cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ибн Тәймиә
Биографияһы
Ул ваҡытта Дамаск ҡалаһында монгол ябырылыуынан ҡасып килгән шул замандың бик күп билдәле ғалимдары йыйыла һәм ошо ҡалала ҡотолоу таба. Дамаск мосолман донъяһының мәҙәни үҙәгенә әүерелә, бында һәр төрлө мосолман идеологиялары үҫә, араларында бәхәстәр ҡорола. Ул заманда донъяға ҡарашта әшәриҙәрҙең ҡаләм мәктәбе абруйҙа була. Уны әйүбиҙәр, һуңынан төрки хакимдары ла өҫтөн күрә. Хәнбәли мәҙһәбе вәкиле булараҡ, Ибн Тәймиә доктринаһында фәлсәфәүи һәм логик дәлилдәр ҡулланған әшәри тәғлимәтенең ҡағиҙәләрен тәнҡитләй.
Ҡараштары
Бидғәткә ҡаршы көрәшеп, Ибн Тәймиә ислам тәғлимәтенә грек фәлсәфәһе элементтарын, ҡаләм рационализмын, «изгеләр» культын һәм Пәйғәмбәр ҡәберенә хаж ҡылыуҙы ла тәнҡит утына тота. Ғилем һәм фиҡһ өлкәһендә Ибн Тәймиә ғөләмәләрҙе абруйлы һанай, уларҙы «ислам вариҫтары һәм уның сафлығын һаҡлаусылар» тип иҫәпләй.
Теология
Ихтыяр ирке һәм тәҡдир мәсьәләһендә Ибн Тәймиә Ҡөрьәнгә һәм Сөннәгә һалынған әхләҡи әүҙемлекте яңыртырға ынтыла. Ул мөтәзилиҙәрҙең кеше ғәмәлдәренә Аллаһ ихтыяры тәьҫирен кире ҡағыуын да, әшәриҙәрҙең кеше ихтыярын өҫтөн ҡуйыуын да хата тип таба. «Ихтыяр ирке — Аллаһ ҡөҙрәте» дилеммаһын хәл иткәндә, ул Аллаһтың ҡөҙрәтле көсөн — тик үткәндәргә, ә Аллаһ ҡануны ҡағиҙәләрен (шәриғәт) киләсәккә тоҫҡай.
Хеҙмәттәре
Ибн Тәймиә үҙенән һуң 500-ләп хеҙмәт ҡалдырған<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9A.D1.80.D1.83.D0.B3.D0.BE.D1.81.D0.B2.D0.B5.D1.82.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94_15-1" rel="dc:references"> [15]  <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9A.D1.80.D1.83.D0.B3.D0.BE.D1.81.D0.B2.D0.B5.D1.82.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94_15-1" rel="dc:references">.
Кулиг
XVI быуаттан XX быуат башына тиклем саналарҙа йөрөү тик магнаттар һәм урта дворяндар араһында ғына бик популяр күңел асыу сараһы булған. Улар араһында Польша бүленгәндән һуң патриотик ҡарашлы шәхестәр булған, кугигты ойоштороусылар бүленеүгә ҡаршы, поляк милли традицияларын тергеҙеү сиволы булараҡ берләшкәндәр. Саналар процессияһы башында Арлекин тип аталған башлыҡ булған. Уның бурысы — баҫып алыусыларға ҡаршы хәрби хәрәкәттәр башланған осраҡта дошманлашып йәшәгән поляк дворян ғаиләләрен бурләштереү маҡсатында маршрутты планлаштырыу булған. Ҡайһы саҡта санала сәфәр бер нисә көн дауам иткән ..
Әртә ҡала округы
Тарихы
1940 йылда Саҡмаш (Чекмаш) ауыл Советы Бочкари ауыл Советы тип үҙгәртелә. 1944 йылда Большекарзинский, Малокарзинский, Малотавринский, Могильниковский һәм Новозлатоустовский ауыл советтары райондан яңы ойошторолған Сажино районына күсерелә.
Тәбиғәт ҡомартҡылары
Округ территорияһында урынлашҡан тәбиғәт ҡомартҡылары: Сабар ҡурсаулыҡ участкаһы Ҡашҡабаш тауы, Березово һәм Поташкино имәнлектәре, Комарово ауылы янында Таш ҡулауыҡ (Каменный ложок), Әжеғол ауылы янындағы шыршылыҡ
Сезынг-Соим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Терехта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рәсәй флагы
Рәсәй флагы тарихы
явились на оба пол (на обе стороны от) солнца столпы — черлены и желты, зелены, голубы, сини, черны,…
«Бөркөт» карабы флагы тураһындағы гипотезалар
XVII быуаттың икенсе яртыһына тиклем Рәсәй флагтары тураһында, «Фредерик» карабы һүрәтенән тыш, бер ниндәй мәғлүмәт юҡ. «Фредерик» карабында 1636 йылда урыҫ илсеһе Алексей Савин Романчуков Голштин илселеге менән берлектә Иранға юллана.
Намибияла ислам
Намибиялағы мәсеттәр һәм ислам ойошмалары
Намибияла Соуэто Ислам үҙәге тип аталған беренсе мәсеткә 1986 йылда нигеҙ һалына. Виндхуке ҡалаһының Катутура районында урынлашҡан. 2009 йылдың май айында Намибияла 12 мәсет иҫәпләнә, шуларҙың алтыһы Виндхукта урынлашҡан.
Рәсәй флагы
Рус батшалығы флагтары
1697 йылда Петр I Бөйөк илселеккә биргән инструкцияла ошолай яҙыла: „Гарусу на знамёна, на вымпелы, на флюгели, белого, синего, красного аршин 1000 или 900, всякого цвета поровну“. Аҡ-күк-ҡыҙыл төҫтәге флагтар Абраһам Сторктың картиналарында ла һүрәтләнгән. 1699 йылдың октябрь айында Пётр I Истанбул]дағы урыҫ илсеһе Емельян Украинцевҡа инструкциялар менән бергә өс буйлы аҡ-күк-ҡыҙыл флагтың эскизын төшөргән . Ә 1699 йылдың 10 декабрендә Австрия илсеһе Плейер [[Изге Рим империяһы императоры Леопольд I-гә яғҙан хатында Аҙау флотилияһы караптарында күргән ҡоралдың һәм флагтарҙың исемлеген биргән :
Рәсәй империяһы гербының төҫтәре һәм милли флагы
Что касается закона 1883 года об украшении зданий исключительно бело-сине-красным флагом, то из письменного Всеподданнейшего доклада, находящегося в деле, Совещанием усмотрено, что Министр Внутренних дел Статс-Секретарь граф Толстой представлял к Высочайшему утверждению два флага: чёрно-оранжево-белый и бело-сине-красный, первый — как национальный и второй — как торговый и что Государь Император избрал из них последний флаг, назвав его исключительно русским и тем, казалось бы, окончательно разрешил вопрос о единстве нашего государственного народного флага.
Ваҡытлы хөкүмәт осорондағы флаг
Революция ваҡытында ҡыҙыл флаг киң ҡулланыла, 1917 йылдың 25 апрелендә (8 май) юридик кәңәшмә милли флаг булараҡ аҡ-күк-ҡыҙыл флагты ҡалдырырға тәҡдим итә. Дәүләт гербы һәм милли флаг тураһында мәсьәлә Ваҡытлы хөкүмәттең ултырышында бәхәсләшкәндән һуң Ойоштороу йыйылышына тиклем ҡалдырылып тора. Аҡ-күк-ҡыҙыл флаг 1917 йылдың Октябрь революцияһына тиклем Рәсәй дәүләт символы булыуын дауам итә (де-юре — 1918 йылдың 13 апреленә тиклем), ә Граждандар һуғышы осоронда аҡ-күк-ҡыҙыл флаг Рәсәй дәүләте символы булып тора.
СССР-ҙағы үҙгәртеп ҡороу осоро
1988 йылдан әлеге флаг демократик хәрәкәттә ҡулланыла башлай ).
Рәсәй флагын мыҫҡыл итеү өсөн яуаплылыҡ
Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагын мыҫҡыллау енәйәт тип һанала. Мыҫҡыллау 16 йәше тулған кешеләрҙең флагҡа ҡарата ихтирамһыҙ мөнәсәбәтен күмәк кеше алдында күрһәтеү өсөн төрлө әүҙем ғәмәлдәр башҡарыу, мәҫәлән, уны юҡҡа сығарыу, йыртыу, әшәке һүрәттәр йәки яҙыуҙар эшләү.
Рәсәй Енәйәт Кодексының «Рәсәй Федерацияһының Дәүләт гербын һәм Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагын мыҫҡыл итеү» исемле 329-сы статьяһына ярашлы, мыҫҡыллаусы ике йылға тиклем срокка иректән сикләү йәки өс айҙан алты айға тиклем ҡулға алыу йәки бер йылға тиклем иректән мәхрүм итеү язаһына тарттырыла. Ысынында шартлы яза бирелә.
Флаг төҫтәренең мәғәнәһе
Рәсәй флагы төҫтәренә бик күп символик мәғәнә бирелә, әммә Рәсәй федерацияһының Дәүләт флагының төҫтәре буйынса рәсми рәүештә аңлатыуҙар юҡ. Иң популяр аңлатмалар ошолар: :
Байғужа улусы
Тарихы
1920 йылда йорт буйынса иҫәпләү мәғлүмәттәре буйынса улуста 26134 кеше иҫәпләнә, шуларҙан 13522 (51,7 %) башҡорт, 8226 (31,5 %) типтәр, 2031 мари, 1121 удмурт, 790 урыҫ һәм 444 башҡа милләт кешеһе була. Шулай уҡ 29 кеше килмешәк халыҡ (хеҙмәткәрҙәр, йәшәүселәр) булған.
И. М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү медицина университеты
Тарихы
Беренсе донъя һуғышы йылдарында таббиптарҙың тиҙләтелгән сығарыуҙары башлана (студент-медиктар зауряд-табип званиеһында фронтҡа китә), хәрби-ялан хирургияһы, травматология һәм санитария буйынса студенттарҙы әҙерләү тиҙләтелә һәм күпкә көсәйтелә
Халыҡ-ара эшмәкәрлеге
Бөгөнгө көндә Сеченов университетында донъяның  83 иленән яҡынса 3 мең сит ил гражданы уҡый. Был башлыса Малайзия, ҠЫТАЙ, Сирия, Һиндостан, Иран, Бразилия, шулай уҡ илдең башҡа Азия, Африка һәм Көньяҡ Америка вәкилдәре.
Рәхимов Хәлил Хәләф улы
Биографияһы
1983—2001 — ААЙ "Салауатнефтеоргсинтез"дың нефть эшкәртеү заводында технологик ҡоролмалар операторы, АВТ-2 ҡулайламаһы начальнигы, 14-се цех начальнигы урынбаҫары, 11-се цех начальнигы, баш технологы, баш инженеры;
2001—2007 — ААЙ "Салауатнефтеоргсинтез"да генераль директорҙың беренсе урынбаҫары — баш инженеры, техник директоры-баш инженеры, баш инженеры;
Рәхимов Х. Х. хакимиәт башлығы вазифаһынан ваҡытынан алда — үҙ теләге менән отставкаға китә. Отставканың сәбәбе — илдә финанс кризис эҙемтәһе.
Яҡын Көнсығыш тарихы
Фарсы империяһы
Әһәмәниҙәр державаһы (бор. фарсыAriyānām Xšaçam) — фарсы Әһәмәниҙәр династияһы тарафынан Азия территорияһында б.э.т. VI—IV бб. барлыҡҡа килгән. Б.э.т. VI быуатта Әһәмәниҙәр державаһының сиктәре көнсығышта Һинд йылғаһынан көнбайышта Эгей диңгеҙе нә саҡлы, көньяҡта Нил йылғаһының беренсе тупһаһынан төньяҡта Ҡаф тауы артына саҡлы булған.
Әһәмәниҙәр дәүерендәге Фарсы империяһы биләмәләре Греция һәм Ливиянан алып Һиндостанға тиклемге территорияларҙа йәйрәп ятҡан.
Македония империяһы
Александр буйһондоролған илдәрҙең мәҙәни мираҫы менән әүҙем файҙаланған, шул уҡ ваҡытта буйһондоролған халыҡтарҙы грек мәҙәниәте менән таныштырған һәм грек ғилемен өйрәнеүселәрҙе дәртләндергән. Яңы барлыҡҡа килгән империя Александр вафат булыу менән тарҡалһа ла, уның мираҫы һаҡланып ҡалған һәм буйһондоролған халыҡтарға эллинизм дәүеренә инергә мөмкинлек биргән. Хатта б. э. II быуатында ла Азияның эллинистик халыҡтары Ер шарының дүртенсе өлөшөн тәшкил иткән. Грек койнеһы (дөйөм грек теле, Урта диңгеҙ буйында һәм Яҡын Көнсығышта киң таралған булған) мең йылдан артыҡ арауыҡта донъяның күпселек илдәренең халыҡ-ара аралашыу теле булған.
Монголдарҙың Яҡын Көнсығышҡа походы
Жәми әт-тәуарихына иллюстрация Хулагу командалығындағы (1256—1260) Монголдарҙың Яҡын Көнсығышҡа походы — монголдарҙың ирандарға, исмаилиттарға -низариттарға, Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенә, сүриә Айюбидтарына һәм Мысыр мәмлүктәренә ҡаршы йүнәлтелгән иң ҙур яулап алыу походы булған; яҡын көнсығыш мосолмандарына ҡаршы хәрәкәт итеүҙә үҙәк азия христиандары - несториандар әһәмиәтле роль уйнағанлыҡтан, ә Етенсе тәре походында ҡатнашыусылар монголдарҙың создашы булғанлыҡтан, ҡайһы бер тарихсылар, Рене Груссе, Георгий Владимирович Вернадский, Лев Николаевич Гумилёв, был походты Һары тәре походы тип атаны.
Яңы ғосманлылар
Яңы ғосманлылар ғосманлыҡ (оттоманизм) либерализация, конституция индереү идеяһы яҡлы булған һәм идара итеүҙең парламент формаһы концепцияһын эшләгән. Уларҙың идеялары буйынса, патриотизм ниндәйҙер бер этник төркөмгә йәки конфессияға ҡарауҙа түгел, ә демократияға һәм конституцияға ышаныста сағыла.
Мексика
Географияһы
Төньяҡ Америкала урынлашҡанға күрә, (яҡынса т. к. 23° һәм к. о. 102°) Мексика Урта Американың ҙур өлөшөн тәшкил итә. Физик география күҙлегенән ҡарағанда, Юкатан ярымутрауын (ул илдең яҡынса 12 % территорияһы) үҙ эсенә алған Теуантепек муйынынан көнсығыштараҡ территория Үҙәк Америкала урынлаша; геология күҙлегенән Трансмексика вулканлы бүлкәт илдең төньяҡ төбәген айыра. Ләкин геосәйәсәт яғынан Мексика Төньяҡ Америка иле булып тора. Калифорния ярымутрауы (1200 км оҙонлоҡтағы) илдең көнбайышында Калифорния ҡултығы менән айырылған.
Мексиканың дөйөм майҙаны, шул иҫәптән Тымыҡ океанда (Гуадалупе утрауы һәм Ревилья-Хихедо архипелагы), Мексика ҡултығында, Кариб диңгеҙендә һәм Калифорния ҡултығындағы 6 тыс. км² утрауҙарҙы индереп, 1 972 550 км² тәшкил итә. Территоияһының майҙаны буйынса Мексика донъяла 13-сө урында тора. Төньяҡта Мексика АҠШ менән сиктәш (сик оҙонлоғо — 3141 км). Сьюдад-Хуарес ҡалаһынан көнсығышҡа ҡарай Мексика ҡултығына тиклем сик бормалы Рио-Гранде йылғаһы аша үтә. Бер нисә тәбиғи һәм ҡулдан булған билдә АҠШ менән көнбайышҡа ҡарай Сьюдад-Хуаретан алып Тымыҡ океанға тиклем сикте билдәләй. Көньяҡ-көнсығышта Мексика Гватемала (871 км) һәм Белиз (251 км) менән сиктәш.
Тарихы
1821 йылдың 24 авгусында испан тәхете һәм Итурбиде Кордово килешеү төҙөй, унда Мексиканың «Игуала планы» ҡарарҙарына ярашлы бойондороҡһоҙлоғо таныла. 27 сентябрҙә азат итеү армияһы Мехикоға инә, ә 28 сентябрҙә баш ҡалала «Мексика империяһында Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһы» иғлан ителә. 1822 йылдың 18 майында халыҡ һәм Мехико ҡалаһы гарнизоны Итурбидены Мексика императоры тип иғлан итә, һәм ул тәхеткә Августин I исеме аҫтында ултыра. 1823 йылдың мартында империя тарҡала — Мексика республика булып китә.
1876 йылда, түңкәрелеш яһап, власҡа генерал Порфирио Диас килә, ул ил менән 30 йылдан ашыу идара итә; уның идаралығының иҡтисади уңыштарының кире яғы булып юғары социаль көсөргәнеш тора. 1910 йылда граждандар һуғышы башлана, ул 1917 йылғы Мексика конституцияһын ҡабул итеү менән тамамлана. 1920 йылдар революцион каудилизм менән билдәләнә, был бигерәк тә власта Плутарко Кальестың тороуы ваҡытында күренә.
Халҡы
Атамаһы — мексикандар (испан mexicanos).
Кока (Уса ҡушылдығы)
Кока  — Рәсәйҙәге йылға. Ульяновск өлкәһе,Һамар өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Наивно? Очень
Тарихы
Пректтың акцияларында күп тапҡырҙар билдәле кешеләр ҡатнаша: яҙыусы Евгений Клюев, режиссёрҙар Юрий Грымов, Карбаускис Миндаугас, Алексей Бородин, художница Вероника Павленко, актёрҙар Виктор Добронравов, Григорий Антипенко, актрисалар Вера Зотова, Чулпан Хаматова, Лиза Арзамасова, Елена Ксенофонтова, Алёна Бабенко, Елизавета Боярская, Ольга Ломоносова, Юлия Такшина, апалы-һеңлеле Анна һәм Надежда Михалковы, журналист Светлана Сорокина, телеведущие Иван Ургант, Татьяна Лазарева һәм башҡалар.
Романовка (Ҡырмыҫҡалы районы)
Романовка (Романовка) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 7 кеше. Почта индексы — 453029, ОКАТО коды — 80235823011.
Кесе Тишерек
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы Камское Устье ҡала тибындағы ҡасабаһынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Черемшан йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Санкт-Петербург институты
Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Санкт-Петербург институты — 1937 йылдың 26 сентябрендә нигеҙләнгән, Федераль именлек хеҙмәте өсөн офицер кадрҙарын әҙерләү һәм уларҙың белемен камиллаштырыу менән шөғөлләнгән юғары-хәрби уҡыу йорто.
Төп тарихы
СССР Министрҙар советының 1984 йылдың 9 июлендәге ҡарары һәм СССР КГБ-һының бойороғо менән 401-се мәктәп базаһында СССР КГБ-һының Ленниград юғары мәктәбе асыла. 1992 йылдан — Именлек министрлығына ҡарай, 1993 йылдан — Федераль контрразведка хеҙмәтенә. Курстар тышҡы күҙәтеү өлкәһендә квалификациялы оператив кадрҙар ҙәерләү һәм уларҙың белемен камиллаштырыу менән шөғөлләнә, уҡыу ваҡыты бер йыл бул.
1995 йылдың 20 февралендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарары менән РФ Федераль контрразведка хеҙмәтенең юғары курстары Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте хеҙмәткәрҙәренең Санкт-Петербург квалификацияны күтәреү һәм кадрҙар әҙерләү институты тип үҙгәртелә. 2007 йылдың 11 сентябрендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарары институт Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Санкт-Петербург институты тип үҙәгәртелә һәм юғары хәрби белем биреү йорто булып китә.
Сезынь-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Рапат
Рапат (Рапатово) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 830 кеше. Почта индексы — 452219, ОКАТО коды — 80256840001.
Ауыл тураһында ҡыҙыҡлы мәғлүмәт
1891 йылда Иҫке Ҡалмаш улусының Рапат ауылы башҡорттары алпауыт Веригинаның имениеһына һөжүм итә, уның сәсеүлектәрен юҡ итә, хеҙмәтселәренең малдарын тартып ала, йортоноң тәҙрәләрен вата, хеҙмәтселәрен үлтереү һәм  йорт-ерен яндырыу менән янай, старостаны туҡмай. Властар башҡорттарға ҡаршы ҙур полиция көстәрен ебәрә, 26 кеше ҡулға алына. Шул уҡ ваҡытта урындағы мулла Ғайса Туҡтаров полицияға ҙур хеҙмәт күрһәтә, хатта ул Өфө губернаторының рәхмәт һүҙҙәренә лайыҡ була. Рапатлыларҙың күршеләре Иҫке Ҡалмаш һәм Ҡалмашбаш ауылдары башҡорттары алпауыт Мамлеев ерҙәрен баҫып ала, урмандағы дачаһына  ут төртә,  ер биләүсе Ҡотлобаев ерҙәрен ҡуртымға алғандарҙы ҡыуып ебәрә. Тәртипһеҙлекте ойоштороусылар 15 кеше һаҡ аҫтына алына.
Большие Чаши
Большие Чаши — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иша йылғаһының уң ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Нерв
Нервылар классификацияһы
Урынлашыу тәрәнлеге буйынса өҫтә ятҡан йәки тире һәм тәрән ятҡан йәки мускул нервыларын айыралар.
Арҡа нервылары
Беренсе нервыһы соңҡа аҫты нервыһы тип атала һәм баш һөйәге нигеҙендә мускулдарҙы хәрәкәтләндереүҙе иннервациялай. Икенсе һәм өсөнсө нервылар, сенсор һәм хәрәкәт контролен тәьмин итеп, күп һанлы муйын нервыларын формалаштыра. Бында баштың соңҡа өлөшөнөң тойоусанлығын тәьмин итеүсе нервыһы, ҡолаҡ арты өлкәһенең һиҙгерлеген тәьмин итеүсе кесе соңҡа нервыһы, оло ишетеү нервыһы һәм кесе ишетеү нервыһы инә. Күкрәк-эс нервыһы икенсе, өсөнсө һәм бишенсе арҡа нервыларынан башлана. Ул, һулау мөмкинлеген биреп, диафрагманы иннервациялай. Әгәр арҡа мейеһе, өсөнсө елек нервыһынан өҫтәрәк, ҡырыла икән, һулыш алыу мөмкин булмай. Ҡулбаш нерв үрелмәһе алғы дүрт аҫҡы муйын нервыларының алғы тармаҡтары, дүртенсе муйын һәм өҫкө күкрәк арҡа нервыларының алғы тармағы өлөшөнән барлыҡҡа килгән. Алғы тармаҡтар нервы олоно барлыҡҡа килтергән өс төп нервы олонон — өҫкө, урта һәм аҫҡы олондарын барлыҡҡа килтерә. Артабан улар тармаҡлана һәм ҡултыҡ аҫтындағы соҡорҙа ҡултыҡ аҫты артерияһына тейеп тороусы латераль, медиаль һәм артҡы шәлкемдәр барлыҡҡа килтерә. Ҡулбаш үрелмәһенең өҫкө ҡалаҡ һөйәге һәм аҫҡы ҡалаҡ һөйәге өлөшө айырыла. Ҡулбаш үрелмәһенән сыҡҡан нерв олононоң ҡыҫҡа тармағы башлыса һөйәктәрҙе һәм ҡулбаш өлөшөнөң йомшаҡ туҡымаларын, оҙон нервылар — ҡулдың ирекле буш өлөшөн иннервациялай.
Фатима (Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡыҙы)
Ғаиләле сағы
Бик күп хәҙистәр Пәйғәмбәр ҡыҙын бик егәрле һәм тырыш тип һүрәтләй:
Рәсүл ҡыҙы Фатиманың тормош юлы һәм рухиәттә ҡалдырған эҙе
Фатима — Пәйғәмбәребеҙҙең иң кесе ҡыҙы булһа ла, Ислам тарихында тәрән эҙ ҡалдырған һәм халҡыбыҙ бик яратып, ихтирам иткән, оло әһәмиәткә эйә шәхес булараҡ, башта уның тураһында хикәйәләү дөрөҫ булыр, моғайын. Ул яҡынса атаһына рисәләт бирелгәндең 5 йылында донъяға килә, йәғни әсәһе мәңгелек донъяға күскәндә 5 йәшлек кенә булып ҡала. Өммөгөлсөм дә бик бәләкәй була әле.
Тыйыуҙарҙы Рәсүлебеҙ тәү сиратта үҙ ғаиләһе үрнәгендә индергән һәм Фатима раҙыйаллаһу ғәнһә менән бәйлеләре хәҙистәрҙә байтаҡ урын алған.
Йәнә бер хәҙис хәҙрәте Ғәли менән Фатиманың һуғыш ваҡытында яраланған Пәйғәмбәребеҙҙе нисек дауалағанын бәйән итә. Кейәүе ҡалҡанында һыу килтерә, ҡыҙы шуның менән яраны йыуа, шунан циновканы яндырып, көлөн йәрәхәткә бәйләйҙәр.
Әлбиттә, хәҙрәте Ғәли ҙә, Фатима ла — ябай әҙәми заттар, һәм улар ғаиләһендә лә һауыт-һаба шылтырамай тормай. Тик быға үтә торған тымау һымаҡ итеп кенә ҡарай белеү, ҙурға ебәрмәү зарур. Хәҙрәте Ғәлигә Әбү Түрәб ҡушаматы тағылыу ошондай ваҡиға менән бәйле. Рәсүлебеҙ кейәүен эҙләп, Фатималарға килһә, ҡыҙы иренең нимәгәлер үпкәләп көндөҙ йоҡларға ҡайтмауын әйтә. Ҡайныһы эҙләп тапҡанда кейәүе мәсет иҙәнендәге туҙанға батып йоҡлап ята. Рәсүл Әкрәм шул саҡ шаяртып, кейемендәге туҙанын ҡаға-ҡаға:
Ғафури районы
Географияһы
Аҡкүлдең тирә-яғында йәшәгән ҡондоҙ, һыуһар, шәшке, бурһыҡ һ.б. йәнлектәрҙе ҡурсалау өсөн Аҡкүл дәүләт заказнигы ойошторолған. Аҡкүл, Красноусол минераль һыуҙар, Ҡотлоғужа ауылы янындағы диңгеҙ фауналы өҫкө аҡбур осоро тоҡомдарының күренеп ятҡан урыны, Сәйетбаба ауылы эргәһендәге сәтләүек ҡыуаҡлыҡтары, Еҙем йылғаһының урта ағымындағы шыршылыҡтар тәбиғәт ҡомартҡылары тип иғлан ителгән.
Транспорт
Район территорияһын көнбайыштан Өфө—Ырымбур тимер юлы киҫеп үтә. Талбазы (Ауырғазы районы) — Красноусол һәм Архангель—Красноусол—Петровск автомобиль юлдары дөйөм юл-транспорт селтәрендә мөһим роль уйнай.
Большие Шибеты
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Рәжәп
Рәжәп (Резяпово; икенсе атамаһы Сәкәш) — Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 532 кеше. Почта индексы — 452222, ОКАТО коды — 80256845001.
Оло Княжая
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Арпа
Аҙыҡ булараҡ арпа
Арпаның вегетация осоро, сортына ҡарамай, 60—110 көн тәшкил итә. Эшкәртеүҙә арпа башҡа ҡыяҡлыларға ҡарағанда аҙ талымлы. Орлоҡтары +1 алып +3 тиклем температурала шыта ала, ә өлгөрөүе +18 °C температурала. Тиҙ өлгөрөүсе сорттар алыҫ төньяҡта һәм бейек тауҙарҙа (4500 м тиклем) үҫтерелә.
Хужалыҡта әһәмиәте һәм ҡулланылыуы
Дауаланыу маҡсатында арпа халыҡ медицинаһында борондан ҡулланылған. Ҡур экстрактын бронхит һәм кесе йәштәге балаларҙы ашатыу өсөн файҙаланғандар. Уны тирегә сабыртма, фурункул һ.б. барлыҡҡа килгәндә матдәләр алмашыныуы боҙолғанда эсәләр.
Төрҙәш таксондар
Түбәндәге төрсәләрен айыралар:
Ватт
Киловатт-сәғәт һәм киловатт төшөнсәләре араһындағы айырма
Был ике ҙурлыҡ киләһе бәйләнештә. Әгәр ҡеүәте 100 Вт булған лампа 1 сәғәт дауамында эшләгән икән, уның эше 100 Вт*сәғ (йәки 0,1 кВт*сәғ) энергия талап иткән. Электростанцияның ҡеүәте мегаватттарҙа иҫәпләнә, ләкин һатылған электроэнергияның ҙурлығы киловатт-сәғәттәрҙә һәм мегаватт-сәғәттәрҙә иҫәпләнәсәк.
Молвино
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы Камское Устье ҡала тибындағы ҡасабаһынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Черемшан йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Яңы Хәсән
Яңы Хәсән (Новохасаново) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 177 кеше. Почта индексы — 453560, ОКАТО коды — 80211820007.
Географик урыны
Яңы Хәсән ауылы Инйәр йылғаһының уң ярында, Кесе Инйәр ҡойған урында урынлашҡан.
Григорьев Иван Васильевич
Григорьев Иван Васильевич (1 октябрь 1933 йыл — 6 май 2014 йыл) — СССР һәм Рәсәй агросәнәғәт производствоһын ойоштороусы. 1975—2008 йылдарҙа Силәбе өлкәһенең Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы «Россия» дәүләт токомсолоҡ заводы (һуңынан ауыл хужалығы производство кооперативы) директоры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1991). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Силәбе өлкәһе Сосновка районының почётлы гражданы (1995).
Биографияһы
И. В. Григорьев Германия Федератив Республикаһында һәм АҠШ-та стажировка үтә, Австрия һәм Нидерландта малсылыҡ ойоштороу тәжрибәһен өйрәнә. Был етди һөҙөмтәләргә өлгәшергә мөмкинлек бирә: бер һыйырҙан 5067 кг һөт һауып алыуға өлгәшелә, һөт етештереү 1,5 тапҡырға, ит һәм ит продукцияһы 1,3 тапҡырға, һөт һатыу — 1,5 тапҡырға, ит — 1,2 тапҡырға арта, тоҡом малын һатыу 400 башҡа етә.
Иван Васильевич Григорьев оҙаҡ һәм ҡаты ауырыуҙан һуң 2014 йылдың 6 майында вафат була. Силәбе өлкәһенең Сосновка районы Мирный ҡасабаһында ерләнгән.
Яходы-Хадыта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Төркиә кинематографы
Ғосман империяһында кинематограф барлыҡҡа килеү
Ғосман империяһында 1896 йылда Истанбулда «Pathé Fréres» тигән француз компанияһының вәкиле булған поляк йәһүде Зигмунд Вайнберг  Йылдыз Абдул-Хәмит II  солтандың һарайында тәүге фильмды күрһәтә. XX быуат башында Истанбулда һәм  Измирҙә  беренсе кинотеатрҙар асыла, уларҙа  сит ил фильмдары күрһәтелә.
1919—1950
1923 йылда Төркиә Республикаһы иғлан ителгәндән һуң, төрөк кинопроизводствоһы  1941 йылға тиклем  бер туған Ипекчиҙар монополияһы аҫтында ҡала, 1939 йылға тиклем бөтә Төркиәлә Мөхсин Әртуғрул берҙән-бер режиссёр була һәм популяр  пьесалар, оперетталар һәм романдар буйынса 30 фильм төшөрә. Уның эштәре араһында айырыуса әһәмиәтлеләре: Халидә Адывар әҫәре буйынса эшләнгән «Утлы күлдәк» (1923) — милли азатлыҡ көрәше тураһында фильм, унда Төркиәнең тәүге ҡатын-ҡыҙ актёрҙары  Бедиа Муваххит һәм Нәййире Нәйир төшә; «Милләт уяна» (Bir Millet Uyanıyor) — бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш тураһындағы фильм; «Һаҙлыҡтағы дамба ҡыҙы Айсәл» (Bataklı Damın Kızı Aysel), яҙыусы Александр Грин хикәйәләре буйынса төшөрөлгән был фильмда  актёр Жаһиҙә Сонку (Cahide Sonku) йондоҙо ҡабына.
Тәүге тауышлы фильм 1931 йылда сыға, ул «Истанбул урамдарында» (Istanbul Sokaklarinda) тип атала. 1934 йылда совет режиссёрҙары Төркиәлә документаль фильмдар төшөрә: «Анкара — Төркиәнең йөрәге», режиссёры — С.И.;Юткевич, «Төркиә күтәрелеш кисерә», режиссёры — Э.И.Шуб; был фильмдар өҫтөндә эшләгәндә төрөк кино эшмәкәрҙәре ҡатнаша.
Илленсе йылдарҙа төрөк кино индустрияһы сәскә атыу кисерә, 1952 йылда 47 фильм сығарыла — был  элгәрге йылдарҙа төшөрөлгәндәрҙең бөтәһен бергә ҡушҡандан да күберәк
Хәҙерге кино
1996 йылда киноға ысын популярлыҡ килә, ҡараған тамашасылар һаны буйынса «Eşkiya» (2,5 миллион) рекорд ҡуя. Кино етештереү яңы мең йыллыҡта ла йылдам үҫә, «Kahpe Bizans» (2000) комедияһы 2 миллион тамашасы йыя. Ә «Vizontele» (2001) фильмын 3 миллион һәм «Recep İvedik» (2008) картинаһын 4,3 миллион тамашасы ҡарай.
Юдин Сергей Сергеевич (хирург)
Биографияһы
1898 йылда Сергейҙы Маросейкала Л. Н. Валицкаяның балалар мәктәбенә ебәрәләр, унда гимназияға инергә әҙерләгәндәр. 1902 йылдың авгусында Сергей Юдин 2-се Мәскәү гимназияһының 1-се синыфына ҡабул ителә.
Хәтер
. 2015 йылдың 23 ноябренән С.С. Юдин исемендәге ҡала клиник дауаханаһы
Минйәр (станция)
Этимологияһы
Бер фараз буйынса атама үҙенең исемен Минйәр йылғаһының төрки исеменән алған. Минйәр — текә яр, соҡор («мең» — «яр» — соҡор, текә яр). Минйәр ҡалаһы 7 тау араһында урынлашҡан һәм теләһә ҡайһы тауҙан ҡала соҡорҙа һымаҡ күренә. Икенсе фараз буйынса, топоним башҡорттарҙың меңдәр (меңнәр) этнонимынан килеп сыҡҡан тип бәйән ителә.
Померанцева Эрна Васильевна
Биографияһы
Эрна Васильевна Померанцева (Гофман) Мәскәү университетының тарих-филология факультетында уҡыған, 1922 йылда Мәскәү дәүләт университетының ижтимағи фәндәр факультетын тамамлаған. 1931 йылдан алып 1960 йылға тиклем Мәскәү дәүләт университетында уҡыта.
Төп хеҙмәттәре
О русском фольклоре. М., 1977;
Джордж Бернард Шоу
Романдары
Шоу карьераһы башында, 1879 йыл менән 1883 йылдар араһында, биш уңышһыҙ роман яҙған. Һуңғараҡ улар барыһы ла баҫылған.
Шоуҙың 1879 йылда яҙылған «Immaturity» тип аталған беренсе романы уның һуңғы баҫылған романы булған. Был әҫәрҙә яҙыусы Лондондың энергичный йәш кешеһе Роберт Смиттың тормошон һәм карьераһын тасуирлай. Алкоголизмды ғәйепләү — был китаптағы авторҙың ғаилә иҫтәлектәренә нигеҙләнгән тәүге була.
Пьесалары
Шоуҙың, ҡайһы берҙә мелодрама өлкәһе менән («Кандида» һ. б.) сиктәш булған, психологик жанрҙағы пьесалары бар.
СССР-ға сәфәре
«Сталин — бик яғымлы кеше һәм эшсе синыфтың ысын етәксеһе… Сталин — гигант, ә бөтә көнбайыш эшмәкәрҙәре — ».
Сидорова Ефросиния Сергеевна
Фольклор һәм әҙәбиәт проблемалары буйынса 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Ноҡат
Билдәле кешеләре
Аҫылғужин Ғәйсәр Бәхтигәрәй улы (1 ғинуар 1944 йыл) — Белорет металлургия комбинатының һуҙыу цехы бригадиры, Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.
Эҫем (станция)
Мәғлүмәт
Станцияға 1890 йылда Һамар-Златоуст тимер юлы төҙөлөшө барышында нигеҙ һалына. Был станция 3-сө класҡа ҡарай.Эҫем станцияһынан алыҫ алараға йөрөүсе поездарында ғына түгел, ҡала яны поездарында ла китергә мөмкин. Вокзалы — бер ҡатлы бина. Станцияның 5 юлы, 2 платформаһы бар. Эҫемдән Силәбе ҡалаһына тиклем ара 343 км тәшкил итә.
2 август
2 август — григориан стиле буйынса йылдың 214-се (кәбисә йылында 215-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 151 көн ҡала.
Белгород дәүләт милли тикшеренеү университеты
Медицина колледжы
БелДУ медицина колледжы — Рәсәйҙәге иң элекке колледждарҙың  береһе — 1932 йылда Белгородта Халыҡ комиссарҙары советы ҡарары менән медицина  техникумы асыла. 1935 йылда техникум фельдшер-акушер мәктәбе итеп үҙгәртелә. СССР Һаулыҡ һаҡлау министры бойороғо менән 1954 йылда фельдшер-акушер мәктәбе медицина училищеһы итеп үҙгәртелә. 1992 йылда медицина училищеһы колледж статусын ала. 1997 йылда колледж Белгород дәүләт университетының структур подразделениеһы була.
«БелДУ» фәнни тикшеренеү университетының ботаника баҡсаһы
1999 йылда Белгород өлкәһе губернаторы Е.С. Савченко бойороғо буйынса ойошторолған. 70 гектарҙан ашыу майҙанды бюиләй.
Айтмөхәмәтов Нариман Зәйнулла улы
Биографияһы
1989 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай. «Динамо» балалар спорт йәмғиәте тәрбиәләнеүсеһе (тренеры м. Ф. Сәйфетдинов).
Отнурок (ауыл, Белорет районы)
Отнурок (Отнурок) — Башҡортостан Республикаһының Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 5 кеше була. Почта индексы — 453510, ОКАТО коды — 80211840000.
Сосновка (Белоярский районы)
Почта индексы — 628177, ОКАТО коды — 71111919001.
Кесе Порывай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Ляшко Вениамин Иванович
Биографияһы
Һуғыш бөткәндән һуң һәм М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академияла уҡыуҙы тамамлағас, полк һәм П. И. Чапаев исемендәге гвардия мотоуҡсылар дивизияһы командиры булып хеҙмәт итә. 1972 - 1980 йылдарҙа — Н. В. Фрунзе исемендәге ике тапҡыр Ҡыҙыл Байраҡлы Киев юғары дөйөм ғәскәри команда училищеһы начальнигы. Ижтимағи-сәйәси тормошта әүҙем ҡатнаша. КПСС-тың XXIV съезына, Украина коммунистар партияһының XXV съезына делегат итеп һайлана, партияның Киев ҡала комитеты ағзаһы була, күп тапҡыр халыҡ депутаттарының урындағы советтарына депутат итеп һайлана<sup style="white-space: nowrap" class="">[асыҡлыҡ].
Туғайлы
Географияһы
Ҡасабала тәүҙә бер генә урам — Вәлиди урамы була. 1996 йылда элекке Туғайлы ҡасабаһы биләмәһендә Башҡортостандың халыҡ шағиры Баязит Бикбай, ХІХ быуаттың татар-башҡорт һәм ҡаҙаҡ мәғрифәтсеһе Аҡмулла, автономия өсөн башҡорт хәрәкәтен ойоштороусы, ғалим-төркиәтсе Әхмәтзәки Вәлиди, урыҫ әҙәбиәте классигы Сергей Аксаков исемендәге урамдар барлыҡҡа килә
Оло Карыгем
Оло Карыгем — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға ТюгҮрек йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Иҫке Балаҡ
Тарихы
XVIII быуат уртаһында ауылға килеп төпләнгән башҡорттар — Ҡыр-Йылан улусының аҫабалары, 1904—1905 йылдарҙа аҫаба башҡорттар Иҫке Балаҡ ауылынан яңы урынға күсенә һәм ауылдарын Яңы-Балаҡ тип атай. 1920 йылда Яңы Балаҡтағы 99 ихатала 511 башҡорт йәшәй. Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, шағир, әҙәбиәт белгесе һәм йәмәғәт эшмәкәре Ғилемдар Рамазанов сығышы буйынса Яңы Балаҡ ауылынан.
Әсеботаҡ (Дуңғыҙ ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй бүлеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын индермәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Петипа Мариус Иванович
Биографияһы
Мариус Петипа Гурзуфта 1910 йылдың 1 (14) июлендә вафат була. Волков лютеран зыяратында ерләнә. 1948 йылда Санкт-Петербургтың Александро-Невский Лавраһының Тихвин зыяратына күсереп ерләнә.
Иҫке Бәшир
Иҫке Бәшир (Старобаширово) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 410 кеше. Почта индексы — 452207, ОКАТО коды — 80256810001.
Мәсәғүт уҡытыусылар институты
Тарихы
Мәсәғүт ҡыҙҙар прогимназияһы 1907 йылдың 23 сентябрендә Златоуст өйәҙе Мәсәғүт ауылында 4 класлы ҡыҙҙар прогимназияһы асыла. Башта ул Айыҡлыҡты ҡурсалаусы ойошмаға бирелгән (попечительство трезвости) халыҡ йортонда урынлаша, ә 1910 йылда ул 2 ҡатлы матур кирбес бинаға күсә. Прогимназия етәксеһе (начальница) итеп Петербургтағы асылда университет белеме биргән Бестужев ҡатын-ҡыҙҙар курстарын тамамлаған арифметика һәм география уҡытыусыһы Анна Михайловна Вяткинаны тәғәйенләйҙәр.
Башҡорт АССР-ында уҡытыусылар институттарының бөтә типтары:
Уҡытыусылар институттарының әһәмиәте
Урта мәктәп директорҙарының кадр составы яҡшыра: 1946 йылда директорҙарҙың 50 %, ә 1952 йылда 85 % юғары белемле була.
Кольцов Алексей Васильевич
Башҡа тораҡ пункттарҙа
В честь поэта в 1981 году в Святошинском районе Киева назван бульвар.
Оло Окол
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хәкимйәнова Айгөл Мөжәүир ҡыҙы
Хеҙмәттәре
Башкирские свадебные песни (текст и практика). Уфа, 2018 (авторҙаш).
Үзбәк хан
Идара итеүе
Үзбәк хан Урҙалағы эске низағтарҙы бөтөрөүгә һәм дәүләтте юғары кимәлгә күтәреүгә өлгәшә. XIV быуат башында ул эре административ-территориаль реформа үткәрә, уға ярашлы Джучи Олоҫының уң ҡанаты дүрткә бүленә: Һарай, Хорезм, Ҡырым һәм Дәште Ҡыпсаҡ, хан олоҫ әмирҙәрен (улусбәк) тәғәйенләй, шуға ла ҡаты хакимлыҡ вертикале барлыҡҡа килә, ә был, үҙ сиратында, Волга буйын, Хорезм, Ҡырым һәм Ҡыпсаҡ далаһын бер һүҙһеҙ уға буйһоноу мөмкинлеген тәьмин итә.
Һарт-Шишмә
Тарихы
Башҡорттар башлыса эре мөгөҙлө малсылыҡ менән шөғөлләнгән. Бер белдереүҙә улар «йәй буйы күскенсе булып китәләр» тиелә. XVIII быуат аҙағында иген үҫтереүгә «иғтибарһыҙ» булалар.
Шәретдинов Эдуард Фәүзи улы
Биографияһы
1972 - 1973 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт иткән. Унан ҡайтҡас, 1978 йылға тиклем прокурор, БАССР прокуратураһының Тикшереү идаралығы начальник урынбаҫары, БАССР Министрҙар Советы хакимиәт органдары бүлегенең етәксеһе булып эшләгән.
1995 йылда 1-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Закондар сығарыу Палатаһы депутаты итеп һайлана.
Иҫәнбаев Мазһар Насип улы
Биографияһы
Иҫәнбаевтың фәнни ҡыҙыҡһыныу өлкәләре: төбәк иҡтисады теорияһы һәм методологияһы. Ул иҡтисадтың баҙар мөнәсәбәттәренә күсеү шарттарында Рәсәй Федерацияһы составындағы республикаларҙың хужалыҡ комплекстарының илдәге берҙәм халыҡ хужалығы комплексының төбәк системалары булараҡ формалашыуының методологик нигеҙҙәрен камиллаштыра. Уның хеҙмәттәре СССР Министрҙар Советы, СССР Планлаштырыу буйынса дәүләт комитеты эргәһендәге Етештереү көстәрен өйрәнеү советы, РСФСР Планлаштырыу буйынса дәүләт комитетының Үҙәк иҡтисади ғилми-тикшеренеү институты, тармаҡ ғилми-тикшеренеү һәм проект институттары, СССР Фәндәр академияһы ғилми советтары, планлы һәм хужалыҡ итеү ойошмалары, Башҡортостан Республикаһының дәүләт идараһы органдары тарафынан файҙаланыла.
Ғаиләһе: ҡатыны — Фәүзилә Лотфрахман ҡыҙы, ҡыҙы — Әлфиә (1964), белеме буйынса иҡтисадсы, ике ейәнсәре бар.
Күсем хан тоҡомдары
Себер кенәздәренең билдәле вәкилдәре
Бояр китабында Себер кенәздәре: стряпчий (Рәсәй дәүләтендә батша һарайында хужалыҡ эштәре менән шөғөлләнеүсе хеҙмәтсе) Богдан (1683—1692) һәм стольник (кенәз йә батша өҫтәлен хеҙмәтләндереүсе һарай яны хеҙмәтсеһе—придворный) Фёдор (1692) Калинниковтар яҙылған.
Ҡасимова Фәрдүнә Ҡасим ҡыҙы
Ғаиләһе
Улы: Айҙар Аҡманов — сценарист.
Эҫем быуаһы
Еҫем быуаһы —Силәбе өлкәһе нең Әшә районы ҡараған быуа. Еҫем ҡалаһының көньяҡ өлөшөндә, тәбиғи зонаһында урынлашҡан. Бераҙ ере Башҡортостан Республикаһы менән сиктәш.
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡатындары
Ғәрәптәрҙә Исламға тиклем ғаилә (ҡыҫҡаса күҙәтеү)
Пәйғәмбәребеҙҙең хәләл ефеттәре тураһында хикәйәттәргә күсер алдынан шул замандың әхлаҡи мөхитен бер аҙ иҫкә төшөрөү кәрәктер. Балбалдарға табынған Мәккә халҡы тормош-көнкүрештә тәүфиҡһыҙ, эскелеккә, төрлө боҙоҡлоҡтарға батып йәшәгән. Ҡатын-ҡыҙға бик кәмһетеп ҡарағандар, уларҙың мираҫҡа хоҡуғы ла булмаған. Ер бүлгәндә лә иҫәпкә алынмағанлыҡтан, ҡыҙ баланы тыуыу менән йә бик бәләкәй сағында тереләй күмеү киң таралған.
Ғаилә ҡороу ниндәйҙер тәртипкә һалынмаған, мал кеүек, кем нисек теләй, шулай бәйләнешкә ингәндәр. Бер ҡатын әллә нисә ирҙе ҡабул итеүе тәбиғи һаналған, тыуған балаларын иһә ул кемдеке тип әйтһә, шул аҫрап үҫтергән. Абруйлы, дәрәжәле, бай нәҫелдәр генә был йәһәттән иплерәк булған, әммә ирҙәрҙең ҡатындары һаны сикләнмәгән. Ғүмер буйы бер-береһенә тоғро берлектәр ҙә булған, әлбиттә.
Эҫем быуаһы
Һүрәтләмә
Эҫем быуаһы 18 быуатта Еҫем йылғаһының үрге ағымында  төҙөлгән. Етәксеһе быуалар төҙөү оҫтаһы А. Исаев.
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡатындары
Хәҙисә р. ғ. (Хәдиджә бинт Хүвәйлид)
Хәҙисә Инәбеҙ был ваҡытҡа ике тапҡыр тол ҡалып, дүрт бала әсәһе булған. Шул уҡ ваҡытта ҡалала кәләш итеп алырлыҡ уға тиңләшерлек, унан да ҡыҙмалы зат күренмәгән — ифрат ҡеүәтле, абруйлы нәҫелдән, үҙе лә яҡшы даны сыҡҡан, бай, һөйкөмлө, аҡыллы, эшлекле ҡатын. Күптәр уға күҙ һалған. Үрҙә әйтеүемсә, ҡатын-ҡыҙ үтә лә түбәнһетелгән бер мәлдә уның йәмғиәттә шундай урын яулауы әйтеп бөткөһөҙ гүзәл сифаттарға эйә булыуын күрһәтә. Пәйғәмбәребеҙ иһә, белеүебеҙсә, иртә атай-әсәйһеҙ ҡалып, дәрәжәле булһа ла урта хәлле генә туғандары араһында буй еткергән, үҙ көсөнә генә таянып тормош көткән. Әммә Хәҙисә Инәбеҙҙең күңелендә тап уға ҡарата мөхәббәт уты тоҡанған һәм туғандары аша ошоно белгерткән.
Эҫем быуаһы
Һүрәтләмә
уртаса тәрәнлеге:4,3 метр.
Юматов Василий Степанович
Биографияһы
Үҙенең хеҙмәт юлын хәрби хеҙмәттә башлай, диңгеҙ офицеры була.
Библиография
1847 йылда мәҡәләләре баҫыла башлай:
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡатындары
Сәүдә р. ғ. (Сәүдә бинт Зәмғә)
Сәүдә бинт Зәмғә (سودة بنت زمعة, Sawda bint Zamʿa) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең икенсе ҡатыны, уға Рәсүлебеҙ Хәҙисә р.ғ. вафатынан һуң, 53 йәшендә, Мәҙинәгә күскәс өйләнә.
Сәүдә Инәбеҙҙең алдағы бар ғүмере хәләл ефетенә һәм балаларына бар күңелен, ихласын, тырышлығын һалып хеҙмәт итеүгә бағышлана. Хәҙисә Инәбеҙҙең ҡыҙҙары Фатима менән Өммөгөлсөмгә лә ул үҙ әсәләрендәй булырға тырыша, улар хаҡында арымай-талмай хәстәрлек күрә. Хатта Ғәйшә Инәбеҙ көндәш булып килгәс, уға ла ярарға тырышып тора, үҙенең нәүбәтен уға бирә.
Эҫем быуаһы
Һүрәтләмә
Координаталары: N 54° 58.712' E 57° 40.112'
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡатындары
Сәүдә р. ғ. (Сәүдә бинт Зәмғә)
Сәүдә Инәбеҙ башҡаса хажға ла, үмрәгә лә бармай. Сәбәбен һорағас, Аллаһтың ҡушыуын боҙорға теләмәйем, тип яуап бирә. Ҡөрьәндә Пәйғәмбәр ҡатындарына һалынған тыйыуҙарҙы күҙҙә тотоп әйтә ул. Ул етмештән уҙып, хәҙрәти Ғүмәр хәлифә саҡта йән бирә.
Ғәйшә р. ғ. (Әишә бинт Әбү Бәкр)
Әишә бинт Әбү Бәкер әс-Ситдиҡ, йәғни Ситдиҡ ҡушаматлы Әбү Бәкер ҡыҙы Ғәйшә — Рәсүлдең өсөнсө хәләл ефете. Әммә ул Хәҙисә Инәбеҙ үлгәндән һуң беренсе итеп һоратылған ҡыҙ бала, ә никахланыу ул балиғ булғанға тиклем кисектерелеп торған. Пәйғәмбәребеҙҙең ғиффәтле килеш алған беренсе ҡатыны ул.
Эҫем быуаһы
Этимологияһы
Урал тауҙары теҙмәһендә Шешек атамаһы менән аталған йомро,конус  формаһындағы, айырым ғына урынлашҡандары ла, һырттарҙа тупайып айырылып сығып  торған  тауҙар бик күп.
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡатындары
Ғәйшә р. ғ. (Әишә бинт Әбү Бәкр)
Ғәйшәнең ғәйепһеҙ икәнлеге беленгәндән һуң Пәйғәмбәребеҙ ғәйбәт таратыусы Мистәхҡә матди һәм мәғәнәүи ярҙам күрһәтмәҫкә ант итә. Әммә Аллаһы Хаҡ Тәғәләнән уға быны тыйып, яңы аяттар килә: «…меҫкен-мохтаждарға, Аллаһ юлында һижрәт ҡылыусыларға (Мистәх фәҡир һәм моһажирҙәрҙән булған) аҡсалата ярҙам итмәҫкә ант итмәһен. Фазиләт эйәләре уларҙың гонаһтарын ғәфү итһендәр. Уларҙан үс алыуҙан тыйылһындар. Үҙегеҙ Аллаһы Тәғәләнең ғәфү итеүен һөйгән кеүек, үҙегеҙ ҙә башҡаларҙың гонаһтарын кисерегеҙ» («Ән-Нур», 22-се аят).
Ошонан һуң Рәсүлебеҙҙең һәм Ғәйшә Инәбеҙҙең мөхәббәтенә тары бөртөгөндәй ҙә күләгә төшмәй, Рәсүлебеҙ һуңғы һулышын да һөйөклө ҡатынының тубығында ала. Үлемесле ауырып киткәс, Пәйғәмбәребеҙҙең хәлен аңлап, һәммә ҡатындары ла үҙ нәүбәтен Ғәйшә Инәбеҙгә бирә.
18 генә йәшендә тол ҡалып, мөьмин-мосолмандар Инәһе ғүмерен Ислам тәғлимәтен таратыуға, ҡеүәтләндереүгә бағышлай. Тол ҡалған Пәйғәмбәр ҡатындарына башҡа кешегә тормошҡа сығыу тыйылыуы хаҡында аят килгәнлектән, улар һәммәһе лә ошо ҡанунға буйһона. Араларында иң йәше Ғәйшә Инәбеҙ була… Уның мәктәбендә күптәр белем ала, ҡатын-ҡыҙҙар бик күп хәҙистәрҙе отоп алып, халыҡ араһында тарата. Ҡатын-ҡыҙ булһын, ир-ат булһын, сетерекле осраҡтарҙа кәңәш һорап, уға мөрәжәғәт итә. Иң күренекле сәхәбәләр ҡатмарлы мәсьәләләрҙе сискәндә тап унан берҙән-бер дөрөҫ яуап алғаны мәғлүм. Ислам ҡануниәте (фикһ) өлкәһендә иһә 7 иң ҙур ғөләмәнең береһе булған. Шуның өсөн дә ҡатын-ҡыҙ зиһенен, зирәклеген кәмләү һис урынһыҙ.
Ғәйшә Инәбеҙ Пәйғәмбәр ҡатындарына ҡуйылған ҡаты талаптарҙы һәр бер нескәлегенә иғтибар итеп ҙур тырышлыҡ, нескәлек менән үтәп кенә ҡалмай, башҡаларға ла үрнәк була, кешеләрҙе инандырырылыҡ итеп һөйләй ҙә белә. «Дингә ҡағылышлы яңы ниҙелер ишетһә, төбөнә төшөп төпсөрләмәй, тулыһынса аңлар хәлгә етмәй тороп, туҡтамаҫ ине, — тип хәтерләйҙәр уның хаҡында замандаштары. — Белем тулы затлы һауыт кеүек ине ул».
Зәйнәб р. ғ. (Зәйнәб бинт Һүзәймә)
Рәсүлебеҙҙең ике хәләл ефете Зәйнәб исемле булғанлыҡтан, беҙ уларҙы аталарының исемен дә ҡушып телгә алырбыҙ. Уларҙың исемдәре генә түгел, есемдәре лә оҡшаш булған, һәр икеһе иҫ киткес миһырбанлы, йомарт, нескә күңелле булыуҙары менән халыҡтың иҫендә ҡалған. Һүзәймә ҡыҙы Зәйнәб бөтә Ғәрәбстанда ҡыйыу һуғышсылары менән дан тотҡан көслө һәм ишле ырыуҙан булып, Ислам иңгәнгә тиклем үк әле ярҙамсыллығы, шәфҡәтлелеге өсөн Өммө Меҫкен, йәғни, Меҫкендәр Инәһе тигән ҡушаматҡа лайыҡ булған мөхтәрәм зат. Фәҡир-фоҡара янынан ул тыныс ҡына уҙа алмаған, хатта хәйерселәрҙе үҙе эҙләп табып, тамаҡтарын туйҙырып, ниндәйҙер ярҙам күрһәтеп китер булған.
Пәйғәмбәребеҙ Зәйнәбтең тол ҡалғанын белгәс, уны һората һәм ыңғай яуап ала. Мосолмандар өсөн бик әһәмиәтле ваҡиға була был никах — ҡеүәтле ырыу менән дошманлыҡ юҡҡа сыға, улай ғына ла түгел, яугирҙәр сафы бына тигән ҡыйыу һуғышсылар менән тулылана.
Өммө Сәләмә р. ғ. (Өммө Сәләмә бинт Әбү Үмәйә)
Һинд Мәккәлә рисәләт инерҙән 15 йыл әүәл донъяға килгән. Исламды ул тәүгеләрҙән булып ҡабул иткән һәм шул арҡала бик күп ауырлыҡтар, ҡайғылар кисергән. Ике туған ағаһы Абдуллаға кейәүгә сыҡҡас, мәжүсиҙәр һыйҙырмау арҡаһында Хәбәшстанға (Эфиопия) күсенәләр. Шунда улдары донъяға килә. Сит ер — сит ер инде, Мәккәгә кире ҡайтып, Мәҙинәгә һижрәт яһамаҡсы булалар. Тик мәжүси диндә ҡалған туғандары Өммө Сәләмәне Мәҙинәгә йүнәлгән Абдулланан айырып алып ҡала.
Йүвәйриә р. ғ. (Йүвәйриә бинт әл-Харис)
Ғәрәптәрҙең Бәни Мөстәлиҡ тип аталған ырыуы башлығы Харис ибн Әбү Дирарҙың аҫтыртын ғына ҡорал, аттар һатып алыуы, ир-егеттәрҙе һуғышҡа әҙерләүе хаҡында мәғлүмәт Пәйғәмбәребеҙгә килеп инә. Мосолмандар йәһәт кенә йыйынып юлға сыға һәм теге ырыу көтмәгәндә уларҙың һыулау урынын биләй. Мөстәлиҡтәр ҡаушап ҡала, бер хәл дә итә алмайҙар. Рәсүлебеҙ ҡан ҡойошҡа килтермәй генә солох төҙөшөүгә һәр саҡ өҫтөнлөк биргәнлектән, Хәҙрәте Ғүмәргә Исламға өндәп оран һалырға ҡуша. Тегеләр иһә яуапҡа уҡ яуҙыралар. Мосолмандарға яу башларға тура килә. Ҡыҫҡа, әммә ҡаты яуҙа Бәни Мөстәлиҡ ырыуы еңелә, башлыҡтары Харис ибн Дирар ғына ҡасып ҡотола.
Был никахтан һуң сәхәбәләр Бәни Мөстәлиҡ ырыуынан төшкән йөҙҙәрсә әсирҙе иреккә сығара, сөнки улар хәҙер бит Пәйғәмбәргә туған тейешле була. Көндәше хаҡында Инәбеҙ Ғәйшәнең әйткәне лә иғтибарға лайыҡ: «Йүвәйриә тиклем үҙ ырыуына файҙа килтергән бер кем дә юҡтыр. Уның арҡаһында йөҙҙәрсә кеше ҡоллоҡтан ҡотолдо». Өҫтәп, йәнә шулай тиергә лә булалыр: «Улар ҡоллоҡтан ғына ҡотолманы, ә Ислам ҡабул итеп, үҙҙәренә күркәм яҙмыш һайланы».
Сафия р. ғ. (Сафия бинт Һүәй)
Нығытмаларҙы уратып мосолмандар 25 тәүлек тора. Ҡурайзаларҙың күңелен хәүеф ялмап алһа ла һаман мосолмандарҙың шарттарына күнмәйҙәр. Һуғыш башлана һәм ҡурайзалар бирелергә мәжбүр була.
Был яуҙа Сафия лаҙур юғалтыуҙар кисерә: атаһы — Пәйғәмбәребеҙҙе һәләк итергә яҫҡынған башлыҡ Һөйәй ибн Әхтәб, ағаһы һәм ире үлтерелә. Тол ҡалған ҡатын әсиргә төшә. Артабан уның ырыуы дошманлашыуҙан туҡтаһын өсөн Пәйғәмбәребеҙ Сафияны үҙенә килтерергә ҡуша һәм, өҫтөнә һижәп кейҙертеп, тыныс мөғәмәлә менән Ислам дине нигеҙҙәрен аңлатып бирә лә, әгәр теләһә, ҡатыны итеп алырға тәҡдим итә.
— Әй Ғәйшә, икенсе ундай һүҙ һөйләмә. Ул Исламды ихластан ҡабул итте һәм хаҡ мөслимә булыуында бер шик тә юҡ.
— Кешенең тамырҙарынан ҡан нисек йөрөһә, шайтан да уның тәнендә шулай йөрөй, — ти шул саҡ Мөхәммәт ғәләйһиссәләм. — Ул һеҙгә үәсүәсә биреп ҡуйыуынан ҡурҡтым.
Урал алды
Ҡылыҡһырлама
Башҡорт Урал алдының барлыҡҡа килеүенә магматик һәм метаморфик тоҡомдарҙан торған боронғо докемберий нигеҙ булып тора. Фундаменттың өҫкө ҡатламы Татар, Пермь-Башҡорт һәм Ырымбур көмбәҙенән (йыйылмаларынан) тора. Уларға ер өҫтөнөң түбәндәге рельефтары тура килә: конус һымаҡ остансалар менән бүлгеләнгән Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы (диңгеҙ кимәленән200-450 метр), Стәрлебаш-Федровка ҡалҡыулығы, Дөйөм Һырттың тәпәш убалары менән Төньяҡ армыттары (диңгеҙ кимәленән 300—500 метр), Кама-Әй тигеҙлеге, Әй буйы тигеҙлеге(диңгеҙ кимәленән 200—350 метр).
Оло Улучжай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Северная Тошемка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рцывашки
Рцывашки — Рәсәй йылғаһы. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы,Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Черек Балкарский йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Ҡаҙаҡ думбыраһы
Тарихы
Марко Поло үҙенең хеҙмәттәрендә, был ҡорал ул дәүерҙә урыҫтар татарҙар тип атаған күсмә төрки яугирҙарының ҡоралы булған, тип яҙған. Улар һуғышҡа инер алдынан, үҙҙәренең рухын күтәреү маҡсатында, ҡоралда уйнап йырлағандар.
Ҡаҙаҡ мәҙәниәтендә думбыра
Домбыраның корпусы груша формаһында һәм ладтарға бүленгән оҙон грифлы. Ҡылдары ғәҙәттә квартаға йәки квинтаға көйләнгән була.
Оло Пунья
Оло Пунья — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пушма йылғаһының һул ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Дубинда Павел Христофорович
Биографияһы
Павел Христофорович Дубинда (Прогнои) ауылында (хәҙерге Херсон өлкәһе Голопристанск районының Геройское ауылы) тыуа. Украин. Мәктәп тамамлағандан һуң балыҡсылыҡ колхозында эшләй.