cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Оло Вязовка (йылға)
Этимологияһы
Силәбе өлкәһендә вяз һүҙе менән бәйле атамалар күп. Өлкәнең географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә, ''Вязовая, Вязовый, Вязовка — название целого ряда речек, гор, островов в разных районах области; Вязовая, железнодорожная станция, Катав-Ивановский район. Одни именования — по вязовым рощам тех мест, другие от народного географического термина вяз — «топь, болото».'' тип яҙа.
Мөлөков Радик Рафиҡ улы
Мөлөков Радик Рафиҡ улы (2 май 1951 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-механигы, наноматериалдар физикаһы һәм механикаһы өлкәһендә белгес, Рәсәй Фәндәр академияһының Металдарҙың үтә үҙлелеге проблемаһы институты директоры (2006 йылдан алып), Рәсәй Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты (2016).
Биографияһы
1987 йылдан башлап — Рәсәй Фәндәр академияһының Металдар үтә үҙлелеге проблемаһы институтында эшләй, унда ғилми хеҙмәткәрҙән директорға тиклем юл үтә (2006 йылдан).
Бирнә
Төбәк үҙенсәлектәре
Урта быуаттар ҙа, яңы осорҙағы кеүек үк, бүләкте йыйыу һәр илдең мәҙәниәтенә бәйле үҙенсәлектәргә эйә була. Грецияла хатта XX быуат уртаһына тиклем, бирнәһеҙҙәргә бөтөнләй бөлгөнлөккә төшкән кешегә лә, никахҡа инеү мөмкинлеге булмай.
Тонтых-Яун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Насос станцияһы бинаһы (Чилликоти)
Насос станцияһы (ингл. Power Pumping Water and Company Chillicothe Station ) — Чилликоти ҡалаһының төньяҡ өлөшөндәге тарихи бина,   Огайо штаты, АҠШ.
Оло Аксел
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Голубница
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Ирек (Әлшәй районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Агиш (исем)
Билдәле шәхестәр
Агишев Рөстәм Салауат улы — табиб-хирург
Аҡ ала тумыртҡа
Ҡылыҡһырлама
Ағас бөжәктәре, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң генә таралған. Ағас ҡыуыштарында оялай. 5—6 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, ҙур файҙа килтерә.
Михаил Круг һәйкәле
Бронза һәйкәлдең дөйөм ауырлығы (гитара менән бергә) — 250 килограмм.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Арыҫланғолов Барый Кинйәбулат улы
Арыҫланғолов Барый Кинйәбулат улы (26 февраль 1926 йыл — 6 октябрь 1996 йыл) — дәүләт һәм партия эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1973—1985 йылдарҙа КПСС-тың Стәрлебаш район комитетының беренсе секретары. КПСС-тың XXV съезы делегаты, Башҡорт АССР-ының 9-сы һәм 10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, ике «Почёт Билдәһе» һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.
Малинин Сергей Александрович
Тәүге йылдары. Һуғыш
Сергей Александрович Малинин 1923 йылдың 25 ғинуарында Карелия Республикаһы Пряжинский районы Ведлозеро ҡасабаһында тыуған. Әсәһе урындағы урта мәктәптә рус теле уҡытыусыһы булып эшләгән; Сергей бик иртә атаһын юғалта. Бөйөк Ватан һуғышы башында 18 йәшлек Сергей Петрозаводск ҡалаһы өсөн барған һуғыштарҙа Ҡыҙыл Армияның (РККА-ның) 3-сө Белорус фронтының истребителдәр батальоны составында ҡатнаша. 1945 йылда капитан дәрәжәһендә ул Кенигсберг өсөн барған һуғышта fesh яралана— хәрби госпиталдә бер йылдан оҙаҡ ваҡыт дауалана (инвалидлыҡ ала). Хәрби ҡаҙаныштары өсөн өс Ватан һуғышы ордены, "Почет Билдәһе"ордены һәм бер нисә миҙал менән бүләкләнә.
Убалы (Башҡортостан)
Географик урыны
1981 йылдың 1 сентябренә ҡарата алыҫлыҡ :
Император хоҡуҡ белеме училищеһы
1917 йылдан һуң
1947—1956 йылдарҙа әүәлге Хоҡуҡ белеме училищеһы бинаһын НИИ-380 ғилми-тикшеренеү институты — буласаҡ Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү телевидение институты (ВНИИТ) ҡуртымға алған.
Тихенко Сергей Иванович
Биографияһы
1971 йылдың 15 октябрендә Киевта вафат була. Ҡаланың Байков зыяратында ерләнгән. Ҡатыны Мария  Ростиславовна Беспалова, балалары булмай.
Аҡбаш өйрәк
Аҡбаш өйрәк  күктомшоҡ, сыбар өйрәк, һуна өйрәктән бәләкәй (Са́вка, Oxyura leucocephala) — өйрәктәр ғаиләһендәге ҡош.
Александров Александр Васильевич
СССР гимны музыкаһы авторы һәм шул уҡ көйгә Рәсәй Федерацияһы гимны һалынған.
Шихандар
Шихандар, Шихан — асыҡ рельефлы яңғыҙ ҡалҡыулыҡ. Шихандар — пермь осоронан ҡалған һәм хәҙерге ваҡытта ер өҫтөнә яланғасланып ҡалҡҡан рифтар. Улар 250 млн йыл самаһы элек пермь осоронда һай һыулы диңгеҙ төбөндә (элекке Урал океаны урынында) барлыҡҡа килгән. Шихандар Урал тауҙарынан көнбайышҡа табан сылбыр булып һуҙылған.
Егауҙы (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Шул уҡ ваҡытта боронғо башҡорт телендә "-ҡаҙы, -ғаҙы, - гәҙе, " ҡушымталы гидронимдарҙың күп булыуы ла билдәле (мәҫәлән Ауырғаҙы, Ҡуҫағаҙы, Ҡыйғаҙы һәм башҡалар . Ҡаҙы - йылға, һыу сығанағы тигәнде аңлатҡан һәм бәләкәйерәк йылғаларға ҡарата ҡулланыла (ҡоҙоҡ - бер үк сығышлы, тик ул ҡаҙып эшләнә).Йәғни, йылға атамаһы "ек" һәм "ғаҙы" һүҙҙәренән килеп сығыуы ла ихтимал.
Барҙы районы
Халҡы
Барҙы ауылы «Ғәйнә иле» милли-мәҙәни үҙәге (2006 йылда алып), халыҡ театры, «Дуҫлыҡ» өлгөлө бейеү ансамбле эшләй.
Тоталым
Тоталым — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 761 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 74 км.
Илүзә
Илүзә — башҡорт ҡатын-ҡыҙы исеме. Төрки халыҡтарҙа ҡулланыла.
Һылтанма
Ноғманова Илүзə Ҡаһарман ҡыҙы
Чукаева Ирина Ивановна
Һайланма хеҙмәттәре
Сығанағы — Электрон каталог РГБ
Ишбулатов Рәхим Усман улы
Биографияһы
1947—1953 һәм 1957—1958 йылдарҙа Рәхим Ишбулатов БАССР‑ҙың Рәссамдар союзы идараһы рәйесе вазифаһын башҡара.
Моздок крайҙы өйрәнеү музейы
Фәнни һәм мәҙәни-киң күләм эштәр
2010 йылдың ғинуарынан музейҙың Хәрби дан залында хәрби-патриотик темаға 4042 кеше лекциялар тыңлай һәм әңгәмәләрҙә ҡатнаша. Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә арналған музей һәм музейҙан ситтә үткән сараларҙа 3548 кеше ҡатнаша. «Моздокский вестник» һәм «Ваҡыт, ваҡиғалар, документтар» гәзиттәрендә һуғышта ҡатнашыусылар һәм Моздок районын һаҡлаусылар тураһында 16 мәҡәлә донъя күрә. «Моздок» радиоһында ғилми хеҙмәткәрҙәр хәрби-патриотик темаға 15 тапҡыр сығыш яһай.
Эль-Ниньо
Тасуирламаһы
Перуҙың көнбайыш яры буйындағы шарттар ҡәҙимге ваҡытта һыуҙы көньяҡтан ҡыуып килтергән Перу ағымы менән билдәләнә. Ағым көнбайышҡа боролған ерҙә, экватор буйлап, тәрән сөңгөлдәрҙән планктонға бай һалҡын һыуҙар ҡалҡа, был океанда тормоштоң әүҙем үҫешен тәьмин итә. Һалҡын ағым үҙе Перуҙың был өлөшөндә климаттың ҡоролоғон билдәләй һәм сүлдәр барлыҡҡа килтерә. Пассаттар һыуҙың өҫкө йылы ҡатламын Тымыҡ океандың көнбайыш зонаһына ҡыуалай, ә унда йылы тропик бассейн (ЙТБ) барлыҡҡа килә. Унда һыу 100—200 м тәрәнлеккә тиклем йылынған. Уолкерҙың атмосфералағы әйләнеше, пассаттар рәүешендә күренеп, Индонезия төбәге өҫтөндәге түбән баҫым менән берлектә Тымыҡ океан кимәленең был урында уның көнсығышына ҡарағанда 60 сантиметрға бейегерәк булыуына килтерә. Ә һыу температураһы бында 29 — 30 °C етһә, Перу ярҙарында 22 — 24 °C тәшкил итә. Ләкин Эль-Ниньо башланһа, бөтәһе лә үҙгәрә. Пассаттар көсһөҙләнә, ЙТБ йәйелеп китә, һәм Тымыҡ океандың ифрат ҙур майҙанында һыу температураһы күтәрелә. Перу тирәһендә һалҡын ағым көнбайыштан Перу ярҙарына табан хәрәкәт иткән йылы һыу массаһы менән алмашына, апвеллинг йомшара, аҙыҡһыҙлыҡтан балыҡ ҡырыла, ә көнбайыш елдәре сүл яғынан дымлы һауа массалары, хатта ташҡындар яһарлыҡ ҡойма ямғырҙар килтерә. Эль-Ниньоның һөжүме атлантик тропик циклондарҙың әүҙемлеген кәметә.
Асыу тарихы
Тәү башлап Көньяҡ осцилляция күренештәрен 1923 йылда Гилберт Томас Уолкер тасуирлай. Нәҡ ул «Көньяҡ осцилляция», «Эль-Ниньо» һәм «Ла-Нинья» тигән терминдарҙы индерә, Тымыҡ океандың экватор яны өлөшөндәге атмосферала зональ конвекцион әйләнеште тикшерә, был күренешкә уның исеме ҡушыла. Оҙаҡ ваҡыттар был күренеште төбәктеке генә һанап, уға бер кем дә тейешле иғтибар бирмәй. XX быуат аҙағында ғына Эль-Ниньоның планета климаты менән бәйләнештәре асыҡлана.
Күләм тасуирламаһы
Эль-Ниньоның тәүге билдәләре:
Көньяҡ осцилляция
Көньяҡ осцилляция Эль-Ниньоның атмосфералағы компоненты булып тора һәм Тымыҡ океандың көнсығыш һәм көнбайыш өлөшөндәге һыуҙар араһында атмосфераның Ер өҫтөнә яҡын ҡатламдарында һауа баҫымының тирбәлештәренән ғибәрәт. Осцилляцияның дәүмәле Көньяҡ осцилляция индексы ярҙамында иҫәпләнә (Southern Oscillation Index, SOI). Индекс Таити менән Дарвин (Австралия) тапҡырында ер өҫтөндәге һауа баҫымының айырмалары нигеҙендә иҫәпләп сығарыла. Эль-Ниньо кире ҡиммәтле индекс ваҡытында күҙәтелә, был Таитиҙа һәм Дарвинда баҫым айырмаһының минималь булыуын аңлата.
Төрлө төбәктәрҙең климатына йоғонтоһо
Эль-Ниньоға оҡшаш күренеш ҡайһы берҙә Атлантик океанда күҙәтелә, унда Африканың экваториаль яр буйында һыу йылына, ә Бразилия яр буйында һыуына. Шул уҡ ваҡытта был әйләнештең Эль-Ниньо менән бәйләнеше лә бар.
Уйылдан (исем)
Билдәле шәхестәр
Уйылдан Нурғәли улы Ғәлин — Бөтә Рәсәй теле-радиотапшырыуҙар кампанияһының «Башҡортостан» ДТРК филиалында генераль директоры урынбаҫары.
Клавиатура һәйкәле
Конструктив үҙенсәлектәре
2016 йылдың июлендә клавиша ҡуйҙы  өҫтөнә Евгений Зорин хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.
Нелюбов Дмитрий Николаевич
Биографияһы
Дмитрий Николаевич Нелюбов 1866 йылда Санкт-Петербургта тыуған. Юғары белемде Санкт-Петербург император университетында алған, физика-математика факультетынының тәбиғәт бүлегендә уҡый, ботаник Андрей Николаевич Бекетовтың уҡыусыһы була. 1893 йылда университетты тамамлап, профессор дәрәжәһенә әҙерләү өсөн ҡалдыралар. Университеттың Ботаник кабинетында лаборант булып эшләй (1895—1896) («Ботаника кабинеты һаҡлаусыһы» була ). 1896 йылдан Император Санкт-Петербург фәндәр академияһының үҫемлектәр анатомияһы һәм физиологияһы лабораторияһында эшләй. (1917 йылдан алып — Рәсәй Фәндәр академияһы, 1925 йылдан — СССР Фәндәр академияһы).
Косовоның именлек көстәре
KFOR
KFOR-тың максималь һаны 50 мең хәрби хеҙмәткәргә етә, ә әлеге ваҡытта 5000 һалдат һәм офицер иҫәпләнә.
Ҡалаҡтау (Медногорск ҡала округы)
Географияһы
Ҡалаҡтау Ырымбур өлкәһе Медногорск ҡалаһы ҡала округындағы Рысай ауылы янында урынлашҡан. Тимер юлынан төньяҡтараҡ ята. Рысай ауылы янында шулай уҡ Ҡороған йылғаһы аға.
Этимологияһы
Әйткәндәй, Ырымбур өлкәһендә йәнә бер Ҡалаҡтау бар — уныһы Ҡаҫмарт йылғаһы буйында урынлашҡан Буранғол ауылы янында .. Ҡалаҡтау тигән һырт та бар — ул Башҡортостан Республикаһы менән Силәбе өлкәһе араһындағы сиктә ятҡан Көньяҡ Уралындағы тау һырты һәм уның көнбайыш армыты.
Әлмән (Ҡурған өлкәһе)
Халҡы — кеше.
Топоним
Ауылдың атамаһы күл буйында тәүгеләрҙән булып йорт һалыусы балыҡсы Әлмәндең исеменән барлыҡҡа килгән.
Иҫке Русса
Иҫке Русса — Новгород өлкәһенең Иҫке Русса районында халыҡ һаны буйынса өсөнсө ҙур тораҡ пункты. Халыҡ һаны — 27 739 кеше (2020).
Совет осоро (1917-1991 йылдар)
Граждандар һуғышы ваҡытында 1919 йылдың 24 февраленән алып Иҫке Руссаның курортында РККА-ның Көнбайыш фронты штабы тора. 1927 йылдың 1 авгусында Иҫке Русса Ленинград өлкәһе Новгород округы составына инә, Старорусский районының административ үҙәге булып тора (1930 йылдың 23 июлендә округтарға бүлеү бөтөрөлә).
Рсфср Юғары Советы Президиумының (19 сентябрь) 1939 йылдағы указына ярашлы Иҫке Русса өлкә буйһоноуындағы ҡала булып китә.
Алисылар
Тарихы
Хәҙерге ваҡытта Алисыларҙың күп һанлы вариҫтары бөтә ислам илдәрендә йәшәй. Уларҙы сәйеттәр йәки шәрифтәр тип атайҙар. Иң билдәле Алисыларҙың ҡәберҙәре бөтә донъя шиғыйҙары өсөн хаж ҡылыу объекты булып тора.
Алисы династиялар
Ҡораллы көрәш барышында Алисыларҙың төрлө тармаҡтары ислам донъяһының төрлө төбәктәрендә власҡа килә ала. Алисылар етәкселегендәге имаматтар Мароккола (Иҙрисиҙар), Төньяҡ Африкала һәм Яҡын Көнсығышта (Фатимиҙар), Йәмән (Рассисылар, Зәйдиҙәр һәм Тәбәристанда (Зәйдиҙәр).
Ишембаева Хәжәр Сәғит ҡыҙы
Биографияһы
Ишембаева Хәжәр Сәғит ҡыҙы 1908 йылдың 8 мартында БАССРҙың Стәрлетамаҡ районы Ишембай (хәҙер Ишембай ҡалаһы) ауылында урта хәлле крәҫтиән Сәғиҙулла һәм уның ҡатыны Бибиғәзизә ғаиләһендә дүртенсе бала булып донъяға килә. Сәғиҙулла Ишембаевтың ҡарт олатаһы 1812 йылғы Ватан һуғышы яугиры — сотник Ишембай Аҡбирҙин, ә Бибиғәзизә — ошо уҡ райондың Мырҙаш ауылы муллаһы, XIX быуатта Хаж сәфәрен ҡылып ҡайтҡан Сәйфетдин хажи ҡыҙы.
Һуғыш осорондағы эшмәкәрлеге
1940-сы йылдар башында «Башҡортостан» колхозы күп профилле сәнәғәт артеленә әйләнә. Заманында Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән етәксе Шәмсетдин Туҡтамышев артелдә ҡаты тәртип урынлаштырыуға өлгәшә. Хәжәр Сәғит ҡыҙын уның уң ҡулы — артель рәйесе урынбаҫары итеп тәғәйенләйҙәр, парторг булып та һайлана. Иң тәүге сиратта партком ултырышына бухгалтерия, тоҙ киптереү цехы һәм баҡса бригадаһы буйынса отчеттарын тикшереү мәсьәләһен ҡуя. Ултырыш ҡарары буйынса Ирек ауылынан 15-әр йәшлек Хәйҙәр Юлдашбаев менән Фәүзиә Стәрлетамаҡҡа бухгалтерҙар курсына уҡырға ебәрелә. Артабан Хәйҙәр — артель бухгалтерияһында, ә Фәүзиә тоҙ киптереү цехында хисапсы булып эшләй.
Хужалыҡ, производство мәсьәләләренән тыш Х. С. Ишембаева балалар һәм йәштәр араһында әүҙем эш алып бара. БАССР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы, данлыҡлы яҡташыбыҙ Әхмәт-Зәки Вәлидиҙең ҡустыһы Ғәбдрәүефтең ҡыҙы, ул йылдарҙа Ирек ауылы мәктәбе уҡытыусыһы һәм артелдең комсомол ойошмаһы секретары Роза Рәүеф ҡыҙы Маннанова хәтерләүҙәренән:
Оло Воронка
Оло Воронка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Койва йылғаһының һул ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сәйетгәрәев Риф Рәйес улы
Ҡаҙаныштары
{| width="100%" class="" style="margin-bottom: 34px;"
Масса
Үлсәү ысулдары һәм ҡормалдары
Ерҙең массаһын Ньютондың бөтә ғәләм тартылыш законына, билдәле булған гравитацияның даими дәүмәл һәм ерҙең радиусына таянып билдәләйҙәр. Ҡояштың массаһын шулай уҡ Ньютондың бөтә ғәләм тартылыш законына, гравитацияның даими дәүмәле, Ҡояш менән Ер араһы алыҫлығы һәм Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеү периодына таянып иҫәпләйҙәр. Беҙҙең Галактика массаһы Ҡояш тирәһенең Галактиканың үҙәге тирәләй әйләнеү периоды һәм Галактика үҙәгенә хәтле алыҫлыҡ дәүмәленә таянып билдәләнә.
Беҙгә яҡын икешәр йондоҙҙарҙың массаһын улар араһы алыҫлығы һәм әйләнеү периодына таянып иҫәпләйҙәр. Әгәр йондоҙ юлдашһыҙ булһа һәм төп эҙмә-эҙлелеккә инһә (Главная последовательность), уның массаһын ул ебәргән яҡтылыҡ һәм өҫтәндәге температуранан сығып, билдәләп була.
Казанка (Әлшәй районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Самарцев
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сатыртау
Сатыртау — Башҡортостан Республикаһы Әлшәй районы Ҡыпсаҡ-Асҡар ауылы эргәһендә урынлашҡан тау.
Фригг
Фриггтың әсәһе (күҙалланылғанса ер алиһәһе) Фьоргюн, ә атаһы — бәһлеүәндәр нәҫеленән Нат тип һанала.
Пенза дворян институты
Тарих
Бында математиканан Н. Н. Панов һәм Н. И. Ульянов (1855—1863) уҡыта. Бында Пенза планетарий - метеорология станцияһы күҙәтеүҙәрен системалы алып барыу өсөн ер атмосфераһы була; әҙәбиәт һәм телдән В. И. Захаров һәм В. И. Логинов, тарихсы Е. А. Белов һәм В. Х. Хохряков (1854 йылдан алып, тәбиғи тарихты М. А. Дмитриевский, А П. Горизонтов, В А. Ауновскийҙар уҡыта.
1863 йылдың йәйендә институт материаль яҡтан ҡыйынлыҡ кисереү арҡаһында ябыла.
Маячный (Ырымбур өлкәһе)
Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында атамаға ошондай аңлатма бирә:1960 йылғы исемлектә «Ҡыуандыҡ» совхозының 5-се фермаһы тип теркәлгән. Шулай уҡ өс яҡтан убалар уратып алынғанлыҡтан, Загорный тигән атамаһы ла булған. 1960-сы йылдарҙа уның эргәһендәге тауында урынлашҡан металл геодезия манараларына ҡарап, халыҡта Маяҡлы (Маячный) тип атай башлайҙар.
Греховая
Греховая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Император художество академияһы
Сәнғәт академияһын булдырыуҙың тәүшарттары
1716 йылда рәссам Александр Захаров, ағалы-ҡустылы Иван һәм Ромаы Никитиндар, шулай уҡ архитекторҙар Петр Еропкин һәм Федор Исаков Флоренция нәфис сәнғәт академияһына; архитекторҙар Иван Устинов һәм Коробов Иван, рәссам Андрей Матвеев — Голландияға; гравер Степан Коровин — Парижға, гравер Черкасов Федор — Италияға ебәрелә. Проект тураһында учреждение Санкт-Петербург Фәндәр академияһын (28.01.1724) булдырыу проектында батша: «… ныне в России здание к возвращению художеств и наук учинено быть имеет» һәм «довольно-б членов о совершенстве художеств и наук трудились» тип әйтә.
Петр i үҙенең үлеменән бер йыл элек «Об академии, в которой бы языкам учились, также прочим наукам и знатным художествам» указына ҡул ҡуя. Художество академияһы бинаһы проектын уйлап табыусы А. К. Нартов башҡара. Ж. - Б. А. Леблон (1717) башҡарған Санкт-Петербург ҡалаһының киләсәктәге планы буйынса Васильевский утрауындағы генерал-губернатор А. Д. Меншиков усадьбаһы янында Художество академияһының бинаһын төҙөү ҡаралған була. Нартов әҙерләгән проект буйынса, академияла «цивилис архитекторҙар» класынан тыш, был уҡыу йортонда граверҙар, иконалар яҙыу, токарлыҡ, «фонтан эшенең оҫталарын», слесарҙар, балта эштәре оҫталарын, металл ҡойоусылар, оптиктар, ҡурғаш һәм баҡыр оҫталарын уҡытыу кластары ҡаралған. Бындай ҡараш шул замандың эстетикаһына тап килгән: «күркәм» һәм «механик» сәнғәт бер-береһенән айырылмаған. Академия проектын архитектор П. М. Еропкин 1716 йылда Италия академияһына уҡырға киткәнгә тиклем тәҡдим иткән. Шулай уҡ үҙ проектынфранцуз рәссамы Луи Каравак та тәҡдим итә, ул 1716 йылдан алып Рәсәйҙә эшләгән була. Ләкин 1725 йылда император Бөйөп Петр үлгәндән һуң был башланғыстар өҙөлә.
Энтони һәм Сьюзен Уолк йорто
Энтони һәм Сьюзан Уолк йорттар (ингл. Anthony Walke and Susan Cardinal House ) — Чилликоти ҡалаһының көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан тарихи йорт,  Огайо  штаты, АҠШ.
Яхонт Олег Васильевич
Биографияһы
2002 йылда Олег Васильевич Яхонтҡа РФ-ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре исеме бирелә. 2007 йылда ул Рәсәй художество академияһының мөхбир-ағзаһы итеп һайлана.
2016 йылдың 4 мартында реставрация өлкәһендәге 49 йыллыҡ хеҙмәт стажы һәм 210-ҙән ашыу Мәскәүҙә мәҙәни мираҫ объекттарын тергеҙгәне өсөн «Мәскәү ҡалаһының почетлы реставраторы» исеменә лайыҡ була .Помимо реставрационной и искусствоведческой деятельности, Олег Яхонт создаёт графические, живописные и скульптурные произведения: В течение многих лет в свободные дни, в любую минуту я стремился заниматься рисованием, живописью, лепкой, изображая своих близких, те места, где пришлось побывать. Некоторые работы высоко оценили профессиональные художники, в том числе мною любимый Илларион Голицын. В последние годы некоторые работы поступили в музеи: в Государственный исторический в Москве, в художественные музеи Архангельска, Костромы, Саранска, Симферополя .<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /> О. В. Яхонт әҫәрҙәре әленән-әле, РФ Дәүләт музей фондының каталог сайтында урынлаштырылып тора.
Йөрәк
Кеше йөрәгенең төҙөлөшө
Йөрәктең төҙөлөшө был ағза башҡарған эш менән туранан-тура бәйле. Йөрәк тоташ бүлге менән ике өлөшкә — бер-береһенән тулыһынса айырылған һул һәм уң өлөштәргә бүленгән. Шуның һөҙөмтәһендә йөрәктә артериаль һәм веноз ҡан ҡушылмай. Йөрәктең һул өлөшөндә тик артериаль ҡан, ә уң яғында веноз ҡан ғына була.
Тоу-Соим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мешәлек
Географияһы
Мешәлеккә ғүмер биргән күл - Олағас - сөсө һыулы, тоҙлолоғо 0,5 г/л. Тоҙ составы буйынса һыуын гидрокарбонатлы-натрийлы тип билдәләйҙәр.
Ташлыҡул (Ләмәҙ ҡушылдығы)
Ташлыҡул — Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районында Ләмәҙ йылғаһының һул ҡушылдығы, Рәсәй.
Виргинский Виктор Семёнович
Биографияһы
Виктор Семенович Виргинский 1908 йылдың 5 сентябрендә Мытищи ҡалаһында тыуған. 1924 йылда Сергиево (хәҙер Сергиев Посад) ауылында туғыҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң 1925 йылда Г. В. Плеханов исемендәге Мәскәү халыҡ хужалығы институтына уҡырға инә, уны 1930 йылда тамамлай. Н. Г. Чернышевский исемендәге Мәскәү тарих, философия һәм әҙәбиәт институтында уҡый, уны 1939 йылда тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Виктор Виргинский Новосибирскиҙа эвакуацияла була.
Ҡортбаш
Ҡортбаш башҡорт тарихында һәм көнкүрешендә
Ҡортбаш - башҡорт халҡында күҙ тейеүҙән һаҡлаусы бетеү һәм биҙәнеү әйбере булараҡ ҡулланылған бәләкәй генә диңгеҙ ҡабырсағы.
Смирнов Ефим Иванович
Биографияһы
1939 йылдың майында РККА-ның Хәрби-санитар идаралығы начальнигы итеп тәғәйенләнә (1941 йылда был вазифа «РККА-ның Баш хәрби санитар идаралығы начальнигы», 1946 йылда — «СССР Ҡораллы Көстәренең Баш хәрби-медицина идаралығы начальнигы» тип үҙгәртелә). Бер үк ваҡытта Хәрби медицина журналының яуаплы мөхәррире (1939—1947) һәм Табиптарҙы камиллаштырыу үҙәк институтының санитар тактика кафедраһы профессоры (1943—1947). Совет-фин һуғышы йылдарында ғәмәлдәге армияла була.
1989 йылдың 6 октябрендә вафат була. Мәскәүҙәге Новодевичье зыяратында ерләнгән (11 уч. 1-се рәт).
Фәнни эшмәкәрлеге
«Хәрби медицинаның энциклопедик һүҙлеге» (Мәскәү, 1946—1950) алты томлығының, «Бөйөк Ватан һуғышында совет медицинаһы тәжрибәһе» (Мәскәү, 1949—1955) уникаль 35 томлығының баш мөхәррире. Ҙур медицина энциклопедияһының икенсе һәм өсөнсө баҫмалары редакцияон коллегияһы ағзаһы.
Заһитов Ғабдулла Ғиниәтулла улы
Биографияһы
Ғабдулла Ғиниәтулла улы Заһитов 1918 йылдың 1 ғинуарында хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мишкә районы Янағош ауылында урта хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Ғ. Ғ. Заһитов Бөйөк Ватан һуғышында фашистар менән аяуһыҙ алыша. Уға япон самурайҙары менән дә айҡалашырға тура килә.
Тугалып-Сап
Тугалып-Сап — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 179 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Закир (исем)
Билдәле кешеләр
Шакиров Закир Шакир улы (Мөхәмәтзакир Мөхәмәтшакир улы; 3 ноябрь 1881 йыл — 3 декабрь 1968 йыл) — күренекле башҡорт телсеһе, мәғрифәтсе-педагог. Хеҙмәт Геройы (1928), Ленин (1954) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1944) ордендары кавалеры. Башҡортостан АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1944).
Фамилия
Закиров Әхмәт Закир улы (1911—1988), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
Башҡалған (ҡасаба)
Башҡалған  (Башкалган) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ҡасаба.
Ҡартабыҙ (күл)
Тасуирламаһы
Төбө ләмле һәм ҡомло. Һыуы ҡырҡыу тоҙло. Көнсығыш яры буйында утрау бар.
Күпбыуын
Өйрәнеү һәм ҡулланыу
Полиномиаль тигеҙләмәләрҙе һәм уларҙың сығарылышын өйрәнеү «классик алгебраның» төп объектын тәшкил итә тип әйтеп була. Математикала бик күп үҙгәртеп ҡороуҙар күпбыуындарҙы өйрәнеү менән бәйле: нуль һанын, тиҫкәре һандарҙы, ә аҙаҡ комплекслы һандарҙы индереү, шулай уҡ математиканың айырым бүлеге булараҡ группалар теорияһының барлыҡҡа килеүе һәм анализда махсус функциялар класының бүленеп сығыуы. Функцияларҙың ҡатмарлыраҡ кластары менән сағыштырғанда, күпбыуындар менән бәйле иҫәпләүҙәр техник яҡтан бик ябай. Күпбыуындар күмәклеге евклид киңлегенең компактлы аҫкүмәклегендә өҙлөкһөҙ функциялар киңлегендә тығыҙ (см. Вейерштрастың аппроксимацион теоремаһы). Ошо факттар математик анализда рәттәргәтарҡатыу методтарының һәм полиномиаль интерполяцияның үҫешенә булышлыҡ итте. Күпбыуындар шулай уҡ,объекты булып күпбыуындар системаһының сығарылышы тип билдәләнгән күмәклектәр торған алгебраик геометрияла төп ролде уйнайҙар. Күпбыуындарҙы ҡабатлағанда коэффициенттар үҙгәреүенең үҙенә бер төрлө үҙсәнлектәре алгебраик геометрияла, алгебрала, төйөндәр теорияһында һәм математиканың башҡа бүлектәрендә төрлө объекттарҙың үҙсәнлектәрен кодлау йәки күпбыуындар аша күрһәтеү өсөн ҡулланыла.
Лебедев Лев Валерьевич
Биографияһы
11945 йылдан 1946 йылға тиклем Одесса хәрби округы батальоны фельдшеры. 1946 йылдан 1951 йылға тиклем Киров хәрби-медицина академияһында уҡый, 1951 йылдан 1957 йылға тиклем факультет хирургияһы кафедраһында клиник ординатурала уҡый, профессор В. Н. Шамовтың студенты. 1957 йылдан 1967 йылға тиклем Киров хәрби-медицина академияһының факультет хирургияһы кафедраһында өлкән ординатор, кесе уҡытыусы һәм өлкән уҡытыусы була. 1967 йылдан 1971 йылға тиклем — Төньяҡ ғәскәр төркөмөнөң баш хирургы.
Костецкий Борис Иванович
Биографияһы
Хеҙмәт ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, Киев гидромелиорация техникумында (хәҙер Һыу хужалығы һәм тәбиғәтте файҙаланыу милли университеты). уҡый һәм уны туны уңышлы тамамлай. 1930-1933 йылдар дауамында техник, өлкән техник булып Украин торф берекмәһендә эшләй (Киев һәм Чернигов өлкәһе), артабан Ҡыҙыл Армияға хәрби хеҙмәткә алына. Сәләмәтлек торошо буйынса демобилизациялана. Украиналағы аслыҡ осоронда уларҙың ғаиләһе Уралдағы Свердловск ҡалаһына күсеп килә. Шунда ул торф сифатын тикшереүсе инспектор b, өлкән инспектор булып «Уралмаш » һәм Первоуральск торба заводында эшләй.
Гусинец (Пеша ҡушылдығы)
Гусинец (Гусенец) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пеша йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Сүәйс (Суэц) каналы
Боронғо осор
Рим императоры Траян (98—117)  дәүерендә каналды  тәрәнәйтәләр,  унда  караптар күпләп йөрөй башлай. Канал « Траян йылғаһы» исеме аҫтында билдәле, унан караптар йөрөй, ләкин һуңыраҡ уны ташлап ҡуялар.
Каналды яңынан тергеҙеү
1841 Бөйөк Британия офицерҙары француздарҙың хатаһын таба. 1846 йылда    халыҡ-ара «Société d’etudes du canal de Suez» булдырыла. Луиджи Негрелли яңы проект тәҡдим итә ( канал яңы «яһалма Босфор»  булырға тейеш). Француз дипломаты Фердинанд де Лессепс Негрелли  проектын хуплай.
Ике ярҙы тоташтырыу
1998 йылда Суэцта Суэц каналы өҫтөнән электр сымдары үткәрелә. Линияның ике яҡ ярҙа ҡуйылған бағаналары 221 метр бейеклектә һәм бер-береһенән 152 метр алыҫлыҡта урынлашҡан.
2001 йылда Эль-Фердан тимер юл күпере аша хәрәкәт асыла, ул Исмаилия ҡалаһынан 20 км төньяҡтараҡ урынлашҡан. Был донъялағы иң ҙур борола торған күпер. Уның ике боролоп йөрөй торған секцияһының дөйөм оҙонлоғо 340 метр .Элекке күпер 1967 йылда ғәрәптәрҙең Израиль менән һуғышы ваҡытында емертелгән.
Малышев Юрий Михайлович
Биографияһы
2005 йылдан — Өфө дәүләт нефть техник университетының «Иҡтисад, нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәте предприятиеларын ойоштороу һәм планлаштырыу» кафедраһы профессоры
Фәнни һәм педагогик эшмәкәрлеге
1960 йылдарҙа Юрий Михайловичтың етәкселегендә һәм туранан-тура ҡатнашлығында нефть эшкәртеү предприятиеларының производство-хужалыҡ эшмәкәрлеген планлаштырыуҙа иҡтисади-математик ысулдарҙы әҙерләү һәм индереү буйынса эштәр алып барыла. Артабанғы йылдарҙа профессор Ю. М. Малышев инвестицияларҙың һөҙөмтәлелеге проблемаһының теоретик һәм методик аспекттары өлкәһендә ҙур тикшеренеүҙәр үткәрә. Ю. М. Малышев тарафынан эшләнгән төҙөлөш сроктарының иҡтисади баһаһы һәм етештереү ҡеүәтен үҙләштереү методикаһы СССР-ҙың перспективалы дәүләт планы бүлегендә һәм СССР фәндәр академияһы төп фондтың, капитал һалымдар һәм яңы техниканың һөҙөмтәлелеге буйынса Ғилми советында тыңлана һәм хуплана.
Зарубин Иван Никифорович
Хәрби карьераһы
Зарубин, Шигаев, Мясников, Караваев һәм Кожевников Пугачевтың хәлен даими белешеп торалар, был ваҡытта ул отставкалағы һалдат Степан Оболяев йортонда йәшәй. Казак-заговорсылар Яйыҡтағы яңы ихитилалдың пландарын барлайҙар. 31 августа Пугачев Оболяевтың йортонан Кожевниковтың утарына күсә. Тап ошонда Зарубин һәм башҡа казактар 1772 йылдан һаҡланған 12 иҫке ғәскәр байраҡтарын алып киләләр.
Өфө янындағы уңышһыҙлыҡтарға ҡарамаҫтан, Зарубин һәм Чесноковка штабы ҡарамағына бирелгән ҙур территорияла «граф Чернышевтың» абруйы һәм власы танылыу таба. 1774 йылдың ғинуар башында баш күтәреүселәр Ижевск заводын баҫып алалар. Чесноковкаға завод ҡаҙнаһы һәм һаны 1700 кешегә еткән завод отряды ебәрелә. Воткинск заводынан да киләләр. Зарубинға баш күтәреүселәрҙең Ҡаҙан крайында, Пермь провинцияһынан, Силәбенән һәм Башҡортостандың бөтә дүрт даруғаһынан хәрәкәттәр хаҡында хәбәрҙәр килеп тора. Зарубиндың бойороҡтарына ярашлы Чесноковканан алыҫ булған Ҡаҙан губернаһында атамандар һәм есаулдар тәғәйенләнә. Нәҡ Чесноковкала Уҫы һәм Үрге Муллалар тирәһендә һуғышҡан Әбдей Абдуллов полковник чинын ала. Уралдағы «батша Петр III» вәкиле тураһында хәбәр хатта Себергә тиклем барып етә.
Әсирлеккә алыныу һәм язалау
Хөкөм ҡарары буйынса, 1775 йылдың 9 (20) ғинуарында Зарубиндың үлем язаһын Өфөлә башҡарырға хөкөм сығарыла. Үҙенең язалауына тиклем Зарубин Болотный майҙанында үҙенең көрәштәренең, Пугачевтың язалауын ҡарап торорға тейеш була.
Зотов Виктор Никифорович
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышы башланған 1941 йылда ул үҙ ауылы мәктәбенең VII синыфын тамамлап, фронтҡа киткән ир-егеттәрҙе колхоз эшендә алмаштыра. 1942 йылдың 10 декабрендә ун ете йәше менән барған егет үҙе теләп фронтҡа китә. Дала, 1-се, 2-се, 3-сө Украина фронттарында фашист илбаҫарҙарына ҡаршы аяҡтарын ныҡ терәп һуғыша. Пулемет расчеты командиры һәм уның һуғышсылары Ингулец, Буг, Днепр, Висла йылғаларын сыҡҡанда пехотаға әүҙем ярҙамлаша. Яугир һуғыш тарихында киң билдәле Сандомир плацдармында гитлерсыларҙы йән асыуы менән туҡмай һәм дөмөктөрә, Европаның күп илдәрен һуғышып үтә, Одер, Нейсе, Шпрее, Эльба йылғаларын дошманға ҡаршы алышып кисә, Бөйөк Еңеүҙе Влтавала ҡаршылай, һуғыш шарттарында шулай килеп сыға: батыр яугир Дан ордендары менән өс кенә түгел, ә дүрт мәртәбә бүләкләнә: уның III дәрәжәлеһе — икәү, II һәм I дәрәжәлеләре — берәр. Ҡаһармандың йәнә Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, биш хәрби миҙалы ла бар.
Интава
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Биямбаре
Биямбаренең урта өлөшө мәмерйәләр, ер аҫтына инеп юғалған йылғалар, буранкаға оҡшаш сөңгөлдәр һәм ҡая массивтары кеүек характерлы билдәләрҙән торған карст ҡатламдарынан ғибәрәт. Әллә ни ҙур булмаған майҙанда өс горизонтта һигеҙ мәмерйә урынлашҡан. Улар араһында иң популяры — урталағы мәмерйә — туристар уға йышыраҡ инә. Мәмерйәнең оҙонлоғо 420 метр (инергә рөхсәт ителгән төп мәмерйә, тармаҡтарын иҫәпкә алмайынса) һәм сталактиттар һәм сталагмиттар хасил булған дүрт зал. Дүртенсе зал — иң ҙуры (диаметры яҡынса 60 метр һәм бейеклеге 15-30 метр). Акустик эффекттары булғанға күрә уны «концерт залы» тип тә атайҙар. Үрге мәмерйә иң боронғо мәмерйә булып тора. Туристар өсөн ул әллә ни ҡыҙыҡлы түгел, әммә унан тирә-йүндең матур күренеше асыла. Түбәнге мәмерйәгә лә инеү рөхсәт ителә.
Ҡырғыҙ теле
Тәүге яҙма сығанаҡтар
Һуң урта быуат дәүерендә ҡырғыҙ телендә күп фольклор текстар яҙылып ҡалған.
XVII—XVIII быуаттарҙа ҡырғыҙҙар Жуңғар ханлығына ҡушыла һәм үҙ үҙен тамам берҙәм милләт тип күрә башлай. Ошо осорҙа Манас эпосы һалынып бөтә — ул ҡырғыҙ халҡының берҙәм үҙаңы барлыҡҡа килә.
Юлдаш (исем)
Билдәле шәхестәр
Юлдаш Ҡотлин (18-се быуаттың икенсе сиреге — 1800 йылдан һуң) — Емельян Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Тельтем—Юрматы улусы старшинаһы, Көньяҡ Уралда күмер ятҡылығын табыусы.
Ураҡсин Юлдаш Зиннур улы — Башҡортостан Республикаһының Зәки Вәлиди исемендәге Милли китапхана директоры.
Фамилияларҙа
Юлдашев Хисмәт Хәсән улы (1957 йыл) — башҡорт шағиры.
Таарка Һилана
Биографияһы
Һилана Таарка Эстонияның белемле даирәләрен илдең көньяҡ-көнсығышында йәшәгән сету халҡының халыҡ йырҙары менән таныштырыусы беренсе кеше була. Якоб Хурт осоронда Сету рун йырҙарын башҡарыусыларҙың ҙур ғаиләһендә, Мико Оде (Miko Ode), Евдокия Каннисте (1864—1924) Һәм Мартина Иро (Martina Irò), Ирина Луйк, 1866—1947) кеүек йырсылар менән бер рәттән, Һилана Таарка импровизация һәләте һәм йыр ижадының предмет байлығы менән айырыуса билдәлелек яулай.
Сик буйы ерҙәре йәмғиәте (Piirimaade Selts) инструкторы Самуэль Соммер (Samuel Sommer) ярҙамында һәм Туған тел академия йәмғиәте (Akadeemiline Emakeele Selts) өс «Сету йырсы әсәһе» — Һилана Таарка, Мартина Иро һәм Анна Вабарна —1926 йылда Эстония Республикаһынан ай һайын ҙур булмаған аҡсалата пособие тәғәйенләнә. Әммә Һилана Таарканың һуңғы йылдары үтә ярлылыҡта үтә, был хаҡта ул үҙенең йырҙарында ла йырлай : «Olõ-õs meil põldu, mida põima, Olõ-õs rüki, mida rühki, Külä-ks võti künnümaa, Vald ragi mi varigu!»
Двухголовая
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кириллов Анатолий Дмитриевич
Наградалары
Ҡаҙаныштары өсөн бер нисә тапҡыр бүләкләнә :
Богомолов Сергей Александрович (Советтар Союзы Геройы)
Биографияһы
1943 йылдың август аҙағында Ельня янындағы алыш ваҡытында медицина хеҙмәтенең кесе лейтенанты Сергей Богомолов ут аҫтында 30-ҙан ашыу яралыны яу яланынан алып сыға, шуның өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
Голый Камень
Тарихы
1811 йылда Н. С. Попов «Пермь губернаһының хужалыҡ тасуирламаһы» китабында Түбәнге Тагил заводынан дүрт саҡрым алыҫлыҡта һәм 50 сажен бейеклектәге Яланғас таш үҙенең исемен бер ниндәй ҙә урман үҫмәгәнлектән алған, тип яҙған
Археологик табылдыҡтар
1984 йылда Ю. Б. Сериков етәкселегенде археологтар Яланғас таш алдында руда иретеү мейесен тапҡандар. Яланғас таш археологик табылдыҡтарының дөйөм һаны 20 меңдән ашыу
Масьянов Иван Иванович
Батырлығы
193-сө уҡсылар полкының разведка взводы командиры ярҙамсыһы (66-сы гвардия уҡсылар дивизияһы, 26-сы гвардия армияһы, 3-сө Украина фронты) гвардия өлкән сержанты Иван Масьянов 1945 йылдың 22-23 мартында өс разведчик менән венгр ҡалаһы Балатонфекаяр тораҡ пункты янында дошмандың бер төркөм һалдаты менән алышҡа инә һәм күбеһен юҡ итә, бер нисәүһен әсирлеккә ала. 1945 йылдың 8 апрелендә һуғыштарҙың береһендә И. И. Масьянов һул янбашына ярсыҡтарҙан йәрәхәт ала.
Ҡарағайкүл (күл, Ҡоншаҡ районы)
Флораһы һәм фаунаһы
Ҡарағайкүл балыҡлы булыуы менән дан тота. Бигерәк тә алабуға ныҡ үрсей, һимеҙ була.
Өс батшалыҡ дәүере
Ҡыҫҡаса тарихы
Өс батшалыҡ дәүере Ҡытай тарихында иң ҡан ҡойғос дәүерҙәрҙең береһе тип иҫәпләнә. Өс дәүләтте бергә ҡушҡандан һуң үткәрелгән 280 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, илдә 16 163 863 кеше йәшәгән, 2 459 840 хужалыҡ булған,болаға тиклемге Хань династияһы ваҡытында 56 486 856 кеше йәшәгән һәм 10 677 960 хүжалыҡ булған. Халыҡ иҫәбе ҡайһы бер ҡыйынлыҡтар арҡаһында бик теүәл дә алынмауы бар, ләкин Цзинь династияһы 280 йылда империялағы халыҡ иҫәбен мөмкин тиклем теүәл алырға тырышҡан. .
2-се Санйын
Тарихы
Санйын ауылына 20 быуаттың 30-сы йылдарында Көйөргәҙе совхозы ойошторолғандан һуң, совхоздың Санйын фермаһы ҡасабаһы булараҡ нигеҙ һалына. 1953 йылда 133-сө йылҡысылыҡ фермаһының Санйын фермаһы ҡасабаһы булараҡ теркәлгән. 1950-се йылдар аҙағында хәҙерге исемен йөрөтә, 2005 йылда хәҙерге статусын ала.
Исламова Фәһимә Ғәббәс ҡыҙы
Биографияһы
1943 йылдың октябрендә Фәһимә Исламова К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инә. Факультеттың башҡорт бүлегендә ул иң алдынғыларҙың береһе була: яҡшы уҡый, йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша.
1954 йылда Ф.Ғ.Исламова Башҡорт дәүләт педагогия институтына эшкә алына, институтта һәм 1957 йылдан һуң Башҡорт дәүләт университетында ассистент, өлкән уҡытыусы була, башҡорт теле буйынса лекциялар уҡый, махсус курстар алып бара.
Тугомы-Яга (Иламо ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Яхъя (исем)
Билдәле кешеләр
Яхъя Кемал Бейатлы (төр. Yahya Kemal Beyatlı; тыуғанда исеме Әхмәт Агях; 2 декабрь 1884 йыл — 1 ноябрь 1958 йыл) — төрөк шағиры һәм яҙыусыһы, сәйәсмән һәм дипломат.
Морозов Платон Дмитриевич
Платон Дмитриевич Морозов (1906 йыл — 1986  йыл) — юрист, халыҡ-ара хоҡуҡ буйынса белгес; Санкт-Петебург дәүләт университетының юридик факультетын тамамлаусы;
Биографияһы
1969 йылда Платон Морозов БМО Халыҡ-ара судының судьяһы итеп һайлана; судта эшләгән йылдарында ул ете махсус, өс айырым фекерен (Separate Opinion) һәм бер белдереү яҙа. 1985 йылдың август айында һаулыҡ торошо буйынса отставкаға китә; уның алмашсыһы булып судья Николай Тарасов тора. Морозов 1986 йылда вафат була.
Ниязғол (Баймаҡ районы)
Тарихы
XIX быуаттың беренсе яртыһында Исмаҡай ауылы башҡорттары 5 яңы ауылға нигеҙ һалалар. Сәбәптәре — аҫаба башҡорт ерҙәренә күпләп килмешәктәр килеп ултырыуына, Рәсәй империяһы тарафынан ҡәлғәләр, заводтар төҙөлөүенә ҡаршы тороуҙан. Күпләп мал көткән башҡорттарға иркен йәйләү урындары кәрәк булыуы ла сәбәптәрҙең береһе булып тора. 1834 йылда Исмаҡай ауылы уҙаманы Ниязғол Ҡотлобай улы Ирғәлин етәкселегендә бер нисә ғаилә яңы ауыл булдыра. Ауылға Ниязғол (антропоним) исеме бирелә. 1834 йылда ауылда 137 кеше йәшәгән, 1859 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы — 134 кеше. Халҡы халҡы малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгән, бынан тыш башҡа кәсептәр ҙә уларға таныш булған. 1843 йылда 24 бот ужым бойҙайы, 336 бот ярауай бойҙайы сәселгән. 1885 йылда халыҡ һаны кәмеүе күҙәтелә, әммә совет осоронда халыҡ һаны арта бара: 1920 йылда 155 кеше йәшәһә, 1928 йылда 121 кеше теркәлгән. 1952 йылдың Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеше китабында Ниязғол ауылы Юлыҡ ауыл Советы составында теркәлгән. 1961 йылдың 14 ғинуарында БАССР-ҙың Юғары Советы Президиумының указына ярашлы Юлыҡ ауыл Советы бөтөрөлә һәм Ишбирҙе ауыл Советы итеп үҙгәртеү тураһында ҡарар сыға.
Ульяновск юғары хәрби инженер элемтә училищеһы
Училище эшмәкәрлеге
— «Иҫәпләү машиналары, комплекстар, системалар һәм селтәрҙәр»
Инсарка
Инсарка — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Исса йылғаһының һул ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Психология
1930—1940 йылдар
Икенсе донъя һуғышы психологтарҙың ғәмәли технологиялар өлкәһендәге әүҙемлеге артыуға килтерә. Социаль психология менән эргономикаға айырым иғтибар бирелә.
1950—1960 йылдар
1966 йылда Мәскәү дәүләт университеты нда һәм Ленинград дәүләт университетында психология факультеттары, РУДН-да (Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университеты) психиатрия һәм медицина психологияһы кафедраһы булдырыла, был психологтарға ҡаршы 30 йыл дауам иткән сәйәсәттең тамамланыуын белдерә. Был үҙгәреш бигерәк тә производство һәм армияла психологтарҙың кәрәк булыуы менән аңлатыла. СССР-ҙа инженер психологияһы үҫешә башлай. Ләкин илдә марксизм хөкөм иткәнлектән, совет психологияһы бик ныҡ идеологияға бәйле булып ҡала. Бөгөнгәсә Рәсәйҙә ҡайһы бер марксист-ленинсы теорияларҙың (мәҫәлән, теория отражения) психология белгестәрен әҙерләү программаларына тәьҫире һиҙелә.
Певек (порт)
Тарих
Портҡа нигеҙ һалыу датаһы булып 1951 йылдың 20 апреле һанала, был көндә Певек арктик диңгеҙ порты идаралығы ойошторола, ул Дальстрой системаһына инә Порттың төҙөлөүенә Чукот ярымутрауының Чаун районында алтын ятҡылығы табылыу һәм уны эшкәртеү әүҙем булышлыҡ итә. Ул саҡта порт бер һыҙатта торған причалдарҙан ғибәрәт була, улар свай туҡталышлы дүртәү, оҙонлоғо- 429,5 метр, причалдарҙа бер ниндәй ҙә механизация юҡ тиерлек, шул уҡ ваҡытта, етештереү һәм ярҙамсы биналары үҙ тәғәйенләнешенә яуап бирмәй. Ул мәлдә портта бары тик 3 гусеницалы кран ғына була һәм улар карап лебедкалары менән йәки ҡул көсө менән хәрәкәткә индерелгән, сменала 900 тиклем кеше эшләгән (башлыса — тотҡондар).
Һоро торна
Йәшәү рәүеше
Полифаг. Башлыса үҫемлектәр (еләктәр, орлоҡтар, үҫемлек үренделәре), шулай уҡ ваҡ балыҡтар, тәлмәрйендәр, йыландар, сысҡан һымаҡ кимереүселәр, бөжәктәр менән туҡлана.
Һаҙый Сәғҙи
Биографияһы
1902 йылда атаһы вафат буғас, ауылдарында имам-хатиб итеп тәғәйенләнә. Атаһының мәҙрәсәһен дә уға тапшыралар. 1906 йылда имамлыҡты ташлап, Дыуандағы ике класлы училищегә барып керә. Унда рус телен яҡшылап өйрәнә һәм рус яҙыусыларының китаптарын күпләп уҡый.
Тугомы-Яга ( Сынь-Ега ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ириска (Бергамак ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Диңгеҙ гвардияһы академияһы
Тарихы
РәсәйРәсәйҙә Диңгеҙ академияһы (йәки Диңгеҙ гвардияһы академияһы) исемен йөрөткән беренсе уҡыу йорто, 1715 йылдың 1 октябрендә Санкт-Петербургта А. В Кикина йортонда (хәҙер унда Ҡышҡы һарай тора) асылған. 1716 йылда бинаға өҫтәмә итеп һылап һалынған корпус («мазанка») төҙөлә, һуңынан тағы бер нисә шундай бина һалына.
Диңгеҙ академияһы тәүҙә навигация, артиллерия, фортификация, карап төҙөлөшө өлкәһендә белгестәр әҙерләй. 1718 йылдан алып Диңгеҙ академияһы шулай уҡ геодезистар, топографтар һәм картографтар әҙерләп сығара. Бында математика, яҫы һәм сферик тригонометрия, навигация, астрономия, артиллерия һәм башҡа фәндәр өйрәнелгән. Дисциплина һәм тәртип тотоу бик ҡаты яза биреү юлы менән нығытылған. Уҡыу ваҡыты ҡәтғи ҡуйылмаған һәм уҡыусыларҙың белем кимәле менән билдәләнгән.
1732 йылда императрица Анна Иоанновна академия өсөн кенәз Алексей Долгоруковтың Оло Нева яр буйы һәм 3-сө линия урамдары мөйөшөндә урынлашҡан (әле бында Санкт-Петербург художество академияһы бинаһы) таш йортон һатып ала. Артабан академия өсөн тейешенсә кимәлдәге бина төҙөү мәсьәләһе ваҡыт-ваҡыты менән Адмиралтейство Коллегияһы тарафынан күтәрелә тора (1741, 1744, 1747 йылдарҙа).
Берёзовский Лог
Тарихы
1969 йылдың 1 ғинуарына, 1972  йылдың 1 июленә, 1981 йылдың 1 сентябренә ҡарата  Березовый Лог ҡасабаһы Ҡариҙел ҡасаба Советы  составына инә, өҫтөнлөклө милләт булып  татарҙар тора.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге № 6-2/396 «Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы иҫәп мәғлүмәттәренән төшөрөп ҡалдырыу тураһында» Указына ярашлы  бөтөрөлә.
Һыуғомаҡ
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡара Уба (Силәбе өлкәһе)
Тәбиғәте
Рельефы — Урал аръяғы пенепленына ингән ярымтигеҙлек; иң яҡын ҡалҡыулыҡтар — 258 һәм 261 м бейеклектә. Ландшафы — ҡылғанлы һәм төрлө үләнле дала, яр буйҙарында ҡайын, уҫаҡ үҫә. Урал аръяғы пенепленының көнсығыш сиге ошо төбәк аша Ҡаҙағстан яғына китә
Ҡоншаҡ районы
Админстратив ҡоролошо
9 берекмә, 73 халыҡ йәшәгән пункт бар.
Ҡоншаҡ районында 73 халыҡ йәшәгән пункт бар.
Сәфәр
Был ай тураһында хөрәфәттәр ҙә бик күп.Яһилиәт заманында йәшәгән ғәрәптәрҙә төрлө хөрәфәттәргә ышаныу көслө була. Сәфәр айын шомланып ҡаршы алғандар, сәфәр сығырға ҡурҡҡандар.
Хәжәт үтәү әҙәбе
Тәбиғи хәжәтен үтәү өсөн мосолман махсус урынға (бәҙрәф) йәки, ундай ҡоролма булмаһа, кеше күҙенән ҡасып, күренмәгән урынға барырға тейеш. Бәҙрәфкә һул аяҡтан башлап инәләр, уң аяҡтан башлап сығалар. Инер һәм сығыр алдынан махсус доға уҡырға кәрәк.
Ҡағиҙә һәм талап сығанаҡтары
Хәжәт үтәүҙең барлыҡ ҡағиҙәләре һәм талаптары башҡа шәриғәт ҡанундары кеүек үк, Мөхәммәт пәйғәмбәр һүҙҙәренә һәм ғәмәлдәренә ярашлы ҡабул ителгән. Был йәһәттән барлыҡ мәҙһәбтәрҙә лә талаптар бер үк тиерлек. Айырма бары тик урта быуат һәм бөгөнгө йәшәү шарттары арҡаһында ғына барлыҡҡа килгән. Хәҙер төрлө бәҙрәф ҡағыҙҙары ла ҡулланыла.
Истинжә һәм истижмәр
Нәжестән һәм бысраҡтан тейешенсә таҙарынмау харам һәм яҙыҡ һанала. Хәҙистәрҙә ошо арҡала кешеләр ҡәбер ғазабына дусар булыр тип әйтелә.
Оло Утка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Косово Республикаһы иҡтисады
Хеҙмәт ресурстары һәм мәшғүллек
Был илдәрҙә үҫешкән илдәргә хас ғәҙәти демографик көрсөк, йыш ҡына рәсми булмаған, күләгәле иҡтисад, тыуымдың түбәнәйеүе, эшһеҙлектең, әүҙем эшкә һәләтле пенсионерҙарҙың тағы ла артыуы, йәштәрҙең иҡтисади яҡтан да көсәйә донъяның бай илдәренә әүҙем эмиграцияһы менән бергә иң эшкә һәләтле халыҡтың иҡтисади үҫеше әкренәйә, һөҙөмтәлә илдә эш хаҡы һәм йәшәү кимәле әкренәйә, был үҙ сиратында үҫешкән илдәрҙәге йәшәү кимәленең үҫешкән илдәрҙәге йәшәү кимәленә яҡынайыуын тотҡарлай. Европаның һәм Азияның бай үҫешкән илдәре йыш ҡына демографик көрсөк мәсьәләһен сит ил эшсе көсөн импортлауға квоталарҙы арттырыу юлы менән хәл итә. Мәҫәлән, Косово иҡтисады был проблема менән осрашырға мөмкин, Косово халҡы байыуға ҡарағанда тиҙерәк ҡартайыуы ихтимал. Был Косовола йәшәү кимәленең әкренәйеүенә һәм уның Азия һәм Европаның башҡа үҫешкән һәм хәлле иҡтисадтары: Япония, Корея Республикаһы, Ҡытай Республикаһы, Швейцария, Германия, Франция, Норвегия, Словения һәм башҡалар менән эш хаҡы буйынса яҡынайыуға килтереүе ихтимал. Иң насар осраҡта Был Японияла ике тиҫтә йыл күҙәтелгән иҡтисади тотороҡһоҙлоҡҡа килтереүе ихтимал. Әммә Япония иҡтисади яҡтан үҫешкән, бай, юғары эш хаҡы менән ил, ә Косово тик үҫешкән ил генә.
Тажетдинов Азамат Әғзәм улы
Тажетдинов Азамат Әғзәм улы (12 декабрь 1938 йыл — 2015 йыл) — Рәсәй Федерацияһының мәғариф алдынғыһы (1993). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2013). Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаты (2005).
Биографияһы
Беренсе эш урыны — Баймаҡ районы Байыш мәктәбе, артабан — Икенсе Этҡол мәктәбендә эшләй.
Арыҫланғужин Азат Ғәлимйән улы
Арыҫланғужин Азат Ғәлимйән улы (10 декабрь 1937 йыл — 15 декабрь 2001 йыл) — «Почет билдәһе» һәм Халыҡтар Дуҫлығы ордены ордендары кавалеры
Биографияһы
Азат Ғәлимйән улы Арыҫланғужин Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Тимер ауылында тыуған.
Верещетин Владлен Степанович
Биографияһы
1984 йылдан 1995 йылға тиклем Гаагалағы Третейский суд палатаһының даими ағзаһы була. Бер үк ваҡытта, 1979-1990 йылдарҙа, БМСОның йыһан киңлеген файҙаланыу комитеты сессияларында совет делегацияһы составына инә — юридик ярҙамсы эштәрендә ҡатнаша. 1992-1994 йылдарҙа Верещетин БМО-ның халыҡ-ара хоҡуҡ буйынса комиссияһы ағзаһы була, шулай уҡ һуңғы йылда был комиссияны етәкләй. Һуңыраҡ, 1995 йылдан 2006 йылға тиклемге осорҙа, ул БМО-ның Халыҡ-ара суды судьяһы, 2012 йылда ППТС-тың космос хоҡуҡтары буйынса арбитры була.
Железная (йылға)
Железная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Янцзы
Янцзы йылғаһы күп һанлы экосистемалар аша аға һәм үҙе бер нисә эндемик һәм юҡҡа сығыусы төрҙәрҙең, шул иҫәптән (хәҙер бөтөп барыусы) ҡытай йылға дельфинының, ҡытай аллигаторҙарының һәм корея мәрсененең йәшәү мөхите булып тора. Йылғаның ҡайһы бер участкалары әлеге ваҡытта ҡурсаулыҡ булараҡ һаҡлана. Юньнань провинцияһының көнбайышында тарлауыҡтар аша аҡҡан Янцзы участкаһы «Өс параллель йылға» милли паркының өлөшө булып тора, ул ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә ингән.
Географияһы
Ҡытайҙың биш эре сөсө һыулы күлдәрҙең дүртеһе Янцзыла аҡмаға эйә.
Уртаса йыллыҡ һыу ағымы
Йылға бассейнында уртаса яуым-төшөм шулай итеп йылына 531 миллиметр тәшкил итә.
Ҡушылдыҡтары
Янцзыҙың 700 ҡушылдығы бар, иң ҡурҙары:
Рибонуклеин кислотаһы (РНК)
Рибонуклеин кислотаһы (РНК)
Мономерҙары дүрт төр рибонуклеотид: цитозин, урацил, аденин, гуанин
Рибонуклеотидтарҙың дөйөм төҙөлөш схемаһы: азотлы нигеҙ  — рибоза — Фосфор кислотаһы ҡалдығы.