cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ун-Хульненг-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бараг Лев Григорьевич
Ғилми һәм уҡытыу эшмәкәрлеге
БашДУ кафедраһы хеҙмәткәрҙәре, аспиранттары һәм студенттары менән берлектә Лев Бараг Башҡортостанда рус телендә яҙып алынған һәм Башҡортостан китап нәшриәтендә ике баҫмала нәшер ителгән (1966, 1975) әкиәттәрҙе, легендаларҙы, риүәйәттәрҙе классификациялай, аңлатмалар менән байыта һәм мөхәррирләй. Йыйынтыҡтарҙағы әкиәт сюжеттары типологик анализға дусар ителә, Аарне-Томпсон белешмәлеге буйынса сюжет типтары билдәләнә. Аарне-Томпсон каталогында булмаған сюжеттарҙың рус, белорус һәм украин варианттары тураһында һан мәғлүмәттәре «Сюжеты и мотивы белорусских волшебных сказок» материалдары буйынса бирелә.
Рената Скотто
Рената Скотто (Renata Scotto, 24 февраль 1934 йыл) — Италияның опера йырсыһы (сопрано), театр режиссёры.
Биографияһы
Әлеге ваҡытты Рената Скотто АҠШ-та йәшәй, әммә күп ваҡытын Европала үткәрә, театр постановкалары режиссёр сифатында ҡатнаша, Римдә Санта-Барто Музыка академияһында уҡыта.
Режиссерлыҡ эшмәкәрлеге
Метрополитен Операла, Арена ди Веронала, Флорида опера театрында (Майями), Фин милли операһында, Катания ҡалаһындағы театрҙа, Лирик операла (Чикаго), Сантьяго, Афина театрҙарында һәм башҡа ҡалаларҙа опера спектаклдәренең постановкаһы.
Юғары Ҡарач
Тарих
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.
Хорбург-Маслау
Хорбург-Маслау (Horburg-Maßlau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 555 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,97 км2. Диңгеҙ кимәленән 90 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6254 һәм автомобиль коды — SK (элек MQ, MER).
Ғәлимов Баязит Сабирйән улы
Ғәлимов Баязит Сабирйән улы (26 май 1942 йыл) — ғалим-философ, юғары мәктәп эшмәкәре. 1989—1996 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректоры, артабан 2005 йылға тиклем — беренсе проректоры. Философия фәдәре докторы (1989), профессор (1990). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1997). Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (1986).
Биографияһы
Башланғыс белемде тыуған ауылында ала. 1953—1959 йылдарҙа Ишембай ҡалаһындағы 3-сө башҡорт мәктәбендә (хәҙерге Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты) буласаҡ профессор, тарихсы Рим Йәнғужин менән бер класта уҡый.
Шидровка (Яманиха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Дворище (Ленинград өлкәһе)
Тарих
ДВОРИЩЕ — деревня владельческая при речке Дымокорке, число дворов — 3, число жителей: 19 м п., 14 ж. п. ДВОРИЩЕ — деревня владельческая при речке Дымокорке, число дворов — 3, число жителей: 9 м п., 14 ж. п. (1862 год) <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /> Xix — ХХ быуат башында ауыл Санкт-Петербург губернаһы Гдов өйәҙенең беренсе станының Выскатский улусына ҡараған 1-се земство участкаһына административ рәүештә буйһона.
1941 йылдың 31 ғинуарынан 1944 йылдың 1 авгусына тиклем германия оккупацияһы аҫтында тора.
1954 йылдан алып яңынан Попковогорский ауыл советы составына инә.
Географияһы
Ауыл биләмәләре аша Дымакарка йылғаһы аға.
Сахалин
Атамаһы
«Сахалин» атамаһы Амур йылғаһының маньчжур телендәге атамаһы "Сахалян-Уллы"нан килеп сыҡҡан — тәржемәлә был һүҙ «Ҡара йылға ҡаялары» тигәнде аңлата. Картаға яҙылған был атаманы, хаталанып, Сахалинға беркетәләр, һәм карталарҙың артабанғы баҫмаларында утрау атамаһы булараҡ ҡулланыла башлай.
Халҡы
Сахалин — Рәсәйҙкң халыҡ һаны буйынса иң ҙур утрауы. 2010 йылдың 1 ғинуарына Сахалинда һәм Курил утрауҙарында халыҡ һаны 510,9 мең кешегә еткән, Сахалин утрауында халыҡ һаны 493 мең кеше тәшкил итә.
Түбәнге Ҡарач (Татарстан)
Тарих
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.
Халҡы
1795 йылда ауылда 74 башҡорт, 1859 йылда — 79 башҡорт (ир затлы), 1870 йылда — 104 башҡорт, 1902 йылда — 209 башҡорт иҫәпләнгән.
Рәүеш
Рәүештәрҙең дөрөҫ яҙылышы
2.Ике һүҙҙән торған ҡушма рәүештәр бергә яҙыла. Мәҫәлән: барыбер (бары+бер), быйыл (был+йыл), бөгөн (был+көн).
Сфатул Цэрий
Тарихы
1917 йылдың 20 декабрендә Ерхан Пантелеймон Васильевич етәкселегендә туғыҙ министрҙан торған генераль директорҙар Советы ойошторола. Өйәҙҙәрҙә комиссарҙар тәғәйенләнә, армия төҙөргә уҡталыш яһала, закондар сығарыу өсөн комитеттар булдырыла. Әммә Сфатул Цэрийҙың республикала йәмәғәт тәртибен һаҡлау өсөн административ яҡтан да, финанс мөмкинлектәре лә булмай. Был ваҡытта Советтарҙың йоғонтоһо арта. Ошо шарттарҙа Сфатул Цэрий лидерҙары Румыния хөкүмәте менән Молдавияға ғәскәр индереү тураһында һөйләшеүҙәр алып бара башлайҙар. Был һөйләшеүҙәр тураһында хәбәрҙәр тарала, был бик күп халыҡтың ризаһыҙлығын тыуҙыра. Һөйләшеүҙәр тамамланғанын көтмәй, 1917 йылдың 7 декабрендә аҙыҡ-түлек һатып алыу һылтауы менән румын армияһының ике полкы Прут йылғаһы аша сыға, Леово һәм бер нисә сик буйы ауылдарын ала. Кишинёв гарнизоны большевиктары румын ғәскәрҙәренә кәртә ҡуялар, ә революцион рухлы һалдаттар Унгены сик буйы станцияһын үҙ контроле аҫтына алалар.
Ноябрҙә Парижда тыныслыҡ конференцияһына әҙерлек башлана, Румыния унда берләшеүҙең халыҡ-ара танылыу алыуына өлгәшергә иҫәп тота. Румыния хөкүмәте, Бессарабияның Румыния менән автономия тураһында бер ниндәй ҙә шарт ҡуймай, бер һүҙһеҙ берләшеүе тураһында ҡарар ҡабул итеү маҡсатында, Сфатул Цэрийҙы саҡырыуҙы ойоштора. Сфатул Цэрий асылыр алдынан Бессарабияның генераль комиссары генерал Войтяну депутаттарҙы саҡырып ала һәм уларҙы автономиянан баш тартырға өгөтләй.
Тверь
Тарих
1941 йылдын октябрь-декабрҙә ҡала немец окупанттар менән баҫылған.
Порпетто
Демография
Халыҡ динамикаһы:
Унхангла-Сос
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Билал
Тарихы
1897 йылда ауылда урыҫ-башҡорт мәктәбе асыла, уның ойоштороусыһы — Билал Абдрахманов. Октябрь революцияһынан һуң ул Бөрйән-Түңгәүер кантревкомын етәкләй.
Пуна
Махараджаларҙың идараһы
1626 йылда махараджа Шахаджи Бхосле Ранго Бапуджа Дхадпхалены Пуна менән идара итеүсе итеп тәғәйенләй. Ул ҡала үҫешенә ҙур өлөш индергән беренсе идарасы була. Уның ваҡытында Касба Пет, Сомвар Пет, Равивар Пет кеүек яңы торлаҡ һәм сауҙа кварталдары төҙөлә. 1630 йылда һәм 1636—1647 йылдарҙа ҡалаға Биджапур солтанлығы ғәскәрҙәре һөжүм иткәндән һуң, ҡала яңынан үҙгәртеп төҙөлә. Был осорҙа һалым һалыу һәм ҡала менән идара итеү системаһы үҙгәрә, хоҡуҡ тәртибен нығытыу буйынса саралар ойошторола. 1631 йылда Лал Махал мавзолейы төҙөлә башлай (1640 йылда тамамлана).
Транспорты
Милли хайвэй № 4 ҡаланы Бомбей, Бангалор һәм Колхапур менән тоташтыра. Хайвэй № 9 — Хәйҙәрабад һәм № 50 — Ахмеднагар, Аурангабад һәм Аланди менән тоташтыра. Тиҙ йөрөшлө алты һыҙатлы экспрессвэй Бомбей-Пуна 2002 йылда төҙөлгән, был юл ҡалалар араһындағы юл сәфәрен ике сәғәткә тиклем ҡыҫҡарта
Иҫтәлекле урындары
Пунала Алыҫ Көнсығыш Француз институтының төбәк үҙәктәренең береһе урынлашҡан.
Айҙаров Абдулғәлим Әхмәт улы
Биографияһы
1928 йылдан «Башкнига» нәшриәте рәйесе, ә 1929 йылдан — Башҡортостанды өйрәнеү йәмғиәтенең ғилми секретары һәм рәйес урынбаҫары була.
Абдрахманов Илдус Барый улы
Биографияһы
Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университетының химия факультетында уҡый. 1959 - 1964 йылдарҙа – студент, 1965 - 1968 йылдарҙа – аспирант. Юғары уҡыу йортон тамамлағас, фән юлын һайлай. Шул уҡ ваҡытта бала сағынан хисле малай инде ғалим булып киткәс тә шиғриәт менән мауыға, әҙәби ижад менән дә шөғөлләнергә ваҡыт таба. Уның бер нисә шиғри йыйынтығы донъя күргән.
Афғанстан тарихы
Беренсе инглиз-афған һуғышы
1842 йылдың ғинуарында инглиздәр һиндтәр Ҡабулдан Джелалабад яғына йүнәлә, тауҙарға килеп еткәс афғандар уларға һөжүм итеп ҡырып һала. 16 мең инглиз һәм һиндтән тик бер кеше — доктор Брайдон ҡотола, ул 14 ғинуарҙао Джелалабадҡа барып етә. Бында торған инглиз-һинд бригадаһының командиры Калькуттаға хәбәр ебәрә, ике каратель экспедицияһы ойошторола. 8 айҙан, 1842 йылдың 16 сентябрендә, ике дивизия ла  Ҡабулға инә. Унан каратель отрядтары төбәктәргә ебәрелә.
Бойондороҡһоҙ Афғанстан
1929 йылда Аманулла-хан Бачаи Сакао баш күтәргәндә властан төшөрөлә. Ҡыҙыл армия (1929) Аманулла-ханды кире ҡуйырға уйлай, тик уңыш?ыһлыҡҡа осрай Бачаи Сакаоны шул йылда уҡ Нәдир-хан инглиздәр ярҙамында бәреп төшөрә.
Мәҫәл
Урта быуаттар
«Ҡараңғы быуаттар» ваҡытындағы дөйөм мәҙәни бөлгөнлөк Авианды ла, «Ромулды» ла берҙәй үк онотолоуға дусар итә, уларҙы был хәлдән XII быуаттың яңынан йәнләнеүе ҡотҡарып ҡала. Ошо мәлдән башлап, беҙ урта быуаттар латин әҙәбиәтендә 12-нән дә кәм булмаған эшкәртелгән «Ромул» һәм 8-ләп яңынан ҡаралған Авиан табабыҙ. XII быуаттың икенсе яртыһында тағы ике шиғри эшкәртеү атҡарыла. Ике эшкәртелеш тә стиле буйынса айырылып торған элегик дистих юлы менән башҡарыла. «Ромулдан» Бованан булған Винценттың «Тарихи Зерцалоға» (XIII быуат) — урта быуаттың иң ҙур энциклопедияһының беренсе өлөшө 82 китапҡа индерелгән мәҫәлдәр һайлап. Бында (IV, 2-3) автор, үҙенең яҙмаларында «Кир батшаның батшалыҡ итеүенең тәүге йылдарына» тиклем барып етеп, был йылда Дельфала мәҫәл оҫтаһы Эзоптың һәләк булыуы тураһында хәбәр итә һәм ошо айҡанлы 8 бүлектә 29 мәҫәл яҙып ҡалдыра. Автор билдәләүенсә, был мәҫәлдәр нәсихәт булараҡ ҡулланыла ала.
Юзица
Юзица — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юза йылғаһының һул ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Сальсомаджоре-Терме
Ҡаланың ҡурсалауы-яҡлаусыһы итеп изге Виталий Миланский иҫәпләнә. Байрамы йыл һайын 28 апрелдә үткәрелә. Сальсомаджоре Терме – Италияның ҙур булмаған курорт ҡалаһы. Ул бик матур тәбиғәтле Парма убаларында тора. Ҡала бәләкәй булыуына ҡарамаҫтан, һуңғы 50 йыл эсендә туристарҙың иғтибарын үҙенә йәлеп итеп тора: бында йыл һайын «Италия һылыуҡайы» конкурсы үткәрелә.
Шәбеҙбаш
Тарих
Ауыл кешеләре 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.
XX быуат башында ауылда мәсет теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.
Урта диңгеҙ
Урта диңгеҙ — боронғо цивилизацияларҙың бишеге булып тора.
Атамаһы
Тарихи яҡтан Урта диңгеҙ төрлө исемдәр йөрөтә. Мәҫәлән, карфагендар уны «Сүриә диңгеҙе» тип атай, ә һуңыраҡ римлеләр уны Mare Nostrum (Беҙҙең диңгеҙ) һәм ҡайһы берҙә Mare Internum (Эске диңгеҙ) тип атай.
Физик-географик белешмә
Уртаса тәрәнлеге 1541 м, иң тәрән урыны —5121 м (Үҙәк соҡоро).
Яр буйы илдәре
Урта диңгеҙ БМО ағзаһы булған 21 дәүләттең ярҙарын йыуа:
Башҡа диңгеҙҙәр
Халыҡ-ара гидрографик ойошмаһының килешеүҙәр еменән танылмаһалар ҙа, башҡа диңгеҙҙәр ҙә бар, уларҙың исемдәре боронғо замандан алып бөгөнгө көнгә тиклем уртаҡ ҡулланылышта булған:
Алтея Гибсон
Тормош юлы
Бала сағында Алтея бер нисә йыл инәһе йортонда Филадельфияла йәшәй. Ул бик иртә мәктәптә уҡыуын ташлай һәм 14 йәшендә бер нисә эш урынын алыштырып өлгөрә.
1958 йылда данлыҡлы Гибсон үҙенең «Я всегда хотела кем-то стать» автобиографик китабын яҙа (I Always Wanted to Be Somebody).
Теннис карьераһы
1957 йылда Гибсон Уимблдон турнирында яңғыҙ һәм парлы разрядтарҙа уйнауҙа, ә йыл аҙағында — АҠШ чемпионатында еңеүсе була.
Йыл сезоны һөҙөмтәләре буйынса «Associated Press» агентлығы тарафынан Алтея Гибсон «йыл спортсыһы» тип атала. 1958 йылда ул үҙ титулдарына тағы ла яңғыҙ разрядта ике тапҡыр һәм парлы разрядта бер тапҡыр еңеүсе титулын өҫтәй.
Аш тоҙо
Донъя тоҙ баҙары
2017 йылда иң эре тоҙ экспортлаусылар: Австралия (308 миллион доллар), Нидерландтар (283 миллион доллар), Һиндостан (272 миллион доллар), Германия (221 миллион доллар) һәм Мексика (151 миллион доллар); Иң эре импортерҙар: Япония (242 миллион доллар), Ҡытай (212 миллион доллар), Германия (173 миллион доллар) һәм Индонезия (167 миллион доллар).
Тоҙҙо артыҡ ҡулланыу
Европа илдәрендә үткәрелгән тикшереүҙәр күрһәтеүенсә, йөклө булыу осоронда ҡатын-ҡыҙ ғәҙәти күләмдә тоҙ ҡулланырға тейеш. Артыҡ ҡулланыу ҡан әйләнеше системаһының көсһөҙләнеүенә, гипертонияға килтереүе ихтимал, ләкин уныңң етмәүе лә зарарлы. Тоҙҙо ныҡлы сикләү шешенеүҙе насарайтыуы ихтимал, буласаҡ баланың бөйөрҙәре үҫешенә насар йоғонто яһай ала, был киләсәктә гипертонияға килтереүе мөмкин.
Рәсәйҙә тоҙҙоң мәҙәни әһәмиәте
Тоҙ ярҙамында күрәҙәлек итеү (аломантия) бар.
Ун-Хутюм-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Манук бей һарайы
Манук бей һарайы — 1817 йылда сығышы буйынса әрмән, төрөк дипломаты һәм бер үк ваҡытта урыҫ разведчигы Мирзоян Манук бей заказы буйынса архитектор Бернардацци төҙөгән бина, әммә Манук бей һарай зиннәтендә йәшәп өлгөрмәй, сөнки 1817 йылдың 20 июлендә һәләк була.
Һүрәтләү
Был ҡоролма Хынчешть ҡалаһында, Молдавияның үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Ул Манук бей усадьбаһы составына инә, Усадьбаға Манук бей һарайынан тыш Һунарсылар һарайы, Китапхана һәм хеҙмәтселәр өсөн торлаҡ инә. Һарай ҡаланың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан һәм парк ситендә, убаның төньяҡ битендә тора. Уба итәгендәге төп инеү урынынан аллея парк аша һарайға илтә. Рельефтың ауышлығы арҡаһында, уба түбәһенән тик ике этаж ғына күренә, ә итәгенән — өс. Һарай француз классицизмы рухында эшләнгән, тәҙрә һәм лоджия уйымдары киң. Террасала, стенаның ҡалын ҡатламында, матур фрескалар менән биҙәлгән уйымдар яһалған, уларға статуялар ҡуйылған. Усадьба ҡәлғә диуарҙары менән уратып алына. Һарайҙың түбәһен икенсе билдәле әрмән — Айвазовский Иван Константинович биҙәй; әммә әлеге ваҡытта биҙәктәрҙең эҙе лә ҡалмаған. Был һарай ҙур тарихи әһәмиәткә эйә һәм Молдавияның милли ҡаҙаныштары исемлегенә индерелгән. Хәҙерге ваҡытта бинаның торошо ҡәнәғәтләнерлек. Һуңғы реставрация XX быуаттың 70-80-се йылдарында үткәрелә.
Зверинец (парк, Гатчина)
Тарихы
1858 йылда Зверинец биләмәһендә Петергофтан килтерелгән император һунары урынлаша.
Юрас (Унжа ҡушылдығы)
Юрас — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының һул ярына тамағынан 203 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Бишуңғар ҡурғандары
Бишуңғар ҡурғандары  — Сармат мәҙәниәтенә ҡараған археологик ҡомартҡы.
Чыныҡ
Чыныҡ (Чынык, Чинниково) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы.
Изге Вит соборы (Риека)
Собор Риека ҡалаһының  төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Хәҙерге заман сиркәү бинаһы 1638 йылда  төҙөлә башлай һәм 100 йыл самаһы дауам итә. Собор храмы өлгөһө өсөн Венецияның  данлыҡлы Санта-Мария-делла -Салюте соборы була. Ғибәҙәтхананы төҙөүҙә иезуиттар (архитекторы Джакомо Бриано) ҡатнаша. Быға тиклем был урында Риеканы ҡурсалаусы шулай уҡ изге Витҡа арналған  ҙур булмаған роман сиркәүе торған. Яңы сиркәү төҙөлгәндән һуң иҫке сиркәүҙән миһрабтарҙың береһе һәм таш тәре күсерелә (икеһе лә XIII быуатта төҙөлгән). Боронғо таш тәрене диндарҙар мөғжизәле таш тәре кеүек хөрмәтләй
Ун-Ювол-Соим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Аҡбуҙат (эпос)
«Аҡбуҙат» — башҡорт эпосы (ҡобайыры). Урал батыр һәм уның тоҡомдары тураһындағы героик иртәктәр циклына инә («Урал батыр», «Бабсаҡ менән Күсәк» һәм башҡалар).
Сюжеты
Артабан ул ҡайтанан күлгә сума һәм һыу аҫты батшалығы хакимын тураҡлап ташлай, ә уның ярандарын йыландарға, тәлмәрйендәргә һәм ярғанаттарға әйләндерә. Дошмандарын тар-мар итеп һәм дейеүҙәр урлаған ҡыҙҙарҙы азат итеп, Һәүбән һыу аҫты батшаһы ҡыҙы Нәркәскә өйләнә.
Иммекат
Иммекат (Immekath) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 618 кеше йәшәй. Майҙаны — 21,34 км2. Диңгеҙ кимәленән 81 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38486 һәм автомобиль коды — SAW.
Көңгөр өйәҙе
Тарихы
1724 йылдың 4 июнендә Көңгөр ҡалаһы өйәҙе менән бергә Көңгөр менән Хлынов араһында ҙур ара булыуы арҡаһында Вятка провинцияһынан Соликамск провинцияһына күсерелә.
Халҡы
Халҡы 1895 йылда 126 258 кеше (шул иҫәптән 63 788 ҡатын-ҡыҙ) тәшкил итә, ауыл халҡының тығыҙлығы — бер км2 -ға 9,753 кеше. шулар араһында: бер дин кешеләре (единоверцы) — 2 803, старообрядсылар — 2 606, мосолмандар — 2 723, мәжүсиҙәр — 210.
Иҡтисады
1890 йылда өйәҙҙә 379 фабрика һәм завод була, предприятиеларҙың етештереү күләме 1 142 379 һум тәшкил иткән, эшселәр һаны — 2 188. Производствоның байтаҡ өлөшө (954 386 һум) ике тау заводына тура килә: Серебрянка (ҡаҙна тимер ҡойоу; 972 эшсе) һәм Кын (шәхси, суйын ҡойоу һәм тимер яһау; 530 эшсе). Бынан тыш, утҡа сыҙамлы балсыҡ етештереүсе 2 баҙ, уларҙың етештереү күләме — 10 128 һум, 86 эшсе; 4 сүс арҡан изделиелары фабрикалары, етештереү күләме — 35 000 һум, 81 эшсе. Башҡа сәнәғәт предприятиелары: 14 күн заводы, 16 тире эшкәртеү һәм һарыҡ тиреһен эшкәртеү, 20 кейеҙ, 32 фаянс, 28 кирбес заводтары, 143 тирмән. Көңгөр һәм уның округы фабрика күн сәнәғәте менән сәнәғәттең күп кенә һөнәрселек тармаҡтары тығыҙ бәйләнгән була: тире биҙәү, аяҡ кейеме тегеү, шуруп ҡойоу производствоһы һәм башҡалар. Ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү өсөн кейеҙ һуғыу (күндән айырып алған йөндө кейеҙ итеп эшкәртеү) һәм елем әҙерләү (клееваренный) производстволары булдырыла. Өйәҙҙә иң киң таралған кәсеп — итексе һөнәрселек кәсебе; ялланған эшселәр ҙә була. Кейеҙ йәйеү производствоһы һөнәрселек кәсебе булараҡ бөлгөнлөккә төшкән була; Урал тимер юлын үткәргәнгә тиклем кәсепселәрҙең төп етештергән изделиеһы— тирлек йәки ҡамыт кейеҙе — бик күп һәм юғары хаҡ менән һатылған. Машиналар һәм игенселек ҡоралдары етештереү, башлыса һөрөү ҡоралы һәм елгәргес (Көңгөр өйәҙе һәм уның менән сиктәш булған Пермь өйәҙендә ҡурашым һуҡаһы етештерелгән), экипаж тәгәрмәстәрен, саналар, ағас һауыт-һаба, һандыҡтар эшләү крәҫтиән производствоһы үҫеш ала.
Үпкә
Кеше үпкәһенең төҙөлөшө
Альвеола диаметры 0,2-0,3 мм булған ярымшар формаһында була. Ул эластик сүстәр менән сырмалған йоҡа ғына базаль мембранала урынлашҡан бер ҡатлау яҫы эпителий күҙәнәктәрҙән төҙөлгән. Һәр альвеола ҡуйы капиллярҙар селтәре менән уратып алынған. Альвеолаларҙың (ҡыуыҡсаларҙың) эпителиаль күҙәнәктәре биологик актив матдәләр бүлеп сығара. Биологик актив матдәләр уларҙың эске йөҙөн йоҡа яры рәүешендә түшәп тора.
Монин Андрей Сергеевич
Биографияһы
1938 йылда Мәскәү университетының механика-математика факультетына уҡырға инә һәм 1943 йылда уны тамамлай. 1942 йылда Б. В. Гнеденко менән берлектә ихтималлыҡ теорияһы кафедраһында самолеттарҙың бәләкәй тиҙлеге ваҡытында бәләкәй бейеклектәрҙән бомба ташлау таблицаһын төҙөү буйынса мөһим эштәрҙә әүҙем ҡатнаша.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Ҡыҙыл армияға саҡырылғандан һуң Ҡыҙыл армия юғары гидрометеорология институтына хәрби синоптиктар курсына ебәрелә. Фронт метеостанцияһы бүлеге командиры, кесе лейтенант, 3-сө Балтик буйы фронты частарында хеҙмәт итә, Псковтан Ригаға тиклем юл үтә.
1949 йылда атмосфера турбулентлығы теорияһы буйынса диссертация яҡлай. 1951 йылда СССР Фәндәр академияһының Геофизика институтына, 1955 йылда Атмосфера физикаһы институтына үҙгәртелгән Атмосфера физикаһы бүлегенә күсә, унда өлкән ғилми хеҙмәткәр, бүлек мөдире, ғилми консультант булып эшләй.
1965 йылдан — СССР Фәндәр академияһы һәм Рәсәй Фәндәр академияһының Океанология институтында, институт директоры (1965—1987), 1987 йылдан — синоптик процестар лабораторияһы мөдире.
Рейксмюсеум
Тарихы
1920 һәм 1950 йылдар араһында интерьерҙа үҙгәрештәр була — төрлө төҫтәрҙә биҙәлгән залдарҙың күбеһе яңынан буялған. 1960-сы йылдарҙа ике эске ихатаға индерелеп, экспозиция залдары һәм бер нисә ҡат үҙгәртеп ҡоролған. 1984, 1995, 1996 һәм 2000 йылдарҙа музей бинаһы реставрациялана һәм ремонтлана.
2003—2013 йылдарҙа музей реконструкциялана. Испания архитекторҙары Антонио Круз (Antonio Cruz) һәм Антонио Ортис (Antonio Ortiz) проекттарын бойомға ашырыу өсөн 500 милилон евро бүленгән. Экспозиция 10 йылға ябыла, был ваҡытта коллекциянан картиналар башҡа майҙансыҡтарҙа күрһәтелә. 2013 йылдың 13 апрелендә музей йәнә үҙ ишектәрен аса.
Чирү (Аҡтаныш районы)
Тарих
Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Революцияға тиклемге урыҫ сығанаҡтарында Чураево, Чюреево, Чиряково, Чуряково, Чуриево атамалары осрай. Ауыл Байлар улусының Ҡалмаш түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Семиострово (Ушар) улусы составына керә.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.
Кихну
Халҡы
2013 йылда утрау халҡы (башлыса эстондар) 516 кеше тәшкил итә. Утрауҙа дүрт тораҡ пункты урынлашҡан: Лемси, Линакюла, Роотсикюла һәм Сяара ауылдары.
Иҡтисады
Төп хужалыҡ итеү тармаҡтары: балыҡсылыҡ һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте.
Ырымбур казак ғәскәре
Ғәскәр тарихы
1574 йылда, Ҡаҙанды яулап алғандан һуң, Өфө нығытмаһы булдырыла, 1586 йылда тарихи Башҡортостан ерҙәрендә төп терәк пункты булараҡ Өфө ҡалаһы төҙөлә. Шул уҡ ваҡытта төҙөлгән Минзәлә, Бөрө, Алабуға, Уҫы һәм Һамарҙан арыраҡ тағы ла бер нисә ҡәлғә (1638 йылда) Оло Сәрмәсән йылғаһы буйҙарында Иҫке Кама аръяғы линияһын булдыралар. XVIII быуаттың башынан әлеге линия Алексеевск һәм Сергиевск ҡәлғәләре менән нығытыла. Яйыҡ казактары 1725 йылда Һамар ҡаласығына нигеҙ һалалар. 1732 йылда әлеге линияға параллель рәүештә Суҡ йылғаһы буйлап Яңы Кама аръяғы линияһы төҙөлә. 1734 йылда Кесе һәм Урта урҙаны ҡырғыҙ-ҡайсаҡтарының Рус подданныйлығына күсеү менән Үр йылғаһында Ырымбур ҡалаһы һәм ҡәлғәһе төҙөлә. Киләһе йылда төньяҡтан, Себер яғынан, нығытмалар төҙөү башлана. 1739 йылда башҡорттарҙың бөтә ерҙәре нығытылған ҡаласыҡтар уратыуында ҡала. Һамар, Алексеевск һәм Өфө казактары Ырымбурға күсерелә, крайға хеҙмәттә булған казактар (городовой служивый), Малороссия казактары, һөргөнгә ебәрелгәндәр, шул иҫәптән Запорожье казактары, ҡасҡындар һәм «саҡырылған» инородецтар (татарҙар, керәшендәр, нуғайбәктәр, ҡалмыҡтар, мишәрҙәр, типтәрҙәр һәм башҡалар) һәм ҡала дворяндарынан һунарсылар килеп тула. Иҫәт провинцияһы казактары Иҫәт казак ғәскәрен ойоштора.
Ойоштороу эштәре
1755 йылдың 15 майында раҫланған штат буйынса Ырымбур губернияһының регуляр булмаған халҡынан Ырымбурҙың үҙендә 2 мең кешенән торған Ырымбур казак ғәскәре булдырыла, шул иҫәптән бер меңлек Ырымбур казак полкы төҙөлә, полк үҙ сиратында 10 ротаға бүленә, уларҙың береһе — дворян, икенсеһе ҡалмыҡ ротаһы була. Ырымбур губернаһының башҡа казак халҡы гарнизон һәм линия хеҙмәтенә яҡынса 3 мең кеше ҡуя.
1812 йылғы Ватан һуғышынан һуң казактар араһына бер нисә мең Наполеон армияһының әсирҙәре эләгә. Һуңынан Ырымбур француздары һәм уларҙың тоҡомдары Рәсәй подданлыйғын ҡабул ителәр һәм Ырымбур казак ғәскәренә беркетеләләр.
1840 йылдың 12 декабрендә Ырымбур казак ғәскәре 10 казак полкынан һәм атлы-артиллерия бригаданан торған.
Хеҙмәт
1807 йылда Пруссияла француздар менән һуғышта ике полк ҡатнаша. Солохҡа ҡул ҡуйылғандан һуң әлеге ике полк Молдавияға Төркиәгә ҡаршы ғәмәлдәрҙә ҡатнашыу өсөн күсерелә.
1853 йылда 2 йөҙлөк батареяһы менән Аҡ-Мәсет ҡәлғәһен ҡамауҙа һәм яулап алыуҙа ҡатнаша.
1914—1918 йылғы Беренсе донъя һуғышында Ырымбур ғәскәре 18 атлы полк, 9,5 батарея, 1 атлы дивизион, 1 гвардия йөҙлөгө, 9 йәйәүле йөҙлөк, 7,5 запас һәм 39 айырым йөҙлөк (бөтәһе 27 мең кеше) менән ҡатнаша.
Беренсе хәрби бүлек - Ырымбур:
11) Татищев станицаһы
12) Городищенский станицаһы (Наказлы Атаман генерал-лейтенант Сухомлинов исемендәге)
24) Каменно-Озерный станицаһы
Икенсе хәрби бүлек — Верхнеурал
33) Таналыҡ станицаһы
Ҡарағайкүл (күл, Учалы районы)
Географияһы
Төбө ләмле, ҡомло, ташлы. Тымыҡ күл. Туйыныуы — ҡатнаш, һыуы сөсө. Күл эвтрофлы; яртылаш ҡороған. Көнбайыш һәм көньяҡ өлөштәре һаҙға әйләнгән.
Ырымбур казак ғәскәре
Өсөнсө хәрби бүлек — Троицк
41) Михайловский станицаһы
Ҡарағайкүл (күл, Учалы районы)
Үҫемлектәр донъяһы
Ебәк ҡаҙ үләне, Крашенинников минуарцияһы, ҡаурый ҡылған, ҡылсыҡлы аҡтамыр, ҡырҡйепсә туманаҡ, төклө ҡылған, энәле ҡәнәфер үҫә. Күп урындарҙа күл эргәһенә яҡын килеүе ҡыйын. Эргәһен һаҙлыҡ һәм һыу үҫемлектәре (күл ҡамышы, күрән, мамыҡбаш күрән, тар япраҡлы екән, һары һәм аҡ томбойоҡ, мөгөҙъяпраҡ) баҫҡан. Шуғамылыр, ситтән килеп ултырған урыҫтар күлгә Ворожеич тигән тағын бер исем биргән.
Ырымбур казак ғәскәре
Өсөнсө хәрби бүлек — Троицк
48) Кундравинский станицаһы
51) Еманжелинский станицаһы
Григорьев Виктор Михайлович (астрофизик)
Фәнни эшмәкәрлеге
Коллегалары менән берлектә ҡояш һүрәтенең иң мөһим параметрҙарының береһенә мониторинг үткәреү өсөн астрофизик үлсәүҙәр үткәреү ысулын тәҡдим итә. «Физика солнечных процессов и явлений и создание новых методов их изучения» фәнни мәктәбенең лидеры.
Ғафаров Шәмсетдин Шәйхетдин улы
Биографияһы
1921—1923 йылдарҙа Йылайыр кантоны хәрби комиссары ярҙамсыһы булып эшләй. 1924 йылда Ҡазан хәрби-сәйәси мәктәбен тамамлай.
Шәйех-үл-Ислам
Шәйех-үл-Ислам (شيخ الإسلام, Şeyxülislam, Şeyhülislam) — Ислам дәүләттәренең ҡайһы берҙәрендә Ислам мәсьәләләре буйынса иң юғары вазифалы кеше титулы.
Юрманьга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һоро айыу
Һоро айыу (Ursus arctos) — айыу һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған имеҙеүсе; ерҙәге иң ҙур йыртҡыстарҙың береһе
Таралыуы
Ул Төньяҡ Америкаға, моғайын, Азиянан, Беринг боғаҙы аша яҡынса 40 000 йыл элек барып сыҡҡандыр һәм континенттың көнбайыш өлөшөндә Алясканан төньяҡ Мексикаға тиклем киң таралған.
Көнбайыш Европала уның тарҡалған популяциялары 	Пиреней, Кантабрия, Альп һәм Апеннин тауҙарында һаҡланып ҡалған. Скандинавия ярымутрауында һәм Финляндияла киң таралған, Үҙәк Европа һәм Карпат тауҙары урмандарында осрай. Финляндияла милли хайуан тип иғлан ителгән.
Рәсәйҙә һоро айыуҙың ареалы бөтә урман зонаһын биләй. Ареалының төньяҡ сиге тундраның көньяҡ сигенә тап килә.
Йәшәү рәүеше һәм туҡланыуы
Айыу күп ваҡыт яңғыҙ йөрөй, инә зат — төрлө йәштәге балалары менән. Ата һәм инә заттар территориалдар, шәхси урындарының майҙаны уртаса 73 — 414 км² тәшкил итә, етмәһә, ата заттарҙа инә заттарға ҡарағанда яҡынса 7 тапҡырға ҙурыраҡ. Участканың сиктәре еҫ тамғалары һәм билгеле ағастарҙағы тырнауҙар менән билдәләнә. Ҡайһы саҡта миҙгелле күсенеүҙәр яһай; мәҫәлән, тауҙарҙа һоро айыу яҙ башында ҡар иртәрәк ирегән үҙәндәрҙә туҡлана, артабан яланғас тау бүлкәттәренә (альп туғайҙарына) бара, һуңынан еләк-емеш өлгөргәс, яйлап урман бүлкәтенә төшә.
Семилетка (Дүртөйлө районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урыҫ Илсекәйе
Бөйөк Ватан һуғышынан әйләнеп ҡайтмаған яугирҙәр
Мәғлүмәт сығанаҡтары.
Иркәбаев Ғәбделхәй
Биографияһы
Бөтә башҡорт ҡоролтайын (съездын) әҙерләүҙә һәм эшендә ҡатнаша.
Червия
Спорт
Червияла 2013 йылдан алып — һәр йыл һайын пляж теннисы буйынса донъя чемпионаты үткәрелә.
Усынь-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Сүпрә бәшмәктәре
Ҡулланылышы
Элек-электән кешеләр икмәк бешереү, һыра, шарап, кеүәҫ, әсе бал, ҡымыҙ, буҙа етештереүҙә һ. б. ҡайһы бер төр сүпрәне ҡулланған. Сүпрә менән етештерлегән эсемлектәрҙән көслө спиртлы эсемлектәр етештергәндәр. Файҙалы физиологик үҙенсәлектәре уларҙы биотехнологияла ҡулланаырға мөмкинлек бирә. Әлеге ваҡытта уларҙан ксилит, ферменттар, аҙыҡ өҫтәмәләре етештерелә, нефттән бысраныуҙарҙы таҙартыуҙа ҡулланалар.
Патоген сүпрәләр
Candida төрө кешелә нормаль  микрофлора компоненты булып тора, әммә төрлө сәбәптән кеше ауырыуға бирешеүсән булып китһә — кандидоз сире килеп сығыуы мөмкин. Ул хатта бик хәүефле ауырыуҙар килтереп сығарыуы ихтимал.
Өфө ТЭЦ-4
Тарихы
Өфө ТЭЦ-4 тарихы Башҡортостанда XX быуаттың 50-80 йылдарында нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәте үҫеше менән бәйле. Станция «Теплоэлектропроект» институтының Харьков бүлексәһе проекты буйынса проектлана, төҙөлә һәм киңәйтелә.
Харде-Яха
Харде-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Өфө ТЭЦ-4
Һүрәтләү
Предприятие электр энергияһын, шулай уҡ эҫе һыу һәм парҙың йылылыҡ энергияһын йылытыу ихтыяжы өсөн оҙата. Парҙы төп ҡулланыусы булып нефть эшкәртеү сәнәғәте предприятиеһы, туранан-тура Өфө ТЭЦ-4 эргәһендә урынлашҡан «Өфөнефтехим» асыҡ акционерҙар йәмғиәте тора. ТЭЦ-та төп яғыулыҡ төрө булып тәбиғи газ тора, резерв яғыулыҡ — мазут. Шулай уҡ ТЭЦ-та күрше нефть химияһы комплексы предприятиеларының технологик һәм эйәрсән газы яндырыла.
Баһауетдинов Йәһүҙә Ғилметдин улы
Биографияһы
Күсербай ауыл Советына ҡараған тыуған ауылы Сулпанға 1946 йылдың майында ҡайта һәм бер аҙнанан колхозға эшкә сыға. 1950 йылдан хаҡлы ялға сыҡҡансы өс тиҫтә ярым йыл Благовар районы «Октябрь» колхозының баҫыусылыҡ бригадаһын етәкләй. Был осорҙа колхозсылар юғары иген уңышы алыуға ирешә, даими рәүештә социалистик ярышта еңеп сыға, бригада СССР Халыҡ ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша. Был уңыштары өсөн бригадир Йәһүҙә Ғилметдин улына 1966 йылда «Социалистик Хеҙмәт Геройы» тигән исем бирелә. Ул 1969 йылдың ноябрендә Колхозсыларҙың III Бөтә союз съезына делегат итеп һайлана.
Риека порты
Тарихы
Порттың нефть продукттары, йөктәр һәм контейнерҙар өсөн бер нисә терминалы, шулай уҡ паромдар өсөн пассажир терминалы бар.
Ут-Ега
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе
Тарихы
1969 йылда Өфө приборҙар эшләү заводына В. И. Ленин исеме бирелә, 1976 йылда «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.
Доминикан сиркәүе (Кольмар)
Тарихы
Ҡаланың Доминикан майҙанында урынлашҡан.
Галанин йорто
Тарихы
2010 йылдан 2013 йылға тиклем бинаны спорт  мәктәбе биләй. Икенсе ҡатында балалар-үҫмерҙәр туризмы һәм экскурсиялар Грязовец Ярославль йорттоң икенсе ҡатында урынлашҡан район балалар-үҫмерҙәр туризм һәм экскурсия, балаларға өҫтәмә белем биреү үҙәктәрен интеграциялау унда 2011 йылда булған.
Хёвиш
Хёвиш (Höwisch) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 134 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,65 км2. Диңгеҙ кимәленән 32 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39615 һәм автомобиль коды — SAW.
Һикәлекүл
Тарихы
Ауыл Шишмә ауылынан күсенеп төпләнеүселәр иҫәбенә хасил була. Тәүҙә ундағы 2 ихатала 13 башҡорт йәшәй. 1816 йылғы рәүиздә Шишмә һәм Һикәлекүлдә бергә 188 башҡорт теркәлә. Артабан да был ике ауыл халҡы бергә ҡушып иҫәпләнелә. 1920 йылдағы тәүге совет халыҡ иҫәбен алыу сараһында Һикәлекүл ауылы 72 ихатаһы булған һәм 379 башҡорт йәшәгән айырым тораҡ пункты тип теркәлә.
Су Сун
Фәнни эшмәкәрлеге
Су Сун медицина, фармакология, минералогия, металлургия, зоология һәм астрономия өлкәләрендә хеҙмәттәр яҙып ҡалдырған. Уның иң билдәле хеҙмәте — «Цзя-ю дәүере өҫтәлмәләре һәм комментарийҙары менән Шэнь-нун тамырҙары һәм үләндәре каноны» («Канон корней и трав Шэнь-нуна с дополнениями и комментариями периода Цзя-ю»; император Жэнь-цзун әмере буйынса ике ғалим менән берлектә яҙылған), бында 1082 төрлө дарыуҙар тасуирланған.
Бынан тыш Су Сун бейеклеге яҡынса 12 метр һәм киңлеге яҡынса 7 метр ҙурлыҡтағы астрономик сәғәт уйлап тапҡан һәм 1087—1092 йылдарҙа уның төҙөлөшө менән етәкселек иткән. Шулай уҡ үҙенең күп йыллыҡ (1078—1085 йылдар) күҙәтеүҙәре нигеҙендә ике йондоҙҙар картаһын әҙерләгән, хәҙерге ваҡытта улар донъяла иң боронғо баҫылған карталар тип иҫәпләнә.
Москвитин Виктор Васильевич
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, 1941 йылдың авгусынан армияла. 1942 йылдың июленән, Ташкентта хәрби училищены тамамлағандан һуң, хәрәкәттәге армияла. Сталинград һуғышында ҡатнаша. 1943 йылдың ғинуарында ауыр йәрәхәттәрҙән һуң демобилизациялана. Сталинград һуғышында ҡатнашҡаны өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
Үҙгәреүсән йөкләнештә һығылмалылыҡ, һыҙыҡлы булмаған үҙле һығылмалылыҡ. Пластик материалдар классификацияһын бирә — циклик нығытылыусылар, циклик көсһөҙләнеүселәр, циклик идеал. Стационар булмаған йөкләнештә түбән цикллы арыу критерийын тәҡдим итә.
Ухыт-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ҡаҙағстандың дәүләт төҙөлөшө
Закондар сығарыу власы
ул ике палатанан — Сенат һәм Мәжлестән — тора.
дөйөм тауыш биреү юлы менән һайлана: 98-е — бер мандатлы округтарҙан,
Суд власы
Ҡаҙағстан суд системаһын түбәндәгеләр тәшкил итә:
Полиция һәм ҡораллы көстәр
Башта Ҡаҙағстан хөкүмәте сиктәрҙе һаҡлау һәм тәртип һаҡлау өсөн 20 меңдән кәмерәк берәмекле Милли гвардия төҙөргә була.
Тышҡы сәйәсәт
Ҡаҙағстан түбәндәгеләрҙең ағзаһы булап тора:
Ҡарағанды
Тарихы
1931 йылдың 20 мартында Ҡаҙағстан Үҙәк башҡарма комитеты ҡарары менән (КазЦИК) Ҡарағанды эшселәр Советы ойошторола. Уның үҙәге Оло Михайловка ауылында була, артабан ул ҡала составына инә. 1931 йылда шахтер ауылы Ҡарағанды эшселәр ҡасабаһы итеп үҙгәртелә.
Хар-Дэ-Яха
Хар-Дэ-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шарапов Шар ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Айыу һымаҡтар
Айыу һымаҡтар (Ursidae) — ауыр кәүҙәле, ҙур башлы, оҙонса томшоҡло, йыуан ҡыҫҡа аяҡлы, биш бармаҡлы ҡеүәтле аяҡтарының бөтә табанына баҫып йөрөүсе имеҙеүсе йыртҡыс йәнлектәр ғаиләһе (142).
Люттингоф йорто
Ҡыҫҡаса мәғлүмәттәр
Замок XIV быуат башында Кельн   архиепископтары инициативаһы менән төҙөлә. Замок, феодаль ер булараҡ, үҙ исемен беренсе хужаларынан  — Люттингоф ғаиләһенән ала, әммә айырым йорттоң киләһе хужалары  артабанғы быуаттарҙа  йыш алмашынып тора. Бер нисә быуат дауамында һыу өҫтөндәге ҡоролманың эске һәм тышҡы ҡиәфәте үҙгәрә, әммә бөгөнгө көнгә тиклем урта быуат замогы комплексының  ҙурөлөшө һаҡланған. 1700 йылдарҙа ҙур баҡса төҙөлә башлай. Ул яҡынса ике спорт майҙансығы ҙурлығында һәм төп замоктың төньяҡ-көнсығышында утрауҙа урынлашҡан.
Бөрйәнйылға
Географик урыны
Бараҡал ҡушылдығы Бөрйәнйылға йылғаһы янында урынлашҡан.
Абдрахманов Рәфил Фазыл улы
Биографияһы
Автобиографик китабына таянып төҙөлдө.
1968 йылда Өфөгә күсә, «Башспецнефтестрой» тресының 8-се төҙөлөш-монтаж идаралығына геодезист булып эшкә инә, һуңынан мастер булып эшләй.
2007—2012 йылдарҙа Рәсәй фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге Геология институтының фән буйынса директор урынбаҫары, әлеге ваҡытҡа тиклем гидрогеология һәм геоэкология лабораторияһы мөдире вазифаларын башҡара. Бер үк ваҡытта Башҡорт дәүләт аграр университетында уҡытыу эшен дауам итә.
Фадеевская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бәшмәктәр
Килеп сығышы
Оҙаҡ ваҡыт бәшмәктәрҙе үҫемлектәр тип атайҙар, үҫеше сикләнмәгән үҫентеләр, күҙәнәк стенаһы булыуы, адсорптив туҡланыу,тышҡы йөҙө бик ҙур (фагоцитоз һәм пиноцитоз түгел), хәрәкәт итә алмау үҫемлектәргә яҡынайта. Әммә хлорофилл булмау сәбәпле, бәшмәктәр үҫемлектәрҙең фотосинтезға хас булыуынан мәхрүм һәм хайуандарға хас булған гетеротроф туҡланыу төрөнә эйә, крахмал сифатында түгел, ә гликоген һала, күҙәнәк стенаһының нигеҙе целлюлоза (оопицеттарҙан башҡа) түгел, ә мочевина ҡулланыу — быларҙың барыһы ла уларҙы хайуандарға яҡынайта. Хайуандарҙан да, үҫемлектәрҙән дә улар тарҡалыу фазаһының күп төркөмдәрендә булыуы һәм күҙәнәк-ара септумда перфорациялар булыуы менән айырыла.
Төрөк йорто (Риека)
Йорт менән йәнәш Риеканың үҙәк баҙары урынлашҡан
Токамак
Ҡоролма
Токамак тороидаль магнит ҡырын булдырыу өсөн кәтүктәр уратылған вакуумлы тороидаль камеранан ғибәрәт. Вакуумлы камеранан тәүҙә һауаны һурҙырып алалар, шунан уға  дейтерий менән тритий ҡатнашмаһын тултыралар. Артабан индуктор ярҙамында камерала өйөрмәле электр  ҡыры хасил итәләр. Индуктор беренсел ҙур трансформатор урамаһын яһай, уның эсендәге токамак камераһы икенсел урама булып тора. Электр ҡыры токтың ағыуына һәм камерала плазманың яныуына килтерә.
Токамактар һәм уларҙың тасуирламалары
Донъяла бөтәһе 300-ләп токамак төҙөлгән. Түбәндә уларҙың иң эреләре һанала:
Тыгын Дархан
Риүәйәттәр буйынса, Тығындың олатаһы Баджей Урта Лена буйҙарында йәшәгән сахаларҙың беренсе ҡәбилә башлығы булған.
Эйли Алвин
Хортон бейеү труппаһы
1953 йылдан башлап Эйли бөтә ваҡытын Хортондың дәрестәренә арнай. Студиялағы башҡалар кеүек үк классик һәм заманса бейеүҙәрҙән тыш, ул һынлы сәнғәтте, театр һәм музыканы өйрәнә, декорация һәм костюмдар ижад итеүҙе үҙләштерә. Хортон труппаһы составына инеп, ул уның Revue Le Bal Caribe постановкаһында  тәү башлап уйнай. Ошо осорҙа ул шулай уҡ бер нисә голливуд фильмдарында төшә.
Ижады
Алвиндың иң билдәле һәм әһәмиәтле әҫәрҙәренән «Откровения» (1960) балеты була,  ул баштан  «Блюз сюитаһында»  башланған негр музыкаһы һәм мәҙәни мираҫының дауамы һымаҡ уйланыла.
1969 йылда Эйли Дюк Эллингтон музыкаһына яҙылған «Йылға» балетын ҡуйыу өсөн Америка балет театрына саҡырыла. Хореограф булараҡ, ул труппаның  иң яҡшы көстәре, атап әйткәндә, балерина   Салли Уилсон менән эшләргә ҡәнәғәт була, әммә етәкселек солист ролен ҡара тәнле бейеүсегә биреүгә ныҡыша, ә хореограф уның талантында шикләнә.
Каспий диңгеҙе
Географик урыны
Каспий диңгеҙе Европа менән Азия сигендә урынлашҡан. Төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай сама менән — 1200 километр (36°34'—47°13' төньяҡ киңлек), көнбайыштан көнсығышҡа — 195-тән 435 километрға тиклем, уртаса 310—320 километр (46°—56° көнсығыш оҙонлоҡ) һуҙылған.
Каспий ярындағы ҡалалар
Красноводск ҡултығының төньяҡ ярында төркмән ҡалаһы Төркмәнбашы (элекке Красноводск); шулай уҡ,яр буйында, Төркмәнстан биләмәһендә иң ҙур курорт Аваза; көньяҡ ярындағы (Иран) иң ҙур ҡалаларҙан береһе — Энзели.
Һыуының составы
Төньяҡ Каспийҙа апрелдән ноябргә тиклемге боҙһыҙ ваҡытында тоҙло һыу фронтының үҙгәрә барыу күренеше күҙәтелә(фронт квазиширотного расположения). Йылға һыуҙары тәьҫиренән Каспийҙың бөтөн һуҙымында һыуҙың иң ныҡ сөсөләнеүе июнь айына тура килә.
Нефть һәм газ табыу
Нефть менән газ табыуҙан тыш, Каспий ярында, һайлыҡтарында (шельф) тоҙ, эзбизташ, таш, ҡом, балсыҡ сығарыла.
Рекреация ресурсы
Әзербайжандың төньяғында Набрань янында курорт зонаһы үҫешеп килә.
Нематодалар
Йомро селәү, йәки немато́далар (Nematoda, Nematodes) — бер төркөм йомро селәүҙәр, күптәре гельминтоз ауырыуҙарына сәбәпсе; ҡара: гельминтоз ; йомро селәүсендәрҙең бер төркөмө. Хәҙерге ваҡытта 24 мең паразит төрө билдәле, әммә төрлө иҫәпләүҙәр уларҙың төрө миллиондан артыҡ тип күрһәтә .Нематодалар хайуандар батшалығында, бөжәктәрҙән ҡалышып төр күплелеге буйынса икенсе урында тора.
Һарғамыш
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1896 йыла 12 йортта 82 кеше йәшәгән.
Каспий диңгеҙе
Хәүефһеҙлеге
Энергетика һәм халыҡ-ара хәүефһелек өлкәһендә эксперт (НИУ ВШЭ) Александр Симонов Каспий хеҙмәттәшлек институнына биргән интервьюһында Каспийҙың ресурс потенциалы глобаль хәүефһеҙлектең мөһим факторы тип атаны
Хәтмуллин Флүр Хәким улы
Биографияһы
1972 йылда идаралыҡтың баш инженеры, 1975 йылда — начальнигы итеп тәғәйенләнә.
Һарғамыш
Тирә-яҡ мөхит
Таусыҡтар, түбәләр:
Нематодалар
Тышҡы төҙөлөштәре
Алғы осонда — ауыҙы, ә артҡы осонда, ҡорһаҡ янында, аналь тишек урынлашҡан. Күпселек нематодаларҙың кәүҙәһе буйлап дүрт һыҙыҡ үткән: икеһе — ян-яғынан, икеһе — арҡа урталығында һәм ҡорһаҡ яғынан. Инә нематодаларҙың ҡорһағы яғында сығарыу тишегенән тыш, тағы енес тишеге лә бар.
Нервылар системаһы
Нематодаларҙың һиҙеү ағзалары насар үҫешкән. Тойомлау ағза­лары, ғәҙәттә, төйөрҙәр йәки төктәр рәүешендә була һәм ауыҙ тирәһендә урынлаша. Баш мейеһенең ике яғында химик һиҙеү ағза­лары бар.
Иҫке Байыш
Иҫке Байыш (Старобаишево) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 631 кеше. Почта индексы — 452307, ОКАТО коды — 80224831001.
Котлобовский Игорь Борисович
Котлобовский Игорь Борисович (26 февраль 1950 йыл) —СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-иҡтисадсыһы, юғары мәктәп педагогы, йәмәғәт эшмәкәре. Иҡтисад фәндәр кандидаты. М.В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты проректоры (2008—2016), Мәскәү дәүләт университетының Берләшкән профком рәйесе.
Биографияһы
Ҡабаттан страховкалау милли компанияһының ), в 2013—2014 годах — Президент Ассоциации 2016 йылдың 3 июлендә булдырылған «О внесении изменений в Закон Российской Федерации „Об организации страхового дела в Российской Федерации“» 363-ФЗ һанлы Федераль закон буйынса  2016 йылдың сентябрендә ҡабаттан страховкалау буйынса советҡа  инә.
Бүләктәре
Фәнде үҫтереүгә һәм страховкалауҙа, кадрҙар әҙерләүгә шәхси өлөшө өсөн «Алтын саламандра» премияһы лауреаты (2009).
Урал телдәре
Урал телдәре — фин-уғыр һәм самодий тармағын берләштергән тел ғаиләһе. Фин-уғыр һәм самодий телдәре ҡәрҙәшлеген Э. Н. Сетяля иҫбатлаған. Үткән заманда фин-уғыр һәм самодий телдәре барлыҡҡа килгән дөйөм урал теле булған тигән нәтижә яһай ул. «Урал телдәре» тигән атама булыуға ҡарамаҫтан, фин-уғыр һәм самодий телдәре айырым өйрәнелә, шулай уҡ киң мәғәнәләге «уралистика» термины булыуға ҡарамаҫтан фин-уғыр телдәрен өйрәнеүсе лингвистика тармағы йәшәп килә.
Типология
Типологик яҡтан ҡарағанда урал телдәре бер төрлө түгел. Бәлки, боронғо урал теле бер төрлөрәк булғандыр. Телдәрҙең типологик төрлөлөгө телдәрҙең ҙур территорияларға таралыуы һәм оҙаҡ ваҡыт үҙ- ара изоляцияла йәшәүе менән аңлатыла. Пермь, объ-уғыр һәм волга буйы телдәре агглютиатив булһалар, балтик буйы-фин, самодий, бигерәк тә саам телдәрендә флексия элементтары күберәк таралған.
Можайск кенәзлеге
Можайск кенәзлеге — урыҫ кенәзлеге, үҙәге — Можайск ҡалаһы, Рюриковичтар династияһының бер тармағы хакимлыҡ итә. XIII быуат уртаһында барлыҡҡа килә. 1493 йылда бөтөрөлә.
Кенәзлектең һуңғы йылдары
1462 йылда Ҡаранғы Можайск ҡалаһын Серпухов һәм Дмитров менән бергә үҙенең улы Кесе Юрий Владимировичҡа мираҫ итеп ҡалдыра. Уның вафатынан һуң Можайск, васыят буйынса, Бөйөк Мәскәү кенәзе Иван III-гә күсә. 1481 йылда, айырым килешеү буйынса, Иван III Можайскиҙы үҙенең ағаһы Андрей Васильевич Большой Углицкий Горяйға тапшыра, ә уны 1493 йылда төрмәгә ултыртыу һәм вафаты алдынан Можайск ҡабаттан мсәкәү ҡарамағына күсә. Шулай итеп, 1493 йылда удел бөтөрөлә.
Ҡаҙағстанда мәғариф
Барлыҡҡа килеүе һәм эшмәкәрлеге
Советтар Союзы тарҡалыу менән Ҡаҙағстанда донъяның иң алға киткән дәүләттәре кимәленә тиклем бөтөн белем биреү комплексын эҙмә-эҙлекле рәүештә үҙгәртеп ҡороу эше башланып китә. Әммә 1991 йылда, илдә белем биреү сифаты финанс етмәү, дәүләт тарафынан яйға һалмау, белем биреү учреждениеларының милкен хосусилаштырыу һәм квалификациялы белгестәрҙең илдән китеүе тиҙ арала дегадрациялана башлай. Бының һөҙөмтәһендә,  мәҫәлән, илдең профессиональ училищеларҙың  дөйөм һаны 40% кәмей.
Ҡаҙағстанда белем биреү
Дөйөм белем биреү программалары буйынса Ҡаҙағстанда белем биреү дөйөм һәм һөнәри белем биреүгә бүленә. Белем биреүҙең түбәндәге кимәлдәре айырыла: мәктәпкәсә тәрбиә һәм уҡытыу, урта белем, юғары һәм юғары уҡыу йортонан һуң профессиональ белем биреү.
Юғары уҡыу йортонан һуңғы белем
Ҡаҙағстанда даими йәшәгән сит ил кешеләре һәм гражданлығы булмаған кешеләр Ҡаҙағстан Республикаһы законы, халыҡ-ара килешеүҙәр, шулай уҡ  Ҡаҙағстан мәғариф ойошмалары менән контракттар буйынса  билдәләнгән тәртиптә Ҡаҙағстан Республикаһы граждандары менән бер рәттән белем алыу хоҡуғына эйә.
Тарихы
1994 йылда Ҡаҙағстанда 8 575 мәктәп була, уларҙа яҡынса 3,2 миллион уҡыусы уҡый, һәм 244 махсус уҡыу йорттарында  222 000 уҡыусы уҡый. 1992 йылда 51 процент бала 8 500 мәктәпкәсә учреждениеларҙы урынлаша. 1994 йылда илдең 61 юғары уҡыу йортона  яҡынса 100 272 уҡыусы уҡырға инә. Студенттарҙың 54 % ҡаҙаҡ һәм 31 %  урыҫ була.
Белем биреү телдәре
2001/2002 уҡыу йылынан алып 2005/2006 уҡыу йылына тиклем осорҙа урыҫ телендә белем биреүсе мәктәптәр 303-гә, ҡатнаш урыҫ-ҡаҙаҡ мәктәптәре 5-кә кәмегән,  ҡаҙаҡ теле менән уҡытыу мәктәптәре — 46-ға артҡан. Ҡаҙаҡ телендә уҡытылған юғары уҡыу йорттары студенттары өлөшө, шул уҡ осоро менән 31,5 проценттан 42,6 процентҡа артҡан.
Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы
1992—1994: 1992 йылғы Олимпия уйындарында, 1993 йылғы донъя чемпионатында еңеүҙәр һәм 1994 йылғы Олимпия уйындарында 4-се урын
1992 йылда Чехословакияла донъя чемпионатында ҡатнашыу өсөн Виктор Тихонов етәкселегендә Рәсәй йыйылмаһы ойошторола. Донъя чемпионатында рәсәйлеләр төркөмдән ышаныслы сығып китә, беренсе урынды биләй, әммә сирек финалда буласаҡ чемпионға — Швеция йыйылма командаһынан еңелә (0:2, Рәсәй йыйылма командаһының беренсе еңелеүе).
Беллария-Иджеа-Марина
Коммунаның ҡурсалаусы-яҡлаусыһы итеп Изге Аполлония Александрийская иҫәплән. Уның хөрмәтенә ҡалала һәр йыл һайын 9 февралдә байрам үткәрелә.
Сәңгелдәк (йыр)
Тарихы
Был йырҙы, композитор Урал Иҙелбаев аранжировкалауында, йырсы Дияна Ишниязова оҫта башҡара.
Йырҙың һүҙҙәре
Киткән саҡтарында һине атаң Ҡулдарына алып һикертте. Әллүки. Бәллүки, Ҡулдарына алып һикертте.
Яманиха
Яманиха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Хильден
Меттман округы составына инә. Ҡаланың халҡы 56,0 мең кеше тәшкил итә (2009); 2000 йылда — 56,3 мең. Хильден ҡалаһы 25,96 км² майҙанды биләй. Рәсми коды — 05 016 1 58.