cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әбделмәнов Йәмил Әбделәхәт улы
Төп партиялары
Рәсәй, Ҡытай, Мысыр, Төркиә буйлап гастролдәрҙә була. «Рәсәй музыкаһы панорамаһы» Бөтә Рәсәй фестивалендә (Краснодар ҡалаһы, 1997), Халыҡ ара опера музыкаһы фестивалендә (Кирения ҡалаһы, Кипр; 1998), Ҡазанда һәм Өфөлә Волга буйы һәм Урал композиторҙары музыкаһы фестивалендә, Санкт-Петербургта Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәте көндәрендә (2001), ЮНЕСКО-ның штаб фатирында Халыҡ-ара Башҡортостан Республикаһының презентацияһында (Париж, 2008, 2013), Сыуаш Республикаһында Башҡортостан мәҙәниәте көндәрендә (Чебоксар, 2013), Ҡырғыҙ Республикаһында Башҡортостан мәҙәниәте һәм фәне көндәрендә (Бишкәк, 2015) һәм башҡа фестивалдәрҙә ҡатнаша.
Санто-Доминго (Куба)
Географияһы
Төньяҡта, һәм , көнсығышта  һәм , көнбайышта Матансас, көньяҡта Сьенфуэгос менән сиктәш.
Кийко Михаил Юрьевич
Кийко Михаи́л Ю́рьевич (12 май 1967 йыл,  Өфө) — Рәсәй дәүләт эшмәкәре,  элегерәк — Рәсәй наркотиктар әйләнешенә контроль буйынса федераль хеҙмәттең директор урынбаҫары  (2009 йылдың 11 июненән), полиция генерал-полковнигы  (9 июнь 2011 йыл), иҡтисади фәндәр кандидаты.
Татар Тумбарлысы
География
Ауыл Тумбарлы йылғаһы буйында, Баулы ҡалаһынан көньяҡҡа табан 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Кийко Михаил Юрьевич
Биографияһы
2017 йылдың апрелендә «Берләштерелгән иген компанияһы» акционерҙар йәмғиәтен етәкләй. 2018 йылдың октябрендә был компаниянан китә.
Көҙәй
Тарих
1795 йылға Шайтан-Көҙәй улусы картаһынан Аҙналы, Ҡасай, Тәкәй, Морат, Юлай ауылдары юҡҡа сыҡҡан. Ҡырғын командалары 1735—1740 һәм 1773—1775 йылдарҙағы ихтилалдарҙа ҡатнашҡан башҡорттарҙы шундай йыртҡыслыҡ менән язалағандар. Яндырылған ауылдарҙың халҡы Шағанай, Иҙрис һәм яңы барлыҡҡа килгән Әлкә, Юныс һ.б. ауылдарҙа йәшәй башлағандар.
Ваҡытлы матбуғат
= Әҙәбиәт =
Исламғол
Исламғол һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.
Нови-Бечей (община)
Нови-Бечей (сер. Нови Бечеј ) — Сербияла ойошма, Урта- Банат  округына инә
Төлкө
Урманда йәшәгән төлкөнөң ғүмере ҡыҫҡа, өс йыл тирәһе генә, һирәк осраҡтарҙа ете йыл йәшәүе мөмкин. Кеше ҡарап үҫтергән төлкөләрҙең 25-әр йылға тиклем йәшәүҙәре мөмкин.
Төлкө ғаиләһе
Төлкө йәйен өңөндә йәшәй. Балаларын инә һәм ата төлкө бергәләп тәрбиәләй. Тәүҙә улар балаларына үлтерелгән хайуандарҙы, ә унан яраланған, ә аҙаҡ тере хайуандарҙы алып ҡайта. Шулай итеп, оло төлкөләр балаларын табышты үҙҙәренә ауларға өйрәтә. Көҙөн ғаиләләр тарҡалғас, ҡыш көнө яңғыҙ тереклек итә башлай. Улар сысҡан һәм умыртҡалы хайуандар менән туҡлана.
Таралыуы
Төлкө киң таралған: бөтә Европа, Төньяҡ Африка (Мысыр, Алжир, Марокко, төньяҡ Тунис), Азияның ҙур өлөшө (төньяҡ Һиндостан, көньяҡ Ҡытай). Төньяҡ Америкала арктик зонанан алып Мексика ҡултығы ярҙарына тиклем. Төлкө Австралияла климатлаштырыла.
Башҡорт Хөкүмәте
Тарих
Башҡортостан хөкүмәтенең 1918 йылдың 12 июнендәге фарманына ярашлы, Башҡорт ғәскәре менән идара итеү өсөн Башҡорт хәрби советы ойошторола. Башҡорт хөкүмәте ил көнсығышында Ваҡытлыса Себер хөкүмәте, Комуч, Ырымбур казак кругы һәм башҡа большевиктарға ҡаршы үҙәктәр менән бәйләнештәр булдыра.
Башҡорт хөкүмәте Мәскәүгә Башҡорт совет автономиялы республикаһын төҙөү буйынса һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн делегация оҙата, уның составына Башҡорт хөкүмәте рәйесе М. Ҡулаев, Башҡорт хөкүмәте ағзаһы М. Д. Халиҡов һәм Башҡорт ғәскәре командиры А. И. Бикбауов инә. 1919 йылдың 16 февралендә хөкүмәт 18 февралдән автономиялы Башҡорт республикаһы РСФСР составына инеүе һәм башҡорт ғәскәренең РККА яғына күсеүе тураһында иғлан итә 1919 йылдың 22 февралендә Башҡорт Хөкүмәте Башҡортостан территорияһындағы власты Башҡорт республикаһының Ваҡытлыса хәрби-революцион комитетына тапшыра, уның нигеҙендә һуңғараҡ Башревком ойошторола.
Ун-Омысь-Ех
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Мөхәммәд Рафи
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Мөхәммәд Рафи Котла Солтан Сингх ауылында (хәҙерге Һиндостандың Пенджаб штатында, Амритсара эргәһендә), брадобрей һәм кулинар Хажи Али Мөхәммәдтең ғаиләһендә 5-се йәки 6-сы малай булып донъяға килә. Ул тыуғандан һуң оҙаҡ тормай ғаилә Лахорға (хәҙерге Пакистан) күсә, унда уларҙың йорто һаман да бар. Рафи бала саҡтан уҡ йыр менән ҡыҙыҡһына башлай, Лахор урамдарындағы факирҙарҙың йырҙарын ҡабатлай. Өлкән ағаһы Мөхәммәддин һәм уның дуҫы Абдул Хмид малайҙың һәләтенә иғтибар итеп, уны төрлөсә дәртләндерә һәм ата-әсәһен улдарына ошо һөнәрҙе алырға рөхсәт итеүҙә ҙур роль уйнай.
Яуымбай мәктәбе
Тарихы
1991 йылда яңы мәктәп бинаһы төҙөлгән осорҙа 100-ҙән ашыу бала уҡый.
Ҡаташ-Ҡаран
Тарих
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, ә 1922 йылдан Саллы кантоны составына керә. 1930 йылдан Сарман районы составында була.
Крашенинников Николай Александрович
Ижадында Башҡортостан темаһы
Яҙыусының әҫәрҙәрен башҡорт теленә Сәләх Кулибай, Назар Нәжми, Рәшит Ниғмәти, Әхнәф Харисов һәм башҡа әҙиптәр тәржемә иткән.
Жан-Поль Готье
Биографияһы һәм карьераһы
Хәҙерге заман модельерҙары араһында махсус белеме булмаған һирәктәрҙең береһе; Готье йәш сағында Париж кутюрьеларына үҙ һыҙмаларын ебәреп тора, шулай итеп, 18 йәшендә Пьер Кардендың мода йортона эшкә алына. 1976 йылда үҙенең тәүге коллекцияһын эшләй, 1981 йылда уға билдәлелек килтергән һәм фирма стиле булып киткән провокацион стилде ижад итә.
Ҡаты есем
Кешеләр эшләгән техник ҡоролмаларҙа ҡаты есемдең төрлө сифаттары иҫәпкә алып, ҡулланыла. Элек ҡаты есем конструкцияға яраҡлы материал итеп файҙаланылған һәм уны ҡулланғанда тәү сиратта уның һиҙелеп торған механик сифаттарын — ҡатылығын, массаһын, йомшаҡлыҡ — үҙлелеген (пластичность), һығылмалығын, муртлыҡ — ыуалыусанлығын иҫәпкә алғандар. Хәҙер ҙә донъяла ҡаты есемде ҡулланғанда уның физик сифаттарын иҫәпкә алалар, ләкин улар күп ваҡыт лабораторияла тикшеренеүҙәр һөҙөтәһендә генә асыҡлана.
Металдар
Күпселек металдар ныҡлы һәм тығыҙ, улар электр һәм йылылыҡты яҡшы үткәргестәр. Периодик таблицала борҙан полонийға ҡәҙәр диагональ үткәрһәк, таблицаның һул яғында металдар буласаҡ. Ике һәм унан артығыраҡ металдар ҡушылмаһы иретмә тип атала.
Минералдар
Минералдар — төрлө геологик осорҙа юғары баҫым аҫтында барлыҡҡа килгән ҡаты есемдәр. Ысын минерал булыу өсөн есемдең кристалл структураһы һәм бер төрлө физик үҙенсәлеге булырға тейеш. Минералдар ябай элементтарҙан, тоҙҙарҙан һәм меңләгән формаһы булған селикаттарҙан составы буйынса айырылы. Тау тоҡомдары — даимим химик составы булмаған, осраҡлы минералдарҙан тора. Ер ҡабығы кварц (SiO 2 кристалы), ҡыр шпаты, слюда, хлорит, каолин, кальцит, эпидот, оливин, авгит, ялған мәғдән, магнетит, гематит, лимонит һәм башҡа файҙалы ҡаҙылмаларҙан тора. Ҡыр шпаты, слюда һәм кварц тәбиғәттә киң таралған минералдар, ә ҡайһы бер минералдар тик донъяның тик айырым өлкәләрендә генә табыла. Селикаттар — иң киң таралған минералдар төркөмө (≥95 % тау тоҡомдары силикаттан тора). Составында күпселек кремний һәм кислород, бер аҙ алюминий, магний, тимер, кальций һәм башҡа металдар бар.
Һарун әр-Рәшит
Биографияһы
Һарун әр-Рәшит хакимлыҡ итеүенең тәүге осоро иҡтисади һәм мәҙәни үҫеш менән билдәләнә. Ауыл хужалығы, кәсептәр, сауҙа һәм мәҙәниәт (бигерәктә әҙәбиәт) үҫешә башлай. Ул Бағдадта ҙур университет (мәҙрәсә) һәм китапханаға нигеҙ һала, фән, шиғриәт һәм музыка менән мағыуға булышлыҡ итә. Һарун әр-Рәшит ярандары араһында исламға тиклемге шиғриәт ҡанундарынан баш тартҡан быуын вәкиле — шағир Ғәббәс ибн әл-Әхнәф булған.
Продкомиссар (хикәйә)
Баҫманың тарихы
«Йәш гвардия» альманахы 1924 йылда баҫылып сыҡмай, һәм Колосов уны «Йәш ленинец» гәзитендә баҫырға тәҡдим итә.
Пётр I
Бөйөк Пётр I (Пётр Алексе́евич Рома́нов; (9 июнь 1672 йыл — 8 февраль 1725 йыл) — Рәсәй империяһының һуңғы Батшаһы (1682—1721) һәм беренсе Императоры (1721—1725).
Тыкотлова
Тыкотлова — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хулга йылғаһының уң ярына тамағынан 182 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Роликлы конькиҙа шыуыу
Баҫҡынсыл
Баҫҡынсыл шыуыу, махсус роликтарҙың төрлө өлөштәрендә шыуыу (гринд һәм слайд), һауала акробатик трюктар башҡарып тулыландырылыуы мөмкин.
Шыуып йөрөү ике төрө була: Тамашалыҡты арттырыу өсөн грэб ҡулланыла — трюктар башҡарғанда бер ҡул менән буш аяҡты эләктереп алыу
Верт
Верт — рампа эсендә ярымтүңәрәк формаһында шыуыу. Роликлы конькиҙа шыуыусы рампала шәп барып шыуып китә һәм өҫкә ырғый. Верт шыуыуы сальто, әйләнеп китеүҙәр кеүек һауала ҡатмарлы акробатик элементтарҙы үтәүгә нигеҙләнгән. Шулай уҡ рампаның өҫкө өлөшөндә лә шыуып йөрөү мөмкин.
Фрискейт
Фрискейт шыуыуы өсөн күп ҡаршылыҡтары булған ҙур майҙан талап ителә, шуның өсөн дә фрискейтты урамдарҙа шыуалар.Әммә айырым элементтарын (һикереүҙәрҙе, ҡапыл туҡтауҙы) махсус йыһазландырылған майҙансыҡтарҙа ла (роллердромдарҙа) үҙләштерергә була.
Горин Анатолий Сергеевич
Горин Анатолий Сергеевич (1 март 1922 йыл — 14 ноябрь 1981 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, штурм авиацияһы лётчигы, капитан (1957). Советтар Союзы Геройы (1946).
Роликлы конькиҙа шыуыу
Роллер-дерби
Роллер- дерби — 5-әр уйынсынан торған ике команда араһындағы ярыш. Уйын оҙонса булған уҙышыу юлында (тректа) үтә һәм 30-шар минуттан ике араға бүленә. Тректа хәрәкәт сәғәт стрелкаһына ҡаршы юнәлештә башҡарыла. Һәр командала бер уйынсы «джеммер», йәки команда өсөн мәрәй йыйыусы, ә ҡалған 4 уйынсы ҡамасаулаусы була. Ҡамасаулау яһаусыларҙың бурысы дошман джеммерын алға сығармаҫҡа һәм шул уҡ ваҡытта үҙҙәренең уйынсыһына юл асыу булып тора. Джеммерҙар ҡамасаулаусыларҙан һуң старт ала, уларҙың бурысы булып ҡамауҙан сығыу һәм уйынсыларҙы үтеп китеү тора. Һәр ҡамауҙы үткән өсөн бер мәрәй бирелә.
Роликтарҙа баскетбол (баскетролл)
Уйын Америка ҡала баскетбол майҙансыҡтарында барлыҡҡа килә, американлылар роликтарҙы аяҡтарынан сисмәй уйнай башлағандар.
Шилеговица
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Вилмош Прёле
Биографияһы
1923—1943 йылдарҙа Будапешт университетының ғәрәп филологияһы кафедраһында уҡыта.
Тэла-Сузь
Тэла-Сузь — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Тынагота йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Баймырҙа (Баймаҡ районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Санто-Доминго (Антьокия)
Халыҡ
Колумбия Милли администрация департаментының статистика мәғлүмәттәре буйынса, 2012 йылда ҡала һәм муниципалитеттың бергә дөйөм халҡы 10 759 кеше тәшкил итә. Муниципалитетта йылдар буйынса халыҡ һанының динамикаһы:Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, 2005 йылда ир-егеттәр Санто-Доминго халҡының 51,5 %, ҡатын — ҡыҙ- 48,5 процентын тәшкил иткән. Расаға ҡарата аҡ тәнлеләр һәм метистар 98,4 процент; негрҙар, мулаттар һәм райсалдар — 1,6 %. Халыҡтың 15 йәштән өлкән кешеләре араһында грамоталылыҡ кимәле −90 %.
Төҙөүсе (стадион, Салауат)
Тарихы
Стадионда спортсы мотоуҙышсылар күнекмәләр үткәрәләр, футбол матчтары үткәрелә. 1967 йылдың 22-23 февралендә Салауат стадиионында спидвей буйынса 2-се донъя шәхси чемпионатының ярымфиналы, ә 1968 йылдың 20-21 февралендә — шәхси донъя чемпионаты финалы үтә.
Мәһәҙей мәктәбе
Тарихы
1961 һәм 1972 йылдарҙа яңы биналар төҙөлә. «Гөрләүек» балалар баҡсаһы мәктәпкә 2016 йылдан ҡарай.
Шадреньга (Романга ҡушылдығы)
Шадреньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Романга йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Балтас (Аҙнаҡай районы)
География
Ауыл Стәрле йылғаһы буйында, Аҙнаҡай ҡалаһынан көньяҡҡа табан 14 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Халҡы
1816 йылда ауылда 33 яһаҡлы татар, 67 хеҙмәтсе татар; 1870 йылда — 566 дәүләт крәҫтиәндәре һәм башҡорттар иҫәпләнгән.
Таррафал (Сантьягу)
Тарих
1936 йылдың 26 ғинуарында ҡасабала Португалияның сәйәси тотҡондары өсөн төрмә булдырыла. Был төрмә 1974 йылдың 25 апреленә тиклем эшләгән. Беренсе коменданты — Мануэль душ Рейс, төрмә табибы — Эшмиральду Пайш Прат. Тарраффал Португалияның сәйәси дошмандарының төп төрмәһе булған. Бында Португалияның Африкалағы колонияларынан сәйәси енәйәтселәр һәм революционерҙар тотҡонлоҡҡа килтерелгән. Лагерь ҡаты климаты менән айырылып тора. Даими иҫкән шомло елдәр тотҡондарҙа баш ауыртыуын тыуҙырған. Яза ҡулланыу практикаһы ла бында ғәҙәти була. Режим боҙоусылар өсөн карцер аш-һыу әҙерләү бүлмәһе менән стена аша урынлаштырылған була. Ундағы температура 70-80 С градусҡа тиклем күтәрелгән, ә карцерҙа тотҡон өсөн бары тик ултырырлыҡ ҡына урын булған. Лагерҙа бер нисә локаль участкалар булған, бында ултырыусы тотҡондар лагерҙың башҡа өлөштәре ттураһында бер ни ҙә белмәгән. Лагерҙан ҡасырға ла шулай уҡ мөмкинлек булмаған. Тыштан ҡарағанда лагерь кәртәһе бик бейек күренмәһә лә, эске яҡтан ул бик бейек булған һәм һыулы соҡор менән тирәләй уратып алынған. Соҡорға терәлеп торған урындар сәнскеле тимер сым менән уратылған. Сым буйынса электр тогы ебәрелгән.
Яңы Сүрәкәй
Тарихы
Әммә, үлем язаһынан ҡурҡҡанлыҡтан, һирәк булһа ла үҙҙәрен аҡларға тырышыусылар, хаталы юлға баҫыусылар ҙа булған. Салауат Юлаев тураһында эҙләнеү хеҙмәте авторы И. М. Гвоздикова, документтарға таянып, түбәндәге үкенесле мәғлүмәт бирә: «Сүрәкәй ауылынан Арыҫлан Собханғолов, һорау алғанда, башҡорттар, Юлай бойороғо буйынса, йәнәһе, Йүрүҙән заводы эшселәрен үлтерҙе, тигән һүҙҙәре менән милли-азатлыҡ көрәшселәренең хәлен күпкә ҡыйынлаштырған»-, ти. Һәм ғалимә, «нимә этәрҙе икән уны милләттәштәрен һәм диндәштәрен һатырға», тип яҙып ҡуйған.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
''Ер-урын атамалары:
Шилекша (Горьков ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Әйүпов Рәфғәтдин Талип улы
Биографияһы
Әйүпов 30 йыл нефть үткәргес транспортта машинист вахтаһын үтәй, был йылдар дауамында уның тарафынан тиҫтәләрсә миллион тонна углеводород сеймалы һурҙырып ҡыуҙырылған.
Әхмәҙиә мәсете (Грузия)
Тарихы
Ахалцихта 1747 йылдан алып 1758 йылға тиклем идара итеүсе Әхмәт-паша мәсеттә үҙенә айырым ҡалҡыу урын төҙөргә бойороҡ бирә, был ислам ҡанундарына ҡаршы килә. Сөнки бындай хоҡуҡтарға тик солтандар ғына эйә була, константинополь диуаны был ғәмәлде солтандың юғары хоҡуҡтарын кәмһетеү тип һанай. Әхмәт-паша ғали йәнәптәрен мыҫҡыллауҙа ғәйепле тип табыла һәм быуып үлтереү юлы менән үлем язаһына хөкөм ителә. Вәзир был ҡарарҙы оло ихтирам менән ҡабул итә һәм ебәрелгән изге бау менән үҙен үҙе йәшәүҙән мәхрүм итә. Вәзирҙе ҙурлаған урындағы халыҡ уның кәүҙәһенә оло хөрмәт күрһәтә. Ҙур киң ихатала рәшәткә менән уратып алынған ике ябай һәйкәл тора. Бер һәйкәлгә яҙыу уйып яҙылған: «Бында 1173 һижрәт йылында вафат булған тәҡүә вәзир Әхмәт-пашаның кәүҙәһе ята», ә икенсе һәйкәл Әхмәт-пашаның ҡатыны Әйшә ханымдың ҡәберенә күрһәтә.
Дога Евгений Дмитриевич
Биографияһы
Консерватория тамамлағандан һуң ике йыл музыка яҙмай, музыка теорияһы менән мауыға, студенттар өсөн дәреслек яҙа һәм баҫтырып сығара.
Ижады
Композиторҙың ике вальсы барса замандарҙың 200 иң яҡшы классик әҫәрҙәре рәтенә (топ) индерелде.
Кино өсөн музыка
1976 йылда Э. Лотянуның ике йәш һәм ғорур сиғандың мөхәббәтенә бағышланған «Табор күккә олғаша» фильмына музыка яҙа. Был фильм да шулай уҡ бер нисә халыҡ-ара кинофестивалдәр премияһына, шулар араһында Сан-Себастьяндағы халыҡ-ара «Алтын ҡабырсаҡ» кинофестивале премияһына (Испания, 1977) лайыҡ булды. 1983 йылда Е. Дога Э. Лотянуның легендар балерина хаҡындағы «Анна Павлова» фильмына музыка яҙҙы. Был уның кинола балет музыкаһына тәүләп мөрәжәғәт итеүе булған.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1987—1991 йылдарҙа — Ленин премияһы һәм СССР Министрҙар Советында СССР-ҙың Дәүләт премиялары буйынса Комитет ағзаһы.
Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә күп төрлө музыка һәм кинематография фестивалдәре жюрийында даими ҡатнаша: : «Ут рухы» фестивале (Ханты-Мансийск, Россия), Кремль кадет балы (Мәскәү), «Бригантина» халыҡ-ара кинофестивале (Бердянск, Украина), Яссы ҡалаһындағы Халыҡ-ара мәғариф фестивале (Festivalului Internaţional al Educaţiei), «Алтын бәһлеүән» халыҡ-ара кинофестивале, Бөтә Рәсәй «Рус балалар балы — китап геройҙары маскарады» хәйриә фестивале, Ветерандарҙың  “Барыбыҙға бер Еңеү» нәфис ижады фестивале, «Рәсәй менән күрешеү» фестивале, «Рус әкиәте» федераль әҙәбиәт фестивале һ.б.
Хәҙерге ваҡытта
Хәҙерге ваҡытта Евгений Дога ғаиләһе менән Кишинёвта йәшәй. Яңы музыка яҙыуын, концерт һәм автор осрашыуҙары ойоштороуын дауам итә, төрлө фестивалдәрҙә ҡатнаша.
Локощенко Александр Михайлович
Биографияһы
Инженер-авиатөҙөүселәр ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Локощенко М. А. (1906—1983), әсәһе — Потиха Л. И. (1909—1989).
Фәнни эшмәкәрлеге
А. М. Локощенко тирә-яҡ мөхиттең материалдарҙың шыуыуға һәм оҙайлы ныҡлығына йоғонтоһон иҫәпкә алыу өсөн яңы тигеҙләмәләр тәҡдим итә, диффузион фронт төшөнсәһен индерә һәм шыуыу процесында емерелеү фронтының һәм диффузия фронтының үҙ-ара тәьҫир итешеүен тасуирлай. Ул беренсе булып тәҡдим ителгән билдәләүсе һәм кинетик тигеҙләмәләр системалары ярҙамында бер нисә эксперименталь һөҙөмтәне тасуирлай
Таулы Ҡарабах (регион)
Таулы Ҡарабах йәки Таулы Ҡарабаҡ (Dağlıq Qarabağ, Լեռնային Ղարաբաղ) — Әзербайжан территорияһында урынлашҡан регион. Ҙур өлөшө танылмаған Таулы Ҡарабах Республикаһы тарафынан контроль аҫтында тотола, ләкин Әзербайжан юрисдикцияһына күрә ул Әзербайжан ерендә урынлашҡан.
Чалпы
Халҡы
1795 йылда ауылда 23 башҡорт, 280 типтәр һәм 35 татар, 1859 йылда — 706 башҡорт һәм ҡаҙна крәҫтиәндәре иҫәпләнгән.
Норфолк (Виргиния)
Транспорты
2011 йылдың 19 авгусында  ҡалала «The Tide»  тиҙ йөрөшлө трамвай системаһы асыла
Кучма Леонид Данилович
Евгения Щербанде үлтереү
Юрий Дидух, Щербандең элекке бизнес-партнеры, АТОН корпорацияһын ойоштороусылар советы башлығы, ТВi телеканалы эфирында:
Шаткурга
Шаткурга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының һул ярына тамағынан 234 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Назаров Михаил Алексеевич
Күргәҙмәләре
Аҙаҡ Өфөлә күргәҙмәләре үтә.
Мәғәсүмов Фәтхулла Борхай улы
Биографияһы
1921 йылда ҡулға алына һәм үлтерелә.
Комсомол майҙаны (Салауат)
Тарихы
Майҙан нигеҙҙә 2-3 ҡатлы кирбес йорттар менән уратып алынған.
Тон (тел ғилеме)
Тон системалары
АҠШ лингвисы Кеннет Пайк телдәрҙе контурлы һәм регистрлы (тигеҙ) тонлыларға айыра. Регистрлы тондар, мәҫәлән, Африка телдәренең күпселегенә хас, башҡа төбәктәрҙә лә осрай. Ике тон кимәлле — юғары һәм түбән тон кимәлле системалар киң таралған. Өс кимәллеләр ҙә осрай. Донъя телдәрендә теркәлгән иң күп кимәлле тон — 5 кимәлле; ул манде һәм мяо-яо телдәренә хас. Өс быуынлы регистр системаһына карен теле (Мьянма) инә: 'бер',  'ҡырмыҫҡа',  'ҡалаҡ'.
Фаҡиһ
Тарихы
«Факиһ» төшөнсәһе VII быуаттың икенсе яртыһында барлыҡҡа килә. Ул иң башта Хижаз һәм Ираҡтың мәҙһәбтәренең Ҡөрьән һәм Сөннәт нигеҙендә Ислам йәшәү рәүеше ҡағиҙәләрен булдырыу менән бәйле булған. Тәүге факиһтар башлыса ҡала сауҙагәр-кәсепселәр мөхитенән булып, йәшәрлек матди сығанаҡтары дин менән бәйле булмаған. Улар өсөн был дини бурыстарын үтәүҙең бер өлөшө генә булып торған һәм сауаплы эш һаналған. Белем күләме арта барған һайын профессиональ рәүештә фикһ менән шөғөлләнгән белгестәргә ихтыяж арта барған. Уҡытыусылар, эш буйынса юллап йөрөүселәр, рәсми ҡағыҙҙар төҙөп биреүселәр, кәтибтәр (секретарҙар) һәм башҡа белгестәр күбәйгән. Фикһты профессиональ кимәлдә белеү хөкөмдарҙарға (ҡаҙый) һәм чиновниктарға ла кәрәк булған.
Бәхтегәрәй (Ишмөхәмәт ауыл Советы, Баймаҡ районы)
Тарихы
1812 йылда Кинйәбулат ауылы кешеләре (35 ғаилә) Урғаҙа йылғаһы буйында утар урынында яңы ауылға нигеҙ һалалар.
Ауыл 79-йәшлек Бәхтегәрәй Ҡасимовтың исемен йөрөтә башлай. Уның улдары — Хизбулла, Ғөбәйҙулла, Ирназар, Нурали, Ирғәли (уның улы Байтүрә). Халыҡ араһында Манһыр ауылы тип йөрөтәләр — йорт старшинаһы Манһыр Бикбулатов хөрмәтенә, атаһы — Бикбулат Әликашев. Манһырҙың улдары — Сабит, Трүхмән, Хәмит (аҙансы), Хәмзә (сотник), Сәғит, Ғәббәс, Гәбит (старшина) Манһыровтар. бында шулай уҡ Кинйәбулаттын улы Әзибай күсенә. Әзибәйҙең улдары — Ибаҡан (указлы мулла, уның улдары — Ялалетдин, Хисамитдин, Сиразитдин) һәм Юлбарыҫ.
Шулай уҡ иген сәскәндәр: 51 дисәтинәлә 24 бот ужым һәм 786 бот ярауай иген. Октябрь революцияһына тиклем малсылыҡ һәм алтын йыуыу менән шөғөлләнгәндәр. Коллективлашыу йылдарында крәҫтиәндәр «Урғаҙа» колхозына берләшәләр, 1957 йылдан алып Йылайыр игенселек совхозы составында була.
Ун-Соим (Иш-Юган ҡушылдығы)
Ун-Соим  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Иш-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Сөйәкәй
Сөйәкәй (Сөйәркәй; Сөякәй, Суекеево) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы.
Гренобль
Тарихы
Рим империяһы тарҡалғандан һуң, ҡала Арелат бургунд батшалығы биләмәһенә була. Ә 1032 йылдан ул Изге Рим империяһы составына инә.
Берәтәк мәктәбе
Тарихы
2015 йылдан мәктәп составына «Йәйғор» балалар баҡсаһы ҡушыла. 2021 йылда «Үҫеш нөктәһе» үҙәге асыла.
Торналар
Торналар  (Gruidae) —торна һымаҡтар (Gruiformes) отрядындағы  ҡоштар ғаиләһе. Был боронғо ғаилә. Уның барлыҡҡа килеүе динозаврҙар дәүеренең тамамланған саҡҡа, 40—60 миллион йыл элекке эоцен ваҡытына ҡарай тип һанайҙар.
Йәшәү рәүеше
Торналар бик оҙаҡ йәшәй. Күҙәтеүҙәр күрһәтеүенсә, ҡырағай тәбиғәттә торналар кәмендә 20 йыл йәшәй, ә зоопарктарҙа уларҙың йәше 80-гә етергә мөмкин.
Таралыуы
Торналар бөтә континенттарҙа киң таралған, тик Антарктидала һәм Көньяҡ Америкала ғына юҡ. Һыу объекттарында йәки һаҙлыҡлы урындарҙа йәшәйҙәр. Йәйгеһен күп төрҙәр сөсө һыулы урман һаҙлыҡтарын һайлай, ә ҡышын тоҙло һыулы яр буйы һаҙлыҡлы ерҙәренә күсә. Ике төр — ҡара торна һәм Африка ҡара торнаһы — һыу объекттарынан алыҫ урында һәм арид дала зонаһында йәки саваннала йәшәргә яраҡлашҡандар.
Торна донъя халыҡтары мәҙәниәтендә
Легендалар буйынса, боронғо грек сәйәхәтсе шағир Ивикты талаусылар тарафынан үлтерелеүе торна-шаһиттар ярҙамында асыҡлана. Фридрих Шиллер һуңыраҡ ваҡиғаны ошолай һүрәтләй: «И он боролся уж с кончиной… Вдруг… шум от стаи журавлиной; Он слышит (взор уже угас) Их жалобно-стенящий глас. „Вы, журавли под небесами, Я вас в свидетели зову! Да грянет, привлеченный вами, Зевесов гром на их главу“.»
Ҡышын көньяҡҡа осҡан Стримон торналары латин шиғриәтендә тәүге тапҡыр Виргилий тарафынан латинса «Георгики»ла Strymoniaeque grues һәм «Энеида»ла Strymoniae grues тип телгә алына. Борон торналар ҡоротҡос булып һаналалар, сөнки сәсеү ваҡытында ауыл хужалығы ерҙәрендә игенде ашағандар. Римлеләр торналарҙы ҡош-ҡорт итеп тотҡан.
Боронғо рим яҙыусыһы Өлкән Плиний, таш тотоп, яңғыҙ ҡарауылсы крандың йоҡлап ятҡан көтөүҙе нисек һаҡлағанын һүрәтләгән. Кран йоҡлаһа, ҡолаған таш, һис шикһеҙ, уны уятыр.
Мысыр иероглифтарында торна һүрәте «Б» хәрефен билдәләү өсөн ҡулланыла. Инглиз телендәге ««Pedigree» (шәжәрә) һүҙенең килеп сығышы боронғо француз телендәге «pie de grue» һүҙбәйләнешенән килеп сыҡҡан, ул һүҙмә-һүҙ тәржемәһе «торна аҙымы» тигәнде аңлата.
Япония үҙенең спутниктарының береһен «tsuru» тип атай, йәғни торна тигәнде аңлата. Японияла ырым бар — кем 1000 ҡағыҙ торна бөкләп эшләй, шул үҙен яҡшы сәләмәтлек менән тәьмин итә. 1955 йылда Хиросимаға атом бомбалары төшөрөү эҙемтәләренән 12 йәшлек япон ҡыҙы Садако Сасаки һәләк булыуы менән ҡағыҙ торналар тыныслыҡ символына әйләнә — бөтә донъянан балалар Японияға Садако эшләп өлгөрмәгән торналар ебәрә.
Рәсәйҙә бейеүсе торналар бик күп әйберҙәрҙән — беләҙектәрҙә, балдаҡтарҙа һ. б. һүрәтләнгән. Яҙ көнө торна бейеүен кем беренсе күрә, шуға бәхет һәм уңыш төшәсәк тигән ышаныс бар булған (Рыбаков, 1987).
Малайҙар (хикәйә)
Яҙылыу һәм баҫылыу тарихы
Яҙыусы тере саҡта хикәйә немец, норвегия, фин һәм чех телдәренә тәржемә ителгән.
Тәнҡитселәр фекере
Лев Толстой Чеховтың был хикәйәһен иң яҡшы әҫәр тип һанай. Виктор Гольцев та ғаилә даирәһендә уҡыу өсөн Чеховтың "Малайҙар"ын тәҡдим итә. Гольцев һүҙҙәре буйынса, Чехов бала персонаждарҙың сағыу образдарын тыуҙырыусы һәм «бала күңелендә нимә булғанын һәм өлкәндәр йыш ҡына нимә аңлай алмағанын» күрһәтеүсе ижадсыларға ҡарай.
Улоул-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Көмөш
Көмөш ябай матдә — һоро-аҡ төҫтәге сүкеүгә яраҡлы, һығылмалы күсемле затлы металл.
Бәхтегәрәй (Мерәҫ ауыл Советы, Баймаҡ районы)
Бәхтегәрәй (Бахтигареево), икенсе исеме Әпек — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 90 кеше булған. Почта индексы — 453660, ОКАТО коды — 80206838002.
Оло Чаҡмаҡ
Тарих
XX быуат башында 2 мәсет, мәктәп, мәҙрәсә теркәлгән.
Башҡорт мәркәз шураһы
Тарихы
1919 йылдың 20 мартында «Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт совет автономияһы тураһында килешеү»гә ҡул ҡуйғандан һуң башҡорт мәркәз шураһы үҙенең үҙенең эшмәкәрлеген туҡтата.
Ленский Анатолий Викторович
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
А. В. Ленский эшләүҙә ҡатнашҡан аппараттар::
Бутан
Топография
Бутан обладает крупными гидроэнергетическими ресурсами, а также значительными запасами полезных ископаемых — железной руды, меди, свинца, цинка, угля, мрамора и др.
Иҡтисады
В Бутане практически отсутствует коррупция. В рейтинге Transparency International 2006 года Бутан занимает 32 место в мире по уровню коррупции, уступая в Азии лишь Сингапуру, Гонконгу, Макао и ОАЭ.
Вооружённые силы
Королевская Бутанская армия (КБА) — это часть Вооружённых сил Бутана, отвечающая (согласно ст. 27 Конституции Бутана) за поддержание территориальной целостности страны и защиту государственного суверенитета в случае внешних угроз. Главнокомандующим КБА является Король Бутана
Кухня
В основе бутанской кухни — рис, овощи, и много острого перца (с недавнего времени — кукуруза). В холодное время года бутанская кухня в большей степени переориентируется на мясо. Домашний сыр с плесенью. Среди популярных местных напитков стоит отметить маслянистый чай Черингма, чай, рисовое пиво, и домашние настойки (ара), напоминающие иногда рисовую водку, а иногда виски. Здесь запрещен ввоз химических удобрений, и все что произрастает на этой земле, само по себе является экологически чистым.
Мәғарифы
Школьное образование бесплатно. Однако родители несут небольшие расходы по благоустройству школы, покупке формы, проезду. Иногда родители вынуждены забирать детей из школы по экономическим соображениям.
Помимо этого существуют частные школы, которые обязаны соответствовать требованиям министерства образования. Всего в стране более 500 школ.
Архитектура
Дзонги появились в 17 веке, представляют собой каменные монастыри-крепости. Во внутренней части дзонга имеется квадратный или прямоугольный двор с 3-ярусной башней, вокруг двора расположены храмы и административные здания. В качестве примеров можно привести Другьел-дзонг в городе Паро, Пунакха-дзонг в городе Пунакха. Отделка храмовых построек лаконична, для неё характерны полосы, выполненные красной краской и орнаменты из золота вокруг дверных порталов и на краях стен.
Дзонги используются как военные укрепления, монастыри, университеты, центры управления и культурные центры. В дзонгах проводятся ежегодные религиозные праздники цечу.
СМИ
До 2006 года в стране издавалась единственная правительственная газета — Kuensel. Куенсел выходит с периодичностью два раза в неделю на трех официальных языках: дзонг-кэ, английском и непали. В апреле 2006 государство разрешило издать первую частную газету в стране Bhutan Times. 30 октября 2008 года выпущена первая в стране ежедневная газета — Bhutan Today.
Букесфельд (крәҫтиән утары)
«Букесфельд» (Freihof Buckesfeld) — һалымдан азат ителгән һәм Люденшайд ҡалаһында урынлашҡан крәҫтиән утары, ул 1554 йылдан башлап документтарҙа: башта «Буксфельд» (BuxfeldBuxfeld) телгә алынған.
Эбрах монастыры
Тарихы һәм тасуирламаһы
Эбрах монастырына Моримон аббатлығының ярҙамсы монастыры булараҡ 1127 йылда нигеҙ һалынған. Ул Германияла Рейн йылғаһының уң ярында урынлашҡан тәүге цистерциан монастыры булған; франкон аристократтары, ағалы-энеле Берно һәм Ричвин, монастырға нигеҙ һалған. Беренсе община өлкән рухани Адам етәкселегендәге ун ике монахтан торған. Монастырға нигеҙ һалыуҙа король Конрад III Гогенштауфен да ярҙам күрһәткән. Уның ҡатыны Гертруда фон Ротенбург һәм улы Фридрих 1134 йылда тәүге монастырь сиркәүендә ерләнгән булған — бөгөн уларҙың ҡәберлектәрен көньяҡ ҡырҙағы нефтә табырға мөмкин.
Салауз-Мухан
Салауз-Мухан (Салауыз; Салауз-Мухан, Салауз-Мухан) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы.
Мәрсин
Тарихы
Йүмүктепелә табылған  ҡылыс  эргәһендә  Константин X Дука менән Евдокияның баҡыр тәңкәләре лә була (1059—1067). Урта быуаттар ҡылысы Норвегия археологы Ян Петерсен типологияһы буйынса H төркөмөнә ҡарай.
Транспорты
Мәрсингә яҡын  аэропорт — халыҡ-ара Адана аэропорты (69 км). Тарсус ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 45 километрҙа яңы Чукурова (Çukurova Bölgesel HavaalanıÇukurova Bölgesel Havaalanı)  аэропорты төҙөлә. Чукурова аэропортын асҡас, Мәрсин менән ышаныслы аэробәйләнеш урынлаштырыласаҡ һәм Төркиәнең был төбәгенә килеүсе туристар һаны ла артасаҡ.
Яңы Ҡаратаулы
Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше
1930 йылдарҙа коллективлаштырыу башланғас, Яңы Ҡаратаулы һәм Иҫке Ҡаратаулы ауылдарын «Үрге Үҙән» колхозына берләштерәләр. Колхоздың беренсе рәйесе булып Ҡыйғы районы Ҡолбаҡ ауылынан Әғлиулла улы Раев эшләй. Колхоз төҙөлгән мәлдәрҙә бер кемде лә кулак тип сәйәси золомға дусар итмәйҙәр, сөнки бер кемдең дә хеҙмәтселәре булмай. Һәр хужалыҡ үҙ көсө менән көн күрә.
Әлеге ваҡытта ауылда Әлкә урта мәктәбенең филиалы — Ҡаратаулы башланғыс мәктәбе, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәсет бар.
Халыҡ һаны
Ҡаратаулы ауылында башҡорттар йәшәй (2002).
Тирә-яҡ мөхит
Башҡа урын-ер атамалары:
Семёнкин ауыл Советы (Ауырғазы районы)
Административ үҙәге — Сем енкин ауылы
Урмияҙ ауыл Советы (Асҡын районы)
Тарих
Закон Республики Башкортостан от 19.11.2008 № 49-з, № 50-з «Об изменениях в административно-территориальном устройстве Республики Башкортостан в связи с объединением отдельных сельсоветов и передачей населённых пунктов», ст.1 п.4б гласит  : "Внести следующие изменения в административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: б) объединить Урмиязовский и Уршадинский сельсоветы с сохранением наименования «Урмиязовский» с административным центром в селе Урмиязы. Включить деревни Дульцевка, Уршады Уршадинского сельсовета в состав Урмиязовского сельсовета.
Тавасиев Сосланбәк Дафай улы
Биографияһы
Дафа балаларына яҡшы белем бирергә тырыша, шуға күрә уның балалары башта Алағирҙағы мәктәпкә йөрөйҙәр, ә һуңынан — Владикавказ гимназияһының әҙерлек класына.
Сосланбәк тә 1914 йылды армияға осетин батальонына алғынғанға тиклем гимназила уҡый
Муллағолов Марат Ғизетдин улы
Ғаиләһе
Ҡатыны Шамиғолова Зәкиә Мөҙәрис ҡыҙы биология һәм география уҡытыусыһы, РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы, әлеге көндә хаҡлы ялда. Өлгөлө ғаиләләрендә бер ул һәм бер ҡыҙ үҫтерәләр. Улдары Ишморат һәм ҡыҙҙары Зөлфиә атай юлын дауам итеп, икеһе лә Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлайҙар. Зөлфиәгә атаһынан һүҙ бәҫен, нескәлеген тәрән аңлай белеү күскән. Уның «Атай аманаты» исемле китабы баҫылып сыҡты.
Рәмиев Бәшир Искәндәр улы
Биографияһы
Олатаһы — Рәмиев Мөхәмәтзакир Мөхәмәтсадиҡ улы (1859—1921) бай алтын табыусы, Рәсәй Империяһының Дәүләт Думаһы ағзаһы, шағир (псевдонимы Дәрдмәнд), татар әҙәбиәте классигы.
Карьераһы
1948 йылдың авгусында уҡ Исаак Брук һәм Бәшир Рәмиев СССР-ҙа тәүге «Автоматик һанлы электрон машина» проектын тәҡдим итә.
Рупя (ҡәлғә, Румыния)
XVII-XVIII быуаттар
1704 йылда ҡәлғәне һуғышһыҙ куруцтар — антигабсбург ихтилалында ҡатнашыусылар баҫып ала.
Нуғаҙаҡ ауыл Советы (Ауырғазы районы)
Нуғаҙаҡ ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районындағы муниципаль берәмеге.
Шенчуга (Вела ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Ун-Соим (Сорум-Амн ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Двигатель
Эске яныулы двигатель
Беренсе эске яныулы двигателде (ДВС) проектын билдәле сәғәт анкерын уйлап табыусы Карл Христиан Гюйгенсҡа уйлап тапған һәм XVII быуатта уҡ тәҡдим иткән. Двигатель идеяһын артиллерия орудияһынан ала, 1897 йылда яғыулыҡ сифатында дары ҡулланыла. Дени Папендың (өҫтәрәк беренсе пар машинаһын уйлап табыусы булараҡ телгә алынған инженеры) был принципты эшләүсе двигатель уңышлы булмай. Беренсе ышаныслы эшләүсе ДВС 1860 йылда француз инженеры Этьен Ленуар проекты буйынса эшләнгән. Ленуарҙың двигателе газ яғыулығында эшләгән. 16 йылдан һуң немец конструкторы Николай Отто алдынғыраҡ 4 тактлы газ двигателен уйлап тапҡан. Шул уҡ 1876 йылда шотланд инженеры Дюгальд Кларк беренсе уңышлы 2 тактлы двигателде эшләй. Эске яныулы двигателде камиллаштырыу менән күп инженерҙар һәм механиктар шөғөлләнә. Әйтәйек, 1883 йылда немец инженеры Карл Бенц 2 ДВС двигателен эшләй. 1897 йылда уның ватандашы һәм шулай уҡ инженеры Рудольф Дизель цилиндрҙағы эш ҡатнашмаһын тоҡандырған эске яныулы двигателде тәҡдим итә, һуңынан ул двигательдизель тип атала.
Электровигателдәр
1834 йылда урыҫ ғалимы Борис Семенович Якоби даими токта эшләүсе беренсе электр двигателен уйлап таба.
Төҙөлөшө буйынса
Тышҡы яныулы двигателдәр класы, унда йылылыҡ сығанағы йәки яғыулыҡтың яныу процесы эшсе мөхиттән айырыла:
Күсмә мәғәнәлә
Двигателдең техникалағы мөһимлеге, беренселлеге арҡаһында кеше эшмәкәрлегенең бөтә өлкәләрендә лә күсмә мәғәнәлә ҡулланыла (мәҫәлән, иҡтисадта «Реклама — сауҙа двигателе» тигән һүҙбәйләнеш билдәле)
Кейекбай мәктәбе
Тарихы
Кейекбай мәктәбе 1930 йылда асыла.
Лютеранлыҡ
Лютерандар Башҡортостанда
Тарихи күҙлектән ҡарағанда, лютерандар Башҡортостан, Көньяҡ Урал үҫешендә һиҙелерлек роль уйнаған. Уларҙың эшмәкәрлеге тәүҙә башлыса, тау заводтары, мәғариф, дәүләт хеҙмәте, хәрби хеҙмәткә бәйле булһа, һуңыраҡ, төбәккә медицина эшмәкәрҙәре (табиптар, фельшерҙар), инженерҙар, ғалимдар, крәҫтиәндәр килә, йәки ебәрелә. Уларҙың эшмәкәрлеге туранан-тура дингә бәйле булмаһа ла, улар лютеранлыҡ йоғонтоһо булған мәҙәни багаж менән килә, көндәлек тормоштарын ойоштороуҙағы үҙенсәлектәр, үҙ хеҙмәтенә яуаплы ҡараш, эшһөйәрлек, ваҡытты бушҡа уҙҙырмау кеүек һыҙаттар улар менән бәйләнештә булған кешеләргә лә йоғонто яһай.
Кастел ҡәлғәһе
Бөгөнгө Кастел
Хәҙерге ваҡытта элекке офицерҙар йортонда Герцеговина Музейы урынлашҡан.
Саутерн-Виллидж, Төньяҡ Каролина
Транспорт
Районда Chapel Hill Transit  муниципаль транспорт компанияһы хеҙмәтләндерә.
Арг-е Бам
2003 йылғы Бамдағы ер тетрәүе ҡаланың 26 мең кешеһенең ғүмерен өҙә һәм 80 % ҡоролмаларын ныҡ емерә. Цитаделдең торошо менән боросолоп, ЮНЕСКО тиҙ арала Бамды һәм уның мәҙәни ландшафтын Бөтә донъя мираҫы ҡомарҡылары рәтенә индереп шул уҡ ваҡытта Юҡ ителеү янауында булған ә донъя мираҫы исемлегенә керетә (был исемлектән 2013 йылда сығарыла).
Ун-Вус-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Грохольскийҙар усадьбаһы (Винница)
Һарай һәм флигель
Төҙөлөш кирбестән, тура мөйөшлө, ике ҡатлы, беренсе ҡатта үҙәк аркалар менән тоташа. Төп фасад классицизмдың традицион схемаһы буйынса тоскана оредрының парлы пилястраларына бүленеп, рустован цоколенә күтәрелә.
Павильон
Һәйкәл XIX быуат һуңындағы ике ҡатлы һыу һыуҙырғыс бинан менән бер комплексты тәшкил итә, эшкәртелмәгән таштарҙан (цоколь ҡаты) һәм кирбестән эшләнгән. Бина һуҙылған тура мөйөшлө, мөйөштә түңәрәк, киртләстәр менән тамамланған башнялы.
Парк
32 гектарҙы биләгән парк XIX быуаттың икенсе яртыһында төҙөлә. Уны реконструкциялау эштәрен украин пейзажист-архитекторы Д. Макклер башҡара. Парк планировкаһына ылыҫлы һәм япраҡлы тоҡомдарҙың күп булыуы хас. Быуаның матур битләүҙәренә ҡарағай, шыршы, ҡарағас һәм меңйәшәр имәндәр ултыртыла.
Кьянчано-Терме
Коммуна ҡурсалаусыһы изге Иоанн Креститель (San Battista Giovanni), байрамы — 24 июндә. Кьянчано-Терме ҡалаһы урындағы термаль сығанаҡтары булыуы арҡаһында билдәле. Бында Рим боронғо Рим дәүерендә император Август термаль һыуҙар менән дауаланған. Кьянчано-Терме ҡалаһының төп кәсебе — бауыр һәм үт сығарыу юлдарын бальнеологик ысул менән дауалау һәм иҫкәртеү. Кьянчано-Терме шифаханаһының тағы ла бер шифалы үҙенсәлеге — термаль сығанаҡтарҙың һыуы менән шәкәр диабетын дауалау.
Ҡыр-Ҡайынтүбә
География
Ауыл Шәбеҙ йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 28 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
1848 йылда ауылда хужалыҡ магазины, 4 тирмән, XX быуат башында мәсет (1853 йылдан билдәле), мәктәп (1862 йылда асыла) теркәлгән.
Көньяҡ Огайола хикәйәләүселәр фестивале
Огайоның көньяғында телдән бәйән итеүселәр фестивале (ингл. АҠШ-тың Огайо штатында, Чилликоти ҡалаһында Хеҙмәт көнө байрамынан һуң, кесаҙнанан шәмбегә хәтле, йыл һайын уҙғарылып килгән телдән бәйән итеүселәр фестивале. Бөтә илдән илгән сәсәндәр үҙҙәренең яратҡан әҫәрҙәре менән меңәрләгән уҡыусылар һәм тарих һөйөүселәр алдында сығыш яһай. Фестивалде уҙғарыу менән урындағы коммерцияға ҡарамаған ирекмәндәр һәм хикәйәселәр ойошмаһы шөғөлләнә.
Елкән спорты
Ярыштар форматы
Дистанцияла эҙмә-эҙлекле үтелә торған бер нисә буй тора, уларҙың һәр береһен ярышты ойоштороусылар күрһәткән яғынан урап үтергә кәрәк. Кем бөтә буйҙарҙы дөрөҫ эҙмә-эҙлелектә, дөрөҫ яғынан үтә һәм бөтәһенән дә алдараҡ финишҡа килеп етә, шул еңә. Төрлө тиҙлекле яхталар ярышҡан саҡта һәр яхтаның үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып төҙөлгән гандикап һәм яхтаның дистанцияны үтеү ваҡытын иҫәпләү формулаһы төҙөлә.
Брайль шрифтында эсперанто
Брайль шрифтында эсперанто — һуҡырҙар һәм насар күреүселәр өсөн эсперанто телендә бирелгән рельеф-нөктәле шрифт. 1920 йылдан «Aŭroro» журналы Брайль шрифтында, 1904 йылдан Esperanta Ligilo ошондай уҡ журнал сығарыла.
Алфавит
Брайль телендәге алфавит түбәндәгесә :
Бикеш (Баймаҡ районы)
Тарихы
Утар булараҡ 1912 йылда нигеҙләнгән. Күгәрсен районы Бекешево ауылынан урыҫ крәҫтиәндәре, биш ағалы-ҡустылы Юрчовтар Яйыҡбай ауылы (Верхнеурал өйәҙе Бөрйән улусы) башҡорттарынан ҡуртымға ерҙәр алып төпләнгән. Улар артынан 1913 йылда Кишкин, Попов, Бородин, Степанов, Кильдишов ғаиләләре күсеп килә. Совет осоро
Артур Мейчен
Биографияһы
1907 йылда 1895—1897 йылдарҙа уҡ яҙылған «Хыялдар убаһы» ( The Hill of Dreams) романы баҫылып сыға. Был ярым автобиографик әҫәрҙә төп герой Люциан Тейлорҙың хыялдары аша эскапизм (шәхестең ысынбарлыҡтан хыялдар донъяһына китеү теләге) темаһы асыла.
Килдеғол мәктәбе
Тарихы
1937 йылда башланғыс мәктәп булараҡ яңынан асыла.
Иҫке Орхей
Иҫке Орхе́й (Orheiul Vechi) — Кишинёвтан төньяҡ-көнсығышҡа 60 километр алыҫлыҡта, Реут йылғаһы буйында ятҡан тарихи-археологик комплекс, дөйөм майҙаны 500 гектар булған «Иҫке Орхей» тәбиғи-мәҙәни ҡурсаулығы составына инә. Иҫке Орхейҙа төрлө цивилизация эҙҙәре табылған. Бында б.э.т. VI—I быуаттарға ҡараған һет-дак ҡәлғәһе, Алтын Урҙа ҡаласығы Яңы шәһәр (Янги-Шехр) йәки, ғәрәп сәйәхәтселәре атағанса, — Шехр-аль-Джедид (XIV быуаттың 30-60-сы йылдары), XIV быуат һуңынан билдәле православие монастырҙары һәм молдаван ҡалаһы Орхей (XV—XVI быуаттар) урынлашҡан.
Антонис ван Дейк
Антонис (Антон) ван Дик ван Дейк (Anthony van Dyck ; 22 март, 1599 йыл, Антверпен, Брабант — 9 декабрь 1641, Лондон) — көньяҡ голланд (фламанд) рәссамы һәм гравёры, барокко йүнәлешендәге һарай портреты һәм дини сюжетлы картиналар оҫтаһы. Декоратив портреттың яңы төрөн ижад иткән рәссам.
Ижады
Ван Дейктың Лондондағы тәбиғи аристократлығы һәм ижтимағи тормошо уның ғәжәйеп эш һәләтенә ҡамасауламай, ул Рубенстан ғына ҡалыша. Ул, гравюраларҙы һәм һүрәттәрҙе һанамайынса, мең ярымдан ашыу картина ижад иткән.
Төп эштәре
- «Изге Петрҙы язалау», 1615—1617, Боронғо сәнғәт музейы, Брюссель
- Мария Луиза де Тассис портреты, Лихтенштейн галереяһы, Вена
- Ф. Уортон портреты, Милли сәнғәт галереяһы, Вашингтон
- Дж. Стюарт портреты, Метрополитен-музей, Нью-Йорк
Ханголова-Яха
Ханголова-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Се-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Ишмәт
Яңы Ишмәт (Новоишметово) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 79 кеше. Почта индексы — 452306, ОКАТО коды — 80224834008.
Ун-Пус-Соим
Ун-Пус-Соим — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Узюм-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Сперлонга
Сперлонга ҡалаһының абруйлы ҡурсалаусы-яҡлаусыһы булып изге Рим папаһы I Лев иҫәпләнә. Уның хөрмәтенә ауылда йыл һайын 10 сентябрҙә оло байрам үткәрелә.
Романов Юрий Александрович (физик)
Биографияһы
1948 йылдан алып ФИАН-дың ғилми хеҙмәткәре. 1950 йылда И. Е. Тамм етәкселек иткән төркөм менән бергә КБ-11-гә (ВНИИЭФ) эшкә күсерелә. Тәүге совет водород бомбаһын эшләүселәрҙең береһе, РДС-37 зарядын уйлап сығарыусы.
1963 йылда Ленин премияһына лайыҡ була (үтә ҡеүәтле заряд булдырғаны өсөн).
1967 йылдан ВНИИЭФ-та яңынан эшләй башлай: ғилми етәксе урынбаҫары, 1969 йылдан теоретик физиктар кафедраһы мөдире, 1998 йылдан — ракета оборонаһы буйынса ғилми етәксе урынбаҫары, бүлектең баш ғилми хеҙмәткәре.
Түбәнге Яхшый
Тарих
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.
Социаль эшҡыуарлыҡ
Тарихы
«Социаль эшҡыуарлыҡ» (social entrepreneurship) һәм «социаль эшҡыуар» (social entrepreneur) төшөнсәләре беренсе тапҡыр 1960 йылдарҙа социаль үҙгәртеүҙәргә бағышланған инглиз әҙәбиәтендә телгә алына. Акоша: Йәмғиәт өсөн инновация (Ashoka: Innovators for the Public) компанияһына нигеҙ һалыусы Билл Дрейтондың (Bill Drayton) һәм Чарльз Лидбитерҙың тырышлығы арҡаһында 1980 йылдарҙан киң ҡулланыла.
Юкатан
Тарихы
Артабанғы тиҫтә йылдарҙа бер нисә тапҡыр Юкатандың бойондороҡһоҙлоғон алырға маташыуҙар яһала. Урындағы власҡа һәм мөлкәткә эйә булған урындағы юкатека-креолдары үҙҙәрен айырым милләт тип һанаған. 1841 йылдан 1848 йылға тиклем ярымутрауҙа Мексиканан айырылыу тураһында иғлан иткән Юкатан Республикаһы була.
Сараево
Австро-Венгрия
1908 йылда Сараево хакимиәте шатланып Австро-Венгрия тарафынан Босния һәм Герцеговина аннексияһын ҡабул итте. 1914 йылдың 28 июнендә Сараеволағы үлтереү була: Млада Босна ойошмаһы ағзаһы Гаврило Принцип Австрия тәхете вариҫы эрцгерцог Франц Фердинандты үлтерә. Үлтереү Беренсе донъя һуғышы башлауға сәбәп була, Сараевола ике көн буйы сербтарға ҡаршы сығыштар күҙәтелә.
Югославия
Икенсе донъя һуғышы Сараевоға 1941 йылдың 6 апрелендә килде, ҡала немец һөжүменә дусар булды. Ҡала тулыһынса йәһүдтәрҙән «таҙартылды». 1943—1944 йылдарҙа Сараево инглиз-америка бомбардировкаларына аҫтына эләгә. 1945 йылдың 28 мартынан 10 апрелгә тиклем Югославия армияһы ҡала өсөн яуҙар алып барып, уны азат итә.
Символдары
Сараево флагы — яҡты-күк төҫтәге тура дүртмөйөш, уртаһында Сараево гербы төшөрөлгән.
Мәүләүи
Мәүләүи дәрәжәһен исемдәренә ҡушҡан шәхестәр: билдәле фарсы шағирҙары Йәләлетдин Руми һәм Йәми, шулай уҡ Мәүләүи Ибраһим -Бангладеш президентының атаһы, шулай уҡ был исемде Афғанстандың йоғонтоло сәйәсмәндәре бик йыш ҡуллана  (мәҫәлән, Вәкил Әхмәт Мүтәвәкил).
Шордик
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Унсь-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәрсин порты
Эшмәкәрлеге
Рәсәйҙең Росатом дәүләт корпорацияһы ҡатнашлығында төҙөлөүсе  «Аҡҡую» атом электр станцияһы Мәрсин портына яҡын ғына урынлашасаҡ.
Терпеле
Халҡы
Башта ауылда йәнәй ырыуы башҡорттары йәшәй. 1750 йылда был ерҙәр мари сығышлы типтәрҙәргә ҡуртымға бирелгән.
Первомайский (Салауат районы)
Топонимика
Ҡыуаҡандарҙың этник сығанаҡтарын өйрәнгәндә, күп кенә тикшеренеүселәр «аҡҡош» мәғәнәһендәге «ку» төрки һүҙенә айырым иғтибар биргән. Ку (ҡыу) — Төньяҡ Алтайҙағы Аҡҡош йылғаһының боронғо төрки атамаһы; ку-кши, куу-кижи — «Аҡҡош йылғаһы кешеләре» — Төньяҡ Алтайҙағы «аҡҡошлолар» йәиһә шалғандар (челканцы) атамалары. Куу һәм куулар ырыу төркөмдәре тува халҡында әлеге ваҡытта ла бар.
Нарва (йылға)
Йылға тасуирламаһы
Йылға башында, Чуд күленән сыҡҡан урынында, Эскәмйә (Рәсәй) һәм Васкнарва (Эстония) ауылдары урынлашҡан. Васкнарвала (Сыренце) 1349 йылда төҙөлгән һәм аҙаҡ емерелгән орден һарайы емереклектәре ята. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы — Васкнарва янында уртаса йыллыҡ һыу ағымы — 321 куб.м/сек, йәғни уртаса йыллыҡ һыу ағымы 10,123 куб. км. Ағым буйынса саҡ ҡына түбәнерәк, Омут (Рәсәй) ауылы янында, дөйөм бейеклеге 5 метр самаһы булған Омут һикәлтәләре ҡалҡып сыға, әммә улар ваҡ суднолар йөрөүгә ҡамасауламай. Йылға тамағынан Нарва һыуһаҡлағысына тиклем 40 километрҙа Эстонияның төньяҡ-көнсығышында һәм һәм Рәсәйҙең Ленинград өлкәһенең көньяҡ-көнбайышында йылға һаҙлыҡлы урман аша аға. Йылғаның был өлөшөндә уға Чёрная йылғаһы (Мустайыги) һәм бер нисә бәләкәй йылғасыҡ ҡушыла. Нарва үрге ағымында, эрерәк утрауҙар барлыҡҡа килтереп, тармаҡланып аға. Ҡайһы бер утрауҙарҙың киңлеге хатта йылға киңлеге тиклем була. Атап әйткәндә, Верховский утрауын урап үткән тармаҡтың киңлеге яҡынса 900 метрға етә.
Нарваның ҡоро улағында урыҫ шағиры Петр Вяземский тасуирлап яҙған Нарва шарлауыҡтары һәм тупһалары урынлашҡан. Һыуһаҡлағыс булмаһа, һәр секунд һайын 7 метрлыҡ бейеклектән 380 кубометр һыу атылып торор ине, әммә шарлауыҡ аҙнаһына бер тапҡыр ғына «тоҡандырыла». Кренгольм шарлауығының һул яғының бейеклеге — 4 метрҙан 6 метрға тиклем, ә уң яҡтағы Йоальский (һул) шарлауығының бейеклеге — 6 метрҙан 7,5 метрға тиклем. Шарлауыҡтарҙың дөйөм киңлеге — 125 метр, Йоальский (һул) уң шарлауыҡтан бер аҙ ҡыҫҡараҡ. Ҡоро үҙән аша Балтик-Ладога һикәлтәһенең (Төньяҡ-Эстон глинты) бер «киҫәге» үтә. Шарлауыҡтар булғанға күрә, Чуд күленән Нарва йылғаһы буйлап Фин ҡултығына туранан-тура йылға буйлап суднола барыу мөмкин түгел. Йылғаның ҡоро улағының оҙонлоғо 1,6 км, ул Нарва плотинаһынан башлана һәм Нарва ГЭС-ынан 500 метрға юғарыраҡ урында тамамлана. Нарва ГЭС-ынан һуң йылғаның ағымы шәбәйә.
Яңы Уртай
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Түбәнге Гәрәй
Тарих
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.
Таш күпер (Сарагоса)
Таш күпер (исп. Puente de Piedra ) — Сарагоса (Испания) үҙәгендә Эбро йылғаһы аша таш күпер. Туристик буклеттарҙа уны шулай уҡ Арыҫлан күпере тип тә атайҙар, сөнки 1991 йылдан башлап, күперҙең ике яғында колонналарҙа дүрт арыҫлан тора, ҡаланың символы.