cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Яхреньга (Кокшеньга ҡушылдығы)
Яхреньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кокшеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 222 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Искья
Иҫтәлекле урын
Урындағы иҫтәлекле урындары иҫәбенә Урта быуаттарҙа антик ҡәлғәһенән төҙөлгән Арагон замогы инә. Боронғо ҡәлғәгә б. э. тиклемге 474 йылда рәхимһеҙ Гиерон Сиракузский тарафынан нигеҙ һалынған була. XVI быуатта бында шағирә Виттория Колонна йәшәгән. 1949 йылда бында йәшәгән инглиз композиторы Уолтон Уильям һәм уның ҡатын йәшәгән. Ул бында 1983 йылдың 8 мартында үҙе вафат булғансы торған.
Көнсығыш ярҙағы Картароман бухтаһында термаль һыу сығанаҡтары һәм ләм менән дауалаусы бальнеологик диңгеҙ курорты бар. Бында термаль парктар урынлашҡан, шул иҫәптән, «Эдем баҡсаһы» һәм «Посейдон баҡсаһы» тора. Ул термаль сығанаҡтар боронғо рим ғалимдарыы Өлкән Плиний һәм Страбон тарафынан телгә алынған.
Лихтенштейн
Лихтенштейн — киң этномәҙәни, дини, раса һәм милли төрлөлөккә эйә булған күп милләтле дәүләт.
Европа берләшмәһенең йәки НАТО-ның ағзаһы булмаһа ла, Лихтенштейн Европа иҡтисади киңлегенә инә; Шенген килешеүендә ҡатнашыусы.
Тарихы
Лихтенштейн территорияһы беҙҙең эраға тиклем 15 йылдан алып Римдың Реция провинцияһы составында. Франктар илгә 536 йылда баҫып инә. Һуңыраҡ, Бөйөк Карл ваҡытында, епископ губернатор вазифаһынан бушатыла, һәм был вазифаға донъяуи хакимдар тәғәйенләнә башлай. Был район менән Каролингтар 911 йылға тиклем идара итә, ул ваҡытта Көнсығыш Франк батшалығы ҙур һәм бәләкәй герцоглыҡтарға тарҡалған була.
Сәйәси ҡоролошо
Башҡарма орган — хөкүмәт (Regierung) башлығы (Regierungschef) һәм хөкүмәт кәңәшселәренән (Regierungsrat) торған хөкүмәт.
Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр
2004 йылда Лихтенштейн Европа берлеге менән Европа иҡтисади зонаһын киңәйтеү тураһында килешеү төҙөй. 2004 йылда Чехия һәм Словакия республикаларының Европа союзына инеүе һөҙөмтәһендә килешеүгә ҡул ҡуйыу оҙаҡ ваҡытҡа кисектерелә. Чехия һәм Словакия, хакимлыҡ иткән кенәз йорто мөлкәте мәсьәләләре хәл ителмәгәнлектән, Лихтенштейнды дәүләт тип таныуҙан баш тарта. Бенеш указдары буйынса чехословакия территорияһында немец (шул иҫәптән Австрия һәм Лихтенштейн) шәхси һәм юридик шәхестәрҙең мөлкәте был дәүләт тарафынан тартып алына. 2009 йылдың 8 сентябрендә Чехия менән Лихтенштейн араһында хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөлә, был килешеү Чехияның Лихтенштейнды дипломатик таныуын билдәләй. Шул уҡ йылдың декабрендә Словакия менән дә ошондай уҡ килешеү төҙөлә.
Иҡтисады
Сит ил туризмы, шулай уҡ почта маркалары сығарыу халыҡтың һәм ҡаҙнаның төп килем сығанағы булып тора.
Урта Көнсығыш
Терминдың килеп сығышы
Был мәҡәләне The Times күсереп баҫа. Тиҙҙән шунда уҡ «Урта Көнсығыш мәсьәләһе» тигән дөйөм баш аҫтында ун ике мәҡәләнән торған серия сыға, уны сэр  яҙған була. Мәҡәләләрҙә сэр Игнатий «Урта Көнсығыш» төшөнсәһен киңәйтә,  уны «Азияның Һиндостан сиктәренә тиклем йәйелгән һәм Һиндостан йүнәлешендә хакимлыҡ иткән төбәктәренә» тарата. 1903 йылда мәҡәләләр серияһы нәшер ителеп бөткәс, The Times үҙе баҫҡан мәҡәләләрҙә терминды тырнаҡһыҙ  ала башлай.
Лихтенштейн
Тышҡы сауҙа
2008 йылда экспорт — 2,47 миллиард доллар. Экспорт структураһында аныҡ приборҙар, электроника, почта маркалары, керамика өҫтөнлөк итә. Экспорт күбеһенсә Европа союзы илдәренә һәм Швейцарияға оҙатыла.
Хорватияла ислам
Хорват мосолмандары
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Загребта мөфтөй булып Исмәт Муфтич була, был вазифаны ул 1917 йылдан биләй. 1945 йылда уны Тито партизандары мәсеткә ингән урында аҫалар.
Статистика
1971 йылдан һуң Югославия Республикаһында мосолмандар рәсми рәүештә милләт булараҡ таныла, халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре түбәндәгесә була:
Солтанморат ауыл Советы (Ауырғазы районы)
Солтанморат ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районындағы муниципаль берәмеге.
Хорватияла ислам
Статистика
1931 йылдан алып 1961 йылға тиклем халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә нигеҙләнеп, Хорватиялағы мосолмандар үҙҙәрен хорваттар йәки югославтар тип һанай тигән һығымта яһарға мөмкин. Уларҙың һаныБосния һәм Герцеговинанан иммиграцияға килеү сәбәптәре арҡаһында арта.
Хәҙерге торошо
Хорватияла халыҡ иҫәбе буйынса 2011 йылда башҡа мосолман аҙсылыҡтарының популяцияһы:
Лихтенштейн
Лихтенштейндың мәҙәниәте
Иң билдәле тарихи иҫтәлекле урындар — Вадуц замогы, Гутенберг замогы, Ҡыҙыл йорт һәм Шелленберг емереклектәре.
Урта Көнсығыш
Инглиз телендә
Ҡайһы бер тәнҡитселәр альтернатив  термин, мәҫәлән, «Көнбайыш Азия» тигәнде, тәҡдим итә, ул  БМО ҡулланған рәсми термин булып та тора. Ҡайһы бер авторҙар Middle Eastты  евроцентристик термин тип ғәйепләй. Хәҙерге Европа телдәрендә Middle East термины  европалылар тарафынан да,  европалы булмағандар тарафынан да  академик һәм  рәсми телмәрҙә ҡулланылып йөрөй.
Төбәктең геологияһы
Урта Көнсығыш дүрт тектоник биләмә — Африка плитаһы, Ғәрәп платформаһы, Евразия плитаһы һәм Һиндостан плитаһы — бергә тоташҡан урында ята. Улар бәрелешкән ерҙәрҙә йыйырсыҡланыу бик күп тау системалары яһалыуға сәбәп булған. Урта Көнсығыштың бер өлөшө Альп геосинклиналь өлкәһенә ҡараған тауҙар менән тулған, улар Көньяҡ Европалағы тау теҙмәләренең дауамы булып тора. Рельефта улар сағыштырмаса бейек ситке сылбырҙарҙан торған таулыҡтар һәм тәпәшерәк эске яҫы таулыҡтар булып күренә. Көньяҡта уларға Ғәрәп-Сүриә таулығы ҡушыла, ул Африка  платформаһының бер өлөшө булып тора. Ғәрәп өлкәһе һәр йәһәттән Азияға ҡарағанда, Төньяҡ Африкаға яҡыныраҡ тора. Йыйырсыҡлы һәм йыйырсыҡлы-глыбалы тауҙар һәм таулыҡтар аккумулятив тигеҙлектәр һәм тау араларындағы уйпаттар менән сиратлаша. Тау араларындағы депрессиялар эргәләге тауҙарҙан төшкән кәүшәк ватыҡтар менән тулы. Әүәл был уйпаттарҙың төбөндә ятҡан күлдәр ҡороған һәм тоҙ менән гипс ҡатламы ҡалдырған. Урта Көнсығыш — бейеклектәрҙең абсолют билдәләре йәһәтенән контраст төбәк. Бер яҡтан, бында планетаның иң бейек түбәләре —   Чогори (8614 м) һәм  Тиричмир (7690 м) тауҙары, икенсе ятҡан, иң тәрән сөңгөлдәрҙең  береһе булған  Үле диңгеҙ  урынлашҡан, уның кимәле диңгеҙ кимәленән 392 метрға түбәнерәк. Урта Көнсығыштың күп райондары (Иран, Пакистан, Төркиә)  Альп орогенезы менән солғанған. Унда юғары сейсмиклыҡ күҙәтелә  (мәҫәлән,  1948 йылда Ашхабадтағы ер тетрәү). Иң яңы күтәрелеш зоналары боронғораҡ йыйырсыҡтар менән сиратлаша.
Металдар
Титан-магнетит ятҡылыҡтарында (Йемен) мәғдән запастары —  600 миллион тоннағаса, ләкин файҙалы компоненттар аҙ (Fe — 15 процент, TiO2 — 5,3 процент), ә зарарлы  компоненттар күп  (P2О5 —  3,3 процент).
Урта Көнсығышта ҡурғаш запастары — яҡынса  7,9 миллион тонна, цинк  — 26 миллион тонна самаһы. Прогнозланыусы запастар ярашлы рәүештә — 10 һәм 15 миллион тонна. Ҡурғаш һәм цинк запастары башлыса — Урта диңгеҙ геосинклиналь йыйырсыҡлы билбауында,  Иран сиктәрендә. Цинк Сәғүд Ғәрәбстанында күп, Ираҡта, Афғанстанда һәм Оманда — әҙерәк. Иран (Энгуран һ.б.), Төркиә  (Мургул, Лаханос һ.б.), Иран (Кушк, Чахмире һ.б.), Сәғүд Ғәрәбстаны (Нукри, Эль-Амар һ.б.), Оман (Сухар, Раках һ.б.), Афғанстан (Шайда) ятҡылыҡтары ҙур сәнәғәт әһәмиәтенә эйә. Был ятҡылыҡтарҙағы мәғдәндә шулай уҡ көмөш, алтын, баҡыр, ҡайһы берҙә кадмий осрай.
Тау химияһы сеймалы
Таш тоҙ ятҡылыҡтары (запастар 4,5 миллиард тоннанан ашыу) — Төркиәлә, Йеменда, Сәғүд Ғәрәбстанында, Иранда, Сүриәлә, Афғанстанда һәм Иорданияла. Натрий сульфаты ятҡылыҡтары  (запастары — 10 миллион тоннанан ашыу)  — Төркиәлә һәм Иранда,  флюорит  ятҡылыҡтары  (раҫланған запастар яҡынса  7 миллион тонна — 1998) —  Афғанстанда, Иранда, Төркиәлә һәм Сәғүд Ғәрәбстанында, пирит  ятҡылыҡтары (запастары  0,7 миллиард тонна самаһы) — Сәғүд Ғәрәбстанында, Төркиәлә һәм Кипрҙа.
Хан һарайы (Гәнжә)
Яҙма сығанаҡтарға ярашлы, Гәнжәлә хәҙерге «Баҡы» кинотеатры урынында Джавад хандың һарайы тора. Унан Гәнжәгә сыға торған ер аҫты юлдары ла була. Был юлдар буйынса барып алыҫ түгел ерҙә урынлашҡан Чокак-хамам мунсаһына һәм Йома мәсетенә (шаһ Ғәббәс мәсете) сығырға мөмкин.
Тапҡырлы интеграл
Тапҡырлы интеграл билдәләмәһе
Бында \mu(U_i) — U_i күмәклегенең үлсәме.
f:B\to \R функцияһының тапҡырлы интегралы тип
Симметрияны ҡулланыу
Әгәр интеграллау өлкәһе интеграллау үҙгәреүсәндәренең кәм тигәндә береһе буйынса координаталар башына ҡарата симметрик булһа һәм интеграл аҫты функцияһы был үҙгәреүсән буйынса таҡ булһа, интеграл нулгә тигеҙ, сөнки өлкәнең ике яртыһы буйынса интегралдар бер үк абсолют ҡиммәткә эйә, әммә ҡапма-ҡаршы тамғалы. Әгәр интеграль аҫты функцияһы был үҙгәреүсән буйынса йоп булһа, интеграл интеграллау өлкәһенең бер яртыһы буйынса икеләтелгән интегралға тигеҙ, сөнки һәр ярты өлкә буйынса интегралдар тигеҙ.
Ирекле координаталар системаһына күсеү миҫалы
өлкәһенең майҙанын иҫәпләйек.
Рәхмәтуллина Зөһрә Йыһанур ҡыҙы
Тормошо һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге
2004 йылда Зөһрә Рәхмәтуллина яуаплы вазифағаға үрләтелә: 2006 йылға тиклем Башҡортостан Республикаһының Мәғариф министры була.
2010—2011 йылдарҙа Башҡортостан Хөкүмәте рәйесе урынбаҫары
Ишмырҙин Әүхәҙи Ғәләүетдин улы
Биографияһы
РСФСР Үҙәк башҡарма комитеты һәм Халыҡ комиссарҙары советының 1920 йылдың 19 майында «Автономиялы Совет Башҡортостан Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында» декреты сыҡҡандан һуң, протест йөҙөнән Башревкомдың башҡа ағзалары менән бергә отставкаға китә.
Үрге Иҙрис
Исеменең килеп сығышы
Иҙрис (Иҙерес) антропонимынан алынған
Тарихы
XVIII быуаттың аҙағында 50 йорттоң һәр береһенә — 9-ар йән, 1834 йылда 126 йортҡа — 6-ар йән тура килә. Формаһы буйынса ғаиләләр бер никахлы (1816 йылда 40 ғаилә, йәки 78,4 %) һәм күп никахлы (11 ғаилә, йәки 21,6 %). 1859 йылғы X ревизияға йорттар һаны (90) халыҡ һаны (608 кеше) кәмей.
Халыҡ-ара социаль бизнес көнө
Халыҡ-ара социаль бизнес көнө 28 июндә, Бангладештан социаль эшҡыуар Мөхәммәт Юныстың тыуған көнөндә үткәрелә башлай. Ул 2006 йылда Нобель тыныслыҡ приемияһы ала. Ул Grameen Bank нигеҙ һалыусы һәм етәксеһе, микрофинанслау һәм микрокредитлауҙы беренсе башлап китеүсеһе. Уның һүҙҙәренсә, был ваҡиғаның маҡсаты :
Ҡарасайылға ауыл Советы (Кушнаренко районы)
Административ үҙәге — Ҡарасайылға ауылы.
Һикеяҙ (Әй ҡушылдығы)
Һикеяҙ ' — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы Салауат районы биләмәләрендә аға. Йылға Әй йылғаһына ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Ҡазандың 175-се мәктәбендә атыш
Татарстандың Ҡазан ҡалаһындағы 175-се гимназияла күпләп кеше үлтереү осрағы 2021 йылдың 11 майында иртәнге сәғәт 11-ҙә теркәлә. Шартлау һәм атыу һөҙөмтәһендә 9 кеше һәләк була, 32-һе зыян күрә. Һөжүм итеүсе ҡулға алына.
Иҫке Кәңгеш
Тарихы
1859 йылда Яңы Кәңгеш ауылы барлыҡҡа килә һәм ундағы 47 ихатала 264 кешенең йәшәүе теркәлә. Иҫке Кәңгештә лә шул уҡ һанда кешеләрҙең йәшәүе билдәләнә. 1870 йылдаИҫке Кәңгештә 242 башҡорт, 1920 йылда Яңы Кәңгештә 143 башҡорт, Иҫке Кәңгештәге 156 ихатала 844 башҡорт иҫәпкә алына.
1843 йылда 320 башҡортҡа 480 бот ужым һәм 608 бот яҙғы иген сәселә. 52 ихатаға 142 ат, 132 һыйыр, 120 һарыҡ һәм 105 кәзә тура килә. Ауыл халҡында 150 солоҡ һәм 100 умарта тотола.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Адриан ҡапҡаһы
Адриан ҡапҡаһыа (Hadrian Kapısı, Üçkapılar, Учкапылар) — Төркиәнең Анталья ҡалаһындағы триумфаль арка, 130 йылда Атталияға килгән Рим императоры Адриан хөрмәтенә төҙөлгән. Ҡаланы һәм гаванды элек уратып торған стеналарҙан һаҡланып ҡалған берҙән-бер ҡапҡа.Тәүге тапҡыр ирланд-британия гидрографы контр-адмирал сэр Бофорт Фрэнсис тарафынан 1817 йылда һүрәтләнгән.
Кесе Азия
Географик тасуирламаһы
Кайнозой осорона хас бөрмәле тау ҡоролмалары Балҡан ярымутрауындағы тау ҡоролмаларын дауам итә. Хәҙерге рельефтың формалашыуы неогенда һәм өсөнсөл осорҙоң беренсе яртыһында бара. Ул саҡта өлкә Европаның күрше территориялары һәм хәҙерге Урта диңгеҙ буйының күрше өлкәләре менән бергә күтәрелә, шунан ҡабат төшә һәм ваҡлана. Ошо ваҡытта Кесе Азия Балҡан ярымутрауынан айырыла, Мәрмәр һәм Эгей диңгеҙҙәре, Дарданелла һәм Босфор боғаҙҙары барлыҡҡа килә, яр һыҙаты бүлгеләнә. Һыныҡтар барлыҡҡа килеү вулканлашыу процестары менән бәйле була (айырыуса Кесе Азия таулығының көнсығышында). Өлкәнең көнбайышына көслө сейсмиклыҡ хас. Понти тауҙары бөтә ерҙә лә тиерлек Ҡара диңгеҙ ярында текә булып өҙөлә, һирәк кенә яр буйы уйһыулыҡтары менән һөҙәклектәр осрай. Ҡороға әллә ни тәрән үтеп инмәгән һай ҡултыҡтар тау һырттары менән ҡаймалана. Төньяҡ яр буйының иң ҙур ҡултыҡтары — Синоп һәм Самсун ҡултыҡтары.
Климаты һәм йылғалары
Климат шарттары ҡуйы йылғалар селтәре яһалыуға булышлыҡ итмәй. Йылғалар күп түгел һәм аҙ һыулы, режимдары тигеҙ түгел. Ныҡлы антициклон урынлашҡан йәй көндәрендә күп йылғалар ҡорой. Ҡара һәм Урта диңгеҙгә ҡойған йылғалар, шулай уҡ Тигр һәм Евфрат бассейны йылғалары өлкәнең көнсығыш һырттарынан ағып төшә. Иң оҙон йылға — Ҡыҙыл-Ирмәк — 950 километр оҙонлоғонда, ул, һаҙамыҡ дельта хасил итеп, Ҡара диңгеҙгә ҡоя. Суднолар йөрөү өсөн ҡулай булмаһа ла, йылғалар һуғарыу һәм һыу тәьминәте йәһәтенән ҙур әһәмиәткә эйә. Ҡайһы берҙәренә плотиналар һәм һыу һаҡлағыстар ҡоролған.
Хап-Маурынья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Привалов Алексей Иванович
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында тәүҙә Бескудниковола (Мәскәү районы), һуңынан эвакуацияла (Билембай ҡасабаһы, Урал), А. И. Привалов фронт өсөн парашют-десант мөлкәте, поход кухняһы, ҙур десант планёрҙары һәм башҡаларҙы етештереүҙе ойоштороу, шулай уҡ үҙенең төп тематикаһы — парашют-десант техникаһы эшләү менән шөғөлләнә. Мәҫәлән, 1943 йылда ТБ-3 бомбардировщикы фюзеляжы аҫтына йөктәрҙе ултыртыу өсөн ПГР-1 аҫылмалы йөк рамаһы уйлап табыла. Вязь десант операцияһы башында (1942 йылдың 9-февралендә) 8-се һауа-десант бригадаһы менән бергә ПДТ-ның тәүге өлгөләрен файҙаланып 120 ҡул пулемёты, 72 танкыға ҡаршы ҡорал, калибрҙағы 20 миномёт һәм 50 һәм 37 мм калибрҙағы 30 миномёт десантлана. Канев (Днепр десант операцияһы) районында 3-сө һәм 5-се һауа десанты бригадалары десантын әҙерләгәндә 1943 йылдың сентябрендә Ил-4 бомбардировщиктарынан 45-се тупты десантлау планлаштырыла.
А. И. Привалов тарафынан ПДМТ-150 йомшаҡ парашют-десант контейнеры уйлап табыла һәм 1944 йылда дәүләт һынауҙары үтә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ғәскәрҙәрҙе, махсус тәғәйенләнештәге төркөмдәрҙе, партизан отрядтарын тәьмин итеүҙә аҙ массалы йөктәр өсөн парашют-десант тараһы киң ҡулланылыш таба. А. И. Привалов заводы тарафынан 100—120 кг йөк өсөн ПДММ-120 парашют-десант тоҡсайын етештереү айына йөҙ мең данаға етә.
Сәлихов Һибәтулла Сәйетбаттал улы
Ижади эшмәкәрлеге
Һибәтулла Сәлихов мәҙрәсәнең уҡыу программаһына кергән «Дөрре ҡәләм» (1856; «Ҡиммәтле һүҙҙәр») шиғри йыйынтығын, «Тәндә йәнем» шиғырын, «Рисәлә әд-дохан» («Тәмәке тартыу тураһында шиғыр»), балалар өсөн ғәрәп теле фонетикаһы буйынса «Төхвәт әл-әүлад» («Балаларға бүләк») әсбабын яҙған. Уның ҡулъяҙмалары Өфө фәнни үҙәгенең Тел, тарих һәм әҙәбиәт институтының Ғ. Б. Хөсәйенов исемендәге ғәрәп графикалы ҡульяҙмалар һәм иҫке баҫма китаптар фондында, Ҡазан, Санкт-Петербург һ.б. архивтарында һаҡлана.
Хатась-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Воздремок
Воздремок — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Солова йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Таналыҡ
Атаманың килеп сығышы
Таналыҡ һүҙе, белешмә китабы буйынса, тана` нигеҙенә -лыҡ ялғауы ҡушылыуынан барлыҡҡа килгән («Тирә-яҡты өйрәнеү йыйынтығына» һылтанма менән, 1930. 70 бит).
Географияһы
Таналыҡ Ирәндек һыртынан башлана (Талҡаҫ күленән көньяҡтараҡ, Һаҡмар-Таналыҡ тигеҙлегендә). Ҡар, өлөшләтә күлдән сыҡҡан Шугур йылғаһынан туйындырыла. Йылғаның үрге ағымында, Талҡаҫ күле янында Сереккүл һыуһаҡлағысы урынлашҡан. Йылға башында — тау һырттары менән тау итәгендәге киртләс. Баймаҡ ҡалаһын уҙғандан һуң, Таналыҡ тигеҙлеккә сыға. Урта һәм түбәнге ағымында һыр сусаҡлыға әйләнә.
Атлетико Мадрид
Тарихы
Чемпионат тергеҙелгәндән һуң тәүге ике сезонды «Атлетик Авиасьон» беренсе урын менән тамамлай. Был барыһы өсөн дә көтөлмәгән хәл була. Донъяның элекке иң яҡшы ҡапҡасыһы Рикардо Замора команда менән ике еңеү кампанияһында ла шөғөлләнә.
Модело һарайы
Модело һарайы (хорва. Palača Modello ), шулай уҡ Риеканың муниципаль китапханаһы  — Хорватияның Риека ҡалаһында  1885 йылғы бина,  1805 йылда төҙөлгән һәм  1883 йылда һүтеп алынған Адамичев театры урынында төҙөлгән.
Тарихы
Бина Венаның Фельнер һәм Гельмер студияһы  (i Fellner Helmer) тарафынан Риеканың Коммуналь һаҡлыҡ банкыһы һәм һаҡлыҡ кассалары өсөн проектланған. Төҙөлөш 1883 йылда ошо урында торған Адамичев театрын һүтеп алыу менән башлана. Төҙөлөш өсөн урын  Риека ҡалаһы башлығы Джованни ди Циотта менән ҡарала. Бина ҡала баҙары ҡаршыһында, шул уҡ 1885 йылда төҙөлгән Хорватия милли театрынан алыҫ түгел урынлаша.
Төҙөлөш матур фасады, яңырыу һәм һуңғы барокко стилендә декоратив элементтарға бай булыуы менән айырылып тора. Декоратив элементтарҙы скульптор Игнацио Донегани   (Donegani Ignazio) эшләгән. Бөгөнгө көндә Мәҙәниәттең итальян клубы аудиторияһы булған тантаналар залы, (Circolo italiano di cultura), әүәләү менән биҙәлгән.
Иван Заяц урамы яғынан  бина күренеше  (элекке Порто урамы):
Волоть
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Ихтиләф
Ҡөрьән һәм Сөннәттең мәғәнәһе асыҡ һәм уларға ҡарата бер нисә фекер йөрөтөп булмай торған тәғлимәт нигеҙҙәренә ҡарата ихтиләф тыйыла. Исламдың төп сығанаҡтары Аллаһтың аныҡ һәм асыҡ билдәләре буйынса ихтиләфкә төшкән йәмәғәттәрҙе әленән-әле ғәйепләп сыға. Ислам практик һәм хоҡуҡи характерҙағы ҡайһы бер икенсе дәрәжәләге мәсьәләләр буйынса, шулай уҡ кәләмдең аныҡ аңлатмаһы булмағанда, тәү сығанаҡтарҙың положениелары был мәсьәләләргә ҡарата аныҡ аңлатма бирмәүе йәки төрлөсә аңланыуы мөмкин икән, ихтиләф барлығын таный
Фекер айырмалығы һәм ҡапма-ҡаршылыҡ
1) Фекер айырмалығы — әгәр ҙә юлдары төрлө, мәгәр маҡсаты бер булһа; әгәр юл да, маҡсат та айырыла икән, был ҡапма-ҡаршылыҡ (хилаф).
Билдә
Сәнғәттә
Билдәләрҙең шартлыға һәм рәсемлегә бүленеүенә нигеҙләнгән ике сәнғәт төрө бар: һүрәт төшөрөү сәнғәте һәм һүҙ сәнғәте.
Ниғмәтуллин Әхәт Зәйнетдин улы
Ниғмәтуллин Әхәт Зәйнетдин улы (30 ноябрь 1921 йыл — 11 май 2015 йыл) — әҙәбиәт белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1993), профессор (1996). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1966 йылдан СССР Журналистар союзы, 2000 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1982). Мәжит Ғафури исемендәге премия лауреаты (2007).
Иҫке Уртай
Тарихы
Яубаҙы һәм Үреш йылғалары буйында урынлашҡан Уртай ауылының аҫаба башҡорттары 1780 йылда типтәрҙәрҙе үҙ ерҙәренә төпләнеп йәшәү өсөн индерә. 1795 йылдағы V рәүиз документтарында бында 218 башҡорт, 37 типтәр, 11 удмурт теркәлә. Башҡорттар һаны: 1816 йылда 260 кеше, 1834 йылда — 314, 1859 йылда — 269, 1870 йылда — 374 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — төрлө милләттән 759) кеше.
Классицизм
Архитектурала
Классицизм ҡала төҙөлөшөнөң даиммилығы даимилығы һәм ансамбль композицияларының симметрик-күсәр планировкаһының бер төрлөлөгө менәнн билдәләнә; биналар аныҡ тура мөйөшлө формаларының үтә килешле булыуы менән айырыла, фасадтарында антик ордерҙар һәм полихромия ҡулланылған) барлыҡҡа килеү менәнн, XIX быуаттың 1‑се яртыһы торлаҡ урындарын даими планлаштырыуға күсеү (В.И.Гесте етәксеһе), таштан торлаҡ һәм йәмәғәт биналары төҙөү, үҙәк ҡала архитектура ансамблдәренә нигеҙ һалыу башлана. Реконструкциялау һәм төкәтмәләр төҙөү һөҙөмтәһендә, тәүҙә урыҫ бароккоһына хас элементтары булған православие ҡорамдары иртә классицизм һыҙаттарын ала башлай. Был стилгә Александр сиркәүе, Михаил Архангел сиркәүе, Николай сиркәүе, Спас сиркәүе, Воскресение кафедраль соборы һ.б.; граждандар архитектураһы ҡомартҡылары: Ҡунаҡһарай, Губернатор йорто Дини семинария бинаһы, Земство идараһы бинаһ>ы, Өфө ир балалар гимназияһы, Өфө эске һаҡсылар казармалары биналары (1842) ҡарай.
Соловарака
Атаманың килеп сығышы
Тауҙың атамаһы саам телендәге «Суоловарра» һүҙенән килеп сыҡҡан. Ул «утрау-варака», шулай уҡ «утрау-тау» тип тәржемә ителә. Саамдар уны тауҙың айырым ғына тороуынан һәм ошо урындағы башҡа тау һәм сусаҡтарҙан айырылып торғаны өсөн шулай атағандар. Ә поморҙар, үҙ сиратында, был атаманы рус теленә яраҡлаштырған. Тәүге һүҙҙе рус теленә тәржемә иткәндәр, ә икенсеһен саам телендәге һүҙгә мәғәнәһе буйынса оҡшаш помор һүҙе менән алмаштырғандар.
XX быуаттың 30-сы йылдарында яҙылған "Баренц диңгеҙе лоцияһы"тауҙың ике исемен килтерә. Ул саҡта уны Соловарака һәм Суоловарака тип атайҙар. Һуңынан тәүге атама тулыһынса нығынып китә, ә икенсеһе тарихта ҡала.
Бүре
Йәшәгән урыны
Һунарҙа улар шул тиклем дәррәү эш итә, быға хатта белгестәр ҙә аптырай. Табыш артынан барғанда бер-береһе артынан, эҙҙәренә баҫып тигәндәй, сылбыр рәүешендә китһәләр, уға килеп етеү менән тиҙ генә һәр ҡайһыһы уҙ урынына «һибелә». Һунарҙа еҫ тойоу һәм ишетеү һиҙемләүенә ышаналар. Байтаҡ аранан да һунарсы менән мылтыҡһыҙ кешене айыра алалар.
Һунар
Өйөргә ярты тонналы мышыны йәки боланды йығыуы бер ни тормай. Табышты эләктергәс, иң башта өйөр башлығы тамағын туйҙыра. Ул иттең яҡшыһын ғына ашай, малдың ҡанын эсә. Һуңынан, өйөрҙә тотҡан урындарына ҡарап, башҡалары өлөш бүлешә. Ашап туйғас, улар һыуһынын ҡандырыр һәм табыштарының ҡанынан йөндәрен йыуыр өсөн яҡындағы йылғаға һәм күлгә төшә. Бер аҙ ял иткәс, тағы ашарға киләләр. Әгәр ҙә өңдәрендә уларҙы имеҙгән инә бүре ҡалһа, ата бүре сей килеш ҡорһағында иҙелгән килеш биш килограмға яҡын ит алып ҡайта ала.
Ғаилә
Бүре өйөрөндә, ғәҙәттә, ике параллель — ата һәм инә бүреләр өсөн айырым иерархия урынлаштырыла. Һәр береһенең башында башлыҡ була. Уны белгестәр «альфа» тип атай. Ата «альфа» бөтә өйөргә лә хужа. Инә башлыҡ ҡайһы бер осраҡтарҙа бөтә өйөрҙөң иғтибар үҙәгендә була. Мәҫәлән, ҡышын нәҡ ул дөйөм олоуҙы (башҡа өйөр менән аралашыуҙы, ҡурҡыныс янауын, табыш тураһында иҫкәртеүҙе һәм башҡаларҙы аңлата) башлап ебәрә.
Ымдар аша аралашыу
Бүре көсөктәре инә һөтөн өс-дүрт ай имә. Көсөктәр ике-өс айлыҡ булғас, уларға әсәһе ярым эшкәртелгән итте ашата һәм сей иткә өйрәтә башлай. Көсөктәр өс-дүрт айлыҡ саҡтарынан уҡ өлкәндәрҙең хәрәкәтен ҡабатлай. Ә дүрт-биш айлыҡтары сысҡан һымаҡ ваҡ йәнлектәргә һөжүм итеп ҡарай. Йәштәре тулғансы улар «икенсе ролдә» йөрөй. Бүренең ғүмеренә килгәндә, тәбиғәт шарттарында һирәк кенә һигеҙ-ун йыл йәшәйҙәр, ә зоопарктарҙа егерме йәшкә еткәндәре лә осрай.
Кондратьев Виктор Николаевич
Кондратьев Виктор Николаевич (1 февраль 1902 йыл, Рыбинск  — 22 февраль 1979 йыл, Әстерхан өлкәһе) — СССР физигы һәм физик-химигы, элементар процестар, химик кинетика, матдә төҙөлөшө, молекуляр спектроскопия, фотохимия һәм химик физиканың, физик химияның башҡа бүлектәре өлкәһендәге белгес, физика-математика фәндәре докторы, педагог, профессор.
Биографияһы
1979 йылдың 22 февралендә Әстерхан өлкәһенең Бугор ҡасабаһында балыҡ тотҡанда фажиғәле һәләк була. Кунцево зыяратында ерләнә.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
Иртә осор эштәре газ ялҡындарын спектроскопик тикшереүгә бәйле. Атап әйткәндә, ул тәүге тапҡыр гидроксил атомдарының водород ялҡынында концентрацияһын билдәләй. Был эксперименталь эштәр сылбырлы реакциялар теорияһының ҡайһы бер положениеларын тәүге раҫлаусы дәлилдәрҙең береһе була.
Тематик өҙөмтә индексы
Тематик өҙөмтә индексы ғәҙәттә 2-3 айға бер тапҡыр яңыртыла.
Үрге Мәмбәт
Тарихы
ХХ быуат башында ике Мәмбәт ауылы була, Түбәнге Мәмбәт Үргеһенән 3 километр алыҫлыҡта ятҡан (хәҙер ул ауыл бөтөрөлгән). Халҡы малсылыҡ һәм игенселек менән шөғөлләнә.
Ҡыуандыҡов Факил Афзал улы
Биографияһы
Факил Афзал улы Ҡыуандыҡов 1956 йылдың 13 мартында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Яңы Монасип ауылында тыуған. 1979 йылда Белорет медицина училищеһын тамамлай.
Персей
Хакимлығы
Персей Претты - ҡартатаһы Акрисийҙың ағаһын үлтерә, ә үҙе Аргос менән хаким итергә ҡалдырған Преттың улы Мегапенфтың ҡулынан һәләк була.
Безымянница
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Волхонка (Упа ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Жданов Андрей Александрович
Биографияһы
Уның атаһы Рәсәйҙә беренселәрҙән булып Апокалипсисты тикшерә һәм семинарияларҙа популяр булған Тәүрат тарихы буйынса лекцияларҙы тыуҙырыусы булған, шулай уҡ ул марксизм һәм социал-демократия идеялары менән мауығып китә. Атаһы Андрей улы өсөн беренсе уҡытыусыһы була һәм уға ҙур йоғонто яһай.
1918 йылдың июнендә РККА-ға хеҙмәткә инә: Урал округ хәрби комиссариатының инспекторы, 3-сө армия сәйәси бүлегенең хеҙмәткәре, 1919 йылдың башында — Өфө губерна хәрби комиссариатында культура-ағартыу бүлеге мөдире һәм РККА-ның Көнсығыш фронты 5-се армияһы сәйәси бүлеге хеҙмәткәре.
«Подгорица» ҡала стадионы
Бөгөн
Әлеге ваҡытта стадион башлыса футбол уйындары һәм «Будучность» клубының өй уйындары аренаһы булараҡ файҙаланыла. Шулай уҡ Европа кубоктары уйындары һәм башҡа Черногория командалары өсөн уйын урыны булып тора, сөнки ул УЕФА стандарттарына тап килгән берҙән-бер стадион.
Кавалер йорттары (Петергоф)
Архитектураһы
Кавалер йорттары классик төҙөлөштәге таш бер ҡатлы төҙөлөштән ғибәрәт. Фасадтары шыма, тура мөйөшлө һуҙылған тәҙрәләр менән. Йорттарҙың биҙәге юҡ, тик тура һыҙыҡлы кәрниз аҫтында йоҡа формалы һыҙығы бар
Вьевка
Вьевка — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/1203/231/8 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 6,800 км.
Усманова Фәриҙә Ғәлимйән ҡыҙы
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943, 1944), «Мәскәүҙе обороналаған өсөн», «Ленинградты обороналаған өсөн», «Праганы алған өсөн», «Германияны еңгән өсөн» һәм башҡа хәрби миҙалдар менән бүләкләнгән. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләүҙе юллау хатында ошондай юлдар бар: "1944 йылдың 14 ғинуарынан алып 1944 йылдың 9 февраленә тиклем генә лә һөжүм операциялары ваҡытында медицина хеҙмәте өлкән лейтенанты Ф. Усманова 39 яралы һалдатты сафҡа баҫтыра, 126 яралы һалдатты һәм офицерҙы мөмкин булған бар шарттарҙы булдырып, дауалай"
Хобе-Ю
Хобе-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мань-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Бетон
Бетон (beton) — цементҡа ҡом, ҡырсын ҡушып, һыуҙа иҙгән төҙөү материалы ; бәләүес матдәләр (һыу ҡатыш йәки һыуһыҙ), тулыландырыусылар һәм махсус өҫтәмәләр (модификаторҙар) ҡатнашмаһын формаға индереп ҡатырыу һөҙөмтәһендә алынған таш һымаҡ яһалма материал.
Бетон төп үҙенсәлектәре
20 быуат 50‑се йй. уртаһынан Башҡортостан Республикаһы Төҙөлөш комплексы ғилми-тикшеренеү, проект-конструкторлыҡ һәм производство ин‑тында цементлы ауыр һәм еңел бетон етештереү технологияларын камиллаштырыу буйынса тикшеренеүҙәр алып барыла.
Пулькин Григорий Степанович
Биографияһы
Совет-фин һуғышы тамамлағандан һуң Г. С. Пулькин уҡыуын һәм Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итеүен дауам итә. 1941 йылдың июнендә ул ваҡытынан алда Икенсе Ленинград артиллерия училищеһын, ә 1943 йылда — Ленин орденлы һәм Ҡыҙыл Байраҡлы Юғары артиллерия мәктәбен тамамлай.
Чибурданидзе Майя Григорьевна
Майя Григорьевна Чибурданидзе (17 ғинуар 1961 йыл, Кутаиси, Грузин ССР-ы) — СССР һәм Грузия шахматсыһы, 1978—1991 йылдарҙа шахмат буйынса алтынсы донъя чемпионы. Шахмат олимпиадаларының туғыҙ тапҡыр еңеүсеһе (биш — СССР командаһы составында, дүрт — Грузия командаһы составында). 1978 йылдан — СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры, ә 1984 йылдан — гроссмейстер.
Макарова Инна Владимировна
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (23.10.1962) РСФСР-ҙың халыҡ артисы (11.06.1971) СССР-ҙың халыҡ артисы (02.09.1985) Беренсе дәрәжә Сталин премияһы (1949) — «Молодая гвардия» фильмында Любовь Шевцова ролен башҡарғаны  өсөн (1948) Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены Дуҫлыҡ ордены (10.10.2002) — мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендә уңышлы хеҙмәте өсөн Дүртенсе дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (28.07.2006) «Мәскәүҙең 850-йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы Беренсе дәрәжә «Кузбасс үҫешенә айырыусы ҙур өлөш индергәне өсөн» миҙалы,  (8 август 2001 йыл) — күп йыллыҡ емешле хеҙмәте өсөн Санкт-Петербургта «Виват кино России!» кинофестивале  («Танылыу» махсус призы, 2006) "Ника" Рәсәй кинематография сәнғәте  академияһы  академигы
Ҡысас
Ҡөрьәндә һәм Сөннәттә
Хәҙерге ваҡытта ҡысас күп кенә мосолман илдәрендә ҡулланыла (Сәғүд Ғәрәбстаны һәм Иран һ. б.). Ул тик суд ҡарары буйынса ғәҙәттән тыш осраҡтарҙа ғына тәғәйенләнә, сөнки шәриғәт судтары дийә түләтеү менән сикләнергә тырыша. Ҡысасты ҡат (палач), йәки зыян күреүсенең туғандарының береһе башҡара. Ғәйепләнеүсе судтан ҡасҡан осраҡта, ул ситтән тороп һөргөнгә ебәрелә, ә дийәне уның туғандары түләй.
Балиғ булмағандарға йәки психик ауырыуҙары булған кешеләргә ҡарата ҡысас ҡулланылмай.
Билдәле осраҡтар
Ҡысасты ҡулланыу 2009 йылда көнбайыш киң мәғлүмәт сараларының иғтибарын йәлеп итә. 2004 йылда Иранда Мәжит Мовахеди тигән кеше Әминә Баһрамиҙың (Ameneh Bahrami) йөҙөнә көкөрт кислотаһы һибеп һуҡырайта. Хөкөм ҡарарын ҡатын, Мовахедиҙың һәр күҙенә 5-әр тамсы кислота һалып, үҙе башҡарырға тейеш була. 2011 йылда Баһрамиҙың үтенесе буйынса хөкөм ҡарары аҡсалата түләүгә үҙгәртелә.
Глумилин (Өфө)
Глумилин ауылы әүәлге документтарҙа Тарбеев ауылы йәки Федор утары булараҡ телгә алына. Федор утары тигән атаманы беренсе хужаһы Федор Тарбеевтың исеменән алынған. Баяр улы Федор Тарбеев Өфөгә XVII быуат башында килеп эләгә. 1612 йылда уға Өфө эргәһендә ер биләмәһе бирелә. Был туралағы яҙма Өфө буйынса Ер бүлеү кенәгәһенә 1591—1629 йылдарҙа теркәлгән.
Коровкин Павел Петрович
Коровкин Павел Петрович (9 июль 1913 йыл — 11 август 1985 йыл) — совет математигы, физика-математика фәндәре докторы, профессор.
Биографияһы
Һуғыштан һуң Калинин педагогия институтының математик анализ кафедраһын етәкләй. 1947 йылда «Полиномдарҙың оҡшашлыҡ рәттәре. Оргональ полиномдар» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1948 йылда Коровкинға профессор исеме бирелә. Бер ни тиклем оборона комплексы предприятиеларында эшләй һәм бер үк ваҡытта Мәскәү дәүләт университетында юғары математиканан уҡыта. 1953 йылдан — Мәскәү автоюлдар институты (хәҙерге Мәскәү дәүләт автомобиль-юл техник университеты) профессоры, юғары матем. кафедраһы мөдире, 1970—1985 йылдарҙа Калуга педагогия институтының (хәҙерге К. Э. Циолковский исемендәге Калуга дәүләт университеты) математик анализ кафедраһы мөдире.
Хосуй-Нвыми-Се
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Хола (Ингури ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хопты-Егарт
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үрге Таулыҡай
Таулыҡайҙың ике улы була: өлкәне — Аҡҡусҡар (1730—1822), кесеһе — Йәнйегет (1752—1821).
1795 йылда 67 йортта 428 кеше йәшәгән, 1859 йылда — 684 кеше, 1920 йылда — 760 кеше, 1939 йылда — 464 кеше, 2000 йылда — 1050 кеше.
1924 йылда 128 йортта 144 йылҡы малы, 252 эре мал, 492 ваҡ мал булған. сәсеү майҙаны 64 га булған.
Рәжетдинов Зөфәр Зәғәфуран улы
Биографияһы
1963—1983 йылдарҙа айырыуса мөһим объекттарҙы һаҡлаусы часть командиры урынбаҫары һәм командиры, эске хеҙмәт полковнигы була.
Татар Малаяҙы
Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше
XX быуаттың 50-се йылдарынан хәҙергесә — Татар Малаяҙы — тип атала.
Тибет тарихы
Монгол империяһы Юань
1253 йылда Сакья-пандитаны буласаҡ император Һүбиләй Пекинға саҡырған булған, әммә ул үлгәс, үҫмер Пагба-ламаны ебәрә. 1260 йылда Һүбиләй үҙен император тип иғлан итә,   Пагба-лама  «дәүләттең остаҙы» булып китә. Тибет буддизмының абруйы бар Монгол империияһында үҫеп китә. Һүбиләй тибет буддизмын Ҡытай мәҙәниәте даосизм һәм конфуцианлығын индермәҫ өсөн файҙалана. Пагба-лама уның ҡушыуы буйынса монгол шаҡмаҡ яҙыуын барлыҡҡа килтерә, ул  империяның барлыҡ телдәре өсөн  ( монгол, тибет, уйғыр һәм ҡытай) ҡулланылырға тейеш була. Һүбиләй Пагба-ламаға Тибетта 13 өлкәлә дини башлыҡ булыуҙы йөкмәтә,  Пагба-лама донъяуи хакимяды тәғәйенләй алған. 70 йыл самаһы Тибет теократик дәүләт була. Монголдар Тибетҡа сираттағы һүжүмде  1281 йылда яһай, сөнки Пагба-лама ул үҙе тәғәйенләгән  донъяуи  хаким Гунга-Сангпо ағыулап үлтергән тигән хәбәр килеп етә.
Цин Империяһы
Киләһе маньчжур императоры, Айсиньгиоро Иньчжэнь Тибетта контролде көсәйтә бара. 1723 −1727 йылдарҙа цин ғәскәре Лхасанан сығарыла. Тибете үҙ-ара тартҡылаш китә.Боланы баҫтырыр өсөн Иньчжэнь Тибетҡа 15 мең ғәскәр ебәрә. Улар килеүгә аристократ Полонай үҙенең туғыҙ меңлек армияһы менән халыҡты тынысландырған була. Бының өсөн 1728 йылда уға кенәз титулы һәм илгә идара итеү хоҡығы бирелә. Тибетты контролдә тотор өсөн Иньчжэнь Лхасала ике цин резидентын һәм бер меңлек гарнизон ҡалдыра.
ҠХР составында
1950 йылда НОАК (Ҡытай халыҡ-азатлыҡ армияһы) Чамдо Тибет районына үтеп инә. 1951 йылда Далай-лама XIV үҙ вәкәләтен арттырып,  Пекин менән  Тибетты тыныс юл менән азат итеү тураһында килешеүгә ҡул ҡуя, унда Ҡытайҙың Тибетҡа хоҡуҡтары яҙылған була. 1951 йылдың 24 октябрендә Мао Цзэдунға  Далай-Лама исеменән телеграмма китә.
Ҡытай хакимлығы осоронда Тибет автоном районында иген етештереү, мал һаны өсләтә артҡан. Уртаса ғүмер оҙонлоғо  36 йәштән 67 йәшкә еткән, халыҡ һаны 2009 йылда 3 миллионға еткән.
Тибеттарҙың күбеһе төпкөл ауылдарҙа йәшәй, мал аҫрай, ер эшкәртә. Һуңғы йылдарҙы уларҙы ултыраҡ тормошҡа күсереү бара. Шул уҡ ваҡытта хөкүмәт инвестициялары ярҙамында Тибетта ҡур ҡалаларҙа бум башланған. Был бум квалифицикациялы ҡытай мигранттары өсөн яҡшы, ә ерле тибеттарға зыян ғына. «Тибеттар ярлы ғына түгел. Уларҙың белемһеҙлеге ҡалаларҙа даими һәм яҡшы түләнгән эш табырға мөмкинлек ҡалдырмай», — тип әйтелә Тибет мәғлүмәт селтәрендә фәхишәлек артыуына бәйле мәҡәләлә
Патраков Александр Фёдорович
Патраков Александр Фёдорович (3 июль 1910 йыл — 15 июль 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар дивизияһы айырым сапер батальонының взвод командиры, кесе лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1943, үлгәндән һуң).
Батырлығы
«603-сө айырым саперҙар батальонының взвод командиры (322-се уҡсылар дивизияһы, 60 армия, Үҙәк фронт) кесе лейтенант А. Ф. Патраков күп тапҡыр дошман тылына сығып, тимер юлдарын һәм күперҙәрҙе шартлатыу буйынса хәрби заданиеларҙы уңышлы үтәй.
Арендзе
Арендзе (Arendsee (Altmark)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 7381 кеше йәшәй. Майҙаны — 33,87 км2. Диңгеҙ кимәленән 25 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39619 һәм автомобиль коды — SAW.
Оло Вешка
Оло Вешка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 484 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Ҡаҙағстандың тирә-яҡ мөхите
Экологик мәсьәләләрҙе хәл итеү юлдары
Ҡаҙағстандың Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса министрлығы тарафынан Арал диңгеҙен ҡотҡарыу һәм Көнбайыш Ҡаҙағстан тәбиғәтен һаҡлау буйынса етди саралар күрелә. 2003 йылдан Каспий яры буйында нефть сығарыуҙы ҡәтғи сикләй. Каспий һәм Арал диңгеҙен ҡотҡарыу өсөн төрлө проекттар тәҡдим ителә, ләкин башҡа илдәр хөкүмәт яғынан етди ярҙам юҡ. Һырдаръя һәм Төньяҡ Арал диңгеҙенең ағымына идара итеү проекты тәҡдим ителгән проекттарҙың береһе (NAS) уның хаҡы 86 млн доллар, Бөтә донъя банкы (65 миллион доллар) һәм Ҡаҙағстан хөкүмәте финанслай. Был проекттың маҡсаты иҡтисадты үҫтереү (ауыл хужалығы һәм балыҡ тотоу) һәм Һырдаръя бассейнында экология хәлен элекке кимәленә ҡайтарыу, шулай уҡ Төньяҡ Арал диңгеҙен ҡотҡарыу. Өҫтәмә рәүештә ASBP 1, ASBP 2 и ASBP 3 программалары әҙерләнә, улар 2011 йылдан 2015 йылға тиклем эшләй.
Хора (Ендырь ҡушылдығы)
Хора  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ендырь йылғаһының уң ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Өсөнсө Болгар батшалығы
Батша Борис III эраһы
1938 йылда Германия Болгарияға ҡорал һатып алыу өсөн 30 миллион рейхсмарка заём бирә.
1940 йылда батша Борис Болгарияға Көньяҡ Добруджаны кире ҡайтарыуға өлгәшә.
Болгария Икенсе бөтә донъя һуғышында
1941-се йылдың апрелендә Болгария Германия һәм Италияла менән берлектә ҡатнашты Грек һәм Югослав операцияларында ҡатнаша, һөҙөмтәлә ул Эгей диңгеҙе ярының бер өлөшөн ала (Көнсығыш Фракияның көнбайыш өлөшө −14 466 км² һәм Вардар Македонияның өлөшө — 28 000 км²). Болгарияның дәғүә итеүенә ҡарамаҫтан, уға Салоники һәм Изге Афон Тауын бирмәйҙәр.1941 йылдың сентябрендә инде Драма ҡалаһы тирәһендә болгар оккупацион көстәре Төркиә репатрианттары гректарға ҡаршы геноцидҡа тиң булған террор ойошторалар. Бынан һуң Өсөнсө Рейх болгарҙар биләгән Үҙәк Македония биләмәләрен кәметә.
Петар Кружич баҫҡысы
Петар Кружич баҫҡысы (хорв.  Stube Petra Kružića ) йәки Трсат баҫҡысы — Хорватияның Риека ҡалаһында Риеканан Трсатҡа алып барған таш баҫҡыс. Баҫҡыс Рьечина йылғаһының көнсығыш ярынан башлана һәм Трсат биләмәһенә, өҫкә,  диңгеҙ кимәленән  138 м бейеклектәге яҫылыҡҡа алып бара. 561 баҫманан тора һәм пилигримдар өсөн Трсатская Дева Мария сиркәүенә юл булараҡ төҙөлә. Нәҙер баҫҡысын төҙөү буйынса эштәрҙе 1531 йылда төрөктәр менән һуғыш геройы Петар Кружич башлай, ул Богоматерь Трсатская базиликаһына (XV быуат) алып барыусы юлда баҫҡыстың аҫҡы өлөшөн төҙөй. Шуға күрә баҫҡыс Петар Кружич баҫҡысы тип атала.
Холым-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Никонов Алексей Васильевич
Биографияһы
Ҡыҙыл Армияла — 1930 йылдан. Кесе командирҙар мәктәбен тамамлаған.
Никонов Алексей Васильевич батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн 1937 йылдың 22 октябрендә үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.
Казарка (Плава ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Истанбул халыҡ-ара кинофестивале
Беҙҙең ватан картиналарынан 1987 йылда совет режиссёры Роман Балаяндың «Һаҡла мине, минең талисман» тигән фильмы берҙән-бер еңеү яулаған совет фильмы булған. 2012 йылда рәсәй сығышлы америка режиссёры Джулия Локтевтың «Бик яңғыҙ планета» тигән америка-немец фильмы еңеү яуланы.
Цензура
1988 йылда төрөк хөкүмәте тәҡдим ителгән 160 фильмдың 5-ен тикшереү өсөн тартып алған. Тикшереү һөҙөмтәһендә фильм Тенгиз Абуладзеның «Ялбарыу» («Мольба») фильмын, «антиисламлығы» өсөн, Төркиәлә күрһәтеү тыйылған, тағы дүрт фильмға эротик сәхнәләрен ҡырҡыу талабы ҡуйылған. «Алтын ләлә» жюри коллегияһы рәйесе Элиа Ҡазан цензура менән бәйле протест белдергәндән һуң, Төркиәнең мәҙәниәт министры Төркиә халыҡ-ара кинофестивалдәрен законлы рәүештә цензуранан азат итте(eds..
Бизон
Бизо́н, йәки америка бизоны (Bison bison), — ҡыуыш мөгөҙлөләр ғаиләһе үгеҙҙәр трибаһынан ҡуш тояҡлы
һөтимәрҙәрҙең бер төрө. Бизон зубрға ныҡ яҡын туған, бер-береһе менән сикләүһеҙ ҡауышып, үрсемле тоҡом — зубробизондар бирә алалар. Шуның арҡаһында ҡайһы берҙә уларҙы бер төр тип һанағандар.
Тасуирламаһы
Урман бизонының төҙөлөшө һәм тире япмаһы үҙенсәлектәре:
Генетика
Америка бизоны европа зубры менән ирекле ҡушылып, үрсемле тоҡом — зубробизон бирә.
Хоҡуҡи статусы
Канада, АҠШ, Мексика бизонды бөтә дәүләт кимәлендә ҡырағай хайуандар ҙа, малдар ҙа тип ҡарай.
Мәтәле ауыл Советы (Асҡын районы)
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1985 йылдың 24 майындағы 6-2/150-се Указынан: Асҡын районы составында Мәтәле ауыл Советын булдырырға, үҙәген Мәтәле ауылына урынлаштырырға.
Долгандар
Таймырҙың төп халҡы. Теле долган; ҡайһы бер ғалимдар уны саха теленең диалекты тип һанай. Православие динен тоталар.
Тарихы
Долгандар халыҡ булараҡ XIX быуатта — XX быуат башында барлыҡҡа килә. Улар Лена һәм Оленёк йылғалары буйынан күсеп килгән эвенктарҙан, сахаларҙан, урындағы эвенктарҙан, энцтарҙың айырым ғаиләләренән һәм күптән күсеп килгән урыҫ ғәиләләренән ойошҡан. Халыҡ булараҡ XVIII быуат аҙағында — XIX быуат башында барлыҡҡа килә. Долгандарҙың этнос булараҡ ойошоуында сахалар, сахалашҡан эвенктар, нганасандар һәм урыҫтар ҡатнаша. XIX быуат аҙағында — XX быуат башында баҫылып сыҡҡан Брокгауз менән Ефрондың энциклопедик һүҙлегендә ''«сахаларҙың бер өлөшө Йәнәсәй губернияһының Турухан крайына күсә. Ундағы долгандарҙы — ҙур булмаған тунгус ҡәбиләһен, шулай уҡ урыҫтарҙы сахалаштыралар»''. В. В. Ушницкий «Тунгусские роды Якутии XVII в.: вопросы происхождения и этнической принадлежности» тураһында былай тип яҙа :
Рәсәй ҡалалары һәм райондары буйынса долгандарҙың өлөшө (2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу)
(долгандарҙың өлөшө 5%-тан үткән муниципаль берәмектәр:
Теле
Ә 1984 йылда долган телендә әлифба донъя күрә.
Молдова аш-һыуы
Ҡамыр һәм тәм-том ашамлыҡтар
Молдавия аш-һыуында ҡамыр һәм тәм-том ашамлыҡтар әҙерләү өсөн бойҙай оно ғына түгел, кукуруз оно ла ҡулланыла. Молдавия аш-һыуында урыҫ һәм украин аш-һыуы йоғонтоһонда бәлештәр, ҡаластар, куличтар киң таралған. Бәлештәр төрлө эслектәр менән бешерелә. Брынзанан, ашҡабаҡтан һәм сәтләүектәрҙән эслектәр ғәҙәти. Бәлештең айырым төрө — түңәрәк (ҡайһы берҙә квадрат формала) йәлпәк плацинда һәм төрөлгән вертута.
Шараптар
Молдавия аш-һыуының айырып алғыһыҙ атрибуты булып урындағы шарап тора. Молдавияның шарап индустрияһы яҡшы үҫешкән. Эре етештереүселәрҙең күп төрлө маркалы шараптарынан тыш өҫтәлгә йыш ҡына өй шарабы ҡуйыла. Күп ғаиләләрҙең үҙҙәренең быуындан-быуынға тапшырыла килгән шәхси рецептары һәм виноград сорттары бар. Виноградтың урындағы сорттарынан билдәлеләре Фетяска Албэ, Фетяска Регалэ, Рара Нягрэ, ҡеүәтле ғәҙәти шараптарҙан  — Лучафэр, Херес, Буджакское, Молдавия гөлләмәһе.
Плаксин Игорь Николаевич
Биографияһы
1947 йылдан 1955 йылға тиклем —  СССР Фәндәр академияһы Тау эше институты директоры урынбаҫары.
Хомес
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таймырҙа
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Нанбас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Гвардия урамы (Өфө)
Тарихы
Шаҡша ҡасабаһы Өфөгә ҡушылмаҫ элек Чапаев урамы тип аталған. Өфөгә ҡушылғас, ҡасабаның үҙәк урамының исеме үҙгәртелә, сөнки бер ҡалала (Өфөлә) бер үк исем менән ике урам эйә була алмай.
2013 йылда йөрөй торған өлөштө 15 метрға тиклем киңәйтеү һәм тротуарҙың киңлеге 3 метрға еткереү буйынса эштәр башлана.
Сухов Иван Степанович
Биографияһы
Һуғыштан һуң хәрби һауа көстәренең строевой частарында хеҙмәтен дауам итә. 1946 йылдың майынан алып полковник И. С. Сухов — запаста.
Пукон
Демография
Коммуна халҡы тәшкил % өлкәһендә дөйөм халыҡ һаны Араукания өлкәһендәге бөтә халыҡтың 2,88 % -ын тәшкил итә, шуларҙың 43,08 проценты ауыл халҡына, ә 56,92 проценты — ҡала халҡына ҡарай.
Хопынг-Юган
Хопынг-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ун-Нярги-Тор күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Баландин бульвары
1-се һанлы магистралдең һәм 1, 2-се тыҡрыҡтарҙы бер географик объектҡа берләштереү буйынса ойошторола.
Ҡыҙыҡлы факттар
Урамдың оҙонлоғона һәм тарихына ҡарамаҫтан, «Баландин бульвары» тигән адрес менән беренсе йорт тик 2011 йылдың сентябрендә генә барлыҡҡа килә
Кеше хоҡуҡтарының дөйөм декларацияһы
Ҡабул ителеүе
Декларация өсөн тауыш биреү яйлап тормошҡа ашырылған. Декларация проектының 31 статьяһы араһынан 23-ө бер тауыштан ҡабул ителә. Тикшереү һөҙөмтәһе буйынса, декларация проектының 3-сө статьяһы 2-се статья менән берләштерелгән. Тикшереү барышында һәм һәр статья буынса тауыш биргәндә, көнбайыш илдәре менән совет блогы илдәренең ҡара-ҡаршы торғаны асыҡлана. БМО-ға килгән совет делегацияһы башлығы Андрей Януарьевич Вышинский декларация тураһында былай тип фекер йөрөткән:
Элеонора Рузвельт Декларацияны бөтә кешелек өсөн «Бөйөк азатлыҡ хартияһы» тип атай (шуның өсөн ҡайһы берҙә Декларацияны Кеше хоҡуҡтары хартияһы тип атайҙар).
Сыуашстан
Тарих
IX быуат аҙағында Волга буйы Болғары дәүләте барлыҡҡа килә, уның составында төрлө ҡәбиләләр инә. Халҡы ер эшкәртеү, малсылыҡ, һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ һәм умартасалыҡ менән шөғөлләнә. Ҡалалар һәм башҡа тораҡ пункттар төҙөлә, эске һәм тышҡы сауҙа үҫешә.
Юлбарыҫ Бикбулатов
Биографияһы
1811 йылдың майында 6-сы кантонының дистанция начальнигы булып хеҙмәт иткән Юлбарыҫ Бикбулатов армия походына әҙерләнеүсе полк менән етәкселек итә.
1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында 15-се Башҡорт атлы полкының командиры. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн ике көмөш миҙал («1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн», «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә») менән бүләкләнә.
1820 йылдың 25 февралендә йорт страшинаһы Юлбарыҫ Бикбулатов 6-сы кантоны башлығы Аҡҡол Биктимеров, Ибраһим Айсыуаҡов, Буранбай Ҡотдосов менән бергә вазифаларын артыҡ файҙаланыуҙа ғәйепләнеп Сенат тарафынан Себергә һөргөнгә ебәрелә. Ә. З. Әсфәндиәров буйынса, Себергә китеп барған юлда ҡасып китә.
Яковлев Алексей Александрович
Биографияһы
1990 йылдың 5 апрелендә вафат була.
Сахьянова Мария Михайловна
Белеме
Я. М, Свердлов исемендәге Коммунистик университетын, Ҡыҙыл профессура институтын тамамлай.
Сыуаш АССР-ында «халыҡ дошмандары» өҫтөндә процестар
ВКП(б) Үҙәк комитеты янындағы партия контроле Комиссияһының вәкиле булараҡ М. М. Сахьянова республикала 1936—1938 йылдарҙа була. Чебоксарыға килеп төшөү менән ул «халыҡ дошмандары» менән көрәш башлай. Партия өлкә комитеты пленумдарында, партактивтарҙа Сыуаш автономиялы совет республикаһы аппаратының һәм партияның бөтә звеноларында, шул иҫәптән өлкә комитетында, Совнаркомда, ЧАССР-ҙың Үҙәк комитетында һәм башҡа ойошмаларҙа халыҡ дошмандары эш итеүе һәм улар менән Чувашия етәкселегенең бер ниндәй ҙә эш алып бармауы тураһында сығыштар яһай. Сахьянованың был ғәйепләүҙәре республиканың партия һәм совет етәксе кадрҙарын массауи ҡырыуға булышлыҡ итә. Ошо уҡ ваҡытта уның талабы буйынса урындағы НКВД идаралығы партиянан сығарылғандарҙы ҡулға ала, һөҙөмтәлә репрессияларға йөҙҙәрсә бер ниндәй ғәйебе булмаған кешеләр дусар ителә.
Ғәҙәти дифференциаль тигеҙләмә
Ғәҙәти дифференциаль тигеҙләмә (ҒДТ) — ул бер үҙгәреүсәнле функция өсөн дифференциаль тигеҙләмә. (Ошоноң менән ул айырым сығарылмаларҙа тигеҙләмәләрҙән айырыла, бында билдәһеҙ — бер нисә үҙгәреүсәнле функция.) Шулай итеп, ҒДТ — ул ошондай күренештәге тигеҙләмә
(2) күренештәге тигеҙләмәләргә ҡапма-ҡаршы рәүештә, (1) күренештәге дифференциаль тигеҙләмәләр, сығарылмаға ҡарата сиселмәүсе йәки асыҡланмаған дифференциаль тигеҙләмәләр тип аталалар.
Төхвәтуллин Шакир Динислам улы
Биографияһы
1925 йылдың Башҡортостанға эшкә ҡайта, Башҡорт АССР-ының ауылхужалығы халыҡ комиссары вазифаһын башҡара. Әммә тиҙҙән Вәлидов хөкүмәтендә аҡтар яғындағы эшмәкәрлеге өсөн РКП(б)-нан сығарыла. Һуңынан «Башкоопхлебсоюз» ойошмаһында элемтә бюроһы сәркәтибе булып эшләй башлай.