cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һинд-европа телдәре
Килеп сығышы һәм тарихы
В. М. Иллич-Свитич, А. Б. Долгопольский һәм С. А. Старостин хуплаған Х. Педерсен гипотезаһына ярашлы, боронғо һинд европа теле билдәле бер ностратик телдәр макроғаиләһенә ингән. Уның сиктәрендә ул аблауты (аблаут) булған картвель телдәренә генетик яҡтан яҡын тора. Әммә был гипотеза тәнҡиткә дусар ителә һәм бик бәхәсле тип һанала. Уның һығымталарын күп кенә һинд-европалылар һәм компаративистар (сағыштырма-тарихи лингвистика) ҡабул итмәй, улар ностратик телдәр теорияһын тулыһынса нигеҙһеҙ тип ҡарай йәки, иң яҡшы осраҡта, ышанысһыҙ тип һанай.
Тарихи тыуған ере тураһында ике гипотеза
Әрмән таулығы территорияһында һәм Көнсығыш Европа далаларында һинд-европалылар өсөн ике тыуған ил гипотезаһын Миллер 1873 йылда һинд-европа тәүтеленең семит-хамит һәм кавказ телдәренә яҡынлығы нигеҙендә төҙөй.
1934 йылда Швейцариянан профессор Эмиль Форрер фекеренсә, һинд-европа теле ике туғандаш булмаған телде ҡушыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Н. С. Трубецкой, К. К. Уленбек, О. С. Широков һәм Б. В. Горнунг был ҡушылыу Урал-Алтай тибындағы тел менән кавказ-семит тибындағы тел араһында булған, тип фаразлай.
Т. В. Гамкрелидзе һәм В. В. Ивановтың гипотезаһына ярашлы, быға тиклем һинд-европа берләшмәһенән иң элек анатолия тәү теле айырылып сыға. Был б.э.т. IV мең йыллыҡтан да һуңға ҡалмайынса Әрмән таулығы тирәһендә була. Ошонан анатолиялыларҙың ата-бабалары көнбайышҡа табан хәрәкәт итә башлай. Һинд-европа берләшмәһенең артабанғы бүленеше алдынан ул диалекттар төркөмөнә бүленә. Шундай төркөмдәрҙең береһенә италий, кельт һәм тохар телдәренең ата-бабалары, икенсеһенә — арий, әрмән һәм грек телдәренең, шулай уҡ балтик, славян һәм герман телдәренең ата-бабалары инә. Һуңынан, лингвистик яҡтан һиҙелерлек ваҡыт үткәс, һинд-европа берләшмәһенән тохар теле айырылып сыға, уның телендә һөйләшеүселәр Көнсығышҡа табан хәрәкәт итә һәм, билдәле бер ваҡыт үткәс, Тарим уйһыулығына барып етә, һуңынан унда улар яҙма сығанаҡтарҙа теркәлә. Яҡынса шул уҡ ваҡытта грек тәү теле лә айырыла, уларҙы йөрөтөүселәр көнбайышҡа табан Эгеидаға барып етә һәм Грецияла төпләнә. Арий теле һөйләшеүселәр көнсығышҡа табан хәрәкәт итә һәм Евразия далаларына күсеп ултыра, әммә, арийҙарҙың бер өлөшө Кавказ аша далаларға күсеп килеүе ихтимал. Каспий диңгеҙенән көнсығышҡа табан хәрәкәт итеүсе италий, кельт, славян, герман һәм балтик телдәренең (боронғо европалылар) ата-бабалары далала төпләнеп, унда соҡор мәҙәниәтен барлыҡҡа килтерә. Һуңынан Европаның урман зонаһына соҡор мәҙәниәте йөрөтөүселәрҙең үтеп инеүе һәм Европаның һинд-европалашыуы күҙәтелә. Гимбутас тап ошо гипотезаны күҙ уңында тота.
Эфиопия
Боронғо тарих
Беҙҙең эраның тәүге быуаттарында хәҙерге Эфиопияның төньяғында Аксум батшалығы барлыҡҡа килә. Уның төп порты Адулис Мысырҙан Һиндостанға киткән юлда, шулай уҡ Көнсығыш Африка ярҙарына мөһим сауҙа үҙәге була.
Урта быуаттар
Император Бейөк Иясу I (1682—1706) урындағы фетнәсе вассал кенәздәрҙе ҡабаттан буйһондора, идара реформаһын үткәрергә маташа, сауҙаны үҫтереү өсөн таможня һәм пошлина системаһын яйға һала.
Флора и фауна
1926 йылдың декабрендә — 1927 йылдың апрелендә Абиссиния һәм Эритрияға сәйәхәт иткән Николай Вавилов, урындағы флораның күп һанлы культуралы төрҙәре өлгөләрен өйрәнеү нигеҙендә Эфиопияны культуралы үҫемлектәр барлыҡҡа килеү буйынса айырым Абиссинияға бүлә. Үҙенең «Пять континентов» китабында әлеге үҙәктән тэфф, нуг, энсета килеп сығыуын күрһәтә. Уның тарафынан шулай уҡ Эфиопия бойҙайының ҡайһы бер төрҙәре, мәҫәлән миләүшә төҫөндәге бойҙай бөртөктәре, ҡаты бойҙай, Абиссиния ярмаһының үҙенсәлеге, күп ауырыуҙарға сыҙамлы һәм тотороҡло, Европа өсөн хас булған төрҙәр билдәләнгән.
Халҡы
Этник состав (2016 йылғы халыҡ иҫәбен алыу):
Иҡтисады
Ауыл хужалығы — Эфиопия иҡтисадының төп тармағы, унда халыҡтың 85 % шөғөлләнә, ЭТП-ның 44 % һәм илдең 62 % экспорты. Эфиопия Африка кофеһының иң ҙур экспортлаусыһы булып тора (53 илгә экспортлай), кофе өлөшөнә 60 проценттан күберәк экспорт керемдәре тура килә. Кофе плантацияларының майҙаны Эфиопияла 525 мең га ашып китә. 2014/15йылда Эфиопия 180000 тоннаға яҡын кофе экспортлай. 2021 йылда бер ай эсендә кофе экспорты буйынса рекорд ҡуйыла, 114 млн долларға 29 мең тонна кофе һатыла. Эфиопияла ҡыяҡлылар, кофе, майлы культуралар, мамыҡ, шәкәр ҡамышы, картуф үҫтерәләр. Эре мөҙөглө мал, һарыҡ, кәзә үрсетелә.
Һыуытҡыс
Тарихы
XX быуат башында Мәскәүҙә  «Эскимо»  атамалы һыуытҡыс агрегат һатыусы фирма асыла. Был Фердинанд  Карре тәҡдим иткән принцип буйынса эшләгән аппарат була. Ҙур булыуға ҡарамаҫтан, ҡоролма тауышһыҙ эшләй. Уны эшләтеү өсөн күмер, утын, керосин йәки спирт кәрәк була. Бер циклда «Эскимо» 12 кг эшләп боҙ сығара ала.
Тәүге күпләп һатылған Monitor-Top  һыуытҡысын  General Electric  1927 йылда сығара. General Electric барлығы 1 млн ашыу Monitor-Top һыуытҡысын һата.
СССР тәүге көнкүреш  компрессион һыуытҡыстары 1937 йылда сыға башлай. Камера күләме 120 литр һыйышлы ХТЗ-120 һыуытҡысын 1939  йылдан Харьков трактор заводы эшләй башлай. Бөйөк Ватан һуғышына тиклем бер нисә мең һыуытҡыс һатыла.
1951 йылда ЗИС автомобиль заводы  билдәле «Москва» һыуытҡысының тәүге партияын сығара. «Москва» бик юғары сифатлы һәм ышаныслы һыуытҡыс була— был һыуытҡыстарҙың күбеһе әле лә эшләй. Тик ул һыуытҡысты эшләү өсөн бик күп көс  һәм металл сарыф ителә. .
1962  йылда  һыуытҡыслы ғаиләләр һаны :  АҠШ — бар ғаиләләрҙең 98,3 %, в Италия — 20 %, СССР — 5,3 %.
Лоҡманов
Лоҡманов — башҡорт фамилияһы. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Лоҡманова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Шарлыҡ (Ырымбур өлкәһе)
Тарихы
1850 йылда ауылда бер класлыҡ министрлыҡ училищеһы барлыҡҡа килгән. 1861 йылда рухани Николай Архангельский ир-егеттәр мәктәбе аса, унда 50 малай белем ала. 1863-сө ҡыҙҙар өсөндә мәктәп асыла һәм 35 ҡыҙ белем алған. Ауыл төп сауҙа-административ үҙәк була. Шул уҡ йылда Михайловское олоҫ идараһы асыла, уға Преображенское, Ново-Георгиевское, Ҡарамалы, Яңы-Архангельск, Константиновка ауылдары буйһона. 1866 йылда Михайловское ауылында 2700-гә яҡын кеше йәшәгән 235 ихата булған. Ауыл халҡы малсылыҡ, йәшелсәселек, икмәк бешереү, эт аҫрау, умартасылыҡ менән шөғөлләнгән. Ауылда сәнәғәт ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеү һәм төҙөлөш материалдары етештереү менән бәйле була. Тәүге предприятиеларҙан булып ҙур булмаған һыу тирмәндәре һаналған, шулай уҡ ауылда ике пар тирмәне, радио, ярма заводы, ике кирбес заводы, винт келәте булған.
Гиза пирамидалары
Тасуирламаһы
Пирамидаларҙың өҫкө йөҙө шымартылған аҡ эзбизташ плита менән ҡапланған. Боронғо Мысыр цивилизацияһы ҡолатылғандан һуң эзбизташты урындағы халыҡ үҙ ихтыяжы өсөн ташып ала
Хафра (Хефрен) пирамидаһы комплексы
Ерләү камераһы пирамиданың күсәре эргәһендә урынлашҡан. Ул көнсығыштан көнбайышҡа табан 14,2 метрға һуҙылған,а камераның киңлеге 5 метр, бейеклеге — 6,8 метр тәшкил итә. Түшәме көмбәҙле. Камерала емерелгән ҡапҡасы менән шымартылған граниттан саркофаг урынлашҡан.
Ҙур Сфинкс комплексы
Сфинксты даими ҡом ҡаплаған, шуға күрә уны әленән-әле ҡаҙырға тура килә. Һуңғы ваҡытта был 1920 йылда эшләнә. Бынан тыш, һын шунда уҡ өлөшләтә тергеҙелә һәм ҡом өйөмөнән һаҡлаусы ҡойма менән уратып алына.
Узас (Чека ҡушылдығы)
Узас  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чека йылғаһының уң ярына тамағынан 206 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Таволжанка (Чусовая ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Йылға
Дөйөм мәғлүмәт
Ер өҫтөнә төшкән яуым-төшөм тау тоҡомдары аша өҫкә сығып даими ағым барлыҡҡа килтереү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Һәр йылғаның — һыу башы (инеше) һәм диңгеҙгә, күлгә, йәки башҡа йылғаға ҡойған өлөшө — тамағы бар. Әгәр йылғаның ҡушылдыҡтары булһа, ағым ыңғайына табан йылға киңәйә һәм һыуы арта бара. Бары тик сүллектә аҡҡан йылғаның ғына ағым ыңғайына һыуы кибеп кәмей бара, ҡайһы осраҡта ҡомға һеңеп юҡҡа сыға.
Төп йылға үҙенең барлыҡ ҡушылдыҡтары менән бергә ҡуйы йылға системаһын барлыҡҡа килтерә.
Ер өҫтөндә йылғалар тигеҙ бүленмәгән. Һәр материкта төп һыу айырғыстарҙы — төрлө океандарға төшә торған һыу ағымы сиктәрен билдәләргә мөмкин. Ерҙең төп һыу айырғыстары материктар өҫтөн ике төп йылға бассейнына бүлә: атлантик-арктик (ул йылғалар Атлантик һәм Төньяҡ Боҙло океанға төшә) һәм тымыҡ океан (Тымыҡ һәм Һинд океандарына йүнәлеш). Был бассейндарҙың тәүгеһенең ағып төшөү майҙаны икенсеһенең майҙанына ҡарағанда байтаҡҡа күберәк.
Йылға селтәре ҡуйылығы һәм ағым йүнәлеше хәҙерге заман тәбиғи шарттары комплексына бәйле, ләкин йыш ҡына теге йәки был дәрәжәлә элекке геологик дәүер билдәләрен һаҡлап ҡала. Йылға селтәре экваториаль бүлкәттә иң ҡуйы, унда донъяның иң ҙур йылғалары — Амазонка, Конго аға; тропик һәм уртасабүлкәттәрҙә ул шулай уҡ юғары була, бигерәк тә таулы төбәктәрҙә (Альп тауҙары, Кавказ һәм башҡалар).
Һыу спорты мөмкинлектәре буйынса
Халыҡ-ара йылға ҡатмарлылығы шкалаһы буйынса йылғалар алты кимәлгә бүленә.
Башҡортостан йылғалары
Башҡортостан Республикаһының йылғалары башлыса ике йылға бассейнына — Волга (Кама) һәм Яйыҡ бассейндарына ҡарай. Тик көнсығыштағы бәләкәй йылғалар өлөшләтә — Уй үрге ҡушылдыҡтары менән, Мейәс һәм башҡалар — Обь бассейнына ҡарай
Отрада (Әлшәй районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оськина Ирина Николаевна
Биографияһы
Эш урыны: сәнғәт институтын тамамлағас, Ирина Николаевна моделдәр йортонда сәнғәт белгесе булып бер йыл эшләй, 1987 йылдан — М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейының өлкән ғилми хеҙмәткәре. 1994 йылдан — Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығында, 2008 йылдан — «Урал лизинг үҙәге» һәм «Уралинвест» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә. 2011 йылдан — «АРТ-эксперт» художество галереяһында эксперт-консультант.
Күргәҙмәләре
Оськина Ирина Николаевна күргәҙмәләр инициаторы була: «Станокта башҡарылған баҫма графиканың Урал Триенналеһы» (1995); «Киңлек һәм форма» (2006); «Башҡортостан скульптураһы» (1996), «Акварель яҙы» (1998), «Сәнғәттә тарих» (1999), симпозиумдар һ. б.
Айлостера
Һыу һибеү ҡыш көнө бик аҙ талап ителһә, йәй көнө уртаса кимәлдә һибелә. Һауа температураһына талабы йәйен 21-22° булһа, ҡышын 18° тирәһе була, тик түбән төшөрөү ярамай.
Талха (исем)
Билдәле кешеләр
Ғиниәтуллин Талха Йомабай улы, псевдонимы Анатолий Генатулин (20 апрель 1925 йыл — 7 ноябрь 2019 йыл) — Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2010), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990). Рус телендә ижад иткән СССР һәм Рәсәй әҙибе. 1978 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Милләте башҡорт. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Фамилияла
Талхина Динә Азат ҡыҙы (27 июль 1952 йыл — 27 февраль 2007 йыл) — башҡорт шағиры, 1992 йылдан Башҡортостандың һәм Рәсәй Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003).
Трека
Трека — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының уң ярына тамағынан 357 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Түмәрүткәүел ауыл советы
Климаты
Түмәрүткәүел ауыл биләмәһенең климаты Соль-Илецкиҙыҡына ярашлы - ҡырҡа-континенталь, һалҡын ҡырыҫ ҡышлы, йәйен эҫе, ҡыштан йәйгә күсеү осоро ҡыҫҡа, атмосфера яуым-төшөмө әҙ. Ҡышын территория материктан килгән һыуыҡ һауа йоғонтоһонда була, ә йәйгеһен Ҡаҙағстандың ярымсүл яҡтарынан континенталь «эҫе» һауа килә, һөҙөмтәлә йыл һайын тиерлек ҡоролоҡ булып ала. Уртаса йыллыҡ һауа температураһы +5,0°С. Иң һалҡын айҙарҙың уртаса айлыҡ һауа температураһы: −13,0оС (ғинуар, февраль). Иң эҫе уртаса айлыҡ һауа температураһы: +22,6 оС (июль). Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме 339 мм. Иң күп яуым-төшөм йылы осорҙа (апрель-октябрь) — дөйөм алғанда168 мм тәшкил итә. һалҡын осорҙа (ноябрь-март) яуым-төшөм 153 мм самаһы була.
Перепутная
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хабаровск дәүләт иҡтисад һәм хоҡуҡ университеты
Тарихы
2015 йылдың 2 ноябренән «Хабаровск дәүләт иҡтисад һәм хоҡуҡ академияһы» юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы "Хабаровск дәүләт иҡтисад һәм хоҡуҡ университеты " юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы тип атала башлай.
Ғиззәтуллин Рим Рифғәт улы
Фәнни эшмәкәрлеге
30-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 4 уйлап табыу авторы.
Тимур (исем)
Билдәле шәхестәр
Тимур Таһир улы Бәҙритдинов — Рәсәй киноһында комедия актеры, телевидение һәм КВН телетапшырыуҙарын алып барыусы.
Тимур Мөхәмәт улы Ғарипов (26 февраль 1975 йыл) — театр актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы, Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты — Георг IV, Петя, Әбүләй ролдәрен башҡарған өсөн (2003).
Сабитов Камил Басир улы
Әҙәбиәт
Башҡорт энциклопедияһы.
Ҡаҙлайыр
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы һыу Урал бассейны округын ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы башынан Оло Эйек йылғаһына ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Витевский Владимир Николаевич
Биографияһы
1870—1874 йылдарҙа Уральск ҡалаһының ике уҡыу йортонда — Урал ғәскәри гимназияһында һәм 1-се разрядлы ҡыҙҙар училищеһында урыҫ теле, тарих һәм география фәндәренән уҡыта.
1874—1901 йылдарҙа Ҡазанда урыҫ-сит халыҡ уҡытыусылар семинарияһында һәм шулай уҡ 1897 йылға ҡәҙәр ҡыҙҙар мариин гимназияһында уҡытыусы булып эшләй.
Ткаченко Яков Тарасович
Биографияһы
1945 йылда капитан Ткаченко демобилизациялана, Свердловск ҡалаһына ҡайта. Металлургия заводында көнкүреш буйынса директор урынбаҫары, аҙаҡ Бөтә союз метрология институтының Свердловск филиалында ремонт-көйләү оҫтаханаларының начальнигы, Свердловск тау институтының уҡыу-производство оҫтаханалары начальнигы булып эшләй. 1965 йылдың июнендә пенсияға сыға.
Ауыл кешеләре (повесть)
Ауыл кешеләре ― Антон Павлович Чехов яҙған повесть. Әҫәр баҫылып сыҡҡас төрлө ҡаты бәхәстәр тыуҙыра. Лев Толстой был повесты «халыҡҡа ҡаршы гонаһ» тип атай. Хәҙер повесть яҙыусының шедевры тип иҫәпләнә.
Сюжет
Повесть туғыҙ бүлектән тора. Ундағы ваҡиға Жуково ауылында бара. Повесть Николай Чикильдеевтың, Мәскәүҙәге «Славянский Базар» ҡунаҡханаһының хеҙмәтсеһене, Жуково ауылына ҡатыны Ольга һәм ҡыҙы Саша менән ҡайтыуы менән башланып китә. Ул бик ҡаты сирләй, дарыу алырға аҡсаһы юҡ, шуға күрә ҡалала йәшәй алмай. Николай ата-әсәһенең ауылында үҙенә урын табырға тырыша.
Ғөшөр
Ғөшөр (унынсы өлөш) — Исламда күп мәғәнәгә эйә төшөнсә, ундан бер өлөш һалым йәки йыйым, төшөмдөң ундан бере. Ғөшөр- мосолмандарҙа ярлылар файҙаһына алына торған саҙаҡа. Ул үҫтерелгән йәшелсә -емештән, умарталыҡ тотҡан кешенең балынан алына. Ул бөтә уңыштың ундан бер өлөшөн тәшкил итергә тейеш. Бирелгән хәйерҙең күләме биреүсенең үҙенең ихтыярында, ни тиклем күберәк бирһәң, шул хәтле сауабы күберәк була. Бында ҡул менән һыу ташып һибеп үҫтерелгән йәшелсә инмәй. Ғөшөрҙөң зәкәттән айырмаһы шунда: ғөшөр алынған уңыштан бирелһә, фытыр саҙаҡаһы ғаилә иҫәбенән, йәғни йән башынан бүленгән хәйер. Ғөшөр Ислам дине тотҡан илдәрҙә дәүләт ҡаҙнаһына бирелә, ә Рәсәйҙә элек һәм хәҙерге заманда ярлыларға таратыла, руханиҙарға, мәҙрәсәлә уҡыған шәкерттәргә бирелә.
Ибраһимов Ғәбдрәшит Ғүмәр улы
Биографияһы
1879—1885 йылдарҙа Мәҙинә, Мәккә һәм Истанбул ҡалаларында белемен камиллаштыра.
1902 йылда Тара ҡала думаһына 1902—1906 йылдарҙағы өсөнсө дүрт йыллыҡҡа гласныйҙарҙы һайлауҙа ҡатнашыу хоҡуғына эйә була.
1902 йылда Ибраһимов Әбделхәмит солтандың әмере буйынса Ғосман империяһын ташлап сығырға мәжбүр була. 1902—1903 йылдарҙа ул тәүге тапҡыр Японияны күрә, бында ул рустарға ҡаршы пропагандалауҙа ҡатнаша һәм Ибраһимов Япониялағы Рәсәй илселеге талаптары буйынса был илдән ҡыуыла. 1904 йылда Истанбулға килә һәм бында ҡулға алына, уны Рәсәй илселегенә тапшырылар һәм һаҡ аҫтында Одессаға оҙаталар. 1905—1906 йылдар сиктәрендә Ибраһимов иреккә сығарыла. Элек Ырымбур мосолман ойошмаһы идаралығы ағзаһы булған саҡта ул Иттифаҡ әл-Мөслимин хәрәкәте етәкселәренең береһе һәм бер нисә мосолман конгресының ойоштороусыһы була. Сөннәттәрҙең һәм шиғыйҙарҙың берләшеү идеяһын алға һөрөүсе була. Беренсе Бөтә Рәсәй мосолмандары конгресында Түбәнге Новгородта Ибраһимовтың төп дәғүәсе Гаяз Исхаҡи була.
1908 йылда икенсе тапҡыр Японияға юллана, 1909 йылдың февраль-июнендә Токио ҡалаһында йәшәй. Урындағы милләтселек ойошмаларының вәкилдәре менән бәйләнештәр булдыра. Айырыуса тығыҙ бәйләнештәр Кокурюкай ультрамилләтсе йәмғиәте менән (Амур союзы, Англияла күберәк Ҡара аждаһа йәмғиәте исеме аҫтында билдәле) урынлаштыра. Был йәмғиәт 1904—1905 йылдарҙағы рус-япон һуғышы алдынан барлыҡҡа килә һәм көнбайышҡа ҡаршы сәйәсәт алып бара.
1930—1931 йылдарҙа Мәккә ҡалаһында йәшәй. Ибраһимовтың ислам яҡлы агитацияһы ҙур һәм оҙайлы уңышҡа тарымай, шул уҡ ваҡытта Яҡын һәм Урта Көнсығышта 1920—1940 йылдарҙа милли хәрәкәттәр йылдан-йыл көсәйә бара. 1933 йылда уk Японияға саҡырыу ала. 1938 йылда ул ҡабаттан был илгә килә һәм ислам буйынса Kyōkai Nippon Kaikyō Dai рәсми япон дәүләт ойошмаһы рәйесе һәм Токио йәмиғ мәсетенең имамы булып китә. 1944 йылдың авгусындағы вафатына тиклем япондарҙың күпселеге тиҙ арла исламды ҡабул итәсәгенә ышана.
Ҡотош (Мәләүез районы)
Ҡотош (Кутушево) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 490 кеше. Почта индексы — 453866, ОКАТО коды — 80241850004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (90 %) йәшәй.
Мөслим ибн әл-Хажаж
Асакируддин Абу́л-Хөсәйен Мөслим ибн әл-Хажаж ән-Найсабу́ри, күберәк имам Мөслим булараҡ билдәле (إمام مسلم;,  — , ) — ислам дин белгесе, хәҙистәрҙе өйрәнеүсе һәм хоҡуҡ белгесе. Иң абруйлы хәҙистәр йыйынтығы — Сәхих Мөслим авторы. Сауҙа менән шөғөлләнгән һәм үҙен тулыһынса хәҙистәр йыйыуға, төрлө ҡалалар буйлап сәйәхәт итеүгә арнау өсөн етерлек байлығы булған. Ираҡта, Сүриәлә, Мысырҙа, Хиджазда булған. әл-Бохари имамда, Әхмәт ибн Хәнбәл, Ибн Шихаб әз-Зөһри һәм башҡа дин белгестәрендә уҡыған. Имам әт-Тирмизи, Ибн Хузайма, Әбү Хәтим әр-Рази һәм башҡа дин белгестәренең уҡытыусыһы булған. Ике тиҫтәгә яҡын китап төҙөгән, уларҙың күпселеге хәҙис фәне һәм уларҙы быуындан-быуынға тапшырыусылар тураһында.
Белеме
Ул хәҙистәрҙе Яхья ән-Найсабуриҙан (839-41 вафат булған), Абдуллах әл-Кәнәбиҙән (835-6 вафат булған), Кутайб ибн Сәиттән (854 үлгән) (өсөһө лә Малиҡ ибн Әнәстең иң билдәле уҡыусылары), Убайдулла әл-Каваририҙан (849 вафат булған), Мөхәммәт ибн әл-Әлиҙән (862 үлгән), Усман ибн Әбү Шейбанан (853 үлгән), Мөхәммәт ибн әл-Мусаннанан (866 үлгән) һәм Мөхәммәт ибн Рафиҙан (869 үлгән) ишеткән тип әйтелә. Мөслим ибн әл-Хажаж Әхмәт ибн Хәнбәлимам (855 үлгән), Абдулла әл-Карри, Кутайба ибн Сәйет, Әхмәт ибн Юныс, Абдулла ибн Маслама әл-Канаби, Хармала ибн Яхья, Әли ибн Хужра (858 үлгән), Абд ибн Хумейд (863 үлгән), Әбү Хузейма ибн Харб (848 үлгән), Әбү Бакр ибн Әбү Шейб (849 үлгән), Әбү Зура әр-Рази (878 үлгән), Мөхәммәт Бундар (866 үлгән) һәм башҡа билдәле мөхәҙҙистәрҙең лекцияларында булған. Әз-Заһаби имам һүҙҙәре буйынса, Мөслим ибн әл-Хажаж 222 уҡытыусынан (шәйехтәрҙән) уҡый. Мөслимдең шәйехтәре араһында Мөхәммәт ибн Хатим да булған (849-50 үлгән), уны уйлап сығарған хәҙистәрҙе таратҡан тип шикләнәләр. Мөслим Мөхәммәт әл-Бохариҙың дәрестәренә даими йөрөй һәм уның менән тығыҙ бәйләнештә була. Мөслим ибн әл-Хажаждың әл-Бохари имам менән тап үҙенең тыуған ҡалаһы Нишапурҙа осраша алыуы ҡыҙыҡлы. Шундай осраҡ билдәле, Мөслим хөрмәт йөҙөнән әл-Бохари имамды маңлайынан үбә һәм уның аяғын үбергә рөхсәт һорай. Әл-Бохари имамды эҙәрлекләү ваҡытында ул үҙенең уҡытыусыһынан баш тартмауын асыҡтан-асыҡ күрһәтә. Мөслим ибн әл-Хажаж әл-Бохари имамға былай ти: «Һине тик көнләшеүселәр генә яратмай». Мөслим имамдың иң билдәле уҡыусылары булып Әбү Хәтим әр-Рази, Әхмәт ибн Салма, Әбү Иса әт-Тирмизи («Джами әт-Тирмизи» авторы), Яҡуп әл-Исфараини, Муса ибн Харун, Наср ибн Әхмәт әл-Хафиз, Әбү Әүәна әл-Исфараини («Муснад Әбү Увана» авторы), Ибн Хузайма («Сахих Ибн Хузайма» авторы) һәм башҡа билдәле ислам дин белгестәре торалар.
Кейәүеште (йылға)
Баймаҡ районында ошо уҡ атамалы Кейәүеште тораҡ пункты (1930 йылда ойошторолған Муллаҡай ауыл Советы составында Кейәүеште урман участкаһы ҡасабаһы, 2-се Этҡол ауыл Советына ҡараған Мырҙый урман участкаһы составында ауыл) булған.
Аҡболаҡ районы
Тораҡ пункттары
Аҡболаҡ районында 47 тораҡ пункт урынлашҡан.
Букаев Геннадий Иванович
Биографияһы
В 1980—1985 годах — инструктор отдела организационно-партийной работы Башкирского обкома КПСС.
В 1985—1990 годах — первый секретарь Белебеевского горкома КПСС.
В 2000—2004 годах — Министр Российской Федерации по налогам и сборам.
С марта 2015 г. — руководитель Службы внутреннего аудита ОАО "НК «Роснефть».
С июля 2016 г. — Генеральный директор АО «РОСНЕФТЕГАЗ» (с мая по июль 2016 г. — ВРИО Генерального директора АО «РОСНЕФТЕГАЗ»).
Буранов Юрий Алексеевич
Биографияһы
Батша ғаиләһенең һәм Романовтар династияһының башҡа вәкилдәренең вафаты тураһында бер нисә китап һәм мәҡәлә баҫтырып сығара (шуларҙың өс китабы тарихсы В. M. Хрусталевв менән берлектә баҫылып сыға). Тәүге тапҡыр (Хрустальев менән берлектә) батша ғаиләһенең үлемен тикшереүсе Н. А. Соколовтың тикшереү эшенән материалдар баҫтырып сығара.
Аҙнабаев Румил Тәлғәт улы
Биографияһы
1941 йылдың 1 авгусында Көйөргәҙе районы Яҡшымбәт ауылында тыуған.
Хеҙмәт юлын 1965 йылда Көйөргәҙе районы Мораптал совхозында ауыл хужалығы машиналары буйынса инженер булып башлай.
Ҡараҡором (ҡала)
Нигеҙ һалыныуы
Ҡалаға нигеҙ һалыныу датаһы булып, Сыңғыҙ-хандың ставкаһы Орхон ярына күсерелгән осор, 1220 йыл һанала. Хандың резиденцияһы, күрәһең, Малахитэ тауы янында, Тахай-балгас ҡаласығында урынлаша, унда XII быуатта кереит ханының ставкаһы урынлаша. В. В. Бартольд, ҡалаға 1229 йылда Үгеҙәй нигеҙ һала һәм башта Ордубалыҡ тип атала, тип иҫәпләй. Төҙөлөш Үгәҙәй тәхеткә ултырғандан һуң башлана (1229), кәңәшселәре уны баш ҡаланың кәрәклеге тураһында күндерә. Уның идара итеү ваҡытында Ҡараҡором — монгол дәүләте үҙәге тип күҙ алдына килтерелә. Үгеҙәй һарай төҙөй, уны «Ун мең йыл хозур тормош һарайы» (Түмэн амгалант; ) тип атай. Кесе сыңғыҙиҙарға шулай уҡ берәр һарай төҙөргә ҡушыла. 1234 йылда һарайҙар ҙа, шулай уҡ ҡорал яһаусы оҫталарҙың кварталдары Тахай-балгастан ситтә ҡәлғә диуарҙары менән уратып алына. Ҡараҡором төп лагерь була, унда хәрби поход ваҡыттарында хан үҙ ғаиләһен ҡалдыра, шулай уҡ ул ҡорал етештереү һәм ғәскәрҙәрҙе йыһазландырыу урыны була.
Хәҙерге торошо
Муниципаль килемдәрҙең төп сығанағы — ауыл хужалығын һәм туризм. Ҡаланың көнсығышында ятҡан баҫыуҙарҙы һуғарыу Орхон йылғаһынан башҡарыла. Грунтлы осоу-ултырыу һыҙаты менән Хархорин аэропорты Улан-Баторҙан һәм кирегә даими рейстар ҡабул итә.
2014 йылда Ҡараҡором будда монастырҙарын, уникаль иҫтәлекле әйберҙәрҙе һәм күргәҙмә залын реставрациялау буйынса меморандумға ҡул ҡуйыла. Асыҡ һауалағы музейҙың проектын тормошҡа ашырыу 2015 йылдың 31 декабренә тулыһынса тамамлана.
Сәфәр (исем)
Фамилияла
Сәфәров Валерий Фидан улы (21 июнь 1950 йыл) — ғалим-архитектор, педагог. 1979 йылдан Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2007—2012 йылдарҙа «БашНИИстрой» институтының баш архитекторы. Тарих фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы, Рәсәй Федерацияһының почётлы архитекторы.
Ковалёв Николай Григорьевич
Биографияһы
1950—1952 йылдарҙа СССР авиация сәнәғәте министрлығы академияһында уҡый. Һуңынан 161-се заводҡа баш механик итеп тәғәйенләнә. 1954 йылда Өфө приборҙар эшләү заводына директор итеп раҫлана.
Ҡулсатыр (фонтан-шутиха)
Төҙөлөү тарихы
«Ҡулсатыр» фонтан-шутиха 1796 йылда архитектор Ф. Броуэр һәм фонтандар оҫтаһы И. В. Кейзер тарафынан эшләнә. Уның төҙөүгә һарайҙың Ҡытай менән мауығыуы йоғонто яһаған, тип иҫәпләнә, был шулай уҡ Царское Селола «ҡытай» ҡоролмаларының барлыҡҡа килеүендә лә сағыла. XIX быуаттың 60-сы йылдарында фонтандың ҡыйығын тырҡыш бәшмәге формаһында эшләйҙәр. Шул ваҡыттан алып фонтан-шутиха бер быуат тиерлек «Ҡулсатыр» тип түгел «Бәшмәк» тип атала. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында фонтан емерелә. 1949 йылда ҡабат тергеҙгән ваҡытта уның тәүге ҡиәфәтен һәм атамаһын ҡайтарырға ҡарар ителә. Петергофтың оло йәштәге кешеләре һаман да «Бәшмәк» атамаһын ҡуллана.
Тасуирлама
Фонтан парк ҡунаҡтарын шаяртыу маҡсатында эшләнгән. Формаһы буйынса ҡулсатырҙы хәтерләтә: ҙур бағана ағастан һырлап эшләнгән ярым көмбәҙле киң йәшел ҡыйыҡты тотоп тора. Бағананы кресло рәүешендәге эскәмйәләр уратып алған. Ҡунаҡтар күренмәҫлек итеп йәшертелгән 160 торбанан һыу атылып, пәрҙә барлыҡҡа килтергәнгә тиклем ҡулсатыр аҫтына йүгереп инеп өлгөрөргә тейеш. Икенсе версия буйынса, байрамса кейенгән ҡунаҡтарҙы сатыр аҫтындағы эскәмйәләргә ултырталар. Ҡапыл һыу атыла башлағас, улар фонтан эсенән һыу шаршауын йырып ҡына сыға ала.
Доспанова Хиуаз Ҡайыр ҡыҙы
Биографияһы
1941 йылдың 13 октябрендә Хиуаз курсташы Татьяна Сумарокова менән бергә ҡатын-ҡыҙҙар авиаполктарын ойоштороу менән шөғөлләнгән М. М. Расковаға мөрәжәғәт итәләр. Ҡыҙҙарҙы штурмандар төркмөнә тәғәйенләйҙәр.
Теология
Илаһиәт (правосл. богословие) йәки теоло́гия ( θεολογία - θεός «Бог» + λόγος)  — ниндәйҙер динде йәки дини тәғлимәтте систематик юл менән бәйән итеү йәки шәрехләү.
«Богословие» һәм «теология» урыҫ телендә
Урыҫ телендә «теология» һүҙендәге тәүге «т» хәреф латин теле аша инеүен күрһәтә, был һүҙ, «богословие» төшөнсәһенән айырмалы, боронғо грек теленән ингән  θεολογία менән бер үк түгел. Урыҫ православиеһында үҙ тарафына бары тик «богословие» төшөнсәһе генә ҡулланылыуы тотороҡло күҙәтелә. Әммә урыҫ богословиеһы көнбайыш  теологияһы хәрәкәтен күҙәтеп бара,һаҡлыҡ менән ҡуллана һәм уның бай ҡаҙаныштарын үҙ маҡсаттарында бик оҫта файҙалана
Мерёжка
Мерёжка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чагодоща йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Шайдуриха
Шайдуриха (Оло Шайдуриха) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Утка (Уткинский тоғаны) йылғаһының һул ярына тамағынан 7,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Хельбедюндорф
Хельбедюндорф (Helbedundorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2611 кеше йәшәй. Майҙаны — 96,3 км2. Диңгеҙ кимәленән 303 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99713 һәм автомобиль коды — KYF.
Айрон (округ, Юта)
Иҫкәрмәләр
Төркөм:округтары Юта
Ураш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Санар
Ҡушылдыҡтары
-Калиновка 1
-Боланка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Лошкарёв Геннадий Константинович
Биографияһы
1961—1970 йылдарҙа взвод командиры, төркөм начальнигы ярҙамсыһы, Төмән хәрби-инженер команда училищеһы начальнигы ярҙамсыһы.
Раевка (Әлшәй районы)
Тарихы
ЛЕНИН башҡорт Яхъя Туҡаев утарында
Бангладеш
Бангладеш (বাংলাদেশ), рәсми исеме — Бангладеш Халыҡ Республикаһы (গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ) — Көньяҡ Азиялағы дәүләт.
Этимологияһы
«Бангладеш» (бенгали) атамаһы «бенгалиҙар иле» тигәнде аңлата (бенгал телендә bánglá— «Бенгали», déš — «ил»), сөнки бенгалиҙар ил халҡының яҡынса 98 процентын тәшкил итә. Рус телендә һүҙ ҡатын-ҡыҙ енес категорияһында (ж.р.) һәм килеш менән үҙгәрмәй
Тарихы
Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш туғыҙ ай дауам итә. Мукти Бахини партизандары төркөмдәре һәм Бангладештың регуляр ҡораллы көстәре 1971 йылдың декабрендә Һиндостан ҡораллы көстәре яғынан һуғыш барышында ярҙам ала. Һинд һәм Бангладеш Митро Бахини ғәскәрҙәре союзы 1971 йылдың 16 декабрендә Пакистан армияһын тар-мар итә, уның барышында 90 меңдән ашыу һалдат һәм офицер әсирлеккә эләгә.
Пакистандан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, Бангладеш парламент республикаһы булып китә, премьер-министр вазифаһын Мүжибур Рахман биләй. Ул дәүләт үтәргә тейешле дүрт фундаменталь принципты тәҡдим итә: милләтселек, социализм, секуляризм һәм демократия. Ул боевиктарҙың баш күтәреүсе төркөмдәрен ҡоралһыҙландыра башлай һәм сит ил иҡтисадсыларын илдең социалистик юл буйлап үҫеше программаһын әҙерләргә саҡыра. 1972 йылда күп кенә сәнәғәт предприятиелары, шул иҫәптән ит һәм мамыҡ заводтары һәм шәкәр заводтары, шулай уҡ банктар, страховкалау компаниялары һәм сәй плантациялар национализациялана. 1972 йыл аҙағында парламент булдырыла. 1973 йылдың мартындағы дөйөм һайлауҙар Авами лигаһына еңеү килтерә, ул 73 % тауыш йыя (ике өлөшкә бүленә милли Авами лигаһы — 8 % һәм 5 %, социалистик партия — 7 %, коммунистар — 4 %).
Йәмғиәттә сәйәси тотороҡһоҙлоҡ һәм көс ҡулланыу тулҡынын бөтөрөү һәм илдең киң таралған коррупция һәм сыуалыштар кисергәнен иҫәпкә алып, 2007 йылдың 11 ғинуарында күсмә хөкүмәт күҙәтеүе аҫтында дөйөм һайлауҙар тәғәйенләнә. Күсеүсе хөкүмәт идара итеүҙең бөтә кимәлдәрендә лә коррупцияға ҡаршы көрәште өҫтөнлөклө йүнәлеш итеп билдәләй, һөҙөмтәлә күп кенә күренекле сәйәсмәндәр һәм төрлө кимәлдәге чиновниктар, коррупцияла ғәйепләнеп, ҡулға алына. 2008 йылдың 29 декабрендә күсеүсе хөкүмәт етәкселегендә ирекле дөйөм һайлауҙар үтә, уның барышында шәйех Хасина етәкселегендәге Авами лигаһы күпселек тауыш менән еңә. Премьер-министр вазифаһында шәйех Хасина 2009 йылдың 6 ғинуарында рәсми ант ҡабул итә.
Хөкүмәт һәм сәйәси система
Илдә 2005 йылдың февралендә ике радикаль террористик ойошма — (JMJB) һәм  тыйыла. 1999 йылдан алып барған бер нисә террористик акт һөҙөмтәһендә 2006 йылда JMJB һәм JMB ойошмаларының шикле ағзалары һәм етәкселәре ҡулға алына. Етәкселәр үлем язаһына хөкөм ителә һәм башҡарыла. Бангладеш хөкүмәтенең террорға ҡаршы операциялар үткәреүе башҡа дәүләттәр лидерҙарының ыңғай яуап биреүенә сәбәпсе була.
Административ бүленеш
Дакка ҡалаһы — дәүләттең баш ҡалаһы һәм Бангладештың иң ҙур ҡалаһы. Илдең башҡа эре ҡалалары — Читтагонг, Кхульна, Раджшахи, Силхет, Барисал, Комилла, Рангпур. Ҙур ҡалаларҙа мэр һайлау тәртибе бар, ә башҡа муниципалитеттар рәйес һайлай. Мэрҙар һәм рәйестәр биш йылға һайлана.
Булдым
Тасуирламаһы
Һыуы сөсө. Һай, 45 % майҙанын ылымыҡ баҫҡан, төбөн ҡалын торф ултырмалары ҡаплаған. Күл уртаһында 2 метр тәрәнлектә күл төбө ике ҡатлы, уны серегән һыу үҫемлектәре хасил итә. Бөтә периметры буйынса һыу өҫтөндә үҫемлектәр йөҙөп йөрөй. Күл уртаһында ул кәмей һәм сиктре аныҡ күренеп тора.
Японияның милли парламент китапханаһы
Тарих
Японияның Милли Парламент китапханаһы өс төрлө:1890 йылда Император парламентына нигеҙ һалған саҡтағы   Пэрҙар Палатаһы, Вәкилдәр Палатаһы, 1872 йылда Мәғариф министрлығын ойошторғанда барлыҡҡа килгән Император  китапханаларынан -  мираҫ буйынса барлыҡҡа килгән.
Төп фонды
Японияның Милли китапханаһы булараҡ, Милли парламент китапханаһы Японияла  баҫылып сыҡҡан  китаптарҙың   бик күп даналарын йыйған. Парламент ағзалары өсөн китапхана булғанлыҡтан, бында сит телдәрҙәге китаптарҙың киң фондына эйә. .
Камыстыаят
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Уйылға йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
— Бассейн коды — 14.01.05.002
Ургуза
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Ашшурбанипал китапханаһы
Әһәмиәте
Шына яҙыулы текстарҙың ҙур массивы тик Ашшурбанипалдың яҙма һүҙгә әүәҫлеге арҡаһында беҙҙең көндәргә килеп еткән. Күп осраҡтарҙа Месопотамия яҙмаһының боронғо ҡомартҡылары был хаким бойороғо буйынса башҡарылған күсермәләрҙә генә һаҡланған. Тәҡдим ителгән текстарҙың ҡайһы берҙәренең мең йыллыҡ тарихы бар (табличкалар үҙҙәре бик боронғо булмаһа ла, нормаль шарттарҙа улар һирәк кенә 200 йылдан ашыу һаҡланған). Ашшурбанипал үҙенең берҙән-бер уҡый һәм яҙа белгән Ассирия хакимы булыуы менән ғорурланған. Йыш ҡына уның б.э.т. 668 йыл менән даталанған һәм Ниневияла табылған, Британия музейында Куюнджик йыйынтығының шына яҙыу таблицалары каталогы буйынса K.2694 һәм K.3050 номерлы ике балсыҡ таҡтаға яҙылған  автобиографик «яҙма»һынан өҙөмтә  L4» килтерелә фрагмент его автобиографической «надписи L4», датируемой 668 г. до н. э. и начертанной на двух обнаруженных в Ниневии глиняных табличках, с номерами K.2694 и K.3050 по каталогу клинописных таблиц Куюнджикского собрания Британия музейы:
Суҡраҡ сейәлеге
Суҡраҡ сейәлеге төбәктәре
Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районында урынлашҡан тәбиғәт ҡомартҡыһы
Һаҡланған тәбиғәт биләмәһенең ағымдағы статусы: Ғәмәлдәге
Нягар-Нэо-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әхмәтов Спартак Ғәли улы
Биографияһы
1968 йыл — СССР Миннефтехимпромының Салават индустриаль техникумын тамамлай.
Самодуровка (Әлшәй районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Словакия кинематография институты
Документация һәм китапханны хеҙмәтләндереү бүлеге
Документация һәм китапхананың хеҙмәтләндереү бүлеге, йәмәғәтселек өсөн документтарҙы аса, уларҙы эшкәртә, график, фотоһүрәттәр һәм коллекцияның башҡа предметтарын, китапхана — кинематографияның махсус әҙәбиәтен, периодик баҫмаларҙы, аудиовизуаль сценарий әҫәрҙәрен, баҫмалары һәм электрон каталогты һәм кино сәнғәтенә ҡарата булған мультимедиа эштәрен һаҡлай. Бүлектә баҫмаларҙың, библиография исемлегенең мониторингы булдырылған Бүлектең гаранты булып CINEMA SK тора.
Күкрәк (Ырымбур өлкәһе)
Күкрәк (Кукряк) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы хәҙер юҡҡа сыҡҡан ауыл.
Зөлҡәрнәй (персонаж)
Зөлҡәрнәй (ذو القرنين — «ҡуш мөгөҙлө», «ике мөгөҙлө» ) — хаҡ тәҡүә һәм бөйөк батша, халыҡты Йәжүж менән Мәжүждән һаҡлаусы диуар төҙөгән. Зөлҡәрнәй исеме Ҡөрьәндең ун һигеҙенсе сүрәһендә дүрт тапҡыр телгә алына.
Исеме һәм прототибы
Зөлҡәрнәй ғәрәп теленән тәржемә иткәндә «ике мөгөҙлө» тигәнде аңлата. Исемдең аныҡ аңлатмаһы билдәһеҙ. Берәүҙәр көнсығыш менән көнбайышты «ҡояш мөгөҙө» тип атай, икенселәре быны Рум менән Фарсы иленең хужаһы булыуы менән аңлата, өсөнсөләр маңлайында оро булғандыр, тип фараз итә.
Айытҡол (исем)
Айытҡол — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Фамилияла
Айытҡолов Азат Миңлеғәле улы (27 ғинуар 1956 йыл) — ҡурайсы, педагог, Рәсәйҙең атҡаҙанған (1998 йыл), Башҡортостандың халыҡ артисы (1991 йыл), Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы(1990 йыл) һәм Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2000 йыл) лауреаты, Салауат Юлаев ордены кавалеры (2021 йыл).
Хөсәйенбәк кәшәнәһе
Аҡзират (Аҡзыярат) барлыҡҡа килеү
Кәшәнә тураһында легендалар күп. Мәҫәлән, кәшәнә һалдырған йылы Аҡһаҡ Тимер ҡайтып китеп өлгөрмәй, ҡышҡылыҡҡа башҡорттар араһында ҡалырға мәжбүр була. Ниндәйҙер сәбәп менән, ғәскәренән бер нисә кеше үлеп ҡала. Кәшәнә янында алты ғәскәр башы ерләнгән. Тап шул ҡәберҙәрҙән боронғо Аҡзыярат барлыҡҡа килгән. Бында әле лә боронғо яҙыулы ҡәбер таштары тора.
Тасуирлама
Хөсәйенбәк кәшәнәһе иртә болғар тибындағы ҡомартҡыларға ҡарай. Унда табылған материалдар Археология һәм этнография музейында һаҡлана.
Жалайырҙар
Ырыуҙары
Жалайыр 3 эре ырыуға бүленә: сырманаҡ, шуманаҡ, бирмәнәк ( Тынышпаевта - сиыршы -һыйырсы). Ораны — баҡтияр, ҡоблан, борибай (бүребай). Тамғаһы — III тараҡ.
Ниғмәтйәнов Мәхмүт Ниғмәтйән улы
Һуғыштан һуңғы йылдар
1953 йылда Мәхмүт Ниғмәтйәнов Юдинолағы эшен ташлап, Ҡазан дәүләт консерваторияһының композиция-теория факультетына уҡырға инә, студент йылдарында үҙенең тормоштағы төп эшен билдәләй. Каникул ваҡыттарында үҙ ойошторолған фольклор экспедицияларында татар халыҡ йырҙарына иғтибар итә, боронғо ғөрөф-ғәҙәт, ғәҙәттә йола йырҙарының үҙенсәлектәре, халыҡ көйҙәрен урып-йыйыу һәм өйрәнеү тарихы менән ҡыҙыҡһына. Был уның татар халыҡ йырҙарын эшкәртеүгә арналған диплом эшендә лә киң сағылыш таба. Юғары уҡыу йортон 1958 йылда тамамлап, башта шунда уҡ, шуның менән бергә СССР Фәндәр Академияһының Ҡазан филиалы Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әҙәбиәт һәм тарих институты|СССР Фәндәр академияһы Ҡазан филиалының Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әҙәбиәт һәм тарих институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
Няда-Яха (Обь ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡараған (Синташта ҡушылдығы)
Караганка (Караган) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Синташты йылғаһының уң ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Гагин Валерьян Константинович
Биографияһы
Ғаиләһе: Ҡатыны — Гагина Римма Александровна (12.09.1929 — 18.11.2001). Ҡыҙҙары — Зиновьева (Гагина) Ирина Валерьяновна, Гагина Ольга Валерьяновна (17.08.1955 — 01.10.2004). Ейәндәре — Шерстобитова (Зиновьева) Анастасия Борисовна, Гагин Валериан Валентинович.
Күргәҙмәләр
Гагин Валерьян Константинович — 1953 йылдан алып республика, зона һәм Бөтә Рәсәй күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
Уй (Силәбе өлкәһе)
Экономика
Уй ауылында ябылған сыр заводы, элекке "Память Ленина" колхозының үҙәк усадьбаһы урынлашҡан, шулай уҡ бында Силәбе өлкәһендә иң ҡиммәтле бәҙрәф (25 һум) бар. Урындағы халыҡтың төп килеме - бюджет өлкәһендә һәм "Красное и белое" магазин селтәрендә эшләү.
Бүҙәнә ҡарсығаһы
Йәшәүе үрсеүе
Урманда йәшәй. Ваө хайуандар һәм ҡоштар менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. көҙ һәм ҡыш бер урындан икенсе урынға күсеп йәшәй. Яҙғыһын ояһына ҡайта. Киң таралған. Ояһы ағаста була. Көрән таплы 3-6 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Ауға йөрөү өсөн башҡорттар ҡулға эйәләштергәндәр.
Йон Эрпенбек
Биографияһы
1993-94 йылда Питсбургтың Философия фәндәре үҙәгенең ғилми хеҙмәткәре итеп тәғәйенләнә. 1991—1995 йылдарҙа Max Planck Society проекттары буйынса фәнни-тикшеренү эштәре алып бара.
Михайловка (Мәләүез районы)
Тарихы
Мәкәтәүле йылғаһы эргәһендәге Михайловка ауылына 1892 йылда Романовка (1920 йылда 88 йортта 623 кеше) һәм Воздвиженка (1920 йылда 32 йортта 245 кеше) ауылдары крәҫтиәндәре нигеҙ һалған. Был ауылдар араһында Михайловка ауылы урынлашҡан. Ерҙе Түбәнге Юрматы ауылы башҡорттарынан һатып алған булғандар. Быуат аҙағында унда 51 кеше йәшәгән 8 йорт булған. 1920 йылда 26 йортта 152 кеше иҫәпләнгән. Урындағы халыҡ араһында украиндар ҙа булған.
Радикулит
Иҫкәртеү
Кәүҙәне дөрөҫ тотоу, умыртҡалыҡҡа кәрәк тиклем физик нагрузка биреү, хеҙмәт һәм ялды рациональ алмаштырып тороу. Башҡортостанда радикулит ауырыуы проблемалары буйынса фәнни тикшеренеүҙәр 20 быуаттың 40‑сы йылдарынан башлап Өфө медицина университетында алып барыла.
М. О. Әуәзов исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт академия драма театры
Һәйкәл статусы
Театр бинаһы архитектура ҡомартҡыһы булып тора, 1982 йылда дәүләт реестрына индерелгән.
Зиннур (исем)
Билдәле кешеләр
Йәрмөхәмәтов Зиннур Ғөбәйҙулла улы (3 февраль 1948) — иҡтисадсы. Иҡтисад фәндәре докторы (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1998).
Баҡын (исем)
Топонимдар
Баҡый (Белорет районы) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл.
Амбрас ҡәлғәһе
Тәүге мәғлүмәттәр
Инсбрук ҡалаға әүерелгәнгә тиклем үк, 10-сы быуат документтарында Омрас йәки Амрас тигән һылтанмалар булған. Был Баварияның көньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге нығытмала Истрия маркграфтары граф Андехтар резиденцияһы булған, һуңғараҡ Андехтар ҡыҫҡа ғүмерле Мерания империя дәүләтендә 1180 йылдан 1248 йылға тиклем герцогтар булып торғаны билдәле. Был тәүнығытмалар 1133 емерелгән, унан бер ниндәй эҙ ҙә тороп ҡалмаған, мәгәр 1248 йылда тәүге  ҡоролма материалдарының күпмелер өлөшө хәҙергә тиклем ҡалған бинаны һалғанда ҡулланылған. Был ваҡытта ҡәлғә харабалары һәм мөлкәте мираҫ буйынса граф IV Альбертҡа күскән булған.
Яңы тарихы
Хәҙерге ҡәлғә эрцгерцог Фердинанд II (1529-1595) тарафынан төҙөтөлгән, ул император I Фердинандтың (1529-1595) икенсе улы булған ..
Вәлиев Мәсхүт Малик улы
Вәлиев Мәсхүт Малик улы (13 ғинуар 1947 йыл — 28 апрель 2018 йыл) — ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2004). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007).
Инфраҡыҙыл нурланыш
Инфраҡыҙыл нурланышты «йылылыҡ нурланышы» тип тә атайҙар, сөнки йылытылған объекттарҙан инфраҡыҙыл нурланышты кеше тиреһе йылылыҡ һиҙеү тип ҡабул итә. Был осраҡта организм бүлеп сығарған тулҡын оҙонлоғо йылытыу температураһына бәйле: температура ни тиклем юғарыраҡ булһа, тулҡын оҙонлоғо ла шул тиклем ҡыҫҡараҡ һәм нурланыштың көсөргәнешлеге лә шул тиклем юғарыраҡ була. Спектр излучения абсолютно чёрного тела при относительно невысоких (до нескольких тысяч кельвинов) температурах лежит в основном именно в этом диапазоне. Бөтөнләй ҡара есемдең нурланыш даирәһе сағыштырмаса юғары булмаған (бер нисә мең кельвинға тиклем) температурала тап ошо диапазонда ята.
Төнгө күреү приборҙары
Күҙгә күренмәҫ инфраҡыҙыл һүрәтте күҙ алдына килтереүҙең бер нисә ысулы бар:
Мәғлүмәттәрҙе тапшырыу
Инфраҡыҙыл яҡтыртҡыстарҙың, лазерҙарҙың һәм фотодиодтарҙың таралыуы улар нигеҙендә бирелмәләрҙе сымһыҙ оптик тапшырыу ысулын булдырыу мөмкинлеген бирә. Компьютер техникаһында компьютерҙарҙы периферия ҡоролмалары (IrDA интерфейсы) менән аралашыу өсөн ҡулланалар. Радиоканалдан айырмалы рәүештә, инфраҡыҙыл канал электромагнит интерференцияға һиҙгер түгел, һәм был уны сәнәғәт шарттарында ҡулланыу мөмкинлеген бирә. Инфраҡыҙыл каналдың етешһеҙлектәренә приборҙарҙа оптик тәҙрәләр кәрәклеге, приборҙарҙың үҙ-ара дөрөҫ йүнәлеше инә. Әлеге ваҡытта атмосферала яҡтылыҡ тапшырыу нигеҙендә селтәр ҡорамалдары етештереүселәр күп (FSO), ҡағиҙә булараҡ, был нөктә — нөктә. Әле ғалимдар атмосферала 4 Тбит/с ашыу мәғлүмәт тапшырыу тиҙлегенә өлгәшкән. Шул уҡ ваҡытта 100 Гбит/с тиҙлек менән сериялы етештерелгән элемтә терминалдары билдәле. Күҙгә күренерлек шарттарҙа инфраҡыҙыл канал бер нисә километр арауыҡта бәйләнеш тәьмин итә ала. Элемтә каналының йәшеренеүе тураһында һөйләргә кәрәкмәй, сөнки ИҠ диапазоны кеше күҙенә күренмәй (махсус ҡулайлама ҡулланмай), ә элемтә каналының мөйөшлө айырылыуы бөтә уҙыштарҙа ла 17 μrad-тан артмай.
Медицина
Киң ҡулланылған йөрәк тибеше (HR) һәм ҡандағы кислород менән туйыныу (SpO2) яҡтыртыу өсөн йәшел (пульс өсөн) һәм ҡыҙыл һәм инфраҡыҙыл (SpO2) нурланышы ҡулланыла.
Инфраҡыҙыл лазер нурланышы DLS (Digital Light Sashing) техникаһында пульс тиҙлеген һәм ҡан ағымының үҙенсәлектәрен билдәләү өсөн ҡулланыла.
Аҙыҡ-түлек сәнәғәте
Етешһеҙлеге — ҡайһы бер технологик процестарҙа бөтөнләй ҡабул ителмәгән йылытыуҙың ярайһы уҡ тигеҙһеҙлеге.
Йөрәккүл (ҡасаба)
Йөрәккүл — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Һатҡы районы ҡасабаһы. Һатҡы ҡала биләмәһе составына инә. Шул уҡ исемле күлдең төньяҡ-көнсығыш ярында урынлашҡан. .
Анхель шарлауығы
Тасуирламаһы
1933 йылда шарлауыҡ өҫтөнән осҡан летчик Джеймс Эйнджел (Angel) хөрмәтенә аталған.
Диктант
Дөйөм милли диктант
Рәсәй халыҡтарының туған телендә дөйөм милли диктант тува («Тыва дыл кырында бугуденин диктантызы»), сыуаш («Пĕтĕм чăвашсен пĕрлĕхлĕ диктанчĕ»), и удмурт телендә («Бадӟым удмурт диктант») үткәрелә.
Бабур исемендәге Ош дәүләт академия үзбәк драма театры
Театр тарихы
1914 йылда Рахмонберди Мадазимов етәкселегендә Ош ҡалаһында рус-ерле мәктәптә уҡытыусы Балтыходжа Султанов менән бергә театр түңәрәгенә нигеҙ һала.
Няровей-Ходата
Няровей-Ходата — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ходата йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Ишморат (исем)
Ауылдар
Ишморат (Ишмуратово) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл..
Глобалләшеү
Иҡтисад
Глобалләшеүҙең ыңғай яҡтарын мөмкин тиклем күберәк илдәргә таратыу һәм кире эҙемтәләрен йомшартыу — халыҡ-ара сәйәсәт иғлан иткән маҡсаттарҙың береһе.
Глобалләшеүгә ҡарата тәнҡит
Глобалләшеү яҡлылар хәҙерге замандың барлыҡ процестары һәм уларға бәйле кире күренештәр тәбиғи һәм уларға идара итеү мөмкин түгел тип раҫлаһа, глобалләшеүҙе тәнҡитләүселәр, киреһенсә, ҙур дәүләттәр уның кире эҙемтәләрен кәметергә һәләтле тип иҫәпләй. Улар фекеренсә, быға төрлө өлкәләрҙә — тышҡы сауҙала, капиталдар хәрәкәтендә, иммиграцияла, — аҡыллы протекциялау сәйәсәте үткәреү, шулай уҡ донъя валюта системаһын реформалау аша өлгәшеп була. Улар фекеренсә, протекциялау һәм валюта курстарын билдәләүсе алтын (йәки «сеймал») стандарты индереү юлы менән глобаль иҡтисад йоғонтоһонан һаҡланылыусы 10—20 милли йәки төбәк иҡтисады («ирекле сауҙа зоналары») ойоштороу хәҙерге заман глобаль иҡтисадына альтернатива була ала.
Егоров Геннадий Семёнович
Биографияһы
Егоров Геннадий Рәсәй фФедерацияһы театр эшмәкәрҙәре союзында 1980 йылдан алып ағза булып тора.1986 йылдан — КПСС ағзаһы. Сит илдәрҙә Рәсәй театр сәнғәтен — атап әйткәндә, Англия, Болгария, Германия, Польша, Франция, Японияла күрһәтә.
Невесель
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Нитра
Тарих
Яңы Чехословакия составында Нитра тағы жупа үҙәге була. Хәҙер Нитра көнбайыш Словакияның сәнәғәт үҙәге.
Ҡала райондары
Чермань, Түбәнге Кршкан, Дражовцы, Үрге Кршкан, Кинек, Млинарцы, Паровски Гров, Иҫке ҡала, Зобор
Чека (Тара ҡушылдығы)
Чека  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тара йылғаһының уң ярына тамағынан 318 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 295 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Оранг-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Животовка (йылға)
Животовка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/Еділ/1804/693/445/9 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8,600 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, инештән Ревда ҡалаһына тиклем, Ревда йылғаһын һәм Ново-Мариинск һыуһаҡлағысынан сыҡҡан йылғаны индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һиндостан
Веды дәүере (беҙҙен эраға тиклем XIV—VI быуаттар)
Хоҡуҡ сығанағы — Изге Ведалар — «Ригведа» (гимндар йыйылмағы); Атхарваведа" (өшкөрөү доғалар йыйылмаһы); упанишады (дин-фәлсәфә трактаттар).