cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Албания
Мәғариф
Коммунистик режим урынлаштырылыр алдынан Албанияла халыҡтың наҙанлылыҡ кимәле яҡынса 85 % тип баһалана. Һуғыштар араһындағы осорҙа ил уҡыу йорттарына һәм белемле кадрҙарға ҡытлыҡ кисерә. Әммә, 1944 йылда власҡа Әнүәр Ходжа етәкселегендә коммунистик хөкүмәт килгәндән һуң, дәүләт грамотаһыҙлыҡты бөтөрөү буйынса ҙур тырышлыҡ күрһәтә башлай. Ҡәтғи ҡағиҙә индерелә: 12 йәштән 40 йәшкә тиклемге уҡый-яҙа белмәгән һәр кеше, был күнекмәләргә эйә булыу өсөн, махсус дәрестәргә йөрөргә тейеш була. Шул ваҡыттан алып илдә наҙанлыҡ кимәле һиҙелерлек кәмей. Бөгөн Албанияла грамоталылыҡ кимәле 98,6 %: 99,2 % ир-егеттәр араһында һәм 98,3 % ҡатын-ҡыҙҙар араһында тип баһалана. 1990-сы йылдарҙа белем биреү хеҙмәттәрен күрһәтеү кимәле, албандарҙың күпләп ауылдан ҡалаға күсеүе менән бәйле, ҙур үҙгәрештәр кисерә.
Иҡтисады
Насар яҡтары: сеймал базаһы ярлы; коррупция көслө. Баҙар реформаһы яй бара. Инфраструктураға һәм НИОКР-ға (Фәнни-тикшеренеү һәм тәжрибә-конструкторлыҡ эштәренә) инвестиция күләме бәләкәй. Иң ҙур проблема (Европаның башҡа сағыштырмаса ярлы илдәре: Украина, Белоруссия, Молдова һәм башҡаларҙағы кеүек) — эшкә яраҡлы эшсе көстәргә ҡытлыҡтың йылдан-йыл артыуы һәм пенсионерҙар һанының артыуы. Сәбәбе түбән тыуым һәм халыҡтың башҡа, байыраҡ илдәргә эмиграцияһы юғары булыуы менән бәйле. 2009 йылда иҡтисад структураһы (ВВП өлөшө):
Ауыл хужалығына эшләүселәрҙең 58%-ы, сәнәғәткә — 15%-ы, ә хеҙмәтләндереү өлкәһенә — 27%-ы йәлеп ителгән. Эшһеҙлек кимәле — 12 % (2009 йылда).
Албания — уртаса үҫешкән аграр-индустриаль дәүләт ; Европала иң ярлы илдәрҙең береһе, оҙаҡ йылдар халыҡ-ара изоляцияла була, был Көнбайыш Европаның үҫешкән илдәре менән тотороҡло сауҙа-иҡтисади мөнәсәбәттәр булдырыуға ҡамасаулай. Хәҙерге ваҡытта был ил иҡтисадына сит ил инвестициялары етешмәүҙә сағыла.
Үрге Шәкәр
Тарихы
Ауылға нигеҙҙе XVIII быуаттың икенсе яртыһында Нуғай даруғаһы Юрматы улусы башҡорттары үҙ ерҙәренә һала, һәм тораҡ пунктына тәүгеләрҙән ошо төбәккә килеп төпләнгән Шәкәр уҙамандың исеме бирелә. 1794 йылғы V рәүизде үткәргән мәлдә ауылдағы 15 ихатала 54 кеше йәшәй. Ә 21 йылдан һуң унда ни бары 47 кешенән торған 4 ихата ғына була. Әммә X Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәлендә ауылда 190 кеше иҫәпкә алына. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәлендә бындағы 63 ихатала 190 кеше булыуы билдәләнә. Ошо сара барышында ауылға нигеҙ һалған Шәкәр уҙамандың балалары атап үтелә. Бына улар: Әхмәт һәм уның улдары: Хангилде (1747 йылда тыуған) һәм Байназар (1751 йылда тыуған) (балалары: Ғәптелмәжит, Әбделхәлим, Абдрахман). 1842 йылда Үрге Шәкәр ауылында 73 кеше йәшәй.
Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысы
Тарихынан
Ҡалала шулай уҡ айырым Наҙы быуаһы ла бар.
Калинин районы (Өфө)
Иҡтисад һәм сәнәғәт
Шулай уҡ районда райондарҙа «Башкирэнерго», «2-се һанлы Өфө тимер-бетон заводы», «Стеклонит», «Өфө ит-консерва комбинаты», «Өфө икмәге» асыҡ акционерҙар йәмғиәттәре, «Вимм-Билль-Данн» асыҡ акционерҙар йәмғиәте филиалы һымаҡ эре предприятиелар һәм башҡалар урынлашҡан.
Ги де Мопассан
Биографияһы
Шул уҡ йылда Мопассан шиғриәт йыйынтығы баҫтырып сығара («Шиғырҙар», 1880), унда бигерәк тә «Le mur», «Au bord de l’eau», «Désirs» һәм «Vénus rustique» шиғырҙары иҫ киткес яҡшы була. Шунда уҡ урынлаштырылған шиғри драматургия тәжрибәһе (««Histoire du vieux temps»») Мопассанға Le Gaulois  гәзитендә хроникасы булып китергә мөмкинлек бирә; чиновник хеҙмәтен яҙыусы был ваҡытта ҡалдыра. Үҙенең әҙәби эшмәкәрлеге башында Мопассан Золяның дауам итеүсеһе булараҡ танылһа ла, ул бик үк «натуралистик»  мәктәп яҡлы булмай, уны тар һәм бер яҡлы тип иҫәпләй.
1891 йылдың декабрендә уның нервы өйәнәге үҙ-үҙенә ҡул һалыуға маташыуға тиклем еткерә. Пасси янындағы психик ауырыуҙар дауаханаһында Мопассан башта аңына килә, әммә тиҙҙән өйәнәктәр йыш ҡабатлана башлай.
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> <div class="ts-Конец_цитаты-source">— Исаак Бабель, рассказ «Гюи де Мопассан»
Рәсәйҙә ижадына баһа
Мопассан үҙенең уҡытыусылары  араһында  Тургеневты атай,  ә Тургенев Мопассан тураһында Флоберҙан белә һәм уның хикәйәләүсе булараҡ   туранан-тура  Лев Толстойҙан һуң ҡуя.
Икстимер
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Атыш
Атыш — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан биләмәләрендә аға. Йылға Ләмәҙе йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Семеновка (Баймаҡ районы)
Тарихы
Революция һәм Граждандар һуғышы осоронда йәмғиәттең хужалары ҡыуыла һәм производство туҡтай. 1928 йылда ғына, ҡоралмаларын яңыртҡандан һәм фабрика һәм шахталарҙа электр уты бирелгәндән һуң, ҡабаттан тергеҙелә. Фабрика ҡарамағындағы шахтала 150—180 кеше эшләй. 1943 йылда ЗИФ (Золотоизвлекающая фабрика ) төҙөлә. 1950-се йылдарға тиклем Семеновка шахталары фабриканы юғары кимәлдәге алтын менән тәьмин итә, был ауылға яҡшы үҫешергә мөмкинлек бирә. Хәҙерге ваҡытта алтын сығарыу фабрикаһы ябылған (1998 йылда) һәм ташландыҡ хәлендә, предприятие территорияһы тирә-яә мөхите өсөн етди хәүеф тыуҙыра. Ауылдан кешеләр күпләп күсенә, яңы эш урындары эҙләй.
Хачатурян Арам Ильич
Биографияһы
Арам Ильич Хачатурян Грузияның Тифлис (Тбилиси) ҡалаһы янындағы Коджоры ауылында, әрмән ғаиләһендә дүртенсе малай булып тыуған. Бала сағынан музыканы яратҡан, мәктәп капеллаһында фортепиано, борғо һәм тубала уйнаған, әммә ата-әсәһе был мауығыуын хупламағас, 19 йәшендә генә етди шөғөлләнә башлаған.
1939 йылда ул «Бәхет» исемле беренсе әрмән балетын ижад итә, әммә, етешһеҙлектәрен табып, музыкаһының күп өлөшөн үҙгәртеп яҙа. Һөҙөмтәлә, барыһы ла «Гаянэ» балетын яҙыу менән тамамлана, әммә был инде Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында була. Был хаҡта композитор аҙаҡтан шулай ти: «Мин Пермдең „Үҙәк“ ҡунаҡханаһында 5-се ҡатта йәшәнем. Ул ваҡытарҙы иҫкә алғанда, мин йәнә һәм йәнә кешеләргә ниндәй ауыр булыуын уйлайым. Фронтҡа ҡорал, икмәк, махорка кәрәк ине... Ә сәнғәткә — рухи аҙыҡҡа барыһы ла мохтаж булды, — фронт та, тыл да. Беҙ — артистар һәм музыканттар быны яҡшы аңланыҡ һәм бөтә көсөбөҙҙө бирҙек. «Гаянэ»ның 700 битлек партитураһын мин ярты йыл эсендә һыуыҡ ҡунаҡхана бүлмәһендә яҙҙым, унда бары тик пианино, ултырғыс, өҫтәл һәм карауат ҡына бар ине. Ошолар менән бергә «Гаянэ»ның сирек быуат буйы сәхнәнән төшмәгән берҙән-бер совет балеты булыуы минең өсөн үтә лә ҡиммәт...».
Сәба батшабикәһе
Ҡөрьәндә
Ҡөрьәндең «Ән-Нәмл (Ҡырмыҫҡалар)» тигән 27-се сүрәһендә Сөләймән пәйғәмбәр менән Сәба батшабикәһе Бәлкис  (Билкис) тураһында һөйләнелә. Ислам фольклорында ошо темаға бер нисә риүәйәт бар.
Йәһүд йолаһында
Шуныһын билдәләргә кәрәк: был исемлектәге йомаҡтарҙың күбеһе тормош аҡылына түгел, ә иври халҡының тарихы буйынса белемдәргә нигеҙләнгән һәм уларҙың алыҫ илдән килгән ҡояшҡа табыныусы батшабикә ауыҙынан ишетелеүе сәйер. Етмәһә, Даниел, Ильяс һәм Әйүп Сөләймән хакимлығы осоронан һуң тыуғанлыҡтан, Сәба батшабикәһенең һорауҙарына бер нисек тә эләгә алмаҫ ине. Был бәхәс аҙағына Сәба батшабикәһе Сөләймәндең үҙенән аҡыллыраҡ икәнлеген танырға мәжбүр була.
Батшабикә һәм Тереклек тыуҙырыусы Әүернә
«Алтын легенда» ға ярашлы, тылсымлы һәм сивилла Сәба батшабикәһе Сөләймән батшаға килгәндә юлда шишмә аша һалынған баҫма алдында теҙләнә. Легенда буйынса, был баҫма Изгелек менән Яуызлыҡты айырыу ағасының Әҙәмде ерләгән саҡта ауыҙына һалып ҡалдырылған ботағынан үҫеп сыҡҡан һәм һуңынан Йәрүсәлим ҡорамын төҙөгәндә сығарып ташланған ағастан эшләнгән булған.
Чобану
Чоба́ну (Ciobanu) — румын һәм молдаван фамилияһы.
Сәба батшабикәһе
Урыҫ апокрифтарында
Иври риүәйәттәрендәге кеүек үк, батшабикә Сөләймәнде табышмаҡтар менән һынай, улар "Сөләймән хөкөмдәре"ндә килтерелә:
Вуди Аллен
Мәктәптән һуң
Шул мәлдә Аллен әүҙем рәүештә әҙәбиәт, кино менән шөғөлләнә һәм сәхнәлә сығыш яһай башлай. Был турала тулыраҡ — «Ижады» бүлегендә.
Шәхси тормошо
Мий Фэрроу менән Вуди Аллендың улы — Ронан Шеймус Фэрроу (тыуған йылы: 1987)  — 2011 йылда Forbes журналы 30 йәшкә тиклемгеләр араһында асыҡлаған иң уңышлы кешеләр исемлегенә инә (ул саҡта АҠШ-тың дәүләт секретары Хиллари Клинтондың йәштәр эштәре буйынса махсус кәңәшсеһе вазифаһын биләй). 2011 йылдың ноябрендә Оксфорд университетында уҡыу өсөн Родс стипендияһына лайыҡ була.
Кинолағы эше
Ижадының төрлө дәүерендә Вуди Аллен ижадында төрлө кәйеф өҫтөнлөк итә. Кинематограф юлының башында Аллен бер туған Маркстарҙың традицияларын, абсурд комедияларын дауам итеүсе була. Тәнҡитсе М. Брашинский әйтеүенсә, 1970-се йылдар аҙағында, «Аллен донъяға Бергман күҙҙәре менән ҡарай» .Ошо осорҙа Аллен фильмдарында Бергман һәм Стриндберг, шулай уҡ Чеховтың йоғонтоһо ныҡ һиҙелә.
Таж Махал
Мавзолейҙың стеналары шымартылған ярым үтә күренмәле мәрмәрҙән һалынған. Мәрмәр 300 км ситтән килтерелгән. Төҙөлөштә фирүзә, агат, малахит, аҡыҡ файһаланылған. Мәрмәрҙең шундай үҙенсәлеге бар, ул көн яҡтыһында аҡ төҫтә, таң яҡтыһында алһыу төҫтә, айлы төндә көмөш төҫтә булып күренә.
Йөҙ
1 быуат = 100 йыл
Таж Махал
Проекттың авторы – Бөйөк Синандың уҡыусыһы Сүриә архитекторы.
Сәба батшабикәһе
Башҡа фараздар
Великовский билдәләүенсә, Дәйер әл-Баһриҙа (Үрге Мысыр) батшабикә үҙенә Пунт төбәгендәге өлгө буйынса кәшәнә төҙөткән, унда батшабикәнең серле илгә сәфәре тураһында барельефтар бар. Был илде ул «Илаһи», башҡа бер тәржемәлә «Алла ере» тип атай. Хатшепсут барельефтары Библиялағы Сәба батшабикәһенең Сөләймән батшаға сәфәренә оҡшаш күренештәрҙе һүрәтләй. Тарихсылар был ерҙең ҡайҙалығын аныҡ ҡына белмәй, ләкин әлеге осорҙа, Пунт — ул хәҙерге Сомали урынлашҡан ер, тигән фараздар бар. Бынан тыш, «Сәбиә» (ивриса Шева) менән «Фива» — Хатшепсут (др.-греч. — Теваи ) батшалыҡ иткәндәге Мысырҙың баш ҡалаһы — бер төрлө атамалар булыуы аңлашылып тора.
Вуди Аллен
2000-се йылдар
«Ваҡ-төйәк алдаҡсылар» (2000), DreamWorks студияһында төшөрөлгән тәүге фильмы ярайһы уҡ ҙур ғына уңышҡа өлгөшө, АҠШ-та был фильм 17$ миллион йыя, әммә Аллендың артабанғы 4 фильмы бындай уңышҡа өлгәшә алмай, хатта бюджеты 33$ млн булған «Нефрит саяны ҡәһәре» Аллендың өмөттәрен аҡламай. «Голливуд финалы» һәм «Мелинда һәм Мелинда» (һәр береһе ни бары 5$ млн ғына йыя). Күптәр, Вуди Аллендың «йондоҙло сәғәте» үткән, тип белдерергә ашыға.
Майдов
Майдов — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 764 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Левая Яру-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Березовская Ирина Гурьяновна
Биографияһы
Пенсияға сыҡҡас, Новосибирскиҙа йәшәй, бында 1991 йылда вафат була. Новосибирскиҙа ерләнә.
Үрге Аллағыуат
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫке Ҡарамалы (Татарстан)
Тарих
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.
Халҡы
1795 йылда ауылда 35 башҡорт, 5 типтәр, 11 татар; 1848 йылда — 100 башҡорт, 28 татар, 25 типтәр; 1870 йылда — 313 башҡорт һәм 38 татар; 1912 йылда 654 башҡорт, 36 татар һәм 117 типтәр иҫәпләнгән.
Ырымбур Неплюев кадет корпусы
Корпус составы
1832 йылда Неплюев училищеһында хәрби һәм граждан чиновниктарҙың ҡыҙҙарын тәрбиәләү һәм фәнгә һәм ҡул эштәренә уҡытыу өсөн ҡатын-ҡыҙҙар бүлеге асылған.
Директорҙары
В. Н. Витевский мәғлүмәттәре буйынса, корпус директорҙары булғандар :
Оло Шалюга
Оло Шалюга — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының уң ярына тамағынан 168 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Сәсәниҙәр
Тарихы
Династия Парстан (Фарсостан) сыҡҡан; батшалыҡ Сәсән исемле кеше исеме менән аталған, ул Парстың беренсе батшаһы Папактың  атаһы булған.
Лумбода-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
ОКАТО
Иҫәп-теркәү берәмектәре
ОКАТО исемлегенә түбәндәге теркәү административ бүленеш берәмектәре инә:
Административ бүленеш берәмектәре исемлектә иерархия рәүешендә төркөмләнә.
Берәмектәренең барыһы ла административ бүленеш буйынса төркөмдәргә бүленә; был төркөмдәр административ буйһоноу буйынса өс классификация кимәленә ҡарай. Билдәле кимәлгә ингән һәр берәмек үрге кимәлгә ҡараған ярашлы берәмеккә туранан-тура буйһона.
Арон Тамаши
Биографияһы
1932 йылда Тамаши «Абель в глухом лесу» романын яҙа. Был роман уның иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип атала. Һуңыраҡ ул был романдың дауамы итеп тағы ике китап яҙа. Тамаши Венгрияла танылыу яулай, уға Баумгартен премияһы бирелә. Барлығы яҙыусы Тамаши ун хикәйәләр йыйынтығын сығара.
Оло Шудья
Оло Шудья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Велс йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Белиз
Белиз (Belize ) — Үҙәк Америкалағы дәүләт. 1973 йылдың июненә тиклем Британия Гондурасы исемен йөрөткән.
Колониаль осор
Британия, Испания менән ыҙғыштан ҡурҡып, XVII һәм XVIII быуаттар буйына был районда үҙ суверенитетын рәсми иғлан итеүҙән тыйыла.
1798 йылда испандар, Белизды кире ҡайтарыу маҡсатында, Юкатан генерал-губернаторы етәкселегендә 2000 һалдаттан торған флот ебәрә. Сент-Джордж Кей янындағы ике сәғәт ярым дауам иткән алыш һөҙөмтәһендә испандар еңелде.
1966 йылда президенты Хулио Сесар Мендес Монтенегро булған Гватемаланың Белизды үҙенең көнсығыш департаменты тип иғлан итеүе һәм Британиянан уны «кире ҡайтарыуҙы» талап итеүе арҡаһында, Бөйөк Британияның Белизға бойондороҡһоҙлоҡ биреүе оҙаҡ ваҡытҡа кисектерелгән.
Бойондороҡһоҙлоҡ осоро
1970 йылға тиклем Белиз йылғаһы тамағында Кариб диңгеҙе буйында урынлашҡан Белиз Сити ҡалаһы ил баш ҡалаһы була. Илдең был иң ҙур ҡалаһы күп тапҡырҙар көслө дауылдарҙан һәм һыу баҫыуҙарҙан яфаланған. 1961 йылғы көслө Хатти ғәрәсәтенән һуң, баш ҡаланы илдең эске биләмәһенә күсереү тураһында ҡарар ҡабул ителә. 1962 йылда хөкүмәт яңы баш ҡаланы төҙөү урынын билдәләй. 1967 йылда Белиз Ситиҙан көньяҡ-көнбайышҡа табан 80 саҡрым алыҫлыҡта яңы административ үҙәк — Бельмопан ҡалаһы төҙөлә башлай. 1970 йылда ул милли хөкүмәт резиденцияһына һәм Белиздең баш ҡалаһына әүерелә.
Халҡы
Диндәре: бөтә халыҡ һанынан католиктар — 40,1 %, протестанттар — 31,5 % (Алла Ассамблеяһы пятидесятниктары — 8,4 %, етенсе көн адвентистары — 5,4 %, англикандар — 4,7 %, меннониттар — 3,7 %, баптистар — 3,6 %, методистар — 2,9 %, назаряндар — 2,8 %), башҡалар — 10,5 %, атеистар — 16,1 % (2010 йылғы йәниҫәп буйынса). 2010 йылғы статистика буйынса Иегова шаһиттары — 1,7 % тәшкил итә.
Телдәре
Белиздың рәсми теле булып инглиз теле тора, халыҡтың күпселеге уны яҡшы белә, әммә халыҡтың тик 4 % ғына инглиз телен туған тел тип иҫәпләй. Халыҡтың белем кимәле 70 % тәшкил итә.
Мәктәптәрҙә уҡытыу инглиз телендә алып барыла, испан теле башланғыс һәм урта мәктәптә өйрәнелә. Ике теллелек (билингвизм) бик йыш осрай
Тышҡы сауҙаһы
Төп экспорт тауарҙары: шәкәр, банандар, емеш-еләк һуттары, тәмәке сеймалы, диңгеҙ ҡыҫалалары, диңгеҙ продукттары, нефть сеймалы. Төп һатып алыусылар: Бөйөк Британия — 33,9 %, Америка Ҡушма Штаттары — 22 %, Ямайка — 6,7 %, Италия — 6,4 %, Барбадос — 5,9 %, Ирландия — 5,5 %, Нидерланд — 4,3 %.
Бөрйән совхозы
«Бөрйән» совхозы — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районындағы ауыл хужалығы ойошмаһы.
Бәҙәреш
Тасуирламаһы
Түбәнге ағымында йылға киңәйә һәм унан үтеүе еңелләшә.
Ишкилдин Люцир Мирзаян улы
Биографияһы
Люцир Ишкилдиндың бригадаһы 1979, 1984—1987 йылдарҙа СССР Төҫлө металлургия министрлығы предприелары буйынса тау массаларын һәм руданы сығарыусы бригадалар араһындағы Бөтә Союз социалистик ярыштары еңеүсеһе була. Уның бригадаһында хеҙмәт етештереүсәнлеге ҡуйылған пландан 1,4 тапҡырға артып китә. Люцир Мирзаян улы Ишкилдин 1999 йылда пенсияға сыға, Учалы ҡалаһында йәшәй.
Комикс
Һүрәттәге хикәйәләр
«Аллилуй» XVI һәм XVII быуаттарҙа Фландрия, Франция һәм Германияла киң таралыш алған.
Хәҙерге заман
Был осор 1980 йылдар уртаһынан хәҙерге көнгә тиклем дауам итә. Хәҙер комикстар ысынбарлыҡҡа яҡыныраҡ була, шомло сюжеттар һәм антигеройҙарҙың килеп сығыуы менән айырыла.
Өсбосмаҡ
Дөйөм технология
Эслек өсөн:
Белая Калитва
Географияһы
Ҡала һәм район Ростов өлкәһенең үҙәк өлөшөндә, Донецк ярының көнсығышында, Дондың иң ҙур ҡушылдығы — Северский Донец ярында урынлашҡан. Ҡала үҙе Донецкка ҡойоусы Калитва һәм Лихая йылғалары тамағында ултыра. Северский Донецтың уң яҡ ҡаялы ярының ҡала янындағы иң бейек нөктәһе диңгеҙ кимәленән 148,8 метр бейеклеккә етә. Белая Калитва ҡала биләмәһе территорияһының майҙаны — 16 495 га.
Күбәк (Татарстан)
География
Ауыл Ҡалмиә йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан көнсығышҡа табан 27 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Белая Калитва
Халҡы
.
Клайнпашлебен
Клайнпашлебен (Kleinpaschleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 949 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,98 км2. Диңгеҙ кимәленән 72 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6369 һәм автомобиль коды — ABI.
Боробудур
Интерпретацияһы
Тикшеренеүселәр фекеренсә, ҡоролмаларҙы ғибәҙәт ҡылыусылар өсөн ҙур китап итеп ҡарарға мөмкин. Һәр ярусты йолаға ярашлы урап үткән һайын, ғибәҙәт ҡылыусылар Будданың тормошо һәм уның тәғлимәт элементтары менән таныша.
Арупадхату
Арупадхатуға (формаһыҙ сфера) тура килгән юғары кимәл, өҫтә өс түңәрәк терраса рәүешендә күрһәтелгән. Бында рельеф та, плата ла юҡ, төҙөлөш ваҡытында баҫҡыс эсендә йәки уйымда Будданың натураль ҙурлығындағы статуялары урынлаштырыла. Уларҙың бик күптәре һаҡланмаған йәки емерелгән.
Беҙҙең заманда тарих һәм асыштар
Боробудур йөҙ йылдар буйы вулкан көлө һәм джунглиҙар менән ҡаплап ята. Ни өсөн был уникаль монументтың онотолоп ҡалдырылыуы әлегә асыҡ түгел. XX быуат уртаһында, Мерапи вулкан атылыуы алып килгән бәхетһеҙлектән һуң, халыҡ үҙе йәшәгән ерҙәрен ташлап китергә һәм башҡа урын эҙләргә мәжбүр була, тип фаразлайҙар. Әммә күп кенә ғалимдар фекеренсә, 1006 йылда вулкан атыла, ә ява цивилизацияһының үҙәге 928 йылда уҡ Брантас үҙәненә күскән була. Шулай булғас, халыҡтың ни өсөн Боробудурҙы ҡалдырып китеүҙәре йомаҡ булып ҡала. XVIII быуатта өҫкө терраса өлөшләтә генә күренә. Голландия колонияһы экспедицияһы башҡа монументтар таба, әммә Боробудур тураһында телгә алынмай. Тик 1814 йылда инглиз-голланд һуғышында утрауҙы баҫып алғанда, губернатор-лейтенант Стэмфорд Раффлз момумент таба. Семарангҡа килгәс, уға бик күп һырлы таштарҙан торған ҡалҡыулыҡ табылыуы тураһында хәбәр итәләр. Голланд Корнелиус экспедиция ойоштора, ул 200 кешенән отряд йыйып, ай ярым эсендә монументты таҙарта. 1817 һәм 1822 йылдарҙа башҡалар уның эшен дауам итә. 1835 йылдан монументтың үрге өлөшөнө лә таҙартыла һәм комплексты тулыһынса күрергә мөмкин була. Рәссам Вильзен 1849—1853 йылдарҙа рельефтарҙы һүрәткә төшөрөү буйынса эш үткәрә. Уның эштәре Лейдендағы Антик Музейға эләгә. 1873 йылда комплекс фотоға төшөрөлә. Ул ваҡытта комплекс төҙөлөшө асыҡ күренмәй, һәм 1882 йылда мәҙәниәт инспекторы ҡомартҡыны тотошлай һүтеп, музейҙа урынлаштырырға тәҡдим итә.
Реставрация
Был мәсьәләне хәл итеүҙә берҙән-бер ҡарар булып, ҡоролманы бөтөнләй һүтеп, ҡалҡыулыҡты нығытыу һәм тулы реставрация үткәреү тора. Был ҙур эш 1973—1984 йылдарҙа ЮНЕСКО эгидоһы аҫтында башҡарыла. Реставрация проектын эшләүҙә индонезия археологы Бохари М ҡатнаша. Хәҙерге көндә Боробудур комплексы Бөтә донъя мираҫы объекттары иҫәбенә инә.
Зарипова Ғәйникамал Ҡиям ҡыҙы
Биографияһы
1977 йылда ауыл хужалығы фәндәре кандидатына дәғүә итеп, «Влияние удобрений, внесенных под планируемый урожай, и орошения на продуктивность сахарной свеклы в условиях Предуральской степи Башкирии» тигән темаға диссертация яҡлай.
Киладзе Темур Какоевич
Биографияһы
Темур Какоевич Киладзе 1949 йылдың 17 июнендә тыуған. Сығышы менән хәҙерге Грузияның Озургети (1934—1989 йылдарҙа Махарадзе) ҡалаһынан. Юғары уҡыу йортон — Өфө нефть техник институтының нефть һәм газ эшкәртеүҙә химик технология факультетын 1975 йылда тамамлаған.
Хеҙмәт юлы
1975—1981 Өфө нефть институтында хеҙмәт итә.
Дистрикт
Дистрикт (һуңғы латин: districtus — район) — төрлө дәүләттәрҙә һәм төрлө дәүерҙәрҙәге илдәрҙә административ-территориаль берәмек.
Земфира
Рамазанова Земфира Тәлғәт ҡыҙы, ижади псевдонимы Земфира (26 август 1976 йыл) — Рәсәйҙең рок-йырсыһы, музыкант, йыр текстарын һәм көйҙәрен яҙыусы, рок жанрындағы ҡатын-ҡыҙ башҡарыусыларҙың иң танылғандарының береһе. Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1999).
Оло Ябурская
Оло Ябурская — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының һул ярына тамағынан 194 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Футбол буйынса СССР йыйылма командаһы
Рәсми сығыштарының башланыуы
Бындай өҙөклөк СССР-ҙың икенсе донъя һуғышында әүҙем ҡатнашыуы ғына түгел, ә 1936 йылда футбол буйынса СССР чемпионаты башланыуы сәбәпсе була: совет футболының көсө илдең иң көслө клубтары матчтарында һынала. «Динамо» (Мәскәү), «Динамо» (Тбилиси), «ЦСКА» һәм «Спартак» (Мәскәү) 1937 йылда басктар командаһы менән осрашыуҙар үткәрә, улар бөтә матчтарҙа ла еңеү яулай, тик "Спартак"тан ғына еңелә. Шулай уҡ һуғыштан һуң Мәскәү "Динамоһы"ның, башҡа совет клубтары уйынсылары менән көсәйтелеп, Бөйөк Британияға сәйәхәте лә киң билдәле, уның барышында футболға нигеҙ һалыусылар менән 4 матч (2 еңеү, 2 тигеҙ иҫәп) уйнала.
Буранғолов Мәжит Фазлый улы
Биографияһы
1927 йылда Ырымбур башҡорт педагогия техникумын тамамлай.
Сәрәш
Тарихы
Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:
Ҡайраҡты
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Заһиҙуллин Нәүфәл Шамил улы
Биографияһы
2003—2008 — БДМУ-ның эске ауырыуҙар пропедектив кафедраһында ассистент.
2004 йыл — БДМУ халыҡ-ара бәйләнештәр бүлеге начальнигы урынбаҫары.
Яз (журнал)
«Яз» — XX быуат башында иҫке башҡорт телендә Ырымбурҙа нәшер ителгән сатирик һәм юмористик журналдарҙың береһе. 1907 йылдың март аҙағынан ике аҙнаға бер сығарыла башлай. Ләкин үҙенә ҡәрҙәш рәсемле көлкөлө ваҡытлы баҫмалар менән ярыша алмай, тиҙ арала һүнеп, туҡталып ҡала.
Әсәй (ауыл)
Әсәй (Әсәй, Асеево) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы.
Тарих
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1963 йылдан — Әлмәт районы, 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була.
Лынеру-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Гридов Григорий Борисович
Тормош юлы
Оҙаҡ ваҡыт Гридов билдәһеҙ юғалған булып иҫәпләнә, бары тик 1980 йылда Ростов эҙәрмәндәре уның ҡәберен таба. Шағирҙың ҡалдыҡтары Вязьма ҡалаһының Екатерина зыяратында туғандаштар ҡәберендә ерләнә.
Кесе Пекшела
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зарипов Рәил Моталлап улы
Зарипов Рәил Моталлап улы (1 ғинуар 1946 йыл) — ғалим-математик. 1979 йылдан Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2005).
Биографияһы
2005 йылда техник фәндәр докторы дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Научные основы расчета напряженно-деформированного состояния трубопроводов, проложенных в сложных инженерно-геологических условиях» темаһына диссертация яҡлай.
Зарипов Рәил Моталлап улының фәнни тикшеренеүҙәре деформациялана торған ҡаты есемдең механикаһына, үткәргес торбалар һәм резервуарҙарҙың ныҡлығы, тотороҡлолоғо һәм тирбәлеүе проблемаларына арналған.
Ноғоманов Рәүеф Сәмиғулла улы
Ноғоманов Рәүеф Сәмиғулла улы (17 декабрь 1956 йыл) — хужалыҡ һәм дәүләт хеҙмәте ветераны. 2019 йылдың ғинуарынан 2022 йылдың 18 майынаса «Башспирт» йәмғиәтенең генераль директоры. 2000—2003 йылдарҙа Өфө ҡала хакимиәте башлығы; 2012—2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-Министрының беренсе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының икенсе саҡырылыш (1999—2003) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостандың атҡаҙанған хеҙмәтләндереү өлкәһе хеҙмәткәре. Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2021).
Биографияһы
Рәүеф Сәмиғулла улы Ноғоманов 1956 йылдың 17 декабрендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуа. Хеҙмәт эшмәкәрлеген Өфө тепловоздар ремонтлау заводында токарь булып башлай (1974—1975). Индустриаль-педагогия техникумында өс йыл уҡығандан һуң, ике йыл инженер-технолог, мастеры, авария-диспетчер хеҙмәте башлығы, 51-се торлаҡ-эксплуатация идаралығының өлкән мастеры, Өфө ҡалаһы Совет районы торлаҡ хужалығының етештереү тресында 17-се ЖЭУ начальнигы булып эшләй. 1988—1992 йылдарҙа Өфө ҡалаһы Совет район советы башҡарма комитетының коммуналь хужалыҡ бүлеге мөдире була. Киләһе ике йылда шул уҡ район хакимиәтенең коммуналь хужалыҡ бүлеге мөдире була. Һуңынан 1996 йылға тиклем — Өфө ҡалаһы Совет районы хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары. 1996 йылдан 1998 йылға тиклем Өфө ҡалаһы хакимиәтенең коммуналь хужалыҡ һәм төҙөкләндереү идаралығы начальнигы булып эшләй, һуңынан Октябрь районы хакимиәте башлығы итеп тәғәйенләнә (1998—2000). 2000—2003 йылдарҙа — Өфө ҡалаһы хакимиәте башлығы. Артабанғы йылдарҙа Өфө йылылыҡ селтәрҙәре предприятиеһының генераль директоры вазифаһын биләй (2003—2004), «Энергия» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры урынбаҫары (2004—2007), «БСГС» идара итеү компанияһы яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте директоры (2007—2009), «Башҡортостан Республикаһының торлаҡ төҙөлөшө фонды» дәүләт унитар предприятиеһы генераль директоры(2010—2012). 2012 йылда Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министрының беренсе урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә. 2018 йылдан 2022 йылға тиклем — «Башспирт» генераль директоры.
Тарҡаҙы
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Төҫ
Төҫ — оптик диапазондың электромагнит нурлашының сифатлы ҡылыҡһырламаһы. Төҫ күҙҙең физиологик тойоуында билдәләнә һәм физик, физиологик һәм психологик факторҙарға буйһона. Уны үҙләштереү һәр кешегә индивидуаль була, ул тағы ла спектраль состав менән, яҡтылыҡ сығанаҡтар һәм яҡтыртылтылмаған объектар төҫлө һәм баҙыҡлыҡ контрасттары менән билдәнә. Быларҙан башҡа, төҫтө үҙләштереү метамерия, кеше күҙенең шәхси нәҫел үҙенсәлегенә һәм психикаһына бәйле.
«Төҫ» һәм «төҫтө үҙләштереү» төшөнсәләре
«Төҫ» төшөнсәһенең ике мәғәнәһе бар: ул бер ниндәй объектан яҡтылыҡтың сағылыуынан барлыҡҡа килгән психологик тойғоға ҡарарға мөмкин (хәнәүәт әфлисун), шулай уҡ яҡтылыҡ сығанағы төшөнсәһенең ҡылыҡһырламаһы булыуы мөмкин (әфлисун төҫө — хәнәүәт төҫө). Беренсе осраҡта һүҙ төҫтө субъектив үҙләштереү тураһында барһа, икенсеһендә — тик күҙәтелеүсе нурланыш тулҡынының оҙонлоғо хаҡында.
Өҙлөкһөҙ спектр
Төҫтәрҙең өҙлөкһөҙ спектырын дифракцион рәшәткәлә күҙәтергә була. Йәйғор тәбиғәт күренеше спектырҙың яҡшы демонстрацияһы булып тора.
Ахроматик төҫтәр
Буҙ төҫөнөң төҫмөрҙәре ахроматик («төҫһөҙ») булып торалар. Иң сағыу булып аҡ төҫ булып тора, ә иң ҡараңғыһы — ҡара төҫ.
Төҫтөң ҡылыҡһырламаһы
Һәр төҫтөң үлсәмле физик ҡылыҡһырламаһы була (спектраль составы, сағыулыҡ):
Босния һәм Герцеговина
Босния һәм Герцеговина XII быуатҡа тиклем
Византия императоры Константин Багрянород мәғлүмәттәре буйынса, VII быуаттың 1-се яртыһында Балканда сербтар килеп ултыра. Они заняли территории современных Сербии, Черногории, Боснии и Герцеговины и части Хорватии. После переселения на Балканский полуостров первыми территориальными объединениями у сербов, как и у большинства южных славян, были жупы. Улар хәҙерге Сербия, Черногория, Босния һәм Герцеговина территорияһында йәшәй. Балҡан ярымутрауына күсерелгәндән һуң, сербтарҙың күпселек көньяҡ славяндарҙыҡы кеүек үк, жуп тигән тәүге территориаль берләшмәһе булған, а между реками Дрина и Босна — Босния. Иллириктар славянлар тарафынан ассимиляцияланған һәм тау райондарына күсенгән[24]. Күпмелер ваҡыт үткәс, сербтар Балканға күскәндән һуң, бер нисә эре эре общинаға берләшә, һуңынан улар дәүләт берәмектәре булып әйерелә. Цетина һәм Неретва йылғалары араһында тизандар Пагания тип исемләнгән яҡын утрауҙар булған Нереталь кенәзлеге урынлашҡан булған. Неретвой һәм Дубровник араһында өлкә Захумье тип аталған. Дубровниктан Которский ҡултығына тиклем ерҙе Травуния һәм Кановлек биләгән. Бояне йылғаһына тиклем көньяҡтараҡ Дукль тип йөрөтөлгән ер булған. Сава, Врбас һәм Ибар йылғалары араһында Ракша урынлашҡан. Дрина һәм Босна йылғалары араһында — Босния урынлашҡан. Сербия кенәзе Часлава Клонимир улы һәләк булғандан һуң Босния уның державаһынан сыға. 1018 йылда ул Византия хакимлығы аҫтында була. XII быуат башында Босния өлөшө һуғыштар һөҙөмтәһендә Венгрия составына инә. Венгр короле ramae rex(Рама короле, йәғни Босния) титулын ала, сөнки дәүләт күбеһенсә Рама йылғаһы үҙәнендә ятан. Венгрияның короле наместниктар - Босния менән идара итеү өсөн бандар тәғәйенләп ҡуя.
Оло Ҡыҙамаш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Копкес
Копкес — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының уң ярына тамағынан 657 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Аюрведа
Классик сығанаҡтар
Аюрведа белеме буйынса иң мөһим сығанаҡтар тип туғыҙ тарктат атала :
Тән таҙартыу һәм массаж
Сирҙәрҙе дауалағанда диета бик ҙур роль уйнай.
Кесе Рассоха (Лапа ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Курга (Сулать ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Арканзас
Арканза́с (Arkansas, МФА: ) — АҠШ-тың көнсығышында урынлашҡан штат. Халҡы- 2 937 979 кеше (АҠШ штаттары араһында 32-се урын). Баш ҡалаһы — Литл-Рок, ул шулай уҡ штаттың иң эре ҡалаһы.
Мысыр
Боронғо Мысыр
Беҙҙең эраға тиклемге 3150 йылда Минес батша бер-береһенә ҡаршы тороусы ике батшалыҡты — Түбәнге һәм Үрге Мысырҙы — берләштереп, Мысыр батшалығына нигеҙ һала һәм Мысыр менән өс мең йыллыҡ дауамында хакимлыҡ итеүсе династияға башланғыс бирә. Түбәнге Мысырҙағы Мемфис ҡалаһы батшалыҡтың баш ҡалаһы була. Беҙҙең эраға тиклемге 3000—2700 йылдарҙағы беренсе ике династия хакимлығы осоро Тәүге батшалыҡ исемен йөрөтә. Ошо оҙайлы ваҡытта Мысыр мәҙәниәте үҫешеп, дине, сәнғәте, теле һәм ғөрөф-ғәҙәте формалаша.
Боронғо батшалыҡ осоро беҙҙең эраға тиклемге 2700—2200 йылдарҙы үҙ эсенә ала. Был осор үҙенең Гиза пирамидалары тип аталған бөйөк пирамидалары менән билдәле.
Мөхәммәт Али вариҫтары артабан идара итеү
1848 йылдың сентябрендә Мөхәммәт Али үҙенең вариҫы итеп улы Ибраһимды ҡалдыра, Ибраһим 1848 йылдың ноябрендә үлгәс, вариҫы булып ейәне Аббас I ҡала, унан һуң — 1854 йылда Мөхәммәт Алиҙың дүртенсе улы Саид, унан һуң — 1863 йылда Ибраһимдың улы Исмаил тәхеткә ултыра. Саид һәм Исмаил Мысырҙа әүҙем төҙөлөштәр алып бара. 1858—1869 йылдарҙа Франция менән берлектә Суэц каналы төҙөлә. Был һәм башка төҙөлөштәр арҡаһында Мысыр Европа банктары алдында оло бурыстарға бата. Был бурыстар Исмаилды 1875 йылда каналдың Мысыр эйә булған өлөшөн Бөйөк Британия хөкүмәтенә һатырға мәжбүр итә. Бынан тыш, Бөйөк Британия һәм Франция хөкүмәте Мысырҙың финанс һорауҙарын тулыһынса үҙ контроле аҫтына ала.
1956 йылда Әбдел Насер Суэц каналын миллиләштерә, каналдан килгән килемде ул Асуан ҡалаһы янында Нилды быуыу өсөн тотонорға була. Был Бөйөк Британия, Франция һәм Израиль ғәскәренең Мысырға баҫып инеп, Суэц көрсөгө башланыуына килтерә. Һөҙөмтәлә, Суэц каналын күҙәтеү аҫтында тотоу өсөн, бында БМО көстәре керетелә.
1981 йылда Сәдат Ҡаһирә ҡалаһында үлтерелә. Президент урыны Хөсни Мөбәрәккә ҡала.
Физик-географик региондар
Мысырҙың геологик тарихы дүрт төп физик-географик регионын билдәләй:
Территорияһы һәм сиктәре
Яр буйы: 2450 км.
Халҡы
Мысырҙа 80 миллиондан артыҡ кеше, уларҙың күпселеге Нил буйында, һәм бик аҙ өлөшө сүллектәрҙә йәшәй. Рәсми теле — ғәрәп теленең Мысыр диалекты.
Иҡтисады
Мысырҙың иҡтисады өсөн Суэц каналы ҙур роль уйнай. Канал аша үткән караптарҙан йыйылған һалым дәүләт ҡаҙнаһына ярайһы өлөш индерә.
Лэбтени-Яха
Лэбтени-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Анти-Паюта-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 226 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Бусыгин Александр Иванович
Биографияһы
Граждандар һуғышында — бронепоезд яугире.
Лаурер тукнерарияһы
Ботаник яҙма
Талломы япраҡ рәүешле, аныҡ булмаған формала, үҙәгендә яҡшы беркетелгән, ситтәре ирекле. Айырсаларының оҙонлоғо 1,5—5 см, киңлеге 5—10 мм, тәрән бүлкәтле. Талломының өҫкө йөҙө асыҡ һары йәки йәшкелт‑һары төҫтә, айырса ситтәре буйлап үҫешкән һарғылт‑аҡһыл төҫтәге соредиялар м‑н. Аҫҡы йөҙө асыҡ төҫтә, йыуан гиф ептәре (ризиндар) һәм псевдоцифеллалары (аҡһыл таптар, йәғни газ әйләнеше өсөн хеҙмәт иткән ҡабыҡ өҙөктәре) бар. Ҡыҙғылт‑көрән төҫтәге дискы булған, диаметры 6—7 мм еткән апотециялары һирәк барлыҡҡа килә.
Таралышы
Белорет районының («Көньяҡ Урал» ҡурсаулығы) таулы киң япраҡлы урмандарында ағас олондарында үҫә. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Богдан Истру
Богдан Истру (Bogdan Istru; ысын исеме һәм фамилияһы Ион Бэдэрэу (Ion Bădărău); 13 апрель 1914 йыл — 25 март 1993 йыл) — молдаван шағиры. Молдавия ССР-ының халыҡ яҙыусыһы (1982).
Топҡапы
Тарихы
XVI быуатта Роксолана (славян йәриәһе, һуңынан солтан Сөләймән I-нең ҡатыны) һәрәмде, солтанға яҡыныраҡ булыр өсөн, солтан һарайы Топҡапыға күсертә. Күркәм Сөләймән осоронда Топҡапы һәрәмен төҙөү Топҡапы һарайына уны һалған мәлдән алып беренсе тапҡыр индерелгән ҙур үҙгәреш була.
Метрәй (Аҙнаҡай районы)
Тарих
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1963 йылдан — Әлмәт районы, 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була.
Корбылька
Корбылька — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының һул ярына тамағынан 490 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Оло Дураком
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сальмонеллёз
Сальмонеллёз — кеше һәм хайуандарҙың инфекцион ауырыуы. Salmonella затына, Enterobacteriaceae ғаиләһенә ҡараған бактериялар тыуҙыра.
Мал сальмонеллёзы
Инфекция сығанағы — ауырыу хайуандар һәм бактерия йөрөтөүселәр. Ауырыу алиментар, аэроген, ҡорһаҡ эсе (ҡолон, һарыҡ бәрәсе) юлдары аша йоға.
Кеше сальмонеллёзы
Башҡортостанда 100 мең кешегә 2004 йыл — 33,3, 2006 йыл — 33,9, 2008 йыл 43,7 сальмонеллёз менән ауырыған кеше теркәлгән. 21 быуат башынан Медицина университетында Д. Х. Хунафина етәкселегендә Сальмонеллёз диагностикаһы, клиникаһы, уны дауалау мәсьәләләре б‑са тикшеренеүҙәр алып барыла (А. П. Мамон, Ә.М.Шәмсиева), ауырыуҙың этиологик, клиник‑эпидемиологик структураһы өйрәнелә (А. Н. Бурганова, Р. З.Ғүмәрова, В. Ф.Шәйхмиева), С. этиотроп терапияһы ысулдары камиллаштырыла (Бурганова, А. Т.Ғәлиева, Шәмсиева).
Кәримова Әлфиә Закуан ҡыҙы
Биографияһы
2000 йылда Өфө сәнғәт училищеһын ике: «Яңғыҙ башҡарыу» (педагог Н. Г. Йосопова класы) һәм «Хор дирижированиеһы» буйынса тамамлай.
2005 — Өфө дәүләт сәнғәт академияһының «Вокал сәнғәте» бүлеге.
Хеҙмәт юлы
2013 йылда яңы, иҫ киткес күркәм «Астана Опера» театры асыла. Кастинг үтеп, операның әйҙәүсе солисы сифатында яңы театрға эшкә саҡырыла. Астанала — ҡаты климат, оҙон ҡыш, бик көслө елдәр, ләкин мин был ҡаланы яратам, өйрәнгәнмен, бында — минең өйөм. Әйтер кәрәк, Астанала 12 меңгә яҡын башҡорт йәшәй, тине бер интервьюһында Әлфиә Закуан ҡыҙы.
Репертуары
2014 йылда Италияла бер ай йәшәй. Файҙалы тәьҫораттарға бай була ул мәл. Коучтар менән: Ла Скала профессоры Ричард Баркер, Мирка Рошани менән шөғөлләнә.
Октябрь айында, ете солист, оркестр һәм хор Нью-Йорктың Карнеги-холлында гала-концертта йырлай.
Европала Бельгияның Антверпенында һәм Роттердамдағы Де Доэлендың өс меңлек залында сығыш яһай. Голландияла, Татар академия опера һәм балет театры менән бергә, Бизеның «Ынйы эҙләүселәр» спектаклендә уйнай. Шул уҡ 2014 йылда концерттары: мартта Астанала, ноябрҙә — Красноярскиҙа була.
Йәлембәт (Стәрлебаш районы)
Йәлембәт (Елимбетово; боронғо атамаһы Шыпай) — Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 373 кеше булған. Почта индексы — 453185, ОКАТО коды — 80248835001. ОКТМО коды — 80648435101. ИФНС коды — 0268.
Туҡтағол (Баймаҡ районы)
Туҡтағол (Тактагулово) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 11 кеше. Почта индексы — 453644, ОКАТО коды — 80206831004.
Лексика
Үҙенсәлеге
Ысынбарлыҡ менән туранан‑тура бәйләнеше, телдә аралашыусыларҙың йәш, һөнәр, социоль, биләмә һ.б. күрһәткестәрен, йәмғиәт тормошоноң төрлө күренештәрен яҡтырта алыу һәләте лексика төп үҙенсәлеге булып тора. Ул үҙгәреүсән: телдең тарихи үҫеше процесында лексика берәмектәренең стилистик, функциональ, семантик үҙенсәлектәре һәм ярашлығы үҙгәрә.
Абдрахманов Барый Абдрахман улы
Хеҙмәт юлы
"Һуғыш алдынан ул ВЛКСМ-дың Белорет райкомының беренсе секретары итеп һайлана. Һуғыштың тәүге көндәренән ул фронтҡа һорай башлай. Тик уны башта Силәбе танк училищеһына ебәрәләр. Уны тамамлағас, ауыр танкыларҙа командир була, Төньяҡ-Көнбайыш һәм Украина фронттарында взводҡа етәкселек итә. МС-122 танкылары ротаһында комадир була. Һуғыштағы батырлыҡтары өсөн уға Ҡыҙыл Йондоҙ, Бөйөк Ватан һуғышы ордендары һәм бик күп миҙалдар бирелә…Һуғыштан һуңғы хеҙмәттәре өсөн Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы, «Почёт Билдәһе» ордендары һәм миҙалдар менән бүләкләнгән." Барый Абдрахманов СССР Юғары Советына депутат итеп һайлана һәм 1962—1966 йылдарҙа Милләттәр советында эшмәкәрлек алып бара, 1967—1978 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының секретары булып эшләй.
Салауат районы исеме һаҡланып ҡалыуы
1952 йылдың 7 октябрендә район үҙәге Малаяҙҙа Салауат Юлаевҡа 200 йәш тулыу айҡанлы ҡаһармандың бюсы ҡуйыла.
Боулз уйнау
Тарихы
Ярыштарҙа еңеү өсөн махсус физик әҙерлек кәрәкмәй. Шуға күрә шарҙар уйынын бигерәк тә оло йәштәгеләр ярата, шул уҡ ваҡытта йәштәр ҙә был уйынды үҙ итә.
Башҡорт халыҡ әкиәттәре
Әкиәттәрҙең теле
Көнкүреш әкиәттәрендә йыш ҡына персонаждың исеме аталмай, уларҙың сығышы, аныҡ ижтимағи ҡатламға ҡарауы билдәләнә: батша ҡыҙы, бай ҡыҙы, үгәй ҡыҙ, тимерсе малайы, етем егет, ярлы улы һ.б.
Фән
Башҡорт халыҡ әкиәттәрен крайҙы өйрәнеүсе рус ғалимдары — В. Н. Татищев, П. И. Рычков, П. С. Паллас, И. И. Лепехин, В. И. Даль, М. В. Лоссиевский, С. Г. Рыбаков, А. Г. Бессонов һ.б. тикшергән.
Георг Фридрих Гендель
Бала сағы һәм уҡыуы (1685—1702)
Атаһы был кәңәшкә ҡолаҡ һала: 1694 йылда Гендель Галлела композитор һәм органсы Фридрих Вильгельм Цахауҙа шөғөлләнә башлай, уның етәкселеге аҫтында композицияны, генерал-басты өйрәнә, органда, клавесинда, скрипка һәм гобойҙа уйнарға өйрәнә. Тап Цахауҙа уҡыған осоронда Гендель композитор һәм башҡарыусы булараҡ формалаша. Цахау Генделды музыкаль идеяларҙы камил формаларҙа һынландырырға, төрлө стилдәргә өйрәтә, төрлө милләттәргә хас яҙыуҙырҙың төрлө алымдарын күпрһәтә. Шулай уҡ Генделға Цахауҙың стиле йоғонто яһай; уҡытыусының йоғонтоһо композиторҙың ҡайһы бер әҫәрҙәрендә (мәҫәлән, «Мессиянан »«Аллилуя») һиҙелә.
Гамбург (1703—1706)
1703 йылда йәш Гендель Гамбургҡа күсеп килә, ул мәлдә унда берҙән-бер немец опера театры була. Бында төпләнеп, композитор Иоһанн Маттео һәм Райнхард Кайзер менән таныша. Һуңғыһы опера театрының оркестры менән етәкселек итә, Гендель шунда скрипкасы һәм клавесинсы сифатында эшкә инә. Кайзер Гендель өсөн күп йәһәттән өлгө була: оркестр етәксеһе операла немец телен ҡулланыуға ҡаршы сығыш яһай һәм үҙенең әҫәрҙәрендә немец һүҙҙәрен итальян һүҙҙәре менән аралаштыра, гендель, тәүге опреаларын ижад итеп, шулай уҡ эш итә.
Сәпәй
Тарих
Ауылға юрмый ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1747 йылдан билдәле. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Аҙнаҡай административ-территориаль улусы составына керә.
Шәүҡи Әфәнде
Биографияһы
Дин Һаҡлаусыһы сифатында хеҙмәткә ул бик тиҙ ылыҡмай, башта ул бөтә эштәрҙе Ғәбдел-Баһаның апайы Баһийа Ханумға тапшыра, ә үҙе Швейцарияға, Альп тауҙарына, китә, унда ул спартандарса тормош алып бара, киләсәктххеҙмәт өсөн көс-ҡөҙрәт, энергия йыя. бер йылдан ул Хайфаға ҡайта һәм, ҡартатаһының васыятнамәһенә ярашлы, баһаизмдың административ институттарын ойоштора башлай, Иранда, АҠШ-та, Канадала, Көньяҡ Америкала, Яҡын Көнсығыш һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азия, Австралия, Европа континентында урындағы рухани йыйылыштар һайлау менән етәкселек итә.
Ҡарағайлы (Төйәләҫ ҡушылдығы)
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов Ҡарағайлы топонимын былай аңлата: Н. И. Шувалов яҙыуынса: «Карагай, Карагайлы-Аят, Карагайка, Карагайский, Карагайское, Карагайская, Карагай-Илга, Карагай-Куль, Карагай-Таш, Карагай-Тау, Карагай-Тюбе, Карагайлы-Сухая, Карагайские горы, Карагайский рудник, Карагайская высота — более двадцати названий рек, озер, гор, высот, болот, пещер, урочищ в разных районах области, а по ним и селений.
Хорошовка
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Баллерштедт
Баллерштедт (Ballerstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 308 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,86 км2. Диңгеҙ кимәленән 34 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39606 һәм автомобиль коды — SDL.
Готтар
Иртә тарихы
Б. э. II быуатында король Берига осоронда готтар Балтик диңгеҙе аша сыҡҡан һәм Висланың түбәнге ағымын биләгән. Бында Вельбар мәҙәниәтенең (Иордан был өлкәне Готискандза тип атай) археологик ҡомартҡылары осрай. Хәҙерге Польша биләмәһенән готтар ҡыҫырыҡлап сығарған вандалдар һәм ругтар, урындағы халыҡты Урта диңгеҙ яғына күсергә мәжбүр итеп, көньяҡҡа табан хәрәкәтен башлаған. Шунан — ҡырағайҙарҙың (варварҙар) Рим империяһының төньяҡ-көнсығыш сиктәренә тәүге ҡыҫымы башлана, һәм был хәл Марк Аврелий (б. э. II быуаты) хакимлыҡ иткән дәүерҙә һиҙелә.
Готтар тураһында хәтер
Ренессанс осоронда гуманистар тарафынан готтар антик цивилизацияның тарҡалыуында ғәйепле булған, вәхшилек башланғысын йөрөтөүселәр итеп ҡарала. Урта быуат термины барлыҡҡа килгәнгә тиклем Европа мәҙәниәтендә герман-вәхши тип баһаланған бөтә нимә «готик» эпитеты менән билдәләнә. Шунан башлап готика һәм готик шрифт терминдары барлыҡҡа килә, әммә был күренештәрҙең готтарға туранан-тура ҡағылышы юҡ.
Жан-Жак Руссо
Тормош һабаҡтары
Үҙенең «Тәүбә»һендә ул шул саҡта ғишыҡ утында нисек янғанын һүрәтләй. Ане үлгәндән һуң ул мадам де Варан янында 1737 йылға тиклем ҡала. Графиня уны Монпельеға дауаланырға ебәрә, ләкин Руссо ҡайтыуға мадам Варан янында Швейцариянан икенсе егет- Винцинрид йәшәп ята. Шуға ҡарамаҫтан, Руссо Шамбери ҡалаһы янындағы «Les Charmettes» тигән фермаға мадам де Варан янына килә. Винцинридты Руссо туғаным тип атап йөрөтә башлай.
Энциклопедистар менән дошманлашыу
Бынан һуң «философтар» һәм «Энциклопедия» түңәрәге ағзалары менән ара өҙөлә. Мадам д’Эпине Женеваға билдәле табип Теодор Троншен янына барырға йыйына һәм Руссоға уның менән барырға тәҡдим итә. Руссо ауырыу кеше сирлене алып барыуы сәйер булыр ине тип яуап бирә. Дидро уны ҡәҙерҙе белмәгән оятһыҙ кеше тип атағандан һуң, Руссоның башына уны женевалар алдында откупщицаның хеҙмәтсеһе итеп күрһәтеп, оятҡа ҡалдырырыға итәләр икән тигән уй килә.
Руссо имен генә Швейцарияға ҡайтып етә. Швейцария сиген үткәс, ул ирек һәм ғәҙеллек иленең ерен үбергә ташлана. Тик Женева хөкүмәте лә Париж суды кеүек үк «Эмиль» романын, унан тыш "Йәмғиәт килешеүе"н дә яндырырға, ә авторҙы ҡулға алырға бойора; Берн хөкүмәте лә Во кантонына ҡасҡан Руссоның үҙ биләмәләрен ҡалдырырыуын талап итә.
Парижда
Руссо үҙ-үҙен аҡларға тырышып, Wahrheit und Dichtung (Дөрөҫлөк һәм шиғриәт) романын яҙа. Роман ике төрлө өлөштән тора: беренсеһе—шиғри идиллия, шағирҙың тәбиғәткә, мадам де Варанға булған һөйөүе; икенсе өлөшөндә- Руссоға төрлө ваҡытта ярҙам ҡулы һуҙған дуҫарына ҡарта дошманлыҡ һәм аҫтыртын эштәрҙә ғәйеп тағыу. «Руссо —Жан-Жакты хөкөм итеүсе» диалогында ла ул "Француз"ды (үҙен) яҡлап сыға.
«Яңы Элоиза»
Романдың формаһы— хаттар; ул 163 хаттан һәм эпилогтан тора. Хәҙерге заманда бындай формала яҙылған романдарҙы бик уҡып бармайҙар, ә XVIII быуатта был уҡыусыларға бик оҡшай, сөнки был әллә күпме әңгәмә ҡорорға, әллә күпме фекер йөрөтөргә,әллә күпме серҙәр сисеп,эсте бушатырға мөмкинлек бирә. Сэмюэль Ричардсон әҫәрҙәре лә нәҡ шундай.
Вольтер Руссо фәлсәфәһе тураһында
Ж. Ж. Руссо- философияла романтизмды булдырыусы. Был йүнәлеш яҡлылар абстракт фекер йөрөтөүгә генә таянмағандар, «хискә, бигерәк тә мәрхәмәткә» өмөт иткәндәр. Романтик « ярлы крәҫтиән ғаиләһен күреп, күҙ йәштәрен түгә алған, ә яҡшы итеп алдан уйланылған крәҫтиәндәрҙең синыф булараҡ яҙмышын яҡшырытыу планына битараф ҡалған». . Романтиктар яҡшы яҙыусылар булған, улар уҡыусыларҙың хуплауына ирешә алған һәм үҙ идеяларын халыҡ араһында тарата белгән.
Варламова Екатерина Николевна
Биографияһы
Екатерина Николаевна Варламова родилась 17 августа 1928 года в Ленинграде. Её отец Николай Варламов был проектировщиком на одном из предприятий Ленинграда. В середине 1930-х годов он был направлен на работу вместе с другими инженерами в Казахстан, на медеплавильный комбинат. Однажды почти все инженерно- технические работники комбината были арестованы и расстреляны.
После войны вернулась мама, сестра устроилась на флот, а Катя, вернувшаяся из эвакуации, поступила в Гидрометеорологический институт секретарем-машинисткой, хотя совсем не умела печатать на машинке.
Башкирский государственный ансамбль народного танца получал приглашения из разных стран. Екатерина Варламова привозила из каждой поездки за границу новые танцы. Своими впечатлениями от этих поездок она делилась с читателями газет и журналов. Почти под каждой статьёй о зарубежных гастролях Башкирского ансамбля в 1950—1960-е годы можно было увидеть имя Екатерины Варламовой.
В 1963 году Екатерина Варламова стала заслуженной артисткой Башкирской АССР, в 1979 году — была удостоена звания «Заслуженный работник культуры РСФСР».
Зальцбург
Хоэнзальцбург
Был крепость Европалағы тулыһынса беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған урта быуат крепостарының береһе, уның майҙаны 30 тысяч м². Уға Иҫке ҡаланан фуникулёрҙа ғына барырға мөмкин.
Сәйәси хәл
Коммуна вәкилдәре Советы (GemeinderatGemeinderat) 40 урындан тора.
Мышы
Мышы (Alces alces) — боландар ғаиләһенә ҡараған оҙон аяҡлы, ҡыҫҡа ҡойроҡло, яҫы тарбаҡ мөгөҙлө ҡыр хайуаны ; төркөмө боландар ғәиләһенә ҡараған иң ҙур хайуан. Мышы һоро төҫтә, ә тояҡтары аҡ була. Мөгөҙөнөң саттары яҡ-яҡҡа тырпайған, тәне йылҡылдап торған, оҙон аяҡлы хайуанды күргән кеше уға һоҡланмай булдыра алмай. Башҡортостанда төбәктә мышынан да ҙурыраҡ ҡырағай хайуан юҡ.
Сулпан (Йәрмәкәй районы)
Сулпан (Чулпан) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 12 кеше. Почта индексы — 452185, ОКАТО коды — 80225837005.
Татлыбай
Тарихы
1957 йылда — «Сибай» совхозының Татлыбай бүлексәһе.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ғәмир әш-Шәғәби
Дини эшмәкәрлеге
Ғәмир әш-Шәғәби 500-ҙән ашыу сәхәбәне күреп өлгөргән. Ул Али ибн Әбү Талип, Сәғд ибн Әби Үәҡҡас, Сәғит ибн Зәйет, Зәйет ибн Сабит, Әбү Муса әл-Әшғари һәм башҡа бик күптәрҙән хәҙис отоп ҡалып, тапшырған.
Вашингтон (штат)
Иҡтисад
Planned