cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Яуызлыҡ
Яуызлыҡ (уҫаллыҡ, яманлыҡ) — изгелектең антагонизмы, «яҡшылыҡ» төшөнсәһенә ҡапма-ҡаршы, һәм ысынбарлыҡ тормошта кешеләрҙең ҡылыҡтарында һәм ндә дөйөмләштергән тиҫкәре әхлаҡи һәм ғәйепләрлек эштәрен аңлатҡан әхлаҡи аңдың норматив-баһалау категорияһы. Зыянды, ҡазаны, ғазапты ҡылыҡһырлауҙа, аңлатҡанда һәм баһалауҙа ҡулланыла.
Яуызлыҡ проблемаһын хәл итеү
Иудаизм яуызлыҡты эҙмә-эҙлекле сағыштырмаса үҙаллы тарихи көс булараҡ, әммә изгелектең булмауы кеүек, беҙҙең донъяла йәшәүҙе кире ҡылыҡһырлап ҡарай. (Был ҡараш бик күп христиан схоласт аҡыл эйәләренә хас). Иудаизмда тарих мәғәнәһе — заман ахырында түгел, ә «матди донъяны» (йәһүдтәр тең тамамланыуын көткәнен дә билдәләп үтер кәрәк) алла ҡануны буйынса үҙгәртеп ҡороуҙа.
Зарарлы бәйлелек (аддикция)
Классификацияһы
Аддиктив ауырыуҙарҙы ҡайһы берҙә йоғошло булмағандар йәки социаль ауырыуҙар класына ҡарай. Һуңғы ун йыллыҡтың клиник һәм социаль наркологияһында һәм адиктологияһында хәүефтең яңы факторҙары, кешенең хәле, терапевтик резистентлығы, ауырыуҙың ремиссияһыҙ барышының иртә һәм бик тиҙ формалашыуы билдәләнә.
Энергия
Ҡулланыу тамғалары
Йылылыҡ энергияһы  өсөн, ғәҙәттә, Q  (quantity of heat йылылыҡ миҡдары) символын ҡулланалар.
Рапс
Төп элгәрҙәре
Ужым иген культуралары һәм пар баҫыуҙары. Орлоҡто ябай рәт ысулы менән сәсеү нормаһы 2,5—3,0 млн дана/га (10—12 кг/га), сәсеү тәрәнлеге — 3—4 см. Р. — май биреүсе культура, мал аҙығы культураһы, баллы үҫемлек. Р. майы аш‑һыу әҙерләгәндә, шулай уҡ сәнәғәттең маргарин, һабын, металлургия, текстиль тармаҡтарында һ.б. ҡулланыла. Йәшел массаһы, төпрәһе һәм ҡалдығы мал аҙығы булараҡ файҙаланыла.
Фудзияма
Фудзи бер нисә быуат буйы япон сәнғәтендә билдәле тема булып тора.
Ибн әл-Хайсам
Математика
"Евклидтың "Башы"ның инеш һүҙҙәренә аңлатмалар китабында" Ибн әл-Хайсам Евклидтың бишенсе постулатын иҫбатларға тырыша. Уның иҫбатлауы хата була, сөнки ул иҫбатлау бишенсе постулатҡа тап килә. Ибн әл-Хайсам беренселәрҙән булып «Ламберт дүртмөйөшөн» тикшерә (был дүртмөйөштә өс тура мөйөш була). Ибн әл-Хайсам был йәһәттән өс вариант тәҡдим итә: ҡыҫынҡы, тура, йәйенке мөйөштәр. Бишенсе постулаттың һуңғы тикшеренеүҙәрендә күп тапҡырҙар ошо өс гипотезаны тикшереү бара.
Оптика
Ибн әл-Хайсам шулай уҡ яндырыусы быялалар тураһында бер нисә трактат һәм «Ай яҡтылығы тураһында», «Гало һәм йәйғор тураһында», «Күләгәләрҙең сифаттары тураһында» трактаттар яҙып ҡалдыра.
Лазаренко Виктор Анатольевич
Виктор Анатольевич Лазаренко (26 апрель 1956, Сумы) — Рәсәй ғалимы, хирургия өлкәһендә белгес, медицина фәндәре докторы, профессор, 2009 йылдан Курск дәүләт медицина университеты  ректоры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы. Рәсәй ангиолог һәм ҡан тамырҙары хирургтары йәмғиәте, Европа ҡан тамырҙары хирургтары йәмғиәте, Рәсәй Федерацияһы хирург-гепатологтары ассоциацияһы ағзаһы. Халыҡ-ара экология фәндәре, кеше һәм тәбиғәт хәүефһеҙлеге академияһы, Рәсәй медик-техник фәндәр академияһы, Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы, Рәсәй тәбиғәт белеме академияһы академигы.
Дәүләтйәров Муллайән Хәбибйәр улы
Биографияһы
Рәссамдың картиналары М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Өфө), «Мираҫ» Нефтекама картиналар галереяһында (Нефтекама), «Янғантау» картиналар галереяһында (Башҡортостан Республикаһының Салауат районы, «Янғантау» курорты), Яр Саллы ҡалаһы картиналар галереяһында һаҡлана.
Күргәҙмәләре
Улар араһында: «Рәсәй тарихында һайлауҙар: боронғонан алып беҙҙең көндәргә тиклем» республика лубок күргәҙмәһе (2011), Италиялағы «Рәсәйҙән ҡараш» күргәҙмәһе (2012).
Өфө дәүләт авиация техник университеты
Университеттың ҡыҫҡаса тарихы
1992 йылда институт «техник университет» статусы ала, уның бөгөнгө исеме — Өфө дәүләт авиация техник университеты.
Шиленко Борис Петрович
Биографияһы
Борис Петрович Шиленко 1912 йылдың 8 октябрендә Ырымбур ҡалаһында тыуа. 1934 йылда Башҡорт ауыл хужалығы институтын тамамлағандан һуң БАССР Игенселек Халыҡ комиссариатының Тупраҡ-ботаника бюроһында эшләй. 1935 йылдан алып Башҡортостан игенселек һәм малсылыҡ ғилми-тикшеренеү институтының Дыуан терәк пункты мөдире; 1939—41 йылдарҙа Бөрө тәжрибә баҫыуының ғилми хеҙмәткәре
Б. Салым
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Өлкәй
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сабаҡай ҡаяһы
Сабаҡай ҡаяһы — Йүрүҙән йылғаһы үҙәнендә, Өфө карст ҡатламының көньяҡ ситендә урынлашҡан ҡая. Ҡая административ яҡтан Дыуан районында, Сарапуловка ауылынан 2 саҡрым көнсығыштараҡ йәки Урмантауҙан 4 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
Флора
Тау битләүендә яңғыҙ ҡарағайҙар, ҡайындар, ҡарамалар үҫә. Урман ағастары башлыса түбәндә тупланған. Таштар араһында реликт үҫемлек - сүл борсағы үҫә, июндә тау бите һары сәскәләр менән ҡаплана. Июль аҙағында ваҡ зәңгәр сәскәле терпекәй үләне сәскә ата. Урыны-урыны менән кейәү үләне сәскә ата. Бында башҡа үҫемлектәр ҙә күп. Тау битләүенлә ҡыуыҡлыҡтарҙың 30-ҙан артыҡ төрөн осратырға мөмкин. Улар араһында: раузы сәскәлеләр ғаиләһенән сәнскеһеҙ ҡараған, гөлемеш ҡыуыҡтары. Таш араһында ҡороға сыҙамлы һөтлөгән, бажат, тимофеевка, ҡалған үләндәре үҫә. Ҡиммәтле дарыу үләне һары умырзаяны осратырға мөмкин.
Археологик ҡомартҡылар
Боронғо кешеләр ҙә ғәҙәти булмаған ҡаяға иғтибар иткән. 1930 йыллңда А.Э. Линд мәмейәләрҙең береһендә неолит дәүере көнкүреш әйберҙәрен һәм эшкәртелән хайуан һөйәктәрен тапҡан. Һуңыраҡ эш ҡоралдары, һауыт-һаба, керамика табыла. Был табыштар археологтар өсөн дә ҙур ҡиммәткә эйә.
Ҡая нәфис әҙәбиәттә һәм туризмда
Билдәле совет фильмы «Вечный зов» Көньяҡ Уралда, Сабаҡай ҡаяһында, төшөрөлгән Ҡаялағы үҙенсәлекле мәмерйәләр һәм Йүрүҙән йылғаһы бик күп туристарҙы йәлеп итә. Йүрүҙән йылғаһы буйлап Башҡортостандан ғына түгел, илдең төрлө өлкәләренән туристар йөҙөп төшә. Сабаҡай ҡаяһына һәм мәмерйәләренә 1965 йылдан төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы статусы бирелә.
Джайпур
Транспорт
Джайпурҙың халыҡ - ара аэропорты ҡала эргәһендәге  Санганерҙа урынлашҡан, яҡынса ҡала уртаһынан 13 саҡрым алыҫлығында. Был штаттың берҙән - бер халыҡ-ара аэропорты, ул илдең ҙур ҡалаларына урындағы рейстаҙы ҡабул итә, халыҡ-ара рейстар Дубай, Маскат һәм башҡа калаларға ашырыла.
Һатыу рядтары
Магазиндар, ресторандар һәм башҡа йорттар Бади Чаупарала Амбер ҡәлғә - һарайҙың ике яғынан төҙөлгән. Джайпур — донъяла иң ҙүр аҫыл таш эшкәртеү  һәм огранка  үҙәге. Был ысын һөнәрселәр өйө, улар һеҙгә матур тауарҙарын тәҡдим итерҙәр, төҫлө туҡымаларын,ҡыйбат булмаған һәм матур ҡул менән яһалған ювилир эштәре, аҫыл һәм ярым аҫыл таштар һәм самоцветтар. Ҡаланың баҙарҙарында шулай уҡ һөнәрселек кәсептәре күп — сарилар,, сандалиялар, ҡул менән эшләнгән ҡағыҙҙар, сәй, керамика һәм башҡалар.
Хирохито
Хирохи́то (яп. 裕仁), император Сёва (яп. 昭和天皇 сё: ва тэнно:), (29 апрель 1901 йыл — 7 ғинуар 1989 йыл) — 1926 йылдың 25 декабренән алып Японияның 124-се императоры. Япон ғәскәрҙәренең Генералиссимусы, Британ почетлы генералы ә һуңынан — почетлы фельдмаршалы (1930 йылдың 26 июненән алып 1942 йылда титулы тартып алынғанға тиклем) тигән чиндәрҙе йөрөтә. Көнбайышта ул тыуған сағында уға ҡушылған Хирохито исеме аҫтында билдәле. Хирохито "муллыҡ һәм яҡшы ҡылыҡлыҡ"тигәнда аңлата, ә тәхеткә ултырғандағы исеме Сёва « Белемле донъя» тип тәржемә ителә.
Һуғыштан һуңғы идара итеүе
Хиросима менән Нагасакиҙы АҠШ атом бомбардировкаһына тотҡандан һуң һәм 9 августа Советтар Союзы Япония ға ҡаршы һуғыш иғлан иткәс, премьер-министр Кантаро Судзуки, император флоты министры Мицумасу Енай һәм сит ил эштәре министры Сигэнори Того императорға бер һүҙһеҙ капитуляция иғлан итергә кәңәш бирәләр. Әммә капитуляцияны булдырмаҫ өсөн 15 авгусҡа ҡаршы төндә армия министрлығы һәм Император гвардияһы офицерҙары хөкмәттә переворот яһарға маташалар. Улар уңышһыҙлыҡҡа юлығалар һәм үҙәренә ҡул һалалар. потерпели неудач һәм метроның юҡ итеү. Хирохитоның 15 августа Хирохито милләт халҡынаЯпонияның капитуляция яһауы тураһында радио аша иғлан итә. Әммә япон ғәсҡәрҙәре Маньчжурия территорияһында совет ғәскәрҙәренә ҡаршылыҡты туҡтатмайҙар. Бары тик август аҙағында ғына Квантун армияһының тармар ителгән частары дошманына бирелә. Япониялағы америка оккупацион көстәренең генералы Дуглас Макартур, байтаҡ илдәрҙең, шул иҫәптән АҠШ президенты Гарри Трумэндың Хирохитоны хәрби енәйәтсе итеп судҡа тарттырырға кәрәк тигән ныҡ баҫымына ҡарамайынса, Хирохитоны император итеп һәм ил милләтенең берҙәмлек символы итеп ҡалдырыу яғында тора. Шунлыҡтан Хирохитоның судҡа тартырылмай үҙ тәхетендә ҡала. Уны бары тик тәбиғи рәүештә хоҙай ҡушҡан батша тигән исемдән баш тарттыралар. «Империяның әмер биреүсеһе» монарх титулы 1946 йылда «конституциялы монарх» титулы менән алыштырыла.
Пишля
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мөхәммәт Зыя-үл-Хаҡ
Биографияһы
1978 йылдың 16 сентябренән Пакистан президенты. 1984 йылдың 19 декабрендә уҙған референдум һөҙөмтәләре буйынса, тағы 5 йылға президент вазифаһында ҡала. 1985 йылдың 30 декабрендә илдәге хәрби хәл бөтөрөлгәс тә, президент һәм армия штабы башлығы постарын һаҡлап ҡала.
Афғанстанда ҡораллы конфликт ваҡытында афған оппозицияһы яҡлы була, Пакистан территорияһында афған хәрби отряды әҙерләнә һәм урынлаштырыла.
Сәғитов Әхәт Ҡәйүм улы
Биографияһы
1942 йылдың апрелендә Карель фронтының 313-сө уҡсылар дивизияһы составында башлап фронтҡа инә. Ленинград, Калинин, 2-се Белоруссия фронттары составында һуғышып, Карелия, Белоруссия, Польшаны азат итеүҙә ҡатнаша. Яу ҡырында Әхәт Ҡәйүм улын Коммунистар партияһы сафына ҡабул итәләр.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Оҙаҡ йылдар партия комитеты секретары була. Пенсияға сыҡҡас, 1986 йылдан алып райондың һуғыш һәм хеҙмәт ветерандары советын етәкләй. Башҡортостанда сыҡҡан «Хәтер» китабын әҙерләүҙә әүҙем ҡатнаша. Бөрйән районының яугирҙар исемлеген теүәлләй, һәләк булғандарҙың исемлеген асыҡлай һәм «Хәтер» китабы редакцияһына тапшыра. Ғүмеренең һуңына тиклем һуғыш ветерандары советының рәисе була.
Баһауетдинов Марат Риф улы
Биографияһы
1992 йылдан "Инвестор" фирмаһы директоры вазифаһында эшләй. Нефтекама ҡалаһының 98-се Дорожное һайлай участкаһынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
Ҡыҙылъяр (Күгәрсен районы)
Ҡыҙылъяр (Красный Яр) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 26 кеше. Почта индексы — 453345, ОКАТО коды — 80238840007.
Яҡшылыҡ
Мәрхәмәтле ихтыяр
Ниәт булараҡ изгелек тик ирекле ихтыяр менән тормошҡа ашырылыуы мөмкин. Уңыш, хәлдең уңайлы тап килеүе изгелек түгел. Яуызлыҡтан айырмалы рәүештә, изгелек яҡшылыҡҡа ябай ынтылыш кеүек кенә сағылмай, сөнки бындай теләк үҙ файҙаһын күҙәткән, тимәк әхлаҡлылыҡҡа нейтраль торған, теләк булыуы мөмкин. Ысын изгелек эскерһеҙ булырға тейеш.
Ислам динендә изгелек.
Ислам традицияһына ярашлы, яҡшылыҡ - ул кешенең тыуғандан алып һаҡланған эске сифаты (асылы), ә яуызлыҡ уның гонаһтары эҙемтәһе, йәғни яуызлыҡ Алланан түгел, ә уның үҙенән килә. Быны Ҡөрьән аяттары менән дәлилләргә мөмкин: «һиңә килгән бар изгелек  -Аллаһы тәғәлә бүләге. Ә яҙмышыңа яҙған бөтә насарлыҡ һинең үҙеңдән килә» (4:79).
Николай сиркәүе (Гуково-Гнилушево утары)
Руханиҙары
• 03.04.1946 й. — Иерей Феодор Бочаров
• 01.02.2000 й. -Дьякон Дамиан Малыхин.
Әҙәбиәт
• Кудрявцев, В. Николаевская церковь поселка Гуково — Гнилушевнского / В. В. Кудрявцев // Сулинская земля: страницы истории. — Ростов н /Д., 1999. — С. 150—153.
Балинская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Башҡорт милләтенең формалашыу тарихы (Октябрь революцияһына тиклемге осор) (Б.Х.Юлдашбаев)
Төп өлөш
Беренсе бүлектә тарихсы рус яҙыусылары мәғлүмәттәре (М.В.Лоссиевский, Н. А. Гурвич, Н. Л.Скалозубов, А. Калачев, С.Сомье һ.б.) халыҡ иҫәбен алыу материалдарына нигеҙләнеп, XIX  быуат аҙағы– XX быуат башына башҡорт халҡының һан яғынан кәмемәүен, ә бер нисә быуат эсендә артыуын күрһәтә. Тотороҡло этно-демографик үҫеш башҡорт халҡының милләт булып формалашыуы өсөн төп нигеҙ булып тора ..
Святскийҙар усадьбаһы (Крупки)
Усадьба йорто
Һул ҡабырғалағы фасадтың үҙәк өлөшө бейек башня рәүешендә, ул һигеҙ мөйөшлө яҡтылыҡ барабаны көмбәҙе менән ослайып тамамланған. Стеналар руст менән бүлкәтләп бүлгеләнгән. Тәҙрә уйымдары төрлө формаларҙа (тура мөйөшлө, түңәрәк, квадрат, овал, йәйә формаһында), ҡапҡастар менән биҙәлгән. Ҙур булмаған юҡ итеү Төп фасад яғынан үҙәк инеү урыны һай ризалит менән билдәләнгән, ул аттик менән тамамланған. Уң яҡ ҡабырға фасадына ҙур булмаған 2 манара эшләнгән. Йорттоң планлаштырылыуы ҡатнаш формалы.
Крупская Надежда Константиновна
Крупская Надежда Константиновна (26 февраль 1869 йыл — 27 февраль 1936 йыл) — сәйәси эшмәкәр, педагог. 1898 йылдан РСДРП ағзаһы. СССР Фәндәр академияһының почетлы ағзаһы (1931). Педагогия фәндәре докторы (1936). Владимир Ильич Ульяновтың (Лениндың) ҡатыны.
Пантелеимон ғибәҙәтханаһы (Павловка)
Әҙәбиәт
•	Сокольский, Э. Сон отца Вадима / Э. Сокольский // Криница. – 2008. – 4 июля. - С. 5.
Ғәҙелша (Баймаҡ районы)
Тарихы
XIX быуаттың 30-сы йылдарында был ерҙәрҙә алтын табыла. Солтан йылғаһы үҙәнендә алтын промыслаһын асалар. Башҡа ауылдар менән бер рәттән Ғәҙелша ауылы халҡы ла ла сәсмә алтын йыуыу менән шөғөлләнә башлай. Улар килешеү буйынса эшләй, үҙ көстәре менән алтын йыуа һәм алтын сәнәғәтселәренә тапшыра. Шул ваҡытта, 1861 йыл башына, өс алтын приискаһы эшләй (Солтан, Худолаз, Анненка). Тәүге ике промыслала 371 башҡорт эшләй. 1870 йылдарҙың башында яңы приискалар асыла. Ғәҙелша ауылы тулыһынса тиерлек старателдәр ауылына әүерелә һәм ХХ быуаттың 30-40-сы йылдарныда үҫешкән инфракструктуралы эшселәр ҡаласығы булып һанала.
Эрнан Кортес
Сығышы
Кортес кәмендә ике быуында идальго нәҫеленә ҡарай. Кортестың үҙе тере саҡтағы биографы — уның духовнигы Франсиско Лопес де Гомара билдәләүенсә, Кортес, Монро, Писарро һәм Альтамиранолар ғаиләләре — боронғо Эстремадура нәҫелдәре, «иҫке христиандарҙан». Сервантес де Салазар 1546 йылда Кортесҡа бағышлауында уның генеалогияһын хатта Испанияға күсеп килгән Ломбардия королдәренә тоташтыра. Ә бына Кортесты яратмауын бер ҡасан да йәшермәгән доминиканлы Бартоломе де лас Касас түбәндәгеләрҙе яҙа: конкистадор «ваҡ дворянчик улы булды, мин уны шәхсән белә инем, бик ярлы һәм бик баҫалҡы булды, ләкин киң күңелле христиан һәм, башҡаларҙың әйтеүе буйынса, идальго ине».
Кортес үҙе Гомараға ғаиләһенең әллә ни бай булмауы тураһында һөйләй. Медельинда врач-офтальмолог булып эшләнгән Селестино Вега, 1948 йылда Мартин Кортестың милкенең рентабеллеген баһалап, ғаиләнең килеме әллә ни ҙур булмай, тип белдерә. 2008 йылда Мексика ғалимы Эстебан Мира Кабайос үҙенең яңы хеҙмәтендә, Кортестар ғаиләһе әллә ни бай булмаһа ла килемдәре уларҙың социаль статусына тап килә, тип яҙа.
Бала сағы. Испания
Кортес үҙе тыуыу тураһындағы датаһын һәр саҡ ниндәйҙер сәбәптәр буйынса йәшерергә тырышҡанға күрә, был мәғлүмәт һәр саҡ бәхәсле. Гомара, Кортестың һүҙҙәренә таянып, уның тыуған йылын 1485 йыл тип билдәләй. Францискан тарихсылары Херонимо де Мендета менән Хуан де Торкемада 1483 йылда туҡтала, ә был дата — Лютерҙың тыуған йылы. Бына шулай итеп Мексиканы яулауҙы идеология яғынан нығытып ҡуйыу, тип аңларға була быны. Кортес Яңы Испания еренә индеецтарҙы ысын дингә ылыҡтырыу һәм Реформациянан һуң һирәгәйгән католиктар сафын тулыландырыу маҡсатында килгән булып сыға.
«Ҡайғы төнө»
Хәлдән тайған испандар 1520 йылдың 7 июлендә, ацтектар Кортесты Тласкалаға табан юлда тотоп юҡ итергә тырышҡанда, Отумб янындағы һуғышта еңә. Испандар тлатоаниҙарҙың сиуакоатляһын (командующийҙың урынбаҫары) үлтерә, шунан һуң ғына индеецтар, төрлөһө төрлө яҡҡа һибелеп, ҡаса.. Тласкалаға 440 йәйәүле һалдат, 20 рыцарь, 12 арбалетсы һәм 7 аркебузсы, улар менән Кортес менән Альварадоның индиянка һөйәркәләре Малинче менән Луиса де Тласкала килеп инә. Тласкалалылар һәм тотонактар испан баҫҡынсыларына тоғро булып ҡала, шулай итеп, ацтек дәүләтен яулап алыу өсөн Кортестың ресурстары етерлек була. Ошо еңеүҙең символы итеп, Кортес индеецтарҙың Тепейак ҡалаһы урынына Сегу́ра-де-ла-Фро́нтера (исп. — «Сик буйындағы ышаныслы ҡала») крепосын төҙөй.
Нәфис әҙәбиәт
Эпос
Эпос — боронғо грек телендәге «ἔπος» һүҙенән алынған, урыҫсаға «слово», «повествование» тип тәржемә ителһә, башҡортса «һүҙ», «һөйләү», «хикәйәләү» тигән мәғәнәне бирә. Шулай итеп, эпос, нәфис әҙәбиәт төрө булараҡ — үткән замандарҙа булған хәл-ваҡиғалар тураһында бәйән итә. Эпик әҫәрҙәр авторға турана-тура бәйләнмәгән ысынбарлыҡты һүрәтләүгә ҡорола. Эпоста персонаждарҙы тасуирлағанда, лириканан айырмалы, уларҙың эске кисерештәрен, уй-хистәрен түгел, ә төрлө яҡлы эш-ҡылыҡтарын, тәртибен хикәйәләүгә төп иғтибар бирелә. Был жанрҙың исеме, борон-борон замандарҙа ижад ителеп, һуңғараҡ йәшәгән быуындарға «халыҡ эпосы» атамаһы менән килеп еткән «йыр-поэмалар»ҙан алынған тигән фараз бар. Әҙәбиәт белемендә XIX быуатта бик популяр булған тормош һүрәтләү романдарын нәҡ бына ошо эпик әҫәрҙәр жанрына индереү урын алған. Миҫал итеп донъя әҙәбиәте классиктары билдәле урыҫса яҙыусыһы Лев Толстойҙың «Һуғыш һәм солох» («Война и мир»), күренекле француз әҙибе Стендалдың «Ҡыҙыл һәм ҡара» («Красное и черное») романдарын, инглиз прозаигы һәм драматургы Голсуорси ижад иткән өс томлыҡ «Форсайттар тураһында сага» («Сага о Форсайтах» әҫәрен килтерергә була. (Сага — Скандинавия һәм Ирландия халыҡтарының героик (поэтик) хикәйәһе, легенда).
Драма
Драматург үҙ әҫәрен башлыса театрҙа сәхнәләштереү өсөн ижад итә. Унда тамаша мәғәнәһен көсәйтеү өсөн актёрҙарҙың үҙ-үҙен тотошо, уларҙың ым-хәрәкәттәре, ишаралары, шулай уҡ тексты нисек яңғыратыуы алғы планға ҡуйыла. Сәхнәнең дөйөм биҙәлешенә лә етерлек дәрәжәлә иғтибар бирелә. Драма әҫәрен тулы мәғәнәһендә сәхнәләштереү өсөн уны ҡуйыусы режиссёр менән актёрҙарҙың ижади берҙәмлеге булыуы мотлаҡ.
Лирика
Лирика — боронғо грек телендәге «λυρικός» һүҙенән алынған, урыҫсаға туранан-тура — «исполняемый под звуки лиры, чувствительный, лирный» тип тәржемә ителһә лә хәҙерге ваҡытта башлыса һанап үтелгәндәге һуңғы мәғәнәләре менән нығынып ҡалған һәм күп телдәрҙә, шул иҫәптән урыҫса һәм башҡортса ла шул төшөнсәне аңлатыу өсөн ҡулланыла. Шулай итеп, лирика — нәфис әҙәбиәттең өсөнсө төрө, һәм ул кешеләрҙең эске донъяһын тәшкил иткән аңын, хис-тойғо һәм кисерештәрен, тәьҫораттарын, күңелдә улар ҡалдырған эҙҙәрен яҡтыртыуға нигеҙләнә. Лирик әҫәрҙәрҙә һүрәтләү элементтары булһа ла, төп иғтибар геройға йүнәлтелә, һәм, дөйөм алғанда, лирика шәхсән (субъектив) характерҙа булып, унда авторҙың «мин» төшөнсәһе беренсе планға ҡуйыла. Әгәр ҙә ижадсы тулы мәғәнәлә шәхес кимәленә күтәрелһә, уның әҫәрҙәре лә донъяуи әһәмиәткә эйә була. Был йәһәттән атаҡлы персид мәғрифәтсе — яҙыусыһы Саади, Италияның Яңырыу осоро шағиры Ф.Петрарка, инглиз романтик шағиры Дж. Байрон, урыҫ һәм урыҫ совет әҙәбиәте вәкилдәре Александр Пушкин, Александр Блок, Сергей Есенин, Владимир Маяковскийҙы миҫалға килтерергә була. Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәрим дә хаҡлы рәүештә ошондай ижадсылар исемлегендә ныҡлы урын алырға хоҡуҡлы.
Кайсери
Тарихы
Билдәле булыуынса, боронғо заманда Каппадокия Кесарияһы Цезарея, Мазака һәм Евсевия. булараҡ билдәле булған. Каппадокия батшаһының резиденцияһы була. Һуңынан, Каппадокия рим провинцияһына әйләнгәндән (8 йыл) һуң, император Тиберий ҡаланың исемен Кесария тип үҙгәртә, һәм Азияла рим тәңкәләрен һуғыу урыны булып хеҙмәт итә. Шулай уҡ христианлыҡ таралыу үҙәге лә була. Император Валент осоронда Каппадокияны провинцияларға бүлгәндән һуң, Кесария Cappadociae primae баш ҡалаһы була. IV быуатта урындағы кафедраны святитель Бөйөк Василий биләй. 1080 йылда Урта Азиянан килгән төрөк-сәлжүктәр баҫып алғанға тиклем, ҡала әрмән идаралығы аҫтында була. 200-ҙән ашыу йыл дауамында Рум солтанлығы составына инә. 1515 йылда Ғосман империяһына ҡушыла. XIX быуаттың 2-се яртыһында Анатолияға, Кавказ һуғышында еңелгәндән һуң, Көнбайыш Кавказдан (тарихи Черкесия) ҡыуылған күп һанлы черкес халҡы килә. Кайсериҙан көнсығышта уларҙың  вариҫтарының күп һанлы ауылдары әле лә бар.
Иҡтисады
1980-се йылдарҙа индерелгән иҡтисади либералләштереү сәйәсәте арҡаһында, үҙҙәренән алда килеүселәргә сауҙагәрҙәрҙең һәм сәнәғәтселәрҙең яңы тулҡыны ҡушылды. Яңы сәнәғәтселәр араһынан күпселеге үҙ эшмәкәрлегенең нигеҙе итеп Кайсериҙы һайлай. Инфраструктураһын яҡшыртыу һөҙөмтәһендә, ҡала 2000 йылдан байтаҡ сәнәғәт үҫешенә өлгәшкән һәм, айырыуса урта һәм бәләкәй предприятиелар өсөн уңайлы мөхите менән, анатолий иҡтисади юлбарыҫтарын ҡылыҡһырлаған төп ҡалаларҙың берһе булып тора.
Кайсери ҡалаһы шулай уҡ Төркиәнең иң уңышлы мебель предприятиеларының береһе урынлашҡан ҡалаһына әүерелде һәм 2007 йылда экспорт килемдәре буйынса миллиардтан ашыу күрһәткескә етте. 1998 йылда булдырылған Kayseri ирекле зонаһында бөгөн 140-тан ашыу миллион доллар инвестициялар күләме менән 43 компания иҫәпләнә. Зона эшмәкәрлегенең төп төрҙәре булып тора; етештереү, сауҙа, келәт менән идара итеү, ҡороу (монтаж) һәм һүтеү (демонтаж), йыйыу-һүтеү, мерчандайзинг, техник хеҙмәтләндереү һәм ремонтлау, инженер оҫтаханалары, офис һәм эш урындарын ҡуртымға б иреү, ҡаптарға һалыу-бушатып яңынан ҡапҡа һалыу, банк эше һәм страховкалау, лизинг, сығарыу өсөн тәғәйенләнгәндең маркировкаһы һәм ҡорамалдары.
Ростанка
Ростанка — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Рудня йылғаһының һул ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Архиерей (хикәйә)
Баҫма
Хикәйәнең бер аҙ үҙгәртелгән версияһы А. Ф. Маркс нәшер иткән Чехов әҫәрҙәре йыйылмаһының (икенсе баҫма) 12-се томында 1903 йылда баҫылып сыға. Артабан хикәйә өсөнсө баҫманың 11-се томында яҙыусы вафат булғандан һуң, 1906 йылда, баҫыла.
Кочемасова Зинаида Николаевна
Биографияһы
1921 йылдың 30 октябрендә Түбәнге Новгородта тыуған.
1943 йылда Горький медицина институтын тамамлай.
1977 йылда Мәскәүҙә вафат була, Троекуров зыяратында ерләнгән.
Яңы Табын
Географик урыны
- район үҙәгенә (Красноусол) тиклем: 30 км,
Йәһүҙин Ғимат Йыһангир улы
Сәйәси золом ҡорбаны
1957 йылдың 26 июлендә СССР Юғары суды хәрби коллегияһы 1938 йылдың 10 июль хөкөм ҡарарын юҡҡа сығара һәм 1957 йылдың 26 декабрендә, енәйәт составы булмау сәбәпле, Йәһүҙин Ғимат Йыһангир улы аҡлана, уның яҡшы исеме тергеҙелә.
Кесе Сыя
Кесе Сыя — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белый Июс йылғаһының һул ярына тамағынан 125 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Аҙналы (Салауат районы)
Тарихы
1770 йылда П. С. Паллас Бикбулат ауылынан Шайтан-ауыл аша (Аҙналы) ике тапҡыр үтеп китә һәм был турала «Путешествие по разным провинциям Российской империи» китабының беренсе китабының икенсе өлөшөндә: «Ауыл тарҡау хужалыҡтарҙан тора, һәм халыҡ игенселек менән шөғөлләнә, 40-50 бот иген сәсәләр. Яңы ергә тәүге 2 йылда арпа, 2 йыл һоло, 2 йыл ужым арышы, 1-2 йыл яҙғы ашлыҡ сәскәндәр. Бойҙай һәм ҡарабойҙай сәсмәгәндәр. Игенселектең ҡалдау системаһын ҡулланалар», — тип яҙып ҡалдыра. Аҙналынан күсеп сығыусылар Тәкәй, Юлай ауылдарына нигеҙ һалған, 1756—1775 йылдарҙа Тәкәй, Юлай һәм Йонос ауылдары күршеләш йәшәгән.
Гуково (станция)
Эшмәкәрлеге
Станция аша йөк поездары үтә, унда маневр эштәре башҡарыла. Пассажир поездары  2013 йылдың 25 майынан туҡтатыла. Элегерәк станция аша Украинаға поездар үткән, унда таможня тикшереүенең Рәсәй пункты бар. Украинаның тикшереү пункты киләһе  Ҡыҙыл Ҡәбер  станцияһында урынлашҡан.
Поптодорова Елена
Биографияһы
Софияла 1969 йылда Беернсе инглиз теле мәктәбен тамамлай. Һуңынан София университетының (1974 йыл) филология факультетында инглиз һәм итальян телдәрен өйрәнә, Лидс Университеты (1974 йыл) һәм Сиен университеты (1976—1978 йылдар) курстарына йөрөй, артабан Милли һәм донъя хужалығы университетында (1979 йыл) халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм дипломатия буйынса ике йыллыҡ курс үтә. 1975—1990 йылдарҙа Сит ил эштәре министрлығында 3-сө секретарҙан башлап эшләй; һуңынан Римдә Болгария Халыҡ Республикаһының тулы хоҡуҡлы вәкиле, Сан-Маринола БХР-ҙың Генераль консулы була (1987—1990 йылдар).
2001йылдың июненән 2002 йылдың ғинуарына тиклем Болгария Сит ил эштәре министрлығының Халыҡ-ара ойошмалар менән идара итеү һәм кеше хоҡуҡтары буйынса идаралыҡ директоры вазифаһын биләй.
Изоморфизм
Категориялар теорияһында изоморфизм
Категориялар теорияһында изоморфизм әйләндерелмәле морфизм була, йәғни ул шундай морфизм \varphi, уның өсөн һәм  композициялары тождестволы морфизм булған  морфизмы бар. Төркөмдәр категориялары, ҡулсалар категориялары, векторлы арауыҡтар һәм башҡа структуралар категориялары билдәләмәләре, төркөмдәр, ҡулсалар, векторлы арауыҡтар изоморфизмының классик билдәләмәләре категорияла изоморфизмдың дөйөм билдәләмәһе менән тап килерлек итеп төҙөлә.
Йәшерен сер (хикәйә)
Тәнҡит
«Книжный вестник» журналының рецензенты «Йәшерен сер» хикәйәһен Чехов әҫәрҙәренең беренсе томында иң яҡшыһы тип билдәләгән.
Башҡорт халҡына хушлашыу хаты (Әхмәтзәки Вәлиди)
Башҡорт халҡына хушлашыу хаты
Хатта юлбашсы башҡорт халҡын хәҙерге ваҡытта баш күтәреү милләт өсөн зыянға ғына булыр тип иҫкәртә. Балаларҙы уҡытырға, уларҙан ғилем һәм техника белгестәрен әҙерләү кәрәклеген айырып яҙа. Кооперативтарға инеп, социализм аппаратында нығыныу, «милләткә шул юлда хеҙмәт итеүҙе вазифа итеп үҙ өҫтәренә алыу теләген эшлекле кешеләр күңеленә һеңдереү тураһында 1919 йылдың авгусында Стәрлетамаҡтағы йыйылышта ла һөйләгәйнем», ти. Тел һәм динде һаҡлау өлкәһендә ғәйәт күп көс сарыф ителер, сөнки был өлкәләрҙә бер төрлө лә ойошма йәшәтеп булмаҫ, тип борсолоп иҫкәртә. Өйҙә балаларға башҡорт халҡының үҙ хоҡуҡтары өсөн 1917—1921 йылдарҙағы көрәше тураһында һөйләргә өндәй. Беҙ «Башҡортостанда милли хәрәкәтте законлы рәүештә йәйелдерҙек, ҡоролтайҙарҙың ҡарары буйынса милли ғәскәр төҙөнөк, асыҡтан-асыҡ көрәштек, милли матбуғатта, мәктәптәрҙә фекеребеҙҙе асыҡ һөйләнек», тип хатында айырып әйтә. Ул үҙе тураһында был эш бик хәүефле булһа ла, милләтебеҙҙең хоҡуҡтарын һәм хөрриәтен һаҡлау юлында хәлемдән килгән ҡәҙәр көрәштем, ти.
Рәшиҙә (исем)
Рәшиҙә — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме
Билдәле кешеләр
Әхмәҙиева Рәшиҙә Сәмиғулла ҡыҙы (24 октябрь 1925 йыл — 13 декабрь 1998 йыл) — театр актёры, йырсы (меццо-сопрано). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1972).
Кесе Инжул
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Забелин Сергей Николаевич
Сергей Николаевич Забелин (16 октябрь 1954) — Рәсәй машиналар төҙөүсеһе, менеджер.
1708 йыл
1708 йыл — йәкшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә.
Кагальный ҡоҙоғо (Мстиславль)
Хоҡуҡи режим
Тәбиғәт ҡомартҡыһы Мстиславль ҡалаһының дөйөм файҙаланыуға бирелгән шишмә һәм йылға ерҙәре аша үткән 10 х 10 метр ер участкаһын биләй.
Ғосман I
Ғосман 1326 йылда вафат була.
Хәрби еңеүҙәре
1301 йылда Никея эргәһендә Византия ғәскәрен еңгәндән һуң, Ғосман көстәре Византия өлкәләренә тағы ла нығыраҡ яҡынлаша . Ғазауат яугирҙәре, ислам ғалимдары һәм дәрүиштәр күпләп Ғосман идара иткән төбәктәргә күсә. Уның ғәскәренең ҙур өлөшөн күскенселәр тәшкил итә.
Византия командованиеһы Ғосмандың Европаға сығыуына һәм ары Көнбайышҡа үтеүенә ҡаршылыҡ күрһәтергә ҡарар итә. Ләкин  Ғосман көнбайыш йүнәлешен тыныслыҡта ҡалдырмай һәм Византияның Эфес ҡалаһын ала, был ҡала Эгей диңгеҙендә урынлашҡан була. Үҙ территорияһына ынтылған мигранттар ярҙамында Ғосман I был тарафта барыуын дауам итә һәм Анатолияның Ҡара диңгеҙ буйындағы Византия биләмәләрен баҫып ала.
Ғаиләһе
Элегерәк, легендаға ярашлы, Орхандың әсәһе шәйех Эдебали ҡыҙы булған тип фараз ителә. 1324 йылда табылған Орхандың документтарын 1926 йылда Хөсәйен Хисметдин өйрәнә һәм баҫтырып сығара, унда Орхандың әсәһе «Мал-хатун, Үмәр-бей» ҡыҙы тип атала. Кем булған был Үмәр-бей, уның тураһында төрлө фекерҙәр бар. Күрәһең, был Пахимер телгә алған ҙур булмаған кенәзлектең хакимы «Амури» булған.
Белгород дәүләт сәнғәт һәм мәҙәниәт институты
Белгород дәүләт сәнғәт һәм мәҙәниәт институты 5 факультетты, 18 кафедраны, аспирантураны, балалар музыкаль-эстетик үҙәген, мәҙәни-эстетик үҙәген, С. А. Дегтярев исемендәге музыка колледжын, төбәк өҫтәмә профессиональ белем биреү үҙәген, сәнғәт белеме биреү буйынса төбәк уҡыу-методика үҙәген үҙ эсенә ала. Институтта 22 профессор, 116 фән кандидаты һәм доцент эшләй. 2011 йылдан алып педагогия фәндәре докторы, профессор Ирина Борисовна Игнатова институттың ректоры булып тора. 2017 йылда ректор вазифаһын Сергей Иванович Ҡурганский биләй.
Ҡырҡнарат (Бәләбәй районы)
Тарихы
Ҡырҡнарат ауылында урыҫтар йәшәгән. Тораҡ пунктҡа «ауыл» статусын биреүгә батша Рәсәйе ваҡытында ауылда сиркәү мәхәлләһенең һәм сиркәүҙең урынлашыуы булышлыҡ итә. Ҡырҡнаратта 1909 йылда Сергиев монастыры төҙөлә, сиркәү общинаһы 1906 йылда барлыҡҡа килә.
Ермолка ауыл Советының урындағы ҡала сәнәғәте участкаһын;
Белорус мәҙәниәте
Белорус мәҙәниәте — Белоруссияның матди һәм рухи мәҙәниәте ҡаҙаныштары йыйылмаһы.
Тарихы
Башта христианлыҡты ҡаланың юғары ҡатламы ҡабул итә, ә тулыһынса христианлаштырыу оҙаҡҡа һуҙыла. Элекке ҡәберлек төрҙәре урынына христиан зыяраттары таралған. Мәжүсилек дәүеренең башҡа артефакттары менән дә көрәш алып бара. Христианлаштырыу ваҡытында элек мәжүсиҙәрҙең ғибәҙәт ҡылыу объекты булған «Борис таштарына» христиан йөкмәткеле яҙыуҙар уйыла.
Салминка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Иҙеүкәй менән Мораҙым
Иҙеүкәй образы
Таңдан ҡурҡҡан Өлкәрҙән
Иҙеүкәйҙең улы Мораҙым эпоста ҡатмарлыраҡ образ итеп һүрәтләнә. Ул сабый сағынан уҡ атаһын белмәй, күрмәй ярым етем хәлендә үҫә, күп ыҙа-яфалар, кәмһетелеүҙәр кисерә. Атаһы менән осрашҡас та, аралары бик тиҙ яҡынайып китмәй, төрлө ҡотҡолар, йәшлегенә барып хаталаныуҙар арҡаһында аралары боҙолоп тора, хатта киҫкен дошманлашып та ала. Аҙаҡ ата менән ул аңлашалар. Мораҙым дошман һүҙенә ҡарап хаталанғанын таный, атаһынан ғәфү үтенә. Ата юлын ҡыуған батырға әйләнә. Таҙа йорәк, һылыу йөҙ,
Һабрау йырау
Мәскәү энергетика институты
1940 йыл
1941 йылдың 22 июнендә Бөйөк Ватан һуғышы башлана, 27 июндә МЭИ хеҙмәткәрҙәренән һәм студенттарынан торған ҙур төркөм беренселәрҙән булып фронтҡа китә. Икенсе ҙур МЭИ отряды халыҡ ополчениеһы рәтенә баҫа. 1941 йылдың июнь аҙағында имтихандар тамамланғандан һуң, 1500 түбән курс студенттары һәм институт уҡытыусылары йәйҙең 3 айы дауамында Мәскәүгә яҡын райондарҙа, Вязьма янында, оборона нығытмалары төҙөүҙә ҡатнаша. Институтта һуғыштың тәүге көндәренән үк һауа оборонаһы төркөмө булдырыла, бомбаға тотҡанда йәшеренеү урындары (бомбоубежища) төҙөйҙәр, донорлыҡ бурысын үтәйҙәр. 1941 йылдың көҙөндә шәфҡәт туташтары курстары ойошторола.
1950-се йылдар
Был йылдарҙа МЭИ-да Ҡытай Халыҡ Республикаһынан күп студент уҡый. Венгриянан, Төньяҡ Кореянан, Румыниянан һәм и других стран социалистик лагерҙың башҡа илдәренән студенттар булған.
1960-сы йылдар
1966 йылда институт СССР Юғары һәм урта махсус һөнәри белем биреү Министрлығы ҡарамағына бирелә. Тиҙҙән МЭИ ил вуздары тәжрибәһен дөйөмләштереүсе, дәреслектәр булдырыусы һәм уҡытыу методикаһын тикшереүсе терәк юғары уҡыу йортона әүерелә. Артабанғы 8 йыл эсендә МЭИ профессорҙары һәм уҡытыусылары 176 дәреслек, 175 монография, 1400 уҡыу әсбабы яҙа.
Ҡыҙылташ (ауыл, Күгәрсен районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мәскәү энергетика институты
1970-се йылдар
1975 йылға МЭИ-да 708 әсбап һәм монография баҫыла, МЭИ Почёт китабы раҫлана, һуғыш ветерандары советы булдырыла.
1990-сы йылдар
1999 йылда Ҡазан филиалы Ҡазан дәүләт энергетика университеты тип үҙгәртелә.
2010-сы йылдар
МЭИ тамамлаусылар хәҙерге ваҡытта бөтә ҙур Рәсәй энергетика компанияларында эшләй.
Билдәле уҡытыусылары һәм хеҙмәткәрҙәре
2020 йылда институтты рейтингына ингән Times Higher Education — 1001+ 2020 university rankings World урында
Рейтингы
2020 йылда институт Times Higher Education — 1001+ место World University Rankings 2020 рейтингына инде
Грабарка (Серет ҡушылдығы)
Грабарка, Луг (Грабарка, Луг) — Украиналағы йылға. Львов өлкәһенең Броды районы һәм Тернополь өлкәһенең Зборив районы аша көньяҡҡа табан аға. Серетның һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 26 километр.
Игеҙйәнова Нажиә Заһир ҡыҙы
Биографияһы
Күбеһенсә сатира һәм юмор өлкәһендә эшләй, китаптарына ингән хикәйәләрендә автор замандашрының карикатур образдарын тыуҙыра, йәмғиәттең етешһеҙлектәрен фашлай. Әҫәрҙәренең геройҙары — әҙәпһеҙлек һәм эскерле хаслыҡ менән килешергә теләмәгән үҙенсәлекле шәхестәр.
Пантелькин Анатолий Александрович
Пантелькин Анатолий Александрович (15 сентябрь 1919 йыл — 14 март 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, авиация полкының эскадрилья командиры, майор. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).
Игеҙйәнова Нажиә Заһир ҡыҙы
Биографияһы
Балалар өсөн яҙылған “Исемем матур икән” хикәйәләр һәм әкиәттәр китаптары авторы.
Пантелькин Анатолий Александрович
Биографияһы
Урыҫ. 1944 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 1935 йылда 7 синыфты, 1936 йылда Силәбе өлкәһенең Златоуст ҡалаһында фабрика-завод уҡытыу мәктәбен тамамлай, Стәрлетамаҡ ҡалаһының тирмән комбинатында токарь булып эшләй. Бер үк ваҡытта Осоавиахим пилоттар курсына йөрөй.
Башҡорт дәүләт медицина университеты
Институт асылғанда дауалау факультеты ғына була, уға 320 студент ҡабул ителә. Шуларҙың 82 генә врач дипломы ала.
Института 5 меңдән ашыу студент уҡый, 500 тирәһе уҡытыусы эшләй, уларҙың 60-ҡа яҡыны профессор һәм фән докторы.
Скифия
Халыҡтар составы һәм уларҙың күршеләре
Вот мы пришли к далёким рубежам земли, В пространства скифов, в дикую пустую дебрь.
Географияһы
Плиний буйынса, саҡтарҙы хазарҙар тип атағандар. Ул шулай уҡ Дондан көнсығышҡа һәм төньяҡҡа һуҙылған Бөйөк Скифия, артабан Дондан Днепрға табан ятҡан — Кесе Скифия тураһында һөйләй. Страбон да шулай уҡ Оло йәки Азия Скифияһы тураһында һөйләй. Скифтар тураһында ул былай тигән: «был халыҡтарҙың боронғо тарихы ысын мәғәнәлә билдәле түгел, сөнки ысын хәл-ваҡиғаларға ҡарағанда, әкиәткә яҡын ижад емештәре күберәк һорау һәм ихтирам менән файҙаланғанлыҡтан, яҙыусылар әҫәрҙәрен уйҙырмаларға таянып яҙған».
Б. Н. Граков фекеренсә, Украиналағы Запорожье өлкәһендә скиф осоро Каменское ҡаласығы бөтә Дала Скифияһының сауҙа, һөнәрселек һәм административ үҙәге булған. С. Я Ольговский был нығытылған тораҡ урыны боронғо миҙгелле сауҙа үҙәге булыуы мөмкин тигән фекер әйткән. Н. А. Гаврилюк был ҡомартҡыны ҡышлауҙар урыныда, иң яҡшы һыубаҫар көтөүлектәрҙе һәм мөһим сауҙа юлдарын контролдә тотҡан урындарҙа барлыҡҡа килгән ҙур булмаған малсылыҡ тораҡтары конгломераты тип иҫәпләй.
Байтимеров Әбүбәкер Хөсәйен улы
Биографияһы
1968—1971 йылдарҙа «Билән» совхозында зоотехник, баш зоотехник булып эшләй.
Оита (префектура)
Оита(大分県 О:ита-кэн?) — — Японияның Кюсю регионында урынлашҡан префектура. Үҙәге - Оита ҡалаһы. Префектура майҙаны 6339,74 км², халҡы — 1 185 901 кеше(1 сентябрь 2012), халыҡ тығыҙлығы — 187,06 кеше/км².
Бамберг
Транспорты
Ҡала дөйөм пассажирҙар ташыу күләмендә велосипед өлөшөн арттырыуҙы маҡсат итеп ҡуя. Уны тормошҡа ашырыу буйынса велосипедсылар мәнфәғәтен иҫәпкә алып юл селтәрҙәрен үҙгәртеү буйынса планлы эштәр алып бара.
Арғымаҡ яңғыҙ (йыр)
Текст
Малһыҙ егет ниңә һуң ҡәҙерһеҙ?
Малһыҙ ҙа тип хурламағыҙ,
Егетенең малдар табырына.
Ғәбитов Илдар Исмәғил улы
Юғары уҡыу йортон үҫтереүгә өлөшө
Университет халыҡ-ара, рәсәй һәм республика кимәлендәге сараларҙы әҙерләүҙә һәм: Өфөлә ШОС һәм БРИКС илдәре саммиты (2015); «Йәшел энергетика» рәсәй энергетик форумы, үҙ базаһында Бөтә Рәсәй студент Универсиадалары, Рәсәй Ауыл хужалығы министрлығына ҡараған юғары уҡыу йорттарындағы һ. б. профессор-преподаватель составы һәм хеҙмәткәрҙәре араһында (2009, 2011 һәм 2017 йй.) «Сәләмәтлек» Бөтә Рәсәй спартакиадаһын үткәреүҙә эшлекле ҡатнаша.
И. И. Ғәбитов уҡыусылар араһында әхлаҡ тәрбиәләүҙә һәм сәләмәт тормошҡа һөйөү формалаштырыуҙа ҙур эш башҡара, спорт һәм мәҙәни сараларҙы ойоштороуҙа инициатива күрһәтә һәм әүҙем ҡатнаша. 2007 йылдан башлап Башҡорт дәүләт аграр университетында студенттарҙың махсус отрядтары хәрәкәтен яңынан тергеҙеүсе: йыл һайын 1500-дән артыҡ студент «Башаҡ» зона составындағы «Механик», «Рәхимле йөрәк», «Сервис», «Финансист» һ. б. отрядтарҙа эшләй. Юғары уҡыу йортоноң студенттары һәм хеҙмәткәрҙәренең йәшәү шарттарын яҡшыртыу буйынса күп эш башҡарыла. Юғары уҡыу йортоноң бөтә студенттары ла төҙөк һәм шарттар тыуҙырылған ятаҡтарҙа торлаҡ менән тәьмин ителә. 2008—2009 йылдарҙа Университеттың 70 хеҙмәткәренә коттедж төҙөлөшө өсөн түләүһеҙ ер участкалары бирелде, 2011 йылда университет юғары уҡыу йорто ППС-ы иҫәбенән «Агромир» торлаҡ-төҙөлөш кооперативы төҙөүгә 60 ер участкаһы бүленә.
Ғилми, ғәмәли һәм педагогик эшмәкәрлеге
И. И. Ғәбитов Башҡорт дәүләт аграр университеты Федераль дәүләт бюджет юғары һөнәри белем биреү учреждениеһы эргәһендәге «Технологии и средства механизации сельского хозяйства» (05.20.01) һәм «Технологии и средства технического обслуживания в сельском хозяйстве» (05.20.03) белгеслектәре буйынса техник фәндәр докторы һәм кандидаты ғилми дәрәжәләренә диссертациялар яҡлау буйынса ДМ220.003.04-се диссертация советы рәйесе. Бер фән докторы, ун техник фәндәр кандидаты әҙерләне. «Вестник Башкирского государственного аграрного университета» фәнни журналының, Рәсәй электрон фәнни журналдарының баш редакторы.
Ҡарталы I (станция)
Станция Мәскәүҙән 2300 км алыҫлыҡта ята, унда төрлө электр токтары килеп тоташа ( Силәбе яғынан даими, Магнитогорск, Орск һәм Тубыл яғынан алмаш электр тогы килә).
Тарихы
Станция 1914-1917 йылдарҙа Троицк — Орск тимер юл тармағын төҙөгәндә Полтавка казактар ауылынан алыҫ түгел ерҙә асыла. Башта ул Һамар-Златоуст тимер юлының тупик станцияһы була. 1926 йылда станцияны киңәйтә башлайҙар. 1929 йылда поездар Магнитогорск ҡалаһы төҙөлөшөнә табан йөрөй башлай. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Акмолинск ҡалаһына табан тағы бер тармаҡ асыла. Станцияны киңәйтеү СССР тарҡалғанға тиклем дауам итә.
Вандом майҙаны
Тасуирламаһы
Париждың  1-се  муниципаль округында, Париж операһынан алыҫ түгел  урында урынлашҡан. 1699 йылда Людовик XIV хөрмәтенә архитектор Жюль Ардуэн-Мансар проекты буйынса төҙөлгән, ә исемен Сезар де Вандом һарайынан алған. Майҙанды уратып алған классицизм стилендәге бер иш биналар төҙөлөшө 1720 йылда тамамлана.
Оло Карен
Оло Карен — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Салым йылғаһының уң ярына тамағынан 198 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Сэр-Яха (Лимбя-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Черный Июс
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йылға туризмы
Башҡортостанда йылға туризмы
Республикала һыу туризмы һәм йылғалар буйлап кәмәлә төшөү өсөн бик яҡшы шарттар бар. Башҡортостанда төрлө «холоҡло» йылғалар күп — тигеҙлектәрҙән тыныс ҡына аҡҡандары ла, ярһыу тауҙар йылғалары ла етерлек. Уларҙың яр буйҙары ла бик күркәм, шуға күрә республикала йылға туризмы элек-электән күптәрҙе ылыҡтыра.
Ҡаракүлмәк (күл)
Географияһы
Географик координаттары - киңлеге: 55°30′33″N (55.509034), оҙонлоғо: 60°52′16″E (60.871092)
Рахманғол
Тарихы
Архив сығанаҡтарҙа ауылда йәшәүселәрҙең хужалығы тураһында ла мәғлүмәт һаҡланған. Мәҫәлән, 1842 йылда ауылда йәшәүсе 165 кеше бөтәһе 1280 бот ярма икмәк сәскән.
Межгорье (ҡала)
Ҡала ике өлөштән тора: Татлы/Белорецк-15 ҡасабыһынан (Көньяҡ-көнбайыш микрорайон 54.05°N, 57.81667°W) һәм Ҡояшлы (Солнечный, элекке Ҡуҙйылға)/Белорецк-16 ҡасабаһы (Үҙәк микрорайон 54.23889°N, 57.96028°W), ике микрорайон бер-береһенән 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Каминский Лев Семёнович
Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге
1962 йылдың 26 июлендә Ленинградта вафат була, Богословский зыяратында ерләнгән.
Зонд утрауҙары
Географияһы
Оло һәм Кесе Зонд утрауҙары бик күп ваҡ утрауҙар менән уратып алынған. Суматра янында Ментаваи архипелагы айырым урын биләй (улар араһында иң ҙуры — Сибирать). Көнсығышта Селатан-Тимур төркөмөнә Танимбар, Кай, Ару утрауҙары инә. Молукка утрауҙары Хальмахер, Серам, Моротай, Мисоол, Оби, Бур һәм башҡа утрауҙарҙы инә. Ҡайһы бер белгестәр, шартлы рәүештә, Молукка утрауҙырын айырым архипелаг тип иҫәпләй. Зонд утрауҙары эргәгендәге Филиппин архипелагы менән Малай архипелагын тәшкил итә.
Изге Мария сиркәүе (Штральзунд)
Люнебургтағы Изге Николай сиркәүенән һуң Штральзундтағы төньяҡ Европала Изге Мария  сиркәүе  кирбес готикаһы стилендәге иң иртә базилика була. Сиркәү Любек Мариенкирхеһының өлгөһөндә төҙөлгән.
Үрге Ҡондоҙ
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102792
Чалдондар
Чалдон, челдон йәки чолдон. — Себер ерле урыҫтарының һәм уларҙың вариҫтарының атамаһы. Европа Рәсәйенән күсенеүселәр араһынан Көнбайыш Себерҙә даими рәүештә йәшәгән халыҡ булараҡ XVI—XVII быуаттар аҙағында барлыҡҡа килгән /.
Һөйләш һәм традициялар
Чалдондарҙың христианлыҡты ҡабул итеүенә ҡарамаҫтан урыҫ сибиряктарының ырымдарында мәжүси ҡалдыҡтары һаҡлана, иконалар араһында осраҡлы рәүештә һөйәктән эшләнгән бот урын алыуы мөмкин.
Ярославль дәүләт университеты
Рейтингы
2014 йылда «Эксперт РА» агентлығы Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең иң яҡшы вуздар исемлегендә вузға «Е» рейтинг класын бирә.
1716 йыл
1716 йыл — шаршамбы көнөнән башланған йыл, кәбисә.
Оло Сыро-Везе
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Можарка (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
1717 йыл
1717 йыл — йома көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
1718 йыл
1718 йыл — шәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Монголдарҙа бүре тотемы
Тотем сығанаҡтары
Ашин нәҫеленең исеме монгол теленән «изге бүре» тип тәржемә ителә. «А» - ҡытай телендә ихтирам билдәһе префиксы. Ашиндың монгол теллелеге Л. Н.Гумилев, Н.Я.Бисурин, М.И.Артамонов хуплай. Л.Н. Гумилёв буйынса, ашинды берләштереү «тарих аренаһына сыҡҡас, уның бөтә вәкилдәренә лә ул замандағы ҡәбилә-ара тел - нәҫел-ара, йәғни боронғо монгол теле аңлайышлы булған». «Хазари асышы» китабында Тан империяһының иң күренекле кавалерия генералдарының береһе, император Ли Шиминяның элекке шәхси дуҫы Ашин Шоно (Бүре) телгә алына.
Бурәтай-Мәргән бүрәт ырыуҙарының ата-бабаһы
Һуңынан бури — чину этнонимдарының ҡайһы бер өлөштәре — чину ҡушылырға һәм Байкал буйында  булырға мөмкин, артабан риүәйәттәрҙә буртэ-чино ~ буритай-чино тип атала. Буртэ-Чино бүрәт риүәйәттәрендә Бүрәтай була. Б.Е. Нанзатов буйынса, Бүрәтай һәм Буртэ-бер үк һүҙҙең фонетик варианттары. Риүәйәттәргә ярашлы, Бүрәтай — Барға-Баторҙың улы, Оледой менән Хоридойҙың ағаһы, Ихирид менән Булагаданың атаһы. Ихирид (Әхирид) һәм Булагад эхиреттар һәм булагаттарҙың, Хоридой хори бүрәттәрҙең, Олёдой сэгэнут-олёттарҙың ырыу башлыҡтары булып китә. Барға-Батор исемендә боронғо баргуттарҙың этнонимдары сағылдырыла.
Маргарет Ингеборг Эрсен-Раш
Маргарет Ингеборг Эрсен-Раш (Margarete Ingeborg Ersen-Rasch; 1941 йылдың 16 декабре — 2017 йылдың 25 июлендә) — төркиәтсе, башҡорт теле белгесе.
Йыуан эсәк
Йыуан эсәк (intestinum crassum) — аш һеңдереү юлының аҫҡы өлөшө, эсәклектең түбәнге яғы; эшкәртелгән аҙыҡтан хасил булған бутҡа һымаҡ массаның (химустың) һыуы ошонда һурыға һәм формалы тиҙәк барлыҡҡа килә. Артҡы эсәккә инә. Йыуан эсәк — һөтимәрҙәрҙең, шул иҫәптән кешенең дә, эсәклегендәге иң киң өлөшө, ул ҡорһаҡ ҡыуышлығында һәм кесе янбаш ҡыуышлығында урынлашҡан, һуҡыр эсәктән (coecum), туҡ эсәктән һәм тура эсәктән тора.
Туҡ эсәк
Туҡ эсәк (colon) — йыуан эсәктең төп өлөшө, һуҡыр эсәкте дауам итеп, тура эсәккә күсә.
Үрләүсе туҡ эсәк (colon ascendens) — йыуан эсәктең бер өлөшө булып торған туҡ эсәктең башланғыс бүлеге, һуҡыр эсәктең дауамы. Үрләүсе туҡ эсәктең дауамы — арҡыры туҡ эсәк. Үрләүсе туҡ эсәк тә аш һеңдереүҙә туранан-тура ҡатнашмай. Йыуан эсәктең башҡа бүлектәре кеүек үк, уның да вазифаһы, һыу менән электролиттарҙы һеңдереп, нәҙек эсәктән йыуан эсәккә төшкән сағыштырмаса шыйыҡ химусты ҡатыраҡ тиҙәккә әйләндерешеүҙән тора.
Сигма һымаҡ эсәк кесе янбаштың үрге апертураһы өлкәһендә башлана һәм һигеҙгүҙ һөйәк алдынан арҡырылап уңға йүнәлә. Сигма һымаҡ эсәк артабан һулға борола, шунан урта тирәлә аҫҡа йүнәлә һәм S3 кимәлендә тура эсәккә күсә. «Сигма һымаҡ» тигән атаманы был эсәк S-ҡа оҡшашлыҡтан алған.
Кузнецов Леонид Иванович
Биографияһы
Хәрби хеҙмәт осоронда СССР Дәүләт именлеге комитетының Минск ҡалаһындағы Юғары курсын, Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте Академияһының квалификация күтәреү факультетын тамамлай. «Контрразведканың почётлы хеҙмәткәре» исеменә лайыҡ була, Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордендары, СССР һәм Рәсәй миҙалдары менән бүләкләнә.
Ғазап сигеүсе Екатерина сиркәүе (Ҡыҙыл Сулин)
Ыҙа сигеүсе Екатерина сиркәүе (Изге Екатерина сиркәүе) — Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл Сулин ҡалаһында православие ҡорамы, Шахта һәм Миллер епархияһына ҡарай.
Нәфәҡә
Нәфәҡә (ғәрәп. نَفَقَة Нафака — шәриғәт буйынса ир кеше үҙенең даими йәшәгән ҡатынын йәки ҡатындарын, йәки даими никахтан йәки ваҡытлы никахтан (жәғәфәри мәҙһәбтә) тыуған балаларын тәьмин итеүе. «Нәфәҡә» термины етлеккән балаларҙың оло йәштәге ата-әсәләрен тәьмин итеүгә бүленгән аҡсаны ла аңлата.
Ҡатындарға нәфәҡә
Нәфәҡә һүҙенең дөйөм мәғәнәһендә ҡатынын, уның опекуны (атаһы, олатаһы) йәки ул никахҡа ингәнгә тиклем финанс яҡтан үҙ аллы булыуына ҡарап, шул кимәлдән төшөрмәйсә даими рәүештә аҙыҡ, кейем һәм торлаҡ менән тәьмин итеүҙе аңлата. Шуға ҡарамаҫтан, төрлө мәзхәб ғалимдары нәфәҡәнең төрлө нескәлектәрен (йөкмәткеһен) аңлатыуҙа айырыла, ҡайһы берҙә ошо дөйөм формуланан сигенә, сөнки жәғәфәри мәҙһәбтә ваҡытлы никах бар, ваҡытлы ҡатындан тыуған балалар була.
Оло Ҡушым
Оло Ҡушым - (Большой Кушум), үрге ағымында Ҡушым - Волга аръяғындағы йылға, Оло Ырғыҙ йылғаһының һул ҡушылдығы.
Географияһы
Төп ҡушылдыҡтары: уңдан — Пеньков Дол, һулдан — Полуденка, Миусс.
Тасуирламаһы
Түбәнге ағымында йырҙаһы бик бормалы. Бөгөлдәрендә ҙур булмаған һыубаҫар урмандар бар.
Ҡасим (Өфө районы)
Демографияһы
«Өфө губернаһы биләмәләренең 1870 йыл өсөн тулы исемлеге» белешмәһендә шундай мәғлүмәт килтерелә: 28 хужалыҡта 122 кеше йәшәй. 1896 йылда ауылда 30 хужалыҡ һәм 237 кеше була (125 ир-ат, 112 ҡатын-ҡыҙ). 1902 йылда Ҡасим ауылында 26 хужалыҡ һәм 149 кеше иҫәпләнә. 1906 йылда 208 кеше йәшәй: 112 ир-ат һәм 96 ҡатын-ҡыҙ.
Саха фетнәһе
Тарихы
Советтар Союзы барлыҡҡа килгән ваҡытта Аян, Охотск һәм Нелькан ҡалалары ингән бәләкәй бер районды Пепеляев үҙ контроле аҫтында тота һәм был район берҙән-бер аҡтар ҡулында ҡалған Рәсәй территорияһы була. Февралдә Пепеляевкә ҡаршы большевиктар отряды ебәрелә, уны Иван Строд етәкләй. 12 февралдә улар Сасыл-Сасыы тирәһендә Пепеляев дружинаһын еңәләр, ә март айында аҡтар Амғанан тулыһынса ҡыуып сығарыла.
Мәҡсүт (Күгәрсен районы)
Тарихы
1842 йылда 445 кешегә 140 сирек, йәғни 1128 бот яҙғы иген сәселгән.
Курсдорф
Курсдорф (Cursdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 649 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,95 км2. Диңгеҙ кимәленән 690 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98744 һәм автомобиль коды — SLF.
Башҡортостан мәҙәниәте
Башҡортостан мәҙәниәте — башҡорт халҡы һәм Башҡортостан Республикаһында йәшәгән башҡа халыҡтар мәҙәниәте.