cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Германия менән Советтар Союзы араһында һөжүм итмәү килешеүе
Германия менән СССР араһында бәйләнештәрҙең әүҙемләшеүе
1939 йылдың авгусы ваҡиғаларын Германия күҙлегенән сығып баһалап, М. Мельтюхов, был осорҙа Германия етәкселеге өсөн хәл иткес фазаға Польша менән һуғышта Бөйөк Британияның һәм СССР-ҙың позицияһын асыҡлау мәсьәләһе килеп баҫты, тип билдәләй: 2-3 августа Германия Мәскәүҙе, 7 августа - Лондонды, 10 августа - Мәскәүҙе, 11 августа - Лондонды, 14-15 августа Мәскәүҙе әүҙем һынап ҡара. 23 авгусҡа бер юлы ике сәфәр планлаштырыла: Британия хөкүмәтенә 21 августа Берлин һөйләшеүҙәр өсөн рейхсмаршал Герингты, ә совет хөкүмәтенә һөжүм итеү тураһында пактҡа ҡул ҡуйыу өсөн сит ил эштәре министры Риббентропты ҡабул итергә тәҡдим итә. СССР ҙа, Бөйөк Британия ла ризалыҡ менән яуап бирҙе. 22 августа Гитлер үҙенең һайлауын белдерә һәм, Лондонға 24 августа ғына хәбәр итһәләр ҙә, тәү сиратта СССР менән килешеү төҙөү кәрәклегенән сығып, Герингтың сәфәрен туҡтата.
Килешеүҙең юридик характеристикаһы
А. А. Пронин фекеренсә, килешеүҙә яҡтарҙың береһе икенсеһенә агрессия яһаған осраҡта уны ғәмәлдән сығарыу тураһындағы пункт булмай (СССР төҙөгән һөжүм итмәү тураһындағы килешеүҙәрҙең күбеһендә ошондай пункт була). Килешеүҙең тәүге совет проектында нейтралитетты һаҡлау өсөн тәүшарттар булдырылған: икенсе яҡ «өсөнсө держава яғынан көс ҡулланыу йәки һөжүм итеү объекты» булып ҡалырға тейеш, ләкин килешнеүҙең II статьяһының һуңғы редакцияһы яҡтарҙың береһе һөжүм итеү объекты түгел, ә «өсөнсө держава яғынан хәрби хәрәкәттәр объекты» булыу осрағында нейтралитетты үтәүҙе күҙ уңында тота. Бындай билдәләмәләр нацист Германияһы дипломатияһы өсөн хас булған: мәҫәлән, Германия менән Латвия араһында һөжүм итмәү тураһындағы килешеү һәм Германия менән Эстония араһында һөжүм итмәү тураһындағы килешеү «теләһә ниндәй шарттарҙа» нейтралитет һаҡлауҙы декларациялаған; ләкин СССР һаманға тиклем уларҙы файҙаланмаған. Һөҙөмтәлә килешеү, йәнәһе лә, өсөнсө держава яғынан көс ҡулланыу акты булғанда, Германия һөжүменә ишектәрҙе киң аса. А. А. Пронин шулай уҡ килешеүҙең йәшерен протокол менән тығыҙ бәйле булыуын һәм, һуғышҡа тиклемге тәғәйен хәлдән тыш, йәшерен протоколдан айырым баһалана алмауын билдәләй. Шарттың йәшерен протоколы Балтик буйында Латвия, Эстония һәм Финляндия, Германия - СССР, Литва — Германия мәнфәғәттәре өлкәһенә инә; Польша Нарев-Висла-Сан линияһы буйынса бүленгән, Вильнюс Литваға күскән. Шул уҡ ваҡытта һөйләшеп килешекән яҡтар күҙлегенән Польща дәүләтен һаҡлап ҡалыу кәрәкме, тигән һорау «артабанғы сәйәси үҫеш барышына» биреләсәк, әммә һәр осраҡта ла «дуҫтарса ике яҡлы татыулыҡ тәртибендә дуҫтарса» хәл ителергә тейеш ине. Бынан тыш, СССР Бессарабияға ҡарата ҡыҙыҡһыныуын белдерҙе, ә Германия Румынияның был төбәгендә СССР мәнфәғәттәренә ҡаршы килмәгән. Өҫтәмә протоколды, өсөнсө илдәргә ҡағылғанлыҡтан, А. А. Пронин юридик яҡтан законһыҙ тип баһалай.
Япония
Халхин-Голдағы һуғыштарҙың ҡыҙған мәлендә Һөжүм итмәү тураһында совет-герман килешеүенә ҡул ҡуйылыуы хаҡында билдәле булғас, Токионың һушын алған шаңҡыуҙы күҙ алдына килтерергә мөмкин. Хирануманың япон хөкүмәте бындай шартҡа иҫәп тотмаған. Германия Японияға хыянат итә, һәм Германия ярҙамында Халхин-Гол конфликтының үҫеүенә һәм уны коммунизмға ҡаршы еңеү яулаусы һуғышҡа әүерелдереүгә бәйле бөтә өмөттәр өҙөлә. 4 сентябрҙә Япония Европалағы конфликтҡа бер ниндәй формала ла ҡыҫылырға йыйынмауы хаҡында белдерҙе. Германия хыянатына түҙеп ҡарау мөмкин түгел ине. Хиранума, яманаты сығып, отставкаға китә, уның урынына һуғышта көньяҡты өҫтөнлөклө йүнәлеш тип һанаған Абэ хөкүмәте килә. .
Килешеү төҙөү эҙемтәләре
Бер нисә хәҙерге заман Рәсәй тарихсыһы фекеренсә, ошо килешеүҙе төҙөү һөҙөмтәһендә Советтар Союзы:
Г. А. Куманёв, пакт СССР өсөн тотороҡһоҙ булһа ла, ваҡытлыса нейтралитет ҡаҙанышы булып торған, тип иҫәпләй һәм Сталин быны бик яҡшы аңлаған: килешеүгә ҡул ҡуйыу алдынан ул был һайлау еңел түгел, хатта ауыр, шуға ҡарамаҫтан Советтар Союзы өсөн «плюстар» һаны арта барған, тип таныны. Куманёв фекеренсә, «Пакт СССР-ға ваҡыт отошо бирә, был ваҡытта Гитлер байтаҡ дәүләттәргә ҡаршы күләмле хәрби хәрәкәттәр башҡара башлай». В. М. Кулиш һәм В. Я. Сиполс, 1939 йылда Германия СССР-ға һөжүм итергә йыйынмауын һәм артабан Европаны баҫып алыу менән шөғөлләнеүен күрһәтеп, Германия менән һуғышты кисектереү тураһында версияны кире ҡаға.
М. Мельтюхов билдәләүенсә, Германия менән төҙөлгән килешеү нигеҙендә, үҙенең тарихында тәүге тапҡыр бөйөк Европа державаһы тарафынан Көнсығыш Европала СССР мәнфәғәттәре танылыу алды. Советтар Союзы Германияның Бөйөк Британияға һәм Японияға ҡарата дипломатик манёвр яһау мөмкинлектәрен сикләй алды, был иһә СССР өсөн советтарға ҡаршы нигеҙҙә дөйөм Европа тупланыуы һәм Алыҫ Көнсығышта ҙур конфликт хәүефен кәметте. Әлбиттә, бының өсөн СССР-ға Германия-поляк һуғышы башланған осраҡта Германияға ҡаршы хәрәкәттәрҙән баш тартырға, Германия менән иҡтисади бәйләнештәрҙе киңәйтергә һәм фашистарға ҡаршы пропаганданы туҡтатырға тура килә.
Советтар Союзының килешеүгә ҡул ҡуйыу сәбәптәре тураһында версиялар
Мельтюхов әйтеүенсә, тарихсылар ҡарамағындағы документтар совет етәкселегенең донъяла үҙ йоғонтоһон көсәйтеү өсөн башҡа бөйөк державалар араһындағы ҡаршылыҡтарҙы файҙаланырға ынтылыуы хаҡында дәлилләй. Бөйөк Британия менән Германия араһындағы мөнәсәбәттәрҙә көсөргәнешлектең артыуы был ике илдең дә СССР-ҙың ыңғай позицияһын теләүенә килтерә һәм уларҙы СССР-ға юл ҡуйырға мәжбүр итә. Совет етәкселегенән халыҡ-ара хәлдәрҙәге үҙгәрештәргә һығылмалы ҡарашта булған һаҡ тышҡы сәйәси курс үткәреү талап ителә. Был йәһәттән, тарихсы фекеренсә, 1939 йылғы совет тышҡы сәйәсәте «үҙ мәнфәғәттәреңдә ауыр хәлдән оҫта сығыу өлгөһөн» бирә.
Тегермәнлек
География
Ауыл Тегермәнлек йылғаһы буйында, Ыҡ йылғаһынан 2 км һәм Мөслим ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 17 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Кесе Нюнельга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зөлфиә (шағирә)
Биографияһы
Урта мәктәпте һәм ҡатын-ҡыҙҙар педагогия училищеһын тамамлағндан һуң, Зөлфиә республика гәзиттәре һәм журналдары редакцияларында эшләй, шиғриәт менән мауыға, шиғырҙар ижад итә башлай. 17 йәшендә (1932 йылда) уның «Тормош сәхифәләре» исемле тәүге китабы донъя күрә, шиғри йыйынтыҡҡа йәштәр, дуҫлыҡ һәм кеше күңеленең матурлығы тураһындағы шиғырҙары ингән. 1938 йылдан ул төрлө нәшриәттәрҙә эшләй, республика һәм республика-ара ойошмалар ағзаһы була.
<!-- Одаренная поэтесса и писательница, будучи тонким знатоком человеческих душевных порывов, создала произведения различных жанров: поэмы, баллады, элегии, лирические стихотворения, рассказы, очерки, публицистические статьи и газетные корреспонденции. Многие её стихотворения были посвящены борьбе за мир и дружбе народов СССР. В годы войны она писала патриотические стихи. Ею также были написаны либретто к операм узбекских композиторов, например либретто оперы «Зайнаб и Омон». Также ею была написана пьеса-сказка по мотивам поэмы «Семург», написанной её мужем Хамидом Алимджаном.
Некоторые стихотворения Зульфии были переведены на русский язык, например, стихотворение «Я пою зарю» (1950), русский перевод 1951 года.
Память
В 1999 году в Узбекистане была учреждена Государственная премия имени Зульфии, которая присуждается за успехи в области литературы, искусства, науки, культуры и образования одаренным девушкам в возрасте от  ежегодно в канун Международного женского дня- 8 марта.
Вогулка (Еловка ҡушылдығы)
Вогулка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Еловка йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Төмән
Фән һәм мәғариф
Ғилми-тикшеренеү һәм проект институттары: Криосфера институты һәм Төньяҡтағы ерҙәрен үҙләштерергә тәҡдим проблемалары институты. Ғәмәли фән һәм газ комплексына ихтыяж йүнәлтелгән. Улар араһында "СургутНИПИнефть" (Төмән бүлексәһе), ТюменНИИгипрогаз, Гипротюменнефтегаз, СибНИИНП, Тюменнефтегеофизика (компания "Интегра"), "Нефтегазпроект", СибНАЦ, Сибнефтеавтоматика (ГМС Төркөмө) лидерҙар булып тора.
Ҡыҙылъяр (Түбәнге Табын ауыл биләмәһе)
Тарих
XX быуат башында ауылда мәсет һәм мәктәп теркәлгән.
Ниневия
Ҡаҙыуҙар
Ниневияның тоған урынын Рич 1820 йылда таба. 1842 йылда Ниневия емереклектәре торған Куюнджик убаһын француз консулы Поль-Эмиль Ботта ҡаҙҙыра башлай, тик бер ни ҙә таба алмағанлыҡтан, Саргон II баш ҡалаһы Дур-Шаррукин торған урындағы Хорсабадҡа күсә һәм бында археологик ҡаҙыуҙар алып бара.
Емерелеү ҡурҡынысы
2016 йылдың 13 апрелендә ИГИЛ, ауыр техника ҡулланып, ике мең йыллыҡ архитектура ҡомартҡыһы булған «Врата бога (Хоҙай ҡапҡаһын)» емерә. Был ҡапҡалар боронғо Ниневия ҡалаһына ингән ерҙә төҙөлгән булған. Һуғышсылар, шаһиттар әйтеүенсә, Ниневия стеналарын ватып, уның таш блоктарын һатҡандар.
Терһәк
Терһәк (Терһәк) — ҡатай башҡорттары составындағы ҡәбилә.
Соколов-Микитов Иван Сергеевич
Биографияһы
Иван Сергеевич Соколов-Микито́в Калуга губернаһы Осеки ауылында Сергей Никитич Соколов — бай сауҙагәрҙәр Коншиндарҙың урман биләмәләре идарасыһы ғаиләһендә тыуған.
Йәнғәлин Тайып Мөхәмәтғәле улы
Биографияһы
Тайып Мөхәмәтғәле улы Йәнғәлин 1905 йылда Ҡалғаһау (Ҡолғона тип тә йөрөтөлгән), (Оло Кәбәс тарихынан ) ауылында тыуған. Һайранда 3 йыл уҡый. 1930 йылдың 30 апрелендә «Ҡыҙыл Байраҡ» промартеле сафына ҡабул ителә. Артель рәйесе, бригадиры, рәйес урынбаҫары вазифаларын башҡара.
Ғаиләһе
1950 йылда Яңы Мөсәт ауылынан Ғүмәрова Шәһәрбоҫтан менән донъя ҡороп, 12 бала тәрбиәләп үҫтерәләр.
Түбәнге Шәкәр
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Павлош
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Назарбаева Сара Алпыс ҡыҙы
Биографияһы
1999 йылдың мартынан — «Демография» мәрхәмәтлек фондының попечителлек советы рәйесе.
Билли Джин Кинг
Биографияһы
Уйын тура эфирҙан күрһәтелә. Телевизор аша иллионлаған тамашасы күҙәткән был матчта Кинг һоҡландырғыс еңеү яулай: 6-4,6-3, 6-3 иҫәбе менән ул тура мәғәнәлә Риггсты ҡыйрата.
Билли Джин Кинг гомосексуаллеге тураһында йәшермәй. Ул бер нисә йыл үҙенең партнеры Илана Клосс менән Чикагола йәшәй. Уларҙың Нью-Йоркта фатирҙары бар.
Көньяҡ полюс
Асыу тарихы һәм ҡаҙаныштар
В 1839—1843 йылдарҙа Джеймс Кларк Росс «Эребус» «Террор» корабльдерендә үҙ заманы өсөн масштаблы Арктиканы тикшереү үткәрә, диңгеҙ һәм уның исеме менән аталған боҙлоҡ шельфын аса. 1841 йылда Джеймс Росс антарктида вулкандары булыуын аса, уларҙы корабль исемдәре менән Эребус и Террор тип атайҙар. В 1842 йылда Росс кешеләре беренсе булып көньяҡ киңлектең 78° сиген уҙалар. Тик Британия 60 йыл буйы Көньяҡ ҡотопҡа яңы экспедициялар сараһын үткәрмәй.
Аттар үлеү һәм автотранспорт боҙолоу сәбәпле Скотт командаһы үҙ көсөнә генә ышынырға мәжбүр була. 1912 йылдың 17 ғинуарында 5 кешелек Скотт командаһы Көньяҡ котопҡа барып етә, кешеләр бик йонсоған була. Британияның полюс командаһы кире юлда тулыһынса вафат була. Бынан һуң ҡотопта кешеләр тик 1956 йылда ғына аяҡ баҫалар.
Британия Берләшмәһе Экспедицияһы эшмәкәрлеге барышында ҡоро ер буйлап Көньяҡ ҡотопҡа барып етергә ирешәләр. Баштараҡ ҡотопҡа барып етеү бөтөнләй ҡаралмай, әммә Яңы Зеландия ҡатнашыусыһы Эдмунд Хиллари — билдәле спортсмен — үҙ ирке менән Көньяҡ ҡотопҡа юллана һәм 1958 йылдың 4 ғинуарында барып етә. 19 ғинуарҙа уға экспедиция начальныгы Вивиан Фукс ҡушыла, артабан ул юлын дауам итә һәм март башына Росс диңгеҙенә сыға, Антарктика материгын ҡоро юл менән үтеү тамамлана.
Ҡотопто билдәләү
Географик Көньяҡ полюс ҙур булмаған билдә һәм боҙға ҡаҙалған ҡолға менән билдәләнгән, йыл һайын йылдың беренсе көнөндә боҙ ҡатламы хәрәкәте булғанға дөрөҫләп ҡуйыла. Билдәлә Руаль Амундсен һәм Роберт Ф. Скотт килеп етеүге ирешкән дата һәм был полярниктарҙың ҙур булмаған цитаталары яҙылған. Эргәһенә Америка Ҡушма Штаттары флагы ҡуйылған. .
Мексика милли автономиялы университеты
Иҫтәлекле биналар
Сан-Ильдефонсо музейы
Был музей һәм мәҙәни үҙәк Мексикалағы монументаль һынлы сәнғәттең тыуған төйәге тип иҫәпләнә. Сан-Ильдефонс колледжы тәүҙә абруйлы иезуит мәктәп-интернаты була, 1910-сы йылдарҙағы мәғариф реформаһынан һуң ул абруйлы Милли әҙерлек мәктәбенә әүерелә. Был мәктәп һәм бина 1978 йылда тулыһынса ябылған, һуңынан яңынан музей һәм мәҙәни үҙәк сифатында 1994 йылда асылған. Уның ойоштороусылары — Мексика милли автономиялы университеты, Мәҙәниәт һәм сәнғәт буйынса милли советы һәм Мехико федераль округы хөкүмәте. Стеналарҙағы Хосе Клементе Ороско, Диего Ривера һәм башҡа рәссамдарҙың эштәренән тыш, музейҙа даими һәм ваҡытлыса археологик һәм художество күргәҙмәләре уҙғарыла. Комплекс Мехиконың тарихи үҙәгендә Сан-Ильдефонсо һәм Хусто Сьерра урамдары араһында урынлашҡан.
Кесе Речка (Чунджелька ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Сыңғыҙ
Ауыл тарихы
Сыңғыҙ – боронғо ырыу булһа, Монаш – түбә-аймаҡ исеме. Монаштарҙың хәҙерге Татарстан ерендә Кама йылғаһы буйында, Баймаҡ районының Темәс, Ҡолсора, Иҙрис, II Этҡол, Таулыҡай ауылдарында йәшәүҙәре билдәле. Ә инде Сыңғыҙ ырыуының тәүге йәшәгән урыны Ҡаҙағстан еренә барып тоташа.
Ауыл аҡһаҡалдары Фәтхетдин Солтангилдин, Вәрғитдин Мортазиндар үҙҙәренең яҙмаларында, ауыл 1675-1685 йылдарҙа төҙөлгән, тип яҙалар. Рус ғалимы М.А. Голубцов  «Башкирия в 1730-1750» исемле картаһында Сыңғыҙ ауылын беренсе тапҡыр рәсми рәүештә сағылдырған. Картала күренеүенсә, ауыл аша почта тракты үткән.
Ҡоро Аманбай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Атауллин Талха Атаулла улы
Атауллин Талха Атаулла улы (1901 — 16 декабрь 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы һуғышсыһы
Туғаш (Татарстан)
Тарих
XX быуат башында ауылда мәсет, мәктәп, һыу тирмәне, икмәк магазины, бакалея кибете теркәлгән.
Мимошня
Мимошня — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Углич һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 2840 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Бәлеш
Үҙенсәлеге
Кейәү бәлеше башҡа бәлештәргә (ит бәлешенә) ҡарағанда ике тапҡыр бәләкәй була. Шуға күрә уның ҡамыры ла аҙраҡ алына, ите лә аҙраҡ һалына.
Кабо-Верде
Тарихы
Европа халҡының Йәшел Морон утрауҙарын рәсми асыу датаһы булып 1460 йыл иҫәпләнә.
Колониаль осор
1974 йылдың ноябрендә Лиссабонда илдең бойондороҡһоҙлоғон иғлан итеү тураһында килешеүгә ҡул ҡуйылды һәм автономлы Кабо-Верде Республикаһының күсеү хөкүмәте (уның ағзаларының яртыһы — португал хакимиәте, ә яртыһы — ПАИГК ағзалары) ойошторола.
Бойондороҡһоҙ үҫеш осоро
1995 йылдың декабре — парламент һайлауҙарынан һуң МПД Милли ассамблеяһында урындарҙың күпселеген һаҡлап ҡала.
1996 йылдың февралендә А. Монтейру икенсе срокка ҡайтанан һайлана.
Дәүләт ҡоролошо
Система күп партиялы. 7 партия теркәлгән.
Хоҡуҡ системаһы
Кабо-Верденың хоҡуҡ системаһы роман-герман ғаиләһенә инә. Португалияның хоҡуҡи традицияларына нигеҙләнә. Кабо-Вердала юридик белем биреүҙең үҙ системаһы үҫешмәгән, урындағы юристар Португалия университеттарында уҡый.
Гражданлыҡ хоҡуғының төп сығанағы — Португалияның 1966 йылғы Гражданлыҡ кодексы. Ғаилә мөнәсәбәттәре 1981 йылғы Ғаилә кодексы менән көйләнә. Конституция гражданлыҡ йәки дини формала никах теркәүҙе күҙ уңында тота һәм ир менән ҡатындың тиң хоҡуҡлылығын нығыта.
Суд системаһы
Конституция суды (Tribunal Constitucional) Конституция контролен тормошҡа ашыра, дәүләт башлығының эшкә һәләтһеҙлеген билдәләй, һайлауҙарҙың законлылығы һәм сәйәси партияларҙың эшмәкәрлеге буйынса мәсьәләләрҙе хәл итә, юрисдикцион конфликттарҙы хәл итә, ампаро мөрәжәғәттәрен ҡарай. Конституция суды кәмендә Милли ассамблея туғыҙ йылға һайлаған өс судьянан тора.
Ҡораллы көстәре
Ҡораллы көстәр 1967 йылда Гвинея-Бисау һәм Кабо-Верде Халыҡ ҡораллы революцион көстәре нигеҙендә ойошторолоп, ҡоро ер мотопехота подразделениеларында — 1000 кеше, авиацияла — 100, яр буйы һағы һәм диңгеҙ патруллегендә 100 кеше иҫәпләнә.
Иҡтисады
Халыҡтың 40 %-ҡа яҡыны ауыл райондарында йәшәүенә ҡарамаҫтан, тулайым эске продуктта аҙыҡ-түлек етештереү өлөшө түбән. Утрауҙың иҡтисады тәбиғәт ресурстарының нигеҙе насар булыуҙан, шул иҫәптән етди һыу етешмәүҙән, оҙайлы ҡоролоҡ циклдары һәм бер нисә утрауҙа аҙыҡ-түлек үҫтереүгә ярамаған насар тупраҡтан яфалана. Һөҙөмтәлә Кабо-Верде аҙыҡ-түлектең күп өлөшөн импорт аша ала. Балыҡ тотоу потенциалы, омарҙар һәм тунецтар, тулыһынса файҙаланылмай.
Ауыл хужалығы
Ил халҡының 50%-ы ауыл хужалығында мәшғүл. Эшкәртеүгә яраҡлы ерҙәр архипелагтың дөйөм майҙанынан 10%-н тәшкил итә — 39 мең гектар, шуның 3 мең гектары һуғарыулы. Хужалыҡ итеүҙең фермер формаһы өҫтөнлөк итә. Ил ҡулланылған аҙыҡ-түлектең 10-15%-ын етештерә. 30 меңдән 80 мең тоннаға тиклем сит илдә етештерелә йәки аслыҡҡа ҡаршы көрәш буйынса халыҡ-ара программалар буйынса килтерелә.
Сәнәғәте
Тау-сығарыу сәнәғәте: Сал һәм Майу утрауҙарында тоҙ, пуцолан (цемент етештереү өсөн ҡулланыла), балсыҡ, базальт сығарыу.
Тышҡы сауҙаһы
Импорт күләме (2019 йылда — 930 миллион АҠШ доллары) экспорт күләменән (95,5 млн АҠШ доллары) артығыраҡ.
Транспорты
Автомобиль юлдарының оҙонлоғо — 1350 км, шул иҫәптән 932 км асфальт түшәлгән (2013).
Диңгеҙ порттары: Минделу, Прая һәм Таррафал. Диңгеҙ сауҙа флоты — 13 карап (2009). Архипелаг эсендә, шулай уҡ Көнбайыш Африкаға, Европаға һәм Америкаға йөк тейәлгән рейстар башҡарыла. Порттарҙың йөк әйләнеше (2000) — 450 мең тонна. Күрше утрауҙар араһында борам һәм катерҙар йөрөй.
Нгарка-Сяву-Яха (Анти-Паюта-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Кабо-Верде
Туризм
Йыл һайын төрлө илдәрҙән туристар һаны арта. Статистикаға ярашлы, 1993 йылда утрауҙарға — 20 мең кеше, 1999 йылда — 67 мең кеше, 2000 йылда 83,3 мең кеше барып ҡайтҡан.
Мәғарифы
1988 йылда грамоталылыҡ кимәле ҡала халҡы араһында — 60-70 %, ә ауыл халҡы араһында 20-40 % тәшкил иткән. 382 уҡыу йорто, шуларҙың 23-ө генә урта (дөйөм белем биреү һәм һөнәри-техник) булған. Уҡытыусыларҙың дөйөм һаны 2100 кеше тәшкил итә. Юғары уҡыу йорттары булмай. 650-нән ашыу Кабо-Верде гражданы сит илдә белем алған.
Уҡытыу португал телендә алып барыла.
Һаулыҡ һаҡлау
Халыҡтың күп булмаған өлөшө ВИЧ-инфекцияһына дусар (Гуманитар мәсьәләләрҙе координациялау идаралығы — ОСНА — мәғлүмәте буйынса 2008 йылдың мартына ҡарата 350 кеше)
Матбуғаты
Илдә түбәндәге баҫмалар сыға:
Архитектураһы
Һаламдан йәки черепицанан түшәлгән ике яҡлы ҡыйыҡ.
Театр һәм кино
Кабо-Вердела профессиональ театр юҡ. «Йәштәр маршта», «Канизаде», «Корда Каоберди», «Рамонда» һәүәҫкәр театр труппалары, Португалия мәҙәни үҙәге труппаһы һ. б. бар. «Йәштәр маршта» труппаһы Бельгия, Нидерланд, Португалия, Франция, Африка һәм Латин Америкаһы илдәрендә гастролдәрҙә ҙур уңыш менән сығыш яһай. 1995 йылда Минделу ҡалаһында 1997 йылда халыҡ-ара статус алған тәүге «Минделакт» театр фестивале уҙғарылды.
Айыу (мәғәнәләр)
Айыу — йәнлек атамаһы.
Биогеоценология
Практик ҡулланылышы
Биогеоценология урман һәм ауыл хужалығы практиктикаһында ҙур роль уйнай.
Роден Огюст
Һуңғы йылдары
Олоғайғас, Роден бик яҡшы рәсем төшөрөүсе һәм график булараҡ билдәләнә. Әгәр йәш сағында ню моделдәре менән һыҙмалар ауыр бирелһә, ваҡыт үтеү менән ул моделдән күҙен, ә ҡәләмде ҡағыҙҙан алмайынса эләктереп алған хәрәкәт мәлен сағылдырып, рәсемдәрҙе тиҙ генә төшөрөргә өйрәнә. Ҡайһы саҡта рәсемдәрҙе акварель менән буяй йәки аҡбур менән эшләп ҡуя. 1897 йылда сәнәғәтсе һәм коллекция йыйыусы Морис Феней Роден рәсемдәренең 147 репродукцияһы менән 125 дана тиражда альбом сығара. Альбом тиҙ тарала. 1906 йылда Камбоджа короле Сисоват Францияға килә. Уны Парижа һәм Марселдә тамаша күрһәтеүсе бейеүселәр труппаһы оҙатып йөрөй. Бейеүселәр менән таң ҡалған Роден, ике тамашаға ла бара һәм һыҙмалар серияһы эшләй, уларҙы уның иң яҡшы рәсемдәре тип һанайҙар. 1900 йылдарҙа Роден үҙ ваҡытының байҙарынан һәм күренекле кешеләренән даими заказдар ала башлай. Уның клиенттары араһында Бернард Шоу, Густав Малер, Жорж Клемансо, Аргентина президенты Доминго Фаустино Сармьенто, химик Марселен Бертло, филантроп Берта Палмер була. 1914 һәм 1915 йылдарҙа Роден Римгәә сәйәхәт итә, уның маҡсаты Рим папаһы Бенедикт XV бюсын эшләү була. Клемансоның баһаламаһы ла билдәле, ул үҙенең портреты менән ҡәнәғәт булмай, «монгол генералына» оҡшаған тип иҫәпләй.
1916 йылда Роден васыятҡа ҡул ҡуя, уға ярашлы бөтә эштәре һәм ҡулъяҙмалары хөкүмәткә күсә. Һуңғы йылдарында Роден күп һанлы һөйәркәләр менән уратып алына, улары, скульпотрҙың коллекцияһынан сәнғәт әҫәрҙәрен алып сығып, асыҡтан-асыҡ уның мөлкәтен урлай. Роден имениеһын һаҡлау хөкүмәттә шәхсән коммерция министры Клемансо тарафынан ойошторола.
Венгр мифологияһы
Хөрәфәттәр, ышаныуҙар
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, боронғо венгрҙарҙың хөрәфәте Тәңрегә ышаныуҙың бер формаһы, йәғни  төрки, Урал һәм монгол и халыҡтарында фарсыларҙың  зороастризм диненә барып тоташыусы ҡамлау (шаманлыҡ) йолаһы, сөнки был халыҡтар менән венгрҙар көнбайышҡа күсенгәндә күпмелер ваҡыт бәйләнештә торған.
Нуғайҙар
Нуғайҙар (Ногайлар) — башлыса Төньяҡ Кавказда һәм Дағстанда, Түбәнге Волга буйының көньяғында йәшәүсе төрки телле халыҡ. Антропологик яҡтан көньяҡ себер расаһына ҡарайҙар. Нуғайҙарҙың антропологик тибында монголоид һәм европеоид элементтары бар. Нуғай теле алтай телдәр ғаиләһенең төрки группаһының ҡыпсаҡ төркөмсәһенә керә. Нуғай телендә ҡарануғай һәм кубан диалектары бар, шулай уҡ ставрополь һәм әстерхан нуғайҙарының телдәре үҙенсәлекле. Диндәре башлыса ислам.
Сапан
Сапан төрҙәре
Башҡорт халҡында батшай (эре сыбар биҙәк төшөрөлгән ебәк) сапан, ебәк сапан, бохар сапаны тигән төрҙәре булғаны билдәле, улар һүҙлектәрҙә һәм әҙәби әҫәрҙәрҙә телгә алына. Башҡа халыҡтарҙыҡы:
Тимер Еңгәй
Тимер Еңгәй — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһенең Нуғайбәк районы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡыҙыл Селек йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Популяция
Популяция — төрҙөң тәбиғәттә йәшәү формаһы
1 км2 саф ҡайын урманында меңдәрсә ҡайын үҫһә, ҡатнаш урмандарҙа бер нисә йөҙ самаһы ғына була. Бындай ҡатнаш урмандар 1 км2 майҙанда ҡайындар берәм-һәрәм генә осраған болондар менән алмашына.
Бер үк төр заттарының ареалда тигеҙ таралмауы уның төрлө урындарындағы тереклек итеү шарттарының (микроклимат, аҙыҡ объекттары, тупраҡ, башҡа төрҙәр һәм башҡа сәбәптәр) айырмалыҡтары менән бәйләнгән.
Популяцияларҙың ҡатнашып китеүенә төрлө ҡаршылыҡтар ҡамасаулай
1.Географик ҡаршылыҡтар — тау ҙар, йылға лар, диңгеҙ ҙәр, климат, тупраҡ; 2.Биологик ҡаршылыҡтар:
-өң һәм оя ҡороу инстинктындағы,
-ҡауышыу осоронда үҙҙәрен тотоуындағы ҡайһы бер айырмальптар;
-һеркәләрҙең өлгөрөп етеү тиҙлегендәге,
Эволюция һәм экология күҙлегенән популяция
Йәғни, популяция:
Урыҫ-сәғүд хаҡтар һуғышы
Башы
2014 йылдан алып АҠШ-та һәүерташ нефтен сығарыу баҙарҙа үҙ өлөшөн арттыра; башҡа етештереүселәр ҙә нефть сығарыуҙы дауам итеү сәбәпле, нефттең бер барреленә хаҡ 2014 йылда 114 доллар булһа, 2016 йылда уның хаҡы 27 долларға тиклем төшә. 2016 йылдың сентябрендә Сәғүд Ғәрәбстаны һәм Рәсәй, етештереүселәр һәм ОПЕК-ҡа инмәй ҡалған илдәрҙең («ОПЕК+ ») формаль булмаған ОПЕК альянсын булдырып, нефть хаҡтарына идара итеүҙә хеҙмәттәшлек итеү тураһында килешә. 2020 йылдың ғинуарына ҡарата ОПЕК+, тәүлегенә нефть сығарыуҙы 2,1 миллион баррелгә ҡыҫҡарта, ә Сәғүд Ғәрәбстаны нефть сығарыуҙы иң күп кимәлдә ҡыҫҡартыуға өлгәшә.
Хаҡтар һуғышына баһалар
Рәсәй һәм Сәғүд Ғәрәбстанының рәсми даирәләре бер-береһенә ҡаршы һәм башҡа ниндәй ҙә булһа илгә ҡаршы хаҡтар һуғышының барлығын инҡар итә. Рәсәй Президентының матбуғат-секретары Дмитрий Песков, әгәр был кәрәк булһа, яңы планлаштырылған контракттар кисекмәҫтән тормошҡа ашырыласаҡ, тип белдерә. Һөйләшеүҙәр барышында Рәсәйҙең рәсми даирәләре, вирустың көсәйеүе нефть хаҡтарына нисек йоғонто яһаясағын өйрәнмәй тороп, нефть сығарыуҙы кәметергә ярамай, тип белдерә.
Рәсәйҙә
Рәсәй хөкүмәте тәүҙә үк, 2020 йылда был сумма бюджет профициты 930 миллиард һум (11,4 миллиард доллар) буласаҡ, тип күҙаллай, әммә хаҡтар һуғышы башланғас, ул, бюджет дефициты көтөлә, тип белдерә. 2020 йылдың 18 мартынан алып һумдың ҡиммәте 30 проценттан ашыуға түбәнәйә.
Һенри Форд
Һенри Форд беренсе булып автомобиль етештереүҙе сәнәғәт конвейерына ҡуйып эшләй башлаусы булараҡ билдәле. Конвейер уға тиклем дә, мәҫәлән, XIX быуатта Чикагола мал һуйыу урындарында, ҡулланылған булған. Ул беренсе булып техник яҡтан ҡатмарлы, файҙаланыу осоронда туҡтауһыҙ техник хеҙмәтләндереүгә мохтаж булған продукцияны — автомобилде конвейерға ҡуя. Фордтың "Минең тормошом, минең ҡаҙаныштарым, " тигән китабы хеҙмәтте фәнни ойоштороу буйынса классик әҫәр булып тора. 1924 йылда был китабы СССР-ҙа нәшер ителә. Ул фордизм тигән ҡатмарлы политэкономик күренештең яҙма сығанағына әүерелә
Биографияһы
Ирландиянан күсеп килеп, Детройттың ситендә йәшәгән ғаиләлә тыуған. 16 йәшендә өйөнән ҡасып китеп, Детройтта эшкә урынлашҡан. 1891—1899 йылдарҙа «Эдисондың Электрик компанияһында» (Edison Illuminating Company) инженер-механик, һуңғараҡ баш инженер булып эшләгән 1893 йылда эштән буш ваҡытында үҙенең тәүге автомобилен конструкциялаған. 1899—1902 йылдарҙа "Детройт автомобиль компанияһы"нда милектәш булған, әммә төп хужалар менән низағлашып, уларҙан айырылып сыға ла, 1903 йылда Форд Мотор Компани төҙөгән, ул башта Ford A маркалы автомобилдәр сығарған.
1928 йылда автомобиль сәнәғәтендәге ҡаҙаныштары һәм индустриаль лидерлығы өсөн Форд Бенджамин Франклин институтының Эллиотт Крессон медале менән бүләкләнә
Ғаилә
Ата-әсәһе
Өкөләр
Ҡуян ябалағы
Ҡаҙ ҙурлығында. Иң ҙур ябалаҡ. Дөйөм төҫө аҡ; ҡара таптар, төртөктәр менән сыбарланған. Көндөҙ оса. Күҙ ҡабаҡтары ҡыҙыл, аяҡтары һары. Башҡа ябалаҡтарҙан аҡ төҫө, ҙурлығы менән айырыла. Тауышы көслө:"ух-хху" йәки үһенсәлекле сырылдау. Йәшәү урыны — урман, ҡая таштар, упҡындар, мәмерйәләр. Ваҡ йәнлектәр һәм ҡош-ҡорт аулай. Ултыраҡ ҡош. һирәк осрай. Ояһы ерҙә, ҡая таш һәм текә яр һикәлтәләрендә була. 2—3 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Зарарлы кимереүселәрҙе ҡырып, ҙур файҙа килтерә.
Һупайҙы
Диалекттарҙа:супайҙы, һупылдаҡ, һупылдаҡ ябалаҡ, һупа япалаҡ.
Байғош
Диалекттарҙа:байҡош, байғош ябалаҡ, бәүелсәк япалаҡ.
Һаҡ
Диалекттарҙа:суҡ, кескәй ябалаҡ, турғай япалаҡ.
Платонов Валерий Игнатьевич
Биографияһы
2010 йылда «Иң яҡшы дирижер» номинацияһында («Один день Ивана Денисовича») «Алтын битлек» Милли театр премияһына лайыҡ була.
Гидрофиттар
Дөйөм мәғлүмәт
Гидрофиттар өсөн механик һәм һыу үткәргес туҡымаларҙың үҙгәреүе, махсуслашҡан һауа йөрөтөүсе туҡымаларҙың (аэренхималар) булыуы хас; тамыры беркетеү ағзаһы булып тора.
Марков Константин Константинович
Биография
1939 йылда И. П. Герасимов менән берлектә беҙҙең ил территорияһында боҙлоҡ осоро тарихы буйынса СССР-ҙа беренсе мәғлүмәт төҙөй.
Ибраһимовтар
Дөйөм характеристика
XIX быуаттың 2-се яртыһында Ибраһимовтар нәҫеле Өфө губернаһының дворяндар нәҫел китабына яҙып ҡуйылған.
Топкая (Ғөмбәй ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пашева (Пузмача ҡушылдығы)
Пашева — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пузмач йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нгарка-Хорты-Яха
Нгарка-Хорты-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 93 км.
Имре Мадач
«Кеше трагедияһы»
«Кеше трагедияһы» (Az ember tragédiája) тәүге ата-инә Әҙәм һәм Һауаны символлаштырған кешелек яҙмышын һүрәтләүгә бағышлана. Донъялыҡтың шулай барлыҡҡа килеүенә риза булмаған һәм Әҙәм йөрәгенә пессимистик битарафлыҡ хистәре һеңдерергә теләгән Люцифер уны йоҡоға талдыра. Төшөндә Әҙәм шуны аңларға тейеш: кешелектең тарихи йәшәйеше бары тик «ҡаңғырыу һәм рух тотҡонлоғонда интегеүе» генә. Үҙенең тәккәберлегенә мәңгелек һәйкәл һымаҡ пирамида төҙөүсе Фараон образынан Әҙәм деспот бөйөклөгөнөң ығы-зығыһын, рәхмәтһеҙ халыҡ тарафынан хөкөм ителгән Мильтиада образынан — халыҡ идаралығының ығы-зығыһын, рим ҡолауы осорондағы ҡаңғырыштарҙан бәйһеҙлек ығы-зығыһын, тәре йөрөтөүсе Танкред сүрәтенән — аскетик сикләнеүҙәр ығы-зығыһын, Кеплер сүрәтенән — хис-тойғо алдауҙарына ҡоршалған ярым-йорто белем ығы-зығыһын, Дантон образынан — кешелек сифаттары ҡалмаған системаға ышаныу ығы-зығыһын, XIX быуаттың 2-се яртыһы хеҙмәткәре сүрәтенән — синыфтар көрәшенә нигеҙләнгән мәҙәниәт ығы-зығыһын, фаланстерҙа йәшәүсе сүрәтенән — шәхес һәм синыфтарҙың үҙ йөҙөн тулыһынса юғалтыуына нигеҙләнгән мәҙәниәтте аңлай. Ахырҙа, Люцифер менән йондоҙҙар өҫтөндәге бушлыҡҡа менгәс, Әҙәм юғары идеализмдың ығы-зығыһына төшөнә. Ә инде туңып барған ерҙә һуңғы кешене, бары тик үҙенең йән-тәнен генә ҡайғыртып йөрөгән эскимосты күреп — тупаҫ материализмдың ығы-зығыһын аңлай. Уянғас та ул үҙен-үҙе үлтерергә әҙерләнә, әммә Һауаның инде әсәй булырға әҙерләнеүе тураһында хәбәр генә уның йөрәгендә тормошҡа һөйөү уята, өмөт уты тоҡандыра. Ул Аллаһ васыятын үтәп йәшәргә, тормошон дауам итергә ҡарар итә. «Көрәш һәм ышан!» — уның был ҡарарға килгәндәге һуңғы һүҙҙәре шул була. Люциферҙың планы тормошҡа ашмай: Әҙәм аҡылы менән аңлай, әммә кешелектең боҙға ташланған балыҡ ише идеализм һәм материализм сикләүҙәре араһында бәргеләнеүенән барлыҡҡа килгән «кеше трагедияһын» йөрәге менән тоймай. Трагедияла Әҙәм һәм йәшәү араһын бәйләүсе булып Һауа тора. Һауа — уның тоғро һәм мәңгелек дуҫы. Ғәйрәтле һәм тормошто яратыусан Әҙәм, тыңлаусан Һауа, бәйһеҙ һәм яуыз уйлы Люцифер — бөтә был типтар Мадач трагедияһында оҫта һәм көслө һыҙаттар аша һүрәтләнгән. Символикаһы асыҡ һәм аңлайышлы, һәм юҡҡа ғына уны Гетеның "Фауст"ы менән тиңләмәйҙәр. Һис шикһеҙ был ике әҫәрҙең айырымлыҡтары: Гетеның Фаусты — эш-хәрәкәт итеүҙән бигерәк күҙәтеүсе образ. Үҙенең күңелендәге үҫеш мәлдәрен ул үҙе күңелендә кисерә. Ә Мадачтың Әҙәме үҙенең идеалдарын ысын донъяла тормошҡа ашырырыусы эш-хәрәкәттәр яһаусы образ. «Кеше трагедияһы» пессимистик уй-фекерҙәр менән оптимистик хистәр алышын сағылдырып тап донъяуи йәшәйештә барған материя һәм донъяуи рух араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡтарҙың- кеше күңеленең көйһөҙләнеү сығанағы булып тороуын күрһәтә.
Воскресенский соборы (Арзамас)
«Нисбәт тигеҙлеге һәм тышҡы матур ҡиәфәте буйынса Арзамастағы Воскресенский соборының тиңдәштәре Мәскәү классик сиркәүҙәре араһында булмай, ул бары тик Санкт-Петербургтағы Стасов соборҙары менән генә сағыштырмалы», — тип яҙа 1926 йылда билдәле архитектор-реставрация яһаусы Н. Н. Померанцев.
Ацтектар
Тарихы
Хәҙерге заман науатель телендә аралашҡан кешеләрҙең мәҙәниәте һәм йолалары икенсе бер мөһим сығанаҡ булып тора, тап ошо мәғлүмәттәр испандарға тиклемге дәүерҙә индеецтарҙың көнкүреше һәм ғаиләһе ниндәй ҡағиҙә буйынса ҡоролоуын күҙалларға мөмкинлек бирә. Ацтек цивилизацияһын фәнни тикшереү йыш ҡына археологик табыштарҙы этнотарихи һәм этнографик мәғлүмәттәр менән бәйләгән ғилми һәм төрлө фән йүнәлештәре ысулдарына нигеҙләнә.
Мешикаларҙың миграцияһы һәм Теночтитланға нигеҙ һалыу
Колониаль дәүерҙең этнотарихи сығанаҡтарында мешикалар (ацтектар үҙҙәрен шулай атай) Мехико үҙәненә килеүҙәрен ентекләп тасуирлап яҙа. Ацтектар (Aztecah)ацтлан этнонимы — мифик төньяҡ төбәк кешеләре тип тәржемәләләнә. Тимәк, «ацтектар» термины үҙҙәренең сығышын ошо мифик урындан сығыуҙары тураһында раҫлаған бөтә халыҡтарға ҡарата ла ҡулланыла. Хроника яҙыусылар араларында мешика, тлашкальтек, тепанек, акольуа кеүек төрлө халыҡтарҙың Тескоко күле тирәһендәге үҙәндәргә төньяҡтан килеп ултырыуы тураһында бәйән итә. Был үҙәндәрҙең һәм күлдең ҡайҙа урынлашыуы яҡшы билдәле — ул хәҙерге заман Мехико ҡалаһының йөрәге. Риүәйәттәрҙә мешикаларҙың ата-олаталары төньяҡтан, Ацтлан тип аталған урындан килеүҙәре һәм ете науатлактың береһенә ҡарауы тураһында тасуирлана.
Мешикаларҙың тәүге хакимдары
Мешика династияһына нигеҙ һалынғандан һуң тәүге 50 йылда Теночтитлан ул заманда Мехико үҙәнендә иң көслә дәүләт булған Аскапоцалькоға (хакимы Тесозомок) яһаҡ түләй. Мешикалар тепанектарҙы хәрбиҙәр менән тәьмин итә һәм уңышлы хәрби кампаниялар мәлендә яуланған дәүләттәрҙән килгән яһаҡтың бер өлөшөн ала. Был Теночтитланға иҡтисади һәм демографик үҫеш тәьмин итә.
Ҡоллоҡ
Ороско-и-Берра шулай уҡ түбәндәгеләрҙе яҙа: ҡолдоң үҙенең ризалығынан башҡа ҡолдо икенсе кешегә һатыу ҙа рөхсәт ителмәй, тик властар тарафынан, был ҡол тыңламаусан ҡол, тип танылған осраҡта ғына ҡолдоң ризалығы талап ителмәй; ә тыңламаусанлыҡ ялҡаулығына, бер нисә тапҡыр ҡасып китергә тырышыуына һәм тәртибенең насар булыуына ҡарап билдәләнә. Ҡушҡан эште эшләүҙән баш тартҡан ҡолдоң муйынына ағас бығау кейҙерелә. Бығау ҡолдоң ғәйепле булыуын таныу билгеһе генә түгел; бығауҙың ҡоролошо йүгереүҙе тотҡарлап ҡына ҡалмай, ә кеше араһынан йәки тар урындарҙан үтергә лә ҡамасаулай.
Күңел асыуҙар һәм уйындар
Ацтек ҡалаларында ғәҙәттә был уйын өсөн ике махсус урын бүленеп ҡуйыла. Уйынсылар тупты бото менән тибергә тейеш була (ҡайһы бер фараздар буйынса, туп тибеү, ырғытыу өсөн терһәктәр, ракеткалар, битолар һәм таштарҙы ҡулланырға мөмкин); уйын ваҡытында тупты таш ҡулса аша ташлау фарыз. Уңышҡа өлгөшкән уйынсыға публиканың бөркәнсектәрен тартып алыу рөхсәт ителә. Кешеләр уйын һөҙөмтәһенә үҙҙәренең хаҡын ҡуя: ярлылар үҙҙәренең аҙығын, пилли байлығын, текутли (tecutli «милек хужалары») һөйәркәләрен, хатта ҡалаларын ҡуя ала, ә бер нимәһе лә булмағандар, үҙҙәренең азатлығын ҡуйып, ҡол булырға ризалыҡ бирә.
Шиғриәт
Хуан Баутиста де Помар шиғырҙарҙың иң ҙур коллекцияһын туплауға өлгәшә. Аҙағыраҡ был йыйынтыҡты испан уҡытыусыһы Леона-Портильи баҫтырып та сығара. Хуан Баутиста де Помар Нецауалькойотлдең бүләһе була. Ул науатль телендә һөйләшкән, әммә христианин булараҡ тәрбиәләнә, олатаһының шиғырҙарын латин хәрефтәре менән яҙып ҡалдыра.
Нгарка-Юн-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Юлыҡ (Баймаҡ районы)
Урамдары
Йәштәр урамы (Молодёжная (улица))
Әмиров Алмас Хәдис улы
Биографияһы
1991 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының актёрлыҡ факультетын тамамлай (Исрафилов Рифҡәт Вәкил улы курсы) һәм шунан бирле Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында эшләй башлай.
Бөтә Рәсәй мосолмандары съезы
Көн тәртибе
Съездың төп маҡсаты Рәсәй мосолман халыҡтарының үҙбилдәнеш проблемаларын хәл итеү тора ине. Съезда эшләү өсөн туғыҙ секция булдырыла:
Тулыбай (Оло Урғаҙа ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— Бассейн коды — 12.01.00.003
Голлы Ян
Биографияһы
Голлы Ян 1785 йылдың 24 мартында Борский-Микулашта крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ауыл дин әһеле булған. Антик шағирҙарҙың әҫәрҙәрен словак теленә тәржемә иткән. Мөһим тәржемәләр араһында — Вергилийҙың «Энеида»һы. Антик мираҫҡа мөнәсәбәт мәсьәләләренә ҡарата, атап әйткәндә, уның үҙенең шиғриәте классицизм традициялары менән бәйле.
Сигет (фестиваль)
Сигет Фестивале (Sziget — «Утрау» мәғәнәһендә) — йыл һайын уҙғарыла торған музыкаль фестиваль. Европалағы (2014 йылда 440 000 дән ашыу кеше килгән ) иң эре проекттарҙың береһе. Венгрияның баш ҡалаһы Будапештта Обуда утрауында 1993 йылдан уҙғарыла. Фестивалдә төрлө жанрҙарҙа эшләүсе коллективтар сығыш яһай.
Зубкова Антонина Леонтьевна
Биографияһы
Сессияларын тапшырғандан һуң, ВЛКСМ Үҙәк Комитетына һәм хәрби комиссариатҡа, хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашырға теләк белдереп, ғариза яҙа, әммә уны үҙ ирке менән ҡабул итеүҙе кире ҡағалар. 1941 йылдың йәйендә Мәскәү эргәһендәге хеҙмәт фронты эшендә ҡатнаша. Бынан һуң Мәскәүгә ҡайтҡас, яндырғыс бомбаларҙы һүндереүсе бригадала эшләй. Шулай уҡ Мәскәү янында оборона нығытмаларын төҙөүҙә ҡатнаша.
Командование заданиеларын яҡшы үтәгәне һәм күрһәткән батырлығы өсөн, Зубкова Антонинаға 1945 йылдың 18 авгусында «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә. 1945 йылдың сентябренән гвардия капитаны Зубкова запасҡа сыға һәм университетта уҡыуын дауам итә. 1948 йылда МДУ мехматын тамамлай һәм аспирантураға уҡырға инә. Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа инженер академияһында уҡытыусы булып эшләй. Дуҫтары уның тураһында, бик һәләтле кеше ине, билдәле ғалим булыр ине, тигән фекер әйтәләр.
Шандор һарайы (Венгрия)
Шандор һарайы (Sándor-palota) — Изге Георгий майҙанындағы Будай ҡәлғәһендәге һарай, 1806 йылда архитектор Михай Поллак проекты буйынса граф Шандор өсөн төҙөлгән.
1919 йылдың авгусынан 1941 йылдың июненә тиклем Шандор һарайында Венгрия премьер-министрҙары эшләгән. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында һарай тотошлайы менән емерелә. Һарайҙы тергеҙеү эше 2002 йылда ғына тамамлана. 2003 йылдың 22 ғинуарынан Шандор һарайы Венгрия президентының рәсми резиденцияһы тип иҫәпләнә. Хәҙерге Венгрияла ҙурлығы буйынса 37-се урында тора.
Шандор һарайы йылына бер тапҡыр, сентябрь айында, йыл да үткәрелә торған Венгрияның мәҙәни мираҫы сиктәрендә үткәрелгән күргәҙәмә ваҡытында асыҡ ишектәр көндәрен үткәрә.
Эске биҙәлеше
Ҡунаҡтар көньяҡ ҡапҡа аша үтә, ары ялтырап торған төп баҫҡыс буйлап һарайға күтәрелә. Вестибюль ябай, буйлы Дамаск гобелендары менән биҙәлгән, стена буйлатып, бидермейер стилендәге ултырғыстар теҙелгән. Түңәрәк зал — 1928 йылда Режё Хикиш биҙәгән залдың күсермәһе, стеналар аҡ төҫтә, түшәмдә— фрескалар. Залда торған әйберҙәр һәм статуялар һарайҙа элек булған әйберҙәрҙең тулы күсермәһе итеп эшләнгән. Бәләкәй империя залы элек дөйөм һәм шәхси бүлмәләрҙе тоташтырып торған. Хәҙерге осорҙа Венгрия президенты унда рәсми булмаған осрашыуҙар үткәрә. Стеналарҙа Карой Лотц эшләгән, мифологиянан алынған йән эйәләренең һүрәттәре төшкән панелдәр, түшәмдәге һигеҙмөйөштә илаһтың һүрәте.
Турат
Этимологияһы
"Башҡорт АССР-ы топонимдары һүҙлеге"ндә гидроним тураһында ошолай бәйән ителә:Турат (Туратка) — ''речка, правый приток Таналыка в Хайбуллинском районе. От турат (гнедой конь). Здесь бытует легенда о гнедом коне и народная мелодия «Турат сағылы» («Скала гнедого коня»)''
Росток
Халҡы
2013 йылдың 31 декабрендәге баһа буйынса халыҡ һаны 203 431 кеше тәшкил итә.
Спорты
1984 йылда ҡала уйындарҙың ир-егеттәр гандбол «Дуҫлыҡ-84» турнирын ҡабул итә.
Дине
2000 йылдан ҡалала Петербург Рус Православие Сиркәүенең Изге Блаженная Ксения мәхәлләһе эшләй. Мәхәллә Мәскәү Патриархатының Берлин-Германия епархияһына ҡарай һәм ҡаланың үҙәгенә яҡын, ( 2006 йылдан) Тюненштрасста (Thünenstraße, 9) урынлашҡан.
Гавалов Сергей Михайлович
Биографияһы
С.М. Гавалов 2018 йылдың 12 мартында Новосибирскиҙа  вафат була.
Сәйетбатталов Ғәлей Ғәлей улы
Биографияһы
1950 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын (1957 йылдан — БДУ) тамамлай, уның бар ғилми-педагогик эшмәкәрлеге ғүмеренең һуңғы көнөнәсә ошо уҡыу йорто менән бәйле. Бында ул кандидатлыҡ, артабан докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, 1957—1974 йылдарҙа уҡытыусы, башҡорт һәм дөйөм тел ғилеме кафедраһы доценты булып эшләй, 1974—1977 йылдарҙа — кафедра мөдире, 1977 йылдан һуңғы көндәренә тиклем — шул уҡ кафедра профессоры.
Сотникова Гөлназ Ивановна
Хәйриәлек хеҙмәте
Етем балаларға, фән һәм мәҙәниәт өлкәһендә Ватан даны булып танылған һәм, өлкәнәйгәс, дәүләт өсөн ҡатмарлы осорҙа ярҙамһыҙ ҡалған ветерандарға бөтә Рәсәй хәйриә акцияларын ойоштороусы.
Македон теле
Әҙәби тел XX быуат уртаһында көнбайыш македон диалектының үҙәк һөйләштәре нигеҙендә кодланған була. Кодификацияланғанына тиклем македон идиомы йышыраҡ, шул иҫәптән македондарҙың үҙҙәре тарафынан, болгар теле диалекттары төркөмө булараҡ ҡарала. Македон теленең төп лексик фондын дөйөм славян лексикаһы тәшкил итә, төрлө осорҙа македон теленә грек, төрөк һәм серб-хорват һәм башҡа телдәр үҙләштермәләре ингән.
1945 йылдан рәсми тел
IV период (1991 йылдан әлеге ваҡытҡа тиклем). 1991 йылдан македон теле бойондороҡһоҙ Македония Республикаһының дәүләт теленә әүерелә, уның орфоэпик һәм грамматик нормаларын тотороҡландырыу процесы дауам итә. Македон теле күп милләтле Македония иленең бөтә халҡы өсөн барлыҡ эшмәкәрлек өлкәләрендә ҡулланылған үҫешкән полифункциональ тел булараҡ яйлап формалаша.
Этҡол (Ейәнсура районы)
Хәҙерге осор
Этҡол ауылы Абҙан ауыл Советына ҡарай. Ауылда башланғыс мәктәп (Абҙан урта мәктәбе филиалы), фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Халыҡ һаны
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, милләттең күпселеге — башҡорттар (99 %).
Нгэвайте-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Урпек
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200001885
Алга (район гәзите)
Алга  – Борай районы хакимиәте, Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт министрлығының ижтимағи-сәйәси гәзите.
Пьянка (Яхрома ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Кесе Ҡананак
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Преподобный Бөйөк Антоний ғибәҙәтханаһы (Дзержинск)
Преподобный Бөйөк Антоний ғибәҙәтханаһы — Дзержинск ҡалаһының төньяҡ ситендәге ғәмәли православие сиркәүе. Ул Зарев урау юлы менән Чкалов проспекты киҫешкән ерҙә урынлашҡан. Түбәнге Новгород һәм Арзамас епархияһының Воскресенский благочиние округы составына инә.
Байрамғолова Нилә Ильяс ҡыҙы
Байрамғолова Нилә Ильяс ҡыҙы (21 февраль 1948 йыл) — йырсы, 1969—2003 йылдарҙа Башҡортостандың Хор капеллаһы артисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997).
Гамарник Ян Борисович
РККА-ла
1934—1937 йылдарҙа — СССР Оборона наркомының беренсе урынбаҫары. Тухачевскийҙы яҡлап сығыш яһай һәм Сталинға үҙ фекерен еткерә.
Фибоначчи һандары
Бине формулаһы
Бине формулаһы F_n ҡиммәтен асыҡтан-асыҡ n функцияһы итеп күрһәтә:
бында  — алтын киҫелеш һәм \varphi һәм x^2-x-1=0 характерлы тигеҙләмәнең тамырҙары булып торалар. Ғөмүмән, оҡшаш формула Фибоначчи эҙмә-эҙлелеге хеҙмәт иткән һәр һыҙыҡлы рекуррент эҙмә-эҙлелек өсөн бар.
Башҡа өлкәләрҙә
өсөн ]] Фибоначчи һандарын тәбиғи һәм тарихи күренештәрҙә тапҡан бөтә раҫлауҙар ҙа дөрөҫ түгел тигән фекер бар — был киң таралған миф, йыш ҡына кәрәкле һөҙөмтәгә яраҡлы түгел булып сыға. .
Сәнғәттә
Шиғриәттә Бине формулаһы аша Фибоначчи һандары менән бәйле «алтын киҫелеш» (алтын пропорция) нисбәте йышыраҡ табыла. Мәҫәлән, Ш. Руставелиҙың «Юлбарыҫ тиреһе ябынған батыр» поэмаһында һәм рәссамдарҙың картинаһында.
СССР тарҡалыуы
Ал тарих
Икенсе донъя һуғышынан һуң СССР Европала һәм Азияла диңгеҙ һәм океандарға сығыу юлдары булған һәм ғәләмәт күләмдәге тәбиғи байлыҡтарға эйә ғәйәт ҙур территорияны биләй. Илдең төбәктәр буйынса махсуслашыуға нигеҙләнгән һәм төбәк-ара ныҡлы бәйләнештәргә ҡоролған социалистик типтағы иҡтисады ярайһы уҡ үҫешкән була. Бынан тыш, социалистик лагерға ингән дәүләттәр Советтар Союзы йоғонтоһонда була.
Йомаш (Баймаҡ районы)
Тарихы
Йомаш — кеше исеме. Башҡорттар ырыуҙарға берләшеп йәшәгән осорҙа Урғаҙа йылғаһы буйында Арыҫлан исемле ҡарт көн иткән. Уның оло ҡатынынан Байыш, Йомаш, Ямаш исемле улдары булған. Йомаш менән Ямаш һунар итергә яратҡан. Шулай бер көндө, бүре ҡыуа торғас, улар бай тәбиғәтле, һоҡланғыс, мул һыулы йылға буйына килеп сыға. Был йылға Һаҡмар була. Йәй үтә. Ҡыш тыуып, тәүге ҡар яуғас та улар был матур туғайға тағы ла бүре ауларға килә. Көнө буйы йәнлек баҫтырып, Ямаштың аты бик арый. Шуға ул, аҙаҡ килеп алырбыҙ тип, арыған атын ҡалдырып, алмашҡа алған атын менеп, ҡайтып китә. Бер нисә көндән киләләр, әммә көслө буран сығып киткәс, атты таба алмай, бүре-маҙар ашағандыр инде тип, кире боролалар.
Ямаш аты ҡышлап сыҡҡан Ҡышлауыр йылғаһы буйын (хәҙерге 1-се Этҡол (Ямаш) ауылы, ә Йомаш Кеүәшле йылғаһы буйын һайлай. Байыш Урғаҙа йылғаһы буйында утарҙа хәҙерге Байым (Баймаҡ районы) ауылында атаһы, әсәһе менән йәшәп ҡала.
Уртаир
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
Андреа Палладио
Андреа Палладио (Andrea Palladio), төп исеме Андреа ди Пьетро да Падова (Andrea di Pietro da Padova, Andrea di Pietro della Gondola) (30 ноябрь 1508 йыл, Падуя, 19 август 1580 йыл, Виченца) — һуңғы Яңырыу осоро Венеция мәктәбенең итальян архитекторы. Палладианлыҡҡа — антик традицияларын яңынан аңлауға нигеҙләнгән Европа классицизмы архитектураһында оригиналь ағымға нигеҙ һалыусы. Палладио сиркәү һәм донъяуи биналар төҙөй. Уның «Четыре книги об архитектуре» (1570) теоретик трактаты уға дөйөм танылыу килтерә, ә күренекле ҡоролмалары Европаның һәм Американың төрлө илдәрендә оҡшатып эшләнгән биналар тыуҙыра.
Палладио проектлаған Виченца ҡалаһындағы егерме өс бина һәм Венето өлкәһендә егерме дүрт палладиан вилла «Виченца ҡалаһы һәм Венетоның палладиан виллалары» исеме менә Бөтә донъя мираҫы объекты өлөшө булараҡ ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә.
Биографияһы
Триссино ҡурсаулығы аҫтында оҫта Веронаға (1538—1540), Венецияға (1538—1539), Римға (1541—1548; 1550—1554) һәм башҡа ҡалаларға сәфәрендә күп мәшһүр рим антик һәм ренессанс ҡомартҡылар менән таныша. Палладионың ижади принцибы һәм тәжрибәһе боронғо рим архитекторы Витрувийҙың «Десять книг об архитектуре» трактатын ентекле өйрәнеү, шулай уҡ XV быуат архитекторҙарының һәм уның замандаштарының: Леон Баттиста Альберти, Джулио Романо, Донато Браманте, Рафаэль Санти, Микеланджело Буонарроти, Себастьяно Серлио, Санмикель Микеленың практикаһын теорияларын өйрәнеү йоғонтоһонда барлыҡҡа килә.
Ижади методы һәм әҙәби стиль
Италия ҡалалары буйлап сәфәрҙәрҙән Палладио антиклыҡҡа табыныуҙан тыш Венеция архитектураһына һөйөү таба, Венеция рәссамдарының тирә-йүнгә матур мөнәсәбәтен үҙләштерә. Был ике төп компоненттың берләшмәһе, В. Г. Власов билдәләмәһе буйынса, «уның ижади методының нигеҙен тәшкил итә». Уның төп ҡоролмаларының береһе осраҡлы түгел: Барбаро виллаһы, Палладио күренекле Венеция рәссамы Паоло Веронезе менән хеҙмәттәшлек итә.