cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғөмбәй
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә Ҡомарҙы (Каморза) атамаһының килеп сығыуы былай аңлата:''Гумбейка (Гунбейка), река, правый приток Урала; железнодорожная станция, поселок, Агаповский район; Гумбейский, поселок, Нагайбакский район.На планекарте Уфимской провинции 1736 г. значится река Гунбея. Топоним образован древним тюркским мужским именем Гумбей, Гунбей или Гунбай, -ка — суффикс''.
Истислах
Тарихы
Истислах миҫалы: һуғыш иғлан ителһә, оборона өсөн кәрәкле аҡсаны тик байҙарҙан ғына йыйыу.
Сажновский Дон
Сажновский Донец (Саженский Дон) — Рәсәй йылғаһы. Белгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Северский Донец йылғаһының уң ярына тамағынан 1018 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Баҡса (Стәрлебаш районы)
Баҡса (Бахча) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 92 кеше. Почта индексы — ?, ОКАТО коды — ?.
Кишинёв
Климаты
Кишинев уртаса — континенталь климатлы йомшаҡ зонала урынлашҡан, шуның өсөн бында уртаса эҫе йәйҙәр һәм уртаса йылы, әммә елле, ҡыштар күҙәтелә.
Ҡалала үткәрелгән беренсе метеорологик күҙәтеүҙәр 1884 йылға ҡарай. Нигеҙендә мғлүмәттәре башлап XX быуат башы мәғлүмәттәренә ярашлы уртаса йыллыҡ һауа температураһы самаһы менән +10,2 °C, ә уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме— 468 мм тәшкил иткән. 1970 -сы йылдар мәғлүмәттәре буйынса ғинуар айының уртаса температураһы −3,5 °С, июлдә +21,5 °C тәшкил иткән.
Молдавия ССР- ы (1940—1991)
Икенсе бөтә донъя һуғышынан һуң ҡала ҡабаттан тергеҙелә һәм үҫә башлай. 1944 йылда барыһы 25 мең кеше иҫәпләнһә, 1950 йылда инде ҡалала 134 мең кеше йәшәй. 1945—1947 йылдарҙа Кишиневты реконструкциялау буйынса генераль схема раҫлана, схеманы эшләүҙә архитектор А. В. Шусев ҡатнаша. Ҡала республиканың эре сәйәси, административ, фәнни һәм мәҙәни үҙәгенә әйләнә һәм үҙенең заманса йөҙөн ала.
Административ бүленеше
Кишинёв Молдавияның административ бүленешендә айырым статусҡа эйә — ул бер үк ваҡытта муниципия булып тора. Кишинёв муниципияһы составына Кишинёв ҡалаһы үҙе, 6 эргә-тирәләге ҡала (Сынжера, Дурлешты, Ватра, Кодру, Вадул-луй-Водэ, Криково) һәм 13 коммуннаға (ауыл) берләштерелгән 25 торлаҡ пункттары инә. Кишинёв 5 секторға (районға) бүленгән: Секторҙар претурҙар менән идара ителәләр (preturapretura), уларҙың башында преторҙар тора (pretorpretor).
Транспорты
XIX быуаттың аҙағынан Кишиневта трамвай йәрәй башлай. 1913 йылда ул электр тягаһына күсерелә. 1950-се йылдар аҙағына трамвай линиялары селтәре 17 км арттырып ебәрә, ә йыл әйләнеһенә ташылған пассажирҙарҙың һаны 9 млн кешенән артып китте. 1960 -сы йылдар башында троллейбус тулыһынса трамвайҙы ҡыҫырыҡлап сығарҙы.
Архитектураһы
XIX быуаттың икенсе яртыһында уҡыу һәм административ биналар төҙөлә, применялись элементы византия, роман һәм готик архитектура, шулай уҡ молдаван төҙөү сәнғәте элементтары ҡулланыла Йорттарҙың күп өлөшө элеккесә бер этажлы булып ҡала. 1862 йылда урамдарға суйырташ түшәҙе башлайҙар. Кишинёвты төҙөкләндереүгә А. О. Бернардацци булышлыҡ итә. XIX быуат аҙағында Кишинёв 5½ саҡрым оҙонлоҡтағы һәм 4 саҡрым киңлектәге дөрөҫ булмаған фигуралы 660 дисәтинә ер биләй. XIX быуат башында ҡала думаһы (хәҙер Примэрия), округ суды (тимер юл идаралығы), ҡала банкы (орган залы), крайҙы өйрәнеү музейы биналары.
Телевидение
1995 йылда MMDS системаһы буйынса эфир тапшырыуҙарын алып барған «SunTV» молдаван-американ компанияһы булдырыла. 1996 йылдың декабрендә «SunTV» үҙенең төп конкурентын («Еврокабель») йота. Хәҙерге ваҡытта. Хәҙерге ваҡытта «Sun TV» 21, 24, 42, 63 һәм 68 телеканалдарынан кабель һәм эфир пакеттарын тәҡдим итә.
1999 йылдың июлендә Кишиневта «PRO TV» румын телеканалы тапшырыуҙарын башлай. Студияның антеннаһы Кишинев телеүҙәгенең манараһында (башня) урынлаштырыла. Студияның хужаһы — «MEDIAPRO» молдаван-румын берлектәге предприятиеһы.
Бөгөнгө көндә Кишиневта метрлы диапазонда «Moldova-1» (3 ТВ), «TV5-Europe» (8 К) һәм «2 Plus» (11 ТВ) каналдары эшләйҙәр. Дециметр диапазонында «Euro-TV Chisinau» (23 ТВ), «СТС-МЕГА» (26 ТВ), «Prime» (30 Т), «PRO TV Chisinau» (37 ТВ), «ТВ» (43 СӨ ТВ), «I. N. T. Тапшырыуҙары юҡ» (49 ТВ), «N4» (51 ТВК) һәм «Realitatea Tv» (53 ТВК) каналдары ташырыуҙар алып бара. 61 һәм 58 частоталы каналдарҙа DVB-T цифрлы пакетының һынау тапшырыуҙары бара. Пакет составына «Prime», «PRO TV Chisinau», «ТВ», «TVC-21», «Муз-ТВ» һ.б. төп баш ҡала эфир радио һәм телеканалдары инә.
Тарихы
1906 йылдың ноябренән Кишиневта даими рәүештә ҡәҙимге йорттарҙа кинокүрһәтеүҙәр үткәрелә башлай, ә 1912 йылда беренсе махсус йыһазландырылған «Орфеум» кинотеатры асылған. МССР булдырылғандан һуң кинотеатрҙар селтәре күпкә киңәйә. 1980 -се йылдарға ҡалала түбәндәге кинотеатрҙар эшләй: Һуңғыһы 2002 йылда концерт-күңел асыу комплексы итеп реконструкцияланған.
Әҙәбиәт
Беренсе тапҡыр Кишинев тарихи документтарҙа Кишинев 1436 йылдың 17 июлендә Молдавия воеводалары Илья һәм Стефан грамотаһында телгә алына. Һуңыраҡ был ҡала тураһында мәғлүмәттәр Мирон Костинда, П. Алеппский һәм Марко Бандини (XVII быуат) юл яҙмаларында, Дмитрий Кантемирҙың "Молдавия тасуирламаһы"нда (XVIII быуат башы) осрайҙар. Кишинев XVIII быуаттағы урыҫ-төрөк һуғыштары ҡатнашыусылары хәтирәләрендә йыш иҫкә алына.
Ишемғол (исем)
Фамилия
Ишемғолова Аврора Булат ҡыҙы (26 март 1928 йыл — 1990 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре, методист. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1964). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971)
Кишинёв
Кинематограф
Кишиневты күрһәткән нәфис фильмдар:
Рәсәй гимны
Хәҙерге гимнды ҡабул итеү
Гимндың һуңғы тексы рәсми рәүештә ҡабул ителгәнгә тиклем Михалков тексының тәүге варианттарының береһе баҫмала күренә. Унда Рәсәй флагы, гербы, шулай уҡ Раббы тураһында телгә алына:
Рәсәй Федерацияһы гимнын ҡулланыу
Билдәле Рәсәй музыканттары һәм йырсылары Николай Носков, Анита Цой, Николай Расторгуев, Сати Казанова, Надежда Бабкина, Григорий Лепс, Лариса Долина (элек «Маяк» радиоһында һәм Рус радиоһында 0:00-дә, көн һайын 6:00-дә яңғыраны) Рәсәй гимнын башҡарҙы.
Әхмәҙин Әфтәх
Биографияһы
Әхмәҙин Мөхәмәтдин улы Әфтәхетдинов 1947 йылдың 31 октябрендә Башҡорт АССР-ының Белорет районы Абҙаҡ ауылында күп балалы урман йығыусы-артелсы, уңған балта оҫтаһы Мөхәмәтдин Әфтәхетдинов ғаиләһендә тыуған. Татыу ғаиләлә алты бала тәрбиәләнгән.
Черногория аш-һыуы
Черногория кухняһы илдең географик урынына һәм уның оҙайлы тарихына ярашлы барлыҡҡа килә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Туристарға Черногорияның яратҡан ит деликатестарының береһен - Негуш пршуты (Njeguid ki prussiut) тәмләп ҡарарға кәңәш ителә. Негуша ауылында уны әҙерләү буйынса үҙенсәлекле рецептар һаҡланған. Сусҡа ите тауҙарҙа, саф һауала һәм юғары эҫелектә әҙерләйҙәр. Һыйыр итен дә киптереләр, ләкин ул һирәгерәк ҡулланыла. Негуш пршуты тулыһынса әҙер булһын һәм магазин кәштәләренә килеп етеү өсөн бер нисә ай ваҡыт китә, ғәҙәттә, 4—24 ай. Оҙағыраҡ әҙерләнгән һайын ҡиммәтерәк, баҙарҙа хаҡы — 1 килограммы 20 евронан башлана. Ресторандар һәм кафелар үҙҙәренең менюһына пршут индерә, уны бик нескә итеп теләләр һәм биҙәйҙәр. Уны баҙарҙа һәм супермаркеттарҙа һатып алырға мөмкин. Ҡайһы бер туристар Негуша ауылына бара, сөнки унда иң тәмле пршут етештерелә.
Исмәғил Тасимов
Биографияһы
Тау институтының 100 йыллыҡ юбилейында институтты тамамлаусы, хөкүмәт кәңәшсеһе Петр Алексеев Тау институты коллективына, Исмәғил Тасимовтың образын мәңгеләштергән шиғыр юлдары менәң мөрәжәғәт итә: Сто лет тому назад тогдашний горный мир Приятно изумил безграмотный башкир. Он подал от своих товарищей прошение - В России учредить такое заведение, Чтоб рудокопам — им, безграмотным, как сам, Давать указчиков по рудным их делам!
Сәйғәфәр
Сәйғәфәр (Сайгафар) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 674 кеше. Почта индексы — 453676, ОКАТО коды — 80206807005.
Лебединский Лев Николаевич
Биографияһы
1955—1965 — йылдарҙа «Советский композитор» нәшриәте редакцияһының фольклор бүлеге мөдире.
Л. Н. Лебединскийҙың ейәне — лингвист Крылов Сергей Александрович.
Ғилми эшмәкәрлеге
Музыка белгесенең ғилми тикшеренеүҙәрендә рус һәм башҡорт композиторҙары ижады, музыкаль фольклор өҫтөнлөклө урын биләп торҙо. Лебединский Лев Николаевич «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығының автор-төҙөүселәренең береһе була.
Ҡатын (хатун)
Ислам Үҙәк Азияға килгәнгә тиклем «ҡатын (хатун)» титулын  Бохара батшаһының ҡатыны йөрөткән («Энциклопедия ислама»):
Тиргәмеш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
Оло Мысья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Металлургия
Тарихы
Бронза быуатында (б. э. т. 3-1 меңйыллыҡта) аҡ ҡурғаш менән баҡыр иретмәләренән (аҡ ҡурғаш бронза) эш һәм һуғыш ҡоралдары эшләй башлайҙар. Был иретмә - кеше тарафынан эшләнгән иң боронғо иретмә. Бронзанан эшләнгән беренсе әйберҙәр б. э. т. 3 мең ел элек баҡыр һәм аҡ ҡургаш мәғдәненән ағас күмере ҡатнашлығында кире ҡайтарыу юла менән алынған беренсе иретмә тип һанала. Шаҡтай һуңыраҡ бронза аҡ ҡурғаш һәм башҡа металл (алюмин, бериллий, кремненикель, бронза, латун (бағыр һәм цинк)  ҡуллана башлайҙар. Бронза башта ҡорал һәм эш ҡоралдары эшләү өсөн, һуңынан ҡыңғырау, туп ҡойоу өсөн ҡулланылған. Хәҙерге ваҡытта тимер, марганец һәм никель өҫтәмәләре менән 5-12% алюминий бронзалары киң таралған..
Таш быуат, Бронза быуат, Тимер быуат тигән өс быуатҡа бүлеү антик донъяла уҡ барлыҡҡа килгән. Тарихҡа «Тимер быуат» тигән терминда XIX быуатта дат археологы К. Томсен керетә.
Б.Э.Т икенсе меңйыллыҡтың аҙағанда Кавказ аръяғында тимер эшкәртә башлайҙар. Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ яры буйынса Б.Э.Т VII−I быуаттарҙа скафтар ҡәбиләләре йәшәй, улар Рәсәй һәм Украина биләмәләрендә тим иртә тимер быуатын башлап ебәрә.
Фәнни металлургия барлыҡҡа килеүҙе Георгий Агрикол хеҙмәттәре менән бәйләйҙәр. Ул «Металдар тураһында» тигән фундаменталь хеҙмәт яҙа. Беренсе алты томы тау эшенә, 7-се — томы тәжрибәләр эшләү сәнғәтенә, 8-се том — руданы айытыу һәм иретеүгә әҙерләүгә, 9-сы том — металдарҙы иретеү ысулдарына, 10-сы том — металдарҙы айырыу, 11-се һәм 12-се томдар — төрлө ҡоролмалар тураһында.
Орон (күл)
Һыу килеме һәм ағымы
Күлгә һыу килеменең иң күп өлөшө ҡар ирегән осорға тура килә.
Флора
беҙъяпраҡ (шильник водяной), муйыл (черёмуха уединённая) үҫә. Был үҫемлектәр  «Себерҙең  һирәк һәм юғалып барған  үҫемлектәре » исемлегенә ингән. Күлдең ныҡ дымлы ярында  көкөрт үләне  (можжевельниковый плаун), бөрмәкәй (подмаренник трехраздельный), бетүлән (мытник Власова) үҫә. Шулай уҡ реликт үҫемлектәрҙән өсөнсөл осорға  ҡараған богема күрәне осрай.
Йылға һәм шишмә ярҙарында эндемиктар:
Бәрҙе
Таралыуы
Европанан Уралға тиклем таралған. Рәсәйҙә Аҡ һәм Балтик диңгеҙҙәре (Ҡырымдан, Кавказдан, Днепр бассейнынынан башҡа) тереклек итә. Башҡортостанда Ағиҙел, Ҡариҙел, Урал йылғалары бассейнында киң таралған. Һаҡмар, Оло һәм Кесе Ҡыҙыл йылғаларында, Инйәр, Еҙем, Әй, Оло Ыҡ, Нура, Тирлән, Нөгөш, Кесе Нөгөш, Миндәк, Уй, Йүрүҙән һәм башҡа бәләкәй йылғаларҙа осрай.
Ҡылыҡһырлама
Бәрҙе — оҙонса, йомро, бейек һыртлы, етеҙ һәм көслө көмөш һымаҡ балыҡ. Тау йылғаларында һәм күлдәрендә йәшәй. Ите бик юғары сифатлы булып, ҡармаҡ һ.б. менән тотола. Ҙурлығы 30-50 сантиметрҙан артмай торған балыҡтар, һөмбаш балыҡтар төркөмөндәге балыҡ.
Хизб
Сәйәси партиялар
Хизб һүҙе ғәрәп сәйәси партиялары атамаһында ҡулланыла.
Кублицкая Раиса Владимировна
Биографияһы
Раиса Кублицкая етәкселегендәге звено йыл   һайын 9 йыллыҡ ваҡытында етен үҫтереү буйынса планды арттырып үтәй. СССР Юғары Советы Президиумының 1973 йылдың 12 декабрендәге указы менән Бөтә Союз социалистик ярышында өлгәшкән уңыштары һәм туғыҙынсы биш йыллыҡта күрһәткән хеҙмәт батырлығы һәм игенселек һәм малсылыҡ продукттарын дәүләткә һатыу буйынса ҡабул ителгән социалистик йөкләмәләрҙе үтәүҙәге уңыштары өсөн  Раиса Владимировна Кублицкаяға Ленин ордены менән ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы»  тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Этология
Тарихы һәм атаманың килеп сығышы
Хәҙерге мәғәнәһендә термин беренсе тапҡыр 1859 йылда биолог Исидор Жоффруа Сент-Илер тарафынан телгә алына. Ул этологияны хайуандарҙың тәбиғи мөхиттә (шарттарҙа) ҡылыҡтарын өйрәнеүсе фән ҡылыҡһырлай.
Хажи мәсете
Урынлашҡан ере
Мәсет Бәрҫеүән йылғаһы буйында, Ҡырғауыл тауы (Чесноковская гора) итәгендә урынлашҡан булған — хәҙер ул Өфө ҡалаһына инә (Киров районы). Ошо урында Өфө ҡәлғәһе менән аҫаба башҡорт ерҙәре сиге үткән. Бәрҫеүән буйында Өфө түрәләре Урта Азия һәм Ҡаҙағстан яғынан Рәсәйгә килгән сит ил дипломаттарын да, сауҙагәрҙәрен дә ҡаршы алған.
1735—1740 йылғы баш күтәреү
1734 йылдың декабрендәге Ырымбур экспедицияһы эшмәкәрлеге буйынса Хажи мәсете бинаһында башҡорт йыйыны саҡырылған, быны тәҡдим итеүселәрҙең береһе абыҙ Килмәк Нурышев булған. Ҡоролтайҙа властарҙың эшмкәрлегенә ҡаршылыҡ күрһәтеп, һуғыш башларға килешәләр. Тарихсы һәм этнограф А. И. Добросмыслов һүҙҙәренсә, башҡорттар «Ур буйында нығытма һәм ҡала Башҡортостан яйлап көнсығыш яҡтан ҡамап алынасаҡ, һәм шул арҡала Рәсәй составына бөтөнләйгә инеп ҡаласаҡ, бынан тыш ҡырғыҙҙар сирек быуат элек тартып алған ерҙәрҙе (хәҙерге Турғай өлкәһенең төньяҡ биләмәләре) кире ҡайтарып алып булмаясаҡ тигән ҡарарға киләләр».
Мәсеттең емертелеүе һәм мосолмандарҙы язалау
Нуғай даруғаһында баш күтәреүселәрҙе баҫтырып йөрөгән Кирилов секунд-майор Останков менән бергә 313 ауылды ер менән тигеҙләйҙәр һәм, фетнәселәр йыйылған урын тип, Хажи мәсетен яндыралар
Барбадос
2021 йылдың 30 ноябрендә Барбадос идара итеү формаһын конституция монархияһынан парламент республикаһына алмаштыра, Милләттәр берләшмәһе (Содружество наций) ағзаһы булып ҡалыуын дауам итә.
Тарихы
2021 йылдың 30 ноябрендә Барбадос формаль рәүештә Бөйөк Британия тәхете власының өҫтөнлөгөн бөтөрөп, законлы тәртиптә ил президентына идаралыҡ итеүҙе беркетте. Ошо уңайҙан ойошторолған тантанала йырсы Рианнаға республиканың милли геройы исеме бирелә.
Иҡтисады
Тарихи яҡтан Барбадостың иҡтисады һәр ваҡыт шәкәр ҡамышы культивацияһына һәм уға ҡараған эшмәкәрлеккә бәйле булған. 1980-се йылдар уртаһында иҡтисад власть сәйәсәте эҙемтәһендә ауырлыҡтарға юлыҡты, ләкин һуңғы ваҡытта, Халыҡ-ара валюта фонды тәҡдиме буйынса структур үҙгәртеп ҡороуҙар пакетын тормошҡа ашырғандан һуң, иҡтисад үҫеше тиҙләтелде. Етмәһә, иҡтисад туризм индустрияһын һәм еңел сәнәғәтте арттырыу яғына уңышлы диверсификацияланды. Утрауҙа офшор финанс һәм мәғлүмәт институттары киң таралған. 1990-сы йылдар аҙағынан алып утрауҙа төҙөлөш бумы күҙәтелә — бөтә ерҙә лә яңы отелдәр, торлаҡ йорттар, офистар һ. б. барлыҡҡа килә.
Артамонов Владимир Иванович
Биографияһы
1939 йылда, 29 майҙан 16 сентябргә тиклем, капитан В. И. Артамонов Халхин-Гол йылғаһында (Монголия) Япон милитаристары менән һуғыштарҙа батырлыҡ күрһәтә.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында 288-се һәм 209-сы бомбардировка авиация полктары командиры Артамонов Владимир Иванович Мәскәүҙе һаҡлай, Курск янында һуғыша. 1944 йылдан полковник И. В. Артамонов — Совет Армияһының Хәрби-һауа көстәре генераль инспекторының өлкән ярҙамсыһы. 1944 йылдың 29 сентябрендә Чита өлкәһе Хилок ауылы янында авиаһәләкәттә һәләк була.
Урта Ҡарамалы
Урта Ҡарамалы (Средние Карамалы) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 403 кеше. Почта индексы — 452183, ОКАТО коды — 80225825001.
Халыҡ-ара сиғандар көнө
Халыҡ-ара сиғандар көнө — Бөтә донъя буйынса йыл һайын 8 апрелдә билдәләнгән халыҡ-ара байрам.
Байрам тарихы һәм үткәреү
80-гә яҡын этник төркөмдөң йыйылма исеме, улар берҙәм «сиған законы»н таныу һәм килеп сығыш менән берләшә. Бөтә был этник төркөмдәр ҡабатланмаҫ мәҙәни мираҫ йөрөтөүселәр булып тора, уны һаҡлау өсөн 1971 йылдың 8 апрелендә Лондонда сиғандарҙың Беренсе конгресы үтә, унда планетаның утыҙ дәүләтенән делегат ҡатнаша. Шул уҡ йылда Англияның баш ҡалаһында халыҡ-ара сиғандар союзы ойошторола. Беренсе бөтә донъя сиған конгресының төп йомғаҡтары —— берҙәм территорияһы булмаған милләт итеп таныуы һәм сиған милли символдарын: сиған флагы һәм сиған гимны ҡабул ителеүе. I Бөтә донъя сиған конгресы башланған көн милләттең үҙ билдәләнеше, сиған флагы һәм сиған гимны көнө — барыһы ла хаҡлы рәүештә 8 апрелдә билдәләнә, әммә халыҡ-ара сиған союзы берҙәм исем аҫтында барлыҡ ошо даталарҙы «Сиғандар көнө» итеп берләштерергә ҡарар итә. Тағы ла был көндө Бурак Анастэйша - данлыҡлы сиған ҡатын-ҡыҙы һәм шансонье тыуа.
Ғәлиуллин Мәсғүт Нәбиулла улы
1928 йылда татар телендә «Ауыл ғишыҡтары» исемле тәүге китабы сыға. Артабан шағир «Мартен яҡтыһы» (1940), «Таныш рәсем» (1959) шиғри йыйынтыҡтарын, балалар өсөн яҙылған «Туғыҙ Туҡылдыҡ, бер Мыймылдыҡ тураһында әкиәт» (1940) поэмаһын ижад итә.
Ҡытай Халыҡ Республикаһы
Тарихы
Ҡытай тарихы яҙма сығанаҡтарҙың төрлөлөгө менән үҙенсәлекле. Улар археологик мәғлүмәттәр менән берлектә сәйәси һәм социаль хәл-ваҡиғаларҙы бик боронғо замандарҙан алып тергеҙеү мөмкинлеген бирә. Изгеләр тип танылған дини-фәлсәфәуи һәм тарихи йөкмәткеле текстар — бигерәк тә Конфуций тәғлимәттәре яҙылғандары — үҙ сиратында ҡытай мәҙәниәтенең (цивилизацияһының) һәм ҡытай халҡын донъяға ҡарашының артабан үҫеүенә йоғонто яһаған.
Һәр кешенең ерҙәге тормошта бәхеткә, байлыҡ һәм муллыҡҡа өлгәшеүгә йүнәлтелгән юғары социаль-сәйәси әүҙемлеге Ҡытай мәҙәниәтенә Конфуций осоронан уҡ хас була. Һәр кемдең яҙмышы хоҙайҙың алдан билдәләүенә түгел, ә уның үҙ тырышлығына бәйле.
Сәйәси күҙлектән Ҡытай бер нисә мең йыллыҡтар барышында цикл рәүешендә ҡабатланған сәйәси берҙәмлек һәм тарҡалыу осорҙары аша үтә. Ул ғына ла түгел, ҡайһы бер осраҡта өлөшләтә йә тулыһынса сит ил дәүләте составына инә (миҫал өсөн Юань һәм Цин империялары). Ҡытай биләмәләре ситтән һөжүмдәргә даими дусар булһа ла, баҫҡынсыларҙың күбеһе иртәме-һуңмы барыбер «ҡытайлашып», ҡытай этносы эсендә юғала, ә улар дәүләттәрепнең ерҙәре ғәҙәттә Ҡытайға ҡушыла. Бөгөнгө Ҡытай дәүләте һәм йәмғиәте — быуаттар дауамында тирә яҡтағы күп һанлы Азия халыҡтарының миллионлаған вәкилдәренең күсенеп йөрөүе һәм хань ассимиляцияһына бирелеүе, мәҙәни һәм сәйәси үҙ-ара үтеп инеү һәм бер-береһенә йоғонто яһау һөҙөмтәһе. Бында шулай уҡ традицион ҡытай тарихнамәһенең башҡа халыҡтар (монголдар, манжурҙар) тарихын һанға һуҡмайынса, уларҙың үҙаллы дәүләттәрен Ҡытайҙың өлөшө итеп ҡарап, барыһын да Ҡытай хроникаль-династия тарихына индереүен иҫтә тоторға кәрәк.
Эвендар
Таралып ултырыуы һәм һаны
Шулай уҡ, 2001 йылғы иҫәп буйынса, Украинала 104 эвен йәшәгәне асыҡланған.
Тел
Тунгус ҡәбиләләренең (эвендарҙың ата-бабаһы) Байкал яны һәм Байкал аръяғынан Көнсығыш Себергә күсеп ултырыуы яүы эраның бер мең йыллығына тура килә. Күсеп ултырыу барышында юкагирҙарҙың бер өлөшен үҙҙәренә ҡушалар. Аҙаҡ үҙҙәре лә сахалар тарафынан өлөшләтә ассимиляцияға эләгәләр. Саха теленең йоғонтоһонан эвендарҙың көнбайыш һөйләше барлыҡҡа килә.
1936 йылда урыҫ алфавитына таянып яңы яҙма эшләнә. 1932—1934 йылдарҙа эвен телендә уҡытыу өсөн мәктәп программалары төҙөлә һәм дәреслектәр булдырыла.
Эвендарҙың дине һәм йолалары
Священник А. И. Аргентов әйтеүенсә, ХIХ быуат башында уҡ Колымала «күп аллалылыҡ бөтөнләй юҡҡа сыға» Христианлыҡ эвендарҙың тормошон бар яҡлап солғап ала. Тыуым, өйләнеү, үлем, көндәлек тормош, йолалар, байрамдар правословие диненә яраштырып көйләнә. Хатта гижигин эвендары коряктар менән ғаилә ҡорғанда православие ҡабул итеүҙе төп шарт итеп ҡуйғандар. Ҡайҙа, ниндәй шарттарҙа йәшәһәләр ҙә, тораҡтарында һәр саҡ икона ҡуйғандар. Ҡайҙа кңсһәләр шунда үҙҙәре менән алып киткәндәр.
Эвендарҙың дини ышаныуҙарында тәбиғәт «хужаларына» һәм көстәренә табыныу өҫтөнлөк итә: тайгаға, утҡа, һыуға һ. б. Унда ҡояш айырым урын биләп тора. Ҡояшҡа арнап боланды ҡорбанға килтергәндәр.
Тормоштарында, кәсептәренә бәйле табыныуҙар, тәбиғәт көстәренә, рухтарға ғибәҙәт ҡылыу, шаманлыҡ ныҡ урын алып торған. XVIII—XIX быуаттарға тиклем мәрхүмдәрҙе ағас баштарына йәки бағаналар ҡатып, өҫтөнә ерләү таралған булған. Православие ҡабул итеү менән һауала ерләүҙе ерҙә ерләү алмаштырған. Кәберҙәр өҫтөнә тәре ҡуя башлағандар.
Ерләү йолаһын башҡарғанда боландарҙы быуып үлтереү бик борондан килгән ғөрөф-ғәҙәт тип һанай ғалимдар.
Эвендар ҡояшҡа табынғандар. Уға ҡорбанға болан салғандар. Быға йыш ҡына общинала кемдеңдер сирләүе сәбәп булып торған. Ҡорбанды община ағзалалары барыһы бергәләп килтергәнИтен ашағандар, ә тиреһен ҡолғаға элеп ҡуйғандар. Ҡорбан өсөн бюланды шаман күрһәткән йәки фал һалып билдәләгәндәр.
Йәмғиәт ҡоророшо
Эвендарҙа өлкән быуын кешеләре хөрмәткә әйә. Улар аҡыл әйәләре, йола, ғөрөф-ғәҙәтте һаҡлаусылар.
Шаманлыҡ
Йәки, яман рухтар янына, сирле кешенең йәнен унан сығарып алыу өсөн түбән төшә.
Оло Паймары
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Штеменко Сергей Матвеевич
Һуғыштан һуңғы осор
Мәскәүҙә 1976 йылдың 23 апрелендә вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Катманду
Ҡаланың 2000 йыллыҡ бай тарихы бар. Баш ҡаланың XVII—XVIII веков быуаттарҙағы тышҡы йөҙө һаҡланып ҡалған, тап Малла династияһы королдәре хакимлыҡ иткән дәүерҙә ҡала эсендә әүҙем төҙөлөштәр алып барыла. Дини һәм мәҙәни фестивалдәр —ҡала халҡы тормошоноң мөһим бер өлөшө. Катманду халҡының күпселегеиндуизмға тоғро, буддизмды хуп күреүселәр һан буйынса икенсе урында тора. Ҡалала башҡа диндәргә өҫтөнлөк биреүселәр ҙә байтаҡ, шуға ла Катманду донъялағы иң космополитик ҡалаларҙың береһе тип һанала. Непали теле — бында иң киң таралған тел.
Сабаҡ
Ҡылыҡһырлама
Күбеһенсә уның ауырлығы 100—200 грамм ғына тарта.
Йәшәү рәүеше
Иртә яҙ сабаҡ ярға һынына. Үләндәр морон төртөү менән йылға ҡултыҡтарына, ҡуйы ҡамыш араһына һыйына, ылымыҡтарға күп үҫкән ерҙәргә күсә. Эре сабаҡ тоноҡ урындарҙы һайлай.
Яратҡан урыны — томбойоҡло йылға-күлдәге япраҡ аҫты. Эҫе көндәрҙә ағас күләгәһендә, яр буйҙарында ем эҙләүсән.
Үрсеүе
Ыуылдырыҡтарын көтөүҙәре менән бергә, бер ыңғай һалалар. Ыуылдырыҡтарҙың диаметры 1,5 мм тирәһе.
Арҙагүл
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
ВИЧ-инфекция
Хәүефле төркөм
Сирҙең бер ниндәй тышҡы билдәһе лә юҡ. Кеше ауырыу эләктереп тә, СПИД осорона тиклем бер нисә йылдар дауамында ғәҙәти тормош менән йәшәргә һәм үҙенең сирле икәнлеген белмәҫкә лә мөмкин. ВИЧ-инфекцияһының төп билдәләре: 38 градусҡа тиклем тән температураһы күтәрелеүе, айҙан ашыу биҙгәк тотоу; муйында, терһәк бөгөмөндә, ҡултыҡ аҫтында лимфатик төйөндәрҙең бер үк ваҡытта ҡабарыуы; ауыҙ, тән һәм енес ағзаларының лайлалы тиресәһе йыш ҡына эренләүе; оло ярауҙың оҙаҡҡа (1 айҙан ашыуға) боҙолоуы; төнөн тирләү; тәндә ҡабаттан герпетик сыбыртма сығыуы; туҡланыу режимын үҙгәртмәүгә ҡарамаҫтан, тән ауырлығы төшөүе,  ҡанда лейкоциттар, лимфоциттар, трамбоциттар кәмеүе, анемия – аҙ ҡанлылыҡ, тиҙ арыусанлыҡ. Был сир йәш, тир, төкөрөк,  (был шыйыҡсаларҙа вирус бик әҙ күләмдә), һауыт-һаба, китап, кейем-һалым, көнкүреш әйберҙәре аша йоҡмай. Һурыусы бөжәктәр -  себен, серәкәй, талпан тешләүе ҡурҡыныс янамай.
Танзимат
Реформаларҙың тарихы һәм тәүшарттары
Солтан Сәлим III-нөң (1789—1807), унан һуң бөйөк вәзир Мостафа паша Байраҡтарҙың (1808)  реформа үткәрергә тырышыуы уңышһыҙлыҡҡа осрай. Мәхмүт II-нең реформалары (шул иҫәптән 1826 йылда яңысар ғәскәрен бөтөрөүе) дәүләт идаралығын, ергә милек формаларын тәртипкә һала, монархтың шәхси власын көсәйтә, ләкин төрөк йәмғиәтендә прогресс яһамай.
Сәксәй
Тарих
ХХ быуаттың 30-сы йылдарында Һәүәнәк совхозы ваҡытында барлыҡҡа килә.
«Янғында күрһәткән ҡаһарманлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)
Миҙал тураһындағы Положение
«Янғында күрһәткән ҡаһарманлыҡ өсөн» миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм башҡа СССР миҙалдары булған осраҡта «Йәмәғәт тәртибен һаҡлауҙа яҡшы хеҙмәте өсөн» миҙалынан һуң урынлаштырыла.
Миҙалдың тасуирламаһы
«Янғында күрһәткән ҡаһарманлыҡ өсөн» миҙалы башта көмөштән эшләнә, һуңғараҡ көмөшкә ялатылған нейзильберҙән, формаһы — теүәл түңәрәк, диаметры — 32 мм.
Степанов Лев Борисович
Степанов Лев Борисович (26 декабрь 1908 йыл — 25 июнь 1971 йыл ) — композитор. СССР Композиторҙар союзы ағзаһы (1939). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Икенсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1951). Беренсе башҡорт балеты «Сыңрау торна» авторҙарының береһе.
Чуева Анна Николаевна
Биографияһы
1946 йылдың 27 авгусында 10 160 көлтә һоло бәйләй, шуның менән уңыш йыйыу буйынса 21 норманы үтәй.
Анна Николаевна 1973 йылдың 7 июлендә вафат була.
Викос
Викос донъяла иң тәрән тарлауыҡ булараҡ Гиннесстың рекордтар китабына индерелгән. Шул уҡ ваҡытта тарлауыҡтар каньондарҙан бер нисә параметры менән айырылғанға иғтибарға алына, мәҫәлән, киңлеге/тәрәнлеге нисбәте буйынса.
Ҡараған
Асыҡ тау урмандарында, ташлы битләүҙәрҙә һәм тау тундраһында үҫкән һыңар сәскәле Ҡ. һирәкләп Белорет р‑нында, бүре емеше таулы далала, тау ҡарағайлыҡтары һәм ҡарағаслыҡтарының ваҡ ағаслыҡтарында осрай. Ҡ. составында С витамины, флавоноидтар һ.б. бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Баллы үҫемлек. Бүре емеше — декоратив үҫемлек, паркта һәм баҡсаларҙа үҫтерелә.
Яман-Аҡъяр
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Асыҡты
Асыҡты — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡорт йылғаһының һул ярына тамағынан 6,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Лапта-Яха (Нгарка-Хорта-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡаратамыр
Таралышы
Яҡынса 60 төрө билдәле, уртаса һәм субтропик бүлкәттәрҙә, тропиктарҙың тауҙарында таралған. Башҡортостан Республикаһында дарыулы ҡаратамыр үҫә. Торлаҡ янында, юл буйҙарында, йырындар буйлап, ташландыҡ ерҙәрҙә үҫә.
Ҡаңлы
Тарих
Дәшт-и-Ҡыпсаҡта ҡаңлылар һәм ҡыпсаҡтар союздаш, шул уҡ ваҡытта көнәркәш ҡәбиләләр булалар. Ҡаңлы башҡорттары шәжәрәһе буйынса ырыуҙың ата-бабаһы Әтиктең (Ҡаңлы-бабаның) улы ҡыйыу һәм аҡыллы Балғаҙы була. Балғаҙының йәш сағында, ҡаңлылар Тубыл башында Һынташ йылғаһында йәшәгән осорҙа, аҡһаҡалдар йыйылып Ҡыпсаҡты илбашы тип иғлан итәләр. Әммә Ҡыпсаҡ «халыҡ теләгәнде эшләмәгән», һәм ҡаңлылар бөлгөнлөккә төшкәндәр, шул ваҡытта Балғаҙы үҙенең зирәклеген һәм көсөн күрһәтә, ә аҡһаҡалдар уны хан итеп ҡуйғас, Балғаҙы ырыуҙаштарын Асылыкүл буйҙарына алып китә.
Ҡаңлылар башҡорт ихтилалдарында әүҙем ҡатнаша. 1662—1664 йылдарҙағы ихтилал барышында, башҡа тораҡ пункттар менән бергә баш күтәреүселәр Архангельский ауылын яндыралар. Һуңыраҡ ошо урында, ҡаңлы ҡәбиләһенең аҫаба ерендә Бөрө ҡалаһына нигеҙ һалына. 1735—1740 йылдарҙағы ихтилалдары тоҡаныу алдынан Ҡаңлы улусының Балғаҙы (Ҡаңны-Төркәй) ауылында Ҡазан даруғаһы башҡорттарының йәшерен йыйыны була, бында Аҡай Күсемов, Солтанморат Дүскәев, Ғүмәр Туҡтаров һ.б. ҡатнаша. Ихтилал башланғас, 1735 йылдың 1 июлендә Килмәк Нурышев етәкселегендәге башҡорттарҙың 3 меңлек отряды Вологда драгун полкына һөжүм итә, был алышта Ҡаңлы улусынан Ҡанмырҙа һәм Төркәй Балғаҙиндарҙың ҡатнашыуы билдәле. Ихтилал тамамланғас, ерҙәр тартып алына һәм ҡаңлы башҡорттарының ерҙәре бик ныҡ кәмей. Быға бигерәк тә А. И. Тевкелев булышлыҡ итә, ул төрлө янап та, алдап та ҡаңлы ҡәбиләһенең бик ҙур аҫаба еренә хужа була. Һөҙөмтәлә ерһеҙ ҡалған аҫаба-ҡаңлылар күпләп типтәрҙәр ҡатламына күскән. 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы барышында, ҡаңлылар старшина Минәй Султуков (Сабай ауылынан) етәкселегендә ҡатнаша. Минәй Султуков «Пугачев поковнигы» дәрәжәһен алғас, Ҡаранай Моратовтың баш күтәреүселәр ғәскәренә ҡушыла. 1774 йылдың яҙына тиклем Кама буйында, Сарапул ҡалаһы эргәһендә хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша.
Бенин
Бойондороҡһоҙлоҡ осоро
1965 йылда — юғары офицерҙар төркөмө тарафынан ойошторолған икенсе хәрби түңкәрелеш. 1968 йылда көнбайышҡа яҡын курс уҙғарған Э. Зинсу президент итеп һайлана.
1972 йылдың октябрендә майор Матьё Кереку, марксистик-ленинсы идеологиялы бер партиялы система урынлаштырып һәм хөкүмәттең бурысы социализм төҙөү тип иғлан итеп, дүртенсе дәүләт түңкәрелеше ойоштора. 1974 йылдың ноябренән алып Бенинға Кереку етәкселек иткән Политбюро идара итә башлай.
1983 йылда илдең 15-40 йәшлек бөтә халҡы Революцион йәштәр ойошмаһы сафына индерелә (илдә уртаса ғүмер оҙайлығы 43 йәш тәшкил итә).
Халҡы
Халыҡтың йыллыҡ артымы — 2,9 % (түллелеге — бер ҡатынға 5,4 тыуыу).
Географияһы
Файҙалы ҡаҙылма байлыҡтары
Штительман Михаил Ефимович
Тормош юлы
Михаил Штительман 1911 йылдың 13 ноябрендә Одессала, бухгалтер Ефим Моисеевич Штительман ғаиләһендә тыуа. 1914 йылда уларҙың ғаиләһе Дондағы Ростовҡа күсеп килә. Бик йәшләй яҙа башлай, мәктәптә уҡыған сағында «Всходы» әҙәби журналын ойоштора. Үҫмер сағында «Ленинские внучата» гәзитенең һәм «Горн» журналының  хәбәрсеһе була. 1920-се йылдарҙың аҙағында Дондағы Ростовта «Жесть-Вестен» заводында ташыусы булып эшләй, 1930-сы йылдарҙың башында Туапсе гәзитенең береһендә, ә бер нисә йылдан һуң «Большевистская смена» гәзитендә эшләй башлай. Бер үк ваҡытта педагогия институтының әҙәбиәт факультетында уҡый.
1939 йылдың мартында СССР Яҙыусылар союзына ағза итеп алына, ә 1940 йылдың апрелендә был союздың Ростов өлкә бүлегенең етәксеһе итеп тәғәйенләнә, «Молот» гәзитендә яуаплы сәркәтип булып эшләй. 1941 йылда Михаил Штительман һәм Григорий Кац бергәләшеп «Твой добрый друг» пьесаһын яҙа. Шул уҡ йылда был әҫәр буйынса Ленин комсомолы театрында спектакль (режиссёры — Борис Фателевич) ҡуйыла.
Кулес
Тарихы
Ҡәлғәнең аҫҡы ҡаты ҙур ярыҡлы көмбәҙле түбә  менән ябылған, ә уның 26 бинаһы торлаҡ, һыу, аҙыҡ-түлек, ҡорал һаҡлау урындары булып хеҙмәт икән. Ошонда уҡ венеция һәм төрөк ваҡыттарында ҡулланылған төрмә урынлашҡан.
Моталов Ғәйнетдин Хәйретдин улы
Өҫтәлмә мәғлүмәт
Ғаиләһе: ике тапҡыр өйләнә, беренсе ҡатынынан (Вәлиҙә) ике балаһы бар; икенсе ҡатыны — Инна Евгеньевна Русакова, Урал консерваторияһын тамамлаған, уларҙың өс балаһы тыуа. Алты ейәне бар.
Ҡорбан байрамы
Ҡорбан байрамы (عيد الأضحى: Ид әл-Әдһа; : Ҡорбан ғәйете) — иң мөһим мосолман байрамдарының береһе. Хаж тамамланыуын белдерә, зөлхизә айының 10-сы көнөндә, йәғни ураҙанан һуң 70 тәүлек үткәс байрам ителә һәм өс-дүрт тәүлеккә һуҙыла.
Ҡорбан малы
Ҡырағай хайуандар (мышы, болан, ҡыр кәзәһе) ҡорбан була алмай. Салына торған малдың күҙе һуҡыр булмауы, ағзаларының теүәл булыуы шарт. Ҡолағы йәки ҡойроғоноң өстән бер өлөшөнән артыҡ киҫелгән булһа, уны ҡорбанға салырға ярамай. Әтәс, тауыҡ, ҡаҙ һәм башҡа ҡыр ҡоштары, шулай уҡ ите ашарға яраҡлы ҡыр боланы, ҡыр һыйыры, илек (ҡыр кәзәһе), ҡуян кеүек хайуандар ҙа был маҡсатта тотонола алмай. Бер баш һарыҡ йәки кәзә фәҡәт бер кеше, ә дөйә йәки һыйыр ете кеше исеменән салына ала. Был осраҡта һәр ҡайһыһының мосолман булыуы һәм Аллаһ ризалығы өсөн салырға ниәт итеүе кәрәк. Ҡорбанлыҡ итенең өстән бер өлөшөн салыусы үҙе файҙалана, ҡәрҙәш-ырыуына, фәҡир-етемдәргә өләшә. Уның итен һатыу харам. Тиреһен дә фәҡирерәк кешегә бирергә фарыз. Йә булмаһа, Ҡөрьән кеүек изге китапҡа ла алмаштырыу мәғҡүл.
Ключевская Сопка
Уның бейеклеге 4750-нән 4850 метрға тиклем үҙгәреп тора. Әлеге ваҡытта уның бейеклеге яҡынса 4800 метр тәшкил итә.
Силәбе трактор заводы
Һуғышҡа тиклем
1937 йылдың майы. Парижда Бөтә донъя күргәҙмәһендә С-65 тракторы юғары награда — „Гран-при“ дипломы менән билдәләнә.
1937 йылдың 20 июнендә 65 ат көсө ҡеүәтенә эйә дизель двигателле „Сталинец-65“ (С-65) тракторын сериялы сығарыу башлана. Силәбе трактор заводы илдә тәүгеләрҙән булып дизель өсөн яғыулыҡ аппаратураһы сығарыуҙы үҙләштерҙе. Силәбе трактор заводы совет трактор дизелдәре эшләү пионеры булды.
1939 йыл. Силәбе трактор заводы 105 ат көсө ҡеүәтенә эйә булған хәрби техника — „Сталинец-2“ (С-2) артиллерия йөк машинаһы (тягач) сығарыуҙы үҙләштергән.
Завод 1991 йылдан һуң
1999 йылдың ноябре — В-92 С2 танк дизелен сериялы етештереү үҙләштерелә.
2000 йылдың 25 сентябре «УРАЛСТРОЙ — 2000» халыҡ-ара күргәҙмәһендә (Өфө ҡалаһы) Силәбе трактор заводының продукцияһы беренсе дәрәжәләге алтын Кубок менән билдәләнә.
Ҡыҙыҡлы факттар
2017 йылдан Силәбе трактор заводында көс структуралары заказы буйынса тракторҙарҙың броня модификациялы партиялары ла (бронетракторҙар) сығарыла .
Ласси-Яха (Нгарка-Хорта-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Капатов Игорь Альбертович
Биографияһы
2001—2016 йылдарҙа «Тыныс йоҡо, кескәйҙәр!» телетапшырыуында Мишутка ролендә сығыш яһай (тауышландыра).
Денисов Владимир Владимирович
Ижады
Тәүге шиғыры икенсе класта уҡыған саҡта «Пионерская правда» гәзитендә баҫылып сыға. 14 йәшенән Есенин, Маяковский, Вознесенскийҙарға эйәреп шиғырҙар яҙа башлай.
Утагава Хиросигэ
Балалыҡ һәм йәшлек йылдары
Хиросигэ Утагава мәктәбендәге Тоекуниҙың ҡулы аҫтында рәсем төшөрөргә өйрәнергә тырыша, әммә  Утагава мәктәптә уҡыусыларҙың күплеге арҡаһында уҡымай, һөҙөмтәлә үҫмер егет шул уҡ мәктәптең уҡытыусыһы Тоехироға эләгә. Мәктәптә уҡыу процесы барышында Хиросигэ үҙ мәктәбе сиктәрендә генә түгел, шулай уҡ Кано, Нанга, Сидзе мәктәптәренең дә техникаһын өйрәнә. 1812 йылда Утагава Хиросигэ үҙ эштәрен ҡул тамғаһы аҫтында төшөрөү хоҡуғын ала, ә 1823 йылда тулыһынса Эдо замогындағы эшен ташлай.
Оло Романиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мөхәмәтдин (исем)
Фамилия
Мөхәмәтдинов Радил Ҡыяметдин улы (2 май 1936 йыл) — партия һәм дәүләт эшмәкәре, БАССР Юғары Советының дүрт саҡырылыш һәм Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, КПСС-тың XXVIII съезы делегаты, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1975), профессор, Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
Ерекле һыуһаҡлағысы
Тасуирламаһы
Рәсәйҙәге күп кенә һыуһаҡлағыстарынан айырмалы рәүештә Ерекле һыуһаҡлағысы ике экологик үҙенсәлеге менән айырылып тора. Беренсенән, уртаса һыу кимәленең тирбәлеүе яҡынса 3 метр тәшкил итә һәм барыһы майҙан үҙәге 19 %-ҡа ғына кибә (сағыштырыу өсөн: Кама һыуһаҡлағысында йыл һайын — 66 %). Икенсенән, Ерекле һыуһаҡлағысында суднолар һәм һал ағыҙыу өсөн шлюздар юҡ. Былар барыһы ла һыу ятҡылығының экосистемаһына зарар килтермәүгә булышлыҡ итә. Шулай уҡ Ерекле һыуһаҡлағысы үҙенең һыу таҙалығы менән айырыла: йәй көндәрендә — 6 метрға, ҡышҡыһын — 9,5 метрға тиклем.
Кузнецова Агния Александровна
Ижады
Әҫәрҙәре сит телдәргә тәржемә ителгән.
Ерекле һыуһаҡлағысы
Тасуирламаһы
Ерекле һыуһаҡлағысы Көньяҡ Уралдағы иң ҙур шундай ҡоролма булып тора.
Мун Капитолина Ивановна
Мун Капитолина Ивановна (1925 йыл — үлгән датаһы һәм урыны билдәле түгел) — колхозсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).
Биографияһы
1945 йылда Капитлина Мун етәкләгән звено һәр гектарҙан планлы 40 центнер дөгө һәм 10 центнер иген урынына 44 центнер дөгө һәм 10,5 центнер иген йыйып тапшыра. 1947 йылда 10 гектар майҙанда гектарынан 30,5 центнер ярауай бойҙай үҫтерә, бының өсөн Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була.
Лапҡан (һаҙлыҡ)
Лапҡан һаҙлығы— Ҡармасан йылғаһы бассейнындағы һаҙлыҡ. Кушнаренко районы Гуровка ауылынан төньяҡҡа табан 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Уйһыу һаҙлыҡ, дөйөм майҙаны 150 га, торфтың уртаса ҡалынлығы 1 м, эшкәртелмәгән торф запасы 365 мең м³. Башлыса ер өҫтө һыуҙары менән туйына. Аҡ ҡайын, ҡаҙ үләне, ҡара ерек, күрән, тал, һаҙ ҡырҡбыуыны, һаҙ яраны һ.б. үҫә. Үр ҡуяны, мышы, урман эте, һыуһар, һаҙғыраҡ сөрәгәй, һуна өйрәк һ.б. йәшәй.
Биешу Мария Лукьяновна
Биографияһы
Мария Лукьяновна Биешу 1935 йылдың 3 авгусында (башҡа сығанаҡтарҙа — 5 май 1934 йыл ) Волинтирь ауылында (хәҙерге Молдавияның Штефан-Водск районы) тыуған.
1961 йылда консерваторияны П. А. Ботезат класы буйынса тамамлай һәм дәүләт имтихандарын тапшырғандан һуң Кишиневтағы Молдавия опера һәм балет театрына (хәҙер Мария Биешу исемендәге Молдова Республикаһының Милли опера һәм балет театры) саҡырыу ала.
1979 йылдан КПСС ағзаһы. СССР-ҙың 7-11-се саҡырылыш (1966—1989) Юғары Советының Милләттәр советында Молдовия ССР-ынан депутат.
Репертуары
Камера репертуары боронғо Көнбайыш Европа музыкаһын (И. С. Бах, Г. Ф. Гендель, К. В. Глюк, Г. Пёрселл, Д. Чимароза, А. Страделла, Дж. Каччини, Дж. Кариссими, К. Монтеверди); романтик немец музыкаһын (Р. Шуман, Ф. Шуберт, Ф. Мендельсон-Бартольди); рус классикаһын (М. И. Глинка, А. С. Даргомыжский, Н. А. Римский-Корсаков, А. Г. Рубинштейн, С. С. Прокофьев, Ю. А. Шапорин, Р. М. Глиэр, Г. В. Свиридов, Д. Д. Шостакович, С. Н. Василенко, Т. Н. Хренников); СССР композиторҙары романстарын; молдаван вокаль музыкаһын (В. Г. Загорский, Е. Д. Дога, Б. С. Дубоссарский, С. В. Лунгу, В. Ротару, К. Руснак, З. М. Ткач, С. Бузилэ, Д. Георгицэ), вокаль-симфоник концерттарҙы ("Месса си минор" И. С. Бах, «Реквием» Дж. Верди, «Немецкий реквием» И. Брамса, Stabat Mater Дж. Россини) үҙ эсенә ала.
Моталов
Моталов — башҡорт фамилияһы.
Усманов Хәмзә Фәтих улы
Биографияһы
Демобилизацияланғас, 1950 йылда Хәмзә Усманов К. А. Тимирязев исемендәге Башҡортостан педагогия институтының (хәҙерге БашДУ) тарих факультетын, 1952 йылдың көҙөндә СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының аспирантураһын тамамлай.
1977 йылда Хәмзә Фәтих улы докторлыҡ диссертацияһын яҡлай (ғилми етәксеһе А. М. Анфимов) һәм 1981 йылда икенсе китабын — реформалар дәүере буйынса фундаменталь тикшеренеүҙәрен баҫтырып сығара.
Иҫке Собханғол төп мәктәбе
Тарихы
Мәктәпте 1600-ҙан ашыу уҡыусы тамамлай.
Аҡъяр
Аҡъяр һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.
Кеше
Палеолит
Юғары палеолит осоро башланыуына ҡәҙәр (бынан 50 000 йыл элек), анатомик төҙөлөшө буйынса хәҙерге кешеләр тулыһынса бөгөнгө рәүешкә етә, тел, музыка һәм башҡа мәҙәни универсалиялар барлыҡҡа килә.
Тарих буйынса кешеләрҙең күсеү юлдары
Кешеләрҙең күпселеге яҡынса беҙҙең эраға тиклем 10 000 йылдарға ҡәҙәр һунар һәм үҫемлектәр йыйыу менән йәшәгән. Улар кешеләр көтөүе исеме аҫтында билдәле бәләкәй күсмә төркөмдәрҙә йәшәй. Үҫемлекселек (ауыл хужалығы) барлыҡҡа килеүе тарихта беренсе тапҡыр даими торлаҡ пункттарын булдырыу, хайуандарҙы йортлаштырыу һәм металдарҙы ҡулланыуға килтергән Неолит инҡилабына (революция) сәбәпсе булған. Ауыл хужалығы, сауҙа һәм кооперацияға мөмкинлектәр тыуҙырып, йәмғиәттең мөлкәт буйынса ҡатламдарға бүленеүенә килтерә. Был ваҡиғаның кешеләр йәмғиәте өсөн әһәмиәте бик ҙур булғанға, был осор кешеләр эраһы исеме менән билдәле.
Заһиҙуллин Искәндәр Мөхәмәт улы
Биографияһы
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙар өлкәһе: нефрология, диализ, эске ауырыуҙар. 3 кандидатлыҡ диссертацияһы етәксеһе, 152 ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән матбуғатта баҫылып сыҡҡан 29 хеҙмәт авторы.
Ун дүртенсе йылдың авгусы
Сюжеты
Армияның еңелеү масштабынан ғәрлек ғазабы кисергәнлектән һәм батшаға был турала хәбәр итеүҙән ҡурҡҡанлыҡтан, Самсонов үҙенә үҙе ҡул һала. Уның, ҡулында револьверы булған, мәйетен немец эҙәрмән отряды таба.
Левая Мудуй-Яха
'''Лев. Мудуй-Яха''' — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Мудуй-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 237 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Ун дүртенсе йылдың авгусы
Адаптациялары
2014 йылдың авгусында Беренсе донъя һуғышының йөҙ йыллығына бағышлап, BBC Cymru Wales китаптың ике сәғәтлек аудиофаразын. BBC Radio 3 уны ҡабатлап.
Комаровка (Лымбелька ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Моталов Миңләхмәт Ғилметдин улы
Моталов Миңләхмәт Ғилметдин улы (19 март 1928 йыл — 5 апрель 2012 йыл) — ғалим-тау инженеры-геолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1961), профессор (1994]). 1963 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы, Башҡортостан инженерлыҡ һәм Рәсәй тау фәндәре академияларының мөхбир ағзаһы.
Биографияһы
1985—1991 йылдар — Өфө нефть институтында уҡыта.
Азия уйындары
Ун бишенсе йәйге уйындар Дохала — Катар баш ҡалаһында 2006 йылдың 1— 15 декабрендә үтте. Ун алтынсы йәйге уйындар Ҡытайҙа, Гуанчжоуҙа, 2010 йылдың 12—27 ноябрендә булды.
Дәүләтшин Ғамир Шәйех улы
Дәүләтшин Ғамир Шәйех улы (1923, Башҡорт АССР-ының Саҡмағош районы Яңы Ҡото ауылы — 20 декабрь 1944, Чехословакия, Кошице ҡалаһы) — шағир.
Иҙәш (йылға)
Этимологияһы
Был атаманы венгр топонимист-ғалимы венгр телендәге "тәмле, татлы" тигән сифаттан килеп сығыуы ихтимал, тип иҫәпләй.
Сарагоса
Иҡтисад
(PLAZA) — көньяҡ Европалағы иң ҙур логистика үҙәге Сарагосаны Испанияла Мадрид һәм Барселонанан ҡала тауар әйләнеше буйынса өсөнсө терминалға әйләндерә.
Комдес
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Сыуаштар
Сыуаштар (чӑвашсем) — Рәсәй Федерацияһының күп һанлы төрки халыҡтарының һәм илдең иң ҙур этностарының береһе. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, сыуаштарҙың дөйөм һаны 1 миллион 637 мең самаһы.
Ҡатмыш (Мөслим районы)
География
Ауыл Ҡатмыш күле буйында, Мөслим ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 3 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Халҡы
1859 йылда ауылда 59 ир затлы керҙәштәр һәм дәүләт крәҫтиәндәре; 1912 йылда — 221 дәүләт крәҫтиәндәре (башҡорттарҙан һәм татарҙарҙан) һәм 12 керҙәш башҡорт иҫәпләнгән.
Сәфәрғәлин Ғилман Зәйнәғәле улы
Биография
1955 йылда Стәрлетамаҡ ауыл профессиональ-техник училищеһының комбайнсылар курсына уҡырға кереп, 1956 йылдың яҙында Бөрйән МТС-ына комбайнсы булып ҡайта. Өс йыл рәттән колхозда иген йыйыуҙа ҡатнаша.
Свердловскиҙа халыҡ таланттарының I Бөтөн Союз смотры зона бәйгеһендә лауреат исемен яулай. Мәскәүҙә Бөтә Рәсәй фольклор концертында ҡатнаша.
Ҡандракүл (тәбиғәт паркы)
Тарихы
Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинеты 1995 йылдың 18 ғинуарындағы 17-се һанлы «„Ҡандракүл“ дәүләт тәбиғәт милли паркын ойоштороу тураһында» («О создании Государственного природного национального парка „Кандры-Куль“») ҡарарына ярашлы, Ҡандракүлдең уникаль тәбиғәт комплекстарын, хайуан һәм үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәрен һаҡлау, ял һәм туризм ойоштороу өсөн «Ҡандракүл» дәүләт тәбиғәт паркы булдырыла.
Аҫҡын
Аҫҡын — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан биләмәләрендә аға. Архангел районының Сикйылға, Ҡыҙыл Ырғыҙлы, Муллаҡай, Бәйес, Архангел һәм Яңы Устиновка ауылдары аша үтә. Йылға Инйәр йылғаһына тамағынан 21 км өҫтәрәк Абҙан ауылында ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Хан (дәрәжә)
Рәсәй империяһына ингән Ҡаҙаҡ ханлығында хан һайлау
1812 йылда Кесе йөҙҙә Айшуаҡ хан улы Ширғәзиҙе хан итеп һайлайҙар. Был осорға ханлыҡ хәҙерге өлкә рәүешенә ингән була инде. Шуға күрә Император ғали йәнәпптәре тәғәйенләгән Ырымбур губернаторы Волконский Григорий Семёнович хан һайлау көнөн билдәләй һәм хандың үҙенә лә, ҡырғыҙ аҡһөйәктәренә лә 23 августа хан һайлау була тип хәбәр ебәрә һәм Яйыҡ йылғаһының һул ярына халыҡ менән килергә ҡуша.
Себер хандары
Себер ханлығында, бигерәк тә һуңғы йылдары дәүерендә, властҡа Тайбуғиҙар һәм Шибаниҙар ынтылған (улар Сыңғыҙлыларға ҡарамаған һәм хан дәрәжеһенә хоҡуҡтары булмаған). Ошо оятһыҙҙар еңеүгә өлгәшкән өлгәшеүен, ләкин оҙаҡҡа түгел, сөнки рус регуляр армияһы баҫымы аҫтында властан яҙалар. Күсемиҙәр күскенсе халыҡтар ярҙамы менән тағы яҡынса 200 йыл дауамында урында хаким булырға ынтылып ҡараған, әммә яйлап тарих сәхнәһенән бөтөнләй юғалған. Күсем ғаиләһенең бер өлөшө әсилеккә алына һәм Рәсәй империяһында 1718 йылға тиклем дәрәжәһен һаҡлап ҡалған. Пётр I бптшаның Йәшерен канцелярияһы Себер династияһы вәкилдәре батша-кенәз улы тигән хоҡуҡтан яҙҙырылған, улар өсөн кенәз дәрәжәһе генә һаҡланған. 1917 йылғы Октябрь социалистик революцияһы был бойороҡто юридик яҡтан әһәмиәтһеҙ тип билдәләй. Күсем хандың Иранда һәм Рәсәйҙә йәшәүсе тоҡомдары хан итеп һайланыу хоҡуғына эйә. Ҡырым ханлығындағы кеүек, дүрт ырыу — арғын, Ҡыпсаҡ, ширин һәм барын — ҡоролтайының ҡарары етә.
Левая Сидя-Таркато-Яха
'''Лев. Сидя-Таркато-Яха''' — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һәмән (Баймаҡ районы)
Тарихы
Картала тәүге тапҡыр 1786 йылда күрһәтелгән. 1885 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе 1-се Бөрйән улусы составында 2-се Һәмән (Сыбар йылғаһы буйында) һәм 3-сө Һәмән (Байрас йылғаһы буйында) утарҙары күрһәтелгән. Ауылға нигеҙҙе Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусының Таһир ауылы кешеләре һалған, улар элек-электән малсылыҡ һәм игенселек менән шөғөлләнгәндәр.
Халыҡ һаны
Ауылда ҡыпсаҡ ырыуы башҡорттары йәшәй. Ырыу аралары — ҡужан, ҡаҙаҡ, йәрмәй, түрмән, сөнгәүер.
Албания
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Албанияның тауҙары һәм ҡалҡыулыҡтары, йыраҡлыҡтары арҡаһында, төрлө хайуандарға: илдең ике иң әһәмиәтле юҡҡа сығып барыусы төрөн (һеләүһен һәм һоро айыу), шулай уҡ ҡырағай бесәйҙәр, һоро бүре, ерән төлкө, сүл бүреһе,ҡарағош һәм илдең милли хайуаны бөркөттө лә индереп, йәшәү өсөн иң кәрәкле урман, ағастар һәм үлән менән ҡапланғандар.
Файҙалы ҡаҙылма байлыҡтары
Албанияла башлыса Урта диңгеҙ һәм евразия үҫемлектәр донъяһына ҡараған яҡынса 3500 төр үҫемлек осратырға мөмкин. Илдә дарыу үҫемлектәрен ҡулланыусы халыҡ медицинаһының бай традициялары барлыҡҡа килгән. Дауа үләндәрен һәм дарыу препараттарын әҙерләгәндә 300-ҙән кәм булмаған үлән үҫемлектәре ҡулланыла. Аҡ шыршы, имән, бук һәм ҡарағайҙар — Албания урмандарының төп ағас төрҙәре.
Климаты
Илдең яр буйы (көнбайыш) өлөшөнөң климаты — урта диңгеҙ климаты, көнсығышҡа табан континенталь климатҡа күсә. Яр буйында июлдә уртаса температура — +28-ҙән +32° С-ҡа тиклем, ғинуарҙа — +8-ҙән +10° С-ҡа тиклем. Яр буйындағы юғары йәйге температура даими иҫкән Урта диңгеҙ бризы арҡаһында еңел кисерелә.
Кондратьева Анна Ивановна
Биографияһы
2005 йылдың 16 июнендә вафат була һәм Новоликеево ауылы зыяратында ерләнә.
Албания
Башҡарма власть
Башҡарма органы — Баш министрҙан (Kryeministër) һәм министрҙарҙан торған Министрҙар Советы (i Ministrave Këshilli). Ул түбәндәге министрлыҡтарҙы үҙ эсенә ала:
Байрамдары
— Республика көнө — илдә 1946 йылдың 11 ғинуарынан башлап йыл һайын билдәләнә торған, иң әһәмиәтле милли байрамдарҙың береһе.
Бункерҙар һәм хәрби нығытмалар
Әлбиттә Әнүәр Ходжа үҙен дә ҡайғырта. Оҙонлоғо бер нисә йөҙ метр булған төп бункер уның тыуған ҡалаһы Гирокастрала төҙөлә. Партия етәкселәре өсөн нығытмалар баш ҡала Тиранала, Дайти тауында төҙөлә.
2012 йылда ил хөкүмәте кимәлендә «үткән заман артефакттарын» бөтөрөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Ошо ваҡыттан алып бункерҙар һүтелә башлай. Беренсе сиратта, уларҙы пляждарҙан, ҡалаларҙан, юлдарҙан һәм туристар күҙенә эләгергә мөмкин булған урындарҙан алалар.