cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пётр IV Рареш
Беренсе хакимлыҡ осоро
Атаһының үҙәк хакимиәтен көсәйтеү буйынса сәйәсәтен дауам итергә тырыша. Ваҡ боярҙарға таянып, эреләрҙең йоғонтоһон сикләй. Аҙаҡҡыларҙың ҡәнәғәтһеҙлеге заговорға (йәшерен һүҙ ҡуйышыуға) алып килә.Петр Рареш Молдавияны төрөк өҫтөнлөгөнән азат итеүгә әҙерлек башлай һәм ошо маҡсат менән күп кенә дәүләттәр менән бәйләнештәр булдыра. 1533 йылда яңы союздаштар табырға маташып, Петр IV Рареш илселәрен Рәсәйгә йүнәлтә. 1535 йылда Фердинанд I Габсбург менән ғосмандарға ҡаршы йәшерен килешеү төҙә. Европала Осман империяһының Персия менән һуғышҡа йәлеп ителеүен үҙ файҙаһына әйләндереүҙе планлаштырған Изге лига барлыҡҡа килә. 1538 йылда Молдавияға Сөләймән солтан етәкселегендә төрөк армияһы йүнәлә, көнсығыштан — ҡырым татарҙары, ә төньяҡтан поляктар баҫып инә. Петр Рарештың ғәскәрҙәре башта ғосмандарға ҡаршылыҡ күрһәтәләр, хатта Хотин янында уларҙы ҡыйраталар ҙа, әммә төрөк армияһы Сучавы кенәзлегенең баш ҡалаһын алғандан һәм боярҙарҙың хыянатынан һуң, Петр Рареш илдән ҡасып китә. Ошо ваҡыттан Молдавия бөтөнләй Ғосман империяһы хакимлығы аҫтында ҡала. Солтан Прут менән Днестр араһындағы өлкәләрҙе үҙенә буйһондора, ә ҡырым татарҙарына Буджак эләгә.
Сальвадор Альенде
«Халыҡтар араһында тыныслыҡты нығытҡан өсөн» Халыҡ-ара Ленин премияһы лауреаты (1973).
Биографияһы
1932 йылда Чили университетының медицина факультетын тамамлай. Бер йылдан һуң Чили социалистик партияһын төҙөүҙө ҡатнаша. Был 1937 йылда Милли конгресс депутаты итеп һайлана, 1945 йылға, сенатор итеп һайланғанға тиклем, унда эшләй. 1938 — 1942 йылдарҙа һаулыҡ һаҡлау министры вазифаһын биләй.
1966 — 1969 йылдарҙа Альенде Чили сенаты президенты була.
Иҫәт провинцияһы
Тарих
Насыров Анвар Хатыпович китабында Миңлеғәле Шайморатовтың ата-бабалар тыуған яғы булыу тураһында  яҙыла: "Однажды Минигали Мингазович вспомнил свой давний разговор с отцом Мингазетдином. Он спросил его: «…Отец, откуда пришел наш род?». Отец ответил: «…Наши предки пришли из-за Урала, из Исяцкой провинции. В крови потопил князь Бибиков бунт на уральских заводах. А корни наши в племени айлинских башкир».
Волгин Вячеслав Петрович
Биографияһы
Ике туған ҡустыһы — яҙыусы Виктор Ефимович Ардов.
Мәсетле
Тирә-яҡ мөхит
Башҡа урын-ер атамалары:
Грибоедов каналы
Тарихы
Канал Кривуша йылғаһы үҙәне буйлап һалынған (икенсе исеме — Тын йылға), үҙенең башланғысын һаҙлыҡлы батҡаҡтан ала. Тәүҙә Екатерина исемен йөрөтә — императрица Екатерина II хөрмәтенә аталған, канал уның хакимлығы ваҡытында төҙөлгән.
1954—1956 йылдарҙа каналдың яр буйы участкаһы Мойканан алып Итальян урамына тиклем гранит менән көпләнә. 2007—2008 йыл дарҙа канал яр буйының бер яғында Ҡазан күперенән алып Банк күперенә тиклем йүнәтеү эштәре алып барыла. Икенсе, йәйәүлеләр күпере яғына йәнәш торған яғы  авария хәлендә ҡала.
Садиҡова Мәхмүҙә Хисай ҡыҙы
Биографияһы
1933 йылдан ВЛКСМ ағзаһы. 1938—1942 йылдарҙа Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡый.
1952 йылда Мәхмүҙә Хисай ҡыҙы яҙмышын үҙгәртергә ҡарар итә һәм аспирантураға инә: 1952—1957 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Тарих институты аспиранты.
Археология
1967 йылда иренең ҡаты ауырып китеүенә бәйле, ғаиләнең матди хәле ҡот осҡос ауыр була.
Әммә барлыҡ ауырлыҡтарға ҡарамаҫтан, ул кандидатлыҡ диссертацияһы өҫтөндә эшен дауам итә һәм киләсәктә институтҡа ҡайтып эш башлау өмөтөн өҙмәй.
Талтма
Талтма — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 130 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.
Нәжд
Нәжд (һүҙмә-һүҙ «таусы», نجد) — Ғәрәбстан ярымутрауының үҙәгендәге территория, Сәғүд Ғәрәбстанының бер өлөшө. Бында Сәғүд Ғәрәбстанының баш ҡалаһы Эр-Рияд урынлашҡан. Нәждтә классик ғәрәп шиғриәте, ә һуңыраҡ Сәғүд Ғәрәбстанын булдырыуға килтергән дини һәм сәйәси хәрәкәттәр барлыҡҡа килә. Король ғаиләһе Әл Сәғүд Нәждән сыҡҡан.
Нәждең сиктәре
Ғәрәп һүҙе нәжд һүҙмә-һүҙ тәржемәлә «ҡалҡыулыҡты» аңлата, элек был һүҙ Ғәрәбстан ярымутрауы эсендә күп кенә төбәктәргә ҡарата ҡулланылған. Шуға ҡарамаҫтан, ярымутрауҙың көнбайышта — Хижәз тауҙары һәм Йемен, ә көнсығышта тарихи Бахрейн провинцияһы менән сикләнгән үҙәк төбәге киңерәк билдәлелек алған була.
Сөғд теле
Сифат
Сағыштырыу дәрәжәһе -(i)star суффиксы ярҙамында булдырылған, мәҫәлән, murzək короткий — murzək-star «короче». Артыҡлыҡ дәрәжәһе -tar суффиксы ярҙамында барлыҡҡа килгән. Будда дини текстарында артыҡлыҡ дәрәжәһе сағыштырыу дәрәжәһендәге сифат + ēw «один» йәки āδparm «совсем» һүҙе ярҙамында яһалған, мәҫәлән, ew murzək-star «самый короткий».
Һөйкәлеш
Сөғд телендә хәбәр, теләк, шартлы теләк (сослагательный), бойороҡ һәм ихтималлыҡ (оптатив) һөйкәлештәре булған.
Герундий
Герундий хәҙерге заман нигеҙенә: βar-kya «приношение», wāβ-ki «говорение» -kya йәки -kī ялғауҙарын ҡушып булдырылған.
Алдя-Теодорович Ион
Ион Алдя-Теодорович (Ион Христофорович Теодорович, Ion Aldea Teodorovici Ion Aldea Teodorovici; 7 апрель 1954 йыл — 30 октябрь 1992 йыл) — молдаван совет композиторы һәм йырсыһы, Петрэ Теодоровичтың бер туған ҡустыһы.
Ижады
300-ҙән артыҡ йыр, фильмдарға музыка яҙған. Ағаһы Петрэ Теодорович, шулай уҡ Анастасия Лазарюк, София Ротару, Ион Суручану, Нина Круликовская, Зинаида Жуля һәм башҡа бик күп башҡарыусылар менән берлектә эшләй.
Матис каналы
Тарихы
Канал XVIII быуатта һалына,  «Демидов усадьбаһы» үҙәгендә урынлаша (төп йорт  Петергоф шоссеһының  икенсе яғында урынлашҡан һәм һаҡланған) һәм туранан-тура Фин ҡултығына ҡоя. Дудергоф каналын йырғанда Матис  каналын 90° көнсығышҡа бороп, Дудергоф каналына йүнәлтәләр, элекке тамағын күмәләр. «Балтик ынйылары» төҙөгәндә дублер-каналды күмәләр.
Пумина
Пумина — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының һул ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Талья (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Насир әд-Дин Туси
Биографияһы
Тәүге осорҙа әт-Тусиҙың эшмәкәрлеге Куһистан менән бәйле була, унда уға хәлиф идараһы башлығы ярҙам итә. Аҙаҡ уға ярҙам килмәй башлай һәм 1235 йылдан исмәғилсе-низараттар дәүләте башлығы резиденцияһы Аламут ҡәлғәһендә йәшәй. Әт-Туси монголдар яҡлы партияға етәкселек итә һәм 1256 йылда Аламутты монголдарға тапшырыуҙа ҡатнаша. Һуңынан илхан булған Хүләгү рәхмәт йөҙөнән әт-Тусиҙы бүләктәр менән күмә һәм үҙенең һарайы астрологы итеп тәғәйенләй. 1258 йылда әт-Туси Хүләгүның Бағдадҡа яһаған хәрби походында ҡатнаша һәм хәлиф менән баш һалыу тураһында һөйләшеүҙәр алып бара. Күп йылдар дауамында әт-Туси Хүләгүның финанс мәсьәләләре буйынса кәңәшсеһе була; илхан вариҫтарының береһе тормошҡа ашырған һалым реформаһы проекттарын да ул төҙөй.
Математика
Әт-Тусиҙың трактаты биш китаптан тора. Беренсе китапта составлы мөнәсәбәттәр теорияһы яҙылған. Сабит ибн Корраның һәм Ғүмәр Хәйямдың идеяларын үҫтерә барып, Әт-Туси рациональ һәм иррациональ һандар төшөнсәһен индерә. Икенсе китапта Менелай теоремаһының дурт яҡлылыҡты иҫбат итеү юлдарын күрһәтә. Өсөнсө китабында, синус һәм косинус төшөнсәләрен индереп, яҫы тригонометрияның бер нисә теоремаһын иҫбатлай, шулай уҡ синустар теоремаһын иҫбатлап күрһәтә. Дүртенсе китап Менелай теоремаһының төрлө осраҡтары тураһында һөйләнелә. Бишенсе китапта, тангенстар һәм синустар теоремалары ярҙамында сферик тригонометрия мәсьәләләрен сисеү ысулдары тикшерелә. Бишенсе китаптың һуңғы бүлегендә сферик өсмөйөштәр мәсьәләләрен сисеү ҡағиҙәләре тәҡдим ителә, шулай уҡ поляр өсмөйөш төшөнсәһе индерелә.
Механикала Насир әд-дин әт-Тусиҙың ғилми ҡаҙаныштары иң тәүҙә кинематикаға ҡарай. Әт-Туси механиканың был бүлегенә индергән төп ҡаҙанышы: Туси леммаһы тип аталған теоремаһы.
Толчиф Мария
Нью-Йорк Сити балеты
Ирле-ҡатынлы АҠШ-ҡа әйләнеп ҡайтҡас, ул тиҙ арала 1948 йылда асылған Нью-Йорк Сити балеты йондоҙҙарының береһе һәм тәүге прима-балерина була.
Баш ауыртыуы
МКГБ-2 (Баш ауыртыуҙарының халыҡ-ара классификацияһы — 2)
МКГБ-2 классификацияһы — күп кимәлле исемлек (баш ауыртыуҙың һәр төрө һанлы код менән билдәләнә). Исемлектең беренсе кимәленә баш ауыртыуҙың 13 төп төркөмө инә. Ауыртыуҙарҙың тәүге 4 төркөмө беренсел баш ауыртыуы тип классификациялана; 5 — 12-се ауыртыуҙар төркөмөнә икенсел баш ауыртыуҙары инә; краниаль невралгиялар, үҙәк һәм беренсел бит ауыртыуҙары һәм башҡа ауыртыуҙар һуңғы ике төркөмгә ҡарай.
Патогенетик классификация
Барлыҡҡа килеү механизмы буйынса баш ауыртыуы 6 төргә бүленә, уларға патогенетик факторҙар йыйылмаһына бәйле ҡатнаш тәбиғәтле баш ауыртыуҙар, шулай уҡ ысынбарлыҡтағы физик факторҙарҙы асыҡлау мөмкин булмаған психалгия инә :
Балаларҙың баш ауырытыуы
Баш ауыртыуын булдырмауға йүнәлтелгән бер нисә сара бар. Мәҫәлән: көндөҙ күберәк һыу эсергә; кофеинлы эсемлектәр ҡулланмаҫҡа; йоҡо режимын үтәү; дөрөҫ туҡланыу; артыҡ физик көсөргәнештән һәм стрестан һаҡланыу.
Тарихтан
Беренсе баш ауыртыуҙары классификацияһын («De Cephalalgia») Томас Уиллис 1672 йылда төҙөй. 1787 йылда Кристиан Баур бөтә баш ауыртыуҙарын идиопатик (беренсел) һәм симптоматик (икенсел) төрҙәргә бүлә, баш ауыртыуының 84 категорияһын айыра. XIX быуат аҙағында «Мигрень кеүек баш ауыртыуҙары һәм башҡа оҡшаш ауырыуҙар» тигән китабында Эдвард Ливинг мигрендең башҡа баш ауыртыуҙарҙан айырмаһын күрһәтә. 1962 йылда нервы системалары сирҙәре милли институтында (АҠШ) Баш ауырыуҙары комитеты яңы баш ауыртыу төшөнсәһен ҡабул итә, яңы цефалгиялар һәм прозопалгиялар классификацияһын тәҡдим итә. Ул 26 йыл дауамында ғәмәлдә була. Әлеге ваҡытта ғәмәлдә булған классификацияны 1988 йылда Халыҡ-ара баш ауырыуҙарын классификациялау комитеты индерә.
Тавреньга (Вела ҡушылдығы)
Тавреньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вель йылғаһының уң ярына тамағынан 145 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Ғәбитов Ғәбделхаҡ
Ғәбделхаҡ Ғәбитов — Башҡорт милли хәрәкәтендә ҡатнашыусы, 1918 йылда Башҡорт армияһын ойоштороу эшендә мөһим роль уйнаған башҡорт офицерҙарының береһе. Беренсе донъя һуғышында һәм Граждандар һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Ырымбур губернаһы Троицк ҡалаһында тыуған. Атаһы уҡытыусы була. Атаһынан етем ҡалып, йәмәғәт аҡсаһы иҫәбенә уҡый. Революцияға тиклем батша армияһында хеҙмәт итә, хәрби мәктәпте тамамлай, һуғыштан подпоручик чинында ҡайта.
Ғәбитов Себер хөкүмәте менән бәйләнешкә инә, башҡорт ғәскәрҙәрен ҡорал, хәрби кәрәк-яраҡтар менән тәьмин итеү буйынса Башҡорт хөкүмәте исеменән һөйләшеүҙәр алып бара. Июль башында Башҡорт хөкүмәте уны, киң вәкәләттәр тапшырып, Омскиға ебәрә. 1918 йылдың 2 июлендә Башҡорт хөкүмәтенең Хәрби бүлеге тарафынан бирелгән танытмала былай тиелгән:
Пушкина (Тоехта ҡушылдығы)
Пушкина — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тоехта йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Салауат ҡылысы
1986 йылдан Башҡортостан Республикаһының Милли музейында һаҡлана.
Хеннинген
Хеннинген (Henningen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 703 кеше йәшәй. Майҙаны — 28,54 км2. Диңгеҙ кимәленән 27 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29413 һәм автомобиль коды — SAW.
Томбой-Се (Няба-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тавреньга (Подюга ҡушылдығы)
Тавреньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Подюга йылғаһының һул ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Йәйләү (Дүртөйлө районы)
Йәйләү (Зейлево) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 176 кеше. Почта индексы — 452309, ОКАТО коды — 80224847003.
Катушев Константин Фёдорович
Биографияһы
1968 йылдың апреленән — 1977 йылдың майына тиклем КПСС Үҙәк Комитеты секретары (социалистик илдәр — иҡтисади үҙ-ара ярҙам советы ағзалары менән бәйләнеш буйынса, илдәр — Варшава килешеүе ағзалары менән), бер үк ваҡытта 1972 йылдан социалистик илдәрҙең коммунистик һәм эшсе партиялары менән бәйләнеш буйынса КПСС Үҙәк Комитеты Бүлеге мөди ре.
Полетаев Герман Иванович
Биографияһы
Полетаев Герман Иванович 1931 йылдың 17 ноябрендә РСФСР составындағы Мари АССР-ының Юринский районы Юрин ауылында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.
2007 йылдың 9 октябрендә Ҡазан ҡалаһында вафат була.
Тапры-Юган
Тапры-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Казым йылғаһының уң ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 85 км.
Вьетнам һуғышы
Вьетнам һуғышы (Chiến tranh Việt Nam, Vietnam War) — XX быуаттың икенсе яртыһындағы иң ҙур һуғыштарҙың береһе, ул Вьетнам, тағы ла АҠШ һәм СССР, тарихында һәм мәҙәниәтендә мөһим эҙ ҡалдырған.
Дили
Тарихы
1520 йылда португалдар тарафынан нигеҙ һалына, улар Дилиҙы 1769 йылда Португалияның баш ҡалаһы итеп Тиморҙы билдәләй. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Япония оккупацияһы аҫтында була. Португал Тиморын деколонизациялау процесы, Португалиялағы авторитар режим ҡолағандан һуң, 1974 йылда башлана. 1975 йылдың 28 ноябрендә Көнсығыш Тиморҙың бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә. Әммә 9 көндән һуң, илгә индонезия армияһы бәреп инә, һәм Көнсығыш Тимор Индонезияның 27-се провинцияһы тип иғлан ителә.
Оло Ирдегән
Географияһы
Оло Ирдегән күле Силәбе өлкәһенең Арғаяш районының төньяҡ-көнбайышында, Губернское ҡасабаһы янында, Өйәлге күленән көньяҡ-консығыштараҡ урынлашҡан.
Флораһы һәм фаунаһы
Күлдең һаҙмырт урындарында быуып яһалған быуаларҙа карп менән аҡ амур үрсетелә.
Һылтанмалар
Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Ирдяги Большие
Дондағы Ростов йәмиғ мәсете
Дондағы Ростов йәмиғ мәсете — Дондағы Ростовта эшләп килгән берҙән-бер мәсет.
Тарихы
Батшалар ваҡытында Красноармейская урамында ҙур үҙәк мәсет була. 1968 йылда бер ни сәбәпһеҙ ул ябыла. Мосолмандарға ҡала үҙәгендә «Төҙөүселәр» паркынан ер участкаһы бирелә. Ростовта мәсет төҙөүҙе башларға маташыу конфликттарға килтерә. Һөҙөмтәлә мәсет өсөн урын Дондағы Ростовта урман-парк зонаһында табыла, унда йөҙ метр радиуста тораҡ биналар булмай.
Тамушка (Кокшеньга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Томбой-Се (Харасовая ҡушылдығы)
Томбой-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Харасовая йылғаһының уң ярына тамағынан 152 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 92 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Хулисса Вильянуэва
Карьераһы
2018 йылда ул АҠШ дәүләт секретарының йыл һайын бирелә торған «Батырлыҡ өсөн» Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар  премияһына лайыҡ була уны уға Мелания Трамп тапшыра.
Жмеринка тарихи музейы
Музей бинаһы тарихынан
Музей граф Д. Гейдендың элекке йортонда 1969 йылдың 26 апрелендә асыла. Граф Д. Гейден — Винница өйәҙе дворянлығы башлығы була (1897 йылдың 14 авгусынан). Бер быуат элек уның аҡсаһына Винницала ябай халыҡ өсөн 60 бушлай китапхана асыла, Халыҡ йорто төҙөлә, унда уҡыу залы менән бергә тәүге ҡала китапханаһы асыла, халыҡ театры, йәмәғәт лекторийы эшләй. Ул Винницала беренсе даими рәүештә сыҡҡан баҫма мөхәррире була («Справочный листок Подольского общества сельского хозяйства и сельскохозяйственной промышленности»), уның меценатлығы ярҙамында Пирогов исемендәге өйәҙ хирургия хәстәханаһы (хәҙерге ваҡытта — Пирогов исемендәге Винница өлкә клиника хәстәханаһы), уның заказы буйынса Винница өйәҙе управа бинаһы проектлана һәм төҙөлә.
Ҡудайбергенов Динмөхәммәт Ҡанат улы
Хәйриәлек
Димаш Ҡаҙағстандың төрлө ҡалаларында хәйриә концерттарында һәм сараларында ла сығыш яһай.
Виеру Григоре Павлович
Вафаты
Кишиневта Үҙәк (Әрмән) зыяратында ерләнгән.
Ниғәмәтйәнова Зәйтүнә Наримйән ҡыҙы
Биографияһы
Урындағы урта мәктәпте тамамлағандан һуң, райондың «Ленинское знамя» — «Ленин байрағы» гәзитенә хәбәрсе булып эшкә урынлаша. Журналистикала тәүге аҙымдарын яһағас, Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының журналистика бүлегенә юллана. 1989—1994 йылдарҙа, юғары һөнәри белем үҙләштергән осорҙа, төрлө баҫмаларҙа үҙен һынап ҡарай.
Аҙау походтары
П. Шереметевтың Ҡыз-кәрмәнгә походы
Борис Петрович Шереметевтың корпусы өс воевода полкынан тора (уның үҙенеке һәм уның ике иптәше — дума дворяны Семен Протастевич Неплюев һәм стольник Илья Дмитриев-Мамоновтыҡы). «Яңы ҡоролош» атлылары менән генерал-поручик А. А. Цей етәкселек итә, полк һалдаттары менән — генерал-поручик Иван (Яган) Андреевич Гулиц. Корпус нигеҙен Смоленск разрядлы полкменән көсәйтелгән Белгород разрядлы полкы тәшкил итә.
Аҙау походтарының әһәмиәте
22 ноябрҙә дворяндарҙы сит илгә уҡытырға ебәреү буйынса указ иғлан ителә.
Танкв-Я-Сос
Танкв-Я-Сос — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тапсуй йылғаһының һул ярына тамағынан 172 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Пышей
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яҡты Юл
Тарихы
Ауыл тораҡ пунктының ауыл статусын ҡасаба Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусының үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙең күсерелеүе менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында»,  211-з һанлы Законына ярашлы ала, ст.1: 6. Тораҡ тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә: 5) Ауырғазы районында:… я20) Ишле ауыл Советының Яҡты Юл ҡасабаһының
Урамдары
Дуҫлыҡ урамы (улица Дружбы)
Черветери
Тарих
Картала тарихи объекттар һүрәтләнгән:
Тамушка (Печеньга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Зайцев Григорий Григорьевич
Биографияһы
1941 йылдың март-октябрь айҙарында — 58-се танк дивизияһы штабының оператив бүлексәһе начальнигы. Һуғыштың тәүге көндәренән алып ошо дивизия составында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1941 йылдың октябренән алып декабренә тиклем — 58-се танк дивизияһының штаб начальнигы, 1941 йылдың декабренән 1942 йылдың апреленә тиклем — 58-се танк дивизияһының 116-сы танк полкы командиры. 1941 йылдың октябрендә 58-се танк дивизияһы Мәскәү алыштарына ебәрелә һәм Көнбайыш фронт составына инә, ҡаланы дошман һөжүменән һаҡлап, Мәскәү өсөн алышта Клин-Солнечногорск оборона операцияһында Клинға инеү урындарында оборона ала.
Измайлово баҡсаһы (Санкт-Петербург)
Совет осоронда
Парк 1917 йылғы революциянан һуң да эшләүен дауам итә. 1938 йылда Буфф театры бинаһы  үҙгәртеп ҡорола, тамаша залы киңәйтелә. Бынан тыш, баҡсала йәйге павильон төҙөлә, унда шахмат турнирҙары һәм концерттар үтә. Блокада ваҡытында парк йәшелсә баҡсаһы функцияһын үтәй.
Миәшәгәр
Географик урыны
Миәшәгәр ауылы Әй йылғаһы һәм уның ҡушылдығы Миәшәгәр йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан төньяҡҡа табан 39 километрҙа һәм Мөрсәлим тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 62 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Был датаны 1817 йылда мишәрҙәр үҙҙәре раҫлай: «Ата-бабаларыбыҙ беҙҙең хәҙерге йәшәгән урында Тырнаҡлы улусы башҡорттары менән 1750 йылда партикуляр (йәғни шәхси) килешеү буйынса килеп урынлаша». Башҡорттар керҙәшлек өсөн һәр мишәр ихатаһынан йылына 25 тин аҡса йыйырға тейеш булған. Уларға "Интуҡлы күле буйында йәки Миәшәгәр йылғаһында Ҡәфәлғә Метушев, Юлай Алмаҡаев, Әсән Ханнаншин, Әбдрәшит Аҙналин, Тимербай Абдуллин, Юлай Йосоповтарҙы үҙ иптәштәре менән мәңгегә һәм тоҡомдарына нәҫелдән-нәҫелгә тапшырыу хоҡуғы менән Йылҡы йырынынан, Ҡайын күленән һ. б. ерҙәргә эйә булыу рөхсәтен биргән.
1842 йылда 87 мишәргә 10 сирек ужым һәм 50 сирек яҙғы ашлыҡ сәселгән. 12 типтәр ихатаһында 125 ат, 170 һыйыр, 50 һарыҡ, 25 кәзә аҫыралған. Мәсет булған.
Фартун Адан
Биографияһы
Фартун Адан Сомалиҙа тыуып үҫкән. Урындағы эшҡыуар һәм тыныслыҡ өсөн хәрәкәт активисы Эльман Әли Әхмәттә кейәүҙә булған. Никахынан дүрт ҡыҙы тыуған. 1996 йылда, Сомалиҙа граждандар һуғышы ҡыҙған мәлдә, ире уның йортонан йыраҡ түгел Могадишоның көньяҡ өлөшөндә  һәләк була. 1999 йылда Адан Канадаға эмиграцияға китә.
Миәшәгәр
Тирә-яҡ мөхит
Таусыҡтар, түбәләр:
Самрук-ҡазына
«„Самрук-Қазына“ милли муллыҡ фонды» акционерҙар йәмғиәте — Ҡаҙағстан Республикаһы Хөкүмәте берҙән-бер акционеры булған фонд.
Тарихы
«Самрук-Ҡазына», «Қазақстан темір жолы» МК, «Казпочта», «Казмунайгаз» МК, "НАК «Казатомпром», «KEGOC», «Самрук-Энерго» акционерҙар йәмғиәттәрендә 2014—2015 йылдарҙа трансформация эштәре башлана.
Ретцау
Ретцау (Retzau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 389 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,59 км2. Диңгеҙ кимәленән 80 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6779 һәм автомобиль коды — ABI.
Родля
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Малайзия
Дөйөм баһалама
Ярымутрау өлөшө дөйөм майҙандың 39,7 %,  740 км — төньяҡтан  көньяҡҡа,  322 км -— көнбайыштан көнсығышҡа. Урта өлөштә Титивангса тау һырты үтә; иң бейек түбә — Гунунг-Тахан тауы (диңгеҙ кимәленән 2187 м). Яр буйы һыҙаты 1931 км, уңайлы бухталар Көнбайыш ярҙа ғына бар. Илдең көнсығыш өлөшө дөйөм майҙандың 60,3 %  тәшкил итә, яр буйы һыҙаты 2607 км. Саравак һәм Сабах штаттары араһында Крокер тауы бар, илдең иң бейек нөктәһе Кинабалу тауы (4095 м). Индонезия сиге буйлап тауҙар һуҙылған. Бик күп утрауҙар, иң ҙуры — Банги утрауы.
Ҡаҙылма байлыҡтар
Ер аҫты байлыҡтары бик ҙур: нефть, аҡ ҡурғаш, вольфрам, бокситтар, баҡыр, тимер күп. Ҙур булмаған ятҡылыҡтарҙа һоро күмер, титан, марганец, сурьма, алтын, фосфориттар бар. Иң ҙур нефть ятҡылығы Сабахта. Аҡ ҡурғаш башлыса ярымутрау яғында һәм һыҙат Таиланд һәм Сингапур яғына барып сыға. Алтын менән рәттән вольфрам, тимер, ниобий, тантал, иттрий һәм башҡа һирәк осрар металдар табыла.
Экологик проблемалар
Урмандар кәмеү етди проблемаға әйләнә бара, ағасты күпләп ҡырҡалар, майлы пальма үҫтерер өсөн башҡа урмандарҙы ботайҙар. 2000 йылдан Малайзия йылына 140 200 га урмандан яҙа (дөйөм майҙандың 0,65 %). Был тиҙлек менән барһа, Малайзия урмандары 2020 йылға бөтөүе лә ихтимал. Бынан йәнлектәр ҙә зыян күрә. Орангутандар һуңғы 20 йылда 40 % кәмене, суматра мөгөҙмороно бөтөнләй юҡҡа сыҡты.
Милли состав
Һаны буйынса икенсе урында торған этник төркөм — ҡытайҙар (Малайзия халҡының 22,6 %). Өсөнсө урында  — һиндтәр (9,1 %). Уларҙың күпселеге тамилдар.
Туризм
Илгә туристар милли парктарҙы ҡарар өсөн килә. Малайзия шулай уҡ таҙа пляждары һәм дайвинг өсөн уңайлы урындары күп булыуы менән ылыҡтыра. Заманса, традицион һәм колониаль архитектуралы эре ҡалалары ла ҡыҙыҡлы.
Сәнғәт
Сәхнә сәнғәтендә һиндтәр йоғонтоһо көслө. Күп быуаттар күләгә театры (ваянг-кулит) эшләп килә. Ҡурсаҡ тамашалары өсөн ҡурсаҡтарҙы тиренән үҙҙәре ҡулдан эшләгәндәр. Ҡытайҙар аждаһа, юлбарыҫтар тураһында сюжеттар ҡуя (ҡытай яңы йылы). Хәҙерге заман рәссамдары араһында Ибраһим Хуссейн, Саид Таджуддин, Абдул Гафар Бахари, Арис Азиз, Мазлан Нур Алонг, акварелист Абей Зула, карикатурист Россем Сем исемдәре танылған
Аш-һыу
Малайзия кухняһы мультиэтник халыҡлы икәнен күрһәтә. Төп йоғонто малай, ҡытай, һинд, тай, ява һәм суматра мәҙәниәтенән килгән, сөнки был ерҙәрҙән ҡасандыр  тәмләткестәр (специя) юлы үткән. Күп ризыҡтар ҡатнаш мәҙәниәттән,  малайзия ризығына әүерелгән. Малайзия аш-һыуы Сингапур, Брунея һәм Филиппин кухняһына оҡшаған.
Конго уйпатлығы
Геологияһы
Структураһы йәһәтенән Конго уйпаты үрге докембрияла урынлашҡан Африка платформаһының синеклизаһына тап килә. Платформаның кристаллик фундаментының ер аҫты (500—1000 метрҙан ашыу тәрәнлектә ята.) сығынтыһы синеклизаны ике уйпатҡа  — төньяҡ һәм көньяҡҡа бүлә, уларҙың  үҙәк өлөшөндә фундамент 3000 м. ашыу тәрәнлеккә төшә. Синеклиза үрге протерозой, үрге палеозой һәм мезозой ултырма тоҡомдарының ҡеүәтле ҡатламы тарафынан башҡарылған, өҫкө йөҙөндә сағыштырмаса ҡеүәтһеҙ  йомшаҡ кайнозой ултырмалары менән ҡапланған.
Мәһәҙиев Ғәфүр Дәүләткирәй улы
Биографияһы
2001 йылда Ғәфүр Дәүләткирәй улы Мәһәҙиевҡа Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы тигән маҡтаулы исем бирелә.
Фазлиәхмәтов Азат Миҙхәт улы
Биографияһы
Азат Миҙхәт улы Фазлиәхмәтов 1967 йылдың 23 февралендә Башҡорт АССР-ының Дәүләкән районы Суйынсы ауылында тыуған. Урындағы урта мәктәптең һигеҙ класын тамамлай һәм 1982—1986 йылдарҙа Благовещен педагогия училищеһында уҡый.
Байғаҙы мәктәбе
Байғаҙы мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Байғаҙы ауыл Советы биләмәһендәге уҡыу йорто. БР Бөрйән районы Иҫке Собханғол дөйөм урта белем биреү урта мәктәбенең Байғаҙы филиалы.
Фазлиәхмәтов Азат Миҙхәт улы
Биографияһы
1994—1997 йылдарҙа Өфө ҡалаһы Орджоникидзе район эске эштәр идаралығында эксперт-криминалист булып эшләй.
Социалистик Хеҙмәт Геройы
Награданың тарихы
1973 йылда 14 май Указы менән Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме тураһындағы Положение яңы редакцияла раҫлана. Положениела билдәләнеүенсә, «Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме хужалыҡ һәм социаль-мәҙәни төҙөлөш өлкәһендәге хеҙмәттәр өсөн юғары отличие дәрәжәһе булып тора» һәм «хеҙмәт ҡаһарманлығы күрһәткән, тиңһеҙ хеҙмәт эшмәкәрлеге менән ижтимағи етештереүҙең һөҙөмтәлелеген арттырыуға ҙур өлөш индергән, халыҡ хужалығын, фәнде, мәҙәниәтте күтәреүгә һәм СССР-ҙың ҡеүәтен һәм данын арттырыуға булышлыҡ иткән кешеләргә бирелә». 1940 йылдан «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы менән наградлауға ҡуйылған сикләү (өс тапҡырҙан артыҡ түгел) бөтөрөлә. Положение Ленин орденын «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы бирелгән һайын тапшырыу тәртибен индерә. Положение, Социалистик Хеҙмәт Геройы бер үк ваҡытта Советтар Союзы Геройы ла булһа, ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройҙары өсөн кеүек үк, тыуған төбәгендә бронза бюст ҡуйылыу мөмкинлеген раҫлай.
Айырыуса билдәле Социалистик Хеҙмәт Геройҙары
949 йылда Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бер нисә тапҡыр мәктәп уҡыусыларына тапшырыла: мамыҡ йыйған өсөн Мәхмүт Ишназаровҡа, Торсонали Мәтҡәзимовҡа һәм сәй йыйған өсөн Нателла Челебадзеға.
Россплавная
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Овчинников Лев Павлович
Фәнни эшмәкәрлеге
Йыллыҡ «Успехи биологической химии» баҫмаһы мөхәррире, «Биохимия». журналының редколлегия ағзаһы
Оптималләштереү (математика)
Математик программалау — математика өлкәһе, сикләүҙәр менән күп үлсәмле мәсьәләләр сисеүҙә һанлы ысулдар теорияһын эшләй.
Оптималләштереү мәсьәләһе ҡуйылышы
Ул саҡта мәсьәлә сиселә береһе тигәнде аңлата:
Оптималләштереү ысулдарының классификацияһы
Хәҙерге эҙләү ысулдары өс ҙур төркөмгә бүленә:
Тарихы
Һыҙыҡлы программалау мәсьәләләре тигеҙһеҙлек кеүек сикләүҙәр булғанда функцияларҙың экстремумын табыу өсөн ентекләп өйрәнелгән тәүге мәсьәләләр була. 1820 йылда Фурье, ә һуңынан 1947 йылда Джордж Данциг маҡсатлы функцияны арттырыу йүнәлешендә күрше вертикаларҙы йүнәлешле эҙләү ысулын тәҡдим итә.
Святица (Виги ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тарнога (Кокшеньга ҡушылдығы)
Тарнога — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кокшеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 202 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Рус армияһының сит илгә походтары (1813—1814)
Алтынсы коалиция һуғышы — 1812 йылғы Ватан һуғышынан һуң Австрия, Пруссия һәм Швеция ғәскәрҙәре менән берлектә Варшава герцоглығында, герман дәүләттәрендә һәм француз армияһына ҡаршы хәрби кампаниялар. Француздарға ҡаршы коалиция Рәсәйҙә 1812 йылғы Рус кампанияһы барышында Наполеондың Бөйөк армияһы ҡыйратылыуынан һуң барлыҡҡа килә.
Башҡорттарҙың 1813—1814 йылдарҙа сит ил походтарында ҡатнашыуы
Әшә (ҡала)
Тарихы
Ҡала 1898 йылда Әшә-Балашово суйын иретеү заводы төҙөү айҡанлы барлыҡҡа килә, 1933 йылдың 20 июненән — ҡала, 1963 йылдың 1 февраленән — өлкәгә буйһоноулы ҡала. Ҡала көнө июлдең өсөнсө шәмбеһендә үткәрелә. 1998 йылда ҡаланың 100 йыллығын билдәләнеләр.
Рус армияһының сит илгә походтары (1813—1814)
Дрезден янындағы алыш. Август—сентябрь
19 августа союздаштарҙың Богема армияһы Рудный тауҙары аша, төп француз армияһының тылына инеү менән янап, Дрезденға табан юллана. Наполеон, Дрезденға хәүеф янауы тураһында белеп ҡалғас, Силезиянан кире яҡҡа — мөһим терәк пунктына борола. Блюхерға ҡаршы тороу өсөн 80-меңлек ғәскәр менән маршал Макдональд ҡалдырыла.
Лейпциг эргәһендәге алыш. Октябрь—декабрь
Наполеон, Дрезденда көслө гарнизонын ҡалдырып, Богема армияһына ҡаршы ҡаплам ҡуя һәм Блюхерҙы һәм Берандотты ҡыйратыу ниәте менән Лейпциг тирәһенә юллана, әммә тегеләр алыштан тайпылалар һәм Наполеонға бер үк ваҡытта бөтә союздаш армиялары менән осрашырға тура килә. 1813 йылдың 16 — 19 октябрендә XIX быуаттың халыҡтар алышы йәки Лейпциг тирәһендәге алыш исеме аҫтында билдәле иң эре алыштарҙың береһе уҙғарыла. Фронттарҙың тарҡаулығы, алыш фронтының киңлеге һәм оҙайлығы арҡаһында ҡаршы тороусылар көстәренең баһаһы бик ныҡ айырыла, әммә, дөйөм алғанда, тарихсылар, Наполеондың Лейпциг тирәһендә 180—200 мең һалдаты булыуы хаҡында үҙ-ара килешә. Алыш аҙағында союздаш көстәрҙең һаны француз армияһынан бер ярымға күберәк була.
Миһеле (күл)
Миһеле — Башҡортостандың Учалы районындағы күл. Миндәк йылғаһы бассейынына ҡарай.
Тапы-Ландым-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫке Собханғол мәктәбе
Тарихы
1940—1941 йылда урыҫ һәм башҡорт кластары асыла, бөтәһе 308 уҡыусы уҡый. 1941 йылда 1-се сығарылыш була. Мәктәп янында Темәс башҡорт педагогия училищеһының филиалы эшләй, 3, 5 айлыҡ район-ара курстар үткәрелә.
Волчанск (Свердловск өлкәһе)
Транспорт
Волчанскта трамвай юлы бар. Озонлоҡ 7 километров.
То-Яха (Надуй-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
1-се Этҡол
Тарихы
Беренсе совет халыҡ иҫәбен алыу (1920) мәғлүмәттәре буйынса, ауылда 158 йортта 784 кеше теркәлгән. 1930 йылдан — «Урал» колхозының, артабан — Карл Маркс исемендәге, «Алға» колхоздары үҙәге була. Хужылыҡтың төп йүнәлештәре — малсылыҡ һәм игенселек. Ауылда 1918 йылдан алып 1‑се баҫҡыс берҙәм хеҙмәт мәктәбе, артабан, 1928 йылдан, крәҫтиән йәштәре мәктәбе, 1932 йылдан — өлгөлө тулы булмаған урта мәктәп, 1952 йылдан — урта мәктәп. 1992 йылда мәктәпкә Б. Ғ. Юлыев исеме бирелә. Уҡыу йорто менән Т. Х. Аслаев, Б. М.Мәмбәтҡолов, С. Р. Әлибаев, Б. М. Юлыев исемдәре бәйле. 2011 йылда мәктәпте 4 меңдән ашыу кеше тамамлаған, улар араһында З. Ш.Аҡназаров, С.Ә.Галин, Р.Түләк, Ә.Үтәбай, Ә.З.Әсфәндиәров.
Святица (Лочмяша ҡушылдығы)
Святица — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лочмяш йылғаһының һул ярына тамағынан 4,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Ҡаҙаҡфильм
Киностудия тураһында
«Ҡаҙаҡфильм» киностудияһы — Ҡаҙағстандың иң ҙур киностудияһы. "Ҡаҙаҡфильм"дың төп эшмәкәрлеге әлеге ваҡытта сценарийҙар һәм проекттар эшләүҙән, уйын, документаль һәм анимацион кино- һәм видеофильмдар етештереүҙән һәм булғанды эшкәртеүҙән, Ҡаҙағстан режиссёрҙарының фильмдарын прокатлауҙан тора. Элек үҙаллы структура булған студияның бюджеты бөгөн Ҡаҙағстандың бер дәүләт телеканалыныҡынан биш тапҡырға кәмерәк. Хәҙерге ватан кинематографияһын үҫтереү өсөн киностудия бюджетын күп тапҡырҙарға арттырыу зарур.
Башҡортостан һәм «Ҡаҙаҡфильм»
Башҡортостанда тыуып үҫкән Әсхәт Әшрәпов оҙаҡ йылдар «Ҡаҙаҡфильм» студияһында кинорежиссер һәм кинооператор булып эшләй. Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
Миндеш
Тарихы
Ауылға XVIII быуаттың 1-се яртыһында Себер даруғаһы Ҡыр-Көҙәй улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Тәүге төпләнеүсе Миндеш Миңлебаев исеме менән аталған.
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
Миндеш ауылында башланғыс мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб бар.
Туғыҙтимер (ауыл)
Тарихы
Туғыҙтимер — башҡорт телендәге шул ике һүҙҙән яһалған топоним.
Совет власы урынлашҡас, хеҙмәтсән халыҡ үҙ ауылдарын алпауыт Михайлов исеме менән атауҙан баш тарталар, тарихи Туғыҙтимер исемен ҡайтаралар. Ә ул исем йылға атамаһынан килеп сыҡҡан булған, һәм уның тураһында урындағы халыҡ араһында күп риүәйәттәр һаҡланған. .
Конкур
Ҡағиҙәләр
«Ҡабатлап ырғыу»
Ике йә бер нисә ҡатнашыусы гитты берҙәй таҙа итеп һәм бер тигеҙ штраф мәрәйҙәре менән үтһә, улар тағы бер ҡыҫҡараҡ, ләкин бер-ике ҡаршылыҡ өҫтәлгән маршрутты үтергә тейеш була. Ҡабатлап үтеү маршрутында иң әҙ штраф мәрәйе алып, уны иң ҡыҫҡа ваҡыт эсендә үткән ҡатнашыусы еңеүсе тип табыла.
Маршрут
Судьяларҙы сәләмләү
Конкурҙа ҡатнашыусыларҙың һәр береһе судьяларҙы сәләмләргә тейеш. Ҡулдарҙы төшөрөп, баш эйеү хөрмәт күрһәтеүҙе аңлата. Каскеткалар эләктереп ҡуйылғанлыҡтан, баш кейемен сисеү талап ителмәй.
Илбәкова Франгиза Фәнән ҡыҙы
Биографияһы
1996—2007 йылдарҙа һөнәри әҙерлекле йәш режиссёр «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһының «Тамаша» ижади төркөмөндә эшләй. Тапшырыуҙарҙың сифатын арттырыу эшендә күп көс түгә.
Уның тәүге тапшырыуҙары — «Ҡуласа» программаһы, «Дарман», «Йома». Художестволы тапшырыуҙарҙың үҫешенә бик ҙур өлөш индерҙе. Тамашасыға әҙәбиәт һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәренең — Зәйнәб Биишева, Мостай Кәрим, Заһир Исмәғилев, Яныбай Хамматов, Шәһит Хоҙайбирҙин, Ғайса Хөсәйенов, Илшат Йомағолов, Тәлғәт Шәриповтың — ижади портреттарын күрһәтте. Данлыҡлы яҡташы шағир Рәми Ғариповтың поэтик образын үҙенсәлекле итеп асты. Рауил Бикбаев, Кәтибә Кинйәбулатова, Йомабикә Ильясова, Булат Рафиҡов, Ҡәҙим Аралбай, Тамара Ғәниева һәм башҡа яҙыусылар һәм шағирҙар тураһында телевизион фильмдарын тамашасы яратты. «Мөхәббәттең дүрт миҙгеле» тигән поэтик фильмы (Франгиза Илбәкованың сценарийы һәм режиссураһы) «Ер һәм кешеләр» төбәк фестиваль-конкурсында Гран-при менән билдәләнде.
Имай-Утар
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кесе Ирдегән
Географияһы
Кесе Ирдегән күле Силәбе өлкәһенең Арғаяш районының төньяҡ-көнбайышында, Губернское ҡасабаһы янында, Өйәлге күленән алыҫ түгел урынлашҡан.
Өйәлге күле менән Кесе Ирдегән араһында киңлеге 1 км муйын айырып тора. Оло Ирдегән күле менән ҡылымыҡ аша тоташҡан.
Тасуирламаһы
Көнбайыш ярында Демидов төҙөттөргән канал ҡалдыҡтары һаҡланған, ул Кесе Ирдегән менән Өйәлге күле араһында ҡаҙылған булған. Ул әле лә ике күлде тоташтырып тора
Флораһы һәм фаунаһы
Экологик шарттар арҡаһында күлде һыу үҫемлектәре баҫып бара, һайыға (20% самаһы һыу көҙгөһө күтерләнгән).
Һыуйыйғыс майҙандарында ҡарағай ҡатнаш ҡайын урмандары үҫә
Этимологияһы
Шувалов Николай Иванович - Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә күлдең атамаһы башҡорт халҡының ир-ат исеменән килеп сыҡҡан тип яҙа: Ирдяги, Большое и Малое, озеро, Аргаяшский район.От распространенного в прошлом у башкир и татар тюркского мужского имени Ирдяк, Ирдеген.
Туаге-Яха
Туаге-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тиутей-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Мехерзия Лабиди Майза
Сәйәсәт
2011 йылдың 23 октябрендә Лабиди Майза сит илдәрҙә йәшәүсе Тунис халҡынан Яңы Партияның вәкиле булараҡ Тунис Ойоштороу йыйылышына һайлана. Уның билдәләүенсә, ул һәр икенсе кандидаттың ҡатын-ҡыҙ булыуын талап иткән положение арҡаһында урын яулай. 22 ноябрҙә 214 тауыштан 142 тауыш йыйып, Лабиди Майза йыйылыштың вице-спикеры була. 2012 йылда Лабиди Майза «Яҡын Көнсығышта иң юғары вазифалы ҡатын-ҡыҙ» тип атала.
Төбәк телдәренең Европа хартияһы
Хартияға Рәсәйҙең мөнәсәбәте
Рәсәй Федерацияһы Хартияға ҡул ҡуйған илдәргә ҡушыла (РФ Президентының 2001 йылдың 22 февралендә ҡабул иткән 90 Н-рп һанлы ҡарары), әммә уны ратификацияламай.
Терменьга (Кулой ҡушылдығы)
Терменьга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кулой йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Юлдаш (Салауат)
Исеме
Исеме — Үрге Юлдаш (Ағиҙел йылғаһы буйлап көньяҡтараҡ урынлашҡан) һәм Юлдаш ауылдары (Ағиҙел йылғаһы аша, ҡаршыһында) исемдәре буйынса.
Бакиров Урал Насир улы
Биографияһы
1959 йылдан алып ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты секретары.
1964 йылдан алып КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында идеология бүлеге секторы мөдире, 1970 йылдан — пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире урынбаҫары, артабан бүлек мөдире.
1988 йылдан — В. И. Ленин исемендәге Үҙәк музейҙың Өфө филиалы директоры.
1993 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы ҡарамағындағы нәшриәт-полиграфия комплексы директоры.
1992—2010 йылдарҙа «Ведомости Государственного Собрания — Курултая, Президента и Правительства Республики Башкортостан» журналы мөхәррире.
Евангулова Ольга Сергеевна
Биографияһы
2010 йылдан — «Сәнғәт теорияһының һәм тарихының көнүҙәк мәсьәләләре» халыҡ-ара конференцияһының даими кураторы.
Фәнни ҡаҙаныштары
Һөнәри йүнәлеш һәм буласаҡ белгестәр әҙерләүҙең үҙенсәлекле методикаһын әҙерләй, индерә. Йыл һайын үткәрелгән «XVIII быуат урыҫ сәнғәте проблемалары» махсус семинары (1965 йылдан алып) аша уның күп һанлы уҡыусылары үтә. Барлыҡҡа килгән ғилми мәктәп был өлкәлә алдынғы тип таныла. Уның ғилми етәкселегендә 14 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.
Тулгомы-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мөжәддит
Мөжәддит (مجدد — реформатор, яңыртыусы, яңыртыусы; Муджаддид) - шәриғәтте яңыртыусы. Бер һүҙ менән әйткәндә, мөжәддит — ғалим мөжтәһид, фаҡиһ, йәғни, хәҙерге заман мәсьәләләренә шәриғәт буйынса ҡарарҙар ҡабул итеү мөмкинлеге булған кеше. Мөхәммәт Пәйғәмбәр хәҙисенә ярашлы, йөҙ йыл һайын мосолмандар араһында исламды тергеҙеүсе кешеләр килеп торасаҡ. Мөжәддиттәр иҫәбенә Үмәр ибн Абдул-Ғәзиз, Мөхәммәт әш-Шафиғи, Әл-Әшғәри, Әл-Ғазали, Фәхрүддин әр-Рази, Ибн Дәҡиҡ әл-Ид, әс-Сөйөти, Әхмәт ибн Хәнбәл, имам Шәуҡани, Имам Тәҡиүддин ән-Нәбхани, имам Әбү Хәнифә, ибн Хазм һәм башҡалар индерелгән.
Чанышев Яҡуп Йыһангир улы
Биографияһы
Яҡуп Йыһангир улы Чанышев 1892 йылдың 27 февралендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Туҡай ауылында тыуған. Кенәз Чанышевтар нәҫеленән.
Т. Н. Путилованың килем йорто
'''Т. Н. Путилованың килем йорто, йәки «ябалаҡтар менән йорт»''' — Санкт-Петербургта Петрогад яғынан Ҙур проспекттағы йорт, төньяҡ модерн стилендә төҙөлгән. 1906—1907 йылдарҙа сауҙагәр ҡатыны Т.. Н. Путилова заказы буйынса төҙөлгән. Архитектор И. А. Претроның төп ижад емеше. 1912 йылда ҡаланың иң яҡшы фасадтар конкурсында  көмөш миҙал менән билдәләнә.
Әминева Светлана Әхмәт ҡыҙы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1970—1978 йылдарҙа Ауырғазы ветеринар станцияһының баш табибы һәм район ветеринар лабораторияһы директоры.
1978—1981 йылдарҙа Башҡортостан ғилми-етештереү ветеринар лабораторияһының ғилми хеҙмәткәре.
Мәүлекәсова Гөлсинә Ғәлим ҡыҙы
Биографияһы
2006 йылда Ярославлдә VII Халыҡ-ара Волков фестивалендә Л. Исмәғилеваның «Арҡайым» балетында бейей. Спектакль Рәсәй Хөкүмәтенең Волков исемендәге премияһы лауреаты була.
Гөлсинә Мәүлекәсова Башҡорт опера һәм балет театрының бөтә спектаклдәрендә, концерт программаларында, юбилей кисәләрендә ҡатнаша.
Репертуар
Сильфида (Х.Левенсхольд, «Сильфида»), Жизель, Мирта, Вилиса (А. Адан, «Жизель»), Франциска (И. Штраус, «Зәңгәр Дунай») Пахита, вариациялар (Л. Минкус, «Пахита»), Китри, Китри төшө, Мерседес, Урам бейеүсеһе, Дриада, Тәүге вариация, Болеро (Л. Минкус, «Дон Кихот»), Никия, Гамзатти, Индус бейеүе (Л. Минкус, «Баядерка»), Вакханка, Нимфа (Ш. Гуно, «Вальпургия төнө»), Етенсе вальс һәм мазурка («Шопениана»), Одетта-Одиллия, Испан кәләше, рус кәләше, Ҙур аҡҡош, Па-де-труа (П. Чайковский, «Аҡҡош күле»), Аврора, Сирень Феяһы (П. Чайковский, «Йоҡоға талған һылыу»), Мари, Һинд ҡурсағы, Француз ҡурсағы (П. Чайковский, «Щелкунчик»), Зарема (Б. Асафьев, «Баҡсаһарай фонтаны»), Джульетта (С. Прокофьев, «Ромео һәм Джульетта»), Золушка (С. Прокофьев, «Золушка»), Кармен (Ж. Бизе — Р. Щедрин, «Кармен-сюита»), Зәйтүнгөл (Л. Степанов, З. Исмәғилев, «Сыңрау торна»), Йондоҙ (Л. Исмәғилева, «Арҡайым»), Полли инәй (П.Овсянников, «Том Сойер»)
Уҡый-яҙа белеү
Грамоталылыҡты таратыу тарихы (боронғо замандарҙан алып XIX быуатҡаса)
Был йәһәттән үҙгәреш Реформация осоронда ғына сағыла. Китап баҫыу, китапты арзанайтып, күмәк халыҡҡа грамоталылыҡ өсөн киң юл аса. Францияла мотлаҡ белем биреүҙе индереү мәсьәләһе XVI быуатта Генераль штаттарҙың 1560 йылғы ултырышында күтәрелә. 1571 йылда Жанна д’Альбре тарафынан Наварра закондарына мәжбүри белем биреү тураһында мәҡәлә индерелә. Шулай булыуына ҡарамаҫтан, француз халҡында грамоталылыҡ бик аҙ тарала. 1786 йылда провинциаль йыйылыш, мәҫәлән, Берри ҡалаһында, халыҡтың тулы наҙанлығына зарлана. Властың бөтә ваҡ вәкилдәре лә белемһеҙ була.
Географик шарттары
Бер үк халыҡтың төрлө ҡатламдары араһында ла, төрлө халыҡтар араһында ла грамоталылыҡтың бүленеше бик тигеҙ түгел. Ул халыҡ йәшәгән географик шарттарға бәйле. Ер йөҙөнөң тышҡы йөҙө, климат, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы, дөйөм алғанда, илдең халыҡты күсмә көтөүсе, һунарсы, игенсе иткән географик хәле грамоталылыҡты таратыу өсөн уңайлы йәки уңайһыҙ шарттар тыуҙыра, шулай уҡ уның ихтыяжын үҫтереүгә лә көслө йоғонто яһай. Статист Иркутск губернаһын тикшеренеүендә (1889 йылда) В. Григорьев иң әҙ белемле кешеләр һәм уҡыусылар һаны малсылыҡ үҫешкән урындарҙа осрағанын билдәләй.
Иҡтисади ҡоролошо һәм сәйәси ҡоролошо
Илдә ер биләүҙе һәм һалымдарҙы бүлеү һ. б. кеүек факторҙар грамоталылыҡ үҫешенә ҙур йоғонто яһай. Һәр хата, халыҡ ярлылығына йоғонто яһаған һәр ғәҙелһеҙлек унда грамоталылыҡ үҫешенә кире йоғонто яһай, һәм иҡтисади факторҙар килтергән зыянды ҡаплау өсөн ҡеүәтлерәк йоғонтолар кәрәк.
Тынгыни-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кожевников йорто
Кожевников йорто — килем йорто,  1834 —1835 йылдарҙа архитектор П. Ф. Воцкий проекты буйынса рус классицизмы стилендә  төҙөлгән. Йорт Санкт-Петербург ҡалаһында  Невский проспекты, 51 адресы буйынса урынлашҡан. Йорт беҙҙең көндәргә тиклем үҙгәрешһеҙ тиерлек килеп еткән.
Украиндар
Украи́ндар (украї́нці) — көнсығыш славяндар төркөмөнән халыҡ. Украинала, Рәсәйҙә, АҠШ, Канадала һәм башҡа илдәрҙә йәшәйҙәр. Славян халыҡтар араһында халыҡ һаны буйынса 3-сө урында торалар (урыҫтарҙан һәм поляктарҙан һуң).
Йәмиғ мәсете (Мәштәғә)
Тасуирламаһы һәм архитектураһы
Мәсет бер юлы 460 диндарҙарҙы ҡабул итә ала. 2012 йылда Ҡорбан байрамы ваҡытында байрам намаҙын ҡылыу өсөн мәсеткә килеүселәрҙең һаны 400 кешегә барып етә.
Карч Кирай
UCLA Дан залының ағзаһы(1993), волейбол Даны залының ағзаһы (2001), АҠШ Олимпия Даны залының ағзаһы (2008). АҠШ-тың волейбол буйынса ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы тренеры.
Тормош юлы
Карч Кирайҙың атаһы элек шәп волейболсы булған. Ул Венгрияның юниорҙар йыйылма командаһында сығыш яһаған. табип һөнәрен һайлағандан һуң, ул волейбол менән үҙе теләгәндә генә уйнай башлай.
АҠШ йыйылма командаһы
1981 йылдан алып спортсы АҠШ-тың волейбол буйынса йыйылма командаһында уйнай. 1984 йылда Төньяҡ Америка командаһындағы иң йәш спортсы булыуға ҡарамаҫтан, Лос-Анджелеста үткән олимпия турнирының барлыҡ матчтарында ла ҡатнаша һәм Олимпия уйындарында беренсе алтын миҙалын яулай.
Үҙәк Европа ирекле сауҙа ассоциацияһы
Үҙәк Европа ирекле сауҙа ассоциацияһы (Central European Free Trade Agreement) — Ирекле сауҙа зонаһы ойошмаһы, Европа берлегенә инмәгән илдәр араһындағы Вишеград төркөмө килешеүе вариҫы.
Нийт Эллен Пээтеровна
Әҫәрҙәре
Проза Kuidas Krõll tahtis põrandat pesta (1993)
Үҙәк Европа ирекле сауҙа ассоциацияһы
Халыҡ-ара сауҙа
Ауыл хужалығы тауарҙары өсөн ЦЕФТА ирекле сауҙа зонаһын түгел, ә 3-сө һанлы Өҫтәлмә протоколға ярашлы, 1996 йылдың 1 ғинуарынан масштабы киңәйтелгән өлөшләтә һәм һайланма либерализацияны күҙҙә тота. Бының һөҙөмтәһендә 1999 йылдың башында дөйөм «А» списогы сиктәрендә уның бер өлөшө пошлинаһыҙ, икенсе өлөшө («В» списогы) – арзанлатылған һәм бөтөн илдәр өсөн дөйөм ҡаралған ставка буйынса һатыла (реализация), ә «С» списогындағы тауарҙар менән сауҙа итеү ике яҡлы килешеү нигеҙендә тормошҡа ашырыла, һәм тариф преференциялары ауыл хужалығы тауарҙарының 90 %-тан артығына ҡағыла.
Сәнәғәт тауарҙары менән сағыштырғанда, ЦЕФТА сиктәрендә ауыл хужалығы продукттары тауар әйләнешен либералләштереү дәрәжәһе күпкә түбәнерәк.
Бағдад
Бағдад (بغداد — «Алла бүләге») — Ираҡтың баш ҡалаһы, Бағдад муһафазаһының административ үҙәге. Ҡалала 9 миллиондан ашыу кеше йәшәй (2015), Яҡын Көнсығыштың иң ҙур ҡалалары иҫәбендә.
Географияһы һәм климаты
Бағдад Ираҡтың уртаһында,  Тигр йылғаһы буйында, Диала йылғаһы тамағына яҡында ултыра. Ҡалала һәм уның тирәһендә һауа торошо шарттары субтропик һәм Урта диңгеҙ климаты йоғонтоһона бәйле. Ғинуарҙа уртаса һауа температураһы яҡынса — + 10 °C,  июлдә —   +34 °C тирәһе. Уртаса ярым-төшөм кимәле 160-тан 180 ммиллимметрғаса. Иң күп яуым-төшөм декабрь — ғинуар айҙарында яуа. Йәй миҙгеле майҙан октябргә тиклем дауам итә: был ваҡытта Бағдадта бик эҫе, ҡаты селлә тора (июлдә көндөҙ һауа температураһы уртаса +43 градус), ямғыр бик һирәк яуа. Ҡыш декабрҙән мартҡа тиклем дауам итә, ҡыш көнө максималь  һауа температураһы +18 градустан артмай. Ҡайһы берҙә ҡар яуа, һуңғы тапҡыр ҡар 2008 йылдың ғинуарында яуа. 2011 йылдың  21 ғинуарында  −1-ҙән −3 °C тиклем туңдыра, был абсолют минималь дәүмәлгә яҡын.
Тарихы
XIV быуат аҙағында, шунан  XV быуат  башында  Бағдадҡа   Аҡһаҡ Тимер  ғәскәре һөжүм итә, һөҙөмтәлә  ҡаланың бик күп ҡоролмалары емертелә, байлыҡтары талана. 1393—1405 йылдарҙа Бағдад Аҡһаҡ Тимер империяһы эсендә була.
1508—1523 йылдарҙа Бағдад Сәфәүиҙәр дәүләтенең провинцияһы була.
1535 йылда  1514—1555 йылдарҙа барған төрөк-фарсы  һуғышы һөҙөмтәһендә Ғосман империяһына ҡушыла.
XXI быуат
Емертелгән баш ҡаланы тергеҙеү саралары күрелә, ҡала яйлап яңынан төҙөлә. Ҡала яны поездары йөрөй башлай, Бағдад ер өҫтө метрополитены төҙөлә.
Бер туған Твердышевтар
Иван 1773 йылда, Яков —  1783-тә вафат булған. Уларҙың балалары булмаған, барлыҡ предприятиелары И.С. Мясниковтың дүрт ҡыҙына ҡалған.
Аятулла
Бөйөк аятулла
Был титулды йөрөткәндәр араһында Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи (Тәһран) һәм башҡа дин әһелдәре бар.