cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Каждан Александр Петрович
Биографияһы
1975 йылда Каждандың улы Гарвард университетына кафедра профессоры булараҡ саҡырыу ала. Тарихсының тормошо ҡатмарлаша, ҡатынын «Прогресс» нәшриәт йортонан эштән сығаралар һәм ул эмиграцияға китергә ҡарар ҡабул итә. 1978 йылдың октябрендә ул Венағ а израиль визаһы менән килә.
АҠШ-та Каждан тотош византолог-тикшеренеүселәр тәрбиәләгән, ә Рәсәй ғалимдары араһында М. В. Бибиков, С А. Иванов һәм И. С. Чичуров айырылып тора.
Рачамайка
Рачамайка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Барыш йылғаһының һул ярына тамағынан 194 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Император төрбәһе
Табутты сиркәүгә индергән саҡта ерләү процессияһының герольды (хәбәр итеүсеһе) ҡапҡаларға туҡылдата;монастырь башлығы, капуцин — монах, латынь телендә һорай: «Кем был төрбәгә инергә теләй?»; уға яуап бирәләр (миҫал өсөн): ''«Был кәшәнәгә инеү тураһында Аллаһы Тәғәлә ҡоло Франц һорай; Ерҙәге тормошта ул Австрия императоры булды». Капуцин яуаплай: «Беҙ бындай кешене белмәйбеҙ!».'' Икенсе мәртәбә шул уҡ хәл ҡабатлана. Өсөнсө мәртәбәгә геролдтең яуабы шулай була: «Бахыр ғонаһҡа батҡан Аллаһы Тәғәлә ҡоло Франц!». Һәм ишектәр асылған.
Арғужа (йыр)
Легендаһы
Билдәле башҡарыусылары: халыҡ йырсылары Ж. В.Вәлиев, Ғ.Нәбиуллин, Ғ.Хәмзин. Йырҙы А. М.Ҡобағошов тауыш һәм фортепьяно өсөн эшкәрткән.
Сафронова Валентина Ивановна
Биографияһы
1941 йылдың авгусынан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, комсомолка. Брянск ҡала партизан отрядының партизан-разведчигы. 1941 йылдың сентябрь башында разведка-диверсия төркөмө составында Клетнянский урмандарына дошман тылына ебәрелә, унда боҫҡондарҙа һәм диверсияларҙа, дошман ғәскәрҙәренең дислокацияһы тураһында разведка мәғлүмәте йыйыуҙа ҡатнаша. Күп тапҡыр фронт һыҙығын аша сыға.
1942 йылдың февраль башында отрядта радиотапшырғыс сафтан сыға, һәм Ҙур ергә мөһим документтарҙы ашығыс тапшырырға кәрәк була. Отряд командованиеһы бер төркөм партизанды һәм улар араһында — Валентина Сафронованы ла фронт һыҙығы аша ебәрергә ҡарар ҡабул итә. Ҡыйыуҙар,120 километрлыҡ юлды артылып, совет ғәскәрҙәре урынлашҡан ергә барып етеп, документтарҙы тапшыра. Әйләнеп ҡайтҡан саҡта боҫҡонға эләгә. Сафронованың башы яралана һәм контузия ала. Уны Ҙур ерҙә ҡалдыралар, әммә госпиталдә дауаланғандан һуң, 1942 йылдың яҙында отрядҡа ҡабат ҡайта һәм разведка эшмәкәрлеген яңырта. 1942 йылдың авгусында Валентина йәнә госпиталгә дауаланырға ебәрелә. 1942 йылдың 17 декабрендә Ворки ауылы районында хәрби задание үтәгәндә партизан разведчигы ҡаты яралана, аңын юғалтҡан килеш ҡулға алына һәм Брянск ҡалаһына гестапоға оҙатыла. Отряд командиры Чернов бына нисек һөйләй:
«Разведчица Валя, ҡулса эсендә ҡалғас, немец фашистары ҡулына тере килеш бирелмәй һәм тиңһеҙ алышта үлемесле яралана».
Шауъяҙы
Шауъяҙы (Шавьяды) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 269 кеше. Почта индексы — 452987, ОКАТО коды — 80208841001.
Саблуков Гордий Семёнович
Биографияһы
Шулай уҡ Баһатур-хандың «Төрөктәр тарихы» китабының 1-се өлөшөн төрөк теленән урыҫ теленә тәржемә иткән ("Көнсығыш тарихсылары китапханаһы"ның III бүлеге).
Сятко
«Сятко» (Эрзя телендә «Осҡон») — әҙәби-нәфис һәм ижтимағи-сәйәси журнал, Саранскиҙа баҫыла. Эрзә телендә сыға.
Төркиә бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш
1919 йыл башына Анатолияла һәм Фракияла союздаштарҙың оккупация ғәскәрҙәре 107 мең кешегә етә.
май 1919 й. — март 1920 й
19 майҙа итальяндарҙың ҡотҡоһо арҡаһында 71 төрөк һәм бер нисә грек һалдаты һәләк була. Оккупанттарҙың законһыҙ эш итеүе арҡаһында партизан отрядтары хәрәкәте барлыҡҡа килә һәм уларҙың һаны тиҙ арала арта бара. Бөтә ил буйынса «хоҡуҡтарҙы яҡлау йәмғиәттәре» барлыҡҡа килә, уларҙың етәкселегендә төп ролде офицерҙар һәм интеллигенция вәкилдәре уйнай.
Ә был ваҡытта әүҙем хәрби хәрәкәттәр һөҙөмтәһендә гректар, Ушак, Бандырма һәм Бурса ҡалаларын баҫып алып, июнь-июль айҙарында Кесе Азияла плацдармдарын күпкә киңәйтә. 25 июлдә гректар Адрианополде (Әдирнә) баҫып ала. 1919 йылдың көҙөндә грек ғәскәрҙәре көньяҡта Меандр йылғаһы, көнсығышта Әхмәтли һәм Ванчико араһындағы ерҙәрҙе контролдә тота. Шул уҡ ваҡытта гректар ҡитғаның эсенә үтеп инмәй, сөнки бының өсөн союздаштарынан санкциялар бирелмәгән була.
Совет Рәсәйе менән бәйләнеш урынлаштырыу
Совет хөкүмәте кәмалсыларҙың мөрәжәғәтен хуплап ҡабул итә. Беренсенән, империализмға ҡаршы милли-азатлыҡ көрәше идеяһы большевистик идеологияға тап килә, икенсенән, был тағы ла мөһимерәк, Анатолияны инглиз йоғонтоһо зонаһына әүерелдереү совет дәүләте өсөн бик үк уңай түгел. В. И. Ленин күрһәтмәһе буйынса, 3 июндә Сил ил эштәре комиссариаты наркоматы төрөк хөкүмәтенә хат ебәрә.
11 майҙа Төркиәнең Бөйөк милли йыйылышы хөкүмәте 19 июлдә ВНСТ-ның беренсе рәсми делегацияһын үҙенең сит ил эштәре халыҡ комиссары Бәкер Сәми етәкселегендә дуҫлыҡ һәм үҙ-ара ярҙам тураһында дөйөм килешеү әҙерләү өсөн РСФСР-ға, Мәскәүгә ебәрә. 24 июлдә Бәкер Сәми менән уның урынбаҫары Йософ Кәмал РСФСР-ҙың сит ил эштәре буйынса халыҡ комиссары В. Чичерин Л. һәм уның урынбаҫары М. Карахан менән осраша.
Һуғыш йомғаҡтары
1923 йылдың 29 октябрендә Төркиә республикаһы иғлан ителә, һәм, «Ататөрөк» (атаһы төрөктәр) исеме алған Мостафа Кәмал уның беренсе президенты була.
Вонча
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Савицкая Светлана Евгеньевна
Биографияһы
1975—1978 йылдарҙа МиГ- 25ПУ-ла осоу тиҙлеге һәм бейеклеге буйынса 4 ҡатын-ҡыҙҙар рекордтын ҡуя :
Алағуян
Алағуян (Алакуян) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 1092 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо — 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
А. С. Пушкин һәйкәле (Санкт-Петербург, Пушкин урамы)
Тарих
1881 йылдың 22 авгусында император Александр III Компанейский урамы исемен А. С. Пушкин иҫтәлегенә Пушкин урамы итеп үҙгәртергә тигән бойороҡҡа ҡул ҡуя. Шул ваҡытта был урамда шағирҙың бюсы ҡуйыла, был эште гипстан И. П. Виталь башҡарған була. Киләһе йылда Санкт-Петербург ҡала думаһы Пушкинға ҙур һәйкәл урынлаштырыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Скульптор А. М. Опекушиндың конкурсҡа тәҡдим иткән скульптура моделдәренең береһе һәйкәл өсөн һайлап алына.
Тасуирлама
А. С. Пушкин һәйкәлдә бөтә буйы менән баҫып тора. Уның ҡулдары күкрәгенә ҡаушарылған, бер ҡулына китап тотҡан. Тура мөйөшлө постамент шымартылған ҡара граниттан эшләнгән. Унда Пушкин шиғырҙарының өҙөктәре яҙып ҡуйылған. Скульптураның бейеклеге 2,05 м тәшкил итә, постаменттың бейеклеге — 2,9 м.
Түбәнге Аташ ауыл Советы (Дүртөйлө районы)
Тарихы
Иҫәп мәғлүмәттәренән Түбәнге Аташ һәм Түбәнге Маншыр ауыл Советтарын алып ташларға.
Географик урыны
2008 йылға  Саҡмағош районы, Түбәнге Маншыр ауыл Советы, Әсән ауыл Советы, Таймырҙа ауыл Советы, Күкҡуян ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).
Бәкерова Миңниса Миңлевәли ҡыҙы
Спектаклдәрҙәге ролдәре
Сәғит («Ҡара йөҙҙәр», Ғ. Әмири һәм В. Г. Ғәлимова М. Ғафуриҙың шул уҡ исемдәге повесы буйынса), Эсси («Иблес шәкерте» — «Ученик дьявола», Б. Шоу), Үлем («Ҡанлы туй» — «Кровавая свадьба», Ф.Гарси Лорка), Тауҡай («Онотолған доға» — «Забытая молитва», Ф. М. Бүләков), Гөлсибәр («Күктән төшкән бәхет» — «Счастье, упавшее с неба»; дебют, 1970), Хәтирә («Ҡыҙлы йорт» — «Дом с невестой»; икеһе лә — Н. Асанбаевтыҡы), Маһинур («Бәхтигәрәй» — «Бахтигарей», А. М. Мирзаһитов) һәм башҡалар. Артистың репертуарына комик ролдәр ҙә инә: Фатима («Хужа Насретдиндең биш ҡатыны», Х. Н. Хәмзә), Рәсимә («Буш сәңгелдәк», И. Х. Йомағолов).
Русланова Лидия Андреевна
Биографияһы
Октябрь революцияһынан һуң Лидия Русланова бөтә ил буйлап гастролдәрҙә йөрөй, Проскуровта, Бердичевта, Могилёвта, Киевта һәм башҡа ҡалаларҙа йәшәй. «Ун ете йәштәрҙә мин тәжрибәле йырсы инем инде, бер нәмәнән дә ҡурҡманым — сәхнәнән дә, тамашасыларҙан да», — тип хәтерләй һуңыраҡ артистка. Ғаилә тормошо оҙаҡҡа бармай: 1918 йылда ире уны ташлап китә.
Иосиф Сталин вафат булғас һәм Лаврентий Берия ҡулға алынғас, Г. Жуков СССР оборона министры вазифаһына тәғәйенләнә. 1953 йылдың 2 июнендә Никита Хрущёвҡа мөрәжәғәт итә.
1973 йылдың 21 сентябрендә Лидия Андреевна Русланова йөрәк өйәнәгенән вафат була. Новодевичье зыяратында ире йәнәшендә ерләнә (5-се участка).
Энтль-Игль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Галин Салауат Әхмәҙиә улы
Галин Салауат Әхмәҙиә улы (3 март 1934 йыл — 29 март 2010 йыл) — фольклорсы-ғалим, педагог-методист, юғары мәктәп эшмәкәре. 1977—1983 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия институты проректоры, 1988—2010 йылдарҙа Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институтының донъя һәм милли мәҙәниәт кафедраһы мөдире. 1975 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһы Гуманитар фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (академигы), филология фәндәре докторы (1995), профессор (1995). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980). Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы (1968) һәм Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2001).
Исхаҡова Ләйлә Хәбибулла ҡыҙы
Биографияһы
Исхаҡова Ләйлә Хәбибулла ҡыҙы 2005 йылдың 29 мартында Тольятти ҡалаһында вафат була
Воронинский Сергей Сергеевич
Биографияһы
1937 йылдан — сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1938 йылда Рыбинск авиация институтына уҡырға инә. 1941 йылда, Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән, уҡыу өҙөлә, студенттарҙы Рыбинск 26-сы моторҙар заводына эшкә ебәрәләр. 1942 йылда тотош заводты һәм завод эшселәрен Өфөгә, Өфө моторҙар эшләү заводына эвакуациялайҙар.
2006 йылдың 3 июнендә, үҙенең 87 йәшенә тиклем әҙ генә етмәй, вафат була.
Өфөлә ерләнгән.
Түбәнге Маншыр ауыл Советы (Дүртөйлө районы)
Тарихы
Семилетка ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Географик урыны
2008 йылға Саҡмағош районы, Семилетка ауыл Советы, Түбәнге Аташ ауыл Советы, Әсән ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы").
Энтль-Моккун-Ях
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Грязнуха (Мамокша ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Сталин һыҙығы (комплекс)
Тарихи комплекс 2005 йылдың 30 июнендә Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 60-йыллығына асыла. «Афган хәтере» белорус хәйриә фонды тәҡдим иткән комплекс төҙөү башланғысын Белоруссия президенты А. Лукашенко хуплай. Комплексты төҙөүҙә дәүләт һәм йәмәғәт ойошмалары, предприятиеләр, шулай уҡ Беларусь Республикаһы Ҡораллы Көстәренең инженер ғәскәрҙәре подразделениелары ҡатнаша.
Электр конденсаторы
Конденсатор пассив электрон компоненты булып тора. Конденсаторҙың һыйҙырышлылығы фарадаларҙа үлсәнә.
Rонденсаторҙарҙың классификацияһы
Тәғәйенләнешенә бәйле рәүештә конденсаторҙарҙы шартлы рәүештә дөйөм һәм махсус тәғәйенләнешле конденсаторҙарға бүлергә мөмкин. Дөйөм тәғәйенләнешле конденсаторҙар аппаратураларҙың күпселек төрҙәрендә һәм класында ҡулланылалар. Уларға айырым талаптар ҡуйылмаған киң таралған түбән вольтлы конденсаторҙарҙы индерәләря. Башҡа бөтә конденсаторҙар махсус конденсаторҙар булып торалар. Уларға юғары вольтлы, импульслы, ҡамасауҙы бөтөрөүсе, дозиметрлы, эшләтеп ебәреүсе һәм башҡа конденсаторҙар инә.
Элекке тамғалау системаһы
Хәрефле система 1960 йылға тиклем эшләнгән конденсаторҙарға ҡулланыла. Был системала беренсе К хәрефе конденсатор тигәнде аңлата, икенсеһе — диэлектрик тибын (Б — ҡағыҙ, С — слюдалы, К — керамик, Э — электролитлы һәм башҡа шулай…), өсөнсө — конструктив үҙенсәлектәрен (герметик эшләнгәнлеген йәки эксплуатациялау шарттарын). Тамғалау системаһын ябайлаштырыу өсөн йыш ҡына, икенсе һәм артабанғы хәрефтәрҙе ҡалдырып, беренсе К хәрефен төшөрөп ҡалдыралар.
Абдуллин Марат Мансур улы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
Һыҙма геометрия «Компьютер графикаһы» дисциплинаһы буйынса уҡыу процесында анимацион мәсьәләләр сисеүҙе ентекләп эшләне, был ҡулланмаға патент алыуға заявка бирелде. Бер нисә фәнни-методик әсбаптар баҫтырылды, шуларҙың ҡайһы береһе башҡа юғары уҡыу йорттары преподавателдәре менән берлектә. 70-тән артыҡ фәнни, шуларҙың 30- фәнни-методик планлы баҫмаһы донъя күрҙе.
Һуңғы йылдарҙа АНК «Башнефть», ОАО «Узеньмунайгаз» ААЙ-ында һ. б. производствоға ҡатламдарҙың нефть биреүен арттырыу буйынса яңы технологиялар индерелде.
Сығанаҡтар
1.Экспериментальное изучение температуры поверхностных слоев стали при циклическом взаимодействии с горной породой Печ. В кн. «Процессы разрушения горных пород и пути ускорения бурения скважин» Сборник ВНИИ буровой техники. М., 1979 г. (деп.4 февраля 1980 г. № 658). 0,4
2. Кинематика шарошечного долота со смещенными осями шарошек Печ. Известия ВУЗов «Нефть и газ» № 11 1981 г. 0,75/0,6/0,5 Трушкин Б. Н. Спивак А. И.
Эрзянь правда
«Эрзянь правда» (эрз. ) — Мордовияла эрзән телендә нәшер ителгән ижтимағи-сәйәси гәзит. Ойоштороусыһы — Мордовияның Дәүләт Йыйылышы.
Ҡур (мәғәнәләр)
Ҡур һүҙе түбәндәге мәғәнәләрҙә ҡулланыла:
Энтль-Негус-Ях
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Руслай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Смирнова Мария Васильевна
Смирнова Мария Васильевна (31 март 1920 йыл — 10 июль 2002 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, хәрби лётчик. 1942 йылдан 1945 йылға тиклем — 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкының эскадрилья командиры. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
2002 йылдың 10 июлендә вафат була. Дмитрово-Черкасск зыяратында ерләнгән.
Изге Георгий ордены
Императрица Екатерина II тарафынан 1769 йылдың 26 ноябрендә (7 декабрь) изге Георгий хөрмәтенә һуғыш яланында һәм хәрби чиндарҙа хеҙмәт иткәне өсөн офицерҙарҙы бүләкләү маҡсатында булдырыла. Орден менән 10 меңдән ашыу кеше бүләкләнә, ордендың беренсе, юғары дәрәжәһе, менән бөтәһе 23 кеше бүләкләнә, шуларҙың дүртәүһе генә бөтә 4 дәрәжә кавалеры була. Шулай уҡ ике тапҡыр императорҙар үҙҙәрен 1-се дәрәжә ордены менән бүләкләү осрағы теркәлгән: императрица Екатерина II — орденды булдырыу өсөн, Александр II — ордендың 100-йыллығы байрамы уңайынан. Икенсе дәрәжә орденына 125 кеше лайыҡ булған.
Граждандар һуғышы осоронда бүләкләүҙәр
Берҙәм командованиеның булмауы һәм аҡ армияларҙың тарҡаулығы дөйөм награда системаһының төҙөлмәүенә килтерә. Офицерҙарҙы революцияға тиклемге ордендар менән наградлауға юл ҡуймау тураһында мәсьәләгә берҙәм ҡараш та булмай. 1918 йылдың декабрендә А. В. Колчак Изге Георгий ордены менән бүләкләүҙе тергеҙә. Бүләкләнеүселәр араһында, 1918 йылдың 3 декабрендәге 65-се бойороҡҡа ярашлы, 7-се Чехословакия уҡсылар полкы командиры полковник Эдуард Кадлец беренселәрҙән була. 1919 йылдың 9 февралендәге 30-сы приказ менән офицерҙарҙы бүләкләү һәм офицерҙарҙы лавр ботаҡтары менән Георгий тәреләрен тағып йөрөү, шулай уҡ һалдаттарҙы бүләкләү һәм Ваҡытлы хөкүмәт ҡарарына ярашлы алынған Изге Георгий ордендарын йөрөтөү бөтөрөлә.
Георгий ҡоралы
Артабан генералдар өсөн гәүһәрле алтын ҡорал һәм офицерҙар өсөн төрлө почет яҙмалары булған гәүһәрһеҙ бриллианттар менән бүләкләүҙәр билдәле.
Сарапала
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Штәнде
Штәнде, икенсе атамаһы Итәүәш (Штанды) — Башҡортостан Республикаһының Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 568 кеше булған. Почта индексы — 452989, ОКАТО коды — 80208843001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әзербайжан теле
Атамаһы хаҡында
Ҡаф тауы артында йәшәгән төп мосолман халҡы әзербайжан наречиеһы тип аталған телдә һөйләшә һәм ҡырым татарҙары һәм ҡазан татарҙары һөйләшкән телде аңламай, ә сттән килгән халыҡтың аҙ ғына өлөшө фарсы һәм ғәрәп телендә һөйләшә … Был мохтажлыҡты ҡәнәғәтләндереү өсөн, Тифлис ҡалаһында, көн элгәре цензураны рөхсәт иткән, «Әзербайжан» тип аталған һәм ябай халыҡсан әзербайжан телендә сыҡҡан гәзит формаһындағы хәҙерге заман баҫмаһы кәрәк.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Генетик билдәһе буйынса әзербайжан теленең ике диалект тибы айырыла: уғыҙ (көнбайыш һәм көньяҡ группы диалекттар һәм һөйләштәр төркөмө) һәм ҡыпсаҡ (көнсығыш һәм төньяҡ диалекттар һәм һөйләштәр төркөмө). Диалектах араһындағы айырымлыҡ башлыса фонетикала һәм лексикала сағыла. Мудрак Олег Алексеевич, глоттохронология методтары ярҙамында төрөк телдәрен морфология һәм тарихи фонетикаға нигеҙләнеп төркөмләгәндә, телдәр араһындағы айырымлыҡтың проценттарҙағы анализы һөҙөмтәләре дөйөм әзербайжан теленән нухин диалектын айырып сығарыу Тамерлан (Тимур) дәүеренә тура килгәнлеген иҫбатлаған (~1360 г.)
Лингвистик характеристикһы
Әзербайжан теле төрөк телдәренең көньяҡ-көнбайыш тармағының уғыҙ телдәре төркөмсәһенә ҡарай. Шул төркөмсәгә ғағауз, ҡырым татар теленең көньяҡ яры диалекты, үзбәк теле уғыҙ диалекты, салар, төрөк һәм төркмән телдәре ҡарай. Әзербайжан теленең ҡайһы бер фонетик үҙенсәлектәре уны үзбәк, нуғай һәм ҡумыҡ телдәре менән яҡынайта.
Леопольд II (Изге Рим империяһы императоры)
Бөйөк француз революцияһына Леопольд, Мария — Антуанеттаның ағаһы булһа ла, бик һаҡсыл ҡарашта була һәм королдең ҡасырға ниәтләнгәненән һуң ғына, башта Пруссия илсеһе Бишоффвердер менән, һуңғараҡ Фридрих Вильгельмдың үҙе менән Пильницалағы съезда Францияға ҡаршы һөжүм — ҡурғаулау ғәмәлдәре менән ризалаша. Людовик XVI (14 сентябрь, 1791 йыл) француз конституцияһын ҡабул итеү менән Леопольд килешеүҙең маҡсатына ирешелгән тип алдан уҡ иғлан итеп ҡуя. Яңы тыуған ҡатмарлылыҡ Германия дәүләттәрен 1792 йылдың 7 февралендә союзға ылыҡтыра. Бынан һуң да Леопольд оборона тураһында ғына хәстәрлек күрә. Франция яғынан һуғыш иғлан ителгәндән һуң, Леопольд көтмәгәндә 1792 йылдың 1 мартында вафат була.
Михайловка (Иглин районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Руссалимка
Руссалимка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Маклаушка йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Шишмә ауыл Советы (Дүртөйлө районы)
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы ст.1 п. белдерә : Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: Исмаил ауылында административ үҙәге менән, «Исмаил» атамаһын һаҡлап, Исмаил һәм Шишмә ауыл Советтарын берләштерергә. Шишмә ауыл Советының Етембәк, Шишмә, Һикәлекүл ауылдарын Исмаил ауыл Советы составына индерергә.
Кесе Калагаш
Кесе Калагаш — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Калагаш йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
К. Д. Ушинский һәйкәле
'''К. Д. Ушинский һәйкәле''' — Рәсәйҙең Санкт-Петербург ҡалаһындағы скульптуралы монумент. Ул рус педагогы һәм яҙыусыһы К, Д. Ушинскийға ҡуйылған. Һәйкәл 1961 йылда Санкт-Петербургтың Мойка йылғаһы ярындағы А. И. Герцен исемендәге Рәсәй педагогия университеты бинаһы алдында урынлаштырылған. Һәйкәл проектының авторҙары булып Ленинград ҡалаһында байтаҡ һәйкәлдәр проекттарын төҙөгән, был эштең оҫтаһы булған скульптор В. В. Лишев һәм архитектор В. И. Яковлевтар тора. Был һәйкәл федераль әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫ объекты булып тора.
Яуъяҙы
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сәнәғәт инҡилабы
Сәнәғәт инҡилабы машиналарҙы күпләп ҡулланыуға ғына түгел, йәмғиәттең структураһы үҙгәреүгә лә бәйле. Ул хеҙмәт етештереүенең ҡырҡа күтәрелеүенә, тиҙ урбанизациялаштырылыуға, иҡтисади үҫешкә (быға тиклем иҡтисади үҫеш, ҡағиҙә булараҡ, йөҙәр йыл масштабында ғына һиҙелә) һәм халыҡтың тормош кимәле яҡшырыуына килтерә. Европала һәм АҠШ-та сәнәғәт инҡилабы ғүмер дауамында бары тик 5 — 6 быуынға ғына аграр йәмғиәттән (күпселек халыҡ тәбиғи хужалыҡ алып бара) индустриаль йәмғиәткә күсеү мөмкинлеге бирә.
Өфө слободалары
Өфө слободалары — ауыл йәки райондар, Өфө ҡалаһы эсендә йәки уның периферияһында төрлө ваҡытта барлыҡҡа килгән. Был слободалар, XVI—XVII быуаттарҙа Өфө кремлен төҙөп бөткәс, стихиялы барлыҡҡа килә башлаған. Өфө слободаларында йәшәгән халыҡтың көнкүреше ҡаланыҡын аҙ хәтерләтә: йыш ҡына өй янындағы участкалары бар, ә йорттар ағастан була.
Архиерей слободаһы
Архиерей слободаһы («Архиерейка») Өфөнөң тарихи өлөшөндә Ағиҙел йылғаһы ярында урынлашҡан. Слобода үҙенең исемен йылғаның яры битләүендә 1960 йылдарға тиклем торған иң ҙур йорт — Архиерей йорто исеменән ала. Хәҙер был урында Хөкүмәт Йорто урынлашҡан.
Трунилов слободаһы
Слобода төрлө йырындарҙан, йәшелсә баҡсалары менән ҙур булмаған өйҙәрҙән ғибәрәт. Слобода аша Трунилов урамы, хәҙер — Салауат урамы үтә. Шулай уҡ Трунилов тыҡрығы ла һаҡланып ҡалған. Трунилов урамынан Телеграф урамы башлана, хәҙер ул Цюрупа урамы булараҡ билдәле. Слободаның биләмәһе ҡаланың Киров районында урынлашҡан.
Һалдат слободаһы
Һалдат слободаһы халҡы ҡала ярлыларынан: ваҡ һөнәрселәрҙән, лотокта һатыусыларҙан, ҡара эш башҡарыусыларҙан, ылаусыларҙан, йөк ташыусыларҙан, йөк тейәүселәрҙән һәм төрлө криминаль элементтарҙан торған. Бында уҡ (Новомостовая һәм Минһажев урамдары мөйөштәрендә) яман данға эйә булған «Разгуляев металл иретеү йорто» урынлашҡан. Слобода үҙе балсыҡ өйҙәр, һарайҙар, мунсалар һәм башҡа төрлө ҡаралтылар менән тығыҙ итеп төҙөлөп бөткән. Слобода аша Һалдат урамы үткән. Бында уҡ Һалдат тыҡрығы урынлашҡан.
Дөгө
Атама тарихы
«Рис» (башҡортса дөгө) һүҙе урыҫ теленә бик һуң килеп ингән. XIX быуат башына тиклем был бойҙай төрөн урыҫтар «сарацин ашлығы» йәки «сарацин бойҙайы» тип йөрөткәндәр. Ваҡыт үтеү менән бигүк ҡолаҡҡа ятмаған «сарацин» һүҙе аңлайышлы «сорочинское» һүҙенә әйләнеп, дөгөнө «сорочинское пшено» (тары ярмаһы) тип атай башлайҙар.
Дөгөнө эшкәртеү
Эшкәртелмәгән дөгө бөртөктәрен елгәреп ваҡ ҡыйҙан таҙарталар, шунан уны ҡабығынан бушаталар. Шымартылған аҡ дөгөнө кәбәктән таҙартып, бөтөндәргә һәм ваҡланғандарға бүләләр. Бөтөндәрен ялтырап торһон өсөн глюкоза йәки тальк менән бутайҙар. Артабан һыра ҡайнатыу заводтарына оҙаталар. Дөгө бөртөктәре кәбәгендә туҡлыҡлы матдәләр бик күп, шуның өсөн уларҙы махсус ысул менән эндоспермға әйләндерәләр. Елгәрелгән эшкәртелмәгән бөртөктәрҙе һыуҙа быҡтырып, пар менән эшкәртеп киптерәләр һәм шымарталар. Яһалма өҫтәлмәләр менән дә дөгөнөң туҡлыҡлы киммәтен күтәреп була. Бының өсөн витаминдар һәм минераль матдәләр менән туйындырылған иретмә эшләйҙәр. Тағы ла дөгө ҡалдыҡтарынан ондо байытыу өсөн файҙалы өҫтәлмәләр һәм мал аҙығы майы етештерәләр.
Һуғылған дөгө төрлө ҡушылмаларҙан таҙартылғандан һуң шекәрәһенән айыралар. Иң һуңғы эшкәртеү шымартыу аппаратында үткәрелә. Уртаса 100 кг дөгөнән ярмаға әйләндергәндән һуң эре бөртөктәр — 60 кг, уртаса һәм ваҡ бөртөктәр − 15 кг, он — 10 кг сыға.
Татлы бәлештәр
Ғөбәҙиә — бер нисә ҡат эслекле түңәрәк бәлеш. Бәлеште тантаналы ғаилә байрамдарына бешерәләр. Эслеге ҡоро эремсек, ит фаршы, һуған, йомортҡа, йөҙөм, ҡураға, ҡара өрөк һәм дөгө ярмаһынан әҙерләнә. Дөгө ярмаһы был бәлештә иң төп компонент.
Ғәләүетдинов Сәрүәр Әбүталип улы
Ғәләүетдинов Сәрүәр Әбүталип улы (25 сентябрь 1950 йыл) — уҡытыусы, шағир. 2005 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Швейцарияла ислам
Урынлашыуы
Мосолмандар күпселеге Швейцарияның немец телле төбәгендә, айырым алғанда, ҙур ҡалаларҙа (Базель, Берн, Цюрих һ. б.) йәшәй, уларҙың һәр береһенә мосолмандар өлөшө 5-8 % тәшкил итә. Француз телле Романдияла мосолмандар Женева ҡалаһында күп йәшәй (5 %). Аҙ һанда мосолмандар илдең көньяғында итальян телле Тичино кантонында (1,8 %) көн итә.
Тарихы
Мосолмандар һаны артыуға Швейцарияның немец телле кантондарының Югославия конфликтында мосолмандар яғында сығыш яһауы ла ярҙам иткән.
Ойошмалар
Швейцария мосолман йәмғиәттәре 1980-се йылдарҙа ойоша башлаған. Цюрихта 1989 йылда Швейцария ислам ойошмалары берләшмәһе (GIOS, Gemeinschaft islamischer Organisationen der Schweiz), 2009 йылда Бернда сәләфиҙәрҙең Швейцария Ислам үҙәк шураһы (German Islamischer Zentralrat Schweiz, IZRS) (2010 йылда яҡынса 960 ағзаһы булған) ойошҡан.
Пушкин Александр Сергеевич
Пушкин тере саҡта уҡ уның абруйы бөйөк милли рус шағиры булараҡ үҫә. Рус әҙәби теленә нигеҙ һалыусы, Рәсәй Империяһы Фәндәр Академияһы ағзаһы.
Әпсәләмова Әминә Ғәбделәхәт ҡыҙы
Биографияһы
Әминә Ғәбделәхәт ҡыҙы Әпсәләмова 1958 йылдың 17 авгусында Башҡортостан Республикаһының Йәрмәкәй районы Иҫке Турай ауылында тыуған.
1985 йылда Майкоп ҡалаһындағы Адыгея дәүләт педагогия институтының музыкаль-педагогия факультетын тамамлай.
1980-1985 йй. Өфө балалар баҡсаһында тәрбиәсе, музыкаль етәксе булып эшләй. 1985 й. башлап Башҡорт дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы.
Пушкин Александр Сергеевич
Үҫмер сағы
1814 йылдың июлендә Пушкин Мәскәүҙә сыҡҡан «Вестник Европы» журналында тәүге тапҡыр матбуғатта сығыш яһай. Ун өсөнсө һанында Александр Н.к.ш. псевдонимы менән ҡул ҡуйылған һәм Кюхельбекерға мөрәжәғәт иткән «Шиғырсы-дуҫҡа» тигән шиғыр баҫтырыла.
Әпсәләмова Әминә Ғәбделәхәт ҡыҙы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1995 й. ХХI ОМЕР халыҡ-ара Конгресында (Йокохама, Япония) ҡатнаша һәм «The social position of child in National Culture» темаһына сығыш яһай.
Пушкин Александр Сергеевич
Көньяҡта (1820—1824)
1820 йылдың яҙында Пушкинды Петербургтың хәрби генерал-губернаторы граф М. А. Милорадовичҡа уның шиғырҙарының (шул иҫәптән Аракчеевҡа эпиграммаларҙың, архимандрит Фотийҙың һәм Александр Кондратьевтың үҙенең) эстәлегенә бәйле аңлатма биреү өсөн саҡыралар. Һүҙ Себергә һөргөнгә ебәреү йәки Соловки монастырына ябыу тураһында була. Дуҫтарының ярҙамы арҡаһында ғына язаны йомшартыуға өлгәшелә. Пушкинды баш ҡаланан көньяҡҡа, Бессарабия өлкәһе наместнигы И. Н. Инзовтың Е. И. Аксаков канцелярияһына күсерәләр..
Әпсәләмова Әминә Ғәбделәхәт ҡыҙы
Ғилми ҡаҙаныштары
2014 й. - Һөнәри белем биреү сифаты буйынса Федераль эксперт.
Башҡортостан сәнғәте
Һынлы сәнғәт
Башҡортостандың хәҙерге заман рәссамдары күп төрлө йүнәлештәрендә (неопримитивизм, авангард, постмодернизм) эшләй. Башҡортостан Республикаһында билдәле рәссамдар Я. Крыжевский, П. Салмасов, З. Мөхәмәтдинов, Ф. Шәймөхәмәтов, Д. Сөләймәнов һ. б. эшләгән.
Музыка
Башҡортостан Республикаһында Өфө дәүләт сәнғәт институты асыла, Композиторҙар союзы, Милли симфоник оркестры, «Башҡортостан» камера ансамбле, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының симфоник оркестры ойошторола.
Бейеүҙәр
Сәхнә бейеүе үҫеше ХХ быуаттың 30‑сы йылдарынан бирле эшләгән Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле һәм уның етәксеһе Ф. Ә. Ғәскәров менән бәйләнгән. Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында классик һәм милли бейеүҙәр индерелгән балет спектаклдәре ҡуйыла (Сыңрау торна, Арҡайым балеттары).
Сәнғәт ғилеме
Башҡортостан Республикаһында профессиональ сәнғәт үҫешенә ХХ быуаттың 10-20 йылдарында профессиональ сәнғәт үҫеше сәбәпсе булған. Сәнғәт ғилеме мәсьәләләре республиканың «Рампа», «Бельские просторы», «Ватандаш», «Проблемы востоковедения», «Тамаша», «ВысокоХудожественный журнал» (2005) баҫмаларында, альбомдарҙа һәм күргәҙмә каталогтарында яҡтыртыла.
Ижади союздар
Әлеге ваҡытта Башҡортостан Республикаһы сәнғәт эшмәкәрҙәре ижади союздарға: Башҡортостан Республикаһы яҙыусылар Союзы, Башҡортостан Республикаһының архитекторҙар Союзы, Башҡортостан Республикаһының театр эшмәкәрҙәре Союзы, Башҡортостан Республикаһының рәссамдар Союзы, Башҡортостан Республикаһының композиторҙар Союздарына берләшә.
Козловский Станислав Александрович
Биографияһы
2003 йылда СССР-ҙың Психофизиология академияһы академигы, РАО академигы, профессор Е. Н. Соколов етәкселегендә М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының психофизиология кафедраһы буйынса аспирантура тамамлай. «Эш хәтерендә күреү образдары һаҡланыуҙың психофизиологик механизмдары» темаһы буйынса диссертация яҡлай.
Шәймөхәмәтов Мөфтәхетдин Бәҙретдин улы
Биографияһы
Өфө нефть эшкәртеү заводында һаҡсы, оператор ярҙамсыһы, ҡулайлама операторы, термик крекинг ҡулайламаһы операторы, атмосфера-вакуумлы ҡулайлама операторы, ҡулайлама инженеры һәм етәксеһе булып эшләй.
Йәғәфәр
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Зарифа (йыр)
Тарихы
«Зарифа» йырының көйө (мелодияһы) С. Г. Рыбаков тарафынан 1894 йылда Верхнеурал өйәҙе Тамьян улусы Аҡөмбәт ауылында (хәҙерге Әбйәлил районы Ташбулат ауылы ) М. Ҡараҡаевтан яҙып алынған. «Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта» тигән китапта баҫтырып сығарған.
Йырҙың һүҙҙәре
— Әйҙә, ҡоҙа, түргә уҙ ҙә, Аяҡҡайың талмаһын. Беҙҙең хәтер ҡалһа-ҡалһын, Һеҙҙең хәтер ҡалмаһын. — Юл буйынан юрғалаған — Бүҙәнәнең балаһы, Йырлап бирәйем, ҡоҙаса, Илебеҙҙең йолаһы. — Оҙон нәҙек, буйға үҫкән Ҡыҙыл буйының талы, Ҡоҙа йырлап биргән саҡта, Эсеп ебәрәм тағы. — Егеп килгән туры атымды Һылап-һылап тарасы, Һалып биргәс, эсеп ебәр, Бөтөргәнсе, ҡоҙаса. Туҫтағыңдың төптәрендә Тәңкә сифаттары бар, Эсеп ебәрәм ҡымыҙҙы, Тәнгә сихәттәре бар
Фәйезов Рөстәм Шәриф улы
Биографияһы
Рөстәм Шәриф улы Фәйезов 1950 йылдың 4 ноябрендә Башҡорт АССР-ы ҡалаһында тыуған. Баш ҡаланың 45-се мәктәбендә уҡый.
Лебединская Валерия Павловна
Награды
Почётный гражданин Белорецка и Белорецкого района (2011, посмертно).
Юхкун-Ингу-Ягун (Юхкун-Ингу-Ягун ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Ҡоҙаш (Тәтешле районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Лисицын Георгий Михайлович
Шахмат әҙибе һәм теоретигы. СССР чемпионатында 10 тапҡыр ҡатнаша. Ленинград чемпионатында 11 тапҡыр ҡатнаша, өс тапҡыр чемпионы була.
Плотников Иван Фёдорович
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни ҡыҙыҡһыныу сфераһы — Рәсәйҙең көнсығышында граждандар һуғышы тарихнамәһе һәм тарихы проблемаһы, бигерәк тә Уралда, Себерҙә һәм Алыҫ Көнсығышта 1917—1922 йылдарҙа большевиктар һәм большевиктарға ҡаршы көстәрҙең ҡаршы тороуы, шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышы тарихы.
Ҡәҙерәле (һырт)
Ҡәҙерәле тау һырты Башҡорт Уралына (көньяҡ) ҡарай.
Бәхти Ғайсин
Биографияһы
1953—1961 йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия драма театрында концертмейстер булып эшләй. Театрҙа эшләгән ваҡытта ул спектаклдәргә көйҙәр, йырҙар яҙа.
Ҡалты (һырт)
Көньяҡ өлөшөнөң битләүҙәре текә, таш ишелмәләре бар. Елмәрҙәк свитаһы ҡомташтарынан, конгломераттарынан, алевролиттарынан һәм аргиллиттарынан тора. Ҡалты итәгендә Төлмәй йылғаһы ҡушылдыҡтары башлана.
Выжигина Маргарита Александровна
Выжигина Маргарита Александровна (1 ноябрь 1942 йыл) — СССР һәм Рәсәй табибы анестезиолог-реаниматологы, Рәсәй медицина фәндәре академияһы академик Б.В.Петровский исемендәге хирургия Рәсәй ғилми үҙәгенең төп ғилми хеҙмәткәре, медицина фәндәре докторы (1996), И.М. Сеченов исемендәге 1-се Мәскәү дәүләт медицина университетының анестезиология һәм реаниматология кафедраһы профессоры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2001), кеше ғүмерен ҡотҡарыу буйынса уникаль операция өсөн иң яҡшы табиптарҙың Рәсәй милли  «Призвание» премияһы лауреаты (2008).
Биографияһы
1991, 1997 1994 йылдарҙа Швейцариялағы Берн ҡалаһының университет госпиталендә  стажировка үтә. 1996 йылда медицина фәндәре докторы дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
2006 йылда М. А.Выжигина шул ваҡытта Рәсәйҙә трахеяны күсереп ултыртыу буйынса беренсе операция ваҡытында анестезиологтар бригадаһын етәкләй.
Етәксе сифатында 6 медицина фәндәре кандидаты әҙерләй.
Табанкүл
Табанкүл — Силәбе өлкәһендәге күл, Сыбаркүл районында, Сыбаркүл ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ.
Якунин (Балтас районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Биохимия
Үҫеш тарихы
Үҙаллы фән булараҡ биохимия 100 йыл элек барлыҡҡа килгән. Әммә асылын аңламаған хәлдә лә, кешелек биохимик процестарҙы бик борондан ҡулланған. Нигеҙендә биохимик процесстар ятҡан икмәк бешереү, сыр ҡайнатыу, шарап етештереү, тире эшкәртеү технологиялары бик борондан билдәле булған.
Төрлө ауырыуҙар менән көрәш организмда матдәләр алмашыныуы, дарыу үләндәренең шифаһы тураһында уйланырға мәжбүр итә.
1828 йылда немец химигы Ф. Вёлер мочевины синтезлай: тәүҙә —  циан кислотыһы һәм аммиактан (барлыҡҡа килгән аммоний цианаты эретмәһен быуға әйләндеү юлы менән). Һуңғараҡ, әммә ошо уҡ йылда мочевинаны углекислый газ һәм аммиактан алыу юлын таба.
Артабан лабораторияла липидтарҙы синтезлау (1854 йылда — П. Бертло, Франция) һәм формальдегидтан углевод алыу  (1861 — А. М. Бутлеров, Россия) химияның был йүнәлешенә ҡеүәтле этәргес көс бирә.
Луи Пастерҙың әсеү процессын өйрәнеү өлкәһендәге эштәре биологик химияға яңы этәргес көс бирә. 1935 йылда Эдуард Бухнер әсетке экстартында барған шәкәр ферментацияһы биологик процесс ҡына түгел, күберәге химик процесс икәнен иҫбат итә.
XIX быуат аҙағы һәм XX быуат башында немец биохимигы Э. Фишер тикшереүҙәр үткәрә. Ул аҡһымдарҙың төҙөлөшөн аңлатыусы пептид тәғлимәтен нигеҙләй. Аҡһым составындағы барлыҡ аминокислоталарҙың үҙенсәлеген билдәләй.
РНК-интерференцияһын асҡан өсөн Эндрю Файер һәм Крейг Мелло Нобель премияһына лайыҡ булалар.
Сиктәш фәндәр
Биохимия XIX быуат аҙағында тереклекте өйрәнеүсе  торған фән булараҡ барлыҡҡа килә. Уның башланғысы  булып    органик химияның йылдам үҫеше һәм уңыштары   тора.
Ә биохимиктар аҡһым, биохимик реакциялар катализаторҙары булған ферменттарҙы өйрәнә.
Зарур химик элементтар
Тәбиғи хәлдә тәбиғәттә осраған 90 элементтың, йәшәү өсөн ни бары сиреге генә зарур. Күпселек һирәк осрай торған элементтар ( селен һәм иодтан башҡа) организмға йәшәү өсөн мотлаҡ түгел.
Ягмун-Ягун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Полиция дауаханаһы
Тарихы
Дауахананы дәүләт финансламаған, ул хәйриә ярҙамына эшләгән. Табип Гааз дауахана ихтыяждары өсөн үҙенең бөтә аҡсаһын биргән, ә үҙе ярлылыҡта йәшәгән. Үгәйһетелгәндәргә һәм мәхрүмдәргә ярҙам итеү уның тормошоноң мәғәнәһе булған. Йылдан-йыл пациенттар һаны артҡан, һәм Гааз аҡсалата ярҙамды ҡаланан алырға тырышҡан.
Лыза-Ты-Вис
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Панама
Дәүләт ҡоролошо
Закондар сығарыу органы — бер палаталы Милли ассамблея — 71 депутат, халыҡ уны биш йылға һайлай.
Туризм
2009 йылдан алып Панамала Транспанама һуҡмағы үҫешә. Юл оҙонлоғо 1127 саҡрым тәшкил иткән был йәйәүле туристик маршрут Колумбия сигенән Коста-Рика сигенә тиклем һуҙыла.
Халҡы
Уртаса фараз буйынса 2100 йылға ил халҡы 3,9 миллион кеше тәшкил итәсәк.
Баһманова Нурзиә Яхъя ҡыҙы
Биографияһы
1990—1992 йылдарҙа еңел атлетика буйынса СССР-ҙың һәм БДБ илдәре йыйылма командалары, артабан 1993—1998 йылдарҙа еңел атлетика буйынса Рәсәйҙең йыйылма командаһы ағзаһы.
Яңы Соҡор
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (94 %) йәшәй.
Чубуклинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Колизей
Флавийҙар династияһы императорҙары берләшеп төҙөгән боронғо донъяның ҡоролмаһы һигеҙ йыл буйы төҙөлә: Веспасиан императоры дәүерендә беҙҙең эраның 72 йылда башлана, беҙҙең эраның 80 йылында тамамлана һәм император Тит тарафынан изге тип иғлан ителә. Амфитеатр Нерондың алтын йорто урынында урынлаша.
Колизей Урта быуаттарҙа һәм Яңы быуатта
Варварҙар ябырылғандан һуң Флавий амфитеатры буш ҡала һәм емерелә башлай. XI быуаттан 1132 йылға тиклем Франджипани и Аннибальди фамилиялы нәҫелдәрҙең ҡоролмаға хужа булыу өсөн бәхәс урынына әйләнә. Аннибальди үҙ өлөшөн император Генрих VII тапшыра, ә үл үҙ сиратында Рим сенатына һәм халҡына тапшыра. 1332 йылға тиклем урындағы аристократия үгеҙҙәр көрәшен үткерә, ошо ваҡыттан башлап Колизей емереле башлай.
Колизей образы
Колизей образын ҡулланған башҡа өлгөләр:
2-се речка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Кеть йылғаһы ҡушылған урынған Васюган йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кеть, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ахилл
Ахилдың тәрбиәселәре һәм Троя һуғышының башланыуы
Ахиллесты Феникс тәрбиәләй, кентавр Хирон дауаларға өйрәтә
Ахилдың үлеме
Ахиллес һуңғы яүҙа Илондың ҡапҡаһына тиклем етә, ләкин Парис ҡулы менән Аполлон Ахиллестың табанына ата һәм батыр һәләк була.
Ҡараташ (һырт)
Оҙонлоғо 17 км, төньяҡ өлөшөнөң киңлеге 6 км, көньяҡ өлөшөнөң — 4 км яҡын, абсолют бейеклеге 919 м. Һыртта 600—900 м бейеклектәге 6 түбә айырылып тора. Көньяҡ өлөшөндә яҫы түбәле 2 армыт (оҙонлоҡтары яҡынса 2 км, киңлектәре 0,5—2 км) бар. Көнсығыш һәм көнбайыш битләүҙәре һөҙәк, көнсығыш өлөшө уйпатлыҡ һәм йырындар менән ҡатмарланған; төньяҡ һәм көньяҡ битләүҙәре текә. Егәҙе‑Комаров свитаһының кварцлы, ялан шпатлы алевролиттарынан, балсыҡлы һәүерташтарынан тора. Һырт итәгендә Ҡатаҫҡын, Айғыр, Минйәк йылғалары ҡушылдыҡтары башлана.
Пигулевская Нина Викторовна
Пигулевская Нина Викторовна (ҡыҙ фамилияһы Стебницкая; 1 (13) ғинуар 1894 йыл, Санкт-Петербург — 17 февраль 1970 йыл, Ленинград) — СССР тарихсыһы, Яҡын һәм Урта Көнсығыш илдәре һәм иртә урта быуат Византия тарихы буйынса белгес, СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1946).
Биографияһы
Ире: Пигулевский Георгий Васильевич (1888—1964) — танылған химик-органик, үҫемлектәр биохимигы, химия фәндәре докторы, профессор, терпеноидтар химияһы өлкәһендә ҙур белгес.
Әхсән Баян
Биографияһы
Бер йыл үҙ ауылда уҡытҡандан һуң, 1951 йылда Ҡазан дәүләт университетының татар теле һәм әҙәбиәте бүлегенә уҡырға инә. 1956 йылда йылда университетты тамамлай һәм күп йылдар журналистика өлкәһендә эшләй: 1956—1962 йылдарҙа — «Социалистик Татарстан» гәзите редакцияһында хәбәрсе, аҙаҡ — әҙәбиәт-сәнғәт бүлеге мөдире, 1962—1966 йылдарҙа — «Казан уттары» журналының яуаплы секретары, 1977—1981 йылдарҙа баш редактор урынбаҫары.
Кадам (Кордемка ҡушылдығы)
Кадам  — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кордемка йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Алда (Парабель ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Романовка торамалары
Табылдыҡтар
II Романовка торамаһында хужалыҡ соҡорҙары, Абаш мәҙәниәте керамикаһы ярсыҡтары табылған.
Ҡыйҙыш (йылға)
Ҡушылдыҡтары
— Танысай
Һайран ауыл советы (Ишембай районы)
Хакимиәт үҙәге — Яңы Әптек ауылы (2008 йылдан, быға тиклем Һайран ауылы уның үҙәге булды).
Тарихы
Һайран ауыл советының хакимиәте үҙәге итеп Яңы Әптек ауылын билдәләргә.
Смородинцев Анатолий Александрович
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында — Томск институты менән эвакуацияла, Томск ҡала һаулыҡ һаҡлау бүлеге баш эпидемиологы (1941—1942).
Фәнни эшмәкәрлеге
А. А. Смородинцевтың туранан-тура етәкселеге аҫтында Л. Пастер исемендәге Ленинград институтында, Л. М. Бойчук, Е. С. Шикина һәм Л. Ю. Тарос ҡатнашлығында, 1960 йылда зыянһыҙ аттенуированный штамм «Ленинград-16» селекциялана һәм ҡыҙылсаға ҡаршы вакцинаны етештереү технологияһы эшләнә, ул 1967 йылдан СССР-ҙың бөтә территорияһында киң ҡулланыла башлай.
Әҙәбиәт
''Чумаков М. П.'' Анатолий Александрович Смородинцев (К 80-летию со дня рождения) // Журн. микр., эпид. и иммун.. — 1981. — № 7.
Исаак Ньютон
Тринити-колледж (1661—1664)
Ньютон уҡыу өсөн аҡса түләмәгән, «сайдерҙар» (ингл.sizar) разрядына иҫәпләгән (күрәһең, Бабингтон тәҡдиме буйынса). Ул ваҡыттағы нормалар буйынса сайдерҙар уҡығын өсөн университетта төрлө эштәр эшләргә тейеш булған, йәки бай студенттарға хеҙмәттәр күрһәтеү юлы менән түләргә бурыслы булған. Уның ошо осорҙағы тормошо хаҡында иҫтәлектәр һәм хәтирәләр бик аҙ һаҡланған. Был йылдарҙа асылда йәшәү, алдауға, ғәйбәт һәм халыҡ данына битараф булыу кеүек Ньютондың характеры формалашҡан. Уның һаман да дуҫтары булмаған.
«Тағун йылдары» (1665—1667)
Бөтә донъя тартылыу законы — уның иң әһәмиәтле асышы. 1686 йыда, Ньютон Галлейға хат яҙы : 15 йыл элек (теүәл ваҡытын әйтә алмайым, Ольденбург менән хат алышҡанға тиклем), планеталарҙың Ҡояшҡа тартылыу көсөн улырҙың Ҡояштан алыҫлығына кире квадрат пропорциональ икәнен күрһәттем һәм, бик теүәл булмаһа ла,  Айҙың Ергә тартылыуын иҫәпләп сығырҙым.
Амелич
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Арҡа (һырт)
Кесе Арҡа — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт.
Күҙәнәк
Күҙәнәкте асыу тарихы
Шулай итеп, XVIII быуат башына ғалимдар, үҫемлектәрҙе ҙурайтып тикшергәндән һуң, уларҙың күҙәнәктәрҙән торғанлығын асыҡлай һәм артабан бер күҙәнәкле тигән исем алған ҡайһы бер организмдарҙы ла күрә.
Эукариот күҙәнәк
(8) — шыма эндоплазмик ректилиум
Цитоһөлдә
Прокариот цитоһөлдәне өйрәнеү ныҡ үҫешмәгән, әммә ул цитокинезда, поляризацияла, күҙәнәктең формаһын тотҡарлауҙа ҡатнаша.
Генетик материал
Организмдарҙың күбеһе оҙайлы ваҡытта генетик материал мәғлүмәтен һаҡлау өсөн ДНК ҡуллана, әммә ҡайһы бер вирустар (мәҫәлән, ретровирустар) был маҡсатта РНК-ны ҡуллана.
Организм тураһында биологик мәғлүмәт ДНК йәки РНК эҙмә-эҙлелегендә кодланған. РНК тағы мәғлүмәт тапшырыуҙа ҡулланыла (мәҫәлән, иРНК — информацион РНК), һәм фермент функцияһында ДНК-ны оҙайлы ваҡытта генетик код итеп ҡулланған организмдарҙа (мәҫәлән, рибосом РНК-һы — рРНК). Транспорт РНК-һы (тРНК) молекулаһы аҡһым эшләп сығарған ваҡытта (трансляцияла) аминокислоталар өҫтәп торалар.
Ядро — эукариоттарҙа ғына
Күҙәнәк ядроһында организм тураһында булған генетик мәғлүмәт яҙылған ДНК молекулаһы урынлаша.
Ядро түңәрәк формаһында һәм цитоплазманан ике ҡатлы ядро мембранаһы менән солғап алынған. Ядро тышы ДНК-ны зыян килтереү хәүефе булған молекулаларҙан һаҡлай.
Митохондрия һәм хлоропласт
Митохондрия икегә бүленеп үрсей. Эукариот күҙәнәктәрҙә митохондриялар һаны төрлө була. Был күҙәнәктең үҫеш фазаһына, үтәгән функцияһына, әүҙемлегенә бәйле.
Рибосома
Рибосома тигән органоид РНК комплексынан һәм аҡһым молекулаларынан тора. Рибосома ядронан килгән РНК-ны ҡулланып, конвейер линияһына оҡшаш, аминокислоталарҙан аҡһым синтезлай. Рибосома күҙәнәк эсендә ирекле йәки мембранаға беркетелгән була (эукариоттарҙа ҡытыршы эндоплазматик ретикулум, прокариоттарҙа күҙәнәк мембранаһына).
Лизосома һәм пероксисома
Лизосомала аш һеңдереүсе ферменттар (гидролаз кислотаһы) бар. Лизосомалар артыҡ булған йәки туҙған органеллаларҙы, аҙыҡ өлөштәрен, тотолған вирустарҙы йәки бактерияларҙы «ашай».
Центросома
Центросома ике центриолдән тора. Ул (центросома) Гольджи аппаратында һәм эндоплазмик ректилиумдағы матдәләр траспортировкаһы менән идара итә. Күҙәнәк бүленгәндә ошо центриолдәр уларҙы айырыуҙа ҡатнаша. Хайуандар күҙәнәгендә бер центросома була. Центросома ҡайһы бер бәшмәктәрҙә һәм ылымыҡтарҙа бар.
Үҫеү һәм метоболизм
Метоболизм ике стадияға бүленә: катаболизм (ҡатмарлы органик берләшмәләрҙән ябайыраҡ берләшмәләргә тарҡалыу — энергия етештерә) һәм анаболизм (энергия ярҙамында аҡһымдар, сахарозалар, липидтар һәм нуклиен кислоталары синтезлау — энергия ҡулланыла).
Оло Һарғая (Ағиҙел ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Күҙәнәк
Үҫеү һәм метоболизм
Беренсе юл, гликолиз, кислородһыҙ бара һәм анаэроб метаболизм тип тә атала. Был ысул менән барған реакцияларҙа водород иондары барлыҡа килә, ә улары үҙ сиратында АӨФ етештерелгәндә ҡулланыла. Прокариот күҙәнәктәрҙә, гликолиз — энергетик АӨФ туплауҙа берҙән-бер ысул булып тора.
Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡылары
Архaнгель районы
Кесе Аҫҡын йылғаһында Архангелдән көньяҡтараҡ Аҫҡын мәмерйәһе бар. Мәмерйәлә һәр саҡ һыуыҡ. Унда боҙ сталагмиттар бар. Мәмерйәнең «Ҙур зал» тип аталған бүлмәһендә 17 боҙ сталагмит үҫкән. Ҡайһы берҙәренең диаметры 2,8 метрға, бейеклеге — 8—11 метр. Залдың оҙонлоғо 104 метр, иңе — 62 метр.
Күк бүре (уйын)
Уйындың тарихы
Күк-бүре уйыны боронғо замандарҙан уҡ билдәле. Башта кәзә түшкәһе өсөн көрәш — уйын ғына түгел, ә буласаҡ яугирҙәр өсөн үҙенсәлекле әҙерлек һәм имтихан була. Йәштәр атта һыбай сабып бер-береһе менән алышыу, экстремаль шарттарҙа ат менән идара итеү оҫталығын шымарта. Билдәле булыуынса, уйында йөҙҙән алып меңгә яҡын һыбайлы ҡатнашҡан, шулай уҡ бындай бәйгеләр көнө буйы дауам иткән. Күк-бүре уйынынын төрлө осраҡтарҙа, мәҫәлән, улдары тыуыуға бәйле байрамдарҙа ойошторалар. Был осраҡта баланың ата-әсәһе еңеүселәргә приздар тәғәйенләнгән.
Уйын ҡағиҙәләре
Рәсми ярыштарҙа муляждың ауырлығы утыҙ биш килограммға тиклем етә.
Шумышка
Шумышка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Зай №2928 йылғаһының һул ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.