cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ална
Ална — Рәсәйҙәге йылға. Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Семенычевка йылғаһының һул ярына тамағынан 1,7 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Марина Цветаева музейы (Өҫән-Ивановка ауылы)
Экспозициялары
Музей фондтары бер меңдән артыҡ һаҡлау берәмеге тәшкил итә, шул иҫәптән М. И. Цветаеваның портреты (рәссамы А. В. Шарабанов) шағирәнең тормошон, ижадын, уның ауылда ҡымыҙ менән дауаланған саҡтағы тормошон сағылдырған фотоматериалдар, тарих-тыуған яҡты өйрәнеү һәм этнографик экспонаттар тупланған. Материалдарҙың бер өлөшөн музейға Мәскәүҙәге М. И. Цветаеваның Үҙәк Йорт-музейының директоры Э. С. Красовская бүләк иткән.
1992 йылда музей йорто янында шағирәнең тыуыуына 100 йыл тулыуы айҡанлы Цветаеваға Рәсәйҙә беренсе һәйкәл ҡуйылды (скульпторы -Ю. Ф. Солдатов).
Һылтанмалар
http://pyzhjanov-sanek.narod.ru/
Латипов Ғәфүр Латип улы
Биографияһы
Ғәфүр Латип улы Латипов 1911 йылда Башҡортостандың Асҡын районы Упҡанкүл ауылында тыуған. 1941 йылдың 10 декабрендә БАССР-ҙың Асҡын районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерия (1943 йылдан 16-сы гвардия Чергинов) дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкында ҡылыссы булып хеҙмәт итә. Һуғыш осоронда күрһәткән батырлыҡтары өсөн хәрби ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнә.
Ҡыуатов Таһир Буранғол улы
Биографияһы
Губернатор бойороҡтарын, попечитель ҡушҡандарҙы үтәп, иген сәсеүҙе киңәйтә, ауылдарҙа аҙыҡ-түлек запасы һаҡлар өсөн мөгәзәйҙәр һалдыра. Был эштәрен оло түрәләр юғары баһалап, уны обер-офицерҙар ҡорона үрләтәләр, почётлы смотрҙарға саҡыралар. Түрәләргә баш биреп бармаған Ҡаһарман ағаһын кантонлыҡтан бушатып, Таһирҙы кантон итеп ҡуялар. Аталары Буранғол Ҡыуатов отставкаға сыҡҡас, кантон менән идара итеү улы Ҡаһарманға күскән була (1817—1832), 1832—1841 йылдарҙа икенсе улы Таһир кантон булып тора.
Оло Меч
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Канаданың Арктика архипелагы
Тарихы
1880 йылда Бөйөк БританияТөньяҡ Америка ҡитғаһы эргәһендәге үҙенең арктик биләмәләренә хоҡуғын, тикшеренеүҙәр үткәрелмәгән утрауҙарын да индереп,  тулыһынса Канадаға тапшыра.
Губин Андрей Викторович
1990-сы йылдар
1998 йылда «Только ты» («Һин генә») икенсе студия альбомы сыға. Әлеге программа менән әртист 1998—1999 йылдарҙа Рәсәйҙә, Ҡаҙағстанда, Белоруссияла һәм Украинала сығыш яһай.
2010-сы йылдар
Сәхнәнән китә һәм авторлыҡ гонорарҙарына йәшәй, кеше араһында күренмәй тиерлек. Яңы йырҙар яҙам, тип интервьюларында әйтә һәм алкоголь менән мауығыуынан баш тарта.
Шәхси тормошо
Андрейҙың тәүге мөхәббәте Елизавета Саутина (Лиза), уға ул «Лиза» йырын арнай. Улар Мәскәү метроһында танышалар. Ул ваҡытта Андрейға — 19, ә Лизаға 17 йәш була, улар тиҙ арала рәсми булмаған никахта йәшәй башлайҙар. Андрейҙың гастролдәре арҡаһында айырылашалар. Лиза сит илгә китә һәм унда кейәүгә сыға.
Евгений Михайлович Гулин
Биографияһы
1910 йылдарҙа Дондағы Ростовта модерн стиле киң таралыу тапмаған булған, йорттар нигеҙҙә архитектуралағы эклектика стилендә классицистик структурала төҙөлгән. 1914 йылдан башлап Ростов йорттары модерн принциптарына таянып төҙөлә башлаған, быны беренсе булып Е. М. Гулин башлап ебәргән.
Ижады
Архитектор проекты буйынса төҙөлгән йорттарҙың күпселеге мәҙәни мираҫ объекттары булып иҫәпләнә.
Куньлунь Ред Стар
Тарихы
2017 йылдың май айында команданың Юғары хоккей лигаһында сығыш яһаған «Куньлунь Ред Стар Хэйлунцзян» исемле фарм-клубы төҙөлә. Шул уҡ йылдан башлап Йәштәр хоккей лигаһында «Куньлунь Ред Стар Юниор» хоккей клубы төҙөлә. 3 декабрҙә команданың баш тренеры Майк Кинэн насар һөҙөмтәләр өсөн эш урынын бушата. Баш тренерҙың ваҡытлыса вазифаһын башҡарыусы тип Бобби Карпентер ҡуйыла. Команда Көнсығыш конференцияһында 12-се урында миҙгелде тамамлай.
Түбәнге Балмаҙы
Түбәнге Балмаҙы (Нижние Балмазы) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 221 кеше. Почта индексы — 452360, ОКАТО коды — 80234832003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әнүәрбек Турлыбек улы Әлимжанов
Биографияһы
1963-1967 йылдарҙа «Казахфильм » киностудияһының баш мөхәррире булып эшләй. 1968 йылда Мәскәүгә «Правда» гәзитенең Ҡаҙағстан буйынса үҙ хәбәрсеһе итеп саҡырыла. 1969 йылда «Ҡаҙаҡ әҙәбиәте» аҙналыҡ гәзитенең баш мөхәррире була. 1970-1979 йылдарҙа Ҡаҙағстан Яҙыусылар союзының беренсе секретары итеп һайлана. Бер үк ваҡытта, тик 1986 йылға тиклем СССР Яҙыусылар союзында идараның сәркәтибе булып тора.
Хәтер
Алматы, Астана, Талдыҡорғандағы урамдарға билдәле яҙыусының исеме бирелгән, шулай уҡ Алматы өлкәһендәге мәктәп уның исеме менән аталған.
Бладенхорст замогы
Хәле
Замок һаҙлыҡлы урында тора. XIX быуатҡа тиклем замок янында ғына караптар йөрөгән канал төҙөлә. Адресы: Вестринг 346, 44579, Кастроп-Рауксель
Оло Теш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Яңы Яуыш (Фёдоровка районы)
Һөйләше
Әҙәби тел менән Яңы Яуыш ауылы халҡы һөйләше араһындағы ҡайһы бер айырмалар «Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле» тигән йыйынтыҡта.
Муса (пәйғәмбәр)
Ғаиләһе
Һандар китабында апаһы Мәрйәм менән ағаһы Аарон Мусаға, ҡатынының -(кушит ) булыуына дәғүә белдерәләр. Библия буйынса ғалимдар фекеренсә, ул Сепфора булмағандыр, ләкин иудаизмда раҫланған ҡараш: һүҙ тап Сепфора тураһында бара.
Исламда
Мосолман йолаһы буйынса Моисей Муса́ (موسى). тип атала. Ул Аллаһы тәғәләнән Тәүрат иңдерелгән иң мөһим пәйғәмбәр.
Восточный Каз
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Муса (пәйғәмбәр)
Башҡорт халҡында Муса пәйғәмбәр образы
— Раббым Аллаһ, тине Муса,
Хоҙаңдың барлығын белһәң.
Башҡорт халҡында элек балаларға Муса исеме йыш бирелгән. Был фамилияларға ла инеп ҡалған. Билдәле шәхестәрҙән: шағир Муса Ғәли, яҙыусы Ноғман Мусин.
Әжер
Фиҡһ
Фиҡһ буйынса әжер (ижәрр, ижәрә) термины ялланыу килешеүенә мөнәсәбәтле ҡулланыла. Яллаусы (эшкә алыусы) мөжир, әжир йәки мүкәри тип атала..
Башҡорт телендә
Башҡорт телендә лә был һүҙ берәй эшкә, мөнәсәбәткә яуап итеп эшләнгән эш, бирелгән хаҡ, түләү мәғәнәһендә ҡулланыла. Әжерен ҡайтарыу - эшләнгән эшкә хаҡ түләү генә түгел, шундай уҡ ғәмәл менән яуап биреүҙе лә аңлата. Был иһә яҡшылыҡҡа ғына ҡағылмай. Мәҫәлән, "ҡылған этлегенең әжерен ҡайтарыу"
Хафизов Миҙхәт Ғәбдрәүеф улы
Биографияһы
Өлкән оператор М. Ғ. Хафизов ҡоролмаһы башҡа ҡоролмалар, завод цехтары һәм идараһы өсөн дә кадрҙар әҙерләү урыны була. Унда үҫешеүсе илдәрҙең белгестәре лә практика үтә.
1980—1999 йылдарҙа Яңы-Өфө нефть эшкәртеү заводының маслоблок ҡоролмаһы начальнигы булып эшләй.
Граната
Тарихы
Севастополь оборонаһында гранаталар киң ҡулланыла. Рус ғәскәре гранаталар етмәгәнлектән, шешәгә дары тултырып үҙҙәре граната эшләй. Фитилле сөгөн гранаталарҙы инглиздәр 1885 йылда Суданда ҡуллана. Хәҙерге типтағы гранаталар Рус-япон һуғышы йылдарында камиллаштырыла. Һуғыш барышында окопты штурмлау һәм обороналау зарурлығы киҫкен тора. Был талапҡа яуап бирерлек ҡорал булмай. Һәр яҡ үҙенсә импровизация эшләй. Рус ғәскәре снаряд гильзаһына динамит тултыра». Ә япондар бамбук олонана мармелад банкаһын бәйләп граната әҙерләй. Граната өсөн Нобель капсюль-детонаторы ҡулланалар.
Петровка (Балыҡлы ауыл советы, Фёдоровка районы)
Петровка (Петровка) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 32 кеше. Почта индексы — 453296, ОКАТО коды — 80254810006.
Башкирка (Оло Киңел ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000812112100007824
Алисов Михаил Иванович
Биографияһы
Курск гимназияһын тамамлағандан һуң, Харьков университетының физика-математика факультетын тамамлай.
М. И. Алисов 1898 йылда Ҡырымда, Ялта янында вафат була. Коллеж сәркәтибе чинында була.
Каз (Кондома ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ишембай нефть эшкәртеү заводы
Тарихы
1933 йылда урындағы новатор һәм рационализатор Ф. П. Похлебаев Ағиҙелдең һул яҡ ярында тәүге нефть эшкәртеү ҡоролмаһын ҡуя.
1955—1956 йылдарҙа 400-ҙән ашыу комплект контроль-үлсәү приборҙары ҡуйыла. 1958 йылда продукция ҡойоу эстакадалары, 1964 йылда газдан таҙартыу ҡоролмаһында нейтралләштереү станцияһы төҙөлә.
1960-сы йылдар башынан предприятиела нефть-химия тармағы өсөн сырье етештерә башлайҙар: изобутандан тыш ғәҙәти бутан, шунан һуң — пропан. Шул ваҡыттан алып Ишембай нефть эшкәртеү заводы эре заманса предприятиеларҙың береһенә әйләнә.
1950—1970-се йылдарҙа Ишембай нефть эшкәртеү заводында ҡатнаш термик крекинг ҡоролмаһы (аҙаҡ ул АТ-1 тип йөрөтөлдө) начальнигы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған рационализаторы Дмитрия Степановича Никулочкиндың эшмәкәрлеге мөһим роль уйнай, ул модернизациялау һәм нефть эшкәртеүҙең эффектлылығын күтәреү буйынса 85-тән артыҡ рационализаторлыҡ тәҡдимен эшкәртә һәм производствоға индерә. 1970-се йылдар башында Өфө телевидениеһы предприятие тураһында репортаж төшөрә, шунда Д. С. Никулочкиндың рационализаторлыҡ эшмәкәрлеге тураһындала һөйләнә.
Канал
Кана́л (canalis — «һыулыҡ, улаҡ») — һуҙылған сикләнгән аралығы.
Волковыск
Иртә Урта быуат
Волковыск ҡалаһы Замчище, Муравельник ҡалҡыулыҡтарында һәм Швед тауҙарында ята һәм Днепр, Көнбайыш Буг һәм Неман бассейндарын берләштерә: Волковыя йылғаһы Росскә, Россь — Неманға, ә Неман — Балтик диңгеҙенә сығырға мөмкинлек бирә. Волковыск аша «гректарҙан варягтарға» бара торған диңгеҙ юлы ятҡан, ул Балтик диңгеҙен йылғалар һәм үткәүелдәр системаһы аша Ҡара диңгеҙ менән тоташтырып торған. Ҡалала сауҙагәрҙәр һәм һөнәрселәр йәшәгән, унда ҡорал һәм һуғышсылар өсөн тимер кейемдәр эшләгәндәр, өҫ кейеме һәм аяҡ кейемдәре теккәндәр, тире эшкәртеү, һауыт-һаба эшләү, шарап әҙерләү, һыра бешереү менән шөғөлләнгәндәр.
Рәсәй империяһы
1860 йылда ҡалала 492 йорт була, 3472 кеше йәшәй, 2 мәктәп, костел, сиркәү, 7 ғибәҙәт ҡылыу йорттары, синагога, 2 тирмән, дауахана, кирбес заводы, 58 магазин һанала.
Мурасаки Сикибу
— Хэйан осороның япон шағирәһе һәм яҙыусыһы. "Гэндзи тураһында хикәйә"нең, көндәлек һәм шиғырҙар йыйынтығы авторы.
Тоҙ шахтаһы (Величка)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Эткенә ауыл Советы (Яңауыл районы)
Административ үҙәге — Эткенә ауылы.
Тарихы
Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы менән билдәләнә.
Виноградов Василий Иванович (композитор)
Биографияһы
1894 йылдан 1899 йылға тиклем Мәскәү университетының юридик факультетында уҡый. Шул уҡ ваҡытта Мәскәү консерваторияһы профессоры И. В. Гржималиҙан скрипкала уйнау буйынса һәм музыка теорияһы буйынса А. П. Соловцовтан шәхси дәрестәр ала.
1921 йылда Ҡазанда симфоник оркестр өсөн өс өлөштән торған "Татар сюитаһы"н яҙа. 1922 йылда башҡорт фольклоры нигеҙендә - «Шихан» симфоник картинаһын булдыра.
Ниғмәтуллин Ришат Ғаяз улы
Биографияһы
1975 йылдан ВЛКСМ комитеты секретары, артабан ВЛКСМ-дың Өфө ҡалаһы Орджоникидзе район комитетының икенсе (1976) һәм беренсе (1978) секретары. 1981 йылдан КПСС-тың Өфө ҡала комитетының сәнәғәт-транспорт бүлеге инструкторы, 1983 йылдан — мөдир урынбаҫары .булып эшләй.
Шул йылдарҙа халыҡ депутаттарының Өфө ҡалаһы Орджоникидзе район Советына ике тапҡыр (1977—1985) депутат итеп һәм ике тапҡыр — халыҡ депутаттарының Өфө ҡала Советы депутаты (1985—1995) итеп һайлана.
Кайвал
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ауэ (Саксония)
Ауэ (Саксония) (Aue) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 17447 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,94 км2. Диңгеҙ кимәленән 320–564 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 8280 һәм автомобиль коды ASZ (элек: AU).
Новосёлка (Ҡариҙел районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Бугурусланка
Оло Бугурусланка — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мочегай йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Каргинская станицаһы
Тарихы
Каргин утары тарихы XVIII быуаттан, казактар Дон йылғаһының һул яҡ ярынан уңдырышлыраҡ уң ярына күсеп ултырған дәүерҙән башланған. Был ерҙәрҙе үҙләштергәндәр, утарҙарға нигеҙ һалғандар. Ғәҙәттә ултыраҡтар йылғалар һәм башҡа һыу сығанаҡтары эргәһендә ҡара тупраҡлы ерҙәрҙә барлыҡҡа килгән. Так на берегу реки Чир начал славную историю один из красивейших в верховьях Дона хутор Каргин.
Иҫтәлекле урындары
Каргинская станицаһында Федераль әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫ объекттары урынлашҡан. Уларға түбәндәгеләр ҡарай:
Был йортта Михаил Шолохов «Дон хикәйәләре» һәм «Зәңгәрһыу дала» (1926) йыйынтыҡтарында берләштерелгән әҫәрҙәрен яҙған. Шунда уҡ возник замысел романа «Тымыҡ Дон» романын яҙыу ниәте тыуған.
Нәзирова Флизә Изген ҡыҙы
Флизә Изген ҡыҙы Нәзирова (15 февраль 1964 йыл) — тупраҡты өйрәнеүсе ғалим, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты.
Теләү (башҡорт ырыуы )
Y-DNA анализы
Генетик анализ (протестированные) үткән телеу ырыуы башҡорттары бер өлөшө башлыса башҡорттар ырыуы R1a гаплогруппаһы, R1a-Z2123 субклады вәкилдәре булып тора.
Этник тарихы
Электән гаогюйецтар төрки ҡәбиләләре менән тиңләштерелә. Шул уҡ ваҡытта Н. Я Бичурин һәм А. С. Шабалов кеүек авторҙар уларҙы монгол сығышлы тип һанай.
Калтан (Кондома ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Скрантон (Арканзас)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Саҙретдинов Миңлеғәле Ғизетдин улы
Биографияһы
1944 йылдың ноябрь айында тыуған яғына ҡайта. Һаулығын бер аҙ нығытҡас, военкомат йүнәлтмәһе менән Дәүләкән ҡалаһының икенсе һанлы мәктәбендә военрук булып эшләй башлай.
Оло Ҡыҫала
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Киңел башынан тамағына тиклем, Көтөүлек йылғаһынан башҡа (инешенән Көтөүлек һыуһаҡлағысына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Этимологияһы
Өлкәнең География институты Социаль-иҡтисади география бүлегенең «» фәнни-популяр порталында килтерелгән мәғлүмәттәргә ярашлы, үҙәндең атамаһы башҡорт телендәге «ҡыҫала» һүҙенән барлыҡҡа килгән.
Поляковка (Фёдоровка районы)
Поляковка (Поляковка) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Почта индексы — 453295, ОКАТО коды — 80254805005.
Байҡыбаш ауыл Советы (Ҡариҙел районы)
Географик урыны
Байҡы, Байҡыбаш, Урғыш, Әртәкүл һәм Яугилде ауыл Советтары менән сиктәш. Биләмәһенең дөйөм майҙаны 122 кв. км.
Ҡаҙағстанда дин
Ислам
Ҡаҙағстанда төрки халыҡтар һәм кавказдар, шулай уҡ тажиктар ислам динен тота.
Оло Киңел (Һамар ҡушылдығы)
Этимологияһы
Йылға тарихи Башҡортостан ерҙәрендә аға һәм атамаһы ла башҡорт телендәге "киң" һүҙенән сыҡҡан булыуы ихтимал. Был хаҡта "Самарская топонимика"(авторҙары В.Ф. Барашков, Э.Л. Дубман и Ю.Н. Смирнов) тигән китапта былай тип яҙылған: «слово «Кинель» имеет свое происхождение из тюркских языков... Сравните татарское «кин» - «широкий», «широко», «киняю» - «шириться, расширяться, увеличиваться», «кинеюле» - «расширяемый». В тюркских же языках известны нарицательные «ел», «ёл» в значении «река», «речной путь». Отсюда Кинель – «широкая, расширяющаяся (во время половодья) река». Был осраҡта татар теленән генә түгел, ә башҡорт теленән дә сыҡҡан һүҙ тип әйтергә мөмкин. Йәғни гидроним киң һүҙенә -ел тигән суффикс ҡушылыу юлы менән яһалған. Был суффикс, авторҙар бәйән иткәнсә", юл һүҙенән үҙгәреп киткән булыуы ла мөмкин.
Яңы Аҡбүләк
Тарихы
Игенселек уларҙың тормошона үтеп инә башлай ғына. 1842 йылда ауылда 177 бот ужым һәм 248 бот яҙғы иген сәселгән. 89 ат, 109 һарыҡ, 20 кәзә тотҡандар. Айырым хужаларҙың 15 умартаһы һәм 10 солоғо булған. Урман кәсептәре менән шөғөлләнгәндәр. 1842 йылда мәсет һәм улар ҡарамағындағы мәктәп була; 1891 йылда мәсет бинаһы яңыртыла.
Шәфиев Бәхтегәрәй Әғзәм улы
Биографияһы
1918 йылдың ғинуарында Ырымбур мосолман хәрби-революцион комитеты ағзаһы итеп һайлана. 1918 йылдың февраленән Башҡортостан Ваҡытлы Революцион Советы рәйесе урынбаҫары, «Башҡурдистан» гәзитенең яуаплы секретары, эшсе, һалдат һәм крәҫтиән депутаттары Советының Ырымбур губерна башҡарма комитеты ағзаһы була.
Чадыр-Лунга
Символы
2015 йылда Чадыр-Лунга флагының эскиздары күрһәтелә һәм 2015 йылдың майында уның һуңғы варианты тәҡдим ителә
Хакастар
Хакас теле
Икенсе бер классификацияға ярашлы, ул көнсығыш төрки телдәренең үҙаллы хакас (ҡырғыз-йәнәсәй) төркөмөнә ҡарай, был төркөмгә хакастарҙан тыш шорҙар (мрас шор һөйләше), чулымдар (урта чулым һөйләше), юйгу (һары уйгурҙар) (һары уйғыр теле) инә. Уларҙың тамыры боронғо ҡырғыҙ йәки йәнәсәй-ҡырғыҙ теленә барып тоташа. Бынан тыш кумандиндар, челкандар, тубаларҙар (һәм кондом шор һөйләше һәм түбәнге чулым һөйләше) (көнбайыш-төрки төньяҡ-алтай төркөмөнә ҡараһалар ҙа), шулай уҡ — ҡырғыҙҙар, алтайҙар, телеуттар, теленгиттар (көнбайын-төрки ҡырғыҙ-ҡыпсаҡ тҡркҡмҡнә ҡараһалар ҙа) хакастарға тел буйынса яҡын.
Килеп сығыштары
Бик күптән Йәнәсәй ҡыпғыҙҙары хакастарҙың ата-олаталары булған, тип фаразлана. Башҡа төрлө фекерҙәр ҙә бар. Мәҫәлән, Себер тарихы буйынса танылған белгес С. В. Бахрушин, Йәнәсәйҙәге «Ҡырғыҙ еркәйен» һүрәтләп (был ерҙәр Рәсәй Федерацияһының Хакас Республикаһынан ситтә лә урынлашҡан), ҡырғыҙҙарҙың халыҡтың бик аҙ өлөшөн тәшкил итеүенә күрһәтә. Артабанғы тикшереүҙәр «Йәнәсәй ҡырғыҙҙары» һәм «Ҡырғыҙ ерҙәре» терминдарын ҡырғыҙҙарға ҡарата ҡулланыуҙың хата булыуын раҫлай. Ысынында иһә бында һүҙ XVII быуатта хакас этносын формалаштырыуға тос өлөш индергән ҡырғыҙ ҡыштымдары тураһында бара.
Хакастарҙың монголдар менән күҙалланған этник бәйләнеше
Урта быуаттағы татарҙарҙың бер өлөшө хакастар составына ингән («тадарҙар»). Хакас риүәйәттәрендә билдәләнеүенсә, минусин ҡырғыҙҙары араһында «тадар» атамаһының таралыуы монгол яуҙары менән бәйле.
Буръяҡ (йылға)
Этимологияһы
Урыҫ телендәге Бурачка атамаһының килеп сығышын ошо рәүешле фараз итеүҙәр осрай: Название могла получить за буровато-красноватый (свекольный, бурый) цвет воды в дождливые периоды года, обусловленые почвенными смывами.
Эльбрус
Эльбру́с (Минги-Тау, Iуащхьэмахуэ) — стратовулкан Рәсәйҙә Кавказдағы — иң бейек тау түбәһе (диңгеҙ кимәленән 5642 м), Евразияның иң юғары стратовулканы, Европаның, Европа менән Азия араһындағы сикте Төп Кавказ һырты аша үткәреү шарты менән, шулай уҡ иң юғары түбәһе. Ер йөҙөнөң «Ете түбә» иң бейек түбәләр исемлегенә инә. Уның ҡабырғаларынан ағып төшөүсе иреү һыу Төньяҡ Кавказдың эре йылғаларын: Кубань, Малка һәм Баҡсан туйындыра. Яҡшы үҫешкән транспорт һәм инфраструктура уңайлыҡтары менән Эльбрус һәм уға яҡын биләмәләр рекреация, спорт, туризм һәм альпинизм планында таныулы.
Эльбрустың биле (5416 метр) уны Көнсығыш (5621 м) һәм Көнбайыш (5642 м) түбәләргә бүлә, һәм тап шул билендә түбәһендәтуристар өсөн Кавказдың иң бейек приюты (торанҡаһы) урынлашҡан.
Эльбрус тирәһендәге вулкан әүҙемлеге тарихы
Изотоплы-геохронологик тикшеренеүҙәр (K-Ar һәм Rb-Sr датированиеһы) һөҙөмтәһенә ярашлы, Эльбрустың тирә-яғындағы йәш вулканоген иң иртә ойоштормаларының береһе булған плиоцен риолитлы игнимбриттар һәм төньяҡ һәм көнсығыш битләүҙәрендәге туфтары: Ирикчат (Липаритовый пигы) үткәүеле районы, Тузлук тауы, Биржалысу йылғаһы үҙәненең уң ҡабырғаһы һәм Уллукол боҙлоғонан төньяҡҡараҡ, вулкандың хәҙерге күренеше. Был тоҡомдарҙың йәше 3,0-2,7 млн йыл тәшкил итә. Эльбрустың төньяҡ һәм көнсығыш битләүҙәрендә туфтарҙың плиоцен пирокластик ойоштормалары формалашыуы менән бәйле әүҙем вулкан аппараты, күрәһең, Ирикчат үткәүеле районында урынлашҡан; магма ағыҙып килтереүсе каналдарҙың   серияһы менән маркалана. Эльбрус алды биләмәләрендә дүртенсел осор башында ла (2,0-1,6 млн йыл элек) үҙенең масштабы буйынса ҙур булмаған әсе магматизм күренеше билдәләнә. Уларға Эльбрустың хәҙерге конусынан көнсығышҡараҡ һәм унан төньяҡ-көнбайышҡараҡ Бәйтек-Түбә һәм Көкөртлө һыуайырғыстарындағы фельзит дайкаларҙан торған шул уҡ исемле йылғалар үҙәнендәге Ҡыртыҡ гранит-порфир тау теҙмәләре ҡарай. Күрәһең, Эльбрус алды биләмәләрендә был вулкан әүҙемлеге импульсы шул дәүерҙә Баҡсан йылғаһының урта ағымында (хәҙерге Тырныауз ҡалаһы районында), көнсығышҡа тәүге тиҫтә километрҙарҙа, күләмле урғылыуҙар шаңдауылыр.
Канат юлдар
Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, бер ни тиклем ваҡыт үтеүгә канат юлын Эльбрустың Көнсығыш түбәһенә тиклем оҙонайтыу планлаштырыла.
Башаптүз
Географик урыны
Ауыл район үҙәге Барҙа ауылынан көньяҡ-көнсығыштараҡ яҡынса 13 км алыҫлыҡта ята.
Климаты
Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламының берәр метрҙан артып китеүе мөмкин. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә.
Әлибаев Зәки Арыҫлан улы
Биографияһы
1992 йылда уҡыуын тамамлағандан һуң, Зәки Әлибаев БДУ-ла эшкә ҡалдырыла: ассистент, өлкән уҡытыусы һәм доцент була. Анкаралағы Гази университетында (Төркиә), Таулы Алтай дәүләт университетында белемен камиллаштыра. 1994 йылдың авгусы — 1996 йылдың ноябре, 1997 йылдың октябре — 2002 йылдың июле — БДУ-ның башҡорт филологияһы һәм журналистикаһы факультетында декан урынбаҫары.
Балыҡ тотоу
Рекреацион балыҡсылыҡ
Хәҙерге донъяла һәүәҫкәр балыҡсылыҡ кәсебеҡ маҡсатлы табыш алыуҙан нығыра ситләшә һәм ял, спорт йәки туризм төрөнә әүерелә. Шул уҡ ваҡытта был мауығыу балыҡ тотоу ҡоралдары, махсус балыҡ тотоу урындары ҡорамалдары сериялы етештереү өлкәһендә донъя кимәлендәге индустриаль база булыуын талап итә. Бынан тыш, рекреацион балыҡ ресурстарын рациональ үҙләштереү етди фәнни нигеҙләүгә мохтаж. Быларҙың барыһы ла һәүәҫкәр балыҡсылыҡты үҙ аллы үҫешеүсе тармаҡтар рәтенә индереү файҙаһына (нығыраҡ үҫешкән дәүләттәр иҡтисадында һөйләй).
Бад-Готлойба-Берггисхюбель
Бад-Готлойба-Берггисхюбель (Bad Gottleuba-Berggie?hubel) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 5809 кеше йәшәй. Майҙаны — 88,75 км2. Диңгеҙ кимәленән 211-644 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 01816, 01819, 01825 һәм автомобиль коды PIR.
Сөләймәнов Әғзәм Сибәғәт улы
Сөләймәнов Әғзәм Сибәғәт улы (Сулейманов Агзам Сибагатович) (1917 йыл — 18 февраль 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия рядовойы. 17-се гвардия кавалерия дивизияһы яугиры, ҡылыссы. Яуҙа һәләк була. Полесье өлкәһе Передрейка ауылында (Белоруссия) ерләнгән.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
— Передрейка
Городецкая (Кесе Кинель ҡушылдығы)
Городецкая  — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кинель йылғаһының һул ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Сәлмәнова Айһылыу Рафиҡ ҡыҙы
Биографияһы
Студент саҡтарында уҡ йәш композитор Федор Тютчев һүҙҙәренә вокаль цикл яҙа, Гарсия Лорка һүҙҙәренә «Прелюдия», «Ямғыр», «Элегия» романстарын ижад итә. Баритон һәм фортепиано өсөн Ҡадир Даян һүҙҙәренә яҙылған «Лирик яҙмалар» («Лирические страницы») романсы композиторҙың мөхәббәт лирикаһы темаһын байыта.
Бад-Дюбен
Бад-Дюбен (Bad Duben) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 8237 кеше йәшәй. Майҙаны — 45,45 км2. Диңгеҙ кимәленән 98 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4849 һәм автомобиль коды TDO.
Передрейка
Тарихы
1879 йылда Скрыгал сиркәү мәхәлләһе составында телгә алына.
1930 йылда «Ҡыҙыл Передрейка» колхозы ойошторола, һыу тирмәне һәм тимерлек була. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында 1943 йылдың июлендә оккупантар ауылды тулыһынса яндыралар һәм 42 кешене үлтерәләр. 1944 йылдың 15 ғинуарында партизандар ауылды азат итәләр һәм Ҡыҙыл Армия частары килеп еткәнгән тиклем уны тотоп киләләр. Фронтта 21 ауыл кешеһе һәләк була. 1959 йылғы халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәренә ярашлы Передрейка ауылы «Осовец» совхозы составында була 959 йыл иҫәбе буйынса совхозы составында «Осовец» (үҙәге — Осовец ауылы).
Ҡарасай-балҡар теле
Латин әлифбаһы
1924 йылда ҡарасай-балҡар теле өсөн латин әлифбаһы кабул ителә: 1926 йылда әлифбаға Ꞑꞑ, H h, W w хәрефтәре өҫтәлә.
Сашин (Фёдоровка районы)
Сашин (Сашино) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2 кеше. Почта индексы — 453285, ОКАТО коды — 80254855007.
Кочебай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Машина тәржемәһе
Автоматлаштырылған тәржемә
Автоматлаштырылған тәржемә түбәндәге эш итеү төрҙәрен күҙҙә тота:
Инглиз телендәге терминологияла ла machine translation, MT (тулыһынса автоматик тәржемә) һәм machine-aided йәки machine-assisted translation (MAT) (автоматлаштырылған) айырыла; әгәр икеһен дә белдереү талап ителһә, M(A)T тип яҙалар.
Машина тәржемәһе алгоритмдарын төҙөүгә бер нисә принципиаль ҡараш бар:
Беренсе ҡараш традицион алым булып тора һәм машина тәржемәһе системаларын эшләүселәрҙең күбеһе тарафынан ҡулланыла (Рәсәйҙә ПРОМТ, Францияла SYSTRAN, Гурманияла Linguatec һ.б.). Икенсе типҡа популяр Яндекс. Тәржемәсе, Google тәржемәсе, шулай уҡ ABBYY-ҙың яңы сервисы ҡарай. Хәҙер системаларҙың күпселегеге гибрид булып тора — ҡағиҙәләрҙе, статистиканы һәм нейрон селтәрҙәрҙе берләштерә.
Машина тәржемәһенең тарихы
Әлеге ваҡытта машина тәржемәһе буйынса коммерция проекттары бик күп. Был өлкәлә компанияһы башлап юл һалыусыларҙың береһе була. Рәсәйҙә машина тәржемәһен үҫтереүгә А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университетындағы профессор Р. Г. Пиотровский етәкселегендәге төркөм ҙур өлөш индерә.
Корпорация
Тарихы
XVII быуаттағы колониаль экспансия осоронда Европа илдәренең күбеһе корпорацияларға колониялар менән бизнес алып барыу хоҡуғын бирә, был компаниялар хәҙерге заман корпорацияларына оҡшай башлай. Мәҫәлән, Голландияның Ост-Инд компанияһы һәм Гудзон ҡултығы компанияһы шундайҙарға инә.
Ярымасыҡ корпорацияларға дөйөм халыҡ ихтыяждарына хеҙмәт иткән, мәҫәлән, халыҡты газ, һыу, электр, тимер юл менән тәьмин иткән корпорациялар ҡарай. Уларға шулай уҡ акциялары дәүләттеке булған предприятиелар ҙа (оборона, космис комплексы предприятиелары) ҡарай.
Корпорацияларҙың билдәләре (типик һыҙаттары)
Корпорация — ул ҡануниәткә ярашлы ойошторолған, был корпорацияның акционерҙары булыуы ихтимал булған институциональ берәмектәрҙән бойондороҡһоҙ йәшәгән юридик шәхес. Корпорацияның барлығы, атамаһы һәм адресы махсус регистрға теркәлә. Ғәҙәттә корпорация ҡайһы илдә ойошторолһа, шул илдең иҡтисади мәнфәғәттәренә өҫтөнлөк бирә тип иҫәпләнелә.
Һәйет
Тарихы
1786 йылда Өфө наместниклығы картаһында Нөгөш йылғаһының ике ярында Ағиҙел йылғаһына ҡойған ерҙә Һәйет исемен йөрөткән ике ауылды табырға мөмкин. Ике ауыл да беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған. Был урындар — Тамъян халҡы биләмәһе. Бынан тыш, Ағиҙелдең һул яҡ ярында, Һуҡайлы йылғаһы — Ашҡаҙар ҡушылдығы эргәһендә, ауылға әүерелгән Һәйет утары урынлашҡан. Был — юрматыларҙың аҫаба ерҙәре. Бөгөн бында Федоровка районына ҡараған Һәйет ауылы урынлашҡан. Шул уҡ йылғаның уң ярында күп йылдар үткәс, ошо уҡ исемдәге ауыл менән генетик бәйләнеше булған Һәйет ҡасабаһы барлыҡҡа килә. Хәҙерге ҡасаба Мәләүез районы биләмәһендә урынлашҡан.
Эрдэнэт
Тарихы
Ҡала һәм Эрдэнэт комбинаты совет технологияһы һәм совет белгестәре ярҙамында төҙөлә. Ҡаланың яҡынса 1% — урыҫтар. Эрдэнэтта Рәсәйҙең генераль консуллығы бар.
Иҫтәлекле урындары
•	Башҡа мөһим иҡтисади фактор булып Эрдэнэтта келәм фабрикаһы тора, ул 1981 йылда ҡала үҙәгенән яҡынса 2 км алыҫлыҡта төҙөлгән. Заводта йыл һайын 2000 тонна самаһы йөн эшкәртелә, унда яҡынса 1100 кеше эшләй. •	Ҡаланың үҙәк майҙанында Мәҙәниәт һарайында тау эштәре музейы.
Украина дәүләт фискаль хеҙмәте университеты
Украинаның Фискаль хеҙмәте дәүләт университеты
Украина Министрҙар Кабинеты 2015 йылдың 11 ноябрендә баҫылған «Украинаның дәүләт фискаль хеҙмәте университеты булдырыу тураһында» 1184-р һанлы бойороғона, Украина Дәүләт фискаль хеҙмәтенең 2016 йылдың 15 ғинуарҙа донъя күргән 35-се һанлы «Украина Дәүләт һалым хеҙмәте милли университетын үҙгәртеп ҡороу тураһында» бойороғона ярашлы, Украина дәүләт һалым хеҙмәте милли университеты Украина дәүләт фискаль хеҙмәте милли университеты тип үҙгәртеп ҡорола.
Кояндал
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Варионовка
Варионовка — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Посная йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Дерягаль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡортостан Республикаһының геология һәм файҙалы ҡаҙылмалар музейы
Музей фондтары
Хәҙерге ваҡытта музейҙа 3000 меңдән ашыу тау тоҡомдары, файҙалы ҡаҙылмалар, минералдар өлгөләре, фауна һәм флораның ташҡа әйләнгән ҡалдыҡтары күргәҙмәгә ҡуйылған.
Васина
Васина — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Виледь йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Төркиәнең атом энергетикаһы
Төркиәнең атом энергетикаһы әлегә юҡ, әммә уны үҫтереү  пландары бар.
Проектланыусы АЭС-тар
Икенсе АЭС-ты Төркиәнең төньяғында Ҡара диңгеҙ буйында Синоп ҡалаһы эргәһендә төҙөү планлаштырыла. Синоп провинцияһындағы АЭС төҙөлөшөн Францияның Areva һәм Японияның Mitsubishi Heavy Industries компанияһының берлектәге предприятиеһы  Atmea проектлай (Ҡытайҙан да альтернатив  проект тәҡдим ителә). Проект 22-25 млрд доллар самаһы тора, йәмғеһе 4800 МВт-лы 4 блок төҙөү ҡарала. Проект Төркиә һәм Япония  премьер-министрҙары кимәлендә  2013 йылдың 3 майында хуплана.
Макроиҡтисад
Термин Рагнар Фриш тарафынан тәүге тапҡыр 1934 йыл дың 14 авгусында ҡулланылған. Хәҙерге заман макроиҡтисад теорияһына нигеҙ һалыусы булып «Дөйөм мәшғүллек теорияһы, процент һәм аҡса» китабы авторы Джон Мейнард Кейнс иҫәпләнә (1936, The General Theory of Employment, Interest, and Money).
Классик мәктәп
Ун туғыҙын быуат Давид Рикардо һәм Томас Мальтус кеүек иҡтисадсылар менән билдәле. Тап ошо осорҙа макроиҡтисадта дөйөм ихтыяж һәм тәҡдимдәрҙең дисбалансы булыуы мөмкин түгел тигән фараз яһала, сөнки тәҡдим үҙе ихтыяж тыуҙыра тиелә. Был раҫлауҙы күренекле француз иҡтисадсыһы Жан Батист Сэй яһай һәм Сэй законы тип атала.
Австрия мәктәбе
Австрия мәктәбенең төп вәкилдәре тип Карл Менгер, Ойген фон Бём-Баверк, Людвиг фон Мизес һанала. XX быуат Австрия мәктәбенә ҡараған билдәле иҡтисадсылар иҫәбенә шулай уҡ Генри Хэзлитт, Мюррей Ротбард һәм Фридрих фон Хайек инә.
Монетарлыҡ
Монетарлыҡ ҡараш егерменсе быуаттың алтмышынсы йылдарында барлыҡҡа килә. Был мәктәп иҡтисадты етәрлек аҡса менән тәьмин итеү уның үҫешенең төп критерийы булып тора, тип иҫәпләй. Монетаристар фекеренсә, даими арта барған аҡса әйләнеше киңәйә барған ихтияжды ҡаплаясаҡ, шул уҡ ваҡытта инфляцияның үҫешен туҡтатасаҡ. Был иҡтисадтың тотороҡло булыуын, ресурстарҙың тулы ҡулланыуын тәьмин итә Шулай уҡ, монетарлыҡ мәктәбе вәкилдәре оҙайлы осор иҡтисад өсөн яҡшыраҡ, тип иҫәпләй. Монетарлыҡ мәктәбенең мөһим өлөштәренең береһе булған Аҡсаның һан теорияһы тигеҙләмәһе (MV = PQ) Ирвинг Фишер тарафынан нигеҙләнә.
Макроиҡтисад теорияһының төп параметрҙары
Тулайым сығарыу функцияһы тулайым ихтыяж кәкрелеген билдәләй (ингл. Aggregate Demand —- А.D.). Тулайым ихтыяж кәкрелеге менән Тулайым тәҡдим (AS) кәкрелектәре киҫешкән нөктә (ҡыҫҡа һәм оҙайлы осорҙа) иҡтисадт тотороҡлоғон, күрһәтә: тотороҡло хаҡтар кимәлен һәм тулайым сығарыуҙың ысын ҡиммәтен күрһәтә.
Милли иҫәптәр системаһы
Макроиҡтисадтың төп параметрҙары йыйылмаһы продукттар, килемдәр һәм сығымдар әйләнешен барлыҡҡа килтерә. Әйләнеш моделе милли иҫәптәр системаһының (ҡыҫҡ. СНС) нигеҙе булып тора. Ул 1920-се йылдар аҙағында америка ғалимдары тарафынан ҡулланышҡа индерелгән, Саймон Кузнец шуларҙың береһе. СНС-тың төп параметрҙары булып: тулайым эске продукт (ВВП), тулайым милли килем (ВНД), саф эске продукт (ЧВП), саф милли килем (ЧНД), тулайым милли ҡулланып булған килем, тулайым милли һаҡланған байлыҡ тора. Милли иҫәптәр системаһында (СНС) тулайым эске продукт (ВВП) һәм тулайым милли килем (ВНД) күрһәткестәре киң ҡулланыла.
Макроиҡтисадта бизнес-циклдар
Ҡағиҙә булараҡ, дәүләт сәйәсәте был илдең иҡтисады торошона, йәғни илдең ниндәй цикл фазаһында тороуына бәйле. Әгәр ил рецессияла булһа, властар илде көрсөктән сығарыу маҡсатында дәртләндереүсе иҡтисади сәйәсәт үткәрә. Әгәр ил күтәрелеш кисерһә, хөкүмәт, илдә юғары темплы инфляцияға юл ҡуймаҫ өсөн, тотҡарлаусы иҡтисади сәйәсәт үткәрә. Иҡтисад теорияһы дәүләттең иҡтисади сәйәсәтен ике төргә, фискаль һәм монетар сәйәсәткә бүлә.
Колдунов Александр Иванович
Александр Иванович Колдунов (20 сентябрь 1923 йыл — 7 июнь 1992 йыл, Мәскәү) — совет дәүләт һәм хәрби эшмәкәре, СССР Авиацияһының Баш маршалы, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы. КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1981—1990). СССР Юғары Советының 9-11-се саҡырылыш Милләттәр Советы депутаты (1974—1989).
Биографияһы
Алекса́ндр Ива́нович Колдуно́в 1923 йылдың 20 сентябрендә Смоленск губернаһы Мощиново ауылында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. Мәскәү өлкәһе Электроугли ҡалаһында урта мәктәпте тамамлай. Реутовта аэроклубта уҡый.
Вежай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Киҫәкҡайын ауыл советы (Яңауыл районы)
Киҫәкҡайын ауыл Советы  — Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы муниципаль берәмек. Киҫәкҡайын ауыл Советы көнбайышта Ҡарман ауыл Советы, төньяҡта Вояҙы, өлөшләтә Яңы Уртауыл ауыл Советтары, көнсығышта Айбүләк ауыл Советы, көньяҡта Иҫке Ҡоҙаш ауыл Советы менән сиктәш.
Хисаметдинов Риф Мотиҡ улы
Биографияһы
1967 йылда һәм 1970—1981 йылдарҙа Ҡоншаҡ районының Ҡоншаҡ һәм Мөслим урта мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй. 1981 йылда Копейск ҡалаһына күсенә һәм 44-се урта мәктәптә уҡыта, артабан янғын һүндереү отряды начальнигы вазифаһын башҡара. 1968—1970 йылдарҙа — Сосновка районында Митрофанов совхозының партия комитеты секретары, 1993—1996 йылдарҙа Ҡоншаҡ ауыл Советы хакимиәте башлығы урынбаҫары булып эшләй.
Иреүес
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Киңел башынан тамағына тиклем, Көтөүлек йылғаһы башынан Көтөүлек һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Копыль районының тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Тарих
Копыль районының тыуған яҡты өйрәнеү музейына 1978 йылда нигеҙ һалына. 1979 йылдың 1 ғинуарынан мүзей асыла. Музей элекке күн оҫтаханаһында, XIX быуат аҙағының тарихи бинаһында урынлашҡан. Реставрациянан һуң 2000 йылдың 14 майы нда музей яңынан асыла һәм тәүге ҡунаҡтарҙы ағартыу эшмәкәрлеге маҡсатында тәүге күргәҙмәһе менән таныштыра. . Музейҙы 1985 йылдан алып В. Л. Шураков етәкләй.
Экскурсиялар үткәреү менән бер рәттән, музей мәҙәни — мәғариф программалар ашырыу менән шөғөлләнә : «1944 йылдан хат килде …», «Башланғыс мәктәп», «Путешествие в прошлое», «Предметы с бабушкиного чердака».
Коллекциялары
Музейҙа өс даими экспозиция эшләй, уларҙың иң беренсеһе «Археологическая история Копыльщины» тип атала. Был экспозиция боронғо дәүерҙән алып XIX быуат башына тиклемге осорҙо сағылдыра, Копылдағы (1996—1999, 2004) археологик ҡаҙыуҙарҙың табылдыҡтарын күрһәтә. Айырыуса ҙур ҡыҙыҡһыныу уята:
Икенсе экспозиция "Копыль ", ул копыль архитектура формаларын сағылдыра. :
Музей филиалы
Тыуған яҡты өйрәнеү музейының филиалы Копыль районының Слобода-Кучинский ауыл советындағы Велешино ауылында урынлашҡан: көнкүреш һәм этнография музейы хіх быуат аҙағында — хх быуат башында. Күргәҙмә экспозицияһы өс бүлектән тора: «Крәҫтиән көнкүреше xix быуат аҙағы — xx быуат башында» (крәҫтиән усадьбалары көнкүреш әйберҙәре күрһәтелгән), «Башланғыс мәктәп тарихы», «Яҡташыбыҙ, рәссам, „Беларусь“ нәшриәтенең элекке баш мөхәррире М. Голубовичтың мемориаль кабинеты».
Кыстал
Кыстал — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кондома йылғаһының уң ярына тамағынан 225 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Көсөков Хәмиҙулла Шаһингәрәй улы
Биографияһы
Хәмиҙулла Шаһингәрәй улы Көсөкөв Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе (хәҙер Силәбе өлкәһе Арғаяш районы) Миҙиәк ауылында тыуа. Сығышы менән Көсөковтар дворян нәҫеленән. Һөнәре буйынса уҡытыусы-мөғәллим булараҡ ул йәштән үк ил-көн хәстәре менән яна, шуға ла дәүләт эшмәкәре, сәйәсмән һәм йәмәғәт эшмәкәре булып таныла. Сәйәси йәһәттән ышанысһыҙ тип татынып, полиция күҙәтеүендә тотола. 1908 йылда бер йылға Ырымбур губернаһынан ҡыуыла.
Абрамов Виталий Константинович
Биографияһы
Виталий Константинович Абрамов 1947 йылдың 5 майында Украина ССР-ы Ворошиловград өлкәһе (әлеге Луганск өлкәһе) Изварино ҡасабаһында тыуа.
Заводская (Сарбай ҡушылдығы)
Заводская  — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сарбай йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Корнеев Константин Николаевич
ЦСКА (2006—2010)
2010 йылдың көҙ айҙарында КХЛ яңы миҙгеле башлана. ЦСКА-ның хәлдәре бик насар бара ине — команда хатта плей-офф зонаһына ла эләкмәй ине. Билдәле ине: коллективҡа үҙгәрештәр кәрәк, ә көйөрмәндәр составта йә тренер штабында алмашыуҙарҙы көтәләр. Тик бер кемдә көтмәгәндә клуб етәкселеге Корнеевтан — ЦСКА-ның һуңғы йылдарҙа бик мөһим уйынсыһынан ҡотолорға хәл итә. 2010 йылдың 24 декабрендә Константинды ЦСКА «Аҡ Барс» клубына шундай уҡ көслө булмаған Вячеслав Буравчиковҡа алмаштыра. Был алмашыуҙың төп сәбәптәрен йәмғиәт әлегә белмәне.
Рәсәй йыйылма командаһында
2003 йыл Константинға ҙур еңеү килтерә — Рәсәйҙең составында Корнеев булған йәштәр йыйылма командаһы донъя чемпионатының финал уйынында, Канаданың Галифакс ҡалаһында хужаларҙы тар-мар итеп, донъя беренселегендә еңеү яулай. Шул йылдың апрель айында Константин Рәсәйҙең төп йыйылма командаһына саҡырыла. Донъя чемпионатына әҙерләнеү сиктәрендә Финляндияға ҡаршы дуҫтарса осрашыуҙа Рәсәй хоккейсылары 2:3 иҫәбе менән отола. 2004 йылда Константин үҙе өсөн һуңғы йәштәр донъя чемпионатында ҡатнаша (6 уйында 5 мәрәй), тик Рәсәй командаһы миҙалсылар араһына үтә алмай. Рәсәйҙең төп йыйылма командаһы өсөн Еврохоккейтурҙың бер этабында ҡатнашып өс уйында бер мәрәй ҙә йыймай.
2007/08 йылдар миҙгелендә Корнеев Еврохоккейтурҙың 10 уйынында ҡатнаша. Ә Канадала үткән донъя чемпионаты Константин өсөн тәүге тулыһынса үткәргән донъя чемионаты була. Ул 9 осрашыуҙа 6 (1+5) мәрәй йыя һәм Рәсәй йыйылма командаһы һуңғы 15 йылда тәү тапҡыр алтын миҙалын еңеүенә төп өлөш һала. Был турнирҙа Константин төп йыйылма командаһы өсөн тәүге шайбаһын керетә.
Троицкий сиркәүе (Аҡсай)
Изге әйберҙәр һәм урындар
1851 йылдың 5 авгусында Падишаһ Император Изгеләрҙән-изге Синод билдәләмәһен ғәли йәнәптәре исеменән Аҡсай станицаһынан Новочеркасскиға Хоҙай Әсәһе Одигитрияның иконаһын тотоп тәре походын ойоштороүҙы һәм иконаны кире Аҡсайға ла шул рәүешле ҡайтарып ҡуйыуҙы раҫлай. Аҡсай иконаһын ололоҡлау Дон өлкәһендә 1920 йылға тиклем үткәрелә. Иконаны Аҡсайҙан Новочеркасскиға һәм кирегә меңәрләгән кеше тәре походтарында оҙатып йөрөй. Совет власы йылдарында икона юғала.
Маликов Рәмил Фәрүҡ улы
Биографияһы
Юғары белемде Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында ала. Мәктәптәге ҡыҙыҡһыныуы физика-математика факультетына алып килә. Студент сағында уҡ фәнни эштәр менән шөғәлләнә башлай.
Уның тарафынан информатика һәм мәғлүмәт технологиялары өлкәһе буйынса 30 фәнни эш, информатика һәм физика буйынса 2 монография, 15 уҡыу әсбабы һәм китап нәшер ителгән.
Кесе Базанча
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Түңәрәк йорт (Таганрог)
Түңәрәк йорт — Таганрогта күп фатирлы торлаҡ бина, СССР-ҙа төҙөлгән беренсе түңәрәк йорт. Александровск урамы, 107 адресы буйынса урынлашҡан.
Йорт тарихы
Йортта 1932 йылдың 7 ноябрендә йәшәй башлайҙар. Дөйөм бәҙрәф йорттан 20 метр ситтә. Һыу һәм канализация йорт фатирҙарына ни бары 60-сы йылдар башында ғына үткәрелә.
Мәҙәни мираҫ объекты
Әммә бында йәшәүселәр был яңылыҡты ыңғай ҡабул итмәй Рәсәй Федерацияһының ғәмәлдәге ҡануниәте архитектура һәйкәлдәрен тотоу сығымдарын тулыһынса уның хужаларына, йәғни был осраҡта шунда йәшәүселәр елкәһенә һала. Ләкин был сығымдарҙы күтәреү ябай халыҡтың хәленән килмәй. Хатта йортта йәшәүселәр йортто мәҙәни мираҫ итеп таныу иницаторы булған архитектор Артур Токаревҡа ғаризаһын Ростов өлкәһе Мәҙәниәт министрлығынан кире алыуын һорап мөрәжәғәт иткән.
Әбдрәшитов Хәмзә Зәки улы
Фәнни эшмәкәрлеге
1978 йылдан — Ишембай ҡалаһындағы «Ишембайнефть» нефть-газ сығарыу идаралығының медицина-санитария бүлегендә хирург, травматолог. 1984 йылдан — Ишембай үҙәк район дауаханаһының хирургия бүлеге мөдире. 1986 йылдан — Ишембай районы һәм Ишембай ҡалаһының баш табибы.
Кесе Кондома
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәсәғүт ауыл Советы (Яңауыл районы)
Мәсәғүт ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы муниципаль берәмек. Мәсәғүт ауыл Советы төньяҡта Ямаҙы ауыл Советы, көнбайышта Иҫке Вәрәш ауыл Советы, көнсығышта Тәтешле районы, көньяҡта Ҡалтасы районы менән сиктәш.
Тарихы
2012 йылдың май айынан алып бөгөнгө көнгә тиклем – Әхрәров Илдар Изһар улы.
Үҫәргән тәуарихы
Тәүге ҡулъяҙма
Артабан төркиҙәрҙең дөйөм тарихы бәйән ителә, унан һуң — башҡорттар тарихы. Үҫәргән башҡорт ҡәбиләһе башлығы Мөйтән бейҙең Сыңғыҙхан менән осрашыуы һәм уның монгол ханынан Ағиҙел, Тубыл, Ишем (Иртышҡа тиклем) йылғаларының бассейнындағы, Яйыҡ (Урал) йылғаһы үрендәге улус ер биләмәләренә ярлыҡ алыуы тасуирлана. Мөйтән бейҙең улус ер биләмәләре тулыһынса IX—XIII быуат башындағы тарихи Башҡортостан биләгән территорияға тап килә. Мөйтән бейҙең монголдар менән вассал килешеүенең һөҙөмтәһе булып Башҡортостандың Алтын Урҙаға инеүе тора, ә Мөйтән бей үҙе шәхсән башҡорттарҙың бөтә ерҙәренә номиналь хакимы итеп тәғәйенләнә.
Миллерово (станция)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Вежаю (Коин ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Калинин ауыл Советы (Бишбүләк районы)
Калинин ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районындағы ауыл биләмәһе.
Административ үҙәге — Уҫаҡкисеү ауылы.
Тарихы
2005 йылда бөтөрөлгән Томашйылға ауылы ерлегендә Томаш ауылы барлыҡҡа килә
Горынь (йылға)
Горынь (Горинь, Гарынь) — Европалағы йылға. Ике дәүләт — Украина һәм Беларусь биләмәләренән аға. Припяттың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 659 километр.
Аслаев Сәғит Төхвәт улы
Биографияһы
1976 йылда Волгоград физик культура институтын тамамлай.
1978 йылда «Хеҙмәт резервтары» ирекле спорт йәмғиәтенең Башҡртостан өлкә советында хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1982 йылда юғары спорт оҫталығы мәктәбенең өлкән тренеры итеп тәғәйенләнә. 1986 йылда Өфө ҡалаһы 4-се Олимпия резервының махсус балалар һәм үҫмерҙәр мәктәбенә (СДЮШОР) эшкә күсә.
Тәңреселек
Яңы тәңреселек
1990 йылдарҙа бик күп Тәңрегә табыныусылар табыла. Тәңреселек себер интеллигенцияһында ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. 1990 йылдар дауамында тәңреселек декларациялары ҡаҙаҡтарҙа, ҡырғыҙҙарҙа (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, бер ваҡыт президент Акаев та тәңреселек менән ҡыҙыҡһыныуын күрһәтте), башҡорттарҙа, ҡумыҡтарҙа яңғыраны, был хәрәкәткә ҡайһы берҙә хәҙерге алтай борханистары ла инергә ынтылалар. Әлеге ваҡытта ислам динен тотҡан ҡайһы бер төрки халыҡ вәкилдәре тәңреселекте «үҙҙәренең сығанаҡ» һәм «традицион дине» тип ҡабул итә, уларҙа Тәңре Аллаһ синонимы ғына түгел, әммә төрки халыҡтарының коллектив рухы сағылышын аңлата. Шулай, дин өйрәнеүселәр һәм социологтар А. В. Щипков һәм С. Б. Филатов башҡорт фольклорын, ундағы "эпик һәм фольклор сюжеттарҙа юғары мәжүси аллаһы Тәңре образы Алла образы менән ҡушылған"ын әйтеп биреп, «мәжүсилек тәңреселек традицияһының тере йөрөтөүсеһе» тип билдәләне. Бынан тыш Щипков һәм Филатов «башҡорттарҙың хәҙерге заман яңырыу идеологияһында» тәңреселек ниндәй урын биләй тигән һорауға интервью ваҡытында, Филатов һәм Щипков билдәләүенсә, «Урал» башҡорт халыҡ үҙәге йәмәғәт ойошмаһы лидеры М. Ҡолшәрипов һәм Д. Ж. Вәлиев ҡәтғи рәүештә «тәңреселек ойоштороусы милли дин сифатында бер ниндәй ҙә перспективаға эйә түгел, мәжүси ҡатлам — бары тик халыҡ  мәҙәниәте һәм көнкүреше өлкәһе, бары шундай сифатта ғына БХҮ уны хуплай» тинеләр. Вәлиев, хатта, айырып, «милли мәҙәниәт ярсыҡтары тормошто матурлап биҙәп күрһәтә һәм милли мәҙәниәтте нығыта» тип билдәләне. Шуға ҡарамаҫтан Щипков һәм Филатов Ҡолшәрипов һәм Вәлиевтең ышандырыуҙарына ҡарауын белдерә, йәғни «1994-1995 йылдарҙа башҡорт художество интеллигенцияһы араһынан бер нисә кеше — шағир Әхмәр Үтәбаев һәм һәм рәссам Фәрит Ерғәлиев» — асыҡтан-асыҡ ислам менән ''өҙөүҙәрен һәм тәңреселеккә китеүен белдергән. Ике тикшеренеүсе лә, 1995 йылдың июнендә ҡоролтайы үткәрелгән ваҡытта, «аҡ ҡар төҫөндәге сәйер кейем кейгән» бер кеше, трибунаға күтәрелеп, исламдан баш тартыуын белдерҙе һәм, «башҡорт халҡын ата — бабаларыбыҙ дине — тәңреселеккә кире ҡайтырға саҡырҙы». Шулай уҡ тикшеренеүселәр башҡорт халҡының килеп сығышының фән танымаған иран теорияһын өйрәнеүсе автор С. А. Ғәлләмовтың «Бөйөк Һәүбән. Башҡорд-инглиз телдәренең һәм мифологияһының тарихи тамырҙары» атамаһы менән сыҡҡан китабына иғтибар итәләр, һәм унда «лингвистик һәм мифологик анализға таянып, башҡорттарҙың диненең нигеҙен зороастризм һәм тәңреселек тәшкил иткән, тиелә, һәм шуның менән тәүге тәңреселек диненең тарихи беренселеге һәм ысынлығы раҫлана» тиҙәр.