cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Прометей
Прометей исеме «алдан уйлаусы»," алдан күрә белеүсе " тигәнде аңлата (ағаһы Эпиметейҙың — «аҙаҡ уйлаусы», «ныҡлы артҡы аҡыл» исеменә ҡапма-ҡаршы ). Уның исеме шулай уҡ प्रमन्थ санскрит һүҙен грек телендә дөрөҫ уҡымау сәбәпле барлыҡҡа килеүе ихтимал,  йәғни ул үҙе уйлап тапҡан ут алыу өсөн таяҡса.
Прометейға яза биреү
Ут урлаған өсөн Зевс Гефестҡа (йә Гермесҡа ) Прометейҙы (Колхидала< йәки Скифияла ) Кавказ тауҙары ҡаяһына бығаулап ҡуйырға бойора. Ул Зевсты тыңламағаны өсөн язаға тарттырыла.
Прометей Гераклға Гесперидтарға юл күрһәтә. Рәхмәт йөҙөнән ул бөркөттө йәйәнән уҡ менән атып үлтерә Һәм Зевсты асыуын бөтөрөргә күндерә. Зевс Прометейҙы азат иткәндә, уның бер бармағын ҡая ташы һәм тимер менән сырмай, шул ваҡыттан алып кешеләр балдаҡтар кейә. Прометей азат ителгәндән һуң уның менән Зевс араһында татыулашыу бара, был, бер фекер буйынса, Прометейҙың тантанаһы тигәнде аңлата. Прометейҙың Харонды һатып алырға маташыуы, әммә һөҙөмтәһеҙ булыуы хаҡында хикәйә бар.
Әҙәбиәттә һәм сәнғәттә
Эсхил һүрәтләгән көрәшсе илаһ Прометейҙың ғорур килешмәүсәнлеге К. Марксҡа уны «фәлсәфәүи календарҙа иң бөйөк изге һәм ғазап сигеүсе» тип атарға нигеҙ бирә.
Аҙау-Ҡара диңгеҙ дәүләт аграр-инженер академияһы
Тарихы
1930 йылдың 1 апрелендә беренсе студенттар килә, ә 15 апрелдә тәүге 535 кеше башлыса йәш уҡытыусылар етәкселегендә уҡый башлай.
Бип (ҡәлғә)
Тарихы
Ҡәлғә классик фортификация ҡағиҙәләрен иҫәпкә алып төҙөлгәнгә күрә, Павел уны хәрби ведомствоға беркетергә һәм 28 артиллерия ҡоралдары  менән йыһазландырырға ҡуша. Мариенталь 1811 йылға тиклем империяның хәрби ҡәлғәләр реестрында иҫәпләнә. Ҡояш байығанда күтәрелә торған күперҙе күтәрәләр һәм көн уртаһында пушканан аталар. Был атрибуттар  Октябрь революцияһына тиклем һаҡлана. Павел вафат булғандан һуң бина граждандар маҡсатында ҡулланыла — илдә беренсе һаңғырау-телһеҙҙәр мәктәбе (1807—1810), хәрби лазарет (1833—1834), Александр уҡыу йорто (1835—1851), приход  һәм ҡала училищелары (XX быуат башы). Павловскта фатирҙарҙа урынлашҡан полктар, ҡәлғә подвалында дөйөм офицер гауптвахтаһына эйә була.
Ҡондоҙло ( Соран ҡушылдығы)
Дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре
— ГӨ буйынса том һаны — 12
Ҡыҙылбай (Иҫәт ҡушылдығы)
Ҡыҙылбай — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иҫәт йылғаһының һул ярына тамағынан 204 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Кәкребаш ауыл Советы (Туймазы районы)
Кәкребаш ауыл Советы —Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы муниципаль берәмек.
Мораҡ
Химик составы
Өлгөргән еләктәрҙә: шәкәр (6 %), аҡһымдар (0,8 %), күҙәнәктәр (3,8 %), органик кислоталар: алма, лимон — (0,8 %); витаминдар: С (30-200 мг%), В (0,02 мг), РР (0,15 %), А; минераль матдәләр: калий күп, фосфор, тимер, кобальт, антоцианы, дублаусы һәм пектин матдәләре.
Юрзинов Владимир Владимирович (йәш)
Юрзинов Владимир Владимирович (26 март 1965 йыл) — СССР хоккейсыһы һәм Рәсәй хоккей тренеры. 2011—2012 йылдарҙа «Салауат Юлаев» командаһының өлкән, 2013—2015 йылдарҙа баш тренеры. Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2015). Билдәле совет хоккейсыһы һәм тренеры, 1957—72 йылдарҙа Мәскәүҙең «Динамо» командаһында уйнаған Владимир Юрзиновтың улы. Әле Континенталь хоккей лигаһында сығыш яһаған «Себер» хоккей клубының баш тренеры.
Биографияһы
Владимир Владимирович Юрзинов 1965 йылдың 26 мартында Мәскәү ҡалаһында тыуған. 2011—2012 йылдарҙа «Салауат Юлаев» хоккей командаһының командаһының өлкән, ә 2012 йылдан декабренән 2015 йылдың апреленә тиклем — баш тренеры.
Ҡыйҙыш (Силәбе өлкәһе)
Ҡыйҙыш — Силәбе өлкәһенең Уй районындағы ауыл. Ҡыйҙыш ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Географияһы
Райондың көньяҡ өлөшөндә, Ҡыйҙыш йылғаһы буйында (ауыл исеме ошо йылға исеменән алынған), уның Уй йылғаһына ҡойған ерендә урынлашҡан. Яҡын тораҡ пункттар: Әмин ауылы һәм Бирюковский ҡасабаһы. Уй район үҙәгенә тиклем алыҫлыҡ 30 км.
Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 114 ауыл кешеһе һәләк була; А. Н. Миронов Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була, Т. Н. Николаев Дан орденының тулы кавалеры. Совет осоронда ауылда «Көньяҡ Урал» совхозының үҙәк усадьбаһы урынлаша (хәҙер уның базаһында «Көньяҡ Урал» асыҡ акционерҙар йәмғиәте эшләй).
Балалар баҡсаһы, урта мәктәп, китапхана, мәҙәниәт һарайы, балалар сәнғәт мәктәбе, дауахана (унда Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнгән табип Н. Л. Палагина эшләй) бар. Ҡыйҙыш Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы Н. Г. Каюкованың һәм Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы В. Н. Соловьёвтың тыуған ауылы. Шағир һәм композитор Н. И. Григорьев оҙаҡ йылдар тыуған ауылында йырҙар һәм шиғырҙар ижад итә.
Суртанлы
Исеменең килеп сығышы
Атамаһы башҡортса суртанлы һүҙенә тура килә, урындағы урыҫ телле халыҡ атаманы «щучья» тип тәржемә итә.
Эргә-тирәләге ауылдар
— Могутов ауылы (Быҙаулыҡ районы);
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— ГӨ буенча чыгарылышы — 1
Рахманғол (исем)
Билдәле шәхестәр
Рахманғол Иртуғанов Рахмангул Иртуганов) — 1771—1773 йылдарҙа Рәсәй ғәскәренең Уҫы даруғаһы поход старшинаһы, 1780 йылдан алып Ғәйнә улусы старшинаһы.
Топонимдарҙа
Рахманғол (Рахмангулово) — Свердловск өлкәһенең Красноуфимск округына ҡараған тарихи башҡорт ауылы, Рахманғол территориаль бүлегенең административ үҙәге.
Дарьино (Ғафури районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Башҡортостан Республикаһының Милли музейы
Музейҙың бөгөнгө хәле
2005 йылда музейҙы 61 631 кеше күрә, 1141 экскурсия ойошторола, 388 лекция уҡыла.
Танлова
Танлова — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Надым йылғаһының уң ярына тамағынан 216 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 238 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Бильдерберг төркөмө
Штаб-фатир Нью-Йоркта, Карнеги Фондында.
Тузак-Ту
Тузак-Ту — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кокши йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Бишҡайын мәмерйәһе
Бишҡайын мәмерйәһе — Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районы Бишҡайын ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан бер саҡрым алыҫлыҡта ятҡан «Аҡкүл» станцияһы йүнәлешендә. Ағиҙел йылғаһы бассейенына ингән Аҡташ инешенең һул ярында урынлашҡан. Тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965).
Бургшайдунген
Бургшайдунген (Burgscheidungen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 592 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,36 км2. Диңгеҙ кимәленән 130 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6636 һәм автомобиль коды — BLK.
Сәғитова Гүзәл Борхан ҡыҙы
Биографияһы
1959 йылда Мәскәүҙә А. В. Луначарский исемендәге Театр сәнғәте дәүләт институтының йәғни хәҙергесә атамаһы менән әйтһәк, Рәсәй театр сәнғәте университеты, махсус курстарында уҡый.
Тормош һәм хеҙмәт юлы
Гүзәл Борхан ҡыҙына тәбиғи актёрлыҡ таланты, көслө ижади дәрт, сағыу үҙлелек хас булды.
Белорус дәүләт университеты
Тарихы
1930-31 йылдарҙа БДУ мөһим үҙгәртеп ҡороуҙар кисерә. 1930 йылдың авгусында медицина факультеты базаһында Белоруссия дәүләт медицина университеты ойошторола. 1931 йылда БДУ составынан Политпросветинститут айырылып сыға. Хужалыҡ һәм хоҡуҡ факультеты базаһында шул уҡ йылда планлы-иҡтисад һәм финанс-иҡтисад институттары һәм ҡулланыу кооперацияһы институты (1933 йылдан Белоруссия дәүләт иҡтисад университеты (Халыҡ хужалығы институты)), хоҡуҡ һәм совет төҙөлөшө факультеты базаһында хоҡуҡ һәм совет төҙөлөшө институты асыла. Педагогия факультетының ике бүлеге (ижтимағи-тарих һәм әҙәби-лингвистик) нигеҙендә Белоруссия дәүләт педагогия университеты (Юғары педагогия институты) төҙөлә. 1931 йылда унан алдағы йылда асылған педфактың химия бүлеге базаһында БДУ-ның химия факультеты асыла. Шул уҡ йылда БДУ-ның биология факультеты асыла. 1931 йылдың аҙағында БДУ-да 218 студент физика-математика бүлегендә, 105 биология факультетында, 113 химия факультетында уҡый. 1933 йылда физика-математика бүлеге айырым факультетҡа әүерелә, 1934 йылда БДУ-ның тарих факультеты һәм БДУ-ның география факультеты (тәүге исеме — геология-тупраҡ-география) асыла.
1936/37 уҡыу йылында университетта 925 студент уҡый: 187 химия факультетында, 178 — биология, 259 — физика-математика, 140 — тарих, 161 — география факультетында. Был ваҡытта БДУ 5 факультеттан һәм рабфактан тора, 23 кафедра: органик химия, аналитик химия, физик химия, органик булмаған химия (химия факультеты), үҫемлектәр физиологияһы, үҫемлектәр систематикаһы, умыртҡалылар зоологияһы, кеше физиологияһы һәм анатомияһы (биология факультеты), СССР һәм БССР тарихы, яңы тарих, боронғо донъя һәм урта быуаттар тарихы, диалектик материализм һәм ленинизм (тарих факультеты), тупраҡты өйрәнеү, дөйөм геология, минералогия һәм петрография, физик география (география факультеты), математика, механика, физика (физика-математика факультеты), сит телдәр, физкультура һәм спорт (дөйөм университеттыҡы) иҫәпләнә. 1937-40 йылдарҙа БДУ-да математик анализ, юғары алгебра, теоретик механика, марксизм-ленинизм һәм политик экономия кафедралары асыла. 1939 йылда белорус теле һәм әҙәбиәте, һәм урыҫ теле һәм әҙәбиәте бүлектәре булған филология факультеты асыла, ә эшселәр факультеты ябыла. 1940/1941 уҡыу йылында БДУ-да 17 профессор, 40 доцент һәм 42 өлкән уҡытыусы эшләй. 1930-сы йылдарҙа БДУ-ның тәүге ете ректорының алтауһы репрессиялана.
1949 йылда университетҡа В. И. Ленина исеме бирелә. Был йылда университетта 6 факультет, 35 кафедра, 2 үҙ-аллы институт, 161 уҡытыусы һәм 1220 студент иҫәпләнә. Университеттың квалификациялы белгестәр һәм уҡыу урындары менән тәьмин ителеш проблемалары бик киҫкен тора, ләкин 50-се йылдарҙа был проблемалар уңышлы хәл ителә. 1955 йылда Минск юридик институты Белоруссия дәүләт университетының юридик факультетына үҙгәртелә. 1957 йылда, ғалим-физик Севченко Антон Никифорович университеттың ректоры булғас, БДУ-ын мөһим үҙгәртеп ҡороуҙар көтә. Университетта Спектроскопия, Люминесценция һәм Лазер физикаһы өлкәһендә эре фәнни мәктәп төҙөлә, элементар өлөшсәләр теорияһы, кристалдарҙың оптик һәм акустик үҙсәнлектәре тикшеренеүҙәре буйынса фәнни мәктәпкә нигеҙ һалына. Шулай уҡ университетта иҫәпләү математикаһы кафедраһы асыла. БДУ Совет социалистик республикалар союзының иң эре фәнни-белем үҙәктәренең береһенә әйләнә. Ошо ҡаҙаныштары өсөн 1967 йылда университет Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы орденына лайыҡ була. Артабанғы йылдарҙа БДУ-да күп кенә фәнни мәктәптәр төҙөлә, шулар араһында ядро оптикаһы буйынса фәнни мәктәп, ҡаты есемдең физик электроникаһы һәм радиацион физикаһы өлкәһендә фәнни мәктәп, биофизика буйынса фәнни мәктәп, БДУ-ның химия факультетында бер нисә фәнни мәктәп булдырыла. 1980-се йылдарҙың урталарынан алып Гуманитар фәндәр өлкәһендә фәнни мәктәптәр үҫешә башлай. Былар Белоруссия тарихы һәм Белорус теле өлкәһендәге фәнни мәктәптәр. 1969 йылға, Гомель педагогия институты Франциско Скорина исемендәге Гомель дәүләт университетына үҙгәртелгәнгә тиклем, БДУ БССР-ның берҙән-бер университеты булып ҡала.
1962 йылда БДУ-да 15 факультетта һәм 91 кафедрала 40 һөнәр буйынса 8 мең студент, 1970 йылда — 15 мең студент уҡый ; уҡытыусылар һаны 1109-ға етә. 1958-62 йылдарҙа Ленин майҙанында (хәҙерге Бойондороҡһоҙлоҡ майҙаны (Минск)) яңы уҡыу корпусы төҙөлә, 1966 йылда Бобруйская урамында (Минск) физик факультет корпусы, ә 1969 йылда — Ленинградская урамында (Минск) химия факультеты корпусы ҡулланыуға тапшырыла.
1990-сы йылдарҙа БДУ-ның халыҡ-ара мөнәсәбәттәр факультеты (1995), БДУ-ның бизнес һәм технологиялар менеджменты институты (1996, 2007 йылға тиклем — Белоруссия дәүләт университеты янындағы технологиялар менеджменты буйынса кадрҙар әҙерләүсе Махсус факультет һәм Халыҡ-ара технологиялар менеджменты һәм бизнес мәктәбе тип исемләнә),Дәүләт идара итеү һәм социаль технологиялар Институты (2003), Изге Мефодий һәм Кирилл исемендәге теология институты (2004), гуманитар факультет (2004), шулай уҡ 2003 йылда БДУ-ның хәрби факультеты асыла. 2008 йылда журналистика факультеты БДУ-ның журналистика институты тип үҙгәртелә.
1990-сы һәм 2000-се йылдарҙа бер нисә фәнни-тикшеренеү үҙәге: физик өлөшсәләр һәм юғары энергиялар (1993), озоносфера мониторингы (1997), математика һәм информатиканың ғәмәли проблемалары (2000), кеше проблемалары (2000) үҙәктәре асыла.
Рамаҙан
Ураҙа
Көн һайын мосолмандар ураҙа тоторға ниәт әйтеп, уны үтәй.
Яңы Ер
Флора һәм фауна
Архипелаг акваторияһында зоопланктон, шул иҫәптән эвфаузиидтар һәм криль күҙәтелә. Бентос та бай: биомассаһы юғары булған райондар боҙ ситенә тура килә.
Тарихы
Боронғо заманда Яңы Ерҙә Усть-Полуй археологик мәҙәниәтенә ҡараған билдәһеҙ ҡәбилә йәшәгән.
Халҡы
Административ планда архипелаг Архангельск өлкәһенең айырым муниципаль берәмеге булып тора. Яңы Ергә инеү өсөн махсус пропуск талап ителә.
Рамос Серхио
«Севилья»
2004/05 йылдар миҙгелендә Серихо Примерҙа 31 матчта уйнай һәм 2 туп индерә, шулай уҡ уның УЕФА кубогында уйнай һәм Петербургтың «Зениты» менән осраша. Миҙгел аҙағына Серхио чемпионат асышы тип таныла. Уның көслө яҡтары тип тиҙлеге, физик әҙерлеге, алышта сигенә белмәүе һәм башы менән уйнауы билдәләнә.
«Реал Мадрид»
2014 йылда «Реал» 12 йыл эсендә тәүге тапҡыр Чемпиондар лигаһында еңеүгә өлгәшә. Шул уҡ ваҡытта был триумфта Рамостың голдары ҙур роль уйнай. 2014 йылдың 29 апрелендә ул Мюнхендың ғәмәлдәге титул эйәһе «Бавария» командаһына ике гол индереп, һуңынан «Атлетико Мадрид» менән финал уйындарында 93-сө минутта башы менән гол индереп иҫәпте тигеҙләп, өҫтәмә ваҡытта уйнау мөмкинлеген ала һәм үҙ командаһына финалға сығырға ярҙам итә. Һөҙөмтәлә команда иҫәпте үҙгәртә һәм 4:1 иҫәбе менән еңә. Былар барыһы ла оборонала ышаныслы уйын менән бер рәттән алып барыла.
Йыйылма командалағы карьераһы
2006 йылдан башлап Рамос ете ҙур турнирҙарҙың (Донъя чемпионаттары: 2006, 2010, 2014 һәм 2018, шулай уҡ Европа чемпионаттары: 2008, 2012 һәм 2016) 34 матчында 34 уйын уйнай. Испания йыйылма командаһы өсөн өс еңеү турнирының икеһе һөҙөмтәһе буйынса символик йыйылма командаларға индерелә. 2016 йылда команданан Икер Касильяс киткәс, "Реал"дағы кеүек, унан капитанлыҡты алып ҡала.
Командала
Испания Йыйылма Командаһы
Клуб статистикаһы
2020 йылдың 24 июненә ҡарата.
Гастелло һәйкәле (Өфө)
Тарихы
1985 йылдың 8 майында Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 40 йыллығы алдынан Өфөлә геройға һәйкәл ҡуйыу тантанаһы була. Һәйкәлдең авторы Панов Александр Иванович. Һәйкәлдең эшсе моделе Башҡорт республика художество фонды бүлексәһенең художество советы тарафынан бер йыл элек ҡабул ителгән була.
Ладыженская Ольга Александровна
Биографияһы
Ғалим 2004 йылдың 12 ғинуарында Санкт-Петербург ҡалаһында вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
XX быуаттың мәшһүр ҡатын-ҡыҙ математиктарының береһе булған О. А. Ладыженскаяның математик хеҙмәттәре айырым сығарылмаларҙағы дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы мәсьәләләре һәм проблемаларының киң даирәһен солғай. О. А. Ладыженская тәҡдим иткән концепциялар күп йәһәттән математик физиканың үҫешен һәм хәҙерге торошон да билдәләй.
Саҙретдинов Абрар Мәсәлим улы
Саҙретдинов Абрар Мәсәлим улы (4 апрель 1933 йыл) — дәүләт, йәмәғәт һәм юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим. Иҡтисад фәндәре кандидаты, Рәсәй Федерацияһының Ауыл хужалығы фәндәре академияһы академигы. Башҡорт АССР-ының VII, VIII һәм X саҡырылыш Юғары Советы депутаты. РСФСР-ҙың XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966, 1971, 1981) һәм «Почёт Билдәһе» (1976) ордендары кавалеры. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Мәсетле районының почётлы гражданы (2005).
Баһалы хеҙмәте
А. М. Сәҙретдинов эшләгән ваҡытта Мәсетле районының һәр ауылына ҡырсынташ түшәлгән автомобиль юлдар һалынды, Әй һәм Ыҡ йылғалары аша күперҙәр төҙөлдө, маршрут буйынса автобустар йөрөүе ойошторолды, ПМК-249, ПМК-8 төҙөлөш-монтаж ойошмалары эшмәкәрлеген башланы. Кирбес һәм тимер-бетон заводтарына нигеҙ һалынды. Заманына ҡарата алдынғы технология һәм ҡорамалдар менән йыһазландырылған бихисап яңы ауыл хужалығы объекттары: малсылыҡ фермалары, ашлыҡ һаҡлағыстар, машина-трактор оҫтаханалары, шулай уҡ мәғариф һәм мәҙәниәт усаҡтары: мәктәптәр, мәҙәниәт йорттары, балалар баҡсалары, дауаханалар, фельшер-акушер пукттары һалынды. Оло Ыҡтамаҡта аэропорт асылды һәм Өфөнән даими самолет оса башланы. Район ауыл хужалығы ойошмалары иҫәбенә Башҡортостанда беренсе булып колхоз-ара санаторий төҙөлдө, был дауалау учреждениеһы әлегә ваҡытта «Ҡарағай» исемен йөрөтә.
Теллер-Яха
Теллер-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хейги-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 171 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Солодянка (Барнева ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Токмасс
Токмасс — Рәсәйҙә Силәбе өлкәһенең Уй районындағы ҡасаба. Белов ауыл биләмәһе составына инә.
Географияһы
Ҡасаба эргәһендә Токмасс быуаһы (1976 йылда ауыл хужалығы ерҙәрен һуғарыу өсөн төҙөлгән; өҫкө йөҙөнөң майҙаны 49 га, һыу массаһының күләме 1 миллион кубометрҙан ашыу, максималь тәрәнлеге 8 м; хәҙерге ваҡытта используется для рыборазведения ООО «Белово» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт балыҡ үрсетеү өсөн файҙалана) урынлашҡан.
Вәлиев Ғәҙел Камил улы
Биографияһы
Белорет педагогия училищеһы һәм армия хеҙмәтенән һуң 1974 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын, 1981 йылда В. И. Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институтында аспирантураны тамамлаған.
Генуя
Города-побратимы
Генуя хөрмәтенә Генуя астероиды (485) аталған, ул Италия астрономы Луиджи Карнер тарафынан 1902 йылда асыла.
Әртә-Шиғыр
Биләмә берәмектәренә инеүе
XIX быуаттың 1-се яртыһында Әртә-Шығйер 2-се Башҡорт кантоны 5-се йорто составында була.
Ғүмәр Хәйәм
Астрономия
Хәйәм Исфаһан астрономдарының төркөм етәксеһе була, сәлжүк солтаны Джалал әд-дин Малик шаһтың идара иткән сағында был төркөм өр-яңы ҡояш календары эшләй. Календарь рәсми рәүештә 1079 йылда ҡабул ителә. Уның төп тәғәйенләнеше Наурузды (йыл башланыуҙы) мөмкин тиклем яҙғы көн менән төндөң тигеҙлегенә, Ҡояштың зодиак йондоҙлоғо Ҡуҙыға инеүенә тап килтереү булған. Мәҫәлән, календарь ҡабул ителгән 468 һижрәт йылының 1 фарвардинаһы (Науруз) ай һижрәтенең 417 йылындағы 9 рамаҙан айының йома көнөнә һәм Йездигерд эраһының (15 март, 1079 йыл) 448 йылы, 19 фарвардинына тура килә. «Боронғо» йәки «фарсы» зороастрий календарынан айырмалы рәүештә, яңы календарҙы солтан исеме менән— «Джалаль» йәки «Мәлик» тип атап йөрөтә башлайҙар. "Джалаль"календарында ай көндәренең һаны ҡояштың теге йәки был ваҡытта зодиак тамғаларына инеү ваҡыты 29 көндән 32 көнгә тиклем тирбәлеүе мөмкин. Шулай уҡ яңы ай исемдәре тәҡдим ителгән һәм зороастрий календарындағы кеүек һәр көнгә атама бирелгән. Тик был хәл уңышһыҙ тип табылған, һәм шунлыҡтан ай атамалары зодиак атамалары менән йөрөтөлә башлаған.
Синюшка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Гипотеза (математика)
Математик һәм тәбиғи фәнни гипотеза
Тәбиғи фәнни гипотезанан айырмалы рәүештә, математик гипотеза ниндәйҙер аксиомалар системаһында логик иҫбатланырға мөмкин. Бынан һуң ул ошо сикләүҙәрҙә «мәңгелеккә» дөрөҫ булған теорема булып китә.
Тарихы
Боронғо грек математиктары йыш ҡына математик иҫбатлау ысулы сифатында уйҙағы экспериментты ҡулланғандар, ул гипотезаны ҡуйыуҙы һәм баштағы фараздың дөрөҫлөгөн тикшереү маҡсатында унан дедукция ярҙамында эҙемтәләр сығарыуҙы үҙ эсенә ала. Бөгөнгө көндә бындай фекерләүҙәр киреһенән сығып иҫбатлау ысулы тип атала. Платон гипотезаларға, һығымтаның абсолют дөрөҫ булыуын тәьмин итә алған, ул үҙе уйлап тапҡан иҫбатлауҙың аналитик-синтетик ысулына йүнәлтмә булараҡ ҡарай. Әммә Аристотель тарафынан гипотеза тикшеренеү ысулы булараҡ кире ҡағыла, ул силлогистик иҫбатлау сығанағы сифатында тик дөйөм, кәрәк һәм абсолют хәҡиҡәттәр менән генә фекерләй. Был артабан ғалимдарҙа гипотезаларға ышаныслы булмаған йәки ихтимал булған белем формаһы булараҡ кире ҡараш тыуҙыра. Гипотезаларҙы һәм абсолют теүәл белемде ҡапма-ҡаршы ҡуйыуҙы һәм, эҙемтә булараҡ, гипотезаларға кәмһетеүле ҡарашты тик XIX быуатта ғына еңеп сығып була. Атап әйткәндә, Фридрих Энгельс гипотезаны «тәбиғәт фәненең үҫеше» формаһы итеп ҡарай, гипотезаларҙың закондар һәм теориялар менән, хаҡ белемдең төрлө формалары булараҡ, үҙ-ара бәйләнештәре тураһында фекер әйтә.
Биҙгәләк
Биҙгәләк (Стрепет) — Европала, Азияла, Африканың төньяҡ-көнбайышында йәшәүсе, үҫемлек менән туҡлана торған торған күсмә ҡош. Ояһын далала ҡора, сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштерә башлағас һирәк осраусы төрҙәр рәтенә керә.
Ркацители
Ҡулланылыуы
Ркацители аҡ йөҙөмдөң хуш еҫле сорттарына ҡарамай. Стандарт шараптар хуш еҫе буйынса нейтраль, ә гәрәбә шараптары «күрәгә, йөҙөм, ҡоро үлән һәм әфлисун кедраһы төҫмөр-тәмдәре менән асыла». Ғәҙәттә, ркацители шараптарын сығарылғандан һуң тәүге йылдарҙа, уларҙың хуш еҫе һүрелмәҫ элек, ҡулланырға кәңәш ителә. Гәрәбә шараптары иһә танинлы структураға эйә һәм шуға күрә күпкә оҙағыраҡ һаҡлана ала.
Йәнырыҫ ауыл советы (Ишембай районы)
Халҡы
Даими рәүештә 1256 кеше йәшәй (2013 йылға даими йәшәүселәр һаны 1143 человек тәшкил итә, ихаталар — 605 (607 ). Бөтәһе 661 һалым түләүсе, уларҙың 422-һе пенсионер, улар эшкә яраҡлы халыҡтың 67 % тәшкил итә..
Таганрог уҡытыусылар институты
Ойошторолоу тарихы
1939 — 1941 йылдарҙа институт 1926 — 1940 йылдарҙа педагогия училищеһын булған Ленин урамы, 40, адресы буйынса урынлаша.
Муллаҡай (Архангел районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 98 % тәшкил итә. 1906 йылда — 283 кеше; 1920—470; 1939—712; 1959—381; 1989—235; 2002—228; 2010—201 кеше йәшәгән.
Башҡорт мемуарҙары
Тарихы
Үҙҙәренең мемуарҙарында М. И. Өмөтбаев Мәскәүгә, Санкт-Петербургҡа, Ҡырымға сәйәхәте; Р. Ф. Фәхретдинов — Аҡмулла; Ғ. М. Кейеков — татар мәғрифәтсеһе К. Насыри (1913) тураһында үҙҙәренең хәтирәләрен һәм фекерҙәрен һүрәтләгән.
Өфөлә 2000 йылда әҙәбиәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре тураһында «Үтте һуғыш, ҡалды һағыш» («Война прошла, осталась боль») хәтирәләр йыйынтығы нәшер ителә.
Дмитриевка (Мораҡ ауыл советы, Ғафури районы)
Дмитриевка (Дмитриевка) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 67 кеше. Почта индексы — 453074, ОКАТО коды — 80221825002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Зубр
Зубр, йәки Европа зубры (Bison bonasus) (башҡортса шулай уҡ думбай, ҡыр үгеҙе) — пар тояҡлылар (Artiodactyla) отрядының ҡыу мөгөҙлөләр (Bovidae) ғаиләһендәге үгеҙҙәр (Bovinae) ярымғаиләһенең бизондар (Bison) төркөмөнә ҡараған һөтимәр хайуан.
Ҡырағай үгеҙҙәрҙең Европала һаҡланып ҡалған һуңғы төрө. Иртә Урта быуаттарҙа зубрҙар Көнбайыш, Үҙәк һәм Көньяҡ-Көнсығыш Европа урмандарында осраған. Уларҙың көн иткән мөхите — уртаса климатлы һыҙаттың япраҡлы, ылыҫлы һәм ҡатнаш урмандары. Зубр — өйөрлө мал, уларҙың ғәҙәттәге көтөүе 12 баштан 20-гә тиклем хайуандан тора, улар һыйырҙар һәм йәш мал (тана-торпо йәки тай-тулаҡ). Енси яҡтан өлгөргән үгеҙҙәр көтөүгә ҡауышыу (ҡасыу) ваҡытында ғына килеп ҡушыла.
Кеше менән мөнәсәбәте
Ерҙәге һуңғы боҙлоҡ осоронан башлап кеше зубрҙарҙы аулай башлаған. Мәмерйәләрҙә улар төшөрөлгән һүрәттәр йыш осрай. Урта диңгеҙ буйҙарындағы төбәктә зубр тәүге тарихи яҙыуҙар барлыҡҡа килгәнсе үлеп бөтһә лә, боронғо гректар һәм римляндар Балҡан ярымутрауының көнсығышында урынлашҡан тарихи Фракия өлкәһе һәм Германия биләмәләрендә көн иткән был хайуан тураһында белгән. Зубрҙы беренсе булып боронғо Римдең эрудит-яҙыусыһы Плиний өлкән «бизон» тип тасуирлай. Ул зубрҙы «ат яллы үгеҙгә оҡшата. Аяҡтары бик ҡыҫҡа булғанлыҡтан, яуҙа уларҙан бер ниндәй ҙә файҙа юҡ. Дошманы менән алышыу урынына зубр һәр ҡурҡыныстан ҡаса, үҙе артынан ярты милгә тиклем тиҙәк ҡалдыра, уныһы, ҡыуып килеүсе тейһә, ут һымаҡ яндыра». Был тарихтың ысынға тура килмәүен белеү өсөн тағы ла һуңыраҡ дәүерҙәрҙә римляндар зубрҙарҙы йыш осрата. Артабан улар зубрҙарҙы ареналарҙа гладиаторҙар менән алышыу өсөн Римгә алып килә.
Терһәк (Иҫәт ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вайзица
Вайзица — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 2 км.
Маурьялар империяһы
Маурьялар империяһы — боронғо Һиндостандағы киң дәүләт, тимер быуат осоронда (беҙҙең эраға тиклем 322—187-се йылдар), Чандрагупта Маурья нигеҙ һала, баш ҡалаһы Паталипутра (хәҙерге Патна) була. Империя Һинд ярымутаруындағы ҙур сәйәси берләшмә була, Ашока идара иткән иң ҡеүәтле осоронда 5 миллиондан ашыу квадрат километр майҙанды биләй.
Маракайбо (күл)
Марака́йбо — Венесуэлалағы ҙур күл. Көньяҡ Американың иң ҙур күле.
География
Көнбайышта Сьерра-де-Периха һәм көнсығышта менән көньяҡта Кордильера-де-Мерида һырттары араһындағы уйпатта урынлашҡан. Майҙаны 13 210 км².
Күлдең атамаһы төбәктәге ҡәбилә юлбашсыһы исеме Мара һәм кайбо («ер») һүҙенән тора һәм «Мара ере» тип аңлатыла.
Туран Арда
«Барселона»
2016 йылдың 6 декабрендә Арда Чемпиондар лигаһының 6-сы туры сиктәрендә «Боруссия Менхенгладбахтың» ҡапҡаһына хет-трик эшләй, һөҙөмтәлә «Барселона» 4:0 иҫәбе менән еңә. 2016 йылдың 22 декабрендә Арда Туран «Эркулес Аликанте» ҡапҡаһына ла хет-трик ҡулланыуға өлгәшә, һөҙөмтәлә «Барселона» 7:0 иҫәбе менән еңеүсе була. Турандың хет-тригы «Барселонаның» «Эркулесты» ҙур иҫәп менән еңеүен тәьмин итә һәм «Барселона» Король кубогының 1/8 финалчна үтә.
Ҡарасим
Ҡарасим (Карасимово) — Башҡортостан Республикаһының Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 115 кеше булған. Почта индексы — 452359, ОКАТО коды — 80243820007.
Төркиәт
Өйрәнеү предметы
Донъяла бөгөн төрки халыҡтарҙың, этник төркөмдәрҙең һәм төрлө илдәрҙә аҙсылыҡ тәшкил иткән төркөмдәрҙең дөйөм иҫәбе яҡынса 165 миллион кешегә барып етә. Яҡынса 20 миллион кеше икенсе йәки өсөнсө тел булараҡ ниндәйҙер төрки телен белә. Иң боронғо төрки текстар беҙҙең эраның 600—800 йылдарына ҡарай.
Тарихы
Төрки халыҡтарҙың тарихы буйынса мөһим сығанаҡтар тип Боронғо Рим тикшеренеүсеһе Аммиан Марцеллин (IV быуат), Византия тарихсылары Приск Панийский (V быуат), Иордан, Прокопий Кесарийский, Менандр Протектор (бөтәһе лә — VI быуат), Феофилакт Симокатта (VII быуат) һәм башҡалар, урта быуат ғәрәп һәм фарсы телендә яҙышҡан Ибн Хордадбех, Ибн Руста, Ибн Фаҙлан, Гардизи, Рәшит әт-Дин, Европа сәйәхәтселәре Плано Карпини, Гильом де Рубрук, Юлиандың һәм башҡаларҙың хеҙмәттәре иҫәпләнә.
1893 йылдың 25 ноябрендә Дания ғалимы В. Томсен боронғо орхон-йәнәсәй яҙма ҡомартҡыларҙың төрки телдә булыуын асыҡлай (беренсе ул уҡыған һүҙ- «Тәңре»). 1894 йылда Германиянан килгән Рәсәй тюркологы В.В.Радлов был яҙмаларҙың төрки тексын тәржемә итеп баҫтырып сығара.
Төркиҙәр тураһында иң боронғо урыҫ сығанаҡтары— «Үтеп барған йылдар хикәйәте» («Повесть временных лет»; XII быуат; ), Нестор Искәндәрҙең «Царьградты алыу тураһында хикәйәт»ендё («Повесть о взятии Царьграда»; XV быуат) һәм ҡайһы бер башҡа йылъяҙмалар. А. И. Лызловтың «Скифтар тарихы» («Скифская история»; XVII быуат), Д. И. Кантемирҙың ике томлы Төркиә тарихы буйынса хеҙмәттәре төрки халыҡтар тарихына арналған.
Октябрь революцияһынан һуң төрки телдәр өсөн яңы алфавит һәм грамматика эшләнә.
Л. В. Собинов исемендәге Һарытау дәүләт консерваторияһы
'''Л. В. Собинов исемендәге һарытау дәүләт консерваторияһына''' (СГК) — Һарытауҙағы юғары музыка уҡыу йорто, иҫәп буйынса Рәсәйҙәге өсөнсө консерватория. 1912 йылда музыка училищеһы базаһында нигеҙ һалынған.
Кафедралары
Урта махсус белем факультетының предмет-цикллы комиссиялары:
Чудо-юдо
Этимологияһы һәм персонаждың килеп сығышы тураһында версиялар
Ун туғыҙынсы быуат әҙәбиәтендә бер нисә шикле этимология тәҡдим ителә. Г. М. Дьяченконың дөйөм редакцияһы аҫтында баҫылған «Тулы сиркәү-славян һүҙлеге» Юдоны диңгеҙ хайуаны тигәнде аңлатҡан санскриттағы jадас менән сағыштыра. Шулай уҡ чудо «диңгеҙ мөғжизәһе» мәғәнәһендә ҡулланыла. А. С. Хомяков төҙәткән «Сағыштырма һүҙҙәр өсөн материалдар»ға ярашлы, чудо-юдо — мифик йыландың (аждаһаның) исеме, мөғжизә һүҙенән килеп сыға. Был баҫмала әйтелеүенсә, боронғо заманда ул алпамышаны аңлата һәм тәбиғәткә ҡараштары үҫешкән дәүерҙә гиганттарҙың титаник образдарында уның бөтә ҡеүәтле көстәре (өйөрмә, дауыл һәм йәшен) кәүҙәләндерелә. Юдо Иуда һүҙенән килеп сыҡҡан, ул иртә христианлыҡ осоронда уҡ яуыз көстәргә һәм ендәргә бирелә башлаған.
Хәҙерге заманда ҡулланылыуы
Ушаковтың «Рус теленең аңлатмалы һүҙлеге» буйынса, хәҙерге рус телендә чудо-юдо тылсым, шулай уҡ мөғжизә мәғәнәһендә ниндәйҙер ғәжәп, аңлатып булмаҫлыҡ, ғәҙәти булмаған (ирония формаһында) мәғәнәһендә. ҡулланыла.
Марго Фонтейн
Нуреев менән дуэты
1961 йылда, 42 йәшендә Марго Фонтейн 23 йәшлек Рудольф Нуреев менән осраша. Ул Лондонға Король академия бейеүе файҙаһына Марго ойошторған хәйриә концертына килә. Был осорға Марго инде артист карьераһын тамамларға уйлаһа ла, Рудольф менән осрашҡандан һуң улар бергәләп бейеп ҡарарға хәл итәләр. «Жизель» балетынан һуң көтөлмәгән уңышҡа ирешәләр: артистар тамашасыға баш эйергә сыҡҡанда әлегә булмағанса алҡыштарға күмеләләр. «Нуреевтың „өтөп алыр хис-тойғоло“ булыуы Фонтейндың әлегә ҡуҙғатылмаған ярһыу хистәр һәм орсоҡтай еңеллегенән тыуған сағыу сафлығына ҡапма-ҡаршы килеүе тыуҙырҙы был алҡыштарҙы» — тип яҙа уларҙың дуэты тураһында Диана Солуэй.
Аҡ торна
1979 йылда Рәсәйҙә был ҡоштар өсөн махсус Окск дәүләт ҡурсаулығы төҙөлә. Шунда уҡ, себештәрен сығарып, тәбиғәткә кире ҡайтарыу өсөн (реинтродукции) питомник төҙөлә.
Ареал һәм йәшәү мөхите
Ҡышҡылыҡҡа был популяция Һиндостандың һаҙымат биләмәләренә |күсә (Кеоладео) милли паркы). Шулай уҡ, бер өлөшө Ирандың төньяғында Каспий диңгеҙе ярында ҡышлай (Шомаль).
Йәшәү рәүеше
Башҡа торналарға ҡарағанда һыу мөхите менән нығыраҡ бәйләнгәндәр. Был уларҙың тышҡы төҙөлөштәрендә асыҡ күренеп тора.
Үрсеүе
Йыр менән бергә бейеү башҡарыла. Бейегәндә ата ҡош ҡанаттарын йәйә. Бейеү талғын ғына күркәм хәрәкәттәр, еңелсә һикереү, эйелеү, ҡанат ҡағыу, ботаҡтар ырғытыу менән оҙатылып бара. Ояны тундраның йәки тайганың һаҙыматлы, ныҡ дымлы урындарында ҡоралар. Кеше аяғы баҫмаған төпкөл, мул һыулы сөсө һыу ятҡыллыҡтарына өҫтөнлөк бирәләр.
Ҡайһы бе р йылдарҙа бер йомортҡа ғына ла һалырға мөмкин. Йомортҡа һалыу май аҙағы — июнь уртаһына тура килә.
Хәүеф һәм һаҡлау саралары
Йәшәү мөхитенә талаптары хәүефтең иң ҙур сәбәбе булып тора. Икенсе хәүеф — Ҡытайҙа, Янцзы йылғаһы үҙәндәрендәге ҡышлау урындарында. Халыҡтың тығыҙлығы, урбанизация, ерҙәрҙе ауыл хужалығы дәирәһенә күсерә барыу, Өс тарлауыҡ ГЭС-ы төҙөү был ҡоштарҙың йәшәү мөхитен ҡыҫҡартыу өҫтәндә.
Һаҙлыҡтарҙы киптереү һәм нефть  сығарыу оя ҡороу ерҙәрен сикләгәндән сикләй бара. Шулай уҡ, көнбайыш популяцияның кәмеүе Рәсәйҙә, Пакистанда, Афғанстанда һәм башҡа илдәрҙә был ҡоштарға ойошторолған һунарға бәйле.
Шунда уҡ, себештәрен сығарып, тәбиғәткә кире ҡайтарыу өсөн (реинтродукции) питомник төҙөлә. Тәбиғәттә ике йомортҡанан да себеш сыҡҡан хәлдә лә, береһе генә тере ҡала ала. Шуға орнитологтар оянан берәр йомортҡаны йыйып алалар. Бер йомортҡаһын юғалтҡан ҡош тағын бер йомортҡа һалырға мөмкин. Ул йомортҡалар ҙа инкубатор өсөн йыйып алына. Бөгөнгө көнгә Бельгияла, Ҡытайҙа, АҠШ-та, Рәсәйҙә вольерҙарҙа бер нисә мең аҡ торна бар инде. Резерв фонд булдырыуҙан тыш, уларҙың тәбиғи популяцияларын һаҡлау буцынса ла эштәр алып барыла.
Шайтанка (Ыҡ ҡушылдығы)
Шайтанка  — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Ала өйрәк
Ала өйрәк (Хохлатая чернеть) (лат. Aythya fuligula) — өйрәктәр ғаиләһендәге һыу ҡошо.
Башҡорт шиғриәте
Тарихы
Был ваҡытта йәш шағирҙар: Ғәлимов Сәләм, Рәшит Ниғмәти, Баязит Бикбай, Мөхәмәтйәров Хәй, Саләх Күлибай, Ҡадир Даян, Мостай Кәрим, Ханиф Кәрим, Мәҡсуд Сөндөклө, Ғайнан Әмири, Мөхөтдин Тажи, Хөсәйен Ҡунаҡбай, Әкрәм Вәли, Малих Харистарҙың оло шиғриәткә килеүе республикала уникаль күренеш була.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа күп кенә башҡорт шағирҙарын һәм яҙыусыларын, шул иҫәптән, Ҡадир Даян, Рәшит Ниғмәти, Жәлил Кейекбаевтарҙы тыуған ерҙе данлағандары өсөн милли сикләнгәнлектә ғәйепләйҙәр. Шул уҡ ваҡытта, Мостай Кәрим «Европа-Азия» шиғырҙар циклын, Рәшит Ниғмәти «Мин — башҡорт!» шиғырын яҙа.
Характеристика
Хәҙерге башҡорт шиғриәтендә көнбайыш строфа формаларының билдәләрен — ситке рифмалы дүрт юллыҡтарҙы (абаба) күрергә була. Был форма сонеттарға хас. Башҡорт шиғриәтендә сонеттың 3 төрө йәшәп килә (М. Хәй, Я. Ҡолмой, Ә. Таһирова сонеттары): Шекспир йәки инглиз (3 абаб+1 вв), илальян (2 абаба йәки абба+ вгв гвг йәки вгд вгд); француз (2 абба + ввг ддг йәки ввг дгд). Сонет таждарының ҡатмарлы поэтик төҙөлөшө (14 сонеттың логик, образлы һәм формаль бәйләнеше һәм ун бишенсеһенең сонет-магисталгә ойошоуы) ҙур оҫталыҡ талап итә. Был форма Ә. Таһированың «Әсә һуҡмағы», «Бытырый», «Сиказ әйләнмәһе» әҫәрҙәрендә ҡулланыла.
Күпер
Төҙөлөшө
Күпер схемаһы — хисапланған аралыҡтарҙың үлсәмдәре эҙмә-эҙлекле күрһәтелгән формула — аралыҡ структураларының терәк өлөштәренең үҙәктәре араһындағы алыҫлыҡ. Бер-бер артлы бер нисә ярҙамсы өлөш бер үк ҙурлыҡта булһа, һәр береһенең күләме буйынса күбәйгән һан күрһәтелгән. Мәҫәлән, (уйҙырма «күпер») күпер схемаһы 5+3х10+4 м күперҙең беренсе арауығында 5 метр, киләһе өс — 10 метр һәм бишенсе — 4 метр арауығы булыуын аңлата.
Башҡорт шиғриәте
Фән
Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы факультетының компьютер филологияһы лабороторияһында шиғырҙы тулы анализлау, башҡорт шиғриәтенең тарихи үҫешендә рифма төҙөлөшө һәм лексик составы мәсьәләләре ҡарала, башҡорт шиғриәтенең формализланған тасуирланмаһын үткәрәләр. Филологтар көсө менән төҙөлгән формализлы тасуирлама программаһы түбәндәге мәсьәләләрҙе хәл итә:
Күпер
Тарих
Беҙҙең замандың иң ҙур күперҙәре, шул иҫәптән донъялағы иң бейек Миё Виадукт һәм Акаши-Кайкё күпере (төп аралыҡ оҙонлоғо — 1991 м), тросҡа ҡарай һәм аҫылмалы. Аҫылмалы шпангоут ҡоролмалары иң ҙур арауыҡтарҙы ҡапларға мөмкинлек бирә.
Күперҙәр проектлау
Күперҙәрҙә ортотроп плиталар ҡулланыла.
Классификация
Күперҙәр шулай уҡ ике, өс һәм күп тороҡло була.
Ҡазан ветеринария институты
Уҡытыу шарттары һәм өйрәнелгән фәндәр
Атап кителгән персоналдан тыш, институт клиникаһында 2 ярҙамсы, прозектор ярҙамсыһы һәм фармация буйынса лаборатория ярҙамсыһы була. Был кешеләрҙең, шулай уҡ ассистенттар һәм штаттан тыш ярҙамсыларҙы һайлауҙы директор етәкселегендәге барлыҡ профессорҙар һәм доценттарҙан торған институт Советы хәл итә.
Солоновка (Песчаная ҡушылдығы)
Солоновка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Песчаная йылғаһының һул ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Гетманщина
Бөйөк Петр батша указы буйынса 1709 йылда Скоропадск гетманына стольник Андрей Измайлов (бер йылдан һуң уны — Федор Протасьев алмаштыра) беркетелә, гетман резиденцияһы Глуховта раҫлана, ә ер эштәре идараһы, Скоропадск вафат булғандан һуң, 1722 йылдан 1727 йылға тиклем тулыһынса Малороссия коллегияһы ведомствоһына күсә.
Гадяч договоры
1659 йылд июнендә гетман Выговский Ҡырым ханы Мәхмәд IV Гәрәйҙең күп һанлы армияһы ярҙамында Конотоп эргәһендә батша ғәскәрҙәрен һәм Запорожье казактарын еңә. Әммә гетманға эске оппозицияны еңеү мөмкин булмай.
Үрге Корпиха
Үрге Корпиха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Түбәнге Корп күле — Түбәнге Корпиха йылғаһына ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Шапошников Борис Михайлович
Бөйөк Ватан һуғышының беренсе этабында (1941 июленән алып 1942 майына тиклем) эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһының Генераль штабы начальнигы, Юғары Башкомандование Ставкаһының ағзаһы (1941 йылдың июленән 1945 йылдың февраленә тиклем).
Ҡарға (Мишкә районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Юзя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Теча йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем, Мейәс йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Тырсь-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тулҡын (ойошма)
Дөйөм тасуирлама
8 кешенән (һуңыраҡ 6 кешенән) торған башҡарма комитет берлектең етәксе органы була. «Тулҡын»дың башҡарма комитетыБашҡорт үҙәк шураһы ҡарамағында эш итә.
1919 йылдың февралендә Башҡорт хөкүмәте менән ғәскәре совет власы яғына сыҡҡас,   «Тулҡын» бөтә башҡорт йәштәр берлеге үҙ-үҙен тарата, мартта уның лидерҙары булған Бабич менән Иркәбаев ҡыҙылармеецтар тарафынан үлтерелә.
Үрге Казыр Су
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Екатеринбург заводы
Төҙөлөү тарихы
Бөтә производство һәм торлаҡ биналары, Обер-Бергамт бинаһы, Екатерина сиркәүе өҫтәренә пушка ҡоролған тура дүрт мөйөшлө алты бастионлы һәм дүрт ярым бастионлы ҡәлғә эсендә урынлашҡан, ҡәлғә ер вал, соҡор, алғы баҡса (палисад) менән уратылған.
Екатеринбург заводының артабанғы эшмәкәрлеге
Хәҙерге ваҡытта Үрге Иҫәт заводының дауамсыһы — «ВИЗ-Сталь» ЯСЙ-е — Рәсәйҙә һыуыҡ көйө йәйелгән электр-техник ҡорос сығарыусы донъяның алдынғы етештереүселәренең береһе булып тора. Предприятие өлөшөнә трансформатор ҡоросо етештереүҙең рәсәй буйынса яртыһы һәм донъя буйынса 11 % тура килә.
Оло Айыу күле
География
Күл төньяҡ поляр түңәрәгендә, төньяҡ киңлектең 65 һәм 67 градустары араһында һәм көнбайыш оҙонлоҡтоң 118 һәм 123 градустары араһында, иңгеҙ кимәленән 156 метр юғарыраҡ урынлашҡан.
Ат (мифологияла)
Ышаныуҙар буйынса, аттың үҙе генә түгел уның ҡылы, тире, һөтө, хатта эйәр-өпсөнө лә магик көскә эйә. Мәҫәлән, ҡырҙа йоҡлаған ваҡытта баш осона ҡамыт, эргә-тирәңә сыбыртҡы һалһаң, ат тиренән ҡурҡып яныңа ен-шайтандар килмәй, тиҙәр. (Ш. Сафин. Учалы р-ны, Аһылай ауылы). Ат тирен, тиҙәген, боҫон ауырыу эйәләрен ҡыуыу өсөн дә ҡулланғандар. Мәҫәлән, шешкән, күгәргән, ҡаймыҡҡан ергә ат тиҙәген бәйләп ҡуйыу, ауыртҡан ергә ат тирен һөртөү, ауырыу баланы аттың боҫона тотоу кеүек «йүнәлтеү» алымдары 60-70 йылдарҙа ла ҡулланылған. (Ғ.К.Хисамитдинов. Яңы Абҙаҡ ауылы).
Боярҙар
Беренсе Болгар батшалығы
Баярҙар (боляр) тәүге тапҡыр Беренсе Болгар батшалығында барлыҡҡа килә. Баяр тип хәрби юғары ҡатлам вәкилдәрен (аристократия) атағандар. Улар батша ҡарамағындағы советта торғандар һәм өҫтөнлөктәр менән файҙаланғандар.
Көньяҡ-Көнбайыш Русь
1434 йылда батша Владислав III Варненчик боярҙар һәм поляк шляхтаһының хоҡуҡтарын тигеҙләгән привилегиялар сығара; бынан ары бөтә шляхтасылар һәм магнаттар һалым түләмәгән, ә хәрби хеҙмәт кенә үтәргә тейеш булған. «Бояр» исеме «пан» титулына алмаштырылған.
Уйкарташ
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Омск дәүләт бәйләнеш юлдары университеты
Омск дәүләт тимер юлдары университеты - Омский государственный университет путей сообщения — Омскиҙағы юғары уҡыу йорто
Тарихы
1961 йылда Томск тимер юл инженерҙары электромеханика институты Омскиға күсерелә һәм уға Омск тимер юл транспорты инженерҙары институты исем бирелә
Поянху
Экология
2002 йылдан күлдә балыҡ тотоу тыйыла.
Юҡҡа сығып барған ҡанатһыҙ диңгеҙ дуңғыҙына күлдәге интенсив суднолар йөрөшө һәм ҡом сығарыу ҙур уңайһыҙлыҡтар тыуҙыра.
Еҙем-Ҡаран
Урамдары
Базар урамы (Базарная (улица))
Дуҫлыҡ урамы (Дружбы (улица))
Тыныслыҡ урамы (Мира (улица))
Йәштәр урамы (Молодежная (улица))
Бәғерәк (Синара ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Екатеринбург ҡалаһынан Теча йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Үрге Кибрас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Коста-Риканың таш шарҙары
Коста-Риканың таш шарҙары — таш шарҙар (петросфералар), Диквис йылғаһы тамағында, Никоя ярымутрауында һәм Коста-Риканың Тымыҡ океан яры буйында Каньо утрауында кәм тигәндә  өс йөҙ йылға яҡын һаҡланған. Габбро, эзбизташ йә ҡомташтан тора. Уларҙың күләме иңендә дюймдан алып ике метрға тиклем айырыла; иң ҙурҙарының ауырлығы 16 тонна.
Даталау
Артефакттарҙы даталауҙың традицион стратиграфия ысулдарын бер нисә тапҡыр урындан урынға күскән таш шарҙарға ҡарата ҡулланып булмай. Яңы асылған петросфералар янындағы боронғо керамика табылдыҡтары буйынса уларҙы Үҙәк Американың теге йәки был археология мәҙәниәтенә тап килтерергә тырышалар. петросфера тағы теге йәки асыҡ. Иҫәпләүҙәр араһын беҙҙең эраға тиклем 200 йылдан алып беҙҙең эраның  1500 йылдарына тиклем тәшкил итә, йәғни Колумбҡа тиклемге цивилизациялар йәшәү осорон үҙ эсенә ала.
Домингес Эйтор
Биографияһы
«Палмейрас» командаһы өсөн уйындар араһында Эйтор урындағы «Артилейро» баскетбол командаһында уйнай. Уның менән 1928 йылда ул штаттың баскетбол буйынса чемпионы була.
Үрге Рассоха (Вежма ҡушылдығы)
Үрге Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вежма йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тирмәнтау
Тирмәнтау һүҙлектәрҙә
Италия географик һүҙлеге di corografico universale portatile Dizionario geografia, topografico, statistico, storico, politico, religioso, ecdidastico, commerciale di economia e pubblica (L. Volume Ghisi by A. Oliva Libreria unico Published, Milano, 1867) Урал түбәләрен түбәндәгесә һүрәтләй (1454 °C):
Яңы Һаҡмар (Ибраһим ауыл советы)
Климаты
Яңы Һаҡмар ауылының климаты, Ҡыуандыҡ районына хас булғанса, уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.
Тарихы
Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмеге, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә.
Чаготор
Чаготор — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара-Кудюр йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Струга шиғриәт кисәләре
Струга шиғриәт кисәләре (Струшките вечери на поезијата) — Струга ҡалаһында (Македония Республикаһында) үткәрелә торған, Европала иң эреләрҙән булған халыҡ-ара әҙәби фестиваль.
Әмәкәй
Әмәкәй — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы. Әмәкәй ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.
Тарих
XIX быуатта ауыл халҡы игенселек һәм малсылыҡ менән шөғөлләнгән, уларҙың шулай уҡ умарталары һәм солоҡтары булған. 1870 йылда 17 кибет теркәлгән, шаршамбы һайын баҙар, йыл һайын ноябрҙә йәрминкә уҙғарылған. XX быуат башында 3 мәктәп һәм 3 мәсет теркәлгән.
Герта Мюллер
Биографияһы
1987 йылда  ире яҙыусы Рихард Вагнер менән ГФР-ға күсә, Көнбайыш Берлинда йәшәйҙәр. Германия, АҠШ һәм башҡа илдәр университеттарында лекциялар уҡый. Әүҙем антикоммунистик ҡарашта тора.
Йәмғиәттә танылыуы
2008 йылда Швеция Яҙыусылар союзы  Мюллерҙың «Король баш эйә һәм үлтерә» тигән йыйынтығын һуңғы осорҙа ҡатын-ҡыҙ авторҙар яҙған иң яҡшы 10 китап иҫәбенә индерә.
Әҫәрҙәре
Романдары: Поэзия: Проза һәм эссе йыйынтыҡтары: рус телендә сыҡҡан китаптары:
Боевка (Елйәнде)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Екатеринбург ҡалаһынан Теча йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Батыр (исем)
Билдәле кешеләр
Вәлидов Батыр Хажиәхмәт улы (20 апрель 1905 йыл — 26 февраль 1969 йыл) — башҡорт шағиры. 1936 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Батыршин Мөхәмәтҡунафи Әлүк улы (27 июнь 1833 йыл — 5 ноябрь 1912 йыл) — табип. Батыр Вәлид; Вәлидов Батыр Хажиәхмәт улы (20 апрель 1905 йыл — 26 февраль 1969 йыл) — башҡорт шағиры. 1936 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Таллы (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы — Елшанка ауылы янындағы һыу үлсәү посынан алып Һамар ҡалаһына (ҡаланан үрҙәрәк) тиклем, Оло Кинәле йылғаһы һыу хужалығы участкаһына индерелмәгән. Йылға бассейны — Волга йылғаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001112112100007422.
— Бассейн коды — 11.01.00.011
Урал дәүләт медицина университеты
Тарихы
1979 йылда медицина фәнен үҫтереүгә һәм кадрҙар әҙерләүгә индергән өлөшө өсөн институт Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
Аҡбута
Географик урыны
Алыҫлыҡ:
Жанна д’Арк
Франция — Жанна д’Арк дәүерендә
1436 йылда Изабелла Труа килешеүендә Карл VI үлгәндән һуң Француз тәхете Генрих V-гә тейешлеге һәм уның вариҫтары Изабелланың улы Карлдан өҫтөн булыуы менән килешә. Был килешеү уның Орлеан герцогы менән никахтан тыш мөнәсәбәте тураһында фараздарҙы яңырта һәм Карлдың тәхеткә дәғүә итә алыуына ҡарата шик көсәйә.
Мөслим (Мөслим районы)
Тарих
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Мөслим районы үҙәге, 1963 йылдан — Сарман районы составында, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы үҙәге.
Люботин (тау)
Люботин — пирамида формаһындағы тау һәм Шар-Планин һыртының бик гүзәл түбәләренең береһе. Ул — Шар-Планин тауҙарының көнсығыш өлөшөндә ята һәм иң бейек түбәһе. Тау һыртының ҡалған өлөштәренән ситтәрәк торғанға күрә, Люботин тирә-йүндәге ландшафтан матурлығы менән айырыла. Бик алыҫтан, мәҫәлән, Скопье һәм Приштиндан да бик яҡшы күренә.
Аҙна
Көн атамаларының килеп сығышы
Башҡорттар, мосолман булһалар ҙа, кесе йома һәм йоманан башҡа аҙна көндәренең атамаларын ғәрәптән түгел, фарсы теленән алған. Фарсы телендәге пәнжешәмбе һүҙен генә башҡорт телендә элгәре «кесаҙна» тип йөрөтһәләр, һуңғы йылдарҙа «кесе йома» тип атауға күстеләр. Кесаҙна — кесе аҙна тигәндән алынған булған. Билдәле булыуынса «аҙна» һәм «йома» һүҙҙәре синоним булараҡ йәшәп килгән.