙар. Ысынлап та ярлы ауыл халҡы 1925 йылғы XIV съезының «яңы курсын» нәҡ шулай ҡабул итә. Көндән-көн йышыраҡ власть органдары ярлылар араһында «хәлле һәм урта хәллеләргә асыҡтан-асыҡ ҡына түгел, ә ҡәтғи рәүештә ҡаршы сығыш яһайҙар».
Массауи репрессиялар
Инструкцияға ярашлы дөйөм крәҫтиән хужалыҡтары һанынан яҡынса 3-5 процентын ҡыуып ебәреү күҙаллана (2-се статья).
Коллективлаштырыу райондарында, инструкция буйынса, кулактарҙан «етештереү саралары, мал-тыуар, хужалыҡ һәм торлаҡ биналары, етештереү һәм сауҙа предприятиелары, аҙыҡ-түлек, мал аҙығы һәм орлоҡ запастары, йорт мөлкәтенең артығы, шулай уҡ ҡулаҡса» тартып алына. Ҡулаҡсанан яңы урында йәшәй башлау өсөн «һәр ғаиләгә нан 500 һумға тиклем» лимит билдәләнә (5 ст.). Һаҡлау китаптары финанстар наркоматы органдарына тапшырыу өсөн тартып алыналар, банкка һалынған аҡсаны алыу һәм залогка ссудалар биреү туҡтатыла (7-се статья). Пайҙар һәм вкладтар тартып алына, хужалары кооперацияның бөтә булған төрҙәрҙән сығарылалар (8-се статьялар).
Әҙ-Ҙәһәби
Библиографияһы
Әҙ-Ҙәһәби хәҙистәр, тарих фәндәре темаһына, мөхәддистәр тураһындағы йөҙгә яҡын китап һәм тикшеренеүҙәр авторы.
Иванова Вера Васильевна
Биографияһы
1963 йылдан әлеге ваҡытҡа тиклем балалар инфекцияһының Ғилми-тикшеренеү институтында эшләй, унда аспиранттан алып институт директорына тиклем юл үтә (1976—2008), әлеге ваҡытта — институттың баш ғилми хеҙмәткәре.
2014 йыл — Рәсәй фәндәр академияһының ағза-корреспонденты.
Якуб
Якуб — фамилияһы.
Олеку-Варкута-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алеева Татьяна Александровна
Алеева Татьяна Александровна (ҡыҙ фамилияһы Дуденкова), 1 март 1991 йыл — Рәсәй ауыр атлеты, Европа һәм Рәсәй чемпионаттары призёры, Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры.
Биографияһы
Тиҙҙән Дуденкова Кемерово ҡалаһы, ә һуңынан Кемерово өлкәһе чемпионы була. 2005 йылда ауыр атлетика буйынса Магнитогорск ҡалаһында үткән II Йәйге спартакиаданың көмөш призеры була. 2006 йылда Рәсәй беренселегенең икенсе призеры була һәм Рәсәй спорт мастеры нормативын үтәй. 2007 йылда Рәсәй уҡыусыларының III Йәйге спартакиадаһы еңеүсеһе була һәм Ленинск-Кузнецкий ҡалаһында олимпия резервы училищеһына уҡырға инә. Училищела буласаҡ ире, ауыр атлет Евгений Алеев менән осраша. 2008 йылда уларҙың ҡыҙҙары тыуа.
Фәйзуллин Рәфғәт Шакирйән улы
Биографияһы
Рәфғәт Шакирйән улы Фәйзуллин (Рәфғәт Фәйзи) 1904 йылдың 3 авгусында Ырымбур ҡалаһында тыуған. 1920 йылда Һамар ҡалаһында Волга аръяғы хәрби округы сәйәси идаралығы ҡарамағындағы драматик студияны тамамлай.
Рәфғәт Фәйзуллин, бронь бирелгән булыуына ҡарамаҫтан, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында үҙ теләге менән фронтҡа китә. 1942 йылдың 6 авгусында снаряд ярсығы менән яралана. 1942 йылдың 9 авгусында икенсегә пуля яраһы ала. Үҙе дауаланған госпиталдә, яралы һалдаттар һәм медперсонал көсө менән «Балыҡсы ҡыҙы» спектаклен ҡуя. Дауаланып сыҡҡас, тағы ла һуғышҡа инә. 1942 йылдың декабрендә яңынан ҡаты яралана һәм демобилизациялана.
Бари Нина Карловна
Биографияһы
Бари Болондағы (1928) һәм Эдинбургта ғы (1958) халыҡ-ара математик конгрестарҙа совет математик мәктәбен кәүҙәләндерә.
Этнография
Этнография һәм этнология
Н. Н. Харузин (1865—1900) этнографияны «айырым ҡәбиләләрҙең һәм халыҡтарҙың көнкүрешен өйрәнеп, кешелектең мәҙәниәттең түбәнге баҫҡыстарында үҫешен билдәләүсе закондарҙы табырға тырышҡан» фән тип билдәләй.
Этнографияла «этнос» төшөнсәһе проблемаһы
СССР-ҙа шулай уҡ «этнос» төшөнсәһенең асылы темаһына тикшеренеүҙәр алып барыла. Төп теоретик положениеларҙың береһен академик Ю. В. Бромлей тәҡдим итә, ул этносты локаль мәғәнәлә «этноскос» һәм этносоциаль организм булараҡ айыра. Ю. Бромлей «этникос» һәм «милләт» төшөнсәһен айыра: «Этникостар һәм этносоциаль организмдар — этник берләшмәләрҙең төп төрҙәре. Әммә улар менән генә кешелектең этник структураһы бөтмәй. Күп этностар, бигерәк тә эреләр, йыш ҡына этнографик төркөмдәрҙән йәки субэтностарҙан тора. Был терминдар менән этностың йәнле һөйләү теле, мәҙәниәт һәм көнкүреш үҙенсәлектәре менән айырылып торған территориаль өлөштәрен билдәләйҙәр, улар ҡайһы берҙә үҙатамаға һәм икеләтә үҙаңға эйә. Этнографик төркөмдәр йыш ҡына халыҡҡа йәки милләткә ингән ҡәбилә компоненттарынан килеп сыҡҡан. Ҡайһы берҙә улар этностың социаль-дини дифференциацияһы ваҡытында, шулай уҡ этник территорияның киңәйеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә, этностың күсмә өлөштәре төрлө тәбиғи мөхиткә эләкһә, төрлө күрше этностар менән үҙ-ара тәьҫир итешә һ.б. »
Этнография ысулдары
Бөтә ялан этнографик тикшеренеүҙәрен ике төргә бүлергә мөмкин:
Зөлҡәрнәев Ғәли Камал улы
Зөлҡәрнәев Ғәли Камал улы (20 март 1905, Пермь губернаһы Екатеринбург өйәҙе Һарыкүлмәк ауылы (хәҙер Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы) — 24 апрель 1982, Өфө) — тәржемәсе, журналист. Яҙыусылар союзы ағзаһы (1954).
Крево замогы
Легендалар
Крево һарайының иң ҡанлы һәм иң ҡурҡыныс риүәйәте –   төндә һарай диуарҙары янында этен  йөрөтөүсе ҡыҙҙы осратыу тураһындағы риүәйәт. Ҡасандыр һарайҙа ике кенәз йәшәгән һәм улар бәхетһеҙлеккә күрә бер ҡыҙға ғашиҡ була. Береһе көнсөллөгөнән икенсеһен үлтерә, әммә ҡыҙ уны яратмай. Шул саҡта ярһыған кенәз ҡыҙҙы диуарға беркетеп ҡуйырға ҡуша. Ҡыҙ эте менән бер ҡасан да айырылшмағанға күрә меҫкен хайуанды ла шул уҡ яҙмыш көтә.
Полковушка (Вязовка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Тажикстан
Дәүләт теле - тажик теле, шул уҡ ваҡытта Тажикстан — элекке совет Урта Азияһында берҙән-бер фарсы телле дәүләт. Тажикстан халҡының күпселеге ислам диненең сөнни йүнәлешен тота.
Сәмәниҙәр (892 — 999)
Сәмәниҙәр династияһы Балх ҡалаһы янындағы Сәмән ауылы атамаһынан үҙенең исемен Сәмән-худат тип ала. Рафи ибн Лейс етәкселегендәге ғәрәптәргә ҡаршы ихтилалды (806 — 810) баҫтырыуҙа ярҙам иткәндәре  өсөн Сәмәндең улдары һәм ейәндәре 872 йылда Мавераннахраның мөһим өлкәләрен идара итеүгә ала. 892 йылда Исмәғил Сәмәни Мавераннахра территорияһының ҡайһы бер өлөштәрен һәм Хөрәсәнде (Урта Азияны һәм Афғанстанды) берләштереп, Сәмән дәүләтенә нигеҙ һалыусы әмир була.
Куртиҙар (1244 — 1381)
Куртиҙар — урта быуаттағы тажик сығышлы династия, улар XIII — XIV быуаттарҙа Хөрәсән территорияһында хакимлыҡ итә. Куртиҙар башта Гүриҙәр династияһының солтанына буйһонған була, ә һуңынан Монголия империяһының вассалына әйләнә. 1335 йылда Хулағиҙар дәүләте тарҡалғандан һуң куртиҙарҙың хакимы Муизд уд-Дин Хөсәйен ибн Гийас үҙенең биләмәләрен  киңәйтергә тырыша. 1370 йылда Хөсәйендең вафат булып ҡуйыуы һәм 1381 йылда Аҡһаҡ Тимер ғәскәрҙәренең баҫып инеүе куртиҙарҙың ниәттәрен юҡҡа сығара.
Совет Тажикстаны
Урта Азияла милли-территориаль сиктәрҙе ыҙанлау үткәреү һөҙөмтәһендә, 1924 йылдың октябрендә хәҙерге Тажикстан территорияһында Үзбәк Совет Социалистик Республикаһы (Узбәк ССР-ы) составында Тажик Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы (Таджик АССР-ы) ойошторола. Душанбе Тажик АССР-ының баш ҡалаһы итеп билдәләнә, ул өс тораҡ пунктын (Сари-Осиё, Шохмансур һәм Дүшәнбе) берләштереү һөҙөмтәһендә хасил була. Бер нисә йыл буйына тажик интеллигенцияһы вәкилдәре һәм Тажик АССР-ының партия эшмәкәрҙәре Тажик автономияһын Үзбәк ССР-ынан айырым үҙаллы союздаш совет социалистик республикаһына әйләндереүҙе юллай, һәм 1929 йылдың 16 октябрендә Тажик АССР-ы нигеҙендә үҙаллы Тажик Совет Социалистик Республикаһы (Тажик ССР-ы) ойошторола, шул йылдың 5 декабрендә союздаш республика хоҡуғында СССР составына иҫәп буйынса 7-се союздаш республика булараҡ (Рәсәй, Украин, Белорус, Кавказ аръяғы, Үзбәк, Төркмән союздаш республикаларынан һуң) индерелә. Автономиялы республиканы союздаш республикаға әйләндереүҙең төп инициаторҙарының береһе Шириншо Шотемур һәм Садриддин Айни була. 1930-сы йылдарҙа һәм Бөйөк Ватан һуғышы осоронда илдә планлы индустриялаштырыу үткәрелә, ул милли иҡтисадты үҙгәртеп ҡороу һәм РСФСР-ҙан һәм СССР-ҙың башҡа республикаларынан квалификациялы эшсе көстәрҙең ил хужалығының төрлө тармаҡтарына килеп ҡушылыуы менән билдәләнә.
1946 йылдан 1956 йылға тиклем Тажик ССР-ы Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары булып сәйәсмән һәм ғалим-тарихсы Б. Ғафуров эшләй.
Сәйәси ҡоролошо
2000 йылдың февралендә парламент һайлауҙарында 65 процент тауыш йыйған НДПТ еңеп сыға, Тажикстан Коммунистар Партияһы 20 процент, ПИВТ 7,5 процент, ҡалғандары 7,5 процент тауыш йыя. 2005 йылдың 27 февралендә парламенттың түбәнге палатаһына һайлау һөҙөмтәләре тураһындағы рәсми мәғлүмәттәргә ярашлы, НДПT 75 процент тауыш ала, КПТ 14 процент, ПИВТ-ға 9 процент, ДПТ- 1 процент тауыш йыя. Намояндагон Мәжлесендәге (Вәкилдәр йыйылышы) 22 депутат урыны түбәндәгесә бүленә: социал-демократтар 17 урын, коммунистар - 3, исламистар 2 урын ала. 35 бер мандатлы округтарҙа хакимлыҡ итеүсе партия вәкилдәре, береһендә — коммунист, икәүһендә — бойондороҡһоҙ кандидаттар (үҙҙәрен үҙҙәре күрһәткәндәр) еңә. 13 мартта 3 округта ҡабатлап үткәрелгән һайлауҙарҙа хакимлыҡ итеүсе партия вәкилдәре еңә.
Мария Склодовская-Кюри
Танылыуы
1903 йылдың авгусында бишенсе айлыҡ ҡыҙын тыуҙыра, әммә ул йәшәй алмай. Мария йөклө көйө полоний һәм радий концентрацияланған иретмәһе менән эшләгән һәм һәр бер кешегә зарарлы радиацияһын алған.
Насыров Морат Исмаил улы
Музыкаль карьераһы
Беренсе альбом әҙер була, тик уға сағыу хит етмәй. Шағир Сергей Харин, «Мальчик хочет в Тамбов» (Бразилия төркөмө Carrapicho-ның «Tic Tic Tac» йырының рус версияһы) йырының тексын яҙғас, «Союз» студияһына йырсы эҙләп мөрәжәғәт итә. Насыровтан башҡа бер кем дә уны яҡшы итеп башҡара алмай һәм ошо йыр уны билдәле итә. Һуңғараҡ йырсы был музыкаль стилистикаһы буйынса уға ят булған йырҙың визит карточкаһына әүерелеүенә ризаһыҙлыҡ белдерә.
Тажикстан
Административ бүленеше
Ҡала тораҡ пункттарына ҡалалар һәм ҡасабалар, ә ауыл тораҡ пункттарына (административ буйһоноуға ҡарамайынса) ауылдар инә.
Әлеге ваҡытта Тажикстан составына Таулы-Бадахшан автономиялы өлкәһе, Согдий һәм Хатлон өлкәләре, 18 ҡала, 58 район (шул иҫәптән республика буйһоноуындағы 13 район), 57 ҡасаба һәм 370 ауыл джамоаттары ҡарай.
Мария Склодовская-Кюри
Радий институттары
1925 йылда Мария Кюри Варшавала Онкология үҙәге — Мария Склодовская-Кюри исемендәге институтты асыу тантанаһында ҡатнаша.
Тажикстан
Дөйөм торошо, төп күрһәткестәре
2011 йылда Дүшәнбе ҡалаһында аккумуляторҙар етештереү буйынса бәләкәй берлектәге тажик-канада предприятиеһы асыла.
Энергетика
Дөйөм алғанда, Тажикстан дәүләте донъя буйынса энергияны ҡайтанан тергеҙеү сығанағы менән яҡшы тәьмин ителгән илдәрҙең береһе тип иҫәпләнелә (абсолют етештереү потенциалы буйынса 8-се урынды биләй).
Слудна
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тажикстан
Энергетика
Улар составына ингән иң эре станциялар:
Тышҡы сауҙа
Һиндостан менән сауҙа әйләнеше әллә ни ҙур түгел — 2009/2010 йылдарҙа 32,56 миллион доллар. Тажикстан халҡының күп өлөшө аграр секторҙа мәшғүл булһа ла, республика ҡулланылған ауыл хужалығы продукцияһының байтаҡ өлөшөн ситтән индерергә мәжбүр: 2012 йылда Тажикстандан 829,1 мең тонна бойҙай һәм он (үҙенеке 619, 9 тонна он), 32,6 мең тонна ит (үҙенке 161,9 мең тонна), 116 мең тонна шәкәр индергән.
Халҡы
Рәсәйҙә Тажикстандан килгәндәрҙең бер нисә йәмәғәт һәм хоҡуҡ һағы ойойшмаһы бар. 2003 йылда «„Таджиктар“ Халыҡ Лигаһы» булдырыла. 2007 йылдың ноябрендә Тажикстан халыҡтарының I съезы булып үтә. Рәсәйҙең Тажикстандан ватандаштарыбыҙҙы күсереп ҡайтарыу программаһы буйынса Рәсәйҙең төрлө төбәктәренә 7 мең Тажикстан гражданы күсеп килгән.
Традицион кейем
Илдә, бигерәк тә төп халыҡ составына ингән ҡатын-ҡыҙҙар араһында, традицион милли кейемдә йөрөү һаҡлана. Тажикстандың төрлө райондарында йортто һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың кейемен биҙәү өсөн тегенселәр һәм сигеү сәнғәте менән шөғөлләнеүселәр фабрикаларҙа етештерелгән туҡыманы һәм урындағы ҡул оҫталарының сигеүҙәрен файҙалана. Ир-егеттәр башлыса Европа стилендәге фабрика кейемен кейеүҙе хуп күрә. Әммә ҡайһы берәүҙәрҙә өҫкө милли кейем — джома (ҷома), һәм баш кейеме — түбәтәй (тоқи) була.
Иранда түңкәрелеш (1953)
Операция
Операция 1953 йылдың авгусында башлана. 11 августа шах Мөхәммәт Реза Пехлеви ҡатыны менән үҙенең Каспий диңгеҙе буйындағы йәйге резиденцияһына китә. Операция Иран шахының Мосаддыҡты премьер посынан бушатыу тураһында ҡарарҙар сығарғандан һуң башланырға тейеш була, әммә улар өс көнгә һуңлай, һәм кемдер Мосаддыҡа указдар тураһында хәбәр итеп өлгәрә. Мосаддыҡ шахтың бойороғон алып килгән уның гвардия башлығын ҡулға ала һәм шахты ҡолатыу буйынса эш башлай. Реза Пехлеви башта Бағдадҡа ҡаса, һуңынан Римдә йәшенә. Радионан шах яҡлы көстәрҙең дәүләт түңкәрелеше яһарға маташыуы тураһында иғлан ителә. Урамдарҙа Ирандың коммунистик «Туде» халыҡ партияһы етәкселегендә күп кеше ҡатнашҡан митингтар ойошторола, уларҙа шахты бәреп төшөрөүгә һәм республика иғлан итеүгә саҡырыуҙар яңғырай. Сит ил эштәре министрлығы дәүләт илселәренә «Иранда шахтың хәкимлек вәкәләттәренә башҡаса эйә булмауы хаҡында» күрһәтмә ебәрә. Фазлолла Захедиҙы тотҡан өсөн бүләк бирелеүе тураһында иғлан ителә.
Был ваҡытта шахтың гвардейцтары һәм армиялағы уның яҡлылар Тегеран урамдарына бронетехника сығара һәм Мосаддыҡ хөкүмәте яғында тороусыларға һөжүм башлай. Хәрби частар фетнәселәр яғына күсә. Сәғәт 10-да 30 минутта генштаб начальнигы Мосаддыҡҡа армияның башҡаса хөкүмәткә бойһонмауы тураһында хәбәр итә.
Тажикстан
Һаулыҡ һаҡлау
2012 йылғы йәйге Олимпия уйындарында Мавзуна Чориева (ҡатын-ҡыҙ бокссы) Тажикстан спортсылары өсөн берҙән-бер бронза миҙал яулай. Ҙур сүкеш ырғытыусы Дильшод Назаров — Тажикстандағы иң титуллы спортсы. Ул 4 Олимпиадала ҡатнаша, өс тапҡыр Азия уйындарында еңә. 2015 йылдың авгусында ул Пекинда (Ҡытай) еңел атлетика буйынса алтын миҙал яулай, 2016 йылда Рио-де-Жанейрола үткән Олимпиадала тажик спортсыларынан беренсе булып алтын миҙал яулай.
Телевидение һәм радио
Радио Тажикстан территорияһында 1932 йылда барлыҡҡа килә. Әлеге ваҡытта ил буйынса тажик, урыҫ, үзбәк һәм ҡырғыҙ телдәрендә бер нисә бойондороҡһоҙ һәм дәүләт радиостанциялары эшләй. Тажикстандың халыҡ-ара радиостанцияһы бер нисә телдә тапшырыуҙар алып бара. Илдең сик буйы райондарында Үзбәкстан, Ҡырғыҙстан һәм Афғанстан радиостанциялары тапшырыуҙары ҡабул ителә.
Туризм һәм ял объекттары
Тажикстанда һәм Таулы Бадахшан автономиялы өлкәһендә бик күп минераль һәм дауалаусы һыу сығанаҡтары бар, улар араһында Ишкашим районында билдәле булған уникаль эҫе сығанаҡ күп ауырыуҙарҙы дауалауҙа ҡулланыла.
Бөрйән район үҙәк дауаханаһы
Тарихы
Район дауаханаһы составына поликлиника, Байназар амбулаторияһы, 26 фельдшер-акушерлыҡ пункты һәм бер күсмә ФАП инә.
Батюшков һәйкәле
Тарихы
Был хеҙмәт өсөн скульптор Вячеслав Клыков И. Е. Репин исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ була. Һәйкәл төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора. .
Тасуирлама
Һәйкәл композицияһы һәр береһе аллегорик мәғәнәгә эйә булған дүрт фигуранан тора: шағир Батюшков, уның аты, һыбыҙғы (свирель) тотҡан крәҫтиән ҡыҙы һәм Афина Паллада. .
Мерәсев Рәхим Зәки улы
Биографияһы
Башҡортостан Республикаһында сит тел белгестәрен әҙерләүгә ҙур өлөш индергән. Уның етәкселегендә бер нисә фән кандидаты әҙерләнгән. «Башҡорт университеты докладтары» журналы редакторы.
Төп фәнни хеҙмәттәре
Һуңғы йылдарҙағы хеҙмәттәре:
Сауҙа
Баҙарҙар
Аҙыҡ-түлекте һәм тауарҙарҙы ваҡлап һатыу урындары. Йыш ҡына асыҡ һауала йәки сауҙа рәттәрендә башҡарыла.
Поделга
Поделга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының һул ярына тамағынан 509 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 167 км.
Башҡорт орнаменты
Орнамент
Башҡорт орнаментында башҡорттар тарихының ислам диненә саҡлы осорҙағы күҙаллауҙары сағыла.
Нағыш орнаменты
Нағышҡа үҫемлек биҙәге хас. Өҫтөнлөклө төҫтәр гаммаһы — ҡыҙыл, һары һәм йәшел төҫтәр. Төҫтәрҙең контрастлы сиратланышы ҡулланыла. Орнаменттың ишелмә (спираль) биҙәктәре - туҡыма киҫәктәренән эшләнгән аппликацияларҙа һәм «ҡыя селтәр» ҡайыуында, туҡыусылыҡта һәм контурһыҙ нағыш һалыуҙа - ромблы һәм х-лы орнамент файҙаланыла.
Пайхата-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Степанова Елена Андреевна
Биографияһы
Эре вокаль-симфоник әҫәрҙәрҙә — С.В. Рахманиновтың «Колокол» поэмаһында  (Мәскәүҙә 1-се башҡарыу, авторы етәкселегендә, 1914), Л.Бетховендың  9 симфонияһы финалында  (етәксеһе О. Клемперер, 1925, Ленинград филармонияһының ҙур залында) яңғыҙ партиялар  һәм И. Гётеның «Эгмонт» трагедияһына Л.Бетховен музыкаһынан Клерхен йырын башҡара
Дирижерҙар В. Суҡ һәм Н. С. Голованов, йырсы Ф. И. Шаляпин, Л. В. Собинов һәм, Ә. В. Нежданова менән хеҙмәттәшлек итә.
Бер нисә тапҡыр Мәскәүҙә грампластика яҙҙыра («Метрополь», 1912; «Музтрест», 1929—1932; «Грампласттрест», 1934—1937).
Ишмөхәмәтов Әхтәм
Ғаиләһе
Әхтәм Ишмөхәмәтовтың бүләһе Джонатан Ишмөхәмәтов (Jonathan Czödör Ichmoukametoff) Францияла Пиреней тауҙарында башҡорт этно-ауылын булдыра. Этно-ауылда «Batyriyya» мәктәбендә боронғо башҡорт йолаларын һәм үҙ-үҙеңде яҡлау буйынса баш­ҡорттарҙың көрәш алымдарын өйрәнеү ойошторолған.
Авдеев Анатолий Алексеевич
Авдеев Анатолий Алексеевич (1948) — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары (1981—1985).
Әл-Ләйҫ ибн Сәғд
Биографияһы
Әл-Ләйҫ ибн Сәғд һижри 175 йылда (мил. 791 йыл) 14 шәғбан, йома көн вафат булған. Ул Ҡаһирәлә Әрүахтар ҡалаһында ерләнгән.
Урал яҙмалары
Тасуирлама
Яҙмалар вертикаль ҡаяларҙа йәки уның яуым-төшөм эләкмәгән ауышыраҡ йөҙөндә эшләнгән. Урал ҡаяларындағы күп һүрәттәр йылғаға ҡараған өлөштәрҙә урынлашҡан. Йыш ҡына һүрәт туранан-тура ерҙән тороп башҡарылған, шулай уҡ ярайһы уҡ бейеклектә урынлашҡандары ла бар. Рәссам был осраҡта ағас конструкциялар ҡулланыуы йәки бау һәм ҡайыштар ярҙамында үрҙән төшөүе лә ихтимал.
Һүрәттәрҙе сюжет буйынса төркөмләү
1-се вариант. Тояҡлы йәнлек менән бергә күк йөҙө һәм йыш ҡына аулау ҡулайламаһы һүрәтләнә. Бындай вариант Түбәнге Тагил яҙмаларына хас.
Ҡая яҙмалары датаһы
Ҡая һүрәттәрен эшләү осорон билдәләү бик ауыр. Бында күп факторҙарҙы күҙ уңында тотоу мөһим: һүрәттәрҙе һалыу техникаһын һәм ститистик үҙенсәлектәрен, ҡая бейеклеген, уның йөҙөн, урын топографияһын.
Әҙәбиәт
Широков В. Н. Древнее наскальное искусство.//Екатеринбург: энциклопедия. Екатеринбург. 2002
Польта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Өмбәт
Географик урыны
Өмбәт ауылы Өҫкәлек йылғаһы (Һаҡмар йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан.
Оло Межевая
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Магалианс (өлкә)
Административ бүленеш
Өлкә үҙенә 11 коммуна һәм 4 провинция берләштерә.
Талипов Әнүәр Кәнзил улы
Биографияһы
Әнүәр Кәнзил улы — юғары квалификация категориялы табип, республика онкология Ассоциацияһының Почетлы ағзаһы.
Лао-цзы
Дао дэ цзин
Мин генә бынан баш тарттым
Тын күлдәрҙәй тоноп, тауышһыҙмын,
Бар теректең тамырын ҡиммәт күрәм.
Фәлсәфәһе
Дао — әйберҙәргә идара итә,
Төп идеялары
Артыҡ белемгә ынтылмаҫҡа кәрәк, киреһенсә, юнылмаған ағас, йәки сабый халәтендә булыу хәйерле. Бар ҡапма-ҡаршылыҡтар ҙа үҙ-ара мөнәсәбәттә, шулай уҡ һыйыша ала. Мәҫәлән, йәшәү һәм үлем.. Үлем — ул ғүмер тамамланыу, шул уҡ ваҡытта икенсе тормошта йәшәй башлау. Һәр «үлемдең» ахыры — икенсе «үлемдең» башы. Эш һүҙҙәрҙә, төшөнсәләрҙә түгел, ә уларға ниндәй мәғәнә һалыныуында. Ингән ер — сығыу урыны ла. Тормош — ул «йомшаҡ» һәм «һығылмалы». Үлем — ул «ҡаты» һәм «киҫкен». Даоса проблемаларҙы сисеү юлы — киреләнмәү, ыңғайға ҡуйыу. Быны гел буйһоноп тороу тип аңларға ярамай — мөмкин тиклем әҙерәк көс сарыф итеп, үҙеңдекенә өлгәшергә тырышыу тип аңларға кәрәк.
Диалектика
«Кем халыҡты ярата һәм уға идара итә, шул бер ни ҙә эшләмәҫкә тейеш»
Әҫәрҙәренең исемлеге
2 老子 Lǎozĭ 道德經 Dàodéjīng Chinese+English+German
Башҡорт халҡының даосизмға ауаздаш мәҡәл һәм әйтемдәре
Белмәгәндең беләге тыныс
Өфө Успенье ирҙәр монастыры
Һаны
1800 йылда — өс иеромонах, ике иеродьякон, бер монах.
Дин әһелдәре
Күп кенә сиркәү башлыҡтарының исемдәре һаҡланып ҡалған: Антоний (1628 йылдан), Иоасаф (1643 йылдан), Герман (1648 йылдан), Феодосий (1652 йылдан), Иаков (1661 — 1670-се йылдар аҙағы), Дионисий (1680-се йылдар.), Соломон (1690-сы йй.), Вениамин (1696 йылдан), Викентий (1702—1707), Порфирий (1709 йылдан), Иоаким (?-1729), Сампсон (1746 йылдан), Глеб (1758 йылдан), Парфений (1763 йылдан); Лаврентий (1799), Тихон (1803 йылдан), Филарет (1804 йылда), Афанасий (1810), Вениамин (1818 йылдан), Платон (с 1826), Апполинарий (1827 йылдан), Феодотия (1828), Палладий (1832 йылдан), Никодим (1836 йылдан), Пантелеймон (1846 йылдан), Григорий I (1855 йылдан), Григорий II (1867 йылдан), Кирилл (1870—1880), Евгений (1893), Иоиль (1895), Гавриил (1901 йылдан), Мартиниан (1908), Павел (1911 йылдан), Трофим (1913—1920).
Ябыҡ акционерҙар йәмғиәте
Характеристика
Асыҡ булмаған акционерҙар йәмғиәте (ЯАЙ) менән асыҡ акционерҙар йәмғиәте (PJSC) араһында төп айырмалар:
Асыҡ йәмғиәт менән сағыштырыу
Акционерҙар һаны ЯАЙ-ла, ААЙ-ла ла сикләнмәй.
Енсиәтселек
Енсиәтселек патриархат кеүек үк донъяла киң таралған һәм әле лә хатта күпмелер демократик һәм эгалитар һаналған йәмғиәттәрҙә лә осрай
Этимологияһы
«Сексизм» һүҙен АҠШ-та феминистар хәрәкәте ағзалары «расизм» һүҙенә оҡшаштырып уйлап сығарған. Феминистик теория һәм гендер тикшеренеүҙәре енсиәтселекте социаль һәм гуманитар фәндәр даирәһенә лә индереп ебәрә.
Парэйлага-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сосновая Рассоха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Учредителдәр йыйылышы ағзалары комитеты
Комучтың беренсе составы
Комуч агитацион мәҙәни-ағартыу бүлеге яңы властың рәсми баҫмаһы — «Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы ағзалары Комитеты вестнигы» гәзитен — сығара башлай.
Комуч власының нығыныуы
Комуч үҙенә лояль булған хәрби көстәргә таянып түбәнге сараларҙы үткәрә: рәсми рәүештә 8-сәғәтлек эш көнө билдәләнә, эшселәр йыйылыштары һәм крәҫтиәндәр сходтары рөхсәт ителә, фабрика-завод комитеттары һәм профсоюздар һаҡланып ҡала. Комуч бөтә совет декреттарын юҡҡа сығара, заводтар, фабрикалар һәм банктарҙы хужаларына кире ҡайтара, шәхси эшҡыуарлыҡтың азатлығын иғлан итә, земстволарҙы, ҡала думаларын һәм башҡа советтарға тиклемге учреждениеларҙы тергеҙә. Аҡ һәм ҡыҙыл идеологик ҡараштар араһында икеләнеү арҡаһында Комуч ҡапма-ҡаршылыҡлы ҡарарҙар сығара: ерҙе национализациялау тураһында иғлан итә, шул уҡ ваҡытта ер хужаларына крәҫтиәндәр файҙаһына тартып алынған үҙҙәренең элекке биләмәләрен ҡайтарып алырға, хатта 1917 йылғы уңышты йыйып алырға, мөмкинлек бирә. Ауыл райондарына ер хужаларының һәм хәлле крәҫтиәндәрҙең (совет терминологияһында — кулактар) милеген яҡлау, шулай уҡ рекрут йыйыу, һуңынан Халыҡ армияһына ирҙәрҙе мобилизациялау өсөн хәрбиләшкән экспедициялар юллай.
Библиография
Каппель и каппелевцы. 2-е изд., испр. и доп. — М.: НП «Посев», 2007. — ISBN 978-5-85824-174-4
Чаплыгин Пётр Николаевич
Чаплыгин Пётр Николаевич (24 март 1896 йыл — 10 март 1948 йыл) — СССР-ҙың театр актёры, Карел АССР-ының атҡаҙанған артисы (1938), Карел-Фин ССР-ының халыҡ артисы (1943).
Чогори
Тарихы
Тәүге тапҡыр күтәрелергә маташыу 1902 йылда Оскар Эккенштейн һәм Алистер Кроули тарафынан башҡарыла, әммә уңышһыҙ тамамлана. Уның түбәһен яулағанға тиклем өс Америка экспедицияһы һөҙөмтәһеҙ күтәрелергә маташа, һуңғы тапҡыр 1953 йылда доктор Чарльз Хьюстон етәкселеге аҫтында була.
К2 түбәһенә беренсе булып 1954 йылда Ардито Дезио етәкселегендә итальян экспедицияһы етә. 31 июлдә итальян альпинистары Лино Лачеделли һәм Акилле Компаньони беренсе булып К2 түбәһенә менә. Күтәрелеү өсөн итальяндар көньяҡ-көнсығыш «Абруцци ҡабырғаһын» ҡулланалар, хәҙер ул К2 түбәһенә менеү өсөн иң популяр маршрут булып тора  (уның менән К2 түбәһен яулаған альпинистарҙың дүрттән өс өлөшө файҙалана).
Үҙәк Азия
Тарихы
Ғалимдар скифтар беренсе булып күсмә халыҡтар дәүләте төҙөгән тигән фекергә килгән, тик улар берләшкән бөйөк империя булдыра алмаған. Скиф ҡәбиләләре тарҡау булған. Һундар (б.э.т. 209 — б.э. 93), бәлки, Үҙәк Азияла күскенселәрҙең беренсе дәүләтен төҙөгәндер.
II—V быуаттарҙа Ебәк юлы, көнсығышта Чаньандан — Ҡытайҙың боронғо баш ҡалаһынан башланып, Бөйөк Ҡытай диуарының Йәшмә ҡапҡаһы һағына тиклем килеп еткәс, төрлө дәүләттәр яғына тармаҡланып китә. VI—VII быуаттарҙа Ҡытайҙан көнбайышҡа Етейылға (Семиречье) һәм Согдиана юлы иң йәнлеһе була. Согди теле сауҙа эштәрендә иң ҡулланылған телгә әйләнә. Юлдың төньяҡҡараҡ күсеүе бер нисә сәбәп менән бәйле. Етейылғала төрки ҡағандар һарайҙары урынлашҡан, ә улар Урта Азия буйлап үткән юлдарҙы контролдә тотҡан. Икенсенән, Фирғәнә VII быуатта үҙ-ара болалар арҡаһында хәүефлегә әйләнә. Өсөнсөнән, төрки ҡағандар сит яттарҙан да, бигерәк тә эллин дәүләттәренән әйбер ҡайтарта башлай. Ебәк юл аша бөткөһөҙ илсе һәм сауҙа каруандары VII—XIV быуаттарға тиклем ағыла. Быуаттар дауамында төрлә сәбәптәр арҡаһында юл үҙгәрә торған. Континенттағы сәйәси хәлдәр маршрутты төрлөсә һайларға мәжбүр иткән.
«Ҙур уйын»
XIX быуат ахырында Британия менән Рәсәй империяһы араһында  Үҙәк Азия һәм  Һиндостан өсөн көрәш башлана, британ ғалимы һәм яҙыусыһы Артур Конолли быны «Ҙур уйын» тип атай. Күҙәтеүселәр фекеренсә, XX быуатта «Ҙур уйындың» яңы раунды башлана, уға — АҠШ, Төркиә, Иран, һуңғараҡ Ҡытай ҡушыла. «Уйынсылар» иҫәбенә элекке совет Урта Азия республикалары ла инә, улар еңешкән көстәр араһында үҙенсә "уйнап", бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡалырға тырыша.
Тайницкий баҡсаһы
XIV—XIX быуаттар
1823 йылда Кремлдең көньяҡ стенаһы буйына бульвар һалына һәм ул бер нисә йыл дауамында «тау аҫтындағы баҡса» проекты буйынса төҙөлә. Биләмәне иҫке хужалыҡ ҡалдыҡтарынан таҙартып, аллеяны проектлайҙар, шулай уҡ Кремль һарайына алып барған ике пандус эшләп ҡуялар. Аҙаҡ был парк зонаһына Тайницкий башняһының исемен бирәләр. Шулай ҙа ҡайһы бер тикшереүселәр Тайницкий баҡсаһын 1890 йылда ғына төҙөлгән тип иҫәпләй.
Хәҙерге заман
2007 йылда Рәсәй фәндәр академияһының Археология институты Мәскәү Кремле музейы менән берлектә Тайницкий баҡсаһы биләмәһендә ҡаҙыу эштәре алып бара. Ҡаҙыу эштәре алып барған участканың дөйөм майҙаны 693 м² тирәһе, мәҙәни ҡатламдың ҡайһы бер урындарҙағы тәрәнлеге 10 метрға тиклем барып етә. Эш барышында ғалимдар артефакт һәм XII—XVIII быуаттарҙағы торлаҡтарға юлыға. Подвал биналары, кәртәләр, һыу ағымдары, балсыҡ мейестәр, тәре киҫәктәре, балсыҡ һауыттар, йорт кәрәк-ярағы һәм хәрби ҡорал фрагменттар һаҡланып ҡалған була. Яҡынса биш меңләп экспонат табыла. Улар араһында кеше һөлдәләре, дөйә, Дьяков мәҙәниәте ҡалдыҡтары (б.э. тиклемге 1-се меңйыллығы), елемләп йәбештерелгән дьяков керамикаһы (б. э. тәүге быуаттары), шулай уҡ ювилер оҫтаханаһының янған ҡалдыҡтары була. Табылған ҡалдыҡтар араһында Мәскәү тупланма 3-сө һанлы грамотаһы иң ҡиммәтлеһе булып сыға. Ул XIV быуатҡа ҡараған боронғо рус текстарының иң оҙон өлөшө һәм тәүге хужалыҡ документы булып сыға, унда ниндәйҙер Турабейҙең мөлкәте һүрәтләнгән, уның хеҙмәтселәре, «страдниктар»ы (бойондороҡло крәҫтиәндәре), шулай уҡ ниндәйҙер Кощей (к)ощѣю) идаралығына бирелгән 26 ат  көтөүе һүрәтләнгән.
Соялка
Соялка (Сойла, Сояльская) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Потын-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ибн әл-Ғәрәби
Мөхөтди́н Әбү Абдулла́ Мөхәммәт ибн Али́ әл-Андалу́си (محي الدين محمد ابن علي ابن محمد ابن عربي الحاتمي الطائي الأندلسي,, Мүрсиә — , ) — Әл-Андалусиянан (Мосолман Испанияһы) мосолман дин белгесе, суфыйсылыҡ ғилеменең ҙур вәкиле һәм теоретигы. «Бөйөк уҡытыусы» (әш-шәйех әл-әкбәр) исеменә эйә.
Биографияһы
1207 йылда тағы ла Мысырға юллана һәм Мәккәгә тағы бер сәфәр ҡыла.
Тәнҡит
Ибн Халдун, үҙенең «Мөҡәддимә» тигән хеҙмәтенең тотош бер бүлеген суфыйсылыҡҡа бағышлап, Ибн әл-Ғәрәбиҙе телгә ала: «Суфый һәм мутакаллимдар вәкилдәре, яңылыҡ асыу мәсьәләһе буйынса аңдың сиктәренә сыҡҡан артыҡ төпкөлгә ингән. Һәм уларҙың күптәре, беҙ күрһәткәнсә, пантеизм һәм йәшәйештең берлек теорияһына саҡлы еткән. Әл-Хәрәүи „әл-Мәҡәмәт“ китабындағы кеүек, үҙ ҡараштарын текстарында яҙғандар; уларға Ибн әл-Ғәрәби һәм : ابن سبعينИбн Сабин, шулай уҡ :العفيف التلمساني| Ибн аль-Афиф, Ибн әл-Фәрит һәм ән-Нажми әл-Исраил үҙҙәренең поэмаларында эйәргән».
Ташлы археологик комплексы
Ташлы археологик комплексы — Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы Фёдоровка ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан бронза быуаты археологик ҡомартҡылары төркөмө.
Тибет таулығы
Тәбиғәт шарттары, рельефы
Таулыҡта һырттар менән бүлгеләнгән ҡоро тау далалары өҫтөнлөк итә. Көнсығышта һәм көньяҡта йыш ҡына туғайҙар осрай. Күлдәре ғәҙәттә тоҙло. Сөнки йыллыҡ яуым-төшөм микдары аҙ (уртаса 100—300 мә, әммә көньяҡта 700 мм тиклем). Яуым-төшөм ямғыр йәки ҡар түгел, ә йыш ҡына боҙ рәүешендә була. Таулыҡтың байтаҡ майҙаны мәңгелек боҙ менән ҡапланған. Климат ҡырҡа континенталь, елле, ҡышҡыһын температура −40 °C -ҡа, йәйгеһен (көньяҡта) +14 — +18°С-ҡа тиклем етә. Һауа дымлылығы уртаса, 60 — 70 % самаһы. Йыш ҡына дауылдар була. Ҡыш ҡар ҡатламы булмай.
Аврора (Краснодарҙағы кинотеатр)
Кинотеатрҙа үҙгәртеп ҡороу пландары
2017 йылдың йәйендә Краснодар крайы губернаторы Кондратьев Вениамин пленар ултырышта, Аврора кинотеатрын реконструкциялау эшенә «Краснодар» футбол клубы башлығы Сергей Галицкий тотона тип белдерә. 2018 йылдың майында Галицкийҙың командаһы кинотеатрҙы реконструкциялау буйынса проект эшенә тотона. 2019 йылдың аҙағында эш тамамланыр тип көтөлә.