cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Еңеү Байрағы
Байраҡты ҡаҙау
1945 йылдың 30 апрелендә сит илдәрҙә лә ишетелгән Бөтә союз радиоһы 14 сәғәт 25 минутта Рейхстаг өҫтөнә Еңеү Байрағын ҡаҙанылар тигән ысынбарлыҡҡа тап килмәгән яңылыҡ хәбәр итә. Рейхстагты штурмлауҙа ҡатнашҡан частар командирҙарының белдереүҙәре бының нигеҙе булып торған. 150-се уҡсылар дивизияһы штаб начальнигы полковник Н. Дьячковтың 79-сы уҡсылар корпусы штаб начальнигына 30 апрелдә яҙған донесениеһында күрһәтелә: «14.25 30.4.45 й., рейхстаг бинаһының төньяҡ-көнбайыштағы кварталында дошман ҡаршылығын һындырып, 1 сб 756 сп и 1 сб 674 сп рейхстаг бинаһын яулағанын һәм көньяғына Ҡыҙыл байраҡ ҡаҙағанын еткерәм…». Ысынбарлыҡта был ваҡытта совет ғәскәрҙәре Рейхстагты тулыһынса яулап өлгөрмәгән була, айырым төркөмдәр генә уның эсенә үтеп ингән була. Оҙаҡ ваҡыт дауамында был хәбәр арҡаһында Еңеү Байрағын ҡаҙау тарихы әҙәбиәттә боҙоп күрһәтелә. А. Садчиков билдәләүенсә, "был радиохәбәрҙең барлыҡҡа килеүе бөтөнләй идеологик йәки сәйәси мотивтары менән аңлатылмай. Шул уҡ 150-се уҡсылар дивизияһы командованиеһы, "уңыш"ы тураһында хәбәр итеп, хата яһай. Хәрби етәкселәр ситуацияны асыҡлай башлай, әммә үҙгәртеү мөмкин булмай. Яңылыҡ үҙ тормошо менән йәшәй башлай". 756-сы уҡсылар полкы командиры Советтар Союзы Геройы Ф. М. Зинченко үҙенең хәтирәләрендә: ''«Бөтә ғәйеп тикшерелмәгән ашығыс белдереүҙәрҙә. Рейхстаг алдында ятыусы подразделениелар яугирҙәре, бер нисә тапҡыр атакаға күтәрелеп, дөбөр-шатыр шартлау эсенән яңғыҙ һәм төркөм менән алға үтергә тырышты. Ҡайһы бер командирҙар ға, уларҙың яугирҙәре, әгәр етә алмаһа, хәҙер етә һәм маҡсатына өлгәшә кеүек тойолдо»''.
Байраҡты Рейхстаг көмбәҙенә күсереп ҡуйыу
«Еңеү Байрағы» документаль фильмында полковник Ф. М. Зинченко хәтерләй: ''«Мин Егоров менән Кантарияны тәҙрәгә саҡырҙым. Көмбәҙҙе күрәһегеҙме? Бына шунда беркетелергә тейеш байраҡ»''. С. А. Неустроев өҫтәп: ''«Ышаныслы булһын өсөн, Бересты ебәрергә ҡарар иттек. Ул мотлаҡ барып етер — ҡеүәтле, көслө, ихтыярлы. Егоров һәм Кантария менән бер хәл була ҡалһа, ул барып етер»''. Фильмды төшөрөүҙә ҡатнашҡан Кантария иҫтәлектәренән: ''«Беҙгә: „Байраҡты колоннаға беркетегеҙ,— тип әйттеләр. Күпмелер ваҡыт үтеүгә башҡа бурыс ҡуйҙылар. — Берестҡа, миңә һәм Егоровҡа рейхстаг көмбәҙенә барып етергә. Берестың бурысы — Егоров менән Кантарияны һаҡлау. Беҙ ҡыйыҡҡа мендек. Байраҡты барыһына ла күрһәттеләр“''.
Байраҡты Рейхстагтан алыу һәм Мәскәүгә ебәреү
1945 йылдың 20 июнендә беҙ 150-се дивизия сәйәси бүлек начальнигы подполковник Артюхов оҙатыуында 79-сы уҡсылар корпусы штабына килдек, унда беҙҙе корпустың сәйәси бүлек начальнигы полковник Крылов ҡаршыланы. Еңеү Байрағының хәрби характеристикаһын тикшереп, полковник байраҡты әйләндереп ебәрҙе һәм сырайы ҡараңғыланды. Әлегә тиклем таҙа яҫылыҡта: «II дәрәжәле Кутузов орденлы 150-се Идрицк див.»
Крылов Артюховҡа тишерҙәй булып ҡарап, һораны: «Кем былай яҙыу хоҡуғын бирҙе һеҙгә?» Ул 150 цифраһына төртөп күрһәтте. Артюхов дивизия командованиеһының башбаштаҡ ҡарарҙарын аҡлар кәрәк икәнен аңлай, һәм Крыловҡа яҙыуҙы йыуырға ла, юйырға ла кәрәкмәй, ә: «1-се Белоруссия фронты, 3-сө Удар армияһы, 79-сы уҡсылар корпусы» тип өҫтәп була ти. Әммә байраҡта урын аҙ булғанлыҡҡтан: «1 Бф, 3 уа, 79 ск» тип ҡыҫҡартып яҙалар. Крылов байраҡта 79 цифраһын күргәнгә ҡәнәғәт ҡала. Һәм конфликт яйға һалына. Неустроев С. А. О рейхстаге на склоне лет // Октябрь Еңеү Байрағын 1945 йылдың 20 июнендә берлин «Темпельхоф» аэродромынан Мәскәүгә оҙатыла. Был оҙатыуҙа Рейхстагты штурмлаған С А. Неустроев, К. Я Самсонов, И. Я Сьянов, М.. Егоров һәм М. Кантария ла ҡатнашҡан. М. Фрунзе исемендәге Үҙәк аэродромында Мәскәүҙә Байраҡты Мәскәү ҡалаһы коменданты ярҙамсыһы полковник Н. В. Гребенщиков ҡаршылай. Почётлы ҡарауыл ротаһын капитан В. И. Варенниковетәкләгән. Өс Советтар Союзы Геройы — гвардия байраҡсыһы өлкән сержант Фёдор Александрович Шкирёв, ассистенттар гвардия старшинаһы И. П. Папышев һәм гвардия өлкән сержанты П. С. Маштаков — байраҡсылар төркөмөн тәшкил итә.
Еңеү Байрағы Ҡораллы Көстәр музейында
2011 йылдың 8 майында РФ Ҡораллы Көстәре Үҙәк музейында асылған «Еңеү Байрағы» залында Еңеү Байрағының теүәл күсермәһе урынлаштырылған. Күсермәне ҡуйыу өсөн махсус күргәҙмә ҡорамалдары проектланған. Байраҡтың күсермәһе БМ-13 «Катюша» реактив ҡоролмаһының снарядтары өсөн йүнәлтеүсе рельстары рәүешендә эшләнгән металл конструкцияларға урынлаштырылған быяла куб эсенә ҡуйылған. Конструкция нигеҙендә — Мәскәүҙе алған өсөн герман хәрби хеҙмәткәрҙәрен бүләкләү өсөн тәғәйенләнгән 20 мең дана тимер тәре, герман хәрби байраҡтары, дошмандың ҡоралы, документтары, шул иҫәптән «Барбаросса» планы күсермәһе һалынған емерелгән свастика рәүешендәге быяла витриналар.
Ысын Байраҡ музейҙың ер аҫты бинаһында урынлашҡан байраҡ фондында махсус капсулала һаҡлана. Ультрафиолетты тотҡарлаусы махсус быяла капсулала тейешле температура, яҡтылыҡ һәм дымлылығы яҡынса 60%-лы айырым мөхит булдырылған. Байраҡтың оҙонлоғо 73 сантиметр һәм киңлеге 3 сантиметр булған бер һыҙаты етмәй. Бер версия буйынса, шул саҡта, 1945 йылдың 2 майында, рейхстаг ҡыйығында булған рядовой Александр Харьков 92-се гвардия миномёт полкы «катюша» наводчигы, һыҙатты йыртып алған. Икенсе версия буйынса, Байраҡ 150-се уҡсылар дивизияһы сәйәси бүлегендә һаҡланған ваҡытта, шунда эшләгән хәрби хеҙмәткәр ҡатын-ҡыҙҙар иҫтәле сувенир ҡалдырырға теләп, — бер һыҙат киҫеп алып, киҫәктәргә бүлгәндәр. 1970-се йылдар башында Совет Армияһы йыл музейына бер ҡатын-ҡыҙ килә, ошо тарихты һөйләй һәм киҫәкте күрһәтә, Киҫәк Байраҡҡа үлсәме буйынса тап килә.
Приднестровье
2009 йылдың 21 октябрендә Приднестровьеның Юғары Советы Еңеү Байрағын республиканың дәүләт символына тиңләштереү тураһында закон ҡабул итте. Байрам көндәрендә Еңеү Байрағының күсермәһе Приднестровьеның дәүләт учреждениеларына эленә. . 2014 йылдың 9 майында Тирасполь ҡалаһының Дан Мемориалында Приднестровьеға Рәсәйҙән Еңеү байрағының рәсми күсермәһе тапшырылды. Приднестровье Молдова Республикаһы Президентының 2014 йылдың 9 майы 160-сы һанлы указына ярашлы, Еңеү Байрағының рәсми күсермәһе Рәсәй Федерацияһы Приднестровьеһына даими һаҡлауға тапшырыла.
Украина
2011 йылдың 21 апрелендә Украинаның Юғары радаһы «„1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеү мәңгеләштереү тураһында“ Украина Законына үҙгәрештәр индереү тураһында» Законын ҡабул итә, 2011 йылдың 20 майында Украина президенты В. Ф. Янукович уға ҡул ҡуя. Закон Еңеү Байрағы күсермәһен рәсми ҡулланыу тәртибен аңлата, Байраҡ «Бөйөк Ватан һуғышында совет халҡының, уның армияһының һәм флотының фашистик Германияны еңеү символы» булараҡ билдәләнә. Законға ярашлы, Еңеү флагы күсермәһенең тышҡы күренеше II дәрәжәле Кутузов орденлы 150-се Идрицк уҡсылар дивизияһы флагына тап килергә тейеш. Закон шулай уҡ Еңеү Байрағы күсермәләрен Мәңгелек ут, билдәһеҙ һалдат һәм матрос ҡәбере янында, шулай уҡ Еңеү Көнөнә бағышланған тантаналы саралар ваҡытында ҡулланыу тәртибен билдәләне.
Кинола һәм әҙәбиәтттә
2006 йылдың 16 мартында Ҡораллы көстәрҙең Үҙәк музейы Еңеү Залында 2005 йылда В. В. Андриянов һәм В. Н. Смирнов яҙған «Еңеү байрағы» йырының презентацияһы үтте.
Ҡаймаш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Калатмыш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Асы (ырыу)
Этнонимы
Топонимдары таралыу географияһы тағы ла киңәйә: Ҡырғыҙстанда: Ас, Асса, Ош, Талас, Яссы йылғаһы һ. б. ; [Асаке] Үзбәкстанда, Һырдаръяла: Али, Асар, Аснас, Ясы һ. б.; Уралда һәм Волга-Кама буйында: Ассы, Асылы, Асы, Аша, Ош; Кавказда — Ассы, Асса; Ҡырымда — Асе, Биюк-Асс, Темес-Асс, Ассы-Джорокчи. Әҙәбиәттә нигеҙе әз, әс этнонимдар һәм топонимдарҙың килеп сығышына булған ҡараштар бик ҡапма-ҡаршылыҡлы. Кавказ һәм Ҡара диңгеҙ буйы территорияһынан этнонимдар ас-аландарға ҡаратыла, улар хәрәкәт итеү юлдарында нигеҙендә ас булған гидронимдар һәм топонимдар ҡалдырған.
Мерил Стрип
Эшмәкәрлеге
2008 йылда "Мама миа!" мюзиклында уйнай. Картинала Мерил Стрип йырлай, ә фильм сыҡҡас, "Грэмми" премияһыны номинацияһына эләккән йырҙар альбомын яҙҙыра.
Асы (ырыу)
Этник тарихы
Ал-Джувейни (XIII быуаттың икенсе яртыһы) Көнсығыш Европала монголдар буйһондорған халыҡтар араһында ҡыпсаҡтар, рустар һәм башҡалар менән бер рәттән аландар һәм астарҙы айырым һанап үтә. Дөйөм алғанда, башҡорттарҙың ас, асы этнонимдары Волга-Кама буйына һәм Көньяҡ Уралға ҡатайҙарҙың күсеп килеүе менән бергә барлыҡҡа килгән, тип әйтергә була. Этнонимдарҙың һәм уларҙың боронғо йөрөтөүселәренең ҡатайҙар араһында барлыҡҡа килеүе, күрәһең, ҡара-ҡытайҙарҙың төрки телле ҡәбиләләр менән үҙ-ара йоғонтоһоноң төрлө этаптарына барып тоташа. Ас һәм асы башҡорт этнонимдарының көнсығыш төрки сығышы ҡырғыҙ ҡәбиләһенең азык (асык) ике ырыуының исеме ҡатай ырыу-ҡәбилә этнонимында оҡшаш: ҡырғыҙ ҡәбиләһендәге кузугун-азык — башҡорт ҡоҙғон-ҡатайы; ҡырғыҙ бёрю-азык — һалйот ҡәбиләһе составындағы — боро.
Ҡотлобаева Көнһылыу Зәки ҡыҙы
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Көнһылыу Зәки ҡыҙы төп хеҙмәт эшмәкәрлегенән тыш ауылдың, райондың йәмәғәт тормошонда ла әүҙем ҡатнаша:
Поташ заводтары
Башҡортостанда поташ етештереү
Поташ боронғо химия етештереү ысулы менән алына. Техник атамаһы — углекислый калий (K2CO3). Ағас йәки үлән көлөн һелтегә әйләндереп, уны парландырып, ҡалдығын көршәктәрҙә ҡыҙҙырып поташ алынған. Поташ голландтарҙың роtаs, йәғни роt — көршәк һәм аs — көл һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән.
Мирюнник
Мирюнник — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 123 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Ил
Ил йәки дәүләт
Ил һүҙе (сәйәси-географик аңлатыуҙа) һәм дәүләт мәғәнәһе буйынса бик яҡын һүҙҙәр, ләкин ҡайһы бер осраҡтарҙа ил термины сифатында дәүләт синоним кеүек ҡулланыла (бындай осраҡтарҙа сәйәси ил булараҡ, дәүләт территорияһы аңлатыла). Дәүләт төшөнсәһе беренсе сиратта, территориялағы урынлашҡан дәүләттең төҙөлөшөн ала. . Ил термины киреһенсә мәҙәни-тарихи, социаль-иҡтисади рухи байлыҡҡа бәйле, шуға бәйле рәүештә, ул үҙ эсенә милли берләшмә төшөнсәләр ала (менталитет, йола, тел һ.б). Д. С. Лихачев билдәләп үтеүенсә, ил — ул халыҡ, тәбиғәт һәм мәҙәниәт берҙәмлеге. Шуға ла, айырым алғанда, территория, дәүләт сиге, шулай уҡ тарихи-географические биләмәләр ҙә ил өйрәнеү фәненең предметы булып тора. .
Колония
Хәҙерге осор
«Колиция» төшөнсәһе кире төҫмөрлө булғанлыҡтан, хәҙер ул рәсми документтарҙа ҡулланылмай. Хәҙерге үҙ аллы булмаған биләмәләр ғәҙәттә «бойондороҡло биләмә» төшөнсәһе менән берләштерелә. Шул уҡ ваҡытта, үҙидаралыҡ булыу-булмауына булыуға һәм башҡа башҡа сәбәптәргә ҡарап, бындай биләмәләрҙең рәсми статустары үҙгәрә — «диңгеҙ аръяғы департаменттары» һәм «диңгеҙ аръяғы общиналары (биләмәләре)» (Франция), «короллек ерҙәре» һәм «диңгеҙ аръяғы биләмәләре» (Бөйөк Британия), «инкорпорацияланмаған биләмәләр» (АҠШ) һ.б. Үҙидаралығы максималь булған бойондороҡло биләмә — «ассоциацияланған дәүләт».
Ҡошмөхәмәтов Ғариф Зариф улы
Биографияһы
1958 йылда Ырымбур өлкәһе Илек районының, хәҙерге Ырымбур ҡала округы сигендәге Краснохолм ауылында вафат була.
Кальций карбонаты
Геология
Кальцит кальций карбонатының иң тотороҡло һәм таралған кристаллик модификацияһы булып тора. Ултырма тоҡомдарҙың яҡынса 10 процентын ябай диңгеҙ организмдары ҡабырсаҡтарының кальцит ҡалдыҡтарынан торған эзбизташ тәшкил итә.
Мьянма тарихы
Мьянма тарихы (Бирма) б. э. т. яҡынса III мең йыллыҡтан алып күҙәтелә. Был территорияла төрлө халыҡтар йәшәгән, уларҙың иң боронғоһо — мондар. IX быуатта бирмандар көньяҡ-көнбайыш Ҡытайҙан Иравади йылғаһы үҙәненә күсеп килгән һәм бер ни тиклем ваҡыттан һуң халыҡтың күпселеген тәшкил итә башлай.
Анри де Тулуз-Лотрек
Анри Мари Раймонд де Тулуза-Лотрек-Монфа (франц.: Comte Anri Marie Raymond de Lauuse-Lautrec-Montfa; 24 ноябрь 1864 йыл, Альби — 9 сентябрь 1901 йыл, Мальром замогы, Жиронда) — француз импрессионист-рәссамы, графика һәм реклама плакаттары оҫтаһы.
Мьянма тарихы
Мон
Археологик мәғлүмәттәр буйынса, был райондарҙа кеше 11 000 йыл элек йәшәгән, әммә беренсе цивилизация мондар цивилизацияһы тип таныла. Мондар был төбәккә яҡынса б. э. т. 3000 йылдар тирәһендә килә, уларҙың беренсе Суварнабхуми короллегенә нигеҙ Татон порт янында б. э. т. 300 йыл элек һалынған, тип фараз ителә. Телдән телгә һөйләп ҡалдырылған тарихы мондарҙың буддизм менән б. э. т. III быуатта уҡ бәйле булыуы тураһында һөйләй. Әммә тап б. э. т. II быуатта уларға Ашок короленән илселәр һәм монахтар килә. Мондарҙың күп кенә китаптары һәм йылъяҙмалары һуғыштар ваҡытында юҡҡа сыға.
Әлибаев Шайкамал Әлибай улы
Батырлығы
Габановка районындағы алышта ла эскадронын бер нисә тапҡыр алышҡа алып инә, 100-ҙән ашыу фашисты юҡ итә, ҡулға 8 ат һәм ҡорал төшөрә, яралана. Уны наградаға тәҡдим иткәндә: «Артынан кешеләрҙе эйәртә белә, дошманға һөжүм итеп уға ҙур зыян килтерә, шул уҡ ваҡытта үҙ подразделениеһының личный составын һаҡлап алып ҡала», — тигән ҡылыҡһырлама бирелә. Ошо арауыҡтағы тәүәккәллеге өсөн 31 июлдә Ҡыҙыл Йондоҙ орденына тәҡдим ителә.
Шәһрисәбез
Тарихы
VIII быуатта ғәрәптәр яулап ала. Ғәрәп ябырылыуы ваҡытында Ҡашҡадаръя үҙәне һәм бигерәк тә Кеш ғәрәптәргә һәм исламға ҡаршы азатлыҡ хәрәкәтенең үҙәге була. XIV — XV быуат баштарында — Аҡһаҡ Тимер биләмәһе.
Мьянма тарихы
Британия колонизацияһы (1824-1941)
Инглиздәр, дипломатик интригалар менән хәрби операцияларҙы берләштереп, тәүҙә Мон һәм Аракан батшалыҡтарын, ә һуңынан Түбәнге Бирманы үҙ ҡулына ала. Король Миндонға диңгеҙҙән айырылып торған, баш ҡалаһы Мандалай булған сағыштырмаса бәләкәй короллек ҡала, ул бик аҡыллы хаким булып сыға һәм британ йоғонтоһона уңышлы ҡаршы тора ала. Әммә улының, Мандалайҙың һуңғы короле Тибо Мин үҙен аҡылһыҙ һәм аяуһыҙ хаким итеп күрһәтә. Уға астрологтар баш ҡаланы күсерергә тәҡдим итә, әммә ул ырымдарға буйһоноп, Мандалай ҡалаһын «нығытыу» өсөн кеше ҡорбандары тураһында указдар сығара. Ҡулға алыуҙар башлана, һәм Мандалаяла дөйөм паника башлана. Халыҡ ҡаланан ҡаса, ә сит ил дәүләттәр, беренсе сиратта Британия, үҙ подданныйҙарының ғүмере өсөн хәүефләнеп, Тибо Минға ультиматум ҡуя. Инглиздарға яуап итеп, ҡалала ҡулға алыуҙар туҡтатыла, әммә 100 ҡулға алынғанды йәшерен рәүештә тереләй күмеп ҡуялар. Иленең күп өлөшөн оккупациялаған Британияға ҡаршы торорға тырышып, король Тибо Франция менән Лаостан Мандалайға тиклем тимер юл төҙөү һәм Иравадиҙа берлектәге хәрби флот булдырыу тураһында килешеүгә ҡул ҡуя. Инглиздәр Бирмала француз йоғонтоһона ҡаршы торорға ҡарар итә һәм, эске тотороҡһоҙлоҡтан файҙаланып, 1885 йылда Мандалайға еңел генә баҫып ала. Ә Тибо Миндың ҡот осҡос хакимлығына асыуланған халыҡ уларҙы шатланып ҡаршы ала.
Бойондороҡһоҙ Бирма
Мьянма ете милли өлкәнән (штаттарҙан) (Мон, Карен, Кайя, Шан, Качин, Чин һәм Аракан) һәм ете провинциянан (административ округтар) тора. Ғәмәлдә, бер генә штат та үҙәк хөкүмәтте танымай, һәм уларҙың күпселеге 1948 йылда бойондороҡһоҙ Бирма дәүләтенә нигеҙ һалыныу мәленән алып граждандар һуғышы алып бара. Әммә бөтә штаттар менән дә һуғышты туҡтатыу тураһында шартлы килешеүҙәр төҙөлә. Хөкүмәт ғәскәрҙәре төп юлдарҙы, штаттарҙың баш ҡалаларын һәм бөтә ҡалалаларҙы контролдә тотоуына ҡарамаҫтан, ҡоралланған боласыларҙың ярайһы уҡ яҡшы ҡоралланған армиялары булғанлыҡтан, хөкүмәт ғәскәрҙәре күп һанлы партизандарҙы еңә алмай.
Хәҙерге Мьянма
Хәрби диктатура арҡаһында ил Көнбайыш өсөн ябыҡ була. Иҡтисадтың дәүләт көйләүенең һәм социализмдың ҙур өлөшө менән үҙәкләшеүе етди үҙгәрештәргә килтерә. Хәҙерге Мьянманың ҡайһы бер характеристикалары:
1989 йылдың майында яңы һайлауҙар тәғәйенләнә, улар 1990 йылдың 27 майында үтә. Уларҙа Аун Сандың ҡыҙы Аун Сан Су Чжи, етәкселегендәге оппозицион Демократия өсөн милли лига (НЛД) парламенттағы 492 урындың 392–һен ала, ә хәрбиҙәр мәнфәғәттәрен яҡлаған Милли берҙәмлек партияһы 6 мандатҡа ғына эйә була. Хәрбиҙәр һөҙөмтәләрҙе танымай һәм иректә ҡалған НЛД лидерҙары Чжи Маунга һәм Чит Хайингты ҡулға ала (Башҡа лидерҙар, Аун Сан Су Чжи Һәм Не Виндың элекке көрәштәше отставкалағы генерал Тин У элеккесә төрмөлә була).
2008 йылдың майында Мьянмаға Наргис циклоны ябырыла, һәм ул ил тарихында иң һәләкәтле тәбиғәт афәте була. Стихия һөҙөмтәһендә йөҙ меңдән ашыу кеше һәләк була.
2021 йылдағы хәрби түңкәрелеш
Тиҫтәләгән дәүләт хәстәханалары һәм учреждениеларының медицина работниктары 2021 йылдың 3 февраленән забастовка иғлан итә.
Остготтар
III быуат уртаһынан алып һундар хакимлығынан азат булғанға саҡлы
Остгот короллегенә нигеҙ һалыусы тип, ҡасандыр Ойумда бөтә готтар менән идара иткән, сығышы менән Амалдар нәҫеленән булған Германарих һанала. Күршеләре Германарихты батырлығы өсөн хөрмәт иткән, халыҡ риүәйәттәрендә ул күренекле урын биләй. Гот-грейтунгтар башында ул тайфал, герул һ. б., вестготтарҙан башҡа, герман ҡәбиләләрен шулай уҡ Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйы ҡәбиләләрен буйһондора.
Велизарийҙың баҫып инеүе
Аталарих (534 йылдың октябре) вафат булғандан һуң, Амаласунта үҙенең ике туған ағаһы Теодохадҡа үҙенең ире булыуын тәҡдим итеп, кейәүгә сығыу юлы һәм хакимлыҡты үҙ ҡулына алыу юлы менән король власын ҡайтарырға тырышып ҡарай. Ул Теодахадты король исеменә генә ҡәнәғәт булыуы тураһына ант итергә мәжбүр итә; әммә Теодахад, 534 йылдың ноябрендә үҙ ҡатынының хакимдашы булып килеү менән, шул уҡ йылдың аҙағына ярҙамында римлеләргә ҡаршы торған ариан-гот партияһы ярҙамы менән Амаласунтаны ҡолата һәм Больсен күле утрауына һөргөнгә оҙата, һәм 535 йылдың яҙына үлтертә.
Мәҙәниәте
V—VI быуаттарҙа Бөйөк Теодорих идара иткән осорҙа Боронғо Римдең күп боронғо архитектура һәйкәлдәре, статуялары, һыу үткәргестәре (акведук), урамдары тергеҙелде.
Беглица мороно
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Беглица мороно территорияһының, тәбиғәт ҡомартҡыһы булараҡ, үҫемлектәр донъяһы бай — көпшәле үҫемлектәрҙең 142 биологик төрө теркәлгән. Шуның менән бергә, уларҙың күбеһе Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл китабына ингән.
Черемхов
Тәбиғәт шарттары
Тупраҡтары бер аҙ көлһыу, ҡараһыу һоро, ҡомло балсыҡлы.
Ғинуар — иң һыуыҡ ай, уртаса айлыҡ һауа температураһы — 19,8  ° тәшкил итә. Ҡатылығы буйынса декабрь ғинуарҙан бер аҙға ғына ҡалыша.
Яуым-төшөмдөң йыллыҡ миҡдары 325—425 миллиметр тәшкил итә. Дымлылыҡ кәрәгенән артыҡ (к>2,0). Һауаның сағыштырмаса уртаса дымлылығы 60%-тан ашыу. Томандар һәм сағыштырмаса дымлылыҡ атмосферала бысратыусылар тупланыуына булышлыҡ итә.
Иҡтисады
Фабрикалар: мебель, туҡылмаған материалдар. Төҙөлөш материалдары етештереү предприятиелары.
Аҙыҡ-түлек сәнәғәте: икмәк комбинаты.
Финанс секторы: 20-нән ашыу Рәсәй банктары филиалдары.
Евклид
Биографияһы
Евклидтың тормошо тураһында дөрөҫ мәғлүмәткә Проклдың Евклидтың Башланғыстарының беренсе китабына комментарийҙарында килтергән күп булмаған мәғлүмәтте индереү ҡабул ителгән (шулай булһа ла Прокл Евклидтан 800 йыл самаһы һуңыраҡ йәшәүен иғтибарға алырға кәрәк). «Математика тариихы буйынса яҙыусылар» был фәндең үҫешен яҙыуҙы Евклид осорона тиклем һуҙыуҙарын билдәләп, Прокл Евклид Платон ҡоронан йәшерәк, ләкин Архимедтан һәм Эратосфендан өлкән, «Птолемей I Сотер осоронда йәшәгән» тип күрһәтә, «сөнки Птолемей I ваҡытында йәшәгән Архимед та Евклидты телгә ала һәм, атап әйткәндә, Птолемей унан геометрияны өйрәнеүҙең Башланғыстарға ҡарағанда ҡыҫҡараҡ юлы бармы тип һорай; ә ул геометрияға батшалар юлы юҡ тип яуап бирә тип һөйләй».
Евклидтың «Башланғыстар»ы
I китабында өсмөйөштәрҙең һәм параллелограммдарҙың үҙсәнлектәре өйрәнелә; был китап тура мөйөшлө өсмөйөштөр өсөн данлыҡлы Пифагор теоремаһы менән тамамлана. Пифагорсыларға барып тоташҡан II китап «геометрик алгебраға» арналған. III һәм IV китаптарҙа әйләнәләр, шулай уҡ ҡамалған һәм ҡамаусы күпмөйөштәр геометрияһы тасуирлана; был китаптар өҫтөндә эшләгәндә Евклид Гиппократ Хиосскийҙың китаптарын ҡулланған булыуы мөмкин. V китапта пропорцияларҙың Евдокс Книдский төҙөгән дөйөм теорияһы индерелә, ә VI китапта ул оҡшаш фигуралар теорияһына ҡушып бирелә. VII—IX китаптары һандар теорияһына арналған һәм пифагорсыларға барып тоташалар; VIII китаптың авторы, моғайын, Архит Тарентский булғандыр. Был китаптарҙа пропорциялар һәм геометрик прогрессиялар тураһында теоремалар ҡарала, ике һандың иң ҙур уртаҡ бүлеүсеһен табыу ысулы (хәҙерге ваҡытта Евклид алгоритмы булараҡ билдәле булған) индерелә, йоп камил һандар төҙөлә, ябай һандар күмәклегенең сикһеҙ булыуы иҫбат ителә. Башланғыстарҙың иң күләмле һәм ҡатмарлы өлөшөн тәшкил иткән X китабында, иррационаллектәр классификацияһы төҙөлә; уның авторы Теэтет Афинский булыуы мөмкин. XI китапҡа стереометрия нигеҙҙәре ингән. XII китапта ҡарап сығыу ысулы менән түңәрәктәрҙең майҙандарының, шулай уҡ пирамидалар һәм конустарҙың күләмдәренең сағыштырмаһы тураһында теоремалар иҫбат ителә; дөйөм таныу буйынса был китаптың авторы Евдокс Книдский тип иҫәпләнә. Ахыр килеп, XIII китап биш төҙөк күпмөйөштө төҙөүгә бағышланған; считается, төҙөүҙәрҙең бер өлөшө Теэтет Афинский тарафынан эшләнгән тип иҫәпләнә.
Мерв
Һылтанмалар
[https://www.youtube.com/watch?v=bXVpTML4Kqs&index=7&list=PLD9E0AF1740CFAC0E «Мерв. Город руин на Шёлковом пути»], документальный фильм из цикла «Мировые сокровища культуры»
Дребах
Дребах (Drebach) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 5703 кеше йәшәй. Майҙаны — 21,44 км2. Диңгеҙ кимәленән 477 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 09430, 09435 һәм автомобиль коды MEK.
Карл Корренс
Фәнни эшмәкәрлеге
Плазматик нәҫеллеккә эйә булыу күренештәренең тәүге дәлилдәрен Корренс 1909 йылда Mirabilis jalapa үҫемлегенең сыбар япраҡлылығына арналған хеҙмәтендә  килтерә. Был нәҫеллек нигеҙендә хлоропластарҙың (фотосинтез процесын башҡарған органоидтар) әсәлек линияһы буйынса ғына күсеүе ята. 1908 йылда Карл тәүге тапҡыр ядро геномы составына инмәгән генды тасуирлап бирә.
Муска
Муска — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вымь йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Елизавета Петровна
Бала сағы, белеме һәм тәрбиәһе
Никахҡа тиклем тыуған ҡыҙына Елизавета исеме ҡушыла, быға тиклем Романовтар династияһы бындай исемде ҡулланмаған була. Елизавета исемен, иркәләп өндәшкәндә «Лизетт», Петр Беренсе бик ярата. Петр менән караптар төҙөү оҫтаһы Ф. М. Скляев проекты буйынса 1706 йылда төҙөлә башлаған ун алты пушкалы шнява (ҙур булмаған елкәнле хәрби судно) шулай аталған була, һәм ул 1708 йылдың 14 (25) июнендә һыуға төшөрөлә. Был карап урыҫ флотының Петербург верфендә төҙөлгән тәүге караптарының береһе. Петр Беренсенең яратҡан этенең һәм 1705 йылда һатып алған фарсы тоҡомло атының да исемдәре Лизетт. Ҡыҙҙың тыуған көнө 5 сентябрҙә билдәләнә. Елизавета тыуып ике йыл үткәс, ата-әсәһе законлы никахҡа инә. Был ваҡиға айҡанлы батша 1711 йылдың 6 (17) мартында ҡыҙҙары Анна һәм Елизаветаға батша ҡыҙҙары титулын бирә. Император Петр Беренсе Император титулын ҡабул иткәндән һуң уның ҡыҙҙары Анна, Елизавета һәм Наталья 1721 йылдың 23 декабрендә (1722 йылдың 3 ғинуары) цесаревналар титулын ала, батшаның ейәнсәре Наталья Алексеевна бөйөк княжна булып ҡала, ә вафат булған батша Иван Алексеевичтың ҡыҙҙары (Екатерина, Анна һәм Прасковья) — батша ҡыҙҙары титулына лайыҡ була.
Тәхеткә ултырғанына тиклем
Екатерина Беренсенең 1727 йылдағы васыяты буйынса, Елизавета һәм уның вариҫтары тәхеткә Петр II һәм Анна Петровналарҙан һуң ғына дәғүә итә ала. Екатерина Беренсе хакимлыҡ итеүенең һуңғы йылында һәм Петр II тәхеткә ултырыуының тәүге йылдарында батша һарайында Елизаветаның үҙ апаһының улына кейәүгә сығыу ихтималлығы тураһында һүҙ тарала, әммә уларҙы тик дуҫлыҡ ҡына бәйләгән була. Улар бергәләп һыбай йөрөй, һунарға сыға.
Батшалыҡ итеүе
1744 йылда ҡала буйлап тиҙ йөрөүҙе тыйған указ сыға, ә кеше алдында һүгенгән өсөн штраф һала башлайҙар.
Реформалар
Илдең финанс хәлен яҡшыртыу мөмкинлеген биргән һалым реформаһы тормошҡа ашырыла: тышҡы сауҙа килешеүҙәрен төҙөү йыйымы (һәр 1 һумдан 13 тингә тиклем, элекке 5 тин урынына) арттырыла. Тоҙ менән шарапҡа һалым күрәтелә.
Елизавета дәүерендә йөҙ йыл эсендә беренсе тапҡыр үлем язаһын ҡулланыу осрағы булмай. 1743 йылда суд Анна Иоанновна батшалыҡ иткән осорҙа һарай кешеләре алдында Елизаветаны кәмһеткәне өсөн Наталья Лопухинаны тәгәрмәскә бәйләп язаларға тигән ҡарар ҡабул итә, әммә императрица, мәрхәмәтлек күрһәтеп, үлем язаһын икенсе төрлө яза менән алмаштыра ("ҡамсы менән туҡмау, Сәбәргә ебәреү, бөтә мөлкәтен тартып алыу).
Хакимлыҡ итеү һыҙаттары
XVIII быуат монархтарына, шул иҫәптән Петр Беренсенең вариҫтарына ла фавориттар менән эшләү хас. Мәҫәлән, ағалы-ҡустылы Шуваловтар, Воронцов һәм башҡалар, императрицаның уларға ҡарата яҡшы мөнәсәбәттә булыуынан файҙаланып, дәүләт ҡаҙнаһы аҡсаларын үҙ мәнфәғәттәре һәм ихтыяжы өсөн тотона. Лейб-медик Лесток, Елизаветаның хакимлыҡ итеүенең тәүге йылдарында бер тапҡыр ҡан ебәреү менән дауалау процедураһы өсөн 500 һумдан 2000 һумға тиклем аҡса алыр була. Батшалыҡ итеүенең һуңғы йылдарында Елизавета дәүләткә идара итеүҙе Шувалов һәм Воронцовҡаышанып тапшыра.
Тышҡы сәйәсәте
Тышҡы сәйәсәттә көнбайышта ерҙәр яулау теләге өҫтөн булһа ла Елизавета империяһы көнсығышҡа табан биләмәләрен киңәйтеүен дауам итә. 1740—1743 йылдарҙа Урта жуз үҙ ирке менән Рәсәй составына инә. Көньяҡ Уралда ерҙәрҙе үҙләштереүгә Иван Неплюев етәкселек итә, ул 1743 йылда Ырымбурға нигеҙ һала. С. П. Крашенинников Камчатканы тикшеренеү менән шөғөлләнә, ә Берингтың икенсе экспедицияһы Аляска ярҙарын тикшереп сыға.
Ете йыллыҡ һуғыш (1756—1763)
Армияға етәкселек генерал-аншеф П. С. Салтыковҡа тапшырыла. Киләһе йылда урыҫ армияһы тағы ла Польшанан Бранденбург ҡалаһына юллана, ҡала ситендә Салтыков прусс генералы Веделдең корпусын ҡыйрата.
Суворов Василий Иванович (генерал-аншеф)
Биографияһы
Тиҙҙән Преображен полкына прапорщик итеп ҡабул ителә, унда хеҙмәт иткәндә капитанға тиклем күтәрелә.
1754 йылда императрица Елизаветаның иғтибарына эләгә һәм генерал-майор чинында Хәрби коллегия ағзаһы итеп тәғәйенләнә.
1760 йылда хәрәкәт итеүсе армияға командировкаға ебәрелә, Ете йыллыҡ һуғышта ҡатнашҡан һалдаттар өсөн аҙыҡ-түлек һатып алыуға 300 мең һум тотона.
Шагирт
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пизанская Кристина
Пиза Кристинаһы, шулай уҡ Кристина (Христина) де Пизан (Christine de Pizan; Венеция, 1364/1365 — 1430, Пуасси аббатлығы ) — итальян сығышлы француз урта быуат яҙыусыһы. Ҡатын-ҡыҙҙар араһында тәүге профессиональ яҙыусы, шағирә, ғаиләлә һәм йәмғиәттә ҡатын-ҡыҙ роле тураһында бер нисә фәлсәфәүи трактат авторы (бөтәһе лә француз телендә). Хәҙерге феминист ғалим ҡатын-ҡыҙҙарҙың күбеһе Кристинаның әҫәрҙәрен хәҙерге замандағыфеминистик хәрәкәттәрҙең башланғысы, шул иҫәптән уның «Книга о Граде жеском » китабын да шулай тип иҫәпләй.
Территориаль тикшеренеү
Тарих
Ерҙең географик асыштар һәм тикшеренеүҙәр тарихы бер нисә осорға бүленә, улар үҙенә төрлө географик райондарҙы һәм тарихи дәүерҙәрҙе алып тора.
Дәүләт сиге
Атама тарихы
Дәүләт сиге төшөнсәһе,  дәүләтселек институты барлыҡҡа килеү менән бәйле. Дәүләт эсендәге биләмә һаҡлана һәм дәүләт башлығы файҙаһына  ошо биләмәнән яһаҡ йыйыла. Хәрби низағтар барышында дәүләт сигенең  формаһы үҙгәрә башлай. Таможня пошлиналарын территорияны рөхсәтһеҙ үтеү өсөн (транзитное пересечение) индереү нигеҙендә был төшөнсә тағы ла нығыраҡ нығытыла.
Сиктәрҙең төрҙәре
Бер дәүләттең ҡоро ер территорияһын икенсе дәүләттән  бүлгән һыҙыҡ дәләттең сиге (ҡоро ер сиге) тип атала.
Үтәшева Римма Әмир ҡыҙы
Биографияһы
Хеҙмәт юлын 1975 йылдың башында Өфө ҡалаһының 1-се бала табыу йортонда табип-акушер-гинеколог булып башлай, һуңынан ҡаланың 17 -се клиник дауаханаһында эшләй.
Майҡы бей
Башҡорт риүәйәттәре
Бер башҡорт шәжәрәһендә Майҡы бейҙең ата-бабаһы итеп Түмән бей күрһәтелгән.
Генетик мәғлүмәттәр нигеҙендә уйсун һәм табын этногенезы
Башҡорт табындарының һәм ирәктеләрҙең R1a гаплотөркөмөнә ҡарауы һәм ҡаҙаҡ табындарының һәм уйсундарҙың С3 һәм J2a1 гаплотөркөмдәренә ҡарауы — урта быуаттағы уйсундарҙың төрлө этник составлы булыуын раҫланы. Уйсун ырыуҙарының ҡайһы берҙәре (ҡаратабын, ҡарағалпаҡ) — R1a, башҡа ырыуҙар — һарытабын һәм һарыуйсундар J2 һәм С3 гаплотөркөмдәренә ҡарай. Ошоға оҡшаш бүленеш — ҡара һәм һары ырыуҙар- боронғо түргәштәрҙә лә булған.
Юсык
Юсык — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/240/106/12    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Немыд (Шежамка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Тау эше
Рәсәйҙә
1807 йылда Берг-коллегияның эше туҡтатыла. Уны тәүҙә Коммерция министрлығына, һуңынан, 1810 йылда һуңғыһын ябыу һөҙөмтәһендә Финанс министрлығына буйһонған Тау департаменты (1811—1863 йылдарҙа — Тау һәм тоҙ эштәре департаменты) алмаштыра. 1874 йылда Тау идаралығы Дәүләт милке министрлығы (1894 йылдан — Ауыл хужалығы һәм дәүләт милке министрлығы) составына инә.
1935 йыл да күмер сәнәғәтендә стахановсылар хәрәкәте барлыҡҡа килә.
Ҡаҙағстанда
1943 йылда СССР Фәндәр академияһы Ҡаҙағстан бүлексәһенең Геология фәндәре институтында тау секторы барлыҡҡа килә. Ул 1945 йылда СССР-ҙың КазФАН тау институты итеп үҙгәртелә.
1993 йылдан Ҡаҙағстан Республикаһы Бөтә донъя тау конгресында даими ағза булып тора.
Файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу ысулдары
Тарихи яҡтан файҙалы ҡаҙылмалар табыуҙың ике төрө барлыҡҡа килгән — асыҡ ысул һәм шахта (ер аҫты ысулы). Шулай уҡ быраулау юлы менән сығарыу ысулы, диңгеҙ төбөнән файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу технологияһы бар.
Ворошилов күпере
Күпер реконструкцияһы
Иҫке һәм яңы таяуҙар үҙәге араһын 14,4 метр, күпер конструкциялары ҡырҙары араһын итеп үҙгәртеү планлаштырыла. Проект буйынса дублёр күперҙең үткәреү мөмкинлеге — тәүлегенә 66 540 автомобиль, киңлеге - 36 метр, тротуарҙар киңлеге һыу тотҡарлығы өҫтөнән күперҙең оҙонлоғо —  ҡалаға яҡынайған юлдары менән —
Яңауыл (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Нивъю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Вальпараисо
Вальпараисо (Valparaíso) — Чилилағы ҡасаба. Халҡы — 296 655 кеше (2002).
Кордильер
Кордильер Американың бөтә географик бүлкәттәрендә (антарктика һәм субантарктиканан башҡа) урынлашҡан һәм ландшафттарҙың күп төрлөлөгө һәм бейеклек бүлкәттәре менән айырылып тора. Аляскала ҡар сиге 600 метр бейеклектә, Утлы Ерҙә —500—700 метр, Боливияла һәм Көньяҡ Перула 6000—6500 метрға тиклем күтәрелә. Төньяҡ Американың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә һәм Анд тауҙарының көньяҡ-көнсығышында боҙлоҡтар океан кимәленә тиклем төшә, эҫе бүлкәттә улар иң бейек түбәләрҙе генә ҡаплай. Боҙлоҡтарҙың дөйөм майҙаны — яҡынса 90 мең км2 (Төньяҡ Американың Кордильерында — 67 мең км2, Андта — яҡынса 20 мең км2).
Каланов Рим Ғариф улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Каланов Рим Ғариф 350‐нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 28 уйлап табыу авторы, уның фәнни эшмәкәрлеге онкология, эренле хирургия, колопроктология өлкәһенә арналған. Башҡортостан Республикаһының дауалау практикаһында Рим Ғариф улы тарафынан эшләнгән йыуан эсәк яман шешен хирургик дауалау алымы ҡулланыла. .
Һауыз
Һауыз (фарс. حوض [hauz], حوض, «һыу ятҡылығы») — гидротехник ҡоролма, Үҙәк һәм Көньяҡ Азия, ҡайһы бер Яҡын и Урта Көнсығыш илдәрендә — яһалма һыу ятҡылығы. Эсәр һыуҙың резервуары йыш ҡына мәсеттәр эргәһендә, ҡала майҙандарында, баҡсаларҙа; ғәҙәттә тура дүртмөйөшлө, ярҙары буйлап ағас ултыртып нығытылған йәки таш менән йөҙләнгән була.
Тасуирламаһы
XIV-XIX быуаттарҙа күп кенә ҡалаларҙа тормош, асылда, һауыз тирәләй ҡайнай. Кешеләр улар хаҡында хәстәрлек күрә, ярҙарын даими нығыта, ағас ултырта, арыҡтарҙы хәстәрлек менән таҙарта һәм быуындан-быуынға һауыздарҙы һәм арыҡтарҙы-һыу сығанаҡтарын — һаҡларға васыят итә.
Башҡорт операһы
Тарихы
Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының 2000-се йылдар репертуарында З. Исмәғилевтең «Аҡмулла», «Ҡаһым түрә», «Урал илселәре», «Салауат Юлаев», С. Низаметдиновтың «Ай тотолған төндә», «Нәҡи», «Mементо» опералары бар.
Атамбаев Алмазбек Шаршенович
Енәйәт эше һәм суд процесы
2020 йылдың 23 июнендә Бишкәк ҡалаһының Первомайский район суды, дәүләт башлығы сифатында ҡаты ауырыуына һылтанып, криминаль авторитет Азиз Батукаевты төрмәнән сығарырға бойороҡ биргәне өсөн, Ҡырғыҙстан енәйәти кодексының 319-сы статьяһы буйынса, Алмазбек Атамбаевты ун бер йыл ике айға иркенән мәхрүм итеү ҡарарын сығара, шулай уҡ ул бөтә дәүләт наградаларынан һәм мөлкәтенән мәхрүм ителә.
Зоза (Мәғдән тауҙары)
Зоза (Мәғдән тауҙары) (Sosa) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2 094 кеше йәшәй. Майҙаны — 21,99 км2. Диңгеҙ кимәленән 714 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 8326 һәм автомобиль коды ASZ.
Чернобыль АЭС-ы
Станцияның тасуирламаһы
ЧАЭС-тың беренсе сираты (РБМК-1000 реакторҙары ҡуйылған беренсе һәм икенсе энергоблоктар) 1970—1977 йылдарҙа төҙөлгән, икенсе сираты (шундай уҡ реакторлы өсөнсө һәм дүртенсе энергоблоктар) ошо уҡ майҙансыҡта 1983 йыл аҙағына төҙөлә. 1981 йылда беренсе—икенсе сираттар майҙанынан 1,5 километрҙа өсөнсө сиратты — ошондай уҡ реакторлы бишенсе һәм алтынсы энергоблоктарҙы һалыу башлана, ләкин дүртенсе энергоблоктағы һәләкәттән һуң төҙөлөш туҡтатыла.
ЧАЭС-тың проектта ҡаралған энергия эшләп сығарыу ҡеүәте 6000 МВт тәшкил итә, 1986 йылдың апреленә РБМК-1000 реакторлы дүрт энергоблок эшләп тора, уларҙың дөйөм энергия эшләп сығарыу ҡеүәте 4000 МВт була. Авария булған мәлгә Чернобыль АЭС-ы, Ленинград һәм Курск АЭС-тарын да иҫәпкә алғанда, СССР-ҙа иң ҡеүәтлеһе була (МАГАТЭ мәғлүмәттәре буйынса, Курск АЭС-ының дүртенсе энергоблогы 1986 йылдың февралендә тоҡандырыла һәм ул проект ҡеүәтенә саҡ сыға башлаған була).
Аҡаев Асҡар Аҡаевич
Аҡаев Асҡар Аҡаевич (10 ноябрь 1944 йыл) — Советтар Союзы һәм Ҡырғыҙстандың дәүләт, сәйәси һәм фәнни эшмәкәре.
Биографияһы
1984 йылда Ҡырғыҙ СССР-ы фәндәр академияһы ағза-корреспонденты итеп һайлана, шул уҡ йылда Ҡырғыҙ ССР-ы Фәндәр академияһы академигы. Аскар Акаев — Рәсәй фәндәр академияһы профессоры, почётлы докторы һәм сит ил ағзаһы, 150-гә яҡын фәнни эше, 43 мәҡәләһе, 7 уйлап табыуы бар. Ул 20 кандидат һәм 3 фән докторы әҙерләне. Уның ете уҡыусыһы төрлө премиялап лауреаты булды. Голография өлкәһе белгесе академик Юрий Денисюкфекеренсә, Асҡар Аҡаев «ике ғилми өлкә — оптика һәм компьютер технологияларын сигендә шаҡ ҡатырғыс һөҙөмтәләргә ирешә алды». 1989—1990 йылдарҙа — Ҡырғыҙ ССР-ы Фәндәр академияһы президенты.
Чернобыль АЭС-ы
Төҙөү һәм файҙаланыуға тапшырыу
1981 йылда өсөнсө сиратҡа ингән бишенсе энергоблокты төҙөү-ҡороу эштәре башлана. Уны 1986 йыл аҙағында эшләтеп ебәреү планлаштырыла. Яңы сират объекттарын проектлаусылар — Мәскәү "Гидропроект"ы (1986 йылға тиклем) һәм Харьков "Атомэнергопроект "ы (1986 йылдан һуң).
Аҡаев Асҡар Аҡаевич
Биографияһы
В июле 2021 года Акаева объявили в Киргизии в международный розыск по обвинению в причастности к коррупции на золоторудном месторождении Кумтор.
Чернобыль АЭС-ы
Энергоблоктарҙы эшкә ҡушыу
1980 йылдың 21 октябрендә 750 кВ-лыҡ ЛЭП көсөргәнеш аҫтына ҡуйыла.
1983 йылдың 25 ноябрендә 4-се энергоблоктың реакторына тәүге ТВС һалына, ә 21 декабрҙә 7-се турбогенератор селтәргә тоташтырыла. 1984 йылдың 28 мартында 4-се энергоблок 1 000 МВт проект ҡеүәтенә сыға. 1984 йылдың 21 авгусында Чернобыль АЭС-ында тәүге 100 миллиард кВт·сәғ. электр энергияһы етештерелә.
Авариялар
Авария INES шкалаһы буйынса 7-се кимәлле тип баһалана.
М. С. Горбачёв приказы менән янғын ҡәтғи сер итеп тотола. Янғынды һүндереүҙә ҡатнашыусылар үҙҙәренең ауыр хәленең сәбәптәре тураһында хатта дауалаусы табиптарға ла һөйләй алмай.
1990-сы йылдарҙа файҙаланыу. Тулыһынса ябыу
2000 йылдың 15 декабрендә 13 сәғәт 17 минутта Украина Президенты ҡушыуы буйынса Чернобыль АЭС-ының 3-сө энергоблогы бөтөнләйгә туҡтатыла. Станция электр энергияһы эшләп сығарыуҙы туҡтата.
Держа (Касня ҡушылдығы)
Держа  — Рәсәйҙәге йылға. Смоленск өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Касня йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Ольховка (Уҫы районы)
Тарихы
Ғәйнә улусы Уймуж ауылы башҡорттары килеп төпләнгәндәр
Исмәғил Ҡадаре
Исмәғил Ҡадаре (Ismail Kadare; яҙыу варианты — Исмәғил Ҡадаре; 1936 йылдың 28 ғинуарында Албанияла тыуған,) албан прозаигы һәм шағиры, бөтә донъяға билдәлелек алған һәм төп донъя телдәренә тәржемә ителгән. Букер премияһы лауреаты (2005).
Яҙыусы булараҡ формалашыуы
Кадареның Албанияға ҡайтыуы совет-албан мөнәсәбәттәренең өҙөлөү мәленә тап килә. 1990 йылда эмиграцияға китеүенә тиклем Кадаре XХ быуаттың икенсе яртыһында Европаның иң аяуһыҙ тоталитар режим хөкөм һөргән илендә йәшәй, шуға ҡарамаҫтан албан этносының тарихи ысынбарлығы өсөн кардиналь һорауҙар ҡуйған әҫәрҙәр ижад итә ала. Шул уҡ ваҡытта Кадаре режим сиктәрендә йәшәүен дауам итә, уның әҫәрҙәренең күбеһе баҫылып сыға һәм властар уны иң ҙур милли яҙыусы тип танырға мәжбүр була. Шуға ла һуңынан уны тормош һәм ижади конформизмда ғәйепләйҙәр. Әммә шуны билдәләп үтергә кәрәк, Кадареның режим менән үҙ-ара мөнәсәбәттәре бер нисек тә идиллик шарттарҙа булмаған: уның бер нисә әҫәре тыйылған, башҡалары рәсми тәнҡиткә дусар ителгән йәки, киреһенсә, иғтибарҙан ситтә ҡалдырылған. Хатта бер тапҡыр Кадаре физик хеҙмәт менән тәрбиәләү үҙәгенә ебәрелә, әйткәндәй, коммунистик Албанияла интеллигенция менән эшләүҙең киң таралған ысулы Кадареның сағыштырмаса именлеге, уның кеүек үк, Гирокастрала тыуған диктатор Энвера Ходжиға уның әҫәрҙәренең оҡшауы менән бәйле булған тигән фекер бар. Иң мөһиме — ғәйәт ҙур идеологик баҫым булыуға ҡарамаҫтан, Кадаре албан әҙәбиәтен яңы сифат кимәленә күтәргән әҫәрҙәр тыуҙыра алған.
Ижади өлгөрөү. Дан һәм эҙәрлекләүгә дусар булыу
Шул уҡ ваҡытта Кадареның башы өҫтөндәге болоттар ҡуйыра башлай. 1974 йылдың июнь айында Тиран ҡалаһында Албания хеҙмәт партияһының сираттағы пленумы үтә, унда Энвер Ходжа көнбайыш йоғонтоһона дусар булған партия даирәләре һәм интеллигенция вәкилдәрен, «либералдарҙы» тәнҡитләй. Албания яҙыусыларының ижади азатлығы бөткән кеүек тойола. Кадаре яңы хәлгә яраҡлашырға тырыша һәм властар өсөн яраҡлы булған «Nëndori i një kryequteti " романын баҫтырып сығара (1975 йылдың ноябрендә, баш ҡалаларҙың береһендә ), ул 1944 йылда Тирандың партизан отрядтары тарафынананы азат ителеүенә арнала.1975 йылда Кадаре албан гәзиттәре береһендә Pashallarët e kuq (Ҡыҙыл пашалар) тигән ҙур шиғырын баҫтырырға тырыша, унда ул, Ходжуны маҡтап, партияның юғары ҡатламында тәрән көрсөк булыуына күрһәтә. Кадаре үҙе тәнҡитләүҙәргә дусар була, әҫәрҙәрен баҫтырып сығарыу хоҡуғынан мәхрүм ителә һәм уны ауылға ебәрелә.
Башҡортостан (киностудия)
Тарихы
СССР-ҙа иң йәш киностудия. 1990 йылдың 25 майында Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарарына ярашлы Мәҙәниәт министрлығы ҡарамағында ойошторола. Киностудияның беренсе рәйесе итеп Әмир Абдразаҡов тәғәйенләнә.
1995 йылда беренсе уйын фильмы «Быяла юлсы» (режиссеры Булат Йосопов, сценарий авторы Айҙар Аҡманов, операторы Рияз Исхаҡов, рәссамы Владислав Байрамғолов) төшөрөлә.
Түбәнге Пица
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Любушка
Любушка — Рәсәйҙәге йылға. Смоленск өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вазуза йылғаһының уң ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Нурлы мәктәп (Мәжит Ғафури)
Нурлы мәктәп — Башҡортостандың беренсе халыҡ шағиры Мәжит Ғафури шиғыры. 5-се кластың Башҡорт әҙәбиәте дәресе программаһына индерелгән. 1920 йылда ижад ителгән был шиғыр «Уҡыйыҡ, шәкерттәр!» исеме менән таныла.
«Нурлы мәктәп» шиғыры
Көҙ ҙә һәм ҡыш та уҡыйыҡ, шәкерттәр! Йөрөмәйек беҙ уйнап, урамдар буйлап, Киләсәкте уйлап, уҡыйыҡ, шәкерттәр! Уҡымағандар наҙандар улар, Бушҡа ҡалғандар, уҡыйыҡ, шәкерттәр!
Тасуирлау алымдары
«Нурлы мәктәп» шиғыры үҙенең художество-композиция төҙөлөшө менән өндәмә стилендә яҙылған. Тиҫтәгә яҡын тапҡыр «Уҡыйыҡ, дуҫтар!» тигән ҡабатлауҙары грамотаһыҙлыҡҡа ҡаршы көрәш осороноң лексикаһына яҡын, саҡырыу-плакат кеүек ҡабул ителә.
Шәмиғолов Ғәли Камалетдин улы
Биографияһы
1917 йылда Татар социал-демократик партияһы булдырыу инициаторҙар араһында була, Үҙәк башҡарма комитеты (РСДРП-ның урындағы ойошмаларына ингән большевиктар төркөмөнөң) ағзаһы. Силәбелә татар-башҡорт төркөмө менән етәкселек итә. 1918 йылдан — Ырымбур губерна партия комитеты ағзаһы.
1919—1920 йылдарҙа Ырымбурҙағы Ҡыҙыл гвардия башҡорт-татар отряды командиры, Ырымбур губерна революцион комитеты рәйесе урынбаҫары, милли эштәр буйынса губерна комиссары, Ҡыҙыл Армияһы Көньяҡ төркөмө сәйәси бүлеге хеҙмәткәре.
Мулдашев Әкрәм Искәндәр улы
Биографияһы
Әкрәм Искәндәр улы Мулдашев 1924 йылдың 5 февралендә Башҡортостан АССР-ы Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙерге Башҡортостан Стәрлетамаҡ районы) Аллағыуат ауылында урман белгесе ғаиләһендә тыуған.
1938 йылда Әкрәм Мулдашев Сермән мәктәбенең 7-се синыфын тамамлай һәм ауылда урынлашҡан педагогия училищеһына уҡырға инә.
Этник музыка
Терминологияһы
Урыҫ телендә ҡабул ителгән «этник музыка» термины компромислы булып тора: «world music» терминын тәржемә итеп булмай. Шуға күрә «ethnic music» термины алына.
XX быуат
Голливудтың бер нисә фильмына саундтректар яҙҙырған әрмән дудуксыһы Дживан Гаспарян айырыуса иғтибарға лайыҡ.. Шулай уҡ үҙ халҡының традицион музыкаһын, шул иҫәптән өзләүҙе башҡарыусы Көнбайыш Тыва шаманы Николай Ооржак тураһында иҫкә алыр кәрәк.
Халыҡ ансамблдәре
— «Йәшмәләр» башҡорт фольклор ансамбле (Өфө, 2006, етәксеһе Г. Вәлиева) ;
Цензура
Цензура (лат. censura — «ҡаты хөкөм, ҡаты анализ, яза биреү тәнҡите») — мәғлүмәтте, баҫма материалдарҙы, музыкаль-сәхнә әҫәрҙәрен, һынлы сәнғәт әҫәрҙәрен, кино һәм фотоһүрәттәрҙе, радио һәм телетапшырыуҙарҙы, веб-сайттарҙы һәм порталдарҙы, ҡайһы бер осраҡтарҙа властар тарафынан кәрәкмәгән тип һаналған идеяларҙы һәм мәғлүмәтте таратыуҙы сикләү йәки булдырмау маҡсатында шәхси хатлашыуҙарҙы күҙәтеү системаһы.
Төрҙәре һәм формалары
Шулай уҡ үҙ-үҙеңә цензура (самоцензура) бар, ул авторҙың мәғлүмәтте халыҡҡа сығарыуҙа ниндәйҙер үҙ ҡараштары нигеҙендә аңлы рәүештә үҙ-үҙен сикләүен (мәҫәлән, әхлаҡи сикләүҙәр, эске конформизм) йәки цензура ҡағиҙәләрен боҙған өсөн язанан ҡурҡыуын аңлата. Килешеүсәнлек йәки ҡурҡыуҙан үҙ-үҙеңә цензура — граждандар йәмғиәте үҙгәреүенең характерлы сағылышы.
Тарихы
Яңы заман фекер эйәләренең күбеһе (мәҫәлән, Б. Констан, Д. С. Милль, А. де Токвиль һәм башҡалар) тарихи шарттарҙың үҙгәреүе арҡаһында йәмәғәтселек фекере цензура функцияһын үтәй башланы тип иҫәпләй. Ун туғыҙынсы быуат уртаһына Европаның күпселек өлөшөндә алдан цензура бөтөрөлә. Рәсәй империяһында, киреһенсә, XIX быуаттың икенсе яртыһынан (Александр III идара иткән дәүерҙән) матбуғат азатлығы һиҙелерлек кәмей. Был осор журналистика тарихына нәшриәтселәргә ҡарата бик күп репрессиялар дәүере булараҡ килеп инә.
Кесе Шешма
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Антарктика тарихы
Көньяҡ поляр түңәрәк аша беренсе булып голландтарҙың судноһы үтә; уға Дирк Герритц командалыҡ итә. 1599 йылда Магеллан боғаҙында Герритца судноһы дауылдан һуң эскадраһын күҙҙән юғалта һәм көньяҡҡа табан китә. Көньяҡ киңлектең 64 градусына тиклем барып еткәс, бейек ер булыуын күрә. 1675 йылда Ла Роше Көньяҡ Георгияны аса; 1739 йылда Буве утрауы асыла; 1772 йылда Һинд океанында Францияның диңгеҙ офицеры Ив-Жозев Керглен утрау аса, аҙаҡ был утрау уның исемен йөрөтә. Англиянан көньяҡтағы ергә табан йөҙгән Кирглен менән бер үк ваҡытта тиерлек Көньяҡ ярымшарға табан үҙенең беренсе сәйәхәтен Джеймс Кук башлап ебәрә. 1773 йылдың ғинуарында уның «Adventure» 8`v «Resolution» исемле суднолары Көньяҡ поляр түңәрәген 37°33′ көнсығыш оҙонлоҡта киҫеп үтә. Боҙҙар араһынан бик ауырлыҡ менән үтеп, көньяҡ киңлектең бер нөктәһенән (67°15′) төньяҡҡа табан кире боролорға мәжбүр була. 1773 йылдың декабрендә Кук ҡайтанан Көньяҡ океанға табан хәрәкәтен дауам итә, 8 декабрҙә уның аша үтә һәм көньяҡ киңлектең 67°5′ параллелендә боҙҙар ҡыҫымына эләгә. Боҙҙарҙан ҡотолғас, Кук артабан көньяҡҡа табан юлын дауам итә һәм 1774 йылдың ғинуар айы аҙағында көньяҡ киңлектең Утлы Ерҙән көньяҡ-көнбайышҡа табан 71° 15′ -се нөктәһенә барып етә. Боҙҙан хасил булған үтә алмаҫлыҡ стена аша артабан юлын дауам итә алмай. Ул Антарктиканың бер нисә утрауын асһа ла, материкты тапмай. Кук беренселәрҙән булып көньяҡ поляр диңгеҙҙәргә барып етә, һәм, бер нисә урында тип-тигеҙ боҙ яланына тап булып, артабан унда үтеп булмай, тигән фекергә килә. Уның был һүҙҙәренә ышанып, көньяҡ сиккә 45 йыл буйы поляр экспедициялар ойошторолмай.
Уҫы (ҡала)
Тарихы
1719—1737 йылдарҙа Өфө провинцияһы составындағы биҫтә була. 1733 йылда Уҫыла Витус Берингтың 2-се Камчатка экспедицияһы туҡтай.
Кариб кризисы
Куба революцияһы
Һалҡын һуғыш барышында иң көслө ике держава, СССР һәм АҠШ, араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡ туранан-тура хәрби хәүеф һәм ҡоралдар ярышында ғына түгел, ә уларҙың йоғонто яһау зоналарын киңәйтеүгә ынтылышында ла сағыла. Советтар Союзы социалистик революцияларҙы ойошторорға һәм уларға ярҙам итергә тырыша, советтар яҡлы илдәрҙә төрлө йүнәлештәге халыҡ азатлығы хәрәкәттәре хуплана, йыш ҡына ҡорал һәм хәрби белгестәр, инструкторҙар һәм сикләнгән хәрби контингенттарҙы ебәреү ярҙамы күрһәтелә. Революция еңгән осраҡта ил социалистик лагерь ағзаһы булып китә, унда хәрби базалар төҙөлә һәм уға байтаҡ ресурстар һалына. Советтар Союзы ярҙамды йыш ҡына бушлай күрһәтә, шуға ла Африканың һәм Латин Америкаһының иң ярлы илдәрендә Совет иленә ҡарата өҫтәмә симпатия хасил була. АҠШ, үҙ сиратында, шундай уҡ сәйәсәткә таянып, шулай уҡ демократия урынлаштырыу өсөн революцияларҙы дәртләндерә һәм Америка яҡлы режимдарға ярҙам күрһәтә. Ғәҙәттә АҠШ көслөрәк була, сөнки уны Көнбайыш Европа, Төркиә, ҡайһы бер Азия һәм Африка илдәре, мәҫәлән, Көньяҡ Ғәрәп республикаһы хуплай.
Урынлаштырылған тәүге ракеталар
1958 йылда Советтар Союзы ГДР-ҙа уртаса алыҫлыҡтағы «Р-5» баллистик ракеталарын (БРСД) урынлаштыра башлай, улар Көнбайыш Европалағы сәптәргә, атап әйткәндә, ГФР-ға ҡаршы йүнәлтелә. 1959 йылда улар Калининградҡа күсерелә. Ҡоралдар ярышының артабанғы стадияһы шул уҡ йылда дауам итә. АҠШ был маҡсатҡа Англиялағы БРСД тибындағы баллистик ракеталарҙы, шулай уҡ Апулияла (Көньяҡ Италия) һәм Төркиәлә Измир янында «Юпитер»PGM-19 ракеталарын ҡуйыу менән өлгәшә. Өҫтәүенә, ядро ҡоралын ҡулланып, сәпте юҡ итеү һәм ҡаршы яҡтың шундай уҡ ракеталар менән яуап биреп өлгөрмәүе күҙҙә тотола. 1960-сы йылдар башында беренсе тапҡыр ике илдең дә үҙ территорияһына урынлаштырылған континент-ара баллистик ракеталар ярҙамында һөжүм итеү ихтималлығы була.