cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ишембай ҡалаһы халҡы
2010 йылдың халыҡ иҫәбен алыу
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу 2010 буйынса Ишембай ҡалаһында төрлө милләт вәкилдәре йәшәй: урыҫтар — 33 мең 209 кеше (милләте күрһәтелгән бөтә халыҡтың 51,9%-ы), башҡорттар — 18 мең 991 кеше (29,7 %), татарҙар — 9 мең 411 кеше (14,7 %), сыуаштар — 571 кеше (0,9 %), украиндар — 486 кеше (0,8 %), белорустар — 156 кеше (0,2 %), мордвалар — 143 кеше (0,2 %), мариҙар — 38 кеше (0,1 %), башҡалар — 923 кеше (1,4 %). 15 йәштән өлкән 105 кеше юғары белемдән һуң, 9 мең 5 кеше — юғары, 1 мең 983 кеше — тамамланмаған юғары, 19 мең 679 кеше — урта махсус, 5891 кеше — башланғыс, 7851 кеше — урта (тулы), 5761 кеше — төп (тулы булмаған урта), 3 мең 278 кеше — башланғыс белемгә эйә. 556 кешенең дөйөм башланғыс белеме юҡ, уҡый-яҙа белмәй — 386 кеше. 973 кеше белем кимәлен күрһәтмәгән. 32 664 кеше — 15-72 йәштәге иҡтисади яҡтан әүҙем булған халыҡ, шуларҙан 29 мең 708 кеше — иҡтисад өлкәһендә шөғөлләнә, 2 мең 956 кеше — эшһеҙ. 16 мең 237 кеше — иҡтисади яҡтан актив булмаған халыҡ, 1239 — иҡтисади әүҙемлеген күрһәтмәгән халыҡ. Дөйөм эшһеҙлек кимәле 9,0 % тәшкил итә, эшкә яраҡлы йәштә — 9,1 %.
Мәхмәт I
Биографияһы
Мехмед Бурса ҡалаһында тыуған. Үҙенең бер туған ағай-энеһе (Сөләймән, Иса, Мостафа һәм Муса) кеүек үк, Селәби дәрәжәһенә эйә булған, был «хужа» тигәнде аңлата.
Үлеме
Мәхмәт I һунарҙа яраланып, вафат була. Бурсала, йәшел мәрмәр менән биҙәлгән атаҡлы мәсет эргәһендә үҙ әмере буйынса төҙөлгән төрбәлә ерләнә (Йәшел мәсет).
Аҙнабаев Ҡасим Ҡотлобирҙе улы
Биографияһы
Республика матбуғатына етәкселек итеү буйынса яуаплы вазифаларҙа эшләп, Ҡасим Ҡотлобирҙе улы бер үк ваҡытта ҙур фәнни-педагогик эш алып бара, партия хеҙмәткәрҙәренең һәм журналистарҙың квалификацияһын камиллаштырыу курстарында лекциялар уҡый.
ГОЭЛРО
Ҡыҙыҡлы факттар
ГОЭЛРО комиссияһының беренсе ултырышында комиссия рәйесе Г. М. Кржижановскийға күренекле рус электротехнигы К. А. Круг килә һәм комиссияға берәй билдәле политэкономды индерергә тәҡдим итә. «Беҙгә бер ниндәй политэконом кәрәкмәй, беҙҙең үҙ политэкономыбыҙ бар — Карл Маркс!» тип ҡаты яуап ҡайтара Кржижановский.
Өсөнсө Мәскәү процесы
Процесс барышы
Вышинский. Кеше көстәренең мөмкинлеге сигенә тиклемме?
Вышинский. Ошо булдымы инде һеҙҙең план?
Ғибәҙәтов Рафиҡ Әбделхаҡ улы
Биографияһы
Юғары белемле — 1962 йылда Һарытау дәүләт юридик институтында уҡып сыҡҡан, 1973 йылда Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлаған.
Коноваленко Дмитрий Николаевич
«Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?»
Дмитрий Коноваленко барлығы 18 уйында ҡатнаша, шуларҙың 10-ында белгестәр еңеү яулай.
Кельси-Юган
Кельси-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Казым йылғаһының һул ярына тамағынан 334 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 94 км.
Ғатауллин Рөстәм Шакирйән улы
Биографияһы
Рөстәм Шакирйән улы Ғатауллин 1963 йылдың 2 авгусында Башҡорт АССР-ы Мәсетле районы Ләмәҙтамаҡ ауылында тыуған.
Фәнни мәҡәләләре
=== Матбуғат баҫмаларында ===
Икенсе Балҡан һуғышы
Тарихи тәүшарттар
Ғосман империяһы барлыҡҡа килеүенән алып үҙ территорияһын киңәйткәндә, XV быуатта Балҡан ярымутрауын яулаған. Төрөктәр килгәнгә тиклем үк ярымутрауҙа үҙ-ара дошманлашҡан күп кенә халыҡтар йәшәгән. Дөйөм дошман — Ғосман империяһы уларҙы тупланырға мәжбүр иткән. XVII быуатта әкренләп империяның көсһөҙләнеүе башлана. Төрөктәр тарафынан яуланған халыҡтар бойондороҡһоҙлоҡҡа ынтылғандар, шунлыҡтан XVIII быуатта көсһөҙләнгән империяла бер нисә тапҡыр милли аҙсылыҡтарҙың ихтилалдары тоҡанған. XIX быуатҡа ҡарай этнократик дәүләттәрҙең формалашыуы башланған. Халҡының күп өлөшө православие христиан динен тотҡан һәм славяндар булған Балҡан ярымутрауындағы был процесс Рәсәй империяһы булышлығында барған. XIX быуат аҙағына ҡарай Ғосман империяһы үҙенең Европа биләмәләренең ҙур өлөшөн юғалтҡан, был территорияларҙа башта номиналь рәүештә уға буйһоноусы, ә аҙаҡ бойондороҡһоҙ Сербия, Болгария, Румыния, Греция һәм Черногория барлыҡҡа килгән.
Яңы сәйәси хәл
Бындай хәлдә Германия һәм Австро-Венгрия дипломаттары 1912 йылдың аҙағында уҡ союзды эстән тарҡатырға ҡарар иткән. Сербияның баш ҡалаһы Белградта улар серб королен Болгария һәм Грецияға ҡаршы һуғыш асырға өгөтләгән. Был Беренсе Балҡан һуғышында сербтар теләгенә — диңгеҙгә сығыу юлын алыуға ирешә алмауы менән дәлилләнгәндәр, бының өсөн Сербияға үҙенә Македонияны һм Салоникины ҡушырға кәрәк булған. Шулай итеп Сербия Эгей диңгеҙенә сығыу юлы мөмкинлеген ала алыр ине. Бер үк ваҡытта германдар һәм австриялылар тарафынан Болгарияның баш ҡалаһы — Софияла дипломатик эш башҡарған. Болгария хөкүмәтен Сербияныҡы һымаҡ Македоияны алырға өгөтләгәндәр. Астро-Венгрия был һорауҙа Болгарияға ярҙам итәсәген вәғәҙә иткән. Әммә Болгарияның яғы үҙгәрмәгән, ул һаман да Балҡан союзына нигеҙ һалыусы 1912 йылғы Сербия-Болгария союз килешеүҙәренең барлыҡ пункттарын ҡәтғи боҙмау яғында торған.
1913 йылдың йәй башында Сербияла хөкүмәттең һәм йәмғиәттең барлыҡ ҡатлмадарының радикаллаштырыуы булған. Төрөктәрҙән яуланған төбәктәрҙә — Көнбайыш Македонияла һәм Косовола көсләүле «серблаштырыу» башланған. Шовинистик идеялар киңәйгән, июнь аҙағында серб короле үҙе дәүләттең сиктәрен максималь рәүештә киңәйтеүенә саҡыра башлаған. «Ҡара ҡул» үтә радикаль төркөмө ойошҡан. Ул серб контрразведкаһы булышлығында барлыҡҡа килгән һәм Сербия хөкүмәтенең ҙур өлөшөн контролдә тотҡан. Унан хатта Ҡарагеоргиевич үҙе хәүефләнгән. Премьер-министр Никола Пашич башлығындағы Сербия хөкүмәтенең бер өлөшө «Ҡара ҡул» сәйәсәте менән риза булмауы менән дәүләттең эске сәйәси хәле киҫкенләшәкән. Гәзиттәрҙә «Пашич кабинетының ватанға хыянат итеүе» тураһында мәҡәләләр сыға башлай.
Ғәскәрҙәрҙең тупланыуы
Беренсе Балҡан һуғышы аҙағына ҡарай Болгарияла 4-се армия, ә һуғыштан һуң 5-се армия ойошҡан. Ике армияла 1-се, 2-се һәм 3-сө армиялар менән бер тигеҙ сығыш яһаған. Фактик рәүештә Ғосман империяһы менән яңыраҡ булған һуғыштан һуң болгар ғәскәрҙәрендә бер ниндәй үҙгәртештәр булмаған. Буласаҡ фронт һыҙығы Сербия-Болгария сигенә болгар ғәскәрҙәре әкрен барған, сөнки улар алыҫта Чаталджа янында урынлашҡандар.
Низағҡа Румынияның һәм Ғосман империяһының ҡыҫылыуы
29 июлдә Болгария хөкүмәте солохҡа ҡул ҡуйған, уның артынса Бухарестта тыныслыҡ һөйләшеүҙәре башланған.
Оханск
Иҡтисад
Икмәк комбинаты ҡаланың һәм райондың халҡын хеҙмәтләндерә.
Ғәйет мөбәрәк
Ғәйет мөбәрәк (мүбәрәк) (’Ид муба́рак, عيد مبارك — байрам ҡотло булһын) — исламда Ҡорбан байрамы һәм Ураҙа байрамы көндәрендә сәләмләү һүҙе. Ғәрәптәр өсөн «Ғәйет (байрам) мөбәрәк» ғибәрәһе теләһә ниндәй байрам менән ҡотлау өсөн ҡулланыла һәм урыҫ телендәге «Байрам менән!» тип ҡотлауҙың универсаль аналогы булып тора.
Хаж (үмрә) һәм Ҡорбан байрамы менән ҡотлауҙар
Ҡорбан байрамы етеүе, шулай уҡ хаж(үмрә) ҡылыу айҡанлы мосолмандар ошо рәүешле тәбрикләй:
Ишмөхәмәтов Ғайса Харис улы
Биографияһы
Хеҙмәт юлын 1990 йылда Яңыбай урта мәктәбендә мәктәп директоры булып башлай. Был вазифала 1996 йылға тиклем эшләй. Артабан хеҙмәт юлын ошо мәктәптә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып дауам итә.
«Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы» 2005 еңеүсеһе.
Ваныш ауыл Советы (Борай районы)
Ваныш ауыл Советы  — Башҡортостан Республикаһының Борай районындағы муниципаль берәмек.
Нервы туҡымаһы
Улар нервы күҙәнәктәре — нейрондарҙан торалар. Нейрондар оҙон һәм ҡыҫҡа үҫентеләре булған, ядро һәм цитоплазманан торған йондоҙ формаһындағы тәне булған (нейрон тәне) күҙәнәктәр. Ҡабул итеү һәм тапшырыу нейрон бүртә ҡуҙ мускулдар, тире, башҡа туҡымаларға, органдарға. Организмда нервы туҡымаһы килешеп эшләүен тәьмин итә.
Структураһы
Төп функцияны нейрондар (ҡуҙғыусанлыҡ, үткәреүсәлек үтәй. Нейроглия, йәғни,  эйәрсен күҙәнәктәр, туҡланыу, таяныу һәм һаҡлау функцияларын башҡарып, нейрондарҙы уратып алалар  (микроокружение). Эйәрсен күҙәнәктәр нейрондарға ҡарағанда 10 тапҡыр самаһы күберәк.
Нейрондар
Нейрондар формалары һәм функциялары буйынса айырылалар. Нейрондарҙың берәүҙәре, һиҙгерҙәре, импульстарҙы һиҙеү ағзаларынан арҡа һәм баш мейеләренә тапшыра.
Нейрондарҙың икенселәре, хәрәкәт нейрондары, импульстарҙы арҡа һәм баш мейеләренән мускулдарға һәм эске ағзаларга тапшыра.
Эмбриогенез
Махсуслаша (дифференцировка) барған һәм эмбриональ яралғынан күскән һайын медуллобластар һәм нейробластар бүленеү һәләтен юғалта баралар, груша формаһын алып, ядролары һәм эргастоплазмаһы үҙенсәлекле яңы ҡоролош кисерә. Уларҙың тәүҙә аҙаҡ күп үҫентеләре барлыҡҡа килә.
Хеҙмәт кенәгәһе
1926—1970
1926 йылдың 21 сентябрендә СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән «Хеҙмәт исемлеге» тип аталған кенәгә индерелә, ул 1926 йылдың көҙөнән бирелә башлай. 1939 йылдың 15 ғинуарынан СССР-ҙа бөтә төр дәүләт һәм кооператив предприятиелар һәм учреждениелар эшселәре һәм хеҙмәткәрҙәре өсөн яңынан берҙәм өлгөләге хеҙмәт кенәгәләре индерелә. Хеҙмәт кенәгәһен юғалтҡан өсөн 25 һум күләмендә административ штраф билдәләнә. 1940 йылдан хеҙмәт кенәгәһенә ҡушымта раҫлана.
Дуев Вениамин Николаевич
Биографияһы
2009 йылдың 14 майында Первоуральскиҙа вафат була.
Нанк-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Бахтизин Наил Таһир улы
Коммунистар партияһында — 1973 йылдан. 1969—1970 йылдарҙа — Дим локомотив депоһы электр хәрәкәтле составының ремонт сифаты буйынса приемщигы. 1973 йылда Өфөнөң ВЛКСМ-дың Дим район комитетының икенсе секретары итеп һайлана, шул уҡ йылдан 1975 йылға тиклем ВЛКСМ-дың Өфө ҡала комитетының беренсе секретары. 1973—1973 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Өфө ҡалаһы Дим районы комитетының икенсе секретары, ВЛКСМ-дың Өфө ҡалаһы Совет район комитетының беренсе секретары 1975—1976 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Өфө ҡала комитетының беренсе секретары. 19761978 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының икенсе секретары.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Башҡортостан Республикаһының Инженер академияһының мөхбир ағза — корреспонденты. Почетлы тимер юлсыһы. «Халыҡтар дуҫлығы» (1986) һәм «Почет билдәһе» (1981) ордендары менән бүләкләнгән ..
Нядэйседа-Яха (Хэбидя-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры
Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры — Стәрлетамаҡ ҡалаһында эшләп килгән башҡорт драма театры. Театрҙың рәсми асылған көнө — тәүге спектакль күрһәтелгән көн — 1991 йылдың 7 апреле. Театрҙың беренсе художество етәксеһе — Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты Гөлдәр Ильясова.
Актёрҙар составы
Үҙаллы асылған Стәрлетамаҡ дәүләт башҡорт драма театрҙың художество етәксеһе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған эшмәкәре, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреат Гөлдәр Ильясова һәм күренекле башҡорт актёры һәм драматургы Илшат Йомағолов артистар туплай башлай. Иң тәүгеләрҙән булып театрға эшкә хәҙерге ваҡытта Башҡортостан Республикаһының халыҡ артистары Кинйәбикә Исламғолова һәм Рауил һәм Рәфиға Ғәлиндар, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы Таһир Исҡәндәров киләләр. Артистар труппаһы Филарит һәм Ниса Бәкеровтар, Илһам һәм Физалиә Рахимовтар, А. Р.Хөсәйенов, Х. Г. Яруллин, Азамат һәм Зөлфиә Хәлиловтар иҫәбенә тулыландырыла — улар тәүгеләрҙән булып яңы театрға үҙ өлөшөн индергән шәхестәр. 1990-сы йылдар аҙағында актёрҙар составына А. К.Әхмәҙуллин, Ф. Я.Ғөбәйҙуллина, Ш. И. Дилмөхәмәтова, А. Ш. Зөбәйҙуллина, Р. Х. Ҡоҙашева, Ә.Ҡ. Йәнбәков һәм башҡалар инә. 2000-сы йылдарҙың башында И. И. Баймырҙин, З. Ф. Сөләймәнов, А. Ф. Вилданова, А. Х.Шәһиев киләләр. Артистар сафтары Ю. А. Ғәләүетдинова, М. М. Зөбәйеров, А. С. Ишмөхәмәтов, Р. Я. Сынбулатов, А. Я. Туҡтаров кеүек һәләтле артистар менән тулыландырыла.
Ҡурай
Ҡурай төрҙәре: ҡыйыҡ-ҡурай (ғәйнә ҡурай), сор-ҡурай — һыҙғыртма ҡурай, һыбыҙғы — бәләкәй арҡыры ҡурай.
Ҡурай эшләү тәртибе
Иң боронғо ысул буйынса, ҡурайҙы үләндән яһайҙар. Сатыр сәскәле, эсе-тышы шыма, бүлкәттәре булмаған тәбиғи үҫемлек Урал тауҙарында ғына үҫә. Һабаҡты 8-10 тотам оҙонлоғонда үлсәп киҫеп алалар. Нәҙек осононан башлап бармаҡ уйымдары тишәләр. Бөтәһе 5 уйым эшләнә: беренсеһе ос яҡтан 5 иле аралыҡта, артабан ҡалған өсәүһе алдағыларынан 3 иле аралыҡта уйыла. Бишенсе уйым дуртенсеһенән 4 иле аралыҡта һырт яҡта уйыла.
Башҡорт ҡурайының тасуирламаһы сит ил белешмә баҫмаларында ла урын тапҡан. Мәҫәлән, 1913 йылда Нью-Йоркта немец телендә Real-Lexikon der Musikinstrumente, zugleich ein Polyglossar fuèr das gesamte instrumentengebiet тигән музыка ҡоралдары полиглоссарийы нәшер ителгән булған. Уның 235-се битендә ҡурай тап башҡорт халыҡ уйын ҡоралы тип аталып, нисек эшләнеүе һүрәтләнгән. Үҙ нәүбәтендә баҫма 1896 йылда донъя күргән "Русская музыкальная газета"лағы мәғлүмәткә таянған
Һольштейнлы Мехтһильда
Мехтһильда Һольштейн һәм Шауэнбург графы Адольф IV ғаиләһендә тыуған. 1237 йылда ул, 1250 йылдан алып 1252 йылға тиклем король буласаҡ Дания принцы Абелгә кейәүгә сыҡҡан. Мехтһильданың был никахтан дүрт балаһы тыуған:
Эрвел Марий
Эрвел Марий — Башҡортостан Республикаһының мари милли төбәк-мәҙәни автономияһы йәмәғәт ойошмаһы.
Эшмәкәрлеге
Башҡортостанда мари халҡы тығыҙ ултырған райондарҙа филиалдары һәм бүлексәләре бар. Йыл һайын «Көмөш бау» төбәк-ара көнсығыш мариҙары халыҡ бейеүҙәре балалар фестиваль-конкурсы, «Йырҙарҙан гөлләмә» фольклор байрамы, «Кама тауышы» мари эстрада йырҙарын башҡарыусылар конкурсы уҙғарыла.
Нядя-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Исмәғил пәйғәмбәр
Ғаиләһе
Исмәғилдең улдары: Нәбит, Ҡидар (قیدار), Әдбәил, Мибшам, Мишмә, Дүмә, Мишә, Худуд, Йатмә, Йатур, Нәфис һәм Ҡидман. Ғәрәп тарихнамәһендә Нәбит менән Ҡидар нәҫелдәре генә билдәле.
Үрге Әбсәләм
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1906 йылда Әбсәләм ауылында мәсет, мануфактура кибете теркәлгән.
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Бөрө (ҡала)
Тарихы
XVIII быуаттың икенсе яртыһына тиклем ул батша дәүләтенең көнсығыштағы форпосы була.
Иҡтисад
Ҡалалағы төп иҡтисади ойошмалар: Барлыҡ предприятияларҙа банкрот хәлендә.
Лудонга (Мехреньга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мелвилл (утрау, Канада)
Географияһы
Дандас ярымутрауындағы яйла, әкренләп көньяҡҡа һәм көнсығышҡа табан түбәнәйә барып, түбән ярҙар барлыҡҡа килтерә. Лиддон ҡултығының төньяҡ ярын йылға үҙәндәре йырғылаған, диңгеҙ буйы бейек ҡаялы. Утрауҙың төньяҡ-көнсығышында, көнсығышта Мари ҡултығынан алып көнбайышта Лонг моронона тиклем, ә Сабин ярымутрауының Эльдридж ҡултығы һәм Шерард ҡултығы араһындағы сиктән төньяҡтараҡ өлөшө уйһыу тигеҙлектәр булып тора.
Ярҙарының бейеклеге төрлөсә — һөҙәк пляждарҙан алып 300 метрлыҡ текә ҡаяларға тиклем. Эзбизташ, ҡомташ һәм балсыҡлы һәүерташ ҡаялар осрай. Күп кенә тар ҡултыҡтарҙың текә ярҙары уларға фьордтар менән оҡшашлыҡ бирә. Диңгеҙ кимәленән юғары бейеклекте сығанаҡтар төрлөсә баһалай: Канада һәм Ҙур Рәсәй энциклопедия лары 776 м (Блу-Хилс тауҙарында), альпинистарға арналған Peakbagger сайты — 762 м , «Арктика энциклопедияһы» (2017) — 1067 м.
Тарихы
1929 йылда утрауға Канаданың Король атлы полицияһы патруле килә, ә 1944 йылда Генрих Ларсен экспедицияһы Төньяҡ-Көнбайыш үткәүел аша ҡайтыу юлында бер нисә туҡталыш яһай. 1947 йылда Уинтер-Харбор утрауында метеорология станцияһын ойоштороу планлаштырыла. Ҡалын боҙ аша утрауға барыу өсөн бер нисә тапҡыр уңышһыҙ ынтылыш яһала, әммә, ахыр сиктә, станция уның урынына Корнуоллис утрауындағы Резольютта урынлаштырыла.
Нял-Пэ-Яха
Нял-Пэ-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сибирчата-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Сутырин Борис Алексеевич
Сутырин Борис Алексеевич (28 сентябрь 1931 йыл, Әстерхан — 8 март 2013 йыл, Екатеринбург) — СССР һәм Рәсәй тарихсыһы, тарих фәндәре докторы, профессор, Свердловск дәүләт педагогия институты ректоры (1984—1994), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары белем биреү хеҙмәткәре (2000).
Байназаров Баязит Рәмзи улы
Биографияһы
Баязит Рәмзи улы Байназаров 1980 йылдың 17 ғинуарында БАССР-ҙың Бөрйән районының Яуымбай ауылында тыуған. Яуымбай, Байназар мәктәптәрендә уҡый.
Декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте
Башҡорттарҙың декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте — башҡорттарҙың һынлы сәнғәте бүлеге, донъя көтөү, көнкүреш, ғөрөф-ғәҙәт, йола үтәү өсөн тәғәйенләнгән әйберҙәр (өҫ һәм аяҡ кейеме, йорт-кәрәк ярағы, мебель, туҡыма, эш ҡоралдары һәм башҡалар) эшләү һәм нәфис эшкәртеүгә бәйле ижади эшмәкәрлектең төрлө йүнәлештәрҙе үҙ эсенә ала.
Байназаров Баязит Рәмзи улы
Биографияһы
Ул «Аҡмулланың аҡ юлдары буйлап» (2006), «Йөрәктәрҙә ҡалдың йыр булып» (Ш. Бабичҡа арнала) (2009) концерт-театр тамашаларында төп ролдәрҙе башҡара.
Воймас
Воймас — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының һул ярына тамағынан 230 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Евлоева Рая Әхмәт ҡыҙы
Биографияһы
ырыу зыяратында ерләнгән.
Салауат (Ислам)
Салауат (صلوات) — саллә- ллаһу ғәләйһи үә сәлләм ғибәрәһен мосолмандар Мөхәммәт Пәйғәмбәр исеменән һуң әйтәләр. Мөхәммәт Пәйғәмбәргә салауат әйтеү тураһында Ҡөрьәндә лә бар
Салауат әйтеү сауабы
Пәйғәмбәргә салауаттар әйтеүҙең бик сауаплы булыуы хәҙистәрҙә мәғлүм ителгән.
Пәйғәмбәребеҙҙең бер хәҙисендә: « Миңә бер салауат әйткән өсөн, фәрештәләр ун мәртәбә истиғфар итәрҙәр. Шулай булғас теләгән кеше салауатты аҙайтһын, теләгәне күбәйтһен», тип әйтелә.Башҡа бер хәҙистәрендә: «Инсандарҙың миңә иң яҡыны — миңә күп салауат әйткәнелер», «Мин иҫкә алынғанда миңә салауат килтермәгән кеше — иң һаран кешелер», «Миңә йома көндәрендә күп салауат әйтегеҙ», « Ер йөҙөндә әйләнеп йөрөгән фәрештәләр бар, улар өммәтемдең сәләмен миңә еткерерҙәр», тиелгән.
Салауаттар
Мәғәнәһе: Йә, Аллам! Мөхәммәт, ғәләйһис-сәләмгә, Әҙәм, Нух, Ибраһим, Ғайса, Муса, ғәләйһис-сәләмдәр үә килеп киткән барса пәйғәмбәрҙәргә рәхмәт, ихсан әйлә.
Ротенбург-об-дер-Таубер
Тарих
1400 йылда Генрих Топплер бургомистр булған саҡта ҡала яңынан сәскә атыу осорон кисерә.
Луйга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Углов Фёдор Григорьевич
Һөнәри карьераһы
1937 йылда Ф. Г. Углов Санкт-Петербург дипломдан һуңғы медицина академияһы йәки Ленинград врачтарҙың белемен камиллаштырыу дәүләт медицина институты аспирантураһына уҡырға инә. Тәүге фәнни хеҙмәттәре — «О гнойниках прямой мышцы живота при брюшном тифе» (1938), «К вопросу об организации и работе хирургических отделений на далекой периферии» (1938). «Смешанные опухоли (тератомы) пресакральной области» (1939) темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлағандан һуң, Ф. Г. Углов был институттың ассистенты (преподаватель вазифаһы) (1940—1943), хирургия кафедраһы доценты була (1944—1950). 1949 йылда ул «Резекция лёгких» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Тәҡдимдәре
Академик Углов сәләмәтлекте һаҡлау һәм ғүмер оҙонлоғо буйынса тәҡдимдәр бирә :
Субар
Субар (Чубары) — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы башҡорт ауылы, Аҡбаш ауыл биләмәһенә ҡарай.
Натр-Колынг-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
1-се Иҙелбай
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
XIX быуат аҙағында бер Иҙелбай ауылы була. XX быуаттың 1920 йылында ике ауыл: Арҡауыл ауылынан 7 саҡрымда 100 йортта 434 кеше йәшәгән 1-се Иҙелбай һәм Арҡауылдан 6 саҡрымда 113 хужалыҡта 607 кеше йәшәгән 2-се Иҙелбай тип аталған яңы ауыл барлыҡҡа килгән. Ике ауылда ла башҡорттар һәм типтәрҙәр йәшәй.
Тирә-яҡ мөхит
Шишмәләр:
Ишембай мобиль һәм быраулау техникаһы заводы
Генераль директоры — Рауль Раиль улы Шәүәлиев.
Тарихы
РСФСР Госпланы һәм ҡарары буйынса министрлығы һәм Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министрлығы ҡарары буйынса «Росглавремстрой» системаһында 1971 йылда Ишембай эксперименталь-механика заводы төҙөлә башлай.
Төҙөлөүсе, артабан эшләүсе заводҡа директор итеп тәғәйенләнә, аҙаҡ ул яңы заводтың хеҙмәт коллективын булдырыу өсөн күп көс һала. Липаев эксперименталь-механика заводына 23 йыл етәкселек итә (1971—1994 йй.).
Беренсе Балҡан һуғышы
Көстәр һәм пландар
Серб армияһы — 160 мең кеше, 624 орудие.
Лозенград операцияһы
Константинополю Ғосман империяһының баш ҡалаһы Константинополгә барған юлдағы төп ҡала Ҡыркларели (Ҡырҡ-Ҡылыс) (Лозенград) булған. Төрөктәрҙең көнбайыш армияһын көнсығышынан айырыу һәм Фракияға һөжүм итер өсөн, болгғар ғәскәренә ҡаланы баҫып алырға һәм уны тоторға кәрәк булған, бшул маҡсатта Радко Дмитриевич (Радко-Дмитриев) етәкләгән Лозенград операцияһы әҙерләнелгән. Радко Дмитриевич операция уңышы һөжүмдең тиҙлеге менән бәйле тип иҫәпләгән. Төрөктәр, һөжүмде кире ҡағыу маҡсатында, фортификация нығытмаларын төҙөп бөтөрә һәм өҫтәмә көстәрен йәлеп итеп өлгөрә алмаҫ ине. Ҡырҡ-Ҡылысты баҫып алыу өсөн 1-се һәм 3-сө армияларҙы ҡоралландырырға кәрәк тип ҡарар ителә.
Болғарҙар төнгә ҡарата Кайва ауылы янында дошмандың уң флангыһын һөжүм иткәнлектән, төрөк сафтары ҡаушап төшкән. Ғосман империяһының уң фланг ғәскәрҙәре ҡалала йәшеренгән. Улар артынан, ҡоралдарын, боеприпастарын, орудиеларын ташлап, төрөк көстәренең ҡалғандары ла позицияларын ташлап киткән. Мәхмүд Мөхтәр паша Ҡырҡларелинән тәүгеләрҙең береһе булып киткән. 24 октябрь иртәһендә болғарҙар һуғышмай-нитмәй буш ҡалған ҡаланы яулаған.
Көнбайыш армияһының еңелеүе
25 октябрҙә, Ҡоман алышының иртәгәһенә, сигенеүсе төрөктәр Скопьеға туплана башлаған. Улар менән бергә Македонияның төньяғынан ҡалаға ҡасаҡтар, барлығы 150 000 кеше, ағылған. Ҡағиҙә булараҡ, былар православ сербтар һәм болғарҙар һөжүменән ҡурҡыусы мосолмандар булған. Ғосман империяһы ғәскәренең бер өлөшө Скопьела ҡалған, ҡалғандары. Ҡалала барлығы 40 000 һалдат йыйылған.
Андрианополде ҡамауҙың башланыуы
Ҡәлғәгә яҡынлашҡан Балҡан союзы отрядтары 3 ноябрҙә, ҡаланы тығыҙ ҡулсаға алғандан һуң, төрөктәрҙең ныҡышмалы ҡаршылығына осраған. Командование алдында аҡланыр өсөн, ҡамау блокада хаҡында 29 октябрҙә үк рәсми хәбәр ителгән була.
Адрианополде штурмлау
Болгары сначала хотели с помощью блокады принудить турок к сдаче крепости, но затем болгарское командование начало разрабатывать план штурма крепости. Планировалось нанести главный удар по северо-западной части города, мимо которой проходила железная дорога. Именно сюда болгары имели возможность подвозить на поездах тяжёлые артиллерийские орудия. Существовал и запасной план, согласно которому удар должен производиться с востока. Турки не ожидали такого поворота событий, так как на востоке города не проходило качественных дорог и железнодорожных путей, по которым можно доставлять боеприпасы и подкрепления. Болгары решили применить для подвоза боеприпасов буйволов.
Шкодерҙы ҡамау блокада
Шкодер достался Черногории. Король Николай собственноручно поднял черногорский флаг над крепостью города. Власти Австро-Венгрии бурно отреагировали на взятие Шкодера. Они заявили, что если черногорцы не передадут город в руки международного контингента, австро-венгерские войска непосредственно вмешаются в конфликт. Остальные европейские державы, осознав, что это грозит общеевропейской войной, решили поддержать Австро-Венгрию. В ответ Николай послал в Лондон телеграмму : ''«моё правительство в своей ноте 30 апреля изложило основания своего поведения в скутарийском вопросе. Поведение это внушено непоколебимыми принципами права. Я со своим народом ещё раз заявляю, что освященное совершившимся завоеванием право, мое достоинство и достоинство моего народа не позволяют мне подчиниться изолированным требованиям [Австрии], и поэтому и передаю судьбу города Скутари в руки великих держав»''. После сдачи Шкодера Турция и Черногория 30 мая 1913 года окончательно подписали мирный договор, что ознаменовало окончание войны.
Албания һәм Косово
Ещё в ходе войны 28 ноября 1912 года во Влёре во время албанского восстания была провозглашена независимость Албании. По Лондонскому мирному договору начались переговоры о статусе региона. В ходе переговоров была признана независимость Албании — нового балканского государства. Великие державы фактически провозгласили свой протекторат над новосозданным государством.
Мәҙәниәттә
Литературные произведения, написанные в годы Первой Балканской войны, позже были использованы болгарскими и сербскими радикалами и националистами во Второй Балканской войне и Первой мировой войне, но уже для противостояния друг с другом. Так, Иван Вазов, болгарский поэт, уже после Балканских войн в 1914 и 1916 годах издал сборники «Под гром побед» и «Песни о Македонии». Болгарские власти во время Первой мировой войны использовали эти стихи как средство в идеологической борьбе против сербов. Позже Вазов сам осудил свои произведения.
Буранғол Ҡыуатов
Буранғол Ҡыуатов (Буранғол Ҡыуат улы Кинйәғолов; 1750—1833) — кантон башлығы, майор (1817). 1805 йылғы рус-австрий-француз (3-сө коалиция) һәм 1806—1807 йылдарҙағы рус-прусс-француз (4-се коалиция) һуғыштарында ҡатнашҡан, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында 1-се Башҡорт полкының командиры булып хеҙмәт итә.
Биографияһы
1813 йылдың 10 ноябрендә — Дефентер ҡәлғәһе, 8-9 декабрҙә — Бреда ҡәлғәһе, 1814 йылдың 24-25 февралендә — Лаон ҡалаһы янындағы алыштарҙа ҡатнаша.
Мостаев Хашим Фәтих улы
Биографияһы
Бер үк ваҡытта Мостаев Өфө театр техникумындағы фортепьяно бүлегендә лә уҡый (педагогы Штегман) һәм 1935—1938 йылдарҙа башҡорт драма театрында эшләй. 1936—1938 йылдарҙа театр техникумы янындағы балет бүлегендә уҡый (һуңынан музыка училищеһы).
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылда Ленинградтан Өфөгә ҡайта, Башҡорт опера театры һәм Т. Шевченко исемендәге Киев опера һәм балет театрының берләшкән труппаһында балет солисы булып хеҙмәт итә. Башҡорт опера һәм балет театры сәхнәһендә Мостаев спектаклдәрҙә балет артистары А. Васильева, М. Соболь, З. Бәхтийәрова, Г. Сөләймәнова, Л. Богданова, М. Круглова һәм башҡалар менән бергә бейей.
Телдәрҙең кодтары
7.75-97 ГОСТ-ы
7.75-97 ГОСТ-ы тел атамаларының бөтә мәғлүмәт эшкәртеү, һаҡлау һәм алмашыу системалары өсөн берҙәм булған хәрефле һәм һанлы кодлы билдәләрен нығыта.
Нарым
Символикаһы
Ҡала мисәтендә тейен һәм аҫ һүрәте, улар араһында уҡ төшөрөлгән. Мисәт 1635 йылда уҡ барлыҡҡа килгән.
Нямзай-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Альтероде
Альтероде (Alterode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 528 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,78 км2. Диңгеҙ кимәленән 228 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6543 һәм автомобиль коды — MSH.
Дәрҡәүиҙәр
Таралыуы
Ойошҡандан һуңғы йылдарҙа тәриҡәт Марокконан башҡа илдәрҙә, нигеҙҙә, Мәғриб илдәрендә үҙ йәмәғәттәрен ойоштора, шулай уҡ Мысыр һәм Хижәздә лә киң тарала. Һуңғы тиҫтә йылда дәрҡәүиҙәр тармаҡтары — Әләүилек һәм Хәбибилек аша Европала үҙенең туғанлыҡтарын ойоштора.
Беләү
Беләү — топоним.
Башҡорт яугирҙарына һәйкәл
— 1812—1814 йылдарҙағы француз яуы хаҡында һүҙ сыҡ­ҡанда, Наполеонды еңеүҙең 190, 200 йыллыҡтарын билдәләгәндә, ни өсөн үҙенең 28 полкын илба­ҫарҙарға ҡаршы көрәшкә ташла­ған башҡортто берәү ҙә телгә алмай, белмәй?! Ғәр­ләндем, — ти Ирек. — Үҙ халҡымдың данлы үткәнен донъяға күрһәтеү хыялы шунда тыуҙы. Артабан инде дуҫым, журналист Нәсүр Йөрөш­баев менән һөйләштек-кәңәш­ләштек тә немец властарына ярҙам һорап мөрәжәғәт иттек... Һөҙөмтәлә бөгөн Лейпциг, Дрезден ҡалаларында француз­дарға ҡаршы йән аямай һуғыш­ҡан башҡорт яугирҙәре хөрмәтенә һәйкәл ҡуйылған, Шварцала ҡасандыр мәргән башҡорт көмбә­ҙенә уҡ атҡан сиркәүҙә иҫтәлекле таҡтаташ асылған, ағас уҡ серегәнлектән, немецтар уны тимергә алмаштырған. Ирек иһә иптәштәре менән уны алтын ялатылғанына алмаштырып ҡуйған.
Сәйетғәлина Рәүфә Әхтәм ҡыҙы
Биографияһы
Малаяҙ ауылындағы 1-се урта мәктәбендә башланғыс кластар буйынса директор урынбаҫары, уҡытыусы булып, 113-сө Малаяҙ урта һөнәри белем биреү училищеһында методист булып эшләй. Педагогик стажы — 50 йылға яҡын.
Көнбайыш Төрки ҡағанаты
Ҡағанаттың барлыҡҡа килеүе
VII быуат башында (603 йыл) Төрки ҡағанат үҙ-ара низағтар арҡаһында һәм күршеләр менән даими һуғышып йәшәгәнлектән Көнбайыш һәм Көнсығыш ҡағанлыҡтарға тарҡалған.
Ҡағанаттың күтәрелеше
Ҡағанат Джегуй-ҡаған (610—618 йылдарҙа) һәм уның ҡустыһы Тон-джабгу-ҡаған (618—630 йылдарҙа) хакимлыҡ иткән йылдарҙа ҡеүәтенең иң юғары нөктәһенә еткән. Тоһаристан һәм Афғанстанға яңы походтар дәүләттең сиктәрен төньяҡ-көнбайыш Һиндостанға саҡлы киңәйткән. Тон-ябғу ҡаған административ реформа уҙғарған һәм күҙәтеү аҫтында һәм яһаҡ йыйыуҙы контролдә тотоу маҡсатында һәр өлкәгә үҙенең вәкилдәрен — тудундарын тәғәйенләгән. Ул үҙенең «Тун ябғу ҡаған» тигән соғдий яҙмалы тәңкә аҡсаларын да сығарған, тип фаразлайҙар. Шегуе (610—618 йылдарҙа) һәм Тон-ябғу (618—630 йылдарҙа) ҡағандар осоронда Алтайҙа, Тарим йылғаһы бассейнында һәм Амударья буйында ҡағанаттың сиктәре тергеҙелгән. Суяб көнбайыш төрөк ҡағандарының ставкаһына әйләнгән. Византия императоры менән берлектә Тон-ябғу ҡаған 626 йылда Сәсәниҙәр Иранына ҡаршы һуғыш асҡан. 626 йылда төрөк ғәскәре штурм менән Тифлисты яулап алған. Әммә Византия һәм Иран араһында тыныслыҡ килешеүе төҙөлгәс, Тон-ябғу ҡағанды хәрби хәрәкәттәрҙән баш тартырға мәжбүр иткән. 630 йылда Тон-ябғу ҡаған үҙенең бабаһы Себер хан ойошторған йәшерен һүҙ ҡуйышыу арҡаһында үлтерелгән. Тиҙҙән Себер хан үлтерелгән. 630 йылда башланған тәхет өсөн көрәш оҙайлы һуғышҡа әүерелгән.
Дәүләт ҡоролошо
б) хөкөмдар, хаким;
Гагаралар
Тарихы
Ҙур булмаған, бер төрлө һәм иң бороңғо ҡоштар отряды, пингвин һәм буревестник һымаҡтарға туғандаштар. Ҡайһы бер анатомик һәм биохимик үҙенсәлектәре ржанка һымаҡтар менән алыҫ туғандаш икәнлектәрен күрһәтә. Ҡаҙылма хәлдә отряд вәкилдәре һуңғы аҡбур дәүеренән билдәле. Һөйәк ҡалдыҡтары буйынса 4 ырыуға ҡараған 12 төр ҡоштоң (Lonchodytes ырыуы) йәшәгәнлеге асыҡланған. Хәҙерге заман ырыуына ингән ҡош ҡалдыҡтары түбәнге миоцендә Чехия биләмәләрендә табылған. Ҡағараҡтарҙың эволюцияһы төньяҡ ярымшар шарттары менән сикләнгәндер күрәһең, хәҙерге заман вәкилдәре  - Голарктиканың төньяҡ һәм уртаса киңлектәге эндемиктар.
Таралыуы
Ҡағараҡ һымаҡтар Европа төньяғының тундра һәм урманлы зоналарында, Азияла һәм Америкала, төньяҡта иң алыҫ утрауҙарҙа таралған; Азияла шулай уҡ дала күлдәрендә һәм көньяҡ Себерҙең тау һырттарында осрайҙар. Ҡағараҡтар ғүмерҙәрен һыуҙа йәки һыу янында үткәрәләр. Диңгеҙ яр буйҙарында һәм йылға, күлдәрҙә лә осрайҙар. Туңмай торған диңгеҙҙәрҙең яр буйҙарында ҡышлайҙар. Европала ул Төньяҡ һәм Балтик диңгеҙҙәре, ә шулай уҡ Урта диңгеҙҙең төньяғы. Америкала Тымыҡ океан ярҙарынан көньяҡҡа Калифорния ярымутрауына ҡәҙәр һәм Атлантик океан яр буйҙарында Флоридаға тиклем. Азияла Хайнань утрауынан  Ҡытай ярҙарында осрайҙар.
Туҡланыуы
Ҡағараҡ һымаҡтар ваҡ балыҡтар һәм умыртҡаһыҙҙар менән туҡланалар. Уларҙың бөрләтәүҙәрендә моллюскалар, селәүҙәр, бөжәктәр тапҡандар. Был хайуан төркөмдәре бигерәктә ҡошсоҡтарҙың туҡланыуында ҙур әһәмиәткә эйәләр. Ҡайһы саҡ үҫемлектәр менән дә туҡланалар. Һыу аҫтында бәләкәйерәк табышты  бөтәүләй йоталар, эрерәктәрен һыу өҫтөнә сығаралар һәм башынан йоталар. Себештәренә аҙыҡты суҡыштарында түгел, ә йотҡолоҡтарында килтерәләр.
Вознесенка (Дыуан районы)
Тирә-яҡ мөхит
Тәбиғәт һәйкәлдәре: Вознесенка ауылы эргәһендәге Таҙтүбә һәм Черношарский һаҙлығы — тәбиғәт һәйкәле.
Малаховка (Кокшеньга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Биксурин Миндийәр
Биографияһы
1740 йылда һалдат ғаиләһендә тыуған.
Газпром
«Газпром нефть»
«Газпром нефть» — Рәсәй нефть компанияһы. 2012 йылдағы итогтары буйынса – 4-се илден нефть компанияһы.
Биксурин Миндийәр
Биографияһы
1803 йылда Я. П. Гавердовскийҙың каруаны менән Бохараға килә. 1819 йылдың октябрендә уны Рәсәй империяһы менән Хиуа ханлығы араһында сауҙаны үҫтереү мәсьәләләрен тикшереү, шулай уҡ таланған Рәсәй сауҙагәрҙәре проблемаларын хәл итеү өсөн Хиуаға ебәрелә.
Газпром
Етәкселәр
1984—1987 Сергей Тимофеевич Пашин
2001 йылдан - Олег Петрович Андреев
Сереккүл (Силәбе өлкәһе)
Тасуирламаһы
Аға торған күл, һыуы Мейәс йылғаһына төшә.
Этимологияһы
Шул уҡ фекерҙәрҙе Силәбе өлкәһенең икенсе бер топонимдар белгесе Владимир Григорьевич Федорищев та үҙенең "Язык земли Миасской" тигән китабында ҡабатлайЯзык земли миасской
Вонд
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дюрбюи
Дюрбюи — коммуна. Был коммуна Бельгияның Люксембург провинцияһындағы Марш-ан-Фамен округына ҡараған Валлония территорияһында урынлашҡан. Бында Бельгия француз теле берләшмәһе йоғонтоһо аҫтында халыҡтың бөтәһе лә тиерлек француз телендә һөйләшә. Ҡаланың мэры- Филипп Бонтемпс (Philippe Bontemps). Ҡала менән идара итеүсе партиялар — Валлония Социалистик патияһы (СП) һәм cdH партиялары. Дюрбюи коммунаһының майҙаны −156,61 квадрат километрға тигеҙ. Был майҙанда 10 531 кеше йәшәй (халыҡ тығыҙлығы — 67 кеше/км²), шуларҙың 49,29 % — ир-егеттәр һәм 50,71 % — ҡатын-ҡыҙҙар. Ҡала халҡының йән башына йыллыҡ килеме 2003 йылда уртаса алғанда 10 981 евро тәшкил иткән. Халыҡ араһындағы эшһеҙлек 15,45 процент (2006 йылдың 1 ғинуарына ҡарата).
Почта коды: 6940, 6941. Телефон коды: 086.
Виктория (Сейшел Утрауҙары)
Тарихы
1756 йылда архипелаг француз тажының биләмәһе тип иғлан ителә һәм король Людовик XV хөкүмәтенең финанс министры Жан Моро де Сешель хөрмәтенә исем ала. Сейшел утрауҙарын француздар тарафынан колониялаштырыу 1772 йылда башлана, һәм 1778 йылда хәҙерге Виктория урынында Порт-Руаяль торамаһына нигеҙ һалына. Бөйөк Британия 1810 йылда Сейшел утрауҙарына контроль урынлаштырған, Париж килешеүе йомғаҡтары буйынса уны формаль рәүештә нығытҡан. 1841 йылда инглиздәр Порт-Руаялдең атамаһын Бөйөк Британия королеваһы Виктория хөрмәтенә үҙгәртә.
Халҡы
Виктория — Африканың баш ҡалаларынан иң аҙ халыҡлы: 2009 йылғы баһалауҙар буйынса, ҡалала 25 меңгә яҡын кеше йәшәгән. Шуға ҡарамаҫтан, Виктория халҡы Маэ утрауында йәшәүселәрҙең дөйөм һанының яҡынса өстән бер өлөшөн тәшкил итә.
Кесе Ивас
Кесе Ивас — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ивас йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Вонюх
Вонюх — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының уң ярына тамағынан 270 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Белобородова Нилә Сабит ҡыҙы
Биографияһы
Нилә Сабит ҡыҙы Белобородова 1964 йылдың 13 декабрендә Башҡорт АССР-ының  Нәсибаш ауылында тыуған.
Нерох
Нёрох — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 609 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Яңы Сылатҡан
Тирә-яҡ мөхит
Йүкә күле
Кесе Керзеньга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Кунг-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ғарипова Таңсулпан Хизбулла ҡыҙы
Биографияһы
Таңсулпан Хизбулла ҡыҙы Ғарипова 1947 йылдың 22 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Күсей ауылында тыуған.
Ҡаһарманова Фәүзиә Ҡаһарман ҡыҙы
Биографияһы
Фәүзиә Ҡаһарман ҡыҙы Ҡаһарманова 1914 йылдың 14 декабрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мәскәү ауылында тыуған.
Гёттинген университеты
1734 йылда Бөйөк Британия Короле һәм Ганновер курфюрсы Георг-Августың фарманы менән асыла. Университетты хоҡуҡ тарихы өлкәһендә эшләгән ғилми мәктәп нигеҙләгән Густав фон Гуго, «атом бомба атаһы» Роберт Оппенгеймер, 1998—2005 йылдарҙа Германия канцлеры Герхард Шрёдер; һәм башҡа күренекле кешеләр тамамлаған.
Түбәнге Йәйләү
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Кипленьга
Кесе Кипленьга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кизьма йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Урал идара итеү институты
Урал идара итеү институты — Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Рәсәй халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәте академияһының филиалы (УИУ РАНХиГС) (Ура́льский институ́т управле́ния — филиал Российской академии народного хозяйства и государственной службы при Президенте Российской Федерации (УИУ РАНХиГС)) — Екатеринбургтағы юғары уҡыу йорто. 2010 йылда үҙгәртеп ҡоролғанға тиклем Урал дәүләт хеҙмәте академияһы тип атала.
СССР
1991 йылдың 27 ноябрендә Екатеринбургта дәүләт һәм муниципаль дәүләт власы һәм идара итеү органдары кадрҙарын, баҙар иҡтисады белгестәрен әҙерләү һәм ҡайтанан әҙерләү өсөн Урал кадрҙар үҙәге ойошторола.
Рәсәй
1995 йылдың 26 апрелендә Урал кадрҙар үҙәге Урал дәүләт хеҙмәте академияһы (УрАГС) итеп үҙгәртеп ҡорола. УрАГС төбәктәге сәйәси һәм иҡтисади реформалар ғилми-методик тәьминәте үҙәге булараҡ барлыҡҡа килә. Академия структураһында был проблемалар менән төбәк сәйәсәтенең һәм милли именлектең мәғлүмәт-аналитика үҙәге, урындағы үҙидара институты, психодиагностика һәм социологик мониторинг лабораторияһы шөғөлләнә.
Етәкселеге
2019 йылдың 26 ноябренән институт директоры итеп иҡтисад фәндәре докторы Руслан Алексеевич Долженко тәғәйенләнә.
Боронғо Израиль һәм Йәһүдиә тарихы
Судьялар дәүере (—беҙҙең эраға тиклем XII — XI быуаттар| ~ З00 йыл)
Халыҡты был бәлә-ҡазанан аҡһаҡалдар һәм юлбашсылар ғына ҡотҡара. Халыҡ араһында улар судьялар тип атала: бигерәк тә күрәҙәсе Девора, Гедеон һәм филистимляндарҙың башлығы Самсон киң танылыу ала. Шуға ҡарамаҫтан, 350 йылға яҡын дауам иткән судьялар дәүере яңылышыуҙар, законды боҙоуҙарға бай була, халыҡтың күбеһе боттарға табыныуҙы хуп күрә. Һайлап алынған халыҡ үҙенең динен онота, уның урынына берәҙәк левиттар таратҡан хөрәфәттәргә ышана башлай.
Самуил оло йәшкә еткәнсе аҡыллы хаким булып ҡала. Әммә уның булдыҡһыҙ улдарының бер туҡтауһыҙ закон боҙоуҙары халыҡты ҡайтанан элекке мәхшәргә ҡайтарыу менән менән янай. Шуға күрә халыҡ Самуилдан, анархия дәүерен бөтөрөп, улар өҫтөнән батша ҡуйыуын үтенә.
Дауыттың хакимлығы
Батша булыуының тәүге ете йылын Дауыт Хевронда үткәрә, ә, Саулдың улы Ионафан (Йонатан) үлтерелгәндән һуң, бөтә ырыуҙар ҙа Дауытты үҙҙәренең батшаһы тип таный.
Беренсе Ғибәҙәтхана осоро (беҙҙең эраға тиклем X—VII быуаттар| ~ З50 йыл)
Мысыр, Ассирия, һуңыраҡ Яңы Вавилон батшалығы кеүек боронғо державалар араһында был төбәктә төп ил булыу өсөн барған туҡтауһыҙ һуғыштарға, шулай уҡ йәһүдтәр иле бер-береһенә дошманлашып йәшәгән ике йәһүд дәүләтенә бүленеүенә ҡарамаҫтан, йәһүд халҡы, уның сәйәси һәм дини лидерҙары йәһүдтәрҙең ошо ер һәм Иерусалим менән бәйләнешен нығытыуға өлгөшә. Хатта йәһүд дәүләтен һәм Иерусалим ҡорамын бөтөрөү, йәһүдтәрҙе Месопотамияға ҡыуып сығарыу ҙа уларҙың милли тарихын юҡҡа сығара алмай.
Сара Леандер
Биографияһы
Сара Леандер Венала һәм ФРГ-ла оперетталарҙа һәм мюзиклдарҙа уйнай, гастролдәрҙә һәм телевидениела сығыш яһай (1978 йылда ZDF -ла «Йәкшәмбе концерты»).
Назрань районы
Административ үҙәге — Назрань (район составына инмәй).
Тарих
Төньяҡ Осетия АССР-ы составында торған саҡта, район 1944—1957 йылдарҙа Коста-Хетагуровский (сөнки Назрань был саҡта Коста-Хетагуровский районы тип аталған була) тип йөрөтөлә. Чечен-Ингуш АССР-ының Чечен һәм Ингуш Республикаһына бүленеү ваҡытында 1991—1992 йылдарҙа Назрань районы Ингушетияға инә, ул 2009 йылда ғына Назрань муниципаль районы статусын ала. Шул уҡ ваҡытта уның составында 10 муниципаль берәмекле ауыл биләмәһе барлыҡҡа килә.
Халыҡ
2010 <a href="./Всероссийская_перепись_населения_(2002)" rel="mw:WikiLink" data-linkid="184" data-cx="{&quot;adapted&quot;:false,&quot;sourceTitle&quot;:{&quot;title&quot;:&quot;Всероссийская перепись населения (2002)&quot;,&quot;pagelanguage&quot;:&quot;ru&quot;,&quot;description&quot;:&quot;проводилась по состоянию на 00 часов 00 минут 9 октября 2002 года&quot;}}" class="cx-link" id="mwRA" title="Всероссийская перепись населения (2002)">йылдағы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса</a> :
Кесе Киюк
Кесе Киюк — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Киюк йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
2 октябрь
Төбәк байрамдары
}}
Урарту
Археологик тикшеренеүҙәр
Иранда Урарт мәҙәниәте ҡомартҡыларына ҡағылған археологик ҡаҙылма эштәре унда барған Ислам революцияһына бәйле лә ҡатмарлаша, әммә һуңғы йылдарҙа хәл үҙгәрә һәм Иранда бер юлы Урарт дәүләтенең бер нисә ҡалаһында ҡаҙылма эштәр алып барыла.
Нярма-Яха (Кара ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Радиоалғыс
Радиоалғыс — радиосигналды (артабан — сигналды) ҡабул итеү, көсәйтеү һәм ундағы мәғлүмәтте файҙаланыуы уңайлы булған төргә әйләндереү өсөн ҡоролма.
Юғары йышлыҡ трактынан (бирелгән йышлыҡтағы сигналды айыра һәм көсәйтә), детекторҙан (түбән йышлыҡтағы сигналды формалаштыра), түбән йышлыҡ көсәйткесенән, электр энергияһы сығанағынан тора. Тәғәйенләнеше буйынса професиональ (радиоэлемтә, радиолокация, радионавигация һ.б.) һәм көнкүреш (радиотапшырыу сигналдарын ҡабул итеү өсөн); эшләү принцибы буйынмаса – тура көсәйтеүсе, супергетеродинлы һәм детекторлы булараҡ айырыла.
Слива ҡорто
Емеш ҡорттары менән көрәшеү ысулдары
Иртә яҙҙа ағас кәүҫәләрен ҡороған ҡайырҙан таҙартыу, емеш ағастарына фосфорорганик препараттар (метатион йәки метафос) һиптерү; слива ҡорттары − баҡсала тупраҡты йәйен йомшартыу, көҙөн эшкәртеү, химик препараттар менән бөркөү; борсаҡ ҡорттары − көҙҙән ерҙе тирән итеп һуҡалау, 2 тапҡыр трихограммалар ебәреү, сәсеүлек майҙанына метафос һиптереү.
Һөйәк һыныуы
Проблеманың әһәмиәте
Һөйәк һыныуҙарын дауалау проблемаһы һәр ваҡыт айырым шәхес өсөн дә, йәмғиәт өсөн дә ҙур әһәмиәткә эйә. Ерҙәге бөтә цивилизацияларҙа ла «быуын ултыртыусы» һөнәренең аналогы — кешеләрҙең һәм хайуандарҙың һынған аяҡ-ҡулдарын тергеҙеү менән профессиональ рәүештә шөғөлләнгән кешеләр бар. Мәҫәлән, һөйәк һыныуҙары булған 36 неандерталец һөлдәһен анализлағанда күрһәтелгән дауалауҙың 11-нең һөҙөмтәһе генә ҡәнәғәтләнерлек түгел тип табылған. Ошондай үҫеш кимәлендә үк һөйәк һынғанда медицина ярҙамының һөҙөмтәлелеге 70 проценттан артыҡ була, тимәк тәүтормош кешеләре һөйәк һыныу тураһында белгән һәм уны дауалай белгән.
Классификацияһы
Эпифизеолиздар — балалар һәм үҫмерҙәр йәшендә һыныуҙар һөйәкләнеү тамамланмаған үҫеү (эпифизар) һыҙығының, йәғни кимерсәк туҡыманың зарарланыуы. Оло йәштәгеләрҙең һөйәге травматик йөк  күпкә әҙерәк  булғанда ла һынырға мөмкин, ә  һауығыу ваҡыты байтаҡҡа  арта. Был һөйәктең минераль һәм органик компоненттары нисбәтенең үҙгәреүенә бәйле.
Ежовка (Дыуан районы)
Ежовка (Ежовка) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 8 кеше. Почта индексы — 452535, ОКАТО коды — 80223828002.
Дыуан (Дыуан районы)
Дыуан ауылының XIX быуатта артабанғы үҫеше
1898 йылда, ер 108 йыл элек һөрөлгән, тип яҙылған. Баҫыусылыҡ системаһыҙ булған. Баҫыуҙарҙы тиреҫләү ҡулланылған. Көңгөр һабаны киң таралыу алған. Ауылға 100-гә яҡын һуҡҡыс һәм 200-гә яҡын елгәргес тура килгән. Баҡсалары булған. Ауылдан ике саҡрым алыҫлыҡта урман урынлашҡан, уны 1445 рәүиз йәненә бүлеп ҡулланғандар. Ауылда 4 тирмән, 24 тимерлек, 2 һабын ҡайнатыу оҫтаханаһы, 7 тире иләү, 9 май һығыу, 2 керәндил эшләү, 4 көршәк яһау оҫтаханаһы булған. Ауылда йылына 3 тапҡыр йәрминкәләр һәм йәкшәмбе көндәрендә баҙарҙар үткәрелгән.
Тирә-яҡ мөхит
Күл:
Таусыҡтар, түбәләр: Ҡарағайлы күл өйкөмө (урочище Сосновое озеро)
Ирәндек (боҙ һарайы)
Тарихы һәм характеристикалары
2010 йылдың 30 декабрендә тантаналы шарттарҙа «Ирәндек» боҙ һарайы үҙенең ишектәрен асып, тәүге тамашасыларҙы һәм спорт һөйөүселәрҙе ҡабул итте. Махсуслаштырылған спорт аренаһы сменаһына хоккей һәм фигуралы шыуыу менән шөғөлләнгән 50 кешене һыйҙыра ала. Шорт-трек спорт төрөн үҫтереү өҫтөндә лә эшләйҙәр бында. Махсус тренажер залдарында шейпинг, көс талап итә торған спорт төрҙәре менән шөғөлләнергә уңайлы шарттар тыуҙырылған. Спорт һарайының дөйөм майҙаны 4773,6 м², боҙ майҙанының ҙурлығы 60-ҡа 30 м тәшкил итә. Трибуналар 540 кешене һыйҙыра.
Бикбау (Хәйбулла районы)
Географик урынлашыуы
Элек ауыл янындағы Ҡаҙанбаш-Ҡарағай тауы — «һаҡ тауы» йәки баҫҡынсылар килеүен иҫкәртеү өсөн файҙаланылған.
Йиреш Яромил
Биографияһы
Режиссёр лирик-романтик традицияларға ҡайта башлай:
Ҡарткиҫәк мәктәбе
Ҡарткиҫәк мәктәбе — мәктәп. Башҡортостандың Асҡын районы Ҡарткиҫәк ауылында урынлашҡан. 1923 йылда асылған.
Йиреш Яромил
Биографияһы
— социаль һәм психологик драмалар төшөрә: «Молодой человек и белый кит» (Mladý muž a bílá velryba, 1978 йыл), «Неполное затмение» (Neúplné zatmění, 1982 йыл);
1980 йылдар аҙағынан Прага киноакадемияһында уҡыта. 1999 йылда автомобиль аварияһында алынған яраларҙан шәбәйә алмайынса, 2001 йылда вафат була.
Кутлон-Ай-Кур-Ех
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Квислинг режимы
Квислинг режимы (Quisling regimet), рәсми исеме — «Милли хөкүмәт» (Nasjonale regjering) — Германия оккупациялаған Норвегияның коллаборационистик хөкүмәте, ул 1942 йылдың февраленән 1945 йылдың майына тиклем ғәмәлдә була. «Милли берҙәмлек» Норвегия нацистик партияһы лидеры Видкун Квислинг хөкүмәттең иң билдәле фигураһы була, ул режим ғәмәлдә булған осорҙа президент-министры вазифаһын биләй Хөкүмәт автономиялы статусын ала, шул уҡ ваҡытта территориаль яҡтан ул Норвегияның 1940 йылда булдырылған Рейхскомиссариат составына инә. Ысынбарлыҡта бөтә дәүләт власы туранан-тура рейхскомиссариат немец хакимиәте ҡулында була.
1940 йылда власты баҫып алырға маташыу
1939 йылда уҡ Квислинг Германия хөкүмәте менән бәйләнештәр булдыра. Ул ваҡытта ил алдында Англия һәм Франция ғәскәрҙәрен индереү ҡурҡынысы тора. 1939 йылдың декабрендә ул Гитлер менән осраша һәм Норвегияла «яңы тәртип» булдырыу маҡсатында ярҙам һорай. Гитлер финанс һәм, кәрәк булһа, хәрби ярҙамын күрһәтергә вәғәҙә бирә.
Әмин (исем)
Билдәле кешеләр
Әлмөхәмәтов Илдар Әмин улы (Альмухаметов Ильдар Аминевич; 30 март 1949 йыл) — совет һәм сәнәғәт эшмәкәре, техник фәндәр кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1995), «Мәләүез районының һәм Мәләүез ҡалаһының почетлы гражданы» (2019), «Мәләүез минераль ашламалары» акционерҙар йәмғиәтенең хеҙмәт ветераны.