cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Акиров Хәләф Фәхри улы
Биографияһы
1915—1917 йылдар — I донъя һуғышында ҡатнашыусы, Көньяҡ-Көнбайыш фронттың Гродно гвардияһы гусар полкында 3-сө эскадрон рядовойы.
1925—1927 йылдар — (УКОМ) ВКП(б) өйәҙ комитеты ағзаһы.
1938—1939 йылдар — ВКП(б) Башҡортостан өлкә комитетының ауыл хужалығы бүлеге инструкторы.
1946—1954 йылдар — Улан районы Улан МТС-ы директоры.
Ялут
Тарихы
Мосолман риүәйәтендә Ялут образы өҫтәмә баһаламалар ала. Ялут төрлө варианттарҙа йә ғәрәби, йә ханааан йәки бербер батшаһы булараҡ бәйән ителә.
Ҡаҙағстандың административ бүленеше
Беренсе кимәл
Ҡаҙағстан Республикаһы административ рәүештә 14 өлкәгә һәм 2 республика әһәмиәтендәге ҡалаға бүленгән. Бынан башҡа махсус статуслы ҡала бар — Байҡоңыр (Байконур), ул 2050 йылға тиклем Рәсәй Федерацияһы тарафынан ҡортомға алына һәм был осорҙа уның менән Рәсәй Федерацияһының федераль әһәмиәтендәге ҡала статусына тура килгән мөнәсәбәттәргә эйә.
Ахияр (исем)
Билдәле шәхестәр
Шафиҡов Әхиәр Талип улы (1905 йыл — 24 февраль 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры[1].
Сәғитов Илдус Ахияр улы. Техник фәндәр кандидаттары.
Полиана Окимото
Карьераһы
2005 йылда Travessia dos Fortes  еңә.
2009 йылда Римда һыу спорт төрҙәре буйынса донъя чемпионатында Полиана Окимото бронза миҙал яулай. Бразилия 15 йыл эсендә беренсе тапҡыр донъя чемпионаттарында миҙал яулай, ә Окимото донъя чемпионатында миҙал яулаған беренсе Бразилия ҡатын-ҡыҙы була. Época журналы 2009 йылда уның иң абруйлы 100 Бразилия ҡатын-ҡыҙҙарының береһе тип атай.
2011 йылғы Панамерикан уйындарында Гвадалахарҙа Окимото 2007 йылғы һөҙөмтәһен ҡабатлай һәм ҡабаттан көмөш яулай.
2013 йылдың 12 авгусында Окимото 1500 метрға ирекле стилдә ярышып 16.26,90 һөҙөмтә менән Бразилия рекордын ҡуя.
Тэджон
Тэджон (кор. 대전 ) — Көньяҡ Кореяның үҙәгендә туранан-тура ҡарамағындағы ҡала,  Чхунчхон-Намдо провинцияһының административ үҙәге. Ҡаланың рәсми исеме —  Тэджон ҡала  метрополияһы (대전광역시 Тэджон-гванъекси). 1 564 мең халҡы менән ҙурлығы буйынса Кореяла  бишенсе ҡала. Көньяҡ Кореяның фәнни-техник баш ҡалаһы тип һанала.
Административ бүленеше
Тэджон 5 районға бүленгән («ку»).
Вилдан (исем)
Фамилия
Вилданов Әхмәт Шафиҡ улы (Вильданов Ахмет Шафикович; 26 февраль 1932 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. 1992 йылдан «Уфимтрансстрой» трестының генераль директоры. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Сәнәғәт, энергетика, элемтә информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия ағзаһы.
Атаһының исеме
Аҫылбаев Рәхимйән Вилдан улы (Асылбаев Рахимьян Вильданович; 15 февраль 1917 йыл — 2003 йыл) — ҡурайсы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, колхоз рәйесе (Баймаҡ районы), Моҡас ауыл советы рәйесе
Кесе Торожма
Кесе Торожма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Баш ҡала
Һүҙҙең этимологияһы
«Баш ҡала» боронғо урыҫ һүҙе столъ һүҙенән килеп сыҡҡан. «Тәхет, кенәздең хакимлыҡ итеү урыны» тигәнде аңлата. Ошо исемдән «стольный» сифаты барлыҡҡа килгән. «Стольный город» термины боронғо рус сығанаҡтарында XI быуаттан осрай. Башта Киевҡа, һуңыраҡ башҡа ҡалаларға (Владимир Волынский, Псков, Клязмалағы Владимир) ҡарата ҡулланыла. Мәскәү баш ҡала тип тәүге тапҡыр XV быуаттың беренсе яртыһында атала. Рус телендә «столица» һәм «столичный» һүҙҙәре XVII быуат башында ғына барлыҡҡа килә.
Батут
Батут (batoude, battuta — «тибеү») — һикереү өсөн тәғәйенләнгән ҡоролма, ул ныҡлы бауҙан үрелгән селтәрҙе резина йәки металл пружиналар ярҙамында металл рамға киреп ҡуйылған майҙансыҡтан ғибәрәт. Батуттың селтәрен эшләү өсөн ҡулланылған материал үҙенән-үҙе һығылмалы түгел. Һығылмалылығы селтәр периметры (йәки түңәрәге буйынса) урынлашҡан пружиналар иҫәбенә өлгәшелә.
Барлыҡҡа килеү тарихы
Билдәле цирк артисы Пабло Фэнк (Pablo Fanque) һүрәте төшөрөлгән XIX быуат плакаттарында акробаттың үҙ сығыштарында батутҡа оҡшаш ҡорамалды файҙаланыуы күренә. Снарядтың селтәрле-пружиналы батут ҡоролмаһынан бер ни тиклем айырылыуы һәм трамплинға нығыраҡ оҡшауы ла инҡар ителмәй. XХ быуат башында ҡайһы бер акробаттар ҙа тамашасыны ғәжәпләндереү өсөн «һикереүсе карауаттарҙы» файҙалана.
Батуттың барлыҡҡа килеүе тураһында легенда ла бар. Уға ярашлы батутты Дю Трамполине исемле француз акробаты быуат урталарында уҡ цирк артистар өсөн страховка сифатында уйлап таба. Әммә был легенданың ысынбарлыҡҡа тап килеүен раҫлаусы нигеҙ юҡ.
Профессиональ спортта батут ҡулланыу
Сноуборд, вейкборд, кайтсёрфинг (таҡта, фал һ. б.) өсөн тәғәйенләнгән ҡорамалдарҙы батутта файҙалана алыу реаль шыуыу шарттарын булдырыу мөмкинлеген бирә, ә страховка ҡорамалдарын һәм батуттың ырғытыусы көсөн файҙаланыу ҡатмарлы элементтарҙы һәм трюктарҙы үҙләштерергә һәм башҡарыу оҫталығын шымартырға ярҙам итә.
Петербург тарих-филология институты
Уҡытыу шарттары
Уҡытыу курсы дүрт йылға иҫәпләнгән. Тәүге ике йыл — дөйөм һәм теоретик курстар, киләһе икеһе — махсус һәм практик (§ 24). Өсөнсө курсҡа күскәндә студенттар үҙ аллы белгеслектәрҙең береһен һайлай: боронғо телдәр (1869—1918 йй.);тел ғилеме (1869—1884 йй.); тарих (1869—1875 йй); тарих һәм география (1883—1894 йй.)
Кирка (мифология)
Астрономияла
Цирцея хөрмәтенә 1855 йылда асылған.Цирцея  астероиды (34) аталған
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Батут
Космонавтар һәм лётчиктар әҙерләү өсөн батутты ҡулланыу
НАСА тикшеренеүҙәре күрһәтеүенсә, батутта һикереү мәлендә кеше йүгереү юлындағы хәрәкәт итеүгә ҡарағанда ике тапҡырға күберәк кислород йота. Бынан тыш, улар раҫлауынса, башҡа спорт тренажерҙарындағыға ҡарағанда батуттағы күнекмәләр 68 процентҡа һөҙөмтәлерәк.
Ирекле һикереү
Фитнеста яңы йүнәлеш: занятиеларҙың төп өлөшө профессиональ батутта үтә. Джампинг-фитнес — юғары көсөргәнешле кардиокүнекмә, уның барышында төп мускул төркөмө эшкәртелә һәм тәндәге калорияларҙы әүҙем яндырыу бара. Организмда серотонин һәм эндофин эшләп сығарыуға бәйле классик кардиойөкләнеш менән сағыштырғанда был дәрестәрр төрлөлөгө һәм арыу тойғоһоноң аҙ булыуы менән айырылып тора.
Батталова Гәүһәр Тимерхан ҡыҙы
Биографияһы
Гәүһәр Батталова, тапшырыуҙарын, репортаждарын башҡорт телендә лә, һәм рус телдендә лә оҫта алып барҙы. Тәжрибәле тележурналист булараҡ, яңы эшләп башлаған йәш коллегаларына ярҙам иткән.
Подольский Станислав Витальевич
Станислв Витальевич Подольский (Станіслав Віталійович Подольський; 19 февраль 1987 йыл) — Украина футболсыһы. 2016 Йәйге Паралимпия уйындары чемпионы.
Рёза
Рёза (Rösa) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 916 кеше йәшәй. Майҙаны — 21,12 км2. Диңгеҙ кимәленән 84 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6774 һәм автомобиль коды — ABI.
Яхой-Яха
Яхой-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Арка-Вэло-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шиверта
Шиверта — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Песчаная йылғаһының һул ярына тамағынан 248 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Малын районы
Малын районы (Малинський район) — Житомир өлкәһендәге район. Район үҙәге — Малын ҡалаһы.
Ягайло
Биографияһы
1386 йылдың 12 февралендә Ягайло Краков ҡалаһына килә һәм 15 февралдә Вавелдә Владислав исеме аҫтында суҡындырыла һәм 18 февралдә ун өс йәшлек Ядвига менән никахлаша. Ягайлоның Польша короле булғанлығы шик аҫтында була: бер ҡараш буйынса, Ягайло 1384 йылда тәхеткә ултырған Польша королеваһы Ядвиганың тик хәләл ефете була һәм никахта «Польша короле» титулын йөрөтә. Ядвига вафат булғандан һуң, Ягайлоның Польша тәхетенә хоҡуғы король советы тарафынан раҫлана. Бынан алып 1795 йылға тиклем Польшала король һайлау өсөн король советының ризалығы кәрәк була.
Польшаға килеп урынлашҡас, Ягайло наместниктар аша Литва менән идара итә башлай. Ягайлоның поляктар менән Крев килешеүе төҙөүө, Литвала ҙур ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Литва оппозицияһы башында Витовт булып китә, ул Ягайло менән көрәш башлай һәм Бөйөк Литва кенәзе (Вильно-Радом унияһы) итеп таныла, әммә юғары власть Ягайлоның ҡулы аҫтында ҡала.
Торлаҡ
Был мәғәнәлә торлаҡ йортто ғына түгел, ә киң мәғәнәләге йортто ла аңлата, ул тораҡ пунктын, илде, дөйөм алғанда, донъяның кешелек үҙләштергән өлөшөн аңлата. Торлаҡ һүҙе даими йәшәгән күп фатирлы йорттар, эш йәки уҡыу ваҡытында йәшәү өсөн ятаҡ, ҡыҫҡа ваҡытлы йәшәү өсөн ҡунаҡханалар мәғәнәһенә эйә. Күп фатирлы йорттарға ҡунаҡхана тибындағы йорттар һәм оло йәштәгеләр өсөн пансионат инә. Тышҡы ҡиәфәте, стеналары өсөн материал һәм торлаҡтарҙың эске төҙөлөшө бик күп төрлө (материал ағас, брезент, таш, бетон, ер, кирбес, ҡорос, хатта быяла, һөйәк йәки ҡар булыуы мөмкин).
Этимологияһы
«Торлаҡ» (жилище) һүҙе русса «йәшәргә» һүҙенән килеп сыҡҡан. Һинд-европа телдәрендә (һәм ҡайһы бер телдәрҙә һинд-европа телдәренән тыш), боронғо тамырҙары «hus/gus», «haz/cas» и «dom» һүҙҙәре торлаҡҡа ҡарата ҡулланыла. Был морфемаларға нигеҙләнгән һүҙҙәр торлаҡ мәғәнәһендә бина булараҡ ҡулланыла һәм бер үк ваҡытта, контекстҡа ҡарап, йәшәү мөхите мәғәнәһендә.
Герман телдәре «hus» һүҙен унда йәшәүселәр менән бергә йорт булараҡ аңлата, ә торлаҡ урыны булараҡ «heim» («ham», «home»), шулай уҡ «dom» морфемаһына нигеҙләнгән һүҙҙәр ҙә бар, әммә ғибәҙәт ҡылыу урындары мәғәнәһендә.
Тарихы
Кешеләр тәүтормош община ҡоролошо осоронан уҡ торлаҡты файҙалана. Башта улар төрлө мәмерйәләр, тау ҡыуышы һ. б. була. Тәбиғи торлаҡтар боронғо кешеләрҙең бөтә ихтыяждарын ҡәнәғәтләндерә алмағанлыҡтан, уларҙы төҙөкләндереү башлана. Торлаҡ мацҙандарына таш түшәү (мәҫәлән, боронғо Ла-Ферраси торағы, Эль-Кастильо мәмерйәһе), таш ҡоймалар (Краснодар крайы ндағы Ил туҡталҡаһы), ябай таш өйөмдәре ҡулланылған, улар шулай уҡ ҡойма булып хеҙмәт иткән (Ҡырымдағы Бүре өңө (Волчий грот) мәмерйәһе). Тигеҙлектә йәшәгән кешеләрҙең иң боронғо торлаҡтары — ер өйҙәре һәм ҡыуыштар.
Күп фатирлы йорттар
Күп фатирлы йорттар (инсулалар) тәүге тапҡыр боронғо Римда барлыҡҡа килә.
СССР-ҙа торлаҡ
1950-се йылдар уртаһынан киң таралыу һәм индустриаллек төп маҡсатҡа әйләнә: предприятиеларҙа етештерелгән деталдәрҙән биналар тиҙ йыйылырға тейеш. Был маҡсаттар торлаҡ архитектураһы тураһындағы фекерҙәрҙе үҙгәртә: эстетика һәм кәрәгенгән артыҡлыҡ артҡы планға күсә, планлаштырыу һәм етештереү технологияһы алғы планға ҡуйыла. Нәҡ ошо йылдарҙа бер-береһенә оҡшаған йөҙәрләгән йөҙө булмаған торлаҡ кварталдар барлыҡҡа килә, улар ниндәй ҙә булһа экспрессивлыҡтан һәм индивидуаллектән мәхрүм була. Илленсе йылдар аҙағына торлаҡтың яңы стандарттары индерелә: бүлмәләрҙең һәм бигерәк тә аш-һыу бүлмәләренең рөхсәт ителгән минималь дәүмәлдәре һиҙелерлек кәмей, дөйөм ванна бүлмәләре рөхсәт ителә. Быларҙың барыһы ла торлаҡ хаҡын кәметергә мөмкинлек бирә. мини|[[Томскиҙа 1-447 сериялы кирбес «хрущевкалар»
]] Күләмле төҙөлөштө планлаштырыу буйынса ҡарарҙар бәләкәй 1—3 кешелек ғаиләләр өсөн насар ҡулайлы була. Был 1960-сы йылдарҙа айырым торлаҡ төрө — ҡунаҡхана тибындағы йорттар барлыҡҡа килеүенә килтерә. Уларҙа коридор системаһы була һәм йәмәғәт хеҙмәтләндереү блогына тоташтырыла.
Лазер ярҙамында ҡырҡыу
Киҫеү процессы
Металдарҙы лазер менән киҫеү өсөн ҡаты есемле, сүсле (волокно) һәм газлы СО2-лазерҙар нигеҙендәге технологик ҡоролмалар ҡулланыла, улар туҡтауһыҙ ,йәки импульслы, бүлгеләнгән нурланыш режимында эшләй. Сәнәғәттә газ-лазер менән киҫеүҙе ҡулланыу йыл һайын арта бара, ләкин был ысул ғәҙәттәге металл киҫеү  ысулдарын  тулыһынса алмаштыра алмай. Әлеге ваҡытта лазер менән киҫеү ҡоролмаларының хаҡы әҙерәк төшә башлаһа ла, башҡа производствола ҡулланылған ҡоролмалар менән сағыштырғанда лазер ҡоролмалары бик ҡыйбат тора. Шуға күрә лазер менән киҫеү нигеҙле булырға һәм уйлап эшләнергә тейеш. Уны башҡа ғәҙәттәге юл менән эшләп булмағанда,йәки бик күп сығымдар талап иткәндә ҡулланыу файҙалы тип иҫәпләнә.
Өҫтәнлөктәре
Лазер менән киҫеү йәйелгән металл биттәрен үтәнән-үтә лазер нуры менән яндырып сығарыуҙан ғибәрәт. Бындай технологияның өҫтөнлөктәре:
Торлаҡ
Кеше торлаҡтары
«Көнсығыш ҡала» торлаҡтарына боронғо гректар һәм римлеләрҙең йорттары, Ҡытай, Һиндостан, мосолман ҡалаларының традицион ҡала йорттары инә.
Бәхтейәр (исем)
Фамилия
Бәхтейәров Рауил Ҡотдос улы (4 ғинуар 1926 йыл — 30 март 2001 йыл) — төҙөлөш алдынғыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының туғыҙынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1975—1980). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1967). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1980).
Камалетдинов Зыяитдин Ямалетдин улы
Биографияһы
Бер үк ваҡытта 1909 йылдан Өфө ҡалаһының 2-се йәмиғ мәсетенең имам-хатибы була. 1915 йылда Өфөлә «Анасия» ҡатын-ҡыҙҙар мәҙрәсәһен аса.
1917 йылда 1-се Бөтә Рәсәй мосолман съезы эштәрендә, Рәсәй мосолман руханиҙарының Бөтә Рәсәй съезында ҡатнаша. Башҡортостан мөхтәриәтен яҡлап сығыш яһаған өсөн 1918 йылдың июлендә татар милләтселәре тарафынан эҙәрлекләнә һәм үҙ мәхәлләһенән ҡыуыла, ректорҙың йорто һәм «Ғәлиә» мәҙрәсәһе аҡтарыла һәм талана. Һөҙөмтәлә «Ғәлиә» мәҙрәсәһе ябылыуға дусар була.
Октябрь (Мишкә районы)
Октябрь (Октябрь) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 151 кеше. Почта индексы — 452350, ОКАТО коды — 80243880004.
Кубань дәүләт технология университеты
Рейтингтары
Университет «Милли танылыу» рейтингында Рәсәйҙең 695 юғары уҡыу йортонан 48-се урынды биләй: 2019 йылдың иң яҡшы юғары уҡыу йорттары: университет техник вуздары рейтингында тәүге 20-се урынды биләй ; 16 предмет өлкәһе буйынса университет  беренсе квартилгә инә, аҙыҡ-түлек сәнәғәте, хеҙмәтте һаҡлау; тирә-яҡ мөхитте һаҡлау өлкәләрендә рейтингтың икенсе һәм өсөнсө баҫҡысында урынлаша.
Обь
Обь (Обь, ) — Көнбайыш Себерҙәге йылға.
Гидроним
Йылғаның түбәнге ағымында йәшәүсе ненецтар уны Саля-ям («моронло йылға») тип атаған. Ханты һәм манси халыҡтары йылғаға Ас («ҙур йылға»), селькуптар — Квай, Еме, Куай («эре йылға») тип исемләгән. Фараздар буйынса Обь гидронимы «ҡар», «ҡар көртө». «ҡар янында» тип аңлатылған коми телендәге һүҙенән, йәки иран телендәге ап («һыу») һүҙенән барлыҡҡа килгән.
Илнар (исем)
Этимология
Илныр неологизм, башҡорт исеме. — халыҡтың танылған, данлы кешеһе
Новиков Илья Сергеевич
«Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?»
2009 һәм 2010 йылдарҙа Алексей Новиков Блинов командаһы өсөн сығыш яһай. Үткән биш уйындан команда береһендә генә еңеп сыға. 2010 йылдың көҙгө серияһында Новиков хәл иткес блиц раундын ота, тик ҡышҡы серияла, шулай уҡ хәл иткес раундта, яҙыусы Александр Островский тураһында 13-се сектор һорауына яуап бирә алмай һәм шул рәүешле финалда ҡатнашыуҙан мәхрүм ҡала. 2011 йылда Новиков Алесь Мухин командаһына әйләнеп ҡайта. Яңыртылған командала Григорий Алхазов, Гюнель Бабаева, Эльман Талыбов һәм Анатолий Бугаев уйнай (Анатолий Бугаев 2014 йылда Украинала сәйәси кризис башланғандан һуң, «Беренсе каналда уның пропагандаһы менән мөнәсәбәт булдырырға теләмәү» сәбәпле, телеклубта ҡатнашыуҙан баш тарта һәм Юлия Архангельскаяға алыштырыла ). Мухин командаһы был составта 2011—2014 йылдарҙа дүрт йәйге серияның финалына сыға, шуларҙың өсөһөндә еңә (2011, 2013, 2014). 2011 йылғы йәйге серия һөҙөмтәләре буйынса, Новиков серияның иң яҡшы уйынсыһы тип табыла, әммә һуңынан Григорий Алхазов файҙаһына «Гәлсәр өкө»нән баш тарта. 2014 йылдың йәйге серияһында Новиков беренсе тапҡыр «Гәлсәр өкө» ала, шунан һуң Мухин командаһы 2014 йылдың финал уйынына сыға, унда 6:5 иҫәбе менән еңә һәм дөйөм тауыш биреү һөҙөмтәләре буйынса Новиков «Бриллиант өкө»гә эйә була.
Александр Невский ордены (СССР)
Ордендың тарихы
«Полководец» ордендары араһында Александр Невский ордены иң кесеһе була. Улар араһында берҙән-бер бер генә дәрәжәле орден.
Я-Яха (Нгарка-Пыря-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Кунзас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мирсәйет
Мирсәйет — башҡорт ир-ат исеме.
Ташлы ауыл Советы (Әлшәй районы)
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре һәм үҙгәрештәре тураһындағы» Законы, ст. 1, ч.169, 188 (йөҙ ҙә һикһәнһтгеҙенсе часы Башҡортостан Республикаһының 2006 йылдың 21 июнендәге 329-з Законы менән индерелә), унда түбәндәге юлдар бар:
Әуәзов йорт-музейы
Музей бинаһы
1951 йылда Мөхтәр Әуәзов был участкала йорт төҙөгән. Бина архитекторы булып Георгий Герасимов сығыш яһай.
Адриано Челентано
1970—1991: Популярлығы
1987 йылда Челентано Клаудия Мори менән тәүге тапҡыр Совет Социалистик Республикалар Союзына үҙенең «Джоан Луй» фильмының премьераһына килгән. Йырсы аэрофобия менән интеккән, СССР-ға самолётта осоп килгән. Артист Мәскәүҙә «Олимпийский» спорт комплексында ике концерт биргән, һәм был һигеҙ йыл туҡтап торғандан һуң уның тәүге сығышы булған. СССР Дәүләт Үҙәк телевидениеһы уның концертының телеверсияһын яҙҙырған.
2011—2016: Яңы альбомы һәм ҙур сәхнәгә әйләнеп ҡайтыуы
2016 йылдың 11 ноябрендә Челентано һәм Минаның яңы студия альбомы — Le migliori сыға. Mina Celentano дискыһынан һуң был уларҙың иҫәп буйынса икенсе берлектәге эше була. Яңы дискыһы тураһындағы һүҙҙәр Адриано, Минаны 75 йәше менән ҡотлағандан һуң, уның блогынан 2015 йылдың мартында билдәле була. Corriere della Sera гәзите мәғлүмәте буйынса, альбомды яҙыу началась летом 2015 йылдың йәйендә башлана. Челентано Гальбьятеҙа, Мина — Луганола диск өҫтөндә эшләй. Альбом продюсерҙары — Клаудия Мори (Челентаноның ҡатыны) һәм Массимилиано Пани (Минаның улы).
Мөхәмәтдинова Сәғиҙә Хашим ҡыҙы
Биографияһы
1947—1949 һәм 1951—1984 йылдарҙа Белорет металлургия комбинатында канат ишеүсе машинист була. 1949—1951 йылдарҙа Донецк өлкәһе Харцыз ҡорос сым-канат заводында эшләй. Хеҙмәттәге фиҙакәрлеге өсөн СССР Юғары Советының 1981 йылдың 2 мартындағы Указы менән уға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Ауыр атлетика
Күнегеүҙәр
Кинәт күтәреү — был күнегеүҙә спортсы штанганы баш өҫтөнә бер тотош хәрәкәт менән иҙәндән тулыһынса турайтылған кулдарҙа күтәрә.
Шунан яртылаш сүкәйә һәм кинәт ҡул хәрәкәте менән штанганы өҫкә ебәрә. Шул уҡ ваҡытта аяҡтарын саҡ ҡына ситкә ҡуя (швунг) йәки алға-артҡа («ҡайсы») шылдырып, уның аҫтына инә. Штанганы баш өҫтөндә нығытҡандан һүң, спортсы табандарын бер кимәлгә (параллель) ҡуя һәм штанганы баш өҫтөндә тотҡан килеш, аяҡтарын турайта.
Был күнегеү ярыш программаһынан 1972 йылда сығарыла. Сөнки күп атлеттар был күнекмә урынына жим этәреп күтәрә башлайҙар — штанганы күкрәге һәм аяҡ мускулдары ярҙамында бөтә тәне менән этеү (подсед) ҡулланыла.
Ауырлыҡ категориялары
Ғәҙәттәгесә,үлсәү ярыш башланғасы, бер йәки ике сәғәт алдан, калибрлы үлсәү файҙаланып үткәрелә. 2017 апреленә ауыр атлетикала түбәндәге ауырлыҡ категориялары ҡуйыла:
Десенка (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әмиров Фиҡрәт Мешәди Джәмил улы
СССР-ҙың халыҡ артисы (1965). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1982). Икенсе дәрәжәләге Сталин премияһы (1949) һәм СССР дәүләт премияһы лауреаты (1980). 1947 йылдан КПСС ағзаһы.
Шөғөрова Ғәлимә Әхмәткәрәй ҡыҙы
Биографияһы
5 йылдан һуң ул беренсе тапҡыр РСФСР чемпионатында сығыш яһай һәм унда күпалышта икенсе урынды биләй, предметһыҙ күнегеүҙә — беренсе була.
1983 йылда тренер булып эшләй башлай. Тиҫтә йылда ул Людмила Томашевская менән бергә төркөм күнегеүҙәрендә донъя һәм Европа чемпионы Сания Бабийҙы тәрбиәләй. Бының өсөн уға РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры исеме бирелә.
Бартенслебен
Бартенслебен (Bartensleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 344 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,41 км2. Диңгеҙ кимәленән 151 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39343 һәм автомобиль коды — BK.
Бал
Сығышы буйынса бал төрө
Сығышы буйынса тәбиғи бал сәскә һәм япраҡ балы булырға мөмкин
Символикаһы
Бал — киң ритуаль ҡулланыу тапҡан продукт, ул үлемһеҙлек, уңдырышлылыҡ, һаулыҡ, матурлыҡ, бәхет, тормош «татлығы» символы; уны аллалар аҙығы һәм трмош эликсиры тип атайҙар. Ерләү, туй, тыуған ил, календарь йолаларында һәм халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Ҡорттарәи балауыҙ менән семантик бәйләнеше арҡаһында бал шулай уҡ христиан символикаһына эйә. Бар кәрәҙҙәре Иоанн Крестителдең сүллектә аҙығы булған, уның атрибуты булып тора.
Адирондак
Адиро́ндак (Adirondack Mountains, Adirondacks) — Нью-Йорк штатының төньяҡ-көнсығышындағы тау һырты. Башҡа геологик сығышлы булыуына ҡарамаҫтан, ҡайһы берҙә Аппалачи тау системаһына индерелә. Иң бейек нөктәһе — Марси тауы (1629 м).
Тау итәктәрендәге ҡатнаш һәм япраҡлы урмандар өҫтәрәк битләүҙә  ылыҫлы урмандар менән, ә түбәләргә яҡыныраҡ альп үҫемлектәре менән алмашына.
Географияһы һәм геологияһы
Барлыҡҡа килгән тауҙар артабанғы 650 миллион йыл дауамында ашалыуға дусар булалар. Уның һөҙөмтәһендә элек 20 километрға тиклем тәрәнлектә ятҡан тоҡомдар яланғаслана.
Киләһе 300 миллион йылда континенттар, яңы тау системаларын (шул иҫәптән Аппалачи һәм Катскилл) барлыҡҡа килтереп, бер нисә тапҡыр яҡынаялар һәм кире айырылалар. 60 млн йыл самаһы элек Адирондактың диаметры яҡынса 150 миль (240 км) булған заманса көмбәҙ системаһы формалаша башлай. Уның үҙәгендәге тоҡомдар өҫкә сығарыла. Заманса Адирондактың нигеҙен тәшкил иткән гренвиль формацияһының тоҡомдарын яланғаслатып, иң юғары үҙәк өлөшөндә ватылыусан ултырма тоҡомдар йәнә эрозияға дусар булалар.
Боҙлоҡ ҡалдырған мореналар ҡар һыуын ағыҙыуҙы туҡтатҡан һәм күлдәрҙе барлыҡҡа килтергән тәбиғи быуаға әүереләләр. Дөйөм алғанда, Адирондакта 2300 самаһы күл һәм быуа иҫәпләнә, ә төбәктәге һыу Изге Лаврентия, Гудзон һәм Мохок йылғаларына, Онтарио һәм Шамплейн күлдәренә дөйөм оҙонлоҡтары 50 мең километр булған йылға һәм инештәр буйлап аға.
Флора һәм фауна
Диңгеҙ кимәленән бейеклектәрҙең артыуына ҡарап, Адирондакта бер-береһен тиҙ алмаштырыусы бер нисә экологик берләшмә бар. Тау түбәләренә яҡыныраҡ, 1200 м бейеклектә, урман сиге үтә — унан бейектә ағастар үҫә алмайҙар. Ошо сиктән өҫтәрәк үҫемлектәрҙең альп бүлкәте урынлашҡан. Адирондактың бейек тау үҫемлектәре лишайниктарҙы, мүктәрҙе, күрән һымаҡтарҙы һәм башҡа үлән, сәскә вәкилдәрен, шулай уҡ арса һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған тәпәш ҡыуаҡлыҡтарҙы үҙ эсенә ала. Альп бүлкәте аҫтында, диңгеҙ кимәленән 960 м тиклем бейеклектә, субальп зонаһы урынлашҡан, уға тәпәш буйлы, кәкре ағастар хас. Диңгеҙ кимәленән 750 һәм 960 метр арауығында ҡыҙыл шыршынан һәм бәлзәм аҡ шыршыһынан торған ылыҫлы урмандар зонаһы уҙа. Был ағастар ер өҫтөндә япма барлыҡҡа килтерәләр, уның аша ҡояш нурҙары үтеп инмәй тиерлек, был башлыса мүктәр һәм [] абаға һымаҡтар]]ҙы, шулай уҡ һирәк тәпәш буйлы көкөрт үләндәрен үҙ эсенә алған тәпәш урмандың ярлы булыуына килтерә. Түбәнге кимәлдә шыршыға — тсуга һәм ҡарағай кеүек ылыҫлылар, тағы ла түбәнерәк киң япраҡлы ағас тоҡомдары өҫтәлә. Адирондактағы ҙур булмаған бейеклектәрҙә үҫкән япраҡлы ағастар араһында шәкәрле саған һәм эре япраҡлы бук бар. Был бейеклектәрҙә бәлзәм аҡ шыршыһын өҫтөнлөк итеүсе төр сифатында Канада тсуга ҡыҫырыҡлап сығара, ә элек Адирондак битләүҙәренең ҙур өлөшөн ҡаплаған аҡ көнсығыш ҡарағайы ҡырҡылып бөтөрөлгән тиерлек. Урмандың иң түбәнге ярусы япраҡлы ағастарҙан, башлыса шәкәрле сағандан һәм эре япраҡлы буктан тора. Бында тсуга, ҡыҙыл шыршы, аллеган ҡайыны, америка дардары, америка йүкәһе һәм муйыл ағастары һирәгерәк осрай. Был ярусҡа тығыҙ япма һәм ҡыуаҡлыҡтарҙың һирәк ҡатламы хас, әммә үләндәрҙең һәм сәскәләрҙең ҡатламы бай.
Адирондакта йыртҡыс ҡоштарҙың төрлө төрҙәре йәшәй. Күп осраҡта һар һәм ҡыҙылҡойроҡ һар киң таралған, күлдәрҙә аҡҡойроҡ бөркөт осрай, сапсан популяциялары тергеҙелә. Башҡа йыртҡыс ҡоштарға кәлмәргән, турғай торомтайы, виргин өкөһө һәм сыбар ябалаҡ инә. Йылға һәм күлдәрҙә йыш ҡына ҙур зәңгәр селән, Канада ҡараҡаҙы, төрлө өйрәктәр осрай. Тағы бер һыу ҡошо — ҡара суҡышлы гагара Адирондактың ҡырағай тәбиғәт символына әйләнә. Бүтән ҡоштарҙан иһә ҙур бейеклектәрҙә осраған һирәк барҡылдаҡ Catharus bicknelli, америка ҡурпысығы һәм яғалы сел ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Һыртта ҡырағай күркәләр киң таралған.
1892 йылда Нью-Йорк штаты хөкүмәте Адирондак паркын булдыра. Уның территорияһы ваҡыт үтеү менән ҙурая һәм XXI быуатта Адирондактың бөтә территорияһын тиерлек төбәк булараҡ ҡаплай, был уны Алясканан ситтә АҠШ-ның иң ҙур милли паркы итә (штат майҙанының 20% тирәһе). Парк биләмәһендә туристар араһында популяр булған 3900 квадрат миль майҙанлы (10000) Адирондак урман ҡурсаулығы урынлашҡан, әммә парк ерҙәренең ҙур өлөшө шәхси биләмәлә ята һәм шул иҫәптән ағас әҙерләү, ауыл хужалығы, шулай уҡ әүҙем ял итеү урыны булараҡ файҙаланыла.
Красноусол
Тарихы
Красноусол (Усолка) ауылы 1930—1963 йылдарҙа Ғафури районының административ һәм 1965 йылдан Красноусол ауыл Советы үҙәге. Өфөнән көньяҡ‑көнсығышҡа табан 130 саҡрым һәм Аҡкүл тимер юл станцияһынан 26 саҡрым алыҫлыҡта Көгөш йылғаһы буйында, Талбазы—Красноусол, Архангел—Красноусол, Стәрлетамаҡ—Красноусол, Ишембай—Красноусол автомобиль юлдары буйында урынлашҡан.
Урамдары
Аксаков тыҡрығы (Аксакова (переулок))
Ғөбәйҙуллин урамы(Губайдуллина (улица))
Берҙәмлек урамы (Единства (улица))
З.Әхмәтйәнов урамы (З.Ахметзянова (улица)
Ильясов урамы (Ильясова (улица))
Комаров тыҡрығы (Комарова (переулок))
Куйбышев тыҡрығы (Куйбышева (переулок))
Ҡурай еләге урамы (Малиновая ( улица ))
Йәштәр урамы (Молодежная (улица))
Күл тыҡрығы (Озерный (переулок))
Сәнәғәт урамы ((Промышленная (улица))
Салауат урам (Салавата (улица))
Һамар урамы (Самарская (улица))
Сахалин урамы (Сахалинская (улица))
Тургенев урамы(Тургенева ( улица ))
Салуин
Гидрография
Салуин йылғаһы Һинд океанының бер өлөшө булған Андаман диңгеҙенең Моутама ҡултығына ҡоя.
Красноусол
Урамдары
Юныс Зәйнуллин урамы (Юнуса Зайнуллина (улица))
Кузьма - Александровка
Кузьма - Александровка (Кузьма-Александровка) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1 кеше. Почта индексы — 453071, ОКАТО коды — 80221831002.
Йылға ҡултыҡтары (Ҡытай романы)
"Йылға ҡултыҡтары "  — Ҡытай классик әҫәрҙәре исемлегенә ингән роман (XIV быуат). Халыҡ хикәйәттәре, риүәйәттәренә таянып яҙылған әҫәр. Ул 108 «изге күңелле юлбаҫар»ҙың ҡаһарманлығы һәм улар менән булған мажаралар тураһында риүәйәттәргә нигеҙләнгән. Был юлбаҫарҙар Ляншаньбо тауындағы (Шаньдун жанрында яҙылған тәүге тарихи роман. Ул дүрт классик Ҡытай романы иҫәбенә инә.
Эстәлеге
Киләһе бүлектә был тарихтағы иң төп тиҫкәре герой Гао Цю ҡушаматлы Гао-эрҙың юғары вазифаға үрләүе һүрәтләнә. Ул император Хуэйцзундың яранына һәм һарай һаҡсылары етәксеһенә әйләнә. Һуңыраҡ үҙ вазифаһы менән файҙаланып, Гао Цю баш ҡаланан фехтование уҡытыусыһы Ван Цзинды ҡыуа. Ван Цзинь Яньань дәүләтенә ҡаса, юлда ул Ши Цзинде осрата, уны үҙенең һөнәренә өйрәтә башлай. Тағы бер нисә бүлектә енәйәт ҡылып, әлеге ваҡытта ҡасып йөрөгән Яньань дәүләтенең элекке сик буйы ғәскәрҙәре етәксеһе Лу Да тураһында бәйән ителә. Монастырҙа уға Лу Чжишэнь тигән исем бирелә. Шунан һүҙ уның ҡыяматлыҡ туғаны Линь Чун тураһында бара, Гао Цю уны Цанчжоуға һөрә, ләкин Линь Чун унан ҡаса. Линь Чун Ляншаньбо тигән төбәктә тауҙа йәшәгән юлбаҫарҙарҙы осрата һәм уларға ҡушыла.
Роман тарихы
Ляншаньбо төбәгендә яуыз хакимдарҙан ҡасып йөрөгән, улар менән халыҡты яҡлап көрәшкән, изгелек юлбаҫарҙар тураһында риүәйәттәр халыҡ араһында бик ныҡ таралған булған. Улар халыҡ араһында телдән-телгә күсеп, бик оҙаҡ ваҡыттар буйы йәшәп килгән. Юань династияһы ваҡытында был риүәйәттәр буйынса пьесалар (цзацзюй) ҡуйыла башлай. Мин империяһы осоронда уларҙы роман итеп яҙып алғандар. Ләкин был яҙманың төп нөсхәһе беҙҙең осорға тиклем килеп етмәгәс, уның нисегерәк булғаны тураһында фекер йөрөтөп булмай.
Елшән (Һарыҡташ районы)
Тарихы
1895 йыл барлыҡҡа килгән ауыл. Күсенеүселәре Полтавщинанан булған, һуңынан Воронеж тирәһенән күсеп килеп өҫтәлгәндәр. Елшәндә 1920 йылда башланғыс мәктәп асыла, 1925 йылда сиркәү төҙөлә. Ғибәҙәтхана асылыу менән ауыл село (деревня — сиркәүһеҙ ауыл) рәтенә күсә, йәғни статусы күтәрелә.
Һулыш
Матдәләр алмашыныуының көсөргәнешенә ярашлы кеше үпкә аша уртаса 5 — 18 литрға яҡын углекислый газ(СО2) һәм сәғәтенә 50 г һыу бүлеп сығара. Улар менән 400-гә яҡын башҡа ҡатнашмалар ҙа бүленә.
Үҫемлектәрҙең һулауы
Бөтә үҫемлектәр көндөҙ углекислый газ йота, кислород бүлеп сығара — был үҫемлектәрҙең һауа аша туҡланыу процесы, һәм ул фотосинтез тип атала. Фотосинтез яҡтыла һәм үҫемлектең йәшел күҙәнәктәрендә (хлоропластары булған) бара. Шул уҡ ваҡытта үҫемлектәр һулай. Һулыш яҡтыла ла, төнгө йоҡо фазаһында ла бара. Фотосинтезға ҡапма-ҡаршы кире процесс булып тора: кислород һулыш ваҡытында йотола, углекислый газ бүленеп сыға. Шулай уҡ үҫемлектең барлыҡ күҙәнәктәре лә һулай. Әммә фотосинтез һөҙөмтәһендә бүленеп сыҡҡан кислород микдары һулыш өсөн киткән кислородтан күп тапҡыр артығыраҡ.
Тышҡы мөхит менән газ алмашыу ауыҙса еге, ҡабыҡ ауыҙсалары, ҡабаҡтағы ярыҡтар (ағастарҙа) аша башҡарыла.
Кешенең һулыш алыуы
Өлкән кеше тыныс ваҡытта минутына уртаса 14 һулыш алыу хәрәкәтен башҡара. Шул уҡ ваҡытта һулыш алыу йышлығы һиҙелерлек тирбәлергә мөмкин (минутына 10-дан 18-гә тиклем). Балаларҙа һулыш алыу йышлығы минутына 20-30 тирәһен тәшкил итә. Сабыйҙарҙа — 30-40 тирәһе булһа, яңы тыуған сабыйҙарҙа 40-60 араһында тирбәлә. . Вместе с тем частота дыхания может претерпевать значительные колебания (от 10 до 18 за минуту)
Бер һулыш алғанда үпкәгә 400—500 мл һауа инә. Һауаның был күләме һулыш алыу күләме (дыхательный объём) тип атала. Шундай уҡ күләмдәге һауа һулыш ваҡытында үпкәнән атмосфераға сығарыла. Максималь тәрән һулыш яҡынса 2000 мл тирәһен тәшкил итә. Шулай уҡ максималь һулап сығарған һауа ла яҡынса 2000 мл.
Һулыш рефлекстары
Организмдың хәленә ҡарап, мәҫәлән, йоҡлағанда, физик эш эшләгәндә, тән температураһы үҙгәргәндә һулыш алыуҙың йышлығы һәм тәрәнлеге рефлектор рәүештә үҙгәрә. Һулыш алыу рефлекстарының дуғалары оҙонса мейенең һулыш алыу үҙәге аша үтә.
Һулыш туҡтағанда беренсе ярҙам
Артабан батыусының ауыҙын астыралар һәм арҡаһынан ҡаҡҡылап, һулыш юлдарынан һыуҙы сығаралар. Унан һуң ауырыуҙың муйынын, күкрәк ситлеген һәм ҡорһағын ҡыҫып торған кейемдәрен бушаталар, иҙеүен ысҡындыралар, галстугын, бил ҡайышын сисәләр һәм салҡан ятҡыралар. Ҡалаҡ һөйәктәре аҫтына ниндәй ҙә булһа йомшаҡ төргәк һалырға, башын артҡа саңҡайтырға, ә аҫҡы яңағын алғараҡ сығарырға кәрәк.
Бынан һуң ауырыуҙың ауыҙына йәки танауына ҡулъяулыҡ аша минутына 16 тапҡыр самаһы һауа өрҙөрә башлайҙар. Һәр яһалма һулыш алдыртыуҙан һуң, ауырыуҙың күкрәк ситлеге түбән төшөүен күҙәтеп торорға кәрәк. Һулыш сығарыуҙың дауамлылығы һулыш алдыртыуҙан сама менән ике тапҡырға оҙағыраҡ булырға тейеш.
Һулыш юлдарындағы һауа үтеүсәлеге боҙолоу төрҙәре:
— яңы тыуған сабыйҙарҙың тын юлдарына лайла, маңҡа тулыуы;
Туберкулез
Туберкулез сирен туберкулез таяҡсаһы (бактерия) тыуҙыра. Йышыраҡ үпкәләрҙе зарарлай. Ул һулана торған һауала, ҡаҡырыҡ тамсыларында, сирле кеше файҙаланған һауыт-һабала, кейем-һалымда, таҫтамалда һәм башҡа предметтарҙа булырға мөмкин.
Насар санитария шарттарында, даими рәүештә аслы-туҡлы йәшәү элек туберкулездың киң таралыуына төп сәбәп булып тора.
Туберкулезды булдырмау өсөн өлкәндәрҙе лә, балаларҙы ла даими тикшереп торалар. Махсус туберкулез диспансерҙарында һәм санаторийҙарҙа сирле кешеләрҙе түләүһеҙ дауалайҙар.
Һулыш алыу параметрҙарын өйрәнеү өсөн ҡулайламалар
Спирометр — үпкәләрҙең тереклек һыйымын үлсәү ҡоролмаһы.
Туҡыма (күҙәнәк) һулышы
Күҙәнәк кимәлендә һулыш алыуҙың ике төп төрө ҡарала: аэроб (кислород окислаусы ҡатнашлығында) һәм анаэробик. Шуның менән бергә кислородты күп күҙәнәкле организмдар күҙәнәктәренә ташыу һәм уларҙан углекислый газ сығарыу физиологик процестар тышҡы һулыш алыу функцияһы булараҡ ҡарала.
Ямғыр
Хасил булыу механизмы
Ләйсән ямғыры — яҙ көнө беренсе яуған ямғыр.
Ҡояшлы ямғырҙан һуң йәйғор сыға.
Йыл миҙгеленә ҡарап
Ерҙәге яуым-төшөм, тотош алғанда, йыл әйләнәһенә тигеҙ итеп бүленмәгән. Муссондар өлкәләре лә (Көньяҡ Азия, Көнсығыш Азия, Африка һәм Австралия) шулай урынлашҡан. Унда һыуыҡ айҙарҙа ҡоро елдәр иҫә, һәм яуым-төшөм бөтөнләй булмай, йәки бер аҙ ғына яуа; ә бына йылы айҙар киреһенсә ямғырлы була. Уртаса киңлектең көньяғындағы (субтропик илдәр) шундайҙарға ҡарай, уларҙа йәйен ҡоро, ә ҡыш, йәй һәм көҙ көндәре ямырлы була. Был һауаның төньяҡтан пассаттарҙың поляр сиктәрендә урынлашҡан юғары атмосфера баҫымы өлкәләренән көньяҡҡа табан хәрәкәт итеүенә бәйле. Көньяҡта был һыҙат Месопотамия, Иран, Кавказ аръяғының көнсығышы һәм Үҙәк Азииның уйһыуыраҡ урындарын үҙ эсенә ала.
Уртаса киңлектәрҙә йыл миҙгеленә ҡарап яуым-төшөмдөң бүленеше бөтөнләй һиҙелмәй. Иң күп яуым-төшөм Европаға тура килә: Норвегияла — сентябрь—декабрҙә, Шотландияла һәма Фарер утрауҙарында — декабре—ғинуарҙа, Швецияла — августа,Даниила — август—сентябрҙә, Нидерландта һәм төньяҡ Германияла — августа, урта һәм көньяҡ Германияла — июнь—августа, Бельгияла — сентябрҙә, көнбайыш һәм төньяҡ Францияла — октябрь-ноябрҙә, көньяҡ Францияла һәм Италияның күп өлөшөндә — октябрҙә, урта һәм көнсығыш Европала — йәй, төньяҡ Швейцарияла — августа, Австрияла, Венгрияла һәм Чехияла — июндә, в западной и южной частях Пиреней ярымутрауында — ҡыш, эске яҫы таулыҡта — көҙ һәм яҙ, Балкан ярымутрауында — ҡыш һәм көҙ.
Иран
Ислам Ираны
Һуғыштан һуң Мөхәммәт Реза вестернизация һәм деисламизация буйынса әүҙем сәйәсәт алып бара, әммә халыҡ уны аңлай алмай. Бик күп забостовкалар митингылар уҙа. 1951 йылда Ирандың Хөкүмәт рәйесе булып Мөхәммәт Мосадиҡ килә.
Иҡтисады
Иранға һатыусы илдәр (2008 йыл): БҒӘ — 19,3 %, Ҡытай — 13 %, Германия — 9,2 %, Көньяҡ Корея — 7 %, Италия — 5,1 %, Франция — 4,3 %, Рәсәй — 4,2 %.
Ғәшүрә
Сөнниҙәрҙә Ғәшүрә
Сөнни ғалимдар хәҙистәрҙә Нух (Ной) кәмәһе (табут ән-Нух) туфан ҡалҡҡандан һуң ошо көндә ҡоро ергә килеп сығыуы, ә Муса пәйғәмбәр һәм Бәни исраил Фирғәүен ғәскәренән ҡотолоуы тураһында әйтелгән тип раҫлай.
Боронғо ғәрәптәрҙең дә Ғәшүрә көнө ураҙа тотоуы билдәле.
Был көндә:
Ибраһим ғәләйһиссәләм Ғәшүрә көнөндә тыуҙы. Ул (Ибраһим ғәләйһиссәләм) шул уттан Ғәшүрә көнөндә ҡотҡарылды. Ҡорбан салыу Ибраһим ғәләйһиссәләм Ғәшүрә көнөндә бойоролдо.
Аллаһы Тәғәлә Әҙәм ғәләйһиссәләмдең тәүбәһен Ғәшүрә көн ҡабул итә.
Шиғыйҙарҙа Ғәшүрә
Мәтам йолаһы ваҡытында имам Хөсәйен һәм арҡалаштарының ғазаптары һүрәтләнә, үҙ-үҙҙәрен яфалау, яралау күҙәтелә.
Халаивах
Халаивах — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Артузен йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Ада Йонат
Ғилми эшмәкәрлеге
Ада Йонат рибосоманы тикшереү өлкәһендә беренселәрҙән була. Ул шулай уҡ түбән температуралы аҡһым кристаллографияһы методикаһын да беренсе булып ҡуллана. Антибиотиктарҙың рибосомаға тәьҫире һәм организмдың антибиотиктарға ҡаршы тороу механизмы буйынса тикшеренеүҙәре дарыу терапияһының һөҙөмтәлелеген асыҡлауҙа мөһим аҙым була.
Иравади
Ирава́ди (ဧရာဝတီ — Эявади ) — Мьянманың иң ҙур йылғаһы.
Этогол
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Аҡһаҡ Тимер
Аҡһаҡ Тимер һәм башҡорт иле
Аҡһаҡ Тимер тарихи башҡорт ерҙәрендә байтаҡ эҙҙәр ҡалдырған. Шуларҙың береһе — бөгөн Варна тип аталған ҡала янындағы кәшәнә.
Сорочинск һыуһаҡлағысы
Сорочинск һыу һаҡлағысы (Сорочинское водохранилище - Ырымбур өлкәһендә Сорочинск ҡалаһы янында урынлашҡан ҙур һыуһаҡлағыс. Һыу менән ике йылға - Һамар һәм Оло Соран йырҙалары буйлап һуҙылған. Һыуһаҡлағыс Һамар тамағынан 402 км алыҫлыҡта урынлашҡан Һамар йылғаһы буйлап ятҡылыҡтың оҙонлоғо 28 км самаһы, ә Оло Соран йылғаһы буйлап 18 км тәшкил итә. Максималь тәрәнлек - 13 м самаһы. Һыу йыйғыс майҙаны — 5640 км². Һыу көҙгөһө майҙаны — 35,56 км²
Хурсан-кака
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сол Сунзас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Чжуцзян
Гидрография
Океан караптары үтһен өсөн йылға эстуарийын даими рәүештә таҙарталар.
Крыжопиль районы
Крыжопиль районы (Крижопільський район) — Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Крыжопиль ҡала тибындағы ҡасабаһы.
Змей Горыныч
Змей Горы́ныч — славян фольклорында ҡатын-ҡыҙҙарҙы урлаусы йылан.
Татьяна Будович
Биографияһы
Татьяна Будович 1994 йылда 154-се мәктәпте тамамлай. 1998 йылда Хәҙерге белем институтын «Финанс һәм кредит» һөнәре буйынса тамамлай. 2005 йылда ситтән тороп Белорус дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай. Максим Богданович музейының  «Белорусская хатка» филиалында, Беларусь Милли фәнәдәр академияһының Тарих институтында  эшләй. Максим Богданович исемендәге дәүләт әҙәбиәт музейының ғилми хеҙмәткәре.
Лейма Гбови
Биографияһы
Лейма Гбови — «конфликттарҙы хәл итеү» специальносы буйынса гуманитар фәндәр магистры, уны Виргинияла Көнсығыш Меннонит Университетында ала. Ул — Гананың Аккра ҡалаһында урынлашҡан "Тыныслыҡ һәм именлек буйынса Африка ҡатын-ҡыҙҙар берекмәһе"нең  башҡарма директоры. 2008 йылда уның тураһында «Загони дьявола обратно в ад» тигән документаль фильм төшөрөлә.
Габриэла Прейссова
Биографияһы
Композитор Йозеф Фёрстер Габриэла Прейссованың «Хозяйская раба» пьесаһы буйынса «Ева» операһы өсөн либретто яҙа. Ул 1899 йылдың 1 ғинуарында тәүге тапҡыр Прагала Милли театрҙа башҡарыла.
1946 йылдың 27 мартында 85 йәшендә Прагала вафат була. Вышеград зыяратында ерләнә.
Ҡорҡот ата китабы
Эпос ике ҡулъяҙма, 12 дастандан торған Дрезден һәм 6 дастандан торған Ватикан ҡулъяҙмалары аша билдәле.
Эпостың тарихы һәм уны өйрәнеү
1973 йылда эпос Техас университетында төрөк ғалимы профессор Фәруҡ Сүмәр, Анҡаранан инглиз әҙәбиәте профессоры Әхмәт Уйсал һәм Техас университетының инглиз теле уҡытыусыһы Уоррен Уолкер тарафынан инглиз теленә тәржемә ителә. Был тикшеренеүселәр раҫлауынса, дастандар IX—XI быуаттарҙа уғыҙҙарҙың Урта Азияла йәшәгән территорияларында сығарылған. Авторҙар, уғыҙҙарҙың тормош-көнкүреше, уларҙың ҡырғыҙҙар һәм Алтын Урҙа менән һуғыштары, монголдар ҡыҫымы аҫтында көнбайышҡа күсенеүҙәре тураһында һөйләп, Ҡорҡотто тарихи шәхес тип һанай һәм хикәйәләнгән ваҡиғаларҙы тарихта ысынлап та булған тип иҫәпләй. Тәржемәселәр фекеренсә, Ҡорҡот ата уғыҙҙарҙың дәүләт эшмәкәре һәм дипломаты булған, Кесе Азияла легендар персонажға әйләнгән. Авторҙар шулай уҡ дастандар тәүҙә шиғыр менән яҙылған, әммә һуңынан озан булмаған хикәйәләүселәр тарафынан сәсмә әҫәр рәүешендә теркәлгән, тип фараз итә.
Төмәнәк ауыл Советы (Туймазы районы)
Тарихы
Төмәнәк ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы  Туймазы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Гунарс Биркертс
Биографияһы
1959 йылда Биркертс Мичиган университетының архитектура һәм ҡала төҙөлөшө факультетында уҡыта башлай һәм 1990 йылға тиклем уҡытыуын дауам итә. Архитектура университеты мәктәптәре ассоциацияһы (ACSA) Биркертсты 1989—1990 йылдарҙа почетлы профессоры исеме менән бүләкләй. Шулай уҡ Гунарс Биркертс Иллинойс университетының почетлы профессоры, Римдағы американ академияһының профессор-резиденты, Латвия архитекторҙары союзы ағзаһы, Латвия Фәндәр академияһының почетлы ағзаһы һәм Рига техник университетының сит ил ағзаһы булып тора.
Мудьюга (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Вацлав Гавел
Яҙыусылыҡ эшмәкәрлегенең башы
1955 йылда тәүге тапҡыр әҙәби тәнҡитсе булараҡ сығыш яһай һәм тиҙҙән әҙәби даирәлә киң билдәле була бара. Был ваҡытта уның тәүге пьесалары барлыҡҡа килә.
Диссидент эшмәкәрлеге
1975 йылда уның «Густав Гусакка асыҡ хат» баҫыла. «Хартия 77» авторҙарының береһе була.
Чехословакия Президенты
1989 йылдың 16 декабрендә Чехословакия телевидениеһында һайлау алды телмәре менән сығыш яһай. Телетамашасыларға мөрәжәғәтендә ул түбәндәгеләрҙе белдерҙе:<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">Егерме йыл рәсми пропаганда, мин социализм дошманы, капитализмды реставрацияларға теләйем, бының өсөн донъя империализмы минең хеҙмәтем өсөн мул бүләк итә.Ниһайәт, мин предприятие хужаһы булырға һәм кешеләрҙе файҙаланырға теләйем, тип раҫланы. Был бөтә сығыштар ҙа ялған, һәм тиҙҙән китаптарым сыға башлаясаҡ, уларҙа минең нимә уйлағаным билдәле буласаҡ. Парламентарийҙарҙың үҙ-ара ярҙам һәм килешеп эш итеүе һөҙөмтәһендә коммунистар-парламентарийҙар ҙа үҙ төп дошманын һайланы. Гавел1989 йылдың 29 декабрендә Чехословакия Федераль йыйылышының Владислав залында үткән берлектәге ултырышта президент итеп бер тауыштан һуңғы 40 йылда беренсе коммунистик булмыған президент итеп һайлана. Был еңеү һөҙөмтәһендә элекке оппозиция ҙур демонстрациялар осорон тамамланы, забастовкалар һәм забастовка комитеттары эшмәкәрлеге туҡтатылды һәм йәмғиәт ғәҙәти йәшәү рәүешенә әйләнеп ҡайта башланы.
Эске сәйәсәттә уңышһыҙлыҡтарға ҡарамаҫтан, Президент Чехословакияны халыҡ-ара сәйәсәт алып бара һәм көнбайыш йүнәлешкә юл тотоуын күрһәтә алды. Тышҡы сәйәсәттең уңышын 1989 йылда Чехословакияға папа Иоанн Павел II һәм АҠШ президенты Джордж Буштың килеүе күрһәтә. СССР йоғонтоһо өлкәһенән сығыу: совет ғәскәрҙәрен сығарыу һәм совет блоктарының сәйәси структуралары (Варшава Килешеүе ойошмалары) эшмәкәрлеген туҡтатыу ҙа мөһим момент булды. Уның етәкселегендә ил көнбайыш ойошмаларында ағзалыҡ алыу, шулай уҡ Үҙәк Европа илдәре араһында яңы нигеҙҙәрҙә, тәү сиратта, Вышеград төркөмө сиктәрендә мөнәсәбәттәр төҙөү өҫтөндә эшләй
Чехия Президенты
1993 йылдың 2 февралендә бойондороҡһоҙ Чехияның беренсе президенты була. Уның дуҫы Иван Медек Республика Президенты канцелярияһы директоры (канцлер) итеп тәғәйенләнә. 1998 йылда икенсе президент срогына ҡайтанан һайлана.
2011 йыл
2011 йылда Европаның билдәле сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре, шул иҫәптән Вацлав Гавел, баҫымы аҫтында йыл һайын үткәрелеүсе „Квадрига“» премияһын В. Путинға тапшырыу кире ҡағыла. Гавел үҙе был премияны 2009 йылда алған.
Оппозицияға граждандарҙы хоҡуҡи шәхес итеп яҡлау өсөн абруйлы хоҡуҡи институттар булдырырға кәрәк. Ул үҙ тәжрибәһендә Көнбайышта демократик азатлыҡ тәьҫиренә инанған, үҙенең тамырҙары тураһында хәтергә төшөрөргә һәм тыуған илендә граждандар йәмғиәтен үҫтереүгә булышлыҡ итергә тейеш.
Үлеме
Башҡа дәүләт башлыҡтарынан айырмалы рәүештә, Рәсәй Федерацияһы президенты Д. А. Медведев та, хөкүмәт рәйесе В. В. Путин да чех яғына ҡайғы уртаҡлашыуын белдермәй. Рәсәй власы Чехияла Рәсәй Федерацияһы илселеге ебәргән рәсми хат менән сикләнә. Рунетта Чехия халҡына, шулай уҡ мәрхүмдең ғаиләһенә ҡайғы уртаҡлашыу белдереү буйынса гражданлыҡ инициативаһы тормошҡа ашырыла.
Трасна
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нара башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Миһран
Миһран — башҡорт ир-ат исеме.
Бецкой йорто
Тарихы
1750 йылда атаҡлы архитектор Франческо Бартоломео Растрелли  участкала ағастан   ҡатлы ағас  Опера йорто төҙөй, ул шулай уҡ  «Ҙур театр» тип атала. Театр декоратив биҙәлеше менән дан тота, уның ике ярус театр ложаһы була. Император ложаһында алтын менән биҙәлгән өс кресло тора, ә тамашасылар залында — ағас ултырғыстар һәм эскәмйәләр. Абруйлы тамашасылар театрға бушлай йөрөй. Бында француз һәм итальян опера балет труппалары сығыш яһай. 1755 йылдың театрҙа А.П.Сумароков ижад иткән беренсе рус операһы «Цефал һәм Прокрис» үтә, ә 1757 йылдан  1763  йылға тиклем бинаны итальян труппаһы  ҡуртымға ала, унда  инеү  түләүле   була. Ошонан һуң урындарҙы абоненттар бөтә миҙгелгә һатып ала, сөнки инеү хаҡы ярайһы уҡ юғары  була (1759 йылда билет хаҡы 1 һум торған). Елизавета Петровнаның батшалыҡ итеүенең һуңғы йылдарында билеттар беренсе сиратта һарай яны кешеләренә таратыла. Итальяндар тыуға иленә ҡайтып киткәндән һуң, театр  эшләүҙән туҡтай. 1770 йылға тиклем бина буш тора, һуңынан ике йыл дацамында уны офицерҙар һәм һарай яны ведомстовһы хеҙмәткәрҙәре биләй, ә 1772 йылда ул һүтеп алына.
Баймөхәмәтов Казбек Сәғит улы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1972—2007 йылдарҙа Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институтының нефть-промысел геологияһы бүлеге мөдире. Фәнни тикшеренеүҙәре нефть геологияһы, нефть һәм газ запастарын иҫәпләү, нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү объекттарын геологик нигеҙҙә айырыу, нефть һәм газдың яңы ятҡылыҡтарын үҙләштереү һәм файҙаланыу, уларҙы эшкәртеү тәжрибәһен дөйөмләштереү проблемаларына арналған. Казбек Баймөхәмәтов геология-промысла ятҡылыҡтары параметрҙарын үҙенсәлекле билдәләүҙең яңы ысулын тәҡдим итә. Тармаҡта тәүгеләрҙән булып Рәсәй Федерацияһындағы, Башҡортостандағы Туймазы һәм башҡа ятҡылыҡтарҙы үҙләштереү, уларҙы эксплуатациялау тәжрибәһенә анализ яһай.
Казбек Сәғит улы 1989 йылда геология-минералогия фәндәре докторы дәрәжәһен яҡлай.
Муровинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡормантау
Ҡормантау (Курмантау) — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 420 кеше булған. ОКАТО коды — 80221813005.
Ҡарауылтау
Ҡарауылтау (урыҫса Караул-тау) — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы тау, тәбиғәт ҡомартҡыһы (1985). Һикәҙе (Егән йылғаһы бассейны) йылғаһының уң ярында, Маҡар ауылынан көнбайышҡа табан 1,2 км алыҫлыҡта, «Ишембай» заказнигы биләмәһендә урынлашҡан. Абсолют бейеклеге 250 м.
Ҡурсаулыҡ характеры
1. Тарихи әһәмиәткә эйә тау.
2. Һирәк осрай торған үҫемлектәр популяцияһы (таутамыр (ике башаҡлы эфедра), ҡыйғас ҡылған һ. б.)
Мазас
Мазас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мрас-Су йылғаһының һул ярына тамағынан 283 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Бөтә донъя фольклориадаһы
Тарихы
Шулай уҡ Фольклориада үҙ эсенә түбәндәгеләрҙе ала:
Программа тәьминәтен локалләштереү
Нимә ул локалләштереү
[[Файл:TexLocalizationRussian.png|обрамить|MikTeX — тулыһынса локалләштереп бөтөлмәгән ҡатмарлы ПТ миҫалы.
3. Ауыш тамға «≤» —  командаһы менән индерелә (  урынына).