cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бесәй
Анатомияһы
Бесәйҙең баш һөйәге башҡа һөтимәрҙәрҙең баш һөйәгенән бик ҙур күҙ соҡорҙары һәм ҡеүәтле һәм махсуслаштырылған яңаҡтары менән айырыла, шулай уҡ яҡынса бер үк бит һәм баш мейеһе бүлектәренең үҫеше менән айырыла. Бесәйҙең баш һөйәге баш мейеһе өлөшө 11 һөйәктән тора, ә бит өлөшө — 13. Уртаса бесәй мейеһенең оҙонлоғо 5 см, ауырлығы 30 г.
Туҡланыу
Һуңғы йылдарҙа йортта бесәйҙәрең аҡһымдар, витаминдар, аминокислоталар һәм кәрәкле микроэлементар булған махсус әҙер бесәй ризығы менән туҡландыралар. Микроэлементтар етмәгәндә магний һәм уға бәйле файҙалы минералдар сығанағы булған көл менән ҡаплана ала, шуға күрә уны хайуан аҙығы етештереүселәр өҫтәйҙәр.
Сурина Сәрүәр Рәшит ҡыҙы
Биографияһы
1980 йылда Башҡортостан дәүләт радио һәм телевидение комитетында эш башлай.
1992 йылдан «Башҡортостан» Дәүләт телерадиокомпанияһының «Хазина» ижади берекмәһе мөхәррире.
Тележурналист
«Уҙаман», «Заң», «Шәхес» тигән баш аҫтында С. Р. Сурина үҙенең авторлыҡ программаларын эфирға сығара. Тапшырыуҙарҙа башҡорт халҡының арҙаҡлы ул-ҡыҙҙарының эшмәкәрлеге, уларҙың ғибрәтле-фәһемле яҙмыштары, оло ваҡиғалар шаңдауы һәм бөгөнгө заман проблемалары күрһәтелә. Был рубрикалар аҫтында Жәлил Кейекбаев, Рамаҙан Өмөтбаев, Зәйнәб Биишева, Фатима Мостафина, Салауат Дәүләтбаев, Земфира Сәхипова, Камил Әхиәров, Суфиян Поварисов, Хәлимә Ҡорбанаева, Әкрәм Бейешев, Рим Йәнғужин, Сәлимә Түлебаева, Фуат Биишев, Ғөбәйҙулла Илишев, Вәли Псәнчин, Флүрә Аҙнабаева, Ғайса Хөсәйенов, Нәжибә Мәҡсүтова, Азат Айытҡолов, Хәнифә Әбүбәкерова, Миҙхәт Байрамғолов, Вәсилә Садиҡова, Әсмә Усманова, Дамир Вәлиев һәм башҡалар хаҡында телевизион портреттар әҙерләнә.
АСМА МАУЛЕМБЕРДИЕВНА УСМАНОВА (1930-2015)
краевед, ветеран просвещения,
Хайбуллинского района Республики Башкортостан
https://youtu.be/JeIppsbKFog
21. «Орнамент» «Перина из гусиного пуха, Хайбуллинская, башкирская.», анс. «Кош юлы» в с.Степное, рук. А.М.Усманова. 13м., 2008, С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. https://youtu.be/PzTZ8bQyip8
Фильмы и репортажи по Башкирскому спутниковому телевидению (БСТ), организованные Суриной С.Р. и по ее консультации:
7.    Вечная нежность башкирской шали. 6-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК). 1ч.10м. 2010г. Сурина С.Р., Азаматова Г.М., Гайнанов Э.А. https://youtu.be/AnkLX65Hb88
13.  Орнамент. Башкирская шаль Фестиваль в Зианчуре. 13мин. 2015г. https://youtu.be/PmElMbQ8ZLk   Сурина С.Р.
5. РОЗА Габдерауфовна МАННАНОВА (1923-2013), г.Ишимбай в телефильмах С.Р.Суриной
4.    “Орнамент” Роза Маннанова. Истории сувениров. Рассказ о подарках и сувенирах в семейном архиве. 13 мин. 2012.
канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “Хайбулла Ашкадар тандары Асия Гайнуллина”1990-2022гг.
1.    "Бишек йыры-2002" часть 1, хр. 40 мин. 2002г. Колыбельные песни народов РБ. Выступление Асии Гайнуллиной "Улым  минең ир булыр" (Сибай 32:40 - 35:40:00),  "Хвала роженице и ребенку" (анс. "Кугиҙел" Мияки) БСТ, Башкирские народные обряды (анс. Күндеряк" Стерлибашевского района), колыбельные авторские песни. Ред. С.Сурина, реж. Н.Хамитов. ТО "Хазина". https://youtu.be/NOn8JIdAluc
9.    "Орнамент" Ткацкие станки в клубе села Орловка Архангельского района РБ. Хр. 13 мин. 2013. Сурина С.Р., Р.Р.Разяпов. (Участники  3-го респ. семинара по ткачеству: Карима Кайдалова (организатор), Ляля Гумерова (из села Абзаново Архангельского р-на), Ольга Суткевич, Фаниса Сайфетдинова, Асия Гайнуллина, Гульнара Тажетдинова, Гузель Шембергер и др.)   https://youtu.be/NaKyqZp0T8g
Ҡабатлау
Ҡабатлау ғәмәлен башҡарыу
Ҡабатлау процессын ябайлаштырыу һәм тиҙләтеү өсөн «ябай ҡабатлауҙың» таблица ысулын ҡулланалар, бының өсөн для этого заранее вычисляют все комбинации произведений чисел от 0-дән 9-ға тиклемге һандарҙың бөтә ҡабатландыҡтар комбинацияларын алдан иҫәпләйҙәр һәм был әҙер һөҙөмтәне алалар:
Физик дәүмәлдәрҙе ҡабатлау
Физик процесстарҙы математик саралар менән һүрәтләгәндә бер төрлөлөк төшөнсәһе бик мөһим роль уйнай, был мәҫәлән «1 кг он» һәм «1 кг баҡыр» ярашлы рәүештә төрлө {он} һәм {баҡыр} күмәклектәренә инеүен аңлата. Шулай уҡ бер төрлөлөк төшөнсәһе ҡабатланыусы дәүмәлдәрҙең бер физик процессҡа ҡарауын күҙ уңында тота.
Лу Синь
Тормошо
Чжоуҙарҙың ғаиләһы бик уҡымышлы була, уның атаһы яғынан олатаһы Чжоу Фуцин (周福清) Ханьлинь Академияһында ярайһы уҡ ҙур вазифа биләгән, уның әсәһе уҡырға үҙ аллы өйрәнгән. Әммә Чжоу Фуцин үҙенең улы, Лу Синдең атаһы, Чжоу Бои өсөн академияла кабинет биләргә маташҡанда, уны ришүәтселектә ғәйепләйҙәр һәм ғаилә ауыр хәлдә тороп ҡала. Чжоу Фуцинды ҡулға алалар, һәм ул башын киҫтереү язаһына хөкөм ителә яҙа. Чжоу Шужэнде ғаиләнең өлкән хеҙмәтсеһе А Чан тәрбиәгә ала, уны Лу Синь Чан Ма тип атап йөрөтә. Лу Синдең ҡустыһы яҙыусы һәм тәржемәсе булып таныла. Лу Синдең бала саҡтағы яратҡан китабы — ул «Диңгеҙҙәр һәм океандар классикаһы»
Һуңғы көндәре
Японияның әҙәбиәт буйынса нобель лауреаты Кэндзабуро Оэ Лу Сины «Азияның егерменсе быуаттағы бөйөк яҙыусыһы» тип атай. Лу Синь шулай уҡ Мо Янға ла йоғонто яһаған, тип иҫәпләнелә. "АКьюҙың ысын тарихы"н ГДР диссиденты Кристоф Хайн сәхнәләштерә.
Байымов Илсур Әхтәр улы
Театрҙағы ролдәре
«Йософ һәм Зөләйха» — Дан
Бөйҙө
Тарихы
Ауылға Верхнеурал өйәҙе Ҡара-Табын улусы халҡы нигеҙ һала, 1795 йылдан билдәле. Типтәрҙәр шулай уҡ Бөйҙө приискыһында ла йәшәгән. 1920 йылда унда 6 йорт-хужалыҡта 42 кеше иҫәпләнгән. Типтәрҙәр игенселек һәм малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. XVIII быуат аҙағында улуста барлығы 4 тирмән булған. Әммә барлыҡ типтәрҙәр ҙә иген үҫтермәгән. Уларҙың игенселеге үҫешмәгән була, уға типтәрҙәр составына ҡушылған ярым күсмә башҡорттар йоғонто яһай. Типтәр-Учалы улусында типтәрҙәрҙең ике командаһы менән ике старшина идара итә. .
Сириус
Сириус B-ны асыу
18 йыл үткәс, 1862 йылдың ғинуарында, Бессель фаразы асыҡтан-асыҡ раҫлана. 18 дюймлы (46-сантиметрлы) рефракторҙы һынап ҡарағанда, Америка астрономы Альван Грэм Кларк Сириус эргәһендә бәләкәй йондоҙ булыуын аса, һуңынан ул Бессель иҫәпләүҙәренә ярашлы есемдең орбиталь хәрәкәтен таба. Мәғәнәһе буйынса был асыш Нептунды асыуҙан ҡалышмай.
Йондоҙҙоң төп характеристикалары
Сириустың күренгән ялтырауығы — 1,47m һәм Оло Эт йондоҙлоғоноң иң сағыу йондоҙо булып тора, шулай уҡ төнгө күк йөҙөндә лә иң сағыуы. Төньяҡ ярымшарҙа Сириус Ҡышҡы өсмөйөштөң түбәһе кеүек күренә (уның башҡа түбәләре Бетельгейзе һәм Процион сағыу йондоҙҙары). Сириус Ҡояшҡа иң яҡын булған Альфа Центавра йондоҙонан, хатта үтә ҙур гигант Канопус һәм Ригель йондоҙҙарынан да сағыуыраҡ балҡый. Сириустың күк көмбәҙендәге аныҡ урынын белгән осраҡта ябай күҙ менән уны табырға була, бының өсөн күк көмбәҙе болотһоҙ, ә Ҡояш офоҡҡа яҡын урынлашҡан булырға тейеш. Процион системаһы Сириусҡа иң яҡын урынлашҡан йондоҙ, ул унан ни бары 5,24 яҡтылыҡ йылы (1,61 парсека) алыҫлығында ғына урынлашҡан.
Сириус системаһы
Сириус B — аҡ кәрлә йондоҙ, массаһы Ҡояштың яҡынса 1 массаһына тигеҙ. Типик аҡ кәрлә яҡынса Ҡояш массаһының 0,6—0,7 өлөшөн тәшкил итә, шуға күрә Сириус В иң ҙур аҡ кәрләләрҙең береһе тип һанала. Ҡояш массаһына тигеҙ булыуына ҡарамаҫтан, уның күләме Ҡояштыҡынан миллион тапҡырға кәмер әк, ә үлсәмдәре ер шарының үлсәмдәренә тап килә. Ул аҡ кәрләгә әйләнгәнгә тиклем, йондоҙ үҫешенең алдағы стадияларын: тәүҙә төп эҙмә-эҙлелек стадияһын, һуңынан ҡыҙыл гигант стадияһын үткән. Сириус B үҙенең тышҡы ҡабығын яҡынса 120 миллион йыл элек ташлаған тип фараз ителә. Йондоҙҙоң массаһы төп эҙмә-эҙлелек стадияһында булған осорҙа Ҡояштың 5 массаһы тәшкил итә, ә йондоҙҙоең спектраль класы B4 йәки B5 була. Сириус B спектрында таҙа тиерлек водород күҙәтелә.
Сириус донъя халыҡтары мифтарында һәм изге яҙмаларҙа
Сириус, элек-электән күк йөҙөнөң иң сағыу йондоҙо булараҡ, кешеләрҙең иғтибарын йәлеп иткән, шуға ла кеше эшмәкәрлегенең бөтә өлкәләрендә йыш ҡына телгә алына.
Сопдет — Иртә батшалыҡ дәүеренән алып боронғо Мысырҙың күк һәм Яңы йыл башланыуы алиһәһе. Уның кәүҙәләнеше булып йондоҙ Сириус тора.
Ваҡ тауискүҙ
Евразияла таралған.
Ғәләүетдинов Фәтхелислам Ғәйнислам улы
Биографияһы
1940 йылда Башҡорт театр-художество училищеһының Х. Бохарский һәм Г. С. Саттаров класын тамамлай. Шул уҡ йылда Дәүләкән театрында актёр булып эш башлай.
Дәүләт
Дәүләттең билдәһе
Дәүләт — закондарға һәм традицияларға таянып, үҙ ағзалары араһында тәртип мөнәсәбәттәрен тәьмин итеүсе социаль институт. Уны башҡа социаль институттарҙан айырып торған бер нисә билдә бар.
Ендота-Яха (Юн-Яха ҡушылдығы)
Ендота-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юн-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Хөбөтдинов Камил Йосоп улы
Биографияһы
Камил Йосоп улы Хөбөтдинов 1948 йылдың 31 майында Башҡорт АССР-ының Белорет районы Аҙналы ауылында тыуған.
1968 йылда Белорет педагогия училищеһын тамамлай һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген 1968 йылда Бөрйән районының Әбделмәмбәт ауылы мәктәбендә биология, химия, физика һәм рәсем уҡытыусыһы булып башлай.
Октябрь (Баймаҡ районы)
Тарихы
Губарьков ҡасабаһы 1930 йылдың 20 авгусынан алып 1933 йылдың 20 сентябренә тиклем — БАССР-ҙың Баймаҡ-Таналыҡ районы Баймырҙа ауыл Советы составына, 1933 йылдың 20 сентябренән алып 1941 йылға тиклем ҡасаба — БАССР-ҙың Баймаҡ районы Баймырҙа ауыл Советына, 1941 йылдан алып 1993 йылдың 12 июленә тиклем һәм хәҙерге ваҡытта — Баймаҡ районы Йылайыр ауыл Советы составына инә.
Күр Теле
Географияһы
XX быуатта Каспий диңгеҙендә һыу артыу сәбәпле ярымутрау утрауға әйләнгән. Климаты ярымсүллек. Утрауҙың бер өлөшөн Кызылагадж ҡурсаулығы биләй. Утрауҙың рельефы тигеҙлек. Дәүмәле: оҙонлоғо 1180 м, киңлеге яҡынса 5200 м. Көнсығыштан Каспий диңгеҙе уратҡан, ә көнбайыштан — Кызылагадж ҡултығы сикләй. Утрауҙың майҙаны 43 км². Көнсығыштараҡ Күр Дашы утрауы урынлашҡан.
Тарихы
Совет Әзербайжанында утрауҙа ике ауыл булған: Шираанлы һәм Күрдили (Күртеле, уларҙа дөйөм алғанда 3 меңгә яҡын кеше йәшәгән. 1981 йылда һыу йәнә күтәрелеү сәбәпле материк менән бәйләнеш ҡатмарлаша, күпселек кешеләр утрауҙан китә. 2016 йылда утрауҙа 4 ғилә йәшәгән, милләттәре буйынса барыһы ла — әзербайжандар.
Оло Урғаҙа
Оло Урғаҙа (Большая Уртазымка) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ, Хәйбулла райондары биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 1885 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 87 км.
Теш (мәғәнәләр)
Теш ошо мәғәнәләрҙә ҡулланыла:
Яҙыулыҡая
Тикшеренеү
1838 йылда француз ғалимы Ш. Тексье асҡан. 1838 — 1839 йылдарҙа тикшерелгән. Яҙыулы ҡаялағы яҙмаларҙы 1952 — 1969 йылдарҙы француз ғалимы Э. Ларош уҡый.
Хэнтэй-Даур ҡалҡыулығы
Ландшафттың төп типтары - тау тайгаһы, яланғас тау алдарындағы  һирәк ағаслыҡтар, яланғас тауҙар.
Гостенка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нальчик
Нальчик (Налшык, Нальчик , Нальчик) — Рәсәйҙәге Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһының баш ҡалаһы.
Азарх Моисей Рафаилович
Биографияһы
1895 йылдың 8 мартында тыуған.
Заячья (Тым ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ваҡыф
Ҡыҫҡаса мәғлүмәт
Тик табыш килтергән һәм тотонолмай торған милек кенә (ризыҡ, кейем, аҡса тапшырыу тыйыла) ваҡыф ителә алған. Ваҡыфҡа һалым һалынмаған, уға ҡарата һатыу-һатып алыу, бүләк итеү, залогка биреү килешеүҙәре төҙөлмәгән. Мөлкәтте тапшырыу яҙма (судья һәм шаһиттар тарафынан раҫланған) йәки телдән (мәсеттә иғлан ителгән) мөмкин булған. В. алынған аҡсаларҙы тотоноуға күҙәтеүҙе ҡазый йәки махсус мөтәүәлли алып барған. 12 б. алып В. мосолман руханиҙарының төп йәшәү, ш. уҡ дини белем биреү учреждениеларын финанслау сығанағына әүерелә.
Болтуновка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Унтершлайсхайм
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Йырғалаш
Этимологияһы
Йәғни, топоним йылғаның аҡҡан урындарына бәйле үҙенсәлектәренән сығып бирелгән - ул эзбизле ҡатламдарҙы йырып аға, бер юғала, бер ер өҫтөнә килеп сыға.
Амир Темир хиёбони
Амир Темир хиёбони (Amir Temur xiyoboni, һүҙмә-һүҙ Аҡһаҡ Тимер скверы) - Чиланзар линияһы Ташкент метрополитены станцияһы. «Мөстәҡиллек майҙаны» һәм Хәмид Алимжан станциялары араһында урынлашҡан. Юныс Рәжәб станцияһына күсеү.
Аҡһаҡ Тимер скверы буйынса аталды.
Слонимский Сергей Михайлович
Ғаиләһе
Ҡатыны — Раиса Николаевна Слонимская (1948) — музыка белгесе, педагогия фәндәре докторы һәм сәнғәт фәндәре кандидаты, Санкт-Петербург дәүләт сәнғәт институты профессоры. «С. Слонимский музыкаһы материалында сольфеджио» уҡыу әсбабы авторы
Иң билдәле уҡыусылары
шулай уҡ:
Куксхафен
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Оло Теләк районы
Оло Теләк районының территорияһы Иглин районына инә.
Арутунян Анжелика Ервандовна
Бүләктәре
М.П. Мусоргский исемендәге Бөтә союз йырсылары конкурсының 2-се премияһы (1964).
Лавда
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шәйехзада Бабич музейы
Тарих
«Этнография» залында ауыл һәм район халҡының мәҙәни-көнкүреш үҙенсәлектәре, ғөрөф-ғәҙәттәре сағылыш тапҡан.
Әхтәмйәнов Ихсан Нәсибулла улы
Әҙәби эшмәкәрлеге
«Төйәгемә — өйгә ашҡынамын…» шиғырында лирик герой, һағыныуын шиғыр юлдарына һалып, тыуған төйәгенә, өйөнә ашҡына. Бала саҡты, үҫмер йылдарҙы иҫкә алып, Тыуған иленә, тыуған яҡтарына булған сикһеҙ мөхәббәтен асып бирә. Ниндәй бәхет өйгә урап ҡайтыу, Ҡурайҡайың алыу ҡулыңа; Күршеләрең менән күрешеүҙәр,- Шул шатлыҡтар күсә йырыма. Тыуған яҡты күреү — был ниндәй бәхет икәнен аңлайһың. Шиғырҙағыса туған-тумасаң менән гөрләшеп самауырҙан сәй эсеү, күршеләрең менән күрешеү шундай танһыҡ. Атай йорто изге, ул йөрәк түрендә генә йөрөтөрлөк бала саҡ хәтирәһе. Ватандың кескәй сатҡыһы. «Яҙғы йыр» шиғыры Тыуған илгә, тыуған ергә ихлас һөйөү тойғолары менән һуғарылған. Яҙҙың матурлығы, йәшеллегенә һоҡланып, күңелдең яҙғы ҡояшҡа иреүен тойоп, тыуған төйәгеңә ҡайтҡанда шул тиклем рәхәт. Уның һәр бер ағасын, үләнен, күлен күреү йөрәктәге һағышты баҫа, күңелде иркәләй, ҡеүәт өҫтәй, илһам уята. Яҙ хаҡында байтаҡ яҙғанмындыр, Ләкин ҡайтһам тыуған яғыма, Илһамдарым таша даръя булып, Һәм йәнә яҙ йыры яҙыла. Тәрәндән, ер ҡуйынынан урғылып сыҡҡҡан шишмәләй, Ихсан Әхтәмйәновтың йөрәк түренән сыҡҡан шиғырҙары.
Йосопов Марсель Жәлил улы
Йәмәғәт эшмәкәрлеге, муниципаль һәм дәүләт эшмәкәрлеге
Милли йәмәғәт хәрәкәттәрендә: Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы ағзаһы ЧООО «Курултай башкир Челябинской области» (с 2006) и МСОО «Всемирный курултай башкир» (2011), делегаты (2010, 2015); 2007 йылдан Башҡортостан Республикаһы Президентының Силәбе, Ҡурған, Төмән өлкәләре буйынса тулы хоҡуҡлы вәкиле була. Рәсәй төбәктәрендәге һәм яҡын сит илдәрҙәге Башҡорт диаспоралары вәкилдәре менән аралаша һәм бәйләнеш тота.
2011 йылдың декабренән Башҡортостан Республикаһының Учалы районы хакимиәтендә физик культура, спорт, туризм буйынса комитет рәйесе булып эшләй администрации Учалинского района, 2014 йылдың ғинуарынан Силәбе өлкәһе «Импульс» реабилитация-физкультура үҙәге директоры урынбаҫары, 2017 йылдан Башҡортостан Республикаһының Йәштәр Сәйәсәте һәм спорт министрлығында спорт һәм резерв әҙерләү бүлеге начальнигы.
Саян-Шушенск ҡурсаулығы
100-гә яҡыны Ҡыҙыл китапҡа ингән һирәк осрай һәм юҡҡа сығып барған төрҙәр булып тора
Был урмандар Алтай-Саян экотөбәге ҡурсаулыҡтары һәм милли парктары ассоциацияһы составына инә.
Ҡурсаулыҡтың барлыҡҡа килеү тарихы
1976 йылда ҡурсаулыҡ ойошторола. Уны ваҡытында булдырыу һөҙөмтәһендә ҡурсаулыҡ хеҙмәткәрҙәре артабан быуа  аҫтында ҡала торған майҙандарҙан мғлүмә йыйып өлгөрә.
Һыуһаҡлағыстарҙы тултырыу осоронда биләмәнең торошо
Тәүҙә һыу һаҡлағысты булдырыуҙан тәбиғәткә ябырылған көсөргәнеш иҫ киткес ҙур була.Яр һыҙығындағы барлыҡ тереклек  юҡҡа сыҡҡан. Бындай режимға бурһыҡтар, төлкөләр бөтөнләй  яраҡлаша алмаған. Һыу сите шундай үтә алмаҫлыҡ бысраҡҡа бата, хайуандар һыу эргәһенә килә ла алмаған тиерлек. Үҫемлектәр бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан.
Былар барыһы ла яҡынса 4-5 йыл дауам итә. Тәүгеләрҙән булып был урынды үҫемлектәр үҙләштерә. Хәҙер был яр һыҙыты   йәшел оазис кеүек. Яҙ һайын шунда уҡ гөрләп тормош ҡайнай башлай. Өҫтәүенә бөтә ләм ултырмалары хәҙерге ваҡытта тотороҡланған. Ишелмә, шыуғын процестары тойолмай тиерлек. Хәҙер һыу баҫа торған биләмәләр  йәнлектәр өсөн мал аҙығы базаһы.
Чайка Мария Павловна
Биографияһы
1945 йылдан — Ленинград дәүләт университетының физика ғилми-тикшеренеү институтында кесе ғилми хеҙмәткәр була, академик А. Н. Теренин һәм С. Э. Фриш лабораторияларында эшләй. Уның беренсе фәнни эше атом тематикаһы буйынса эштәр сиктәрендә уран спектры систематикаһына ҡағыла. 1950 йылда Н. И. Калитеевский менән бергә С. Э. Фриш етәкселегендәге ғилми төркөмгә индерелә. 1952 йылда М. П. Чайка кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Артабанғы фәнни эшмәкәрлеге төрлө элементтарҙың спектраль линияларының нескә структураларын өйрәнеүгә һәм ядроның А магнит коэффициентын һәм В квадропольный дәүмәлдәрен билдәләүгә бәйле була. Тикшеренеүҙәр өсөн төп спектраль приборҙар сифатында Фабри-Перо интерферометры ҡулланыла, ул беренсе газ лазерҙарын өйрәнгәндә би урынлы булып сыға.
М. П. Чайка квант системаларында интерференция күренештәрен өйрәнеү менән шөғөлләнә. Уның был күренештәрҙе газ лазерҙары һәм газ разрядлаусы плазмалар процестарын тикшереүҙә ҡулланыулыуы дөйөм өҫтөнлөклө булып тора. Бигерәк тә М. П. Чайканың газ разряды плазмаһында атомдарҙың теҙелеүе буйынса асыштарын билдәләргә мөмкин. «Ййәшерен теҙелеү» тип аталған төҙөлөш плазмалағы физик процестарҙы аңлауға ҙур өлөш индерә һәм 1969 йылда СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Уйлап табыуҙар комитеты тарафынан өҫтөнлөклө асыш, тип таныла. Уның «Интерференция вырожденных атомных состояний» (ЛГУ, 1975) монографияһы белгестәрҙә ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Эшкәртелгән һәм тулыландырылған баҫмаһы (Е. Б. Александров һәм Г. И. Хвостенко авторҙашлығында) 1991 йылда донъя күрә, китаптың был варианты инглиз теленә тәржемә ителгән.
Яңы Сүлле
Яңы Сүлле (Новые Сулли) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 290 кеше. Почта индексы — 452197, ОКАТО коды — 80225828002.
Нуғайбәк (исем)
Фамилиялар
Шаһингәрәй Көрмәнкәй улы Нуғайбәков (1790 — ?) — сотник (1829). 1808 йылда — казак, 1812 йылда — зауряд-яҫауыл, 1813 йылда — поход старшинаһы, 1814 йылда — 14 класс чинын (хорунжий) ала. 1820—1836 йылдарҙа 12-се башҡорт кантоны башлығы вазифаһын үтәй. 1821 йылда 13 класс чинына күсерелә. 1829 йылда сотник хәрби дәрәжәһенә лайыҡ була. 1832 йылда ҡасҡындарҙы тотоуҙа хөкүмәткә булышлыҡ иткән өсөн көмөш миҙал менән бүләкләнә. 1833 йылда 4-се дәрәжә Изге Станислав ордены менән бүләкләнә. 1835 йылдың 4 апрелендә ер эштәренә йүнәлтелгән башҡорттар йыйылған урында, 21 чиновник, 650 казак һәм йорт старшиналары алдында кантон башлығы Шаһингәрәй Нуғайбәков рус телендә ошолай телмәр тота: «люди те [башкиры] не на службу, а на каторжную работу командируются» һәм «башкиры ныне стаи плохи не умеют от оной избавиться», һәм көлөмһөрәп атыу ҡоралдарығыҙ эшкенәме тип башҡорттарҙан һораша.
Әхмәтгәрәй Шаһингәрәй улы Нуғайбәков (1821[5] — ?) — 1850-се йылдар башынан 1854 йылға ҡәҙәр 13-сө башҡорт кантоны башлығы була[6]. Солтангәрәй Шаһингәрәй улы Нуғайбәков (1822 йыл тирәһе — ?) — яҫауыл (1860). 1845 йылда Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлай. 1848—1852 йылдарҙа 10-сы линия Ырымбур батальоны эргәһендәге Хәрби суд комиссияһында тәржемәсе булып хеҙмәт итә. 1854 йылдан 4-се мишәр кантоны башлығы, 1856—1863 йылдарҙа 22-се башҡорт кантоны башлығы вазифаларын башҡара. 1863—1865 йылдарҙа 9-сы Бәләбәй кантоны башлығының ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә[7]. «1853—56 йылдарҙағы Көнсығыш һуғышы иҫтәлегенә» бронза миҙалы менән бүләкләнгән.
Лавнюга
Лавнюга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ежуга йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һанновер
Тарихы
1714 йыл — курфюрст Георг-Людвиг (1698—1727 йылдарҙа) Георг Беренсе  исеме аҫтында Бөйөк Британияның короле тип иғлан ителә. Бөйөк Британия менән шәхси уния урынлаштырыла, ул  1837 йылға тиклем була.
1933 йыл — власҡа Национал-социалистар килә. Коммунистарҙы һәм социалистарҙы эҙәрлекләү һәм үлтереү башлана. Бойондороҡһоҙ матбуғат тыйыла. Теодор Лессинг һөргөндә үлтерелә.
1945 йыл — Зеельхорст зыяратында 154 кешене күпләп атыу.
Иҫке ратуша
Лейбниц йорто (нем. Leibnizhaus ) — XX быуатта тергеҙелгән 1499 йылғы бина. Йорт бөйөк ғалим Лейбниц исемен йөрөтә, ул  унда 1698 йылдан 1716 йылға тиклем йәшәгән.
Һаулыҡ һаҡлау
Университеты клиникаһынан тыш, Һанноверҙа төрлө милектә булған тағы бер нисә эре медицина үҙәктәре бар. Тәү сиратта был Нордштад ҡалаһының төньяҡ өлөшөндәге клиника, Хайдехаустың көнсығыш районындағы дауахана, Силоа клиник дауаханаһы һәм Линдендың тире ауырыуҙары клиникаһы. Һанновер төбәге клиникаларына шулай уҡ сиркәү хәйриә фонды аҡсалата ярҙам итә. Уларға Фридерикен клинникаһы кеүек билдәле клиника инә, уның составына ашығыс медицина ярҙамы дауаханаһы, Генриетта клиникаһы һәм Винсент дауаханаһы инә.
Автомобиль юлдары
Һанновер аша ике федераль автобан — А2/Е30 һәм А7/Е45 үтә. Ҡалала тиҙлекле юлдар селтәре үҫешкән. Ҡала үҙәгендә парковкалар бөтә ерҙә лә тиерлек түләүле. Ҡала-ара һәм халыҡ-ара бәйләнеш өсөн  — ZOB (Zentralomnibusbahnhof Hannover) автовокзал бар.
Тулупов Владимир Васильевич
Тулупов Владимир Васильевич (8 август 1954 йыл) — СССР) һәм Рәсәй филологы. Филология фәндәре докторы, профессор, реклама һәм дизайн кафедраһы мөдире, Воронеж дәүләт университетының журналистика факультеты деканы. «Акценты. Новое в массовой коммуникации» фәнни-ғәмәли альманахының һәм «Вестник ВГУ. Филология. Журналистика» фәнни журналының баш мөхәррире. Рәсәй Журналистар союзы ағзаһы. Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Иллипех
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Башҡортостандың административ-территориаль бүленеш тарихы
XVIII быуат башына саҡлы
X—XIII быуаттарҙа башҡорттар йәшәгән ерҙәрҙең көнбайышы Волга буйы Болғары составында була. XIII—XIV быуаттарҙа башҡорттар йәшәгән бөтөн территория Алтын Урҙа хакимлығы аҫтында булған, ә ул тарҡалғандан һуң Башҡортостан территорияһы Ҡазан ханлығы, Нуғай Урҙаһы һәм Себер ханлығы составына ингән.
XVIII быуат башынан алып ХХ быуат башына саҡлы
1865 йылда кантон системаһы юҡҡа сығарылған һәм, Ырымбур губернаһын икегә бүлгәндән һуң, Ырымбур һәм Өфө губерналары барлыҡҡа килгән. Өфө губернаһына Бәләбәй, Бөрө, Златоуст, Миңзәлә, Стәрлетамаҡ һәм Өфө өйәҙҙәре ингән, ә Ырымбур губернаһында Верхнеуральск, Ырымбур, Үр өйәҙе, Троицк һәм Силәбе өйәҙҙәре тороп ҡалған.
XХ быуат башынан ХХI быуат башына саҡлы
1917 йылда Башҡортостан автономияһы иғлан ителгән. 1917 йылдың декабрендә III Бөтә башҡорт Ойоштороу ҡоролтайы «Башҡортостан менән автономиялы идара итеү» положениеһына ярашлы, автономия 9 кантондан: Барын-Табын, Бөрйән-Түңгәүер, Ете ырыу, Иҫкен-Ҡатай, Ҡыпсаҡ, Ҡыуаҡан, Тамъян, Туҡ-Соран һәм Үҫәргән кантондарынан торған. 1919 йылдың башына Башҡортостан автономияһы 13 кантондан торған: Арғаяш, Бөрйән-Тәңгәүер, Ете ырыу, Дыуан, Ҡыпсаҡ, Көҙәй, Табын, Ҡошсо, Тамъян-Ҡатай, Туҡ-Соран, Үҫәргән, Юрматы һәм Ялан.
Сабаил һарайы
Сабаиль һарайы (Bayıl qalasıBayıl qalası) — 1234 йылда ширваншаһ Фарибурз III тарафынан төҙөлгөн һарай һәм ул Баил утрауҙарының береһендә. Әзербайжандың Баҡы ҡалаһына яҡын булған ҡултыҡта, урынлашҡан. Был һарайҙы Сабаил һарайы, Шахри Саба, Шахри нау, һыу аҫты ҡалаһы, каруан-һарай, баил таштары һ.б. тип тә йөрөтәләр
2000 йылдар аҙағында ҡоролманың өҫкө өлөшө һыуҙан ҡалҡып килеп сыға. Археологтар ҡаҙыныу эштәре башлай һәм һарай фризының ҡайһы бер өлөштәрен табалар, уларҙы «Ширваншаһ Һарайы » биләмәһендәге музейға урынлаштыралар. Диңгеҙ төбөнән хайуандар, үҫемлектәр һәм ғәрәп хәрефтәре төшөрөлгән 706 яҫма сығарыла. Шулай уҡ кеше һыны төшөрөлгән 12 портрет табыла, ихтимал, был кешеләр үҙ замандарында билдәле шәхестәр булғандыр. Бер ташта Ширваншаһ һүрәтләнгән, был ҡоролма тап ул идара иткән ваҡытта төҙөлгән булыуы тураһында һөйләй.
Джованни Пьерлуиджи Палестрина
Биографияһы
1572 һәм 1575 йылдарҙа Римдә башланып киткән эпидемиялар уның улдары Родольфо һәм Анджелоны һәм ҡустыһы Силланы яҡты донъянан алып китә. 1578 йылда Палестрина үҙе ҡаты ауырый һәм герцог Гульельмо Гонзаганан мессаға булған отошло заказды ҡалдырып торорға мәжбүр була. 1580 йылда ҡатыны Лукреция вафат була. Ҡайғығы батҡан композитор дини исем алырға ҡарар итә, әммә үҙен дингә бағышлауҙан алдынан ғына хәлле тол ҡатын Вирджиния Дормоли менән таныша һәм 1581 йылда ҡабаттан өйләнә. Ғүмеренең һуңғы йылдарында Палестрина музыка өлкәһендәге эшмәкәрлеген Рим тирә-яғында күсемһеҙ милекте һатыу менән шөғөлләнгән ҡатының бизнесына инвестициялар эҙләү менән уңышлы берләштереп алып бара.
Ижады
Уның киң мираҫында 105-кә яҡын месса, «Гимны для всего церковного года» (Рим, 1589; католик гимндарҙың бөтәһе 72 эшкәртеүе, «бөтә сиркәү йылының офферториялары» (Рим, 1593; күләме һәм идеяһы буйынса уникаль цикл, 68 офферторийҙан тора, 140-ҡа яҡын мадригал һәм 300-ҙән ашыу мотет бар. Сиркәү полифонияһының башҡа жанрҙарынан (ысынында, шул уҡ мотеттар), 40-тан ашыу магнификат, 11 литаний бар.
Башҡортостан (сауҙа үҙәге)
Йүнәлеше
Аҙыҡ-түлек һәм сәнәғәт тауарҙары (50 меңдән ашыу төр) менән ваҡлап-күмәртәләп сауҙа итеүҙе, йәмәғәт туҡланыуы продукцияһын етештереүҙе һәм һатыуҙы тормошҡа ашыра, 90-ға яҡын өҫтәмә хеҙмәт күрһәтә. Дөйөм майҙаны 36 мең м² булған бинаны биләй, шул иҫәптән сауҙа залдары — 11,7 мең м², склад бүлмәләре — 5,4 (һыуытылғандары — 0,4).
Джованни Пьерлуиджи Палестрина
Автор стиленең үҙенсәлектәре
Палестрина әҫәрҙәренең ике тулы баҫмаһы бар: Франц Ксавьер Хаберль редакцияһы аҫтында 33-томлыҡ баҫма һәм Роберто Казимири редакцияһы аҫтындағы егерменсе быуаттың икенсе яртыһында баҫтырылған 34-томлыҡ баҫма. Палестрина үҙ мессаларын яҙғанда тәү сиратта дүрт-биш тауышҡа иғтибар биреп ижад итә: дүрт тауышлы полифонияны ул 40 әҫәрендә ҡуллана, а биш тауышлы полифонияны — 38 әҫәрендә, шуны әйтергә кәрәк, композитор барлығы 105 месса ижад иткән. Әйткәндәй, Палестрина стиленә хас артыҡ күҙгә ташланып бармаған байтаҡ деталдәрҙе: музыканың тик вокал өлөшөндә ваҡыт-ваҡыт интонация модификацияларын, тауыштарҙың ҡапыл ғына һикерешен, фанфарҙарға оҡшаш юғары күтәрелеүсе фразаларҙы күҙәтергә мөмкин. Был деталдәр композитор музыкаһының дөйөм баланслылығына һәм эмоциональ тотороҡлоғона контраст булып тора.
Әсәлек миҙалы
1995 йылдың 1 ғинуарына ҡарата I һәм II дәрәжә Әсәлек миҙалы менән 13,15 миллионға яҡын ҡатын-ҡыҙ бүләкләнгән.
Миҙал тураһында Положение
Тейешле дәрәжәле әсәлек миҙалы менән бүләкләү аҙаҡҡы балаға бер йәш һәм әсәнең ҡалған балалары иҫән булған саҡта башҡарыла. Әсәлек миҙалы менән бүләкләгән саҡта шулай уҡ
Алты балаһы булған әсәләр бер генә I дәрәжә Әсәлек миҙалы менән бүләкләнә.
Аҡай (исем)
Этимология
Аҡай б, - ағай һүҙенең диалект формаһы; хөрмәтле, абруйлы мәғәнәһендә.Хисамитдинова Ф.Ғ., Төпәев С. Х. '''Төрки сығанаҡлы һәм төрки элементлы башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006.'''
Билдәле кешеләр
Аҡай Күсемов (? — 1738 йыл һуң, артабанғы яҙмышы билдәһеҙ) — 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе.
Аҡай Боляев (шулай уҡ Мырҙаҡай) (? - 1670 йылдың декабрендә язалап үлтерелә - эрзя мырҙаһы, 1670 - 1671 йылдарҙа үткән Степан Разин етәкселегендәге крәҫтиән ихтилалы юлбашсыларының береһе.
Круглова Зинаида Михайловна
Биографияһы
1995 йылда вафат була.
Оло Кызья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Шпайер
Исеме
Археологик мәғлүмәттәр беҙҙең эраға тиклем  500 йыл элек ҡалала кельттар ултырған тип фаразларға мөмкинлек бирә, башта ул  Новиомаг (Noviomagus) исемен йөрөтә, һуңыраҡ, рим дәүерендә, ҡала  Аугуст Неметум һәм Цивитас Неметум (Неметер ҡәбиләләре ҡалаһы) исеме аҫтында, был өлкәлә йәшәгән герман ҡәбиләһе исеме буйынса билдәле була. VI быуатта ҡала үҙенең биләмәһе аша аҡҡан Шпайербах йылғаһы исеменән Спира (Spira) исемен ала.
Быҙаулыҡ (Таналыҡ ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200279
«Һыуҙа батыусыларҙы ҡотҡарған өсөн» миҙалы
Миҙал тураһындағы Положение
Миҙал менән ҡотҡарыу хеҙмәте хеҙмәткәрҙәре һәм СССР-ҙың башҡа граждандарҙы, шулай уҡ СССР граждандары булмаған кешеләр кешеләрҙе һыуҙа ҡотҡарыуҙа күрһәткән ҡыйыулыҡ һәм фиҙакәрлек өсөн; күрһәткән уяулыҡ һәм ҡыйыулыҡ һөҙөмтәһендә һыуҙа кешеләр менән бәхетһеҙ осраҡтар иҫкәртелгән өсөн; һыуҙа ҡотҡарыу хеҙмәтен өлгөлө ойошторған өсөн бүләкләнәләр.
Тасуирламаһы
«Һыуҙа батыусыларҙы ҡотҡарған өсөн» миҙалының формаһы — түңәрәк, диаметры — 32 мм, оксидатланған еҙҙән эшләнә.
Боярский Михаил Сергеевич
Биографияһы
1974 йылда Михаил Боярскийҙы армияға алалар.
Зингер магазины
Архитектураһы
Бер ҡатлы бина көнсығыштан көнбайышҡа табан һуҙылған бинанан ғибәрәт, ул төп фасады менән  элекке ҡала сауҙа майҙанына ҡарай
Хәҙерге торошо
Хәҙерге ваҡытта был йорт ваҡлап һатыу предприятиелары өсөн ҡулланыла, унда  бер-береһен алмаштыры,  Тотьманың төрлө эшҡыуарҙары бинаны ҡуртымға алыуҙы һәм эшләүҙәрен дауам итә.
Есыны-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Матвеев Александр Константинович
Биографияһы
2010 йылдың 9 октябрендә Екатеринбургта вафат булған.
А.К. Матвеев һәм башҡорт топонимикаһы
А. К. Матвеев Уралдың географик атамалары тураһында яҙған хеҙмәттәрендә башҡорт топонимикаһын, этимологияһын да күрһәтә барған.Уның "Географические названия Урала.: Топономический словарь" тигән йыйынтығында Силәбе өлкәһендәге байтаҡ  башҡортса атамаларҙың килеп сығышы яҙылған. Тап ошо һүҙлек ярҙамында Силәбе өлкәһе Баҡал ҡалаһының атамаһы "баҡалы йылға" (лягушачья река) тигәндән килеп сыҡҡаны асыҡланды. Зингейка йылғаһының атамаһын ул "жингей" тигән ҡаҙаҡ һүҙе менән бәйләй, әммә башҡорт һөйләштәрендә лә "жиңгәй" варианты бар, һәм был ерҙәрҙә борон башҡорттар йәшәгән. Матвеев был хаҡта белмәгән, әлбиттә, әммә йылғаның исеме Еңгәкәй ниндәй һүҙҙән килеп сыҡҡанын теркәп ҡалдырып, дөрөҫ яуап табырға мөмкинлек тыуҙырған.
Әзербайжан Республикаһы Конституцияһы
Тарихы
2009 йылдың 18 мартында референдумда Коституцияның 29 статьяһына төҙәтмәләре ҡабул ителә.
Оло террор
Ошо осор эсендә 681692 кеше аталып үлтерелә. Бөтәһе сәйәси мотивтар буйынса 1372382 кеше ҡулға алына. Тарихсы Земсков фаразы буйынса, сәйәси мотивтар буйынса атып үлтерелгән 681 692 кеше, бөтәһе «Сталин осоронда» контрреволюцион һәм башҡа айырыуса дәүләт енәйәттәре өсөн атып үлтерелгәндәрҙең дөйөм һанынан 85 % тәшкил итә (799 455 кеше 1921 йылдан алып 1953 йылға тиклем).
Оло террорҙың сәбәптәре тураһында фекерҙәр
Рәсәй тарихсыһы А. Г. Тепляков тарихнамә күҙәтеүендә XXI быуаттың башында тикшеренеүселәрҙең күпселеге Оло террор алдан әҙерләнгән һәм планлаштырылған акция булыуында шикләмәгәндәр, тип дәлилләй. Тепляковтың фекеренсә, ғилми мөхиттә т 1937—1938 йылдарҙағы террорҙың сәбәптәре буйынса ҡәнәғәтләндерерлек аңлатыу юҡ, тип белдерә. Тепляков Сталин осорондағы мәҙәниәт тарихы тарихсыһы Е. А. Добренконың ғилми мөхиттә репрессияларҙың сәбәптәренә ҡарата күпкә киңерәк ҡараштың барлыҡҡа килеүе тураһында фекерен килтерә.
Кировтың үлтерелеүе һәм уның эҙемтәләре
1935 йылдың 26 ғинуарында Сталин Ленинградтан Себер төньяғына Зиновьевтың 663 элекке яҡлаусыларын һөрөү тураһындағы Политбро ҡараына ҡул ҡуя. Бер үк ваҡытта 325 элекке оппозиционер Ленинградтан башҡа райондарға партия эшенә күсереләләр. Ошондай уҡ ғәмәлдәр башҡа урындарҙа ла башҡарыла. Мәҫәлән, 1935 йылдың 17 ғинуарында Украина КП-ның Үҙәк Комитеты элекке әүҙем троцкистарҙы һәм зиновьевсыларҙы республиканың эре сәнәғәт үҙәктәренән күсереү һәм партиянан сығарылғандарға, шул иҫәптән «троцкистар һәм троцкистар-зиновьевсылар блогына» ингән өсөн, материалдар әҙерләү мәсьәләһен күтәрә. Бөтәһе 1935 йылдың ғинуар-февралендә Ленинградта 843 «зиновьевсы» ҡулға алына.
1935 йылдың март-апрелендә СССР НКВДның Махсус кәңәшмәһе бер нисә күренекле партия эшмәкәрҙәрен хөкөм итә.
Армияла репрессиялар
Хәрбиҙәр араһынан иң тәүгеләрҙән булып репрессиялана Г. Д. Гай, ул шәхси һөйләшеү ваҡытында эскән килеш, Сталинды алып ташлар кәрәк, барыбер уны алып ташлайҙар, тип әйткәне өсөн 1935 йылда ҡулға алына. 5 йылға лагерҙарға хөкөм ителә, әммә 1935 йылдың 22 октябрендә Ярославль төрмәһенә күсергән саҡта ҡаса. Уны тотоу өсөн НКВД органдары 100 километр радиуслыҡ ҡамау эшләү өсөн бер нисә мең чекист, комсомолдар һәм колхозсыларҙы мобилизациялай. Ике көндән Гай тотола.
«Тухачевский эше» буйынса ғәйепләнеүселәр
НКВД органдарында таҙартыу
''МӘСКӘҮ. ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты.''
Мөмүнә ҡатын төрбәһе
Төрбәнең архитекторы Аджеми ибн Әбүбәкер
Баҡы метрополитенындағы бер станцияға архитектор Аджеми ибн Әбүбәкер исеме бирелгән — «Мемар Аджеми».
Еся-Яха
Еся-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юра мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 183 км.
Ҡаҙағстан тәңкәһе
Ҡаҙағстан тәңкәһе (Қазақстан теңгесі) — Ҡаҙағстандың милли валютаһы. 1993 йылдың 15 ноябрендә әйләнешкә индерелә.
2006 йыл өлгөһөндәге банкноталар
2000 һәм 5000 тәңкәлек банкноталарҙың күбеһендә орфографик хата бар.
2006 йыл өлгөһөндәге 1000 тәңкәлектәр 2014 йылдың 1 декабренән әйләнештән алына башлай. Яңы өлгө аҡсалар менән йәнәш 2017 йылдың 1 мартына тиклем йөрөй.
Инфляция кимәле
Ҡаҙағстан валютаһы барлыҡ ҡулланылыу осоронда девальвацияның бер нисә тулҡынын кисерә, йылына 30-61 процентҡа еткән инфляцияға ла тарый.
Ханау
Тарихы
Тәүге тапҡыр 1143 йылда урындағы феодал Ганауҙарҙың һарайы кеүек телгә алына. 1303 йылда ҡала хоҡуғы бирелә. 1429—1736 йылдарҙа. — Ганау графлығының,  Изге Рим империяһы бәләкәй дәүләттәренең береһенең баш ҡалаһы. Һуңғы граф Ганауҙың вафатынан һуң  Гессен-Касселдәр хакимлыҡты ала.
Калашников Юрий Васильевич (ғалим)
Биографияһы
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе ярҙамсыһы вазифаһын башҡара, уға тиклем ул 20 йыл лектор булып эшләй. Республиканың юғары закондар сығарыу органы Секретариатында 1993 йылдан алып 2002 йылға тиклем тырыш хеҙмәте өсөн уға Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Почет грамотаһы тапшырыла.
Платонова Агриппина Николаевна
Биографияһы
Һуңынан сәләмәтлеге торошо буйынса баҫыусылыҡ бригадаһына эшкә күсә, аҙаҡ балалар комбинатында эшләй. Чулковский ауыл советының депутаты итеп һайлана. 1980 йылда хаҡлы ялға сыға, Раменский районының Чулково ауылында йәшәй.
Экология
Экология ҡанундары
Икенсе һәм дүртенсе закондар асылда физиканың төп законының — материя һәм энергияның һаҡланыу законы булып тора. Беренсе һәм өсөнсө закондар ысынлап та экологияның фундаменталь закондары булып тора. Экологияның беренсе законын экологик фәлсәфә нигеҙе тип һанарға мөмкин. Атап әйткәндә, был фәлсәфә Фридтжоф Капраның «Тормош селтәре» китабында «тәрән экология» төшөнсәһенең нигеҙе булып тора.
Оло Лямпа
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Левтюга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кисьма (Сабля ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мөхәммәт Али (рәссам)
Мөхәммәт Али — фарсы рәссамы, Исфаһанда 1630—1660 йылдарҙа ижад итә.
Үрге Гусиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- Бассейн коды — 12.01.00.003
Ҡала ҡапҡаһы (Валлета)
Икенсе ҡапҡа (1633—1853)
1798—1800 йылдарҙа француз оккупацияһы ваҡытында Мальта ҡапҡаһы Porte Nationale тип үҙгәртелә. Губернатор Мейтланд Томас тарафынан 1814 йылда 6-сы указ сығарыла. 1815 йылда ҡапҡағабритан гербы ҡуйыла. Был герб скульптор Димех Винченцо эше булын тора.
Һүрәтләнеше
2014 йылдың октябрендә Джироламо Кассара проспектында, автобус туҡталышынан алыҫ түгел урында Prospettiva исеме аҫтында художестволы инсталляция асыла. Инсталляция Валлеттаға ингән ерҙә торған һәм Бриффой Крис проектланған биш ҡапҡаның элементтарын үҙ эсенә ала. Инсталляция 2018 йылда Валлеттаны Европаның мәҙәни баш ҡалаһы сифатында һайлауға арнала.
Башмакова Лидия Ивановна
Биографияһы
Тыуған ауылына ҡайтып, көтөүсе булып эшләй, артабан «Передовик» колхозында һауынсы, һуңынан Радищев исемендәге колхозда һауынсы булып эшләй. 1953 йылдан алып 1957 йылға тиклем алдынғы ысулдар индереү һөҙөмтәһендә үҙенә беркетелгән һәр һыйырҙан һөт һауып алыуҙы 1600 килограмдан алып  5875 килограмға тиклем арттыра.
Тягунов Иван Петрович
Биографияһы
1898 йылдың 25 ғинуарында Тверь губернияһының Пусто-Роменка ауылында тыуған.
1921 йылдың ғинуарынан майына тиклем РККА-ның Артиллерия инструкторҙары идаралығында хәрби комиссар вазифаһында, 1921 йылдан алып 1922 йылға тиклем РККА-ның Хәрби-уҡыу йорттары баш идаралығында сәйәси консультант һәм инструктор вазифаларында хеҙмәт итә. 1922 йылда Кронштадт ҡәлғәһенең сәйәси бүлеге буйынса артиллерия начальнигы ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә. 1922 йылдан 1924 йылға тиклем — артиллерия комиссары һәм 1-се уҡсылар корпусының хәрби комиссары. 1924 йылдан 1925 йылға тиклем — РККА команда составындағы Беренсе Петроград артиллерия мәктәбенең хәрби комиссары. 1925—1930 йылдарҙа Ф. Э. Дзержинский исемендәге Хәрби-техник академияһының механизациялау һәм моторлаштырыу факультетында уҡый.
1967 йылдың 5 июнендә Мәскәүҙә вафат була, Пятницкий зыяратында ерләнә.
Баранников Алексей Петрович
Биографияһы
Комаровола ерләнгән. Комарово зыяратындағы ҡәберлеге Санкт-Петербургтың Курорт районының федераль дәрәжәлә һаҡланыусы мәҙәни-тарихи мираҫына керетелә, ә Комарово Некрополе составында ЮНЕСКО эгидаһы аҫтында һаҡлана. Хәҙерге ваҡытта (2008) һәйкәл емерелгән.
Чоапа (провинция)
Майҙаны — 10 131,6 км². Халыҡ һаны — 81 681 кеше. Халыҡ тығыҙлығы — 8,06 кеше/kм².
Савичевич Деян
Тренер карьераһы
Савичевич ике йыл буйына Югославияның милли йыйылма командаһын да шөғөлләндерә, әммә был осор уның иҫ киткес уйынсы карьераһының тулыһынса киреһе була. Дорич Миловандың 2001 йылдың майында киткәндән һуң, ни бары 3-сө ай ғына эшләү осоронда Савичевичҡа милли команданы етәкләргә һәм уны 2002 йылда үтәсәк Донъя чемпионатына сығарырға тәҡдим ителә. Йәмәғәтселек йәш тренерҙың тәғәйенләнеүен шатланып ҡабул итә.
Зап. Пяк-Яха
'''Зап. Пяк-Яха''' — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пяк-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Секиркина Евдокия Макаровна
Биографияһы
Евдокия Макаровна Секиркина 1907 йылдың 14 мартында Илек-Кошары ауылында (хәҙер — Белгород өлкәһе Ракитянский районы) тыуған.
1978 йылдың 7 ноябрендә вафат була
Плотва (Волчей ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Донец (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Северский Донец (һыу бассейнының Рәсәй бүлеге), йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Көньяҡ Уралды үҙләштереү
Көньяҡ Уралды үҙләштереү — XVI—XX быуаттар башында Көньяҡ Уралдағы буш ятҡан ерҙәргә кешеләрҙе күсереү, төбәкте мәҙәни йәһәттән үҙләштереү.
Тарихы
Сәнәғәт тармағының үҫеше менән бергә төрлө халыҡ кәсептәренең үҫә башлауына күҙәтелә. Балыҡ тотоу, тимерлек асыу, тире иләү, ит һәм сало ҡаҡлау кеүек кәсептәр киң үҫеш ала. Губернала 1 меңдән ашыу һыу тирмәне була (1764). Был тармаҡтарҙы үҫтереүгә дәүләт крәҫтиәндәре тос өлөш индерә.
Греховка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Разумная
Разумная — Рәсәй йылғаһы. Белгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Северский Донец йылғаһының һул ярына тамағынан 982 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Донец (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Северский Донец (һыу бассейнының Рәсәй бүлеге), йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Икпенте-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Крәҫтиән хеҙмәт партияһы эше
Крәҫтиән хеҙмәт партияһы (КХП) — 20-се — 40-сы йылдарҙа СССР дәүләт именлегеоргандары матриалдарында телгә алынған, әммә бер ваҡытта ла ысынбарлыҡта булмаған ХХ быуаттың 20-се йылдар аҙындағы «советтарға ҡаршы сәйәси берекмә». Әлеге партия ағзалығында ғәйепләүҙәр Сталин режимына кәрәкмәгән сәйәси, йәмәғәт һәм фән эшмәкәрҙәренә ҡарата уйлап сығарылған эштәрҙең бер өлөшө булып тора.
КХП төбәк ойошмаларының репрессияланған «ағзалары»
Тулы булмаған мәғлүмәттәр буйынса, партия менән етәкселек итеүҙә ғәйепләнгән кешеләрҙән тыш ХКП эше менән бәйле 1296 кеше ҡулға алына. СССР ОГПУ-һының рәйесе В. Р. Менжинский ғәйепләү хөкөмөн раҫлағанға тиклем уҡ, 1931 йылдың 21 сентябрендә, «Контрреволюцион ҡоротҡос „Крәҫтиән хеҙмәт партияһы“ ойошмаһының Үҙәк Комитеты» эше буйынса хөкөм ителәләр:
КХП -ның репрессияланған «етәксе эшмәкәрҙәре»
«Крәҫтиән хеҙмәт партияһы» эше, «Промпартия эше» һәм «РСДРП (меньшевиктар)»һәм «союз комитеты бюроһында эштән РСДРП (меньшевик) Үҙәк Комитетының Союз бюроһы эше» менән бер рәттән, «уң уклонистар» менән көрәштең өлөшө булып тора.
Ҡотлоғәлләмов Марсель Әҡсән улы
Биографияһы
Хеҙмәт юлын юғары уҡыу йортон тамамлау менән, 1965 йылда Әбйәлил районының «Осҡон» гәзитендә бүлек мөдире булып башлай.
1976 йылда КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбенең журналистика бүлеген тамамлай.
Йәштәр командалары араһында шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2013
Йәштәр командалары араһында шайбалы хоккей буйынса 2013 йылғы донъя чемпионаты — ИИХФ етәкселегендә йәштәр донъя чемпионатының 37-се турниры. 2012 йылдың 26 декабренән 2013 йылдың 5 ғинуарына тиклем Рәсәй Федерацияһында Өфө ҡалаһында үтә.
Ареналар
Алдан үткәрелгән этапта Спорт һарайында «А» төркөмө матчтары, ә «Б» төркөмөнөң Өфө-Ареналағы матчтары үтә. Йыуаныс раунд матчтары (матчи утешительного раунда) Спорт һарайында үтә. Плей-офф уйындарының барыһы ла, шул иҫәптән бишенсе урын өсөн матч "Өфө-Арена"ла үтә.
5-се урын өсөн матч
Урындағы ваҡыт (UTC+6).
Финал
Урындағы ваҡыт (UTC+6).
Кучеренко Вера Прокофьевна
Биографияһы
Вера Прокофьевна Кучеренко 1930 йылдың июнендә Александровка ауылында (хәҙер — Ростов өлкәһенең Матвеев-Ҡурған өлкәһе районы). Колхозда ун биш йәшенән алып эшләй, башта быҙау ҡараусы булып, ә 1951 йылдан һауынсы булып китә.
Эшләгән осоронда Кучеренко Һөт һауып алыуҙы арттырыуҙа ҙур уңышҡа өлгәшә. Ул шулай уҡ алдынғы ысулдар эшенә бер нисә тиҫтә һауынсыны өйрәтә.
Молдағулова Әлиә Нурмөхәмбәт ҡыҙы
"Әлиә" йыры
Был әҫәр 1977 йылда «Алтын Орфей» фестиваленең иң яҡшы йыры тип танылып, уны башҡарған йырсы Роза Рымбаева гран-приға лайыҡ була. Ул шунда уҡ бөтә СССР-ҙа танылыу яулай шул уҡ йылда «Йылдың иң яҡшы йыры» тип иғлан ителә.
Бояршинов Михаил Иванович
Биографияһы
1938 йылда М. И. Бояршинов Магнитогорск тау-металлургия институтына (хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) металдарҙы баҫым менән эшкәртеү буйынса әле генә ойошторолған кафедра мөдире вазифаһына командировкаға ебәрелә. Артабан уның бөтә ғилми-педагогик эшмәкәрлеге ошо кафедра менән бәйле була, уны ҡырҡ йылдан ашыу алмаштырғыһыҙ  етәкләй. Был осор эсендә Бояршинов  биш доктор һәм йөҙҙән ашыу техник фәндәре кандидаттары әҙерләй.
Инсбрук
Инсбрук (Innsbruck, Innschbruck, тирольск. Innschpruckh) — Австриялағы ҡала, Тироль федераль ере административ үҙәге. Илдең көнбайышында Инн йылғаһы буйында урынлашҡан, Ҡала майҙаны — 104,91 км², халҡы — 118 мең кеше (2007). Эре сәнәғәт, туризм, мәҙәни һәм спорт үҙәге.
Тарихы
1363 йылда власҡа хаҡлы рәүештә герцог Рудольф IV Габсбург килә, шунан бирле монархия ҡыйралышына Тироль Габсбургтар хакимлығы аҫтында була. Герцог Рудольф IV ваҡытында 1420 йылда Инсбрук Тиролдең төп ҡалаһы булып китә.
1796—1797 йылдарҙа революцион Францияның Австрия менән һуғышы башлана. Аустерлиц аҫтындағы еңелеүҙән һуң 1805 йылдағы солох килешеүе нигеҙендә Прессбургта Наполеон I Тиролде Баварияға ҡайтара.
Архитектура һәм иҫтәлекле урындар
Ҡалала 11 сиркәү (францискан йәки һарай янындағы — император Максимилиан I мәрмәр кенотафы), 5 монастырь, иезуит коллегияһы, Фердинандеум йәки Тироль милли музейы, Амбра замогы урынлашҡан.
Спорт
Яңы йыл көндәрендә «Бергизель» трамплинында йыл һайын престижлы «Дүрт трамплин турнеһы» этаптарының береһе үтә.
Вольфганг Амадей Моцарт
Беренсе сәйәхәт
Линцтан һуң, почта карабында Дунай буйлап, Моцарттар Венаға йүнәлә. Ибс янында туҡтап ял иткән саҡта Вольфганг францискандар монастырендә беренсе тапҡыр органда уйнап ҡараған. Малайҙың органда уйнағанын ишетеп, францискандар хоры йырларға йыйылған һәм бәләкәй малайҙың шул тиклем оҫта уйнағанына хайран ҡалған. 6 октябрҙә Моцарттар Вена ҡалаһына килеп еткән.
Тәүге опералары
1767 йылда император Мария Терезияның ҡыҙы — йәш эрцгерцогиня Мария Жозефаның Неаполь короле Фердинанд менән никахы булырға тейеш булған. Ошо ваҡиға айҡанлы Моцарттарҙың ғаиләһе Венаға гастролдәргә барған. Леопольд балаларының уйнауын тантанаға йыйылған халыҡ яҡшы баһалар тип өмөтләнгән. Тик улар Венаға килеп еткән саҡта ғына эрцгерцогиня сәсәк ауырыуынан 16 октябрҙә үлеп киткән. Король һарайындағы ҙур ҡайғынан Моцарттарға концерт ҡуйыу форсаты сыҡмай. Моцарттар был сәсәк ауырыуын йоҡтормаҫ өсөн Оломоуц ҡалаһына ҡасып киткән. Әммә Наннерль менән Вольфганг йоғошло ауырыуҙан бик ҡаты сирләп киткән. Леопольд ҡайғыһынан туғыҙ көн буйы бер нимә лә күрмәгән. 1768 йылдың 10 ғинуарында, балалар һауыҡҡас, Моцарттар тағы ла Венаға килә һәм үҙҙәре лә уйламаҫтан император һарайына саҡырыла.