cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Клавдий Гален
Ҡаҙаныштары
Күҙәтеүҙәр нигеҙендә тарихта тәүге ҡан әйләнеше теорияһын булдырған. Кесе ҡан әйләнешенең булыуын белмәйенсә, йөрәк ҡарынсыҡтары араһында уларҙы тоташтырған тишек барлығын күҙаллаған (сабый балаларҙың йөрәгендә бындай тишек ысынлап та бар, ул уны сабый мәйеттәрен ярған саҡта күреүе ихтимал). Фармакологияға нигеҙ һала. Әлегә тиклем билдәле бер ысул менән эшләнгән төнәтмәләрҙе һәм майҙарҙы «гален препараттары» тип йөрөтәләр.
Әҙәбиәт
Тикшеренеүҙәр:
Боронғо рус теле
Диалекттары һәм социолекттары
Боронғо рус диалект айырмалары хәҙерге өс көнсығыш славян теле менән тап килмәй. Мәҫәлән, боронғо рус телендә XIV быуаттан билдәләнгән (әммә уның иртә тарихи осорҙа барлыҡҡа килеүе тураһында мәсьәлә тулыһынса хәл ителмәгән) «аканье булмаған тип иҫәпләйҙәр. „Цоканье“, киреһенсә, бик боронғо замандарҙан килгән — боронғо новгород һәм боронғо псков диалекттары уға миҫал булып тора.
Тарихы
Яҡынса VII—XIV быуаттарҙан йәшәгән Боронғо Рәсәй дәүләтенең феодал кенәзлектәргә бүленеүе, монгол-татар һөжүме, боронғо рус ерҙәрендә яңы дәүләттәр барлыҡҡа килеүе һөҙөмтәһендә, борон4о урыҫ теле тарҡала, диалект айырмалыҡтары көсәйә. Тәүге яҙма ҡомартҡылар XI быуат»ҡа ҡарай; Смоленск эргәһендә Гнёздов ҡурғандарын ҡаҙғанда табылған һауыттағы боронғо яҙыу X быуатҡа ҡарай.
Праһинд-европа теленән күсеп килгән позицияларҙа һуҙынҡыларҙың үҙгәреүе
Боронғо урыҫ теле айырылып сыҡҡан мәлгә (б.э. I мең йыллығы уртаһында тип фараз ителә) ундағы һуҙынҡыларҙы, сиратлашыу рәүешендәге эҙҙәре һаҡланһа ла, оҙонлоҡ буйынса ҡаршы ҡуйыу юҡ ине:
Ижекте формалаштырған закондарҙың ғәмәлдә булыу һөҙөмтәләре
Боронғо урыҫ теле праславян телендә булған ижек формалаштырыуҙағы өс ҙур закондың артабанғы үҫеше һөҙөмтәһендә килеп сыға.
Үҫә барған яңғырашлылыҡ тенденцияһы һүҙҙәрҙә башта аҙ яңғырашлы өндәрҙән ахырҙа иң яңғырауыҡлылар менән тамамланыуын талап иткән. Был законға ярашлы, яңғырау тартынҡы — һаңғырау, сонор — шаулы, һуҙынҡы тартынҡы алдынан килмәгән. Мәҫәлән, прославити ҡылымы 4 ижеккә бүленә: про-сла-ви-ти.
Жарбутак (Жарла ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Иглинск гидроузеленән Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Мунк Эдвард
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Эдвардтың бала сағы буйына, Мунктар бер нисә тапҡыр күсенәләр. Ҡайһыларында атаһы хеҙмәте талабы буйынса килеп сыға. Шулай уҡ, етешмәй йәшәү ҙә арзан торлаҡ эҙләргә  мәжбүр итә.
Әбү Бәкер
Хәлиф итеп һайланыуы
Мөхәммәт Пәйғәмбәр миләди 632 йылда вафат булғас, хәлиф һайлау зарурлығы тыуа. Ансарҙар башта икенсе кешене һайлаған булалар, әммә йыйылышҡа Үмәр ибн әл-Хаттаб, Әбү Үбәйдә һәм Әбү Бәкер килгәс, һуңғыһын хәлиф итеп һайлайҙар. Шиғыйҙар был ваҡиғаға икенсе төрлө аңлатма бирә.
Монафиҡтар менән һуғыш
Йәмәндә ялған рәсүл Мүсәйлимә була, ундағы ҡәбиләләр менән ҡаты һуғыштар була.
Мунк Эдвард
«Тормош фризы»
Мунк ошо йылдарҙа Берлин, Париж һәм Христиания араһында йөрөй. 1892 йылдың аҙағы — 1893 йылдың башында уның идеяһын тулыһынса «фриз» идеяһы формалаша— «мәңгелек» мөхәббәт һәм үлем темаһы картиналар серияһы. Бындай тәүге «фриз» исеме аҫтында ҙур булмаған берлин күргәҙмәһе"Мөхәббәт" исемле, тәүге тапҡыр «Ҡысҡырыу» тәҡдим иткән. Был күргәҙмәнән күп картиналар һуңраҡ «Тормош Фризы» на индерелә— « мөхәббәт, тормош һәм үлем тураһында поэма», уның өҫтөндә Мунок бөтә 1890—1896 й. йылдарҙа эшләй. Парижға сәйәхәт бигерәк тә мөһим була, сөнки бында ул Гоген, Эмиль Бернар, Морис Дени шағир һәм символистар, айырып әйткәндә, Малларме менән осраша. Был ваҡытта мөрәжәғәт Мунк офорт, ағасҡа гравюра, литографияға мөрәжәғәт итә. 1898 йылда Мунктың бай норвежлы Тулла(Матильда) Ларсен менән романы башлана. Башта улар бик йылы мөнәсәбәттә булған, ләкин ваҡыт үтеү менән Тулланың хисле, бәйләнсеклеге Мункты өркөтә башлай. 1902 йылда Тулла, Мунктың хистәре һыуыныуын һиҙеп, үҙ-үҙенә ҡул һалырға маташа. Эшлекле сәфәрҙән ҡайтып, рәссам уға ҡарата ҡыҙғаныу һәм был юҡҡа эшләнмәгән, ә уға йоғонто яһау өсөн махсус ойошторолған тип ике арала өҙгөләнә. Бер нисә көндән һуң Тулла Мунк араһында серле инцидент була, ул үҙенең ҡулына ата — бер версия буйынса, Тулла үҙен үлтереү менән янаған, икенсе версия ул Тулланың пистолетын алырға тырышҡан. Рәссам госпиализацияләнә. Тулла менән аралары тамамлана, әммә был ваҡиға уның психик именлеген ҡаҡшата.
Мансуров Фуат Шәкир улы
Биографияһы
1951 йылда Ҡорманғаҙы исемендәге Алматы дәүләт консерваторияһын А. К. Жубанов һәм И. А. Зак етәкселегендә опера-симфоник дирижерлау класы буйынса тамамлай, артабан П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһында Л. М. Гинзбург класы буйынса камиллаша. Игорь Маркевич етәкселегендә стажировка үтә.
Мунк Эдвард
Мираҫ һәм хәтер
Эдвард Мунк портреты 1000 норвегия кронаһы банкноттарында төшөрөлгән. 2013 йылда йөҙ илле йыллыҡ тыуған көнө хөрмәтенә Мунок Почта Норвегия маркалар серияһын уның репродукциялары менән сығара. .
Әбү Бәкер
Рим империяһы һәм Сәсәниҙәр дәүләте менән һуғыш
Мосолмандар рим һәм фарсы армияларының ҡеүәтле икәнен белә, шуға күрә миләди 644 йылға тиклем ул дәүләттәрҙең армиядары менән һуғышҡа инмәй, ә вассал хәлендәге ғәрәп ҡәбиләләрен генә буйһондороу менән шөғөлләнә. Ғәскәрен һуғышҡа ебәргәндә Әбү Бәкер командирҙарына дошман территорияларында кешелеклелекте юғалтмаҫҡа ҡушҡан тиҙәр (күпмегә дөрөҫтөр): «Дошманыңды осратып, еңһәң, аяуһыҙланма, тәндәрен ғәрипләмә, һатлыҡ булма, ҡурҡаҡ булма. Баланы ла, ҡарт-ҡороно ла, ҡатын-ҡыҙҙы ла үлтермә. Пальмаларҙа йәрәхәтләмә, яндырма. Малды ашарға етерлегенән артыҡ һуйма. Аллаға табынып ултырғандарға теймә. Баштарына шайтан эйәләгәндәргә генә һуғығыҙ, Ислам ҡабул итһендәр йә хурлыҡ билдәһе итеп джизйә түләһендәр».
Рубо Франц Алексеевич
Рубо Франц Алексеевич (17 июнь 1856 йыл, Одесса, Рәсәй империяһы — 13 март 1928 йыл, Мюнхен, Веймар республикаһы ) — Рәсәй империяһы панорамасы рәссамы, академик һәм Император Художество академияһының баталиялар оҫтаханаһы етәксеһе.
Биографияһы
1903 йылдан Рубо Император художество Академияһының баталиялар оҫтаханаһы профессор — етәксеһе.
Ғаиләһе
Рәссамдың ейәнсәре — Сильвия Рубо, Мюнхенда 1941 йылда тыуған. Ул — абстракционист рәссам.
2010 йылда, Севастополь панорамаһы юбилейына Сильвия Рубо «Фрагменты живописного полотна Панорамы Ф. А. Рубо „Штурм 6 июня 1855 года“» каталогына баш һүҙ яҙа һәм музейға ғаилә архивынан ике фотография бүләк итә.
Панорамалары
Франц Рубо өс баталия панорамаһы авторы: «Оборона Севастополя», «Бородинская битва», «Штурм аула Ахульго». Рәсәйҙең панорама рәсем сәнғәтенә нигеҙ һалыусы, ике йөҙләп монументаль полотно яҙған.
Жилейка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әбелхәйер
Рус дәүләтенә ҡушылыу
1726 йылда Хан Әбелхәйер, Кесе Йөҙ аҡһаҡалдары исеменән гражданлыҡ һорап батша хакимиәтенә мөрәжәғәт итә. Был Йөҙ Рәсәй империяһы менән сиктәш, уның Рәсәй менән сауҙа һәм сәйәси элемтәләре ныҡлы булған. Әммә үтенес ҡабул ителмәй; ниәтенән кире ҡайтмай, 1730 йылдың сентябрендә Әбелхәйер тағы бер ҡат Өфө аша Петербургҡа Рәсәй императоры Анна Иоанновнаға хат менән илселәр ебәрә. 1730 йылдың 8 сентябрендә (19), Кесе Йөҙ вәкилдәрен батшабикә ҡабул итә. Кесе Йөҙҙө Рәсәй империяһына индереү тураһында үтенесе 1731 йылдың 19 февралендә (2 март) указ менән ҡабул ҡәнәғәтләндерелә. Тейешле ант биреү өсөн, Ҡаҙағстанға Тышҡы элемтәләр комиссияһы тәржемәсеһе Тевкелев етәкселегендәге Әбелхәйер ханға илселәр хат менән ебәрелә.
1735—1740 йылдарҙағы Башҡорт ихтилалдары барышында баш күтәреүселәргә ярҙам вәғәҙә итә, әммә 1737 йылының көҙөндә В. Н. Татищев менән ихтилал хәрәкәтен баҫтырыуҙа ҡатнашыу тураһында килешеү төҙөй. Декабрҙә 2 меңлек ғәскәр менән Башҡортостанға килә, баш күтәреүселәргә мөрәжәғәт итеп, ғәйептәрен танып, баш һалырға өндәй, шулай уҡ аттарын тартып алыуҙан һ.б. язаларҙан ҡотҡарыуҙа ярҙам вәғәҙә итә. Ә үҙе шул уҡ ваҡытта ҡаҙаҡ далаларында йәшеренгән баш күтәреүсе­ләрҙе тотоп Рәсәй хөкүмәтенә тапшырырға бойороҡ бирә. Ихтилал етәкселәрен үҙенә саҡырып ихтилалды туҡтатырға өгөтләй, әммә тиҙҙән үҙе уларҙың, айырым әйткәндә Бәпәнәй Төрөпбирҙиндең йоғонтоһона бирелә.
Ҡыуат (Баймаҡ районы)
Тарихы
Бөгөнгө көнө
Ишембай картина галереяһы
Ишембай картиналар галереяһы — Ишембай ҡалаһының мәҙәниәт һәм сәнғәт муниципаль учреждениеһы.
Рәсми атамаһы: БР МР «Ишембай районы» ҠП «Ишембай ҡалаһы» мәҙәниәт һәм сәнғәт муниципаль учреждениеһының «Картиналар галереяһы».
Галерея тураһында
Тәүге егерме өс һынлы сәнғәт һәм графика әҫәрҙәре коллекция өсөн Ишембай ҡала администрацияһы аҡсаһына алына. Коллекцияны артабан тулыландырыу бағыусылар һәм авторҙарҙың үҙ әҫәрҙәрен бүләк итеү иҫәбенә атҡарыла. Башҡортостан республикаһының, шул иҫәптән, урындағы заман рәссамдарының әҫәрҙәре менән дә байытыла. Башҡортостан Республикаһының М. В. Нестеров исемендәге музейы йыйылмаһынан заманса рәсем сәнғәте күргәҙмәһен, шулай уҡ башҡа музейҙар коллекцияларын, шәхси коллекцияларын, Рәсәй һәм башҡорт рәссамдарының персональ һәм төркөмдәрҙәге күргәҙмәләрен экспортлау эше алып барыла. .
Күргәҙмәләр
Галереяла Башҡортостандың көньяғы рәссамдары ассоцияацияһына ингән рәссамдарҙың персональ күргәҙмәләре даими рәүештә үткәрелеп тора. .
2012 йылдың 12 ғинуарында картиналар галереяһында Мәләүез ҡалаһы рәссамы Әхәт Хисаметдиновтың «Минең күңелем моңдары» исемле күргәҙмәһе үтә. 2012 йылдың майында галереяла Өфөнөң билдәле рәссамы, Рәсәй рәссамдары берләшмәһе ағзаһы Виктор Домашниковтың «Борғоло Донъя тураһында хыял» күргәҙмәһе үтә. 2012 йылдың сентябрендә Яр Саллы ҡалаһы рәссамдары күргәҙмәһе ойошторола. 2013 йылдың 22 февралендә «Шүрәле иле» тип аталған халыҡ-проекттың күргәҙмәһе ойошторола, һәм ул татар шағиры Ғабдулла Туҡайҙың тыуыуына 127 йыл тулыу айҡанлы үткәрелә.
Ғүмәр тораһы II
Асыш авторы
II Ғүмәр тораһын археолог, тарих фәндәре кандидаты Ю.А.Морозов тарафынан асылған. Башҡортостандың археологик ҡомартҡыларын тәрән өйрәнеп, ул 1977 йылда Мәскәүҙә «Ағиҙел-Яйыҡ йылғалары араһы бура мәҙәниәте ҡәбиләләренең тарихы» («История племен срубной культуры Бельско-Уральского междуречья») темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлаған. 230‑ҙан ашыу фәнни хеҙмәт яҙған. 300‑гә яҡын археологик ҡомартҡыны, шул иҫәптән II Ғүмәр тораһын да асҡан.
Зап. Ентала
'''Зап. Ёнтала''' — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Северная Ентала йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Гималай тауҙары
Этимология
Боронғо гректар һәм римлеләр араһында Гималайҙарҙы Имаус (Имаос) тип аталған.
География
Иң тәбәшәк Сивалик һырты бөтә тау һырттары теҙмәһе буйлап, Брахмапутранан Һинд йылғаһына тиклем һуҙыла, уның бейеклеге бер ерҙә лә 2 км-ҙан артмай.
Боҙлоҡтар
Гималай боҙлоҡтарының майҙаны 33 000 км², унда ҡар ҡатламының күләме 6 600 км³ самаһы. Боҙлоҡтар иң бейек һәм ҙур тау массивтарында һәм түбәләрендә урынлашҡан. Оҙонлоҡтары буйынса Ганготри һәм Зема (26 км), Джомолунгманың төньяҡ һыртында урынлашҡан Ронгбук — иң алыҫҡа һуҙылған боҙлоҡтар.
Иң бейек тауҙары
Непал телендә Сагарматха, ә тибетса Джомолунгма тип атала, йәғни Ерҙең илаһи Әсәһе, йәки Алла әсәһе.
Сагарматха милли паркы
1976 йылда Сагарматха милли паркы ЮНЕСКО тарафынан Ер халыҡтарының тәбиғи байлығын һәм традицион йәшәү рәүешен һаҡлау маҡсатында төҙөлгән Бөтә донъя мәҙәни һәм тәбиғәт мираҫы һәйкәлдәре исемлегенә индерелә.
Халҡы
Гималай тауҙары буйында табылған тәүге кеше йәшәгән урындар беҙҙең эраға тиклем яҡынса 8000 йылдарға ҡарай. Көньяҡтан төбәктә һинд субконтинентының һинд-арий халыҡтары йәшәй; көнбайыштан — иран телле һәм төрки халыҡтар; төньяҡ-көнсығыштан — тибетлылар. Һәр ҙур үҙәндә йәшәгән халыҡтың күбеһе бер-береһенә бойондороҡһоҙ була, уларҙа төрлө дәүләт берәмектәре төҙөлә, шуға күрә бик күп район халҡы ябыҡ этник төркөмдәр ойошмалары барлыҡҡа килә. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр дөрөҫ Урта диңгеҙ йөҙө һыҙаттары булған Ладакх дардтарын арийҙарҙың туранан-тура вариҫтары итеп ҡарай, икенселәре, улар Александр Македонский яугирҙәренең вариҫтары, тип иҫәпләй, беҙгә килеп еткән сығанаҡтарҙан билдәле булыуынса, уларҙың армияһы беҙҙең эраға тиклем IV быуатта Куллу үҙәненә барып етә. Гималай территорияһында шерптар йәшәй, улар бында Көнбайыш Тибеттан XV—XVI быуаттарҙа, күрәһең, көслөрәк күршеләр ҡыҫымы аҫтында килә. XIX быуатта Гималай Британия империяһының йоғонтоһо аҫтында була. Британия Һиндостаны бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һәм 1947 йылда Һиндостан менән Пакистанға бүленгәндән һуң, Кашмир конфликты барлыҡҡа килә. Элекке Джамму һәм Кашмир кенәзлегенең көнбайышын һәм төньяғын — Гилгит, Балтистанды Каракорум һыртына һәм Ҡытай сигенә тиклем — Пакистан биләй, ә Тибетҡа йәнәш көнсығыш һәм төньяҡ-көнсығыш райондарҙы ҠХР баҫып ала.
Казгулак
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Калаус йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Лангенхаген
Тарихы
1862 йылда ҡалала аҡылға зәғиф кешеләр өсөн психиатрия дауаханаһына нигеҙ һалына, унда 1866 йылдан 1868 йылға тиклем  Нобель премияһы лауреаты Роберт Кох  эшләй. Бөгөн уның тураһында Лангенхагенда мәктәп һәм урам атамалары хәтерләтә.
Клиниканың иң билдәле клиенты булып сериялы үлтереүсе Фриц Харман тора.
Һарыҡ
Һарыҡ (Ovis aries) -- ҡыуыш мөгөҙлөләр ғаиләһе, ҡуш тояҡлылар төрөндәге һөт имеҙеүсе хайуан. Был хайуан, ҡуйы йөнө һәм ашарға яраҡлы ите булған өсөн, бик боронғо замандан уҡ йортҡа эйәлештерелгән. Хәҙерге заманда йөнө алынған һарыҡ тиреһе (руно) башҡа йәнлек тиреһенә ҡарағанда йышыраҡ ҡулланыла. Һарыҡ ите күп илдәрҙә төп аҙыҡ. Ит һәм йөн алыуҙан башҡа һарыҡты һөт (брынза), кулинар май, тире етештереү өсөн үрсетәләр.
Килеп сығыуы һәм ҡулға эйәләштерелеүе
Һарыҡтарҙы кешеләр боронғо заманда уҡ, 8 мең йыл элек хәҙерге Төркиә, Сүриә, Төньяҡ Месопотамия территорияһында ҡулға эйәләштергән.
Мәҙәниәттә һарыҡ образы
Бараш ҡушаматлы һарыҡ тәкәһе — «Смешарики» мультсериалы геройҙарының берһе.
Ярботаҡ (Ҡамшаҡ ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Гидроним Ырымбур башҡорттары һөйләшендә, шулай уҡ ҡаҙаҡ теле йоғонтоһонда жар һәм ботаҡ - ярлаулы болаҡ, тармаҡ мәғәнәһендә ҡушылған.
Метафора
Метафора (μεταφορά - күсереү тигән һүҙ) — оҡшатыу һәм сағыштырыу нигеҙендә, һүҙҙең күсмә мәғәнәлә ҡулланылышы (мәҫ. `алтын ҡул`, `ҡорос беләк`) ; берәй оҡшашлыҡ нигеҙендә күсмә мәғәнәлә әйтелгән һүҙ йәки әйтем. Лингвистик әҙәбиәттә ул ябай һәм киңәйтелгән метафораға бүленеп йөрөй. Ике предметтың, күренештең, хәл-ваҡиғаның үҙ-ара оҡшашлығына нигеҙләнгән һүҙҙәр, һүҙбәйләнештәр метафора тип атала. Мәҫәлән, ныҡ һүҙе әйберҙең сыҙамлы булыуын күрһәтә: ныҡ ағас, ныҡ бау, ныҡ арба һ.б.; көмөш, алтын - әйберҙең, предметтың материалын, иртән - тәүлектең миҙгелен аңлата. Художестволы телмәрҙә был һүҙҙәр бөтөнләйгә башҡа мәғәнә белдереп килеүҙәре мөмкин; ныҡ кешенең тойғоһон, хәрәкәтен билдәләү өсөн ҡулланыла, мәҫәлән, ныҡ ярата, ныҡ әрләнеләр; көмөш тамсылар, алтын яланы (игенле баҫыу)һ.б.
Беҙ далаға барыбер хужа булдыҡ, Беҙ далаға йәшлек килтерҙек. Елдәренә уның йүгән һалдыҡ. Ҡырҙарында алтын үҫтерҙек. (Р. Бикбаев.)
Метафора юғары дәрәжәлә асыҡ, аныҡ, яңы булырға тейеш".
Богданова Галина Михайловна
Биографияһы
Галина Михайловна Богданова 1925 йылдың 19 февралендә Ленинград өлкәһенең Мгинский районы Лемосарь ауылында тыуған. Белеме — тулы булмаған урта.
Үрге Олойылға
Үрге Олойылға (Верхнеулу-Елга) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 182 кеше. Почта индексы — 452196, ОКАТО коды — 80225813001.
Гудков йорто
Гудков йорто — Вологда өлкәһе Грязовец ҡалаһының үҙәк өлөшөндәге дүрт ҡатлы бина. Төбәк әһәмиәтендәге Рәсәй халыҡтарының мәҙәни мираҫы объекты  — дәүләт һаҡлауы аҫтында.
Тарихы
Йорт XIX быуат башында төҙөлә. Башта ул ҡала башлығы  Гудков Петр Ивановичҡа ҡарай. Революцияға тиклем беренсе ҡатында сауҙа кибеттәре урынлаша, ә икенсе ҡатында   хужаның  ғаиләһе, өсөнсө ҡатта  хеҙмәтселәр йәшәй. Беренсе ҡатта шулай уҡ эске ихатаға үтә сығыу урыны була.
Сембер операцияһы
Операция
14 сентябргә ҡаршы төндә Сембер дивизияһының бригадаһы Волга аша сыға һәм 16 сентябрь көнөнөң аҙағына көнсығышҡа табан 30-35 километрға алға шыла.
Рыбаков Сергей Гаврилович
Биографияһы
Рыбаков Сергей Гаврилович 1867 йылдың 27 сентябрендә Һамар ҡалаһында тыуған.
Шәрәк
Географик урыны
Шәрәк ауылы Әй йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан 25 километр һәм Мөрсәлим тимер юл станцияһынан 32 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тирә-яҡ мөхит
Шишмәләр: Ҡараса шишмәһе
Яны-Нанкать-Я
Яны-Нанкать-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Усь-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Тасмания
Флора һәм фаунаһы
Тасманияла территорияның 44 проценты ямғырлы урмандар менән ҡапланған, өҫтәүенә 21 процентын милли парктар биләй. Күлдәре бағыр балыҡҡа бай, йылғалары һәм шарлауыҡтар яуым-төшөм һәм ҡар һыуҙары менән тулыланыла, урмандарында тирукалли һөтлөгәне, батша һәм Ганна эвкалипты, ҡара акация, сассафрас, филлокладус, антарктида диксония һәм Франклин дакридиумы. Тирә-яҡ мөхитте һаҡлаусылар әле булһа таусылао, ҡағыҙ етештереүселәр һәм гидроэлектростанция төҙөүселәр менән «көрәшә». Тау сәнәғәте ҡалаһы Куинстаундың яланғас сүллеге тәбиғәт ресурстарын уйламай тотоноу эҙемтәләре хаҡында иҫкәртә.
Башҡа уникаль муҡсалы Тасмания иблисына юғалыу онкологик ауырыу — бит шеше арҡаһында янауы ихтимал. Әлеге ваҡытта Австралия ғалимдары Тасмания иблистәре араһында ошо ауырыуҙың таралыуына юл ҡуймау өсөн әүҙем эш алып бара.
Иҡтисад
Тасманияның традицион сәнәғәт тармаҡтары булып тау (баҡыр, цинк, ҡурғаш һәм тимер), ауыл хужалығы, урман әҙерләү һәм туризм тора. Балыҡ һәм диңгеҙ продукттары (атлантик һөмбаш, галлиотис) экспорттың мөһим предметы булып тора.
Журин Николай Семенович
Биографияһы
Хеҙмәт юлын 1957 йылда, китапхана мөдире булып башлай. Артабан уҡытыусы, электромонер булып эшләй. 1962—1965 йылдарҙа Совет Армиһы сафтарына саҡырыла. Хеҙмәт итеп ҡайтҡас, ВЛКСМ-дың Стәрлетамаҡ ҡалаһында бүлек мөдире булып эшләй, «Стәрлетамакстрой» тресында ВЛКСМ комитеты секретары, ошо уҡ треста профсоюз комитеты рәйесе урынбаҫары. 1977—1988 йылдарҙа «Стәрлетамаҡстрой» тресында прораб, КПСС-тың Стәрлетамаҡ ҡала комитетында төҙөлөш буйынса бүлек мөдире. 1988 йылдан Стәрлетамаҡ ҡалаһы администрацияһы башлығының беренсе урынбаҫары.
Хәйретдин Мөжәй
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәренән 789-сы полк менән командалыҡ итә. 1942 йылдың йәйендә, Харьковҡа һөжүм иткән ваҡытта, Мозаһит Хәйретдинов командалыҡ иткән полк дошман ҡамауында ҡала. 789-сы полк бер айҙан ашыу ҡамауҙа килеш һуғыша. 1942 йылдың 7 февралендә барған алыш мәлендә полк командиры яралана һәм әсирлеккә эләгә.
Мюнхенда 1200-ҙән ашыу тотҡон урынлашҡан хәрби әсирҙәр лагерында Мозаһит Хәйретдинов «Хәрби тотҡондарҙың туғандаш берлеге» етәкселәренең береһе була.
Вакцина
Вакцинация организмда үҙенсәлекле хәтер күҙәнәктәрен булдырыу юлы менән адаптив иммун яуаптың үҫешенә көс бирә, шуға ла артабанғы инфекция шул уҡ агент ярҙамында иммун яуапты тотороҡло, бик йәһәт тыуҙыра. Вакцина алыу өсөн патогендарҙың үлтерелгән йәки көсһөҙләндерелгән штамдары, уларҙың өҙөктәренең субкүҙәнәк өлөшсәләре йәки анатоксиндар ҡулланыла.
Тарихы
Тере вакциналарҙың ҡайһы берҙәрен совет ғалимдары булдыра, мәҫәлән, П. ф. Здродовский 1957-59 йылдарҙа сабыртмалы тифҡа ҡаршы вакцина эшләй. Грипҡа ҡаршы вакцинаны бер төркөм ғалимдар эшләй: 1960 йылда А. А. Смородинец, В. Д. Соловьев, В. М. Жданов. 1947-51 йылдарҙа Н. А. Вершилова бруцелёздан һаҡланыу өсөн тере вакцина булдыра. .
Европа
Вакцинация рәсми рәүештә ҡабул ителмәгәнгә күрә, дөйөм вакцинация 500 мең кеше ғүмерен алып киткән 1840—1843 йылдарҙағы сәсәк эпидемияһынан һуң ғына башлана.
Аплербектың Ҙур сиркәүе
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Оло Когозес
Оло Когозес — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Когозес йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Ҡылым замандары
Әҙәб.: Киекбаев Ж.Ғ. Хәҙерге башҡорт теле. Өфө, 1966.
''Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов''
Эритроциттар
Эритроциттар бик ваҡ: уларҙың диаметры миллиметрҙың ни бары меңдән бер нисә өлөшөнә генә тигеҙ (7-10 мкм).
Кеше ҡанының эритроциттары
-ҡатын-ҡыҙҙарҙа —бер  литр ҡанда 3,9 — 4,7⋅1012  ( 1 мм³ -ҙа 3,9—4,7 млн тирәһе ),
Функциялары
Өҫкө йөҙөнөң күләменә ҡарата нисбәте бик юғары булыуы газдар алмашыныуын еңеләйтә. Цитоһөлдәһенең (цитоскелет) һәм күҙәнәк  мембранаһының үҙенсәлектәре  эритроциттарға ҙур деформация кисерергә һәм кире   формаһын тергеҙергә мөмкинлек бирә (     диаметрлы  кеше эритроциттары   —   диаметрлы капиллярҙар аша  үтә ала).
Аҙ ҡанлылыҡ
Аҙ ҡанлылыҡ (анемия):
Ҡаҙан ханлығы
Административ ҡоролошо
Ҡаҙан, Алат, Арск (Арча), Болғар, Йүкәтау, Ҡашан, Иҫке Ҡаҙан, Зүри (хәҙерге Түләч районындағы Иҫке Зүри), Лайыш һәм Тәтүш эре ҡалаларҙан һаналған.
Идара итеү
Идара итеүсе элита урҙа юғары ҡатламы вәкилдәренән торған. Айырым «улустар» етәкселәре — бәктәр һәм мырҙалар ижтимағи хәле буйынса түбәндәрәк торған. Улар урындағы йәиһә урҙа юғары ҡатламдарынан, ә һуңғараҡ шулай уҡ Ҡырым ханлығынан һәм Нуғай Урҙаһынан сыҡҡан булған. Тағы ла түбәндәрәк оғландар — ябай һуғышсы-«казактар» менән командалыҡ иткән атлы отрядтар командирҙары торған. Эре ер биләүселәрҙән, әмирҙәрҙән, бәктәрҙән һәм оғландарҙан, айырмалы рәүештә — «казактар» үҙҙәре үҙ аллы эшкәрткән ҙур булмаған ер участкаларына эйә булған. Эре, ҡайһы берҙә ваҡ биләмәләр ҙә, һалымдан азат ителгәндәр. «Сююргал» — ханлыҡтағы алпауыт биләмәһенең төп төрө; нәҫел буйынса түгел, ә хәрби хеҙмәт үтәү шарты менән бирелгән ер участкаһы. Хан, хужаһы үлеү менән, ерҙе башҡа йәнгә биреү хоҡуғына эйә булһа ла, ысынында, ханлыҡтың күп биләмәләре нәҫелдән-нәҫелгә күскән. Мосолман руханиҙары ла ханлыҡтың сәйәси тормошонда шулай уҡ билдәле роль уйнаған һәм ғәйәт ҙур йоғонтоға эйә булған. Руханиҙар шулай уҡ эре мөлкәткә һәм ерҙәргә хужа булған. Яһаҡ йыйыр өсөн Ҡаҙан хөкүмәте монголдар тарафынан төҙөлгән йөҙлө-унлы ойоштороу алымын файҙаланған.
Мәскәү кенәзлеге менән үҙ-ара мөнәсәбәттәре
Ике төп төркөм Ҡаҙан ханлығында эске сәйәси низағтың сәбәпсеһе булған — беренсе төркөм күрше Мәскәү кенәзлеге менән тыныс һыйышып йәшәү һәм сауҙа итеү яҡлы булһа, икенсеһе, ҡырым ханлығы сәйәсәте яҡлы булғандары, күршеләргә фәҡәт ҡолдар табыу һәм талау сығанағы итеп кенә ҡараған. Ҡаҙан ханлығының һуңғы 100 йыл дәүерендәге яҙмышын шул ике төркөмдөң көсөргәнешле көрәше хәл иткән.
Шакирова Лиә Закир ҡыҙы
Биографияһы
1921 йылдың 14 февралендә Өфө ҡалаһында тыуған. Атаһы — күренекле башҡорт тел белгесе һәм педагог Закир Шакир улы Шакиров (1881—1968; Ҡарасайылға ауылынан), әсәһе — Ғәфифә Яҡуп ҡыҙы (Ябалаҡ ауылынан), ағаһы — 1969—1987 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары Миҙхәт Закир улы Шакиров (1916—2004). Ҡартатаһы Мөхәмәтшакир Мөхәмәтйәнов (1853/54—1920-се йылдар башы) сығышы менән Иҫке Таҙлар ауылы башҡорттарынан (типтәр ҡатламынан) булған, 1880 йылда Ҡарасайылға ауылы мәсетенең имам-хатибы һәм мәҙрәсә мөғәллиме итеп тәғәйенләнгән; уның ҡатыны Ғәлимә Нурмөхәмәт ҡыҙы Вәлитова (1861/62—?) тоҡомло почёт гражданины титулына эйә булған мишәр ғаиләһенән сыҡҡан.
Ҡарт Муйнаҡ
Ревизия материалдары
1859 йылда Ҡарт Муйнаҡ ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Изюга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Оло Корчек
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кофанова
Кофанова — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бешпагирка йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Дельменхорст
Дельменхорст (нем. Delmenhorst, Demost) — Германияла,  Түбәнге Саксония ерендәге ҡала.
Яра-Яха (Сэрто-Се ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Девятаев Михаил Петрович
Биографияһы
Михаил Петрович Девятаев крәҫтиән ғаиләһендә 13-сө бала булып тыуа. Милләте буйынса мордва-муҡшы. 1933 йылда 7 класс тамамлай. 1934 йылдың авгусында, колхоз милкен урлауҙа ғәйепләнеп эҙәрлекләүҙән ҡасып (баҫыуҙа башаҡ йыйған өсөн протокол төҙөлә), Ҡазанға килә. Ҡазан йылға техникумына уҡырға инә, уны 1938 йылда тамамлай, шунда аэроклубта шөғөлләнә. Волгала баркас капитаны ярҙамсыһы булып эшләй.
Елгәргес
Европа
1737 йылда Роксбургширҙағы Каверс имениеһында фермер Эндрю Роджер кукуруз елгәргесе уйлап таба. Уның менән Шотландияла был ғаилә күп йылдар дауамында уңышлы сауҙа итә. Ҡайһы бер дин әһелдәре иһә яһалма ел Хоҙайға ҡаршы барыу, был гонаһлы ғәмәл тип белдерә
Мәҡәл
Иҫкәрмәләр
Пословица
Зәңгәр
Зәңгәр — төҫтәр төркөмдәренең атамаһы. Спектераль зәңгәр төҫ тулҡындарҙың 440—485 нм (ҡайһы саҡта диапазон киңерәк тә күрһәтә — 420—490). оҙонлоғонда нурланыш тәьҫире аҫтында кеше күремендә сағылыш таба. КЗС (RGB төп төҫтәрҙең береһе.
Чурчхела
Чурчхела — грузиндарҙың Яңы йыл табынының мотлаҡ компоненты.
Мүзәк ауыл Советы (Краснокама районы)
Административ үҙәге —  Мүзәк ауылы.
Мальта
Тарихы
1964 йылдың 21 сентябрендә Бөйөк Британия Британия Берләшмәһе сиктәрендә бойондороҡһоҙлоҡ бирә. Элеккесә дәүләт башлығы итеп Британия королеваһы иҫәпләнә, илдә Британия генерал-губернаторы һәм Бөйөк Британия закондары ғәмәлдә ҡала. Бөйөк Британия Мальта менән Мальта оборонаһы буйынса үҙ-ара килешеү төҙөй, уға ярашлы архипелагта 10 йыл дауамында Британия ғәскәрҙәренең урынлашыуы ҡарала. Мальтала Бөйөк Британияның хәрби-диңгеҙ һәм хәрби-һауа базалары ҡала, уларҙы НАТО командованиеһы ҡуллана. 1967 йылдың 19 июлендә СССР менән дипломатик бәйләнештәр булдырыла. 1971 йылда Мальтала власҡа лейбористар хөкүмәте килә, ул1964 йылғы инглиз-мальта килешеүен юҡҡа сығара һәм сит ил ғәскәрҙәренең ил территорияһында урынлашыуын кисектерә. 1974 йылдың 31 декабрендә Малтала президент һәм бер палаталы парламент етәкселегендәге республика иғлан ителә. 1979 йылдың мартында архипелагта Бөйөк британия һәм НАТО хәрби базаларын ҡулланыу тураһында ингли-мальта килешеүҙең срогы тамамлана. Хөкүмәт был килешеүҙе яңы срокка оҙайтыуҙан баш тарта. 1979 йылдың 31 мартында аҙаҡҡы британ хәрби-диңгеҙ базаһы бөтөрөлә һәм Бөйөк Британияның хәрби хеҙмәткәрҙәре мальтанан сығарыла.
Климаты
Уртаса йыллыҡ сағыштырма дымлылыҡ 75,8 % тәшкил итә: июлдә — 65 %, ҡыш айҙарында — 80 %.
Транспорты
«Air Malta» авиакомпанияһы 1973 йылда Мальта парламенты ҡарарына ярашлы булдырыла һәм 1974 йылдың апреленән алып рейстар башҡара. Авиакомпания Мальта аэропортында техник хеҙмәтләндереүҙе башҡарған Lufthansa авикомпанияһы менән партнерлыҡ бәйләнештәр булдырған һәм берлектәге рейстар ойоштора «Air Malta» башлыса Ливия сиктәрендә рейстар башҡарған «Medavia» авиакомпанияһы акциялар пакетына эйә була.
Күгәрсендәр
Төркөмләү
Был төр күгәрсендәр урта һәм эре ҙурлыҡта була.
Һаҡлау статусы
2007 йылдың мәғлүмәттәре буйынса күгәрсен һымаҡтарҙың 59 төрө юҡҡа сығыу ҡурҡынысы аҫтында булған. Был ғаилә төрҙәренең 19 % тәшкил итә. .Айырыуса был ҡурҡыныс утрауҙарҙа тропиктарҙа йәшәүсе төрҙәргә ҡағыла. Юҡҡа сығыуҙың төп сәбәптәре булып, йыртҡыс янаурҙар керетеү, йәшәү мөхитен юҡҡа сығарыу һәм аусылыҡ тора.
Күгәрсен һымаҡтарҙы һаҡлаусы саралар булып, аусылыҡты тыйыуҙы ҡабул ителгән закондар, үрсеү өсөн резервация зонаһы булдырыу өсөн артабан тәғәйен мөхит булдырыу, популяцияларҙы махсус үрсетеү, шулай уҡ яңы төр популяциялар барлыҡҡа китереү өсөн махсус мөхит булдырыу тора.
Ҡулға эйәләштереү
Төрлө баһаламаларға ҡарағанда, күгәрсен 5 −10 мең йылдар элек ҡулға эйәләштерелгән. . Шул осорҙан алып бик күп йорт күгәрсене тоҡомдары үрсетелгән. Иң танылған төрө почта күгәрсене. Ҡайһы бер төрҙәр матурлыҡ өсөн үрсетелгән.Ҡайһы бер төрҙәр почта, ярыштар өсөн махсус үрсетелгән. Күп кенә тантаналарҙа, әлеге ваҡытта ла күгәрсендәр осороу ғәҙәте бар. Был тыныслыҡ символы булараҡ ҡулланыла. Бының өсөн махсус ап-аҡ төр күгәрседәр үрсетелә.
Николо-Берёзовка ауыл Советы (Краснокама районы)
Николо-Берёзовка ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районындағы муниципаль берәмек. Николо-Березовка ауыл Советы көньяҡтан Арлан ауыл Советы, көнсығыштан Нефтекама ҡалаһы округы, төньяҡ- көнбайыштан Удмурт Республикаһы менән сиктәш.
Яра-Яха (Торомю-Яха ҡушылдығы)
Яра-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Торомю-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ихала (Пинега ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Нечаев Андрей Алексеевич
Биографияһы
1993—2013 йылдарҙа — «Рәсәй финанс корпорацияһы» дәүләт предприятиеһы президенты (2005 йылда «Рәсәй финанс корпорацияһы» банкына үҙгәртелә). 2013 йылдың октябренән алып 2015 йылдың апрель аҙағына тиклем - «Ростехнология» корпорацияһына банк тапшырылғандан һуң, банк президенты советнигы.
Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы
Биографияһы
1974 йылдан 1991 йылдың авгусына тиклем КПСС ағзаһы.
1990—1993 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Рәйесе. Был осорҙа Башҡортостан Республикаһының дәүләт суверенитеты тураһында Декларация (1990 йыл, 11 октябрь) ҡабул ителә, Федератив Килешеүгә һәм Федератив Килешеүгә Башҡортостан Республикаһынан Ҡушымтаға (1992 йыл, 31 март), Башҡортостан Республикаһы яңы Конституцияһы (1993 йыл, 24 декабрь) ҡабул ителә.
2010 йылдың 15 июлендә Рәсәй Федерацияһы Президенты Д. А. Медведев М. Ғ. Рәхимовтың Башҡортостан Республикаһы Президенты вазифаһынан отставкаға китеү үтенесен ҡәнәғәтләндерә
2010 йылдың 8 декабрендә «„Башнефть“ акционерҙар нефть компанияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Директорҙар советына һайлана.
Аҡтүбә ҡалаһының Үҙәк мәсете
Ҡаланың беренсе мәсете 1901 йылда башлана һәм ике йылдан һуң тамамлана. Мәсет комплексына, төп бинанан тыш, мәҙрәсә, ҡунаҡхана, аттар өсөн аран һәм руханиҙар йорто инә. Был ҡоролмалар Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында төҙөлөш ихтыяждары өсөн һүтеп алына. Мәсет 1990 йылдарҙа яңынан төҙөлә, ә 2014 йылда мәсеттең иҫке бинаһы эргәһендә Айвар Саттаров проекты буйынса яңы иркен бина төҙөлә.
Ҡараболаҡ (Киембай ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Иглинск гидроузеленән Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Вологда ағас архитектураһы
Популяр мәҙәниәттә Вологда ағас архитектураһы
Вологда ағас төҙөлөш сәнғәтен 1976 йылда бөтә Советтар Союзына  «Песняры» ансамбленең  «Вологда» Втигән йыры таныта .билдәле булған
Дүсәлинова Фәриҙә Мазһар ҡыҙы
Биографияһы
1982 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1982 йылдан — Башҡортостан «Прогресс» производство берекмәһендә — инженер-химик.
Этҡол (Этҡол районы)
Этимологияһы
Икенсе фараз топонимды Ыҡкүл, йәки Ыйыҡкүл һүҙе менән бәйләй. Быны урыҫ телендә изге күл тип аңлатып биргәндәр Ғәмәлдә ыҡ — һил, тын, ел һуҡмаған урын. Ә ыйыҡ иһә яурын, йәки хатта ат яурынының ҡамыт һуҡҡан урыны тип аңлатыла
Силәбе, Сыбаркүл, Мейәс, Эткүл, Карагайский, Степной, Верхнеуральск ҡәлғәләрен төҙөүгә ер бүлергә ярҙамлашҡан, шул ярамһаҡлығы өсөн тархан дәрәжәләрен алған
Гильберт арауығы
Гильберт арауығының базистары һәм үлсәнеше
Арауыҡтың үлсәмен шулай уҡ Гильберт арауығының аҫкүмәклектәренең иң бәләкәй ҡеүәте H тип билдәләргә мөмкин, улар өсөн һыҙыҡлы көбөнөң ябылыуы H менән тап килә.
Салҡар - Ике ҡура
Һылтанмалар
— Чибилев А. А., Мусихин Г. Д., Павлейчик В. М., Паршина В. П. «Зеленая книга Оренбургской области: Кадастр объектов Оренбургского природного наследия». Оренбург: Изд.-во «ДиМур», 1996 г.
Изге Георгий сиркәүе (Кюстендил)
Тарихы
1927 йылда сиркәү милли әһәмиәттәге Болгария мәҙәниәте ҡомартҡылары исемлегенә  индерелгән. 1960 йылдарҙа исемлекте ҡайтанан төҙөгәндә милли әһәмиәттәге мәҙәниәт ҡомартҡыһы (ДВ, бр.77/1968 й.) һәм милли әһәмиәттәге сәнғәт ҡомартҡыһы (ДВ, бр.100/1969 й.) исемлегенә индерелә. 26-сы һан аҫтында, Димитр Пешевтың йорт-музейы, тәбәк тарихы музейы һәм сәнғәт галереяһы менән бергә Болгарияның  100  туристик объектына  инә.
Архитектураһы
Сиркәүҙә күп урта быуат фрескалары һаҡланып ҡалған, бигерәк тә колонналарының аҫҡы өлөшөндә һәм диуарҙарында. Миһрабтың биҙәктәре XI—XII быуаттарҙа, бағаналарының биҙәктәре XII быуатта башҡарылған. Был фрескаларҙа яҙыуҙар грек телендә яҙылған. Ғибәҙәтханала рәссамдар Иван Доспевский һәм Михаил Белстойневтарҙың  һуңғы 1881 йылдарҙағы эштәре бар.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Словен теле
Словен теле (jezik slovenski, slovenščina) — һинд-европа теле, көньяҡ словен теленең көнбайыш тармағына ҡарай. Словен теле, лужица менән бер рәттән, ике һан (двойственное число) һаҡлаған славян телдәренең береһе.
Яҙмаһы — латин алфавиты нигеҙендә, гаевица.
Атамаһы
XIX быуатҡа тиклем урыҫ телендә словен телен краинский/крайнский, виндский, карниольской, карнийский, хорутанский, хорутанско-словен/хорутано-словен, крайно-словен. XIX быуат аҙағында словинский исеме өҫтөнлөк итә, артабан хәҙерге словен менән ҡыҫырыҡлап сығарыла.
Тарихы
Словен диалектының иң тәүге билдәле яҙма төрө — «Брижин (Фрейзинген) өҙөк» (Brižinski spomeniki); 972 һәм 1093 йылдар араһында Мёлль йылғаһы үҙәнендә Каринтияла яҙылған. Был словен теленең латинса (каролинг минускул) менән яҙылған дини йөкмәткеле боронғо яҙма ҡомартҡыһы. Ғөмүмән, ул бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған боронғо славян ҡулъяҙмаларҙың береһе булып тора.
Ярей-Ю (Силова-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Яны-Тангыр-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шумахер Михаэль
1993
Был мәлгә Шумахер 19 еңеүгә, 21 подиумға һәм 10 поул-позицияға эйә була. 1991 йылда бер нисә уҙышты иҫәпкә алмаһаҡ, дүрт йыллыҡ сығыштарында ул финишҡа тик ике тапҡыр ғына 4-се урындан түбәнерәк күрһәткестә килә (ике тапҡырында ла машина менән техник проблемалар тыуыу арҡаһында).
"Феррари"
1995 йылда Шумахер «Феррари» командаһы менән контракт төҙөй. Был ваҡытҡа команда 17 йыл рәттән шәхси зачетта чемпионатта еңә алмай. Шуға ҡарамаҫтан, сығыштарының тәүге йылында уҡ, техник сәбәптәр буйынса уҙыш мәлендә күп тапҡырҙар туҡталып тороуҙарға ҡарамаҫтан Шумахер Италия командаһына өс еңеү (Испания, Бельгия һәм Италия Гран-прийҙарын) һәм шәхси зачетта, «Уильямс»тың ике уҙышсынан һуң өсөнсө булып, финишҡа килә. [сығанаҡ 486 көн күрһәтелмәгән]
2005 йыл беренсе тапҡыр Шумахер һәм "Ферари" өсөн уңышһыҙ йыл була. Чемпионатта «Рено » командаһы алға сыға, ә «Феррари» уны уҙа алмай. «Рено» уҙышсыһы Фернандо Алонсо донъя чемпионы була, икенсе урынды «Макларен » уҙышсыһы Кими Райкконен, ә Михаэль Шумахер өсөнсө урында ҡала.
Шумахер "Ферари"ҙа эксперт һәм кәңәшсе сифатында эшләүен дауам итә, әленән-әле машиналарҙы һынап ҡарай. Шулай уҡ ул мотоуҙыштарҙа ҡатнаша.
2009 йылдың 29 июлендә "Ферари" командаһы Шумахерҙың спортҡа кире ҡайтыуы тураһында иғлан итә: 2009 йылда Европа Гран-прийына ул йәрәхәтләнгән Фелипе Масса урынына стартҡа сығырға тейеш була. 2009 йылдың 31 июлендә Михаэль Шумахер, 2009 йылдағы Европа Гранприйына әйләнеп ҡайтыуға әҙерләнә, әммә февраль айында үткәрелгән тест мәлендә мотоциклдан ҡолау сәбәпле йәрәхәтләнә һәм уға Гран-при уҙышында ҡатнашыуҙан баш тартырға тура килә. Шумахер "Формула-1"гә 2010 йылғы спорт миҙгелендә генә кире ҡайта. .
Тау саңғыһы курортындағы бәхетһеҙлек
Сабине Ким 16 июндә Шумахер, оҙайлы реабилитация курсын дауам итеү өсөн, Гренобль дауаханаһынан киткән, тип белдерә. Ул инде яһалма комала түгел, тип белдерә. Ул шулай уҡ журналистарҙан спортсының сәләмәтлеген аңлап ҡабул итеүҙәрен һорай һәм Шумахерҙың реабилитацияһы йәмәғәтселектең алыҫыраҡ дауаханала үтәсәк, тип хәбәр итә, дауахананың исеме һәм урыны асыҡланмаған.
2016 йылдың декабрендә Шумахерҙың ғаиләһе уны дауалауға 16 миллион евро тотоноуы һәм Норвегиялағы йортон һәм спортсының самолетын һатырға мәжбүр булыуы билдәле була. 2018 йылдың октябрендә ФИА президенты Жан Тодт үҙенең Шумахерға айына кәм тигәндә ике тапҡыр килеүе тураһында белдерә. Шумахер менән Тодтың бергә Бразилия Гран-прийыһын бергәләп ҡарауы, һәм Шумахерҙың түшәктә ятмауы билдәле була.
Ракетка
Өҫтәл теннисы
Өҫтәл теннисы (пинг-понг) ракеткалары ғәҙәттә фанеранан эшләнә һәм ике яғынан күперткеле эрзинкә менән ҡаплана. Ағас менән эрзинкә араһына махсус көпшәк материал ҡатламы һалып ҡалдырыла. Туптың әйләнеүсәнлегенә һәм тиҙлегенә эрзинкәнең ниндәй төрҙән булыуы йоғонто яһай. Пинг-понг ракеткаһының бер яғы — ҡыҙыл, икенсе яғы ҡара төҫтә була. Төрлө төҫтә булыуы яҡтарға бер-береһенең ракетканың ҡайһы яғы менән уйнағанын күрһәтеп тора. Ярыш башланыр алдынан уйынсы, көнәркәшенең ракеткаһын ҡулына алып, уның ҡайһы яғы ниндәй эрзинкә менән ҡапланғанлығын һәм ниндәй төҫтә булғанлығын ҡарап сығырға хоҡуҡлы. Туп етеҙ хәрәкәт итһә лә һәм уйын шәп тиҙлек менән барһа ла, уйынсы көнәркәше ракетканың ҡайһы яғы менән уйнағанын күҙәтеү аҫтында тота ала.
Якушенко Николай Иванович
Биографияһы
Сәхнәлә тасуири уҡыусы булараҡ сығыш яһай.
Боронғо урыҫ халҡы
Концепция тарихы
Боронғо Русь буйынса халыҡты советтарға яҡын хәҙерге милләттең элгәреһе булараҡ аңлауҙы көнбайыш тарихнамәһендә лә осратырға мөмкин. Хәҙерге инглиз тарихсылары С. Франклин, Д. Шепард «милләт башланғысы» тураһында һөйләү мөмкин тип һанай. Француз тикшеренеүсеһе М. Бушар — «урта быуат милләте» тураһында, уның фекеренсә, Русь илен Яңы ваҡытҡа тиклем милләттәр формалаша башлаған европа дәүләттәренең береһе тип иҫәпләргә мөмкин.
Ҡаработаҡ (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ флоты
РККА-ның Диңгеҙ көстәре (1918—1922)
СССР-ҙың Хәрби-диңгеҙ флотының башында РККА-ның Диңгеҙ көстәре тора. Граждандар һуғышы Республика Диңгеҙ көстәре кораблдәренең составын ҡырҡа кәмеүенә килтерә.
Дөйөм деградация флоттың башҡа төрҙәренә лә ҡағыла. Шулай, Балтикалаяр буйы артиллерияһы өс тапҡырға ҡыҫҡартыла, Ҡара диңгеҙҙә — ике тапҡырға, ә Урыҫ Себерендә бөтөнләй юҡҡа сыға. РККА Диңгеҙ көстәренең авиация частары 1920 йылда бөтөрөлә һәм 1921 йылдың башына барыһы бик ныҡ иҫкергән 36 самолёт ҡала.
Ҡуййылға
Климаты
Климаты уртаса континенталь. Бында һауа торошо бик үзгәреүсән, төп сәбәбе булып Урал тауҙары тора. Бейек булмаһа ла, Рәсәйҙең Европа өлешөнән килгән һауа массаларын керетмәй, шуға ла бында һалкын Арктика һауаһы ла, эҫе Урта Азия һауа массалары ла еңел үтә. Шуның һөҙөмтәһе булып, бында һауа торошоноң кинәт үҙгәреше йыш күҙәтелә.
Ыласын тотҡан башҡорттар
Ыласын тотҡан башҡорттар (Башкиры с соколами) — мадьяр рәссамы Михаил Александрович Зичиның (Михай Зичи; 1827—1906) әҫәре.
Ҡош сөйөү — башҡорттарҙың боронғо шөғөлө
Башҡорттар быуаттар дауамында ҡош менән һунар итеү, ҡош сөйөү менән шөғөлләнгән, ҡырағай ҡоштарҙы тотоуҙа һәм өйрәтеүҙә ҙур тәжрибә туплаған. Шул уҡ ваҡытта ҡоштарҙы бик аяп ҡына оянан алған: бер оянан бөтә балаларын да түгел, берәүҙе генә алалар.
Зәйдиҙәр
Тарихы
Зәйд Ибн Али 740 йылда Өмәүиҙәргә ҡаршы һуғышта һәләк булғандан һуң зәйдиҙәрҙең берҙәм хәрәкәте бер нисә төркөмгә бүленә.
Таралыуы
Зәйдиҙәр Иранда, Ираҡта, Йәмәндә һәм Хижәздә киң таралыу ала һәм зәйди дәүләттәрен төҙөй: Идрисиҙәр Төньяҡ Африкала 789 йылда (926 йылға тиклем йәшәй), 863 йылда Табаристанда (928 йылға тиклем йәшәй), 901 йылда Йәмән территорияһының бер өлөшөндә власть урынлаштыра, унда уларҙың имамдары 1962 йылдың 26 сентябрендәге революцияға тиклем хакимлыҡ итә. Улар Йәмән халҡының ҙур өлөшөн тәшкил итә. XX быуат аҙағына уларҙың һаны 7 миллион кешегә етә.
Ҡараһыу (Жарлы ҡушылдығы)
Карасу — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Жарлы йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Йәнәшәлек
Йәнәшәлек, йәки параллелизм (грекса — йәнәш килеү) — тышҡы яҡтан бер-береһенә оҡшаш йә, булмаһа, бөтөнләй айырылып торған ике йәки бер нисә күренеште йәнәш ҡуйып һүрәтләүгә нигеҙләнгән композиция алымы. Был һүрәтләү сараһы прозанан бигерәк поэтик әҫәрҙәргә хас. Ул башҡорт халыҡ ижадында, шиғриәттә ҙур урын биләй. Поэтик әҫәрҙең бер киҫәге, өлөшө дүрт юлдан тороп, тәүге ике юлда тәбиғәт күренештәре хаҡында һүҙ бара, ә һуңғы ике юлда кешеләр тормошо тураһында әйтелә, төп идея ошо аҙаҡҡы юлдарҙа белдерелә:
Йүгерек тә кейек һис алдырмаҫ, Ҡаршыһында ҡая ла тау булһа. Егет кенә кеше кәм-хур булмаҫ, Ғәзиз башҡайы ла уның һау булһа. (Башҡорт халыҡ йыры «Ильяс»).
а) Менгән генә атым, ай, күк дүнән,  Кейгән генә кейемем күк елән.   Күк еләнкәйемде һелкеп кейеп,   Һеҙҙе һағынып килдем күп ерҙән.
Тирәк
Тирәк (Pópulus) — талдар ғаиләһенә ҡараған ағастар ырыуы. Был ырыуҙағы ағастар генетик яҡтан ҡарғанда, күп төрлө булалар. Теләһә ниндәй ерҙә үҫә ала, оҙолоғо 15 м-ҙан алып 50 метрға тиклем, ағас олоно диаметры 2.5 мертға тиклем етә.
Левколид тирәктәр секцияһы (Leucoides)
Тирәктәр төркөмө араһанда иң оло төркөм тип күҙаллайҙар. Был тирәк ағастарының бөрөләре, һырғалары һәм япраҡтары бик ҙур.
Вологда селтәре
Тарихы
Вологдала селтәр бәйләү шөғөлө XVI—XVII быуаттарға ҡарай, ләкин кәсеп булараҡ XIX быуаттың беренсе сирегенән йәшәй. Селтәр бәйләү башта Европала барлыҡҡа килгән, Италия һәм Фландрия селтәр етештереүҙең иң боронғо үҙәктәре булып һанала. Вологдала һөнәри рәүештә етештереү 1820 йылдан күренә, ул ваҡытта алпауыт крепостнойҙары Көнбайыш Европа илдәренекенә оҡшатып, күлдәктәргә һәм туҡымаларға селтәр ҡушып бәйләй башлағандар.
Шакиров Рәфҡәт Миҙхәт улы
Биографияһы
1967 йылдан Өфөләге «Нефтепроводмонтаж» тресында эшләй:
Стрелка (Түбәнге Новгород)
Рус батшалығы һәм Рәсәй империяһы
Рус батшалығы дәүерендә Түбәнге Новгород Стрелкаһы Түбәнге Новгород өйәҙенең Стрелицтар станы үҙәге була. Атамаһы ла шунан килеп сыға. Аҙаҡ ул йылға порты булараҡ формалаша башлай. Ока һәм Волга буйлап Түбәнге Новгородҡа килгән караптарҙағы һәм төрлө сауҙа судноларындағы йөктәрҙе бушатыу һәм уларға йөктәр тейәү өсөн был бик уңайлы булып сыға. Түбәнге Новгородтың бейек убаһына ҡарағанда ике йылға киҫешкән урын причалдар төҙөү өсөн бик отошло була. Волга яғындағы ярҙарҙа Себер пристане хасил була.
Океания
Океания — Тымыҡ океандағы донъя киҫәге, океандың үҙәк һәм көнбайыш өлөшөндәге утрауҙар һәм атоллдар тупланмаһынан тора, геосәйәси регионы.
Иосиф II
Үҙаллы хакимлығы. Иосифтың мәғрифәтле абсолютизмы
Тик әсәһенең вафатынан һуң ғына, 1780 йылдан алып, Иосифтың киң үҙгәртеп ҡороу ниәттәрен тормошҡа ашырыу өсөн мөмкинлек тыуа. Иосиф II программаһы мәғрифәтселек абсолютизмы системаһының эҙмә-эҙлекле сағылышы булып тора. Ил хакимдары булған философтар Фридрих II Прусский һәм Екатерина II замандашы, Иосиф үҙен дә, башҡаларҙы ла аямаған, ҡаты эш менән йонсотҡан заманының иң эшлекле кешеләренең береһе була. Уның һанһыҙ ил буйлап сәйәхәттәре байрам итеп йөрөү булмай, ә выжданлы ревизорҙың ауыр эше була. Һәр нәмәгә шәхсән инеп, ул Австрияны дәүләт реформалары аша артта ҡалған хәлдән сығара алыуына ысын күңелдән ышана. Бының өсөн, уның фекере буйынса, иң элек дәүләт власының көсәйеүе мөһим. Шул уҡ ваҡытта Иосиф элекке Австрия дәүләтенең эске һәм тышҡы ҡеүәтен нығытыу традицияһына, бюрократик үҙәкләштереү, төрлө ырыулы монархия составын берләштереү, боронғо феодаль сығышлы тыйнаҡһыҙлыҡты юҡҡа сығарыу һәм сиркәүҙең хөкүмәткә буйһоноу традицияларына таяна. Әммә ул, императорҙың сикләнмәгән власына төҙәтмә итеп, матбуғатта көндәлек эштәрҙе асыҡ тикшереүҙе һәм монархтың ғәмәлдәренә асыҡ тәнҡитте рөхсәт итә (1781 йылдың 11 июнендәге матбуғат тураһында Законы).
Библиографияһы
Монографиялар: Китаптар:
Киембай
Киембай — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Камсак йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Калева
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Яны-Тур-Я
Яны-Тур-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тур-Я (Мань-Тур-Я) йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Тургенева Анна Алексеевна
Биографияһы
«О сёстрах Тургеневых шла своя отдельная легенда. Двоюродные внучки Тургенева, в одну влюблён поэт Сережа Соловьёв, племянник Владимира, в другую — Андрей Белый, в третью, пока, никто, потому что двенадцать лет, но скоро влюбятся все». <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" />
Анна Тургеневаның артабанғы тормошо башлыса Швейцарияла үтә. Ул Рудольф Штейнер Дорнахта асҡан антропософ үҙәгендә бер нисә монументаль-биҙәү эштәрен башҡара; станок һәм китап графикаһы менән шөғөлләнә, офорт һәм ҡоро энә техникаһында пейзаждар һәм портреттары ижад итә; китаптарҙы, шулай уҡ үҙ әҫәрҙәрен биҙәй. Дорнах (1930—1940) һәм Базель (1940) күргәҙмәләрендә ҡатнаша. 1935—1960 йылдарҙа сәнғәт һәм эстетика буйынса лекциялар уҡый, сәнғәт тарихы буйынса курстар алып бара. 1948 һәм 1951 йылда Францияла була — Парижда антропософ рус йәмғиәте тураһындағы доклад менән сығыш яһай.
Өфө тепловоз ремонтлау заводы
1968 йылдан завод ТГК1 һәм ТГК2 тепловоздарын ремонтлай башлай, 1980 йылдан ТЭМ2 сериялы тепловоздар ремонтлай.
Шыршы
Башҡа төр ҡулланыу
Шыршының сайырынан канифоль, ағасынан метил спирты, уксус, дегет эшләйҙәр.
Варюшкина
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юлай (Салауат районы)
Тарихы
Юлай (Шағанай) ауылына Себер даруғаһы Шайтан-Көҙәй улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ауылдың тәүге исеме билдәһеҙ.
Цитата
Цитата (латинса: шаһитлыҡҡа саҡырыу) — ниндәй ҙә булһа берәй текстан йәки башҡа кеше телмәренән һүҙмә-һүҙ килтергән өҙөк ;фекерҙе иҫбатлау һәм әһәмиәтле фактик материал булараҡ, ниндәйҙер берәй текстан йә башҡа берәй кеше һөйләменән һүҙмә-һүҙ килтерелгән өҙөк. Цитата, ғәҙәттә, ҙур абруйлы аҡыл эйәләренән үҙ фекереңде раҫлау маҡсатында килтерелә.
Астауров Борис Львович
Биографияһы
1966—1972 йылдарҙа — Н. И. Вавилов исемендәге генетиктар һәм селекционерҙар йәмғиәте (ВОГиС) президенты.
Ковалевский Иван Ефимович
Биографияһы
Үҙ ғүмерен Кыҙыл Армияла хеҙмәт итеүгә бағышлап, Ташкент хәрби училищеһына уҡырға инә. Уны 1924 йылда тамамлағас, Дондағы Ростовҡа ебәрелә һәм 1941 йылға тиклем артиллерияла хеҙмәт итә.