cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һервёр тураһында сага
Икенсе өлөшөндә эддик традицияларының боронғо ҡатламдарын ҡулланып, Днепр буйында һундарҙың готтар менән һуғышы тураһында бәйән ителә. Артабан Һервёрҙың Рейдготландта идара иткән улы Хейдрек тураһында хикәйәләнә. Сага ярым легендар швед королдәрен, Хейдректың вариҫтарын, Филипп I (1118 йылда вафат була) швед короленә тиклем, һанап сығыу менән тамамлана.
Эстәлеге
Гардарика конунгы Сиргламиҙың Тюрфинг тигән мөғжизәле ҡылысы һәм Эйвура исемле ҡыҙы була. Икеһе лә Больма (Смоланд) Арнгримына эләгә. Эйвура менән Арнгримдың 12 берсерк-улы тыуған. Улдарының береһе (Хьёрвард) абруйлы швед конунгы Ингьяльд ҡыҙына өйләнергә уйлай, был иһә көндәше Хьяльмар менән Самсё утрауында бик күп кеше һәләк булған алышҡа килтерә. Әммә өлкән улының Һервёр (Hervör) исемле ҡыҙы тыуған. Ул юлбаҫар булып үҫкән. Атаһының Самсё утрауындағы ҡәберенә барғанда, ул Тюрфинг тигән фамилия ҡылысын эҙләп таба. Һервёрҙың Хёвундтан ике улы — Ангантюр, Хейдрек була.
Ләкин Ангантюрҙың ҡыуанысы оҙаҡҡа бармай, үҙенең ағаһына һундарҙың ҙур урҙаһы менән Хлёд килә һәм Хейдрек мираҫының яртыһын талап итә. Ләкин һөйләшеүҙәр уңышһыҙлыҡҡа осрай, Мирквид урманы эргәһендә һундар менән готтар араһында һуғыш башлана. Һундар ҙур ғәскәр — 33 мең яугир йыйған һәм Хервёр (III) — Ангантюрҙың апаһы — ҡурғаған гот ҡәлғәһенә һөжүм итә. Ҡәлғә бирелә һәм Ормар (Ormarr) сапҡын, һағышлы хәбәрҙе еткерер өсөн, Археймарға тәүлек буйы бара. Готтарҙың ғәскәре ике тапҡыр аҙыраҡ була, һәм Дунхейдта (Dúnheiði, Дунай). яңы алыш башлана. Был юлы иһә готтар еңеп сыға, ә һундар башлығы Хлёд һуғыш яланында ятып ҡала. Недао эргәһендәге һуғыш (шулай уҡ Дунайҙа, шулай уҡ готтар менән һундар араһында, еңеү ҙә готтар яғында була) был алыштың тарихи аналогы булды. Ангантюр Рейдготаландта идара итеүен дауам итә.
Маринка (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем, Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Зилға (Йүрүҙән ҡушылдығы)
Зилға (Оло Зилға) — (Сильга (Большая Сильга)) - Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Йүрүҙән йылғаһының уң ярына тамағынан 262 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Валдай
Тарихы
«Валдай» һүҙенең боронғо телгә алыныуы Новгородтың 1140—1151 йыл менән даталанған 740-сы туҙға яҙылған грамоталарында  бар, унда һүҙ Валдайҙан алына торған һалым тураһында һүҙ бара ; һүҙ, бәлки, тотош төбәк хаҡында, ә конкрет тораҡ пункт  тураһында түгел, ул  билдәле Валдай торағы  кеүек 1495 йылда  беренсе  тапҡыр телгә алына. Был исем Валдай күле янында урынлашыуы буйынса атала.
1654 йылға тиклем — һарай ауылы, һуңынан 1764 йылға тиклем Иверский монастырына тапшырыла. Был ваҡытта ауыл Богородицыно исемен йөрөтә.
Транспорт
Ҡала эсендә ташыуҙарҙы муниципаль автотранспорт предприиятиеһе һәм бер нисә таксомотор фирма башҡара
Һыу транспорты Йәйге осорҙа ҡала һәм Иверский монастыры араһында элегерәк  шәхси теплоход  «Заря-211» йөрөгән.
Барсученко Мария Тимофеевна
Биографияһы
2020 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Дмитров ҡалаһында йәшәй.
Хеопс
Сығышы һәм идара итеү ваҡыты
Хуфуның исеме һаҡланмаған Тура батша папирусыСнофру артынан торған фирғәүендең 23 йыл идара итәсәген фаразлай. Геродот һәм Диодор Хеопс 50 йыл хакимлыҡ иткән тиҙәр, Манефон уға хатта 63 йыл фаразлай. Хәҙерге ваҡытта уның идаралығына иң тура килгән дата— «17-се тапҡыр иҫәпләү». Хуфуның исеме һәм был дата уның пирамидаһындағы ерләү камераһының ҡайһы бер блоктарында табылған. Был «иҫәпләүҙәр» һалым йыйыу маҡсатында дөйөм мал иҫәбен алыуҙы күҙ аллауған. Был «иҫәпләүҙәр» ғәҙәттә, һәр ике йыл, әммә ҡайсаҡ йыл һайын үткәрелеүе арҡаһында өҫтәмә проблема тыуҙырған. Әгәр Хуфу осоронда даими, ике йылға бер, «иҫәпләү» булһа, был уның хакимлығының 34-се йылына тап килә. Томас Шнайдер, Тура йылъяҙмаһында күрһәтелгән 23 йыл идара итеүе ике йыллыҡ иҫәпләүҙәргә тап килә, тип фаразлай; шулай итеп, Хуфу, дөйөм алғанда, 46 йыл хакимлыҡ ҡылған.
Фирғәүендең исемдәре
Хәҙер Хеопс (Геродот буйынса) булараҡ билдәле. Шулай уҡ Хеммес булараҡ телгә алына (Диодорбуйынса), Суфис I (Манефон буйынса), Саофис (Эратостафан буйынса) телгә алына.
Һатлыҡов Хәбибназар Мөхәмәтҡафи улы
Һатлыҡов Хәбибназар Мөхәмәтҡафи улы, Хәбибназар әл-Үтәки (12 сентябрь 1862 йыл — 21 июнь 1921 йыл) — мәғрифәтсе, 20 быуат башындағы Башҡортостанда билдәле дин эшмәкәре. Әхмәтзәки Вәлиди Туған дың әсәһе Өммөлхаят Мөхәмәтҡафи ҡыҙы Вәлидованың бер туған ағаһы.
Биографияһы
Көнсығыш фәлсәфәһен, ислам тарихын, күренекле кешеләрҙең тәржемәи хәлен өйрәнә. Ҡайһы бер көнсығыш әҙәбиәте әҫәрҙәрен тәржемә итә, шиғырҙар, хикмәттәр яҙа, дәреслектәр төҙөй.
Базилевская Зоя Васильевна
Биографияһы
1924 йылда Воронеж университетының медицина факультетын тамамлай. 1931 йылға тиклем өлкә дауаханаһында хирург булып эшләй, был ваҡыт арауығында үҙенең йүнәлеше буйынса өс йыллыҡ ординатура стажын үтә.
1930 йылдан алып 1940 йылға тиклем Свердловск травматология һәм ортопедия ғилми-тикшеренеү институтында эшләй.
1948 йылдарҙа Иркутск травматология һәм ортопедия (НИИТО) ғилми-тикшеренеү институтында директор булып эшләй һәм был вазифаны 1967 йылға тиклем биләй. Зоя Васильевна етәксеһе вазифаһынан киткәндән һуң да институтта 1981 йылға тиклем ғилми эшен алып дауам итә.
Медицина фәненә һәм практикаһына индергән өлөшө
Ул медицина туташтары һәм техник-гипслаусылар әҙреләүгә ҙур иғтибар бүлә.
Ҡарабалыҡ
Ҡарабалыҡ йылғаларҙа, ағым күлдәрҙә һәм төбөнә ләм ултырған мәтеле, ҡуйы үлән ҡатыш ҡамыш үҫкән быуаларҙа тереклек итә. Ҡарабалыҡ аҙыҡты ләмдән соҡсоноп таба — ул ҡыҙыл ҡорт, ямғыр һәм тиреҫ селәүсендәрен, төрлө бөжәктәрҙең ҡарышлауыҡтарын ашай. Май айында, быуаларҙа һыу ҡайтҡас, ҡарабалыҡҡа ҡармаҡ һалыу башлана. Йәй урталарында ул әллә ни ҡапмай, әммә август айында сиртеүе яҡшыра төшә. Ул ҡыҫала итенә, себен ҡортона арыу ҡаба. Әммә балыҡты алдатыу өсөн иң яҡшыһы — селәүсен. Ҡарабалыҡты, емде үлән араһындағы һыуға һалып, ярҙан тоталар. Был төр балыҡ һыуға ауған ботаҡ-сатаҡлы ағастар аҫтында ял итергә ярата. Ҡамыш, үлән баҫҡан күлдәрҙә һәм быуаларҙа кәмәнән ҡармаҡларга була. Бының өсөн һыу үҫемлектәре баҫмаған иркен урынды һайлайҙар.
Волейбол
Дөйөм ҡағиҙәләр
Уйын, йәрәбәгә ярашлы, тупты уйынға биреүҙән башлана. Тупты уйынға бәреп биргәндән һәм уңышлы отоштан һуң, сираттағы туп биреү мәрәй отҡан командаға күсә. Майҙансыҡ уйынсылар һаны буйынса шартлы рәүештә 6 зонаға бүленә. Һәр күсеш һайын, мәрәй отоу һөҙөмтәһендә, туп биреү хоҡуғы бер команданан икенсеһенә бирелә, артабанғы зонаға уйынсылар сәғәт уҡтары әйләнеүе буйынса күсәләр.
Командаларҙың береһе өс партияла отҡандан һуң, матч тамамлана. Матч башланыр алдынан команда капитандары алдында беренсе судья йәрәбә үткәрә, еңеүсе йә туп (туп биреүҙе йә туп ҡабул итеүҙе), йә майҙансыҡ яғын һайлай. Һәр өс партияның бер уйыны тамамланғандан һуң, командалар майҙансыҡтар яғын алмаша, ә бишенсеһенән һуң, яңы йәрәбәләү үткәрелә. Бишенсе партияла командаларҙың береһе 8 мәрәй йыйһа, яҡтар урындары менән алмашына.
Һәр партияла командаларҙың тренерҙары 30 секундлыҡ ике тайм-аут һорау мөмкинлегенә эйә. Беренсе 4 партияла, әгәр бер команда мөмкин булған 16 мәрәйҙән 8-нә өлгәшһә, өҫтәлмә техник тайм-ауттар (60-шар секунд) тәғәйенләнә.
Һәр партияла тренер майҙан уйынсыларын (либеронан башҡа) 6-нан артмаған алмаштырыу хоҡуғына эйә, әйтер кәрәк, алмаштырылған уйынсы шул уҡ партияла майҙансыҡҡа бары тик уны алмаштырған уйынсы урынына ғына кире ҡайта ала, һәм һуңғыһы артабанғы партиянан да алда майҙансыҡҡа сыға алмай. Шулай уҡ волейболсы, имгәнеп, уйынды дауам итә алмаған осраҡта, алдараҡ 6 алмаштырыуҙы ла файҙаланған булһа, «үҙенә бер башҡа» алмаштырыу рөхсәт ителә.
Большая Верейка (ауыл)
Географияһы
Ауыл Большая Верейка һәм Быстрик, йылғалары ҡушылған урында, район үҙәге эшселәр ҡасабаһы Рамондән 30 км алыҫлыҡта һәм Воронеж ҡалаһынан.төньяҡ-көнбайышҡа табан 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Халҡы
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Большая Верейка ауылында 862 кеше теркәлгән.
Нуғай ҡаласыҡтары
Табылдыҡтар
Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында көршәккә оҡшаш балсыҡ һауыттар табылған, улар Ҡара Абыҙ мәҙәниәтенә ҡарай: ауыҙы тирәләй соҡорло биҙәк баҫылған, түңәрәк төплө. Тимер тәңкә менән биҙәлгән бил ҡайышы һәм хайуан һөйәктәре табылған.
Ҡомартҡы материалдары Башҡорт дәүләт университеты фондында һаҡлана.
Сөләймәнов Фәтих Ҡәйүм улы
Биографияһы
Сөләймәнов Фәтих Ҡәйүм улы 1997 йылдың 14 майында Белорет ҡалаһында вафат була.
Лепша (Солоница ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мыш-Арҡа
Флораһы
Һыртта ҡатнаш урмандар өҫтөнлөк итә, саған, йүкә, ҡайын, уҫаҡ, йыла, шыршы, ҡарағай һәм ҡарағас үҫә. Һырттың түбәһендә — тау тайгаһы. Урманды һуңғы ваҡыттарғаса хужалыҡ маҡсаттарында күпләп ҡырҡтылар. Шуның өсөн Мыш-Арҡала йәш ағастар үҫеп килгән ҡырҡындылар күп осрай.
Котлунг-Ягун (Энтль-Ими-Ягун ҡушылдығы)
Котлунг-Ягун  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Энтль-Ими-Ягун йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Мартьяновка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дворян йыйылышы (Өфө)
Тарихы
Сәнғәт институтының беренсе ректоры күренекле композитор, СССР-ҙың халыҡ артисы, Глинка исемендәге РСФСР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты Заһир Ғариф улы Исмәғилев була, Институт хәҙерге көндә уның исемен йөрөтә.
Артауыл
Тарихы
1925 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙан һуң түбәндәге башҡорт тораҡ пункттары барлыҡҡа килә: Әрибаш, Артауыл, Еләктау, Көрәш, Мәнәгәз, Новотроицк, Һабансы, Фәнгә.
Күкшик (тау)
Рельефы
Күкшик һырты буйлап боронғо тауъяһалыш процесына бәйле булған ер ҡабығының өҙөклө боҙолоу һыҙаты үтә. Шул боҙолоу һыҙатының бирге һәм арғы яғында протерозой ҡатламдары (ҡомташтар, кварциттар, һәүерташтар һәм эзбизташтар) күҙәтелә. Шулай уҡ был урында алюминий мәғдәне табыла.
Топонимикаһы
Ҡыуаҡандарҙың этник сығанаҡтарын өйрәнгәндә, күп кенә тикшеренеүселәр «аҡҡош» мәғәнәһендәге төрөк һүҙе «ку»ға айырым иғтибар биргән. Ку (ҡыу) — Төньяҡ Алтайҙағы Аҡҡош йылғаһының боронғо төрөк атамаһы; ку-кши, куу-кижи — «Аҡҡош йылғаһы кешеләре» — Төньяҡ Алтайҙағы «аҡҡошлолар» йәиһә челканлыларҙың атамаһы. Куу һәм куулар ырыу төркөмдәре туваларҙа ла бар.
Бәләкәй циртогипнум
Бәләкәй циртогипнум — мүк һымаҡтар төрө.
Ботаник яҙма
Йомшаҡ яҫы ҡараһыу йәшел кәҫлектәр барлыҡҡа килтереүсе күп йыллыҡ бер өйлө, ян емешле мүк. Һабағы йәйелеүсе, ҡауырһын һымаҡ, 1—3 см оҙонлоҡта, еп формаһындағы ҡыҫҡа парафилия (бармаҡ һымаҡ теленмә йәшел үҫенте) менән ҡапланған. Һабаҡ япрағы йомортҡа-ланцет, ланцет‑беҙ формаһында, төрөлгән ситле. Һеңерсәһе япрағының өҫкө өлөшөндә тамамлана. Ҡумтаһы горизонталь, бөгөлгән, көрән төҫтә. Спора һәм вегетатив юл менән үрсей.
Цемар-ор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дижон
Дижон (франц. Dijon —  элекке Бургундия герцогылығы,  һуңынан Бургундия провинцияһы, хәҙер Кот-д'Ор  француз департаменты һәм Бургундия — Франш-Конте төбәгенең төп ҡалаһы.
Халҡы
Коммунаның халҡы 2010 йылда 151 212 кеше тәшкил итә.
Горбачёва Раиса Максимовна
Ставрополь крайындағы тормошо
Ставрополдә йәшәгәндә, Р. М. Горбачёва Бөтә Рәсәй «Белем» йәмғиәтенең Ставрополь бүлексәһе лекторы була, Ставрополь медицина, Ставрополь ауыл хужалығы институттарының философия кафедраларында уҡыта. Социология өлкәһендә ғилми квалификация эше әҙерләй.
Ауырыуы һәм вафаты
Горбачёв СССР президенты вазифаһын үҙе теләп ҡалдырғандан отставкаға киткәндән һуң, ҡатыны ла матбуғат иғтибарынан ситләшә. Ирле-ҡатынлы Горбачёвтар элекке президентҡа ғүмерлеккә бирелгән дачала йәшәй.
Ғаиләһе һәм шәхси тормошо
Ире — Михаил Сергеевич Горбачёв (1931 йылдың 2 марты тыуған), сәйәсмән, СССР-ҙың беренсе һәм һуңғы президенты.
Дижон
Иҫтәлекле урындары
Культ биналарының иң күренеклеләре:
А. С. Пушкин һәйкәле (Санкт-Петербург, Сәнғәттәр майҙаны)
Төҙөлөү тарихы
1958 йылда А.С. Пушкин һәйкәле өсөн Михаил Аникушин   Ленин премияһына лайыҡ була.
Бәҙрәк
Табын ырыу-ҡәбилә берләшмәһе составына ингән. Этник яҡтан Алтай һәм Үҙәк Азияның монгол һәм төрки ҡәбиләләренә барып тоташа.
Этник тарихы
"Закондар йыйылмаһы"нда бәҙрәк ырыу-ҡәбилә төркөмө …" телгә алынмай, 1739 йылғы исемлектә ул «бүрҙәк-табын» тип күрһәтелгән.
Риүәйәттәрҙә, шулай уҡ информаторҙар һәр саҡ бәҙрәк ырыу-ҡәбиләһенең үҙаллылығын билдәләйҙәр.
Спорт
Спорт (sport, иҫке француз теленән «уйын», «күңел асыу» тип тәржемә ителгән desport һүҙенән ҡыҫҡартып яһалған) — кешеләрҙең (спортсыларҙың) физик һәм (йәки) интеллектуаль һәләттәрен сағыштырыуға ҡоролған һәм тәғәйен ҡағиҙәләр буйынса ойошторолған эшмәкәрлек, шулай уҡ ошо эшмәкәрлеккә әҙерләнеү һәм уның барышында хасил булған шәхес-ара мөнәсәбәттәр.
Урта быуаттар һәм Яңырыу дәүере спорты
Европала мәжүсилеккә алмашҡа христианлыҡ килгәндән һуң спорт менән шөғөлләнеү бөлгөнлөккә төшә. Сиркәү тәғлимәтенә (доктринаһына) ярашлы, тәнде камиллаштырыу күнекмәләре йәнде (күңелде) аҙҙырыусы һәм кешене Алланан йыраҡлаштырыусы булып һаналған. Каноник христиан тексында нәҡ был турала түбәндәгесә яҙылған: Был һүҙҙәр кеше тәненә христианлыҡтың тәүге осорондағы ҡарашты сағылдыра һәм һуңыраҡ Беренсе Никей соборы тарафынан нығытылған фекерҙәрҙән ҡырҡа айырыла. Сиркәүҙе нигеҙләүселәрҙең береһе булған Тертуллиан «О зрелищах» исемле трактатында шулай тип яҙа : Христианлыҡтың Рим империяһының дәүләт дине итеп раҫланыуынан һуң антик физик культура бөлгөнлөккә төшә һәм инде 394 йылда, император Феодосий хакимлеге ваҡытында, Олимпия уйындарынан баш тартыла һәм олимпия йыл иҫәпләүе юҡҡа сығарыла. Артабан спорт ярыштары осраҡлы рәүештә генә үткәрелә башлай, улары ла махсус рөхсәт менән империяның башлыса көнсығыш өлөшөндә генә ойошторола, һуңғыһы 520 йыл да була. 529 йылғы масштаблы халыҡ сыуалыштарынан һуң император Юстиниан I физик культура ойошма һәм учреждениеларының барыһын да тиерлек, шул иҫәптән киң билдәле Афина гимнасийын да, ябырға әмер бирә. Шулай итеп Көнбайыш донъяла спорт үҫеше быуаттарға туҡтай һәм бары тик Яңырыу осоронда ғына яңынан тергеҙелә.
Профессиональ спорт
XX быуатта ял мәҙәниәте яңы ныҡлы үҫеш алғас, спорт ярыштары һәм уларҙы ҡарау тамашасылар өсөн популяр күңел асыу һәм ваҡыт үткәреү сараһына, ә спортсылар өсөн һөнәри шөғөлгә әйләнә. Юғары кимәл профессиональ спортсылары зур күләмдә гонорарҙар, төрлө тауарҙарҙы рекламалап, ошондай уҡ килем ала, бер үк ваҡытта бары тик көйәрмәндәр араһында ғына, ҡайһы саҡта халыҡтың күпселеге алдында билдәлелек яулай. Профессиональ спорт өлкәһендәге хәл-ваҡиғаларҙы көйләү өсөн дөйөм йүнәлештәге һәм тар маҡсатлы ойошмалар һәм ассоциациялар төҙөлә, улар спортсыларҙы, тренерҙарҙы, спорт судьяларын, ҡайһы бер осраҡта көйәрмәндәрҙе лә берләштерә. Спорттың бизнесҡа һәм байлыҡ сығанағына әйләнеүе ярыштарҙың асыл-айышына ныҡ тәьҫир итә. Тамашалыҡ кимәле талаптарынан һәм судьялар өсөн эш уңайлығынан сығып, спорт ҡағиҙәләре үҙгәртеүҙәргә дусар ителә. Мәҫәлән, XX быуаттың 60-сы йылдарында уйынды йәнләндереү һәм тамашасыларҙың ҡыҙыҡһыныуын арттырыу маҡсатында Американың баскетбол лигаһы, артабан Американың баскетбол ассоциацияһы ғәмәлгә өс мәрәйле ырғытыуҙы индерә,, һуңынан улар бөтә донъяла ҡулланылған баскетбол ҡағиҙәләренә лә өҫтәлә. 1970 йылдан профессиональ теннис турнирҙарында матч ваҡытын ҡыҫҡартыу маҡсатында сетт ә еңеү өсөн ике гейм айырма булырға тейеш системаны 6:6 тигеҙ иҫәбе булғанда уйналынған «тай-брейк» исемен алған хәл иткес гейм ҡыҫырыҡлап сығара бара. XX быуат аҙағында бары тик үҙең туп биргәндә генә алынған мәрәй урынына волейболда, уйындың тамашалыҡ кимәлен күтәреү маҡстында, «ралли-пойнт» системаһы индерелә. Уға ярашлы тупты һәр отоу мәрәй бирә. Баштараҡ хәл иткес бишенсе партияла ғына ҡулланылған был ҡағиҙә 1998 йылдан матчтың башҡа партияларына ла индерелә.
Спорт төрҙәре
Олимпия хартияһына ярашлы танылған спорт төрҙәре олимпия спорт төрҙәре тип атала, һәм бары тик улар ғына Олимпия уйындары программаһына индерелә. Олимпия хартияһында олимпия спорт төрҙәре тип танылған спорт төрҙәре менән етәкселек итеүсе халыҡ-ара спорт федерацияларының тулы исемлеге иғлан ителгән: 2013 йылға ҡарата улар бөтәһе 35 булған. Һан яғынан сикләү Бөтә донъя допингҡа ҡаршы кодексты ҡабул итеү, һөҙөмтәләрҙең тәү сиратта "механик хәрәкәт көсө"нә бәйле булмауы, шулай уҡ теге йәки был төрҙөң таралыу дәрәжәһенән сығып билдәләнгән. Таралыу критерийҙары үҙ сиратында түбәндәгесә ҡаралған:
Рәсәй спорты
Спорт — Рәсәй халҡының иң әүҙем һәм яратҡан шөғөлдәренең береһе. Уның менән бер үк ваҡытта профессиональ нигеҙҙә лә, һәүәҫкәр булараҡ та шөғөлләнеүселәр бихисап. Һәүәҫкәр спорт тәү сиратта физкультура төшөнсәһе менән тығыҙ бәйләнгән. Илдең күп спорт мәктәптәре донъялағы иң яҡшылар һәм алдынғылар иҫәбендә. Бының туранан-тура күрһәткесе — Олимпия уйындары, төрлө спорт төрҙәре буйынса донъя һәм ҡитға чемпионаттары кеүек мәртәбәле спорт ярыштарында юғары күрһәткестәр. Рәсәйҙең күп спортсылары донъя спорты «йондоҙҙары» булараҡ танылыу яулаған.
Спорт өлкәһендәге күп яҡлы эшмәкәрлекте төп ойоштороусы — Рәсәй Федерацияһының Спорт министрлығы.
Чернова Надежда Михайловна
Биографияһы
Чернова Надежда Михайловна 1947 йылдың 15 ғинуарында Павлодар өлкәһенең Баянаул ҡалаһында тыуа. Әҙәбиәткә юлы А. С. Пушкинды мауығып уҡыған атаһының, Чернов Михаил Тимофеевичтың нәсихәттәренән башлана. Надежда Чернованың бала сағы Семипалатинскиҙа үтә. 10 йәшенән шиғыр яҙа башлай, ә инде 15 йәшендә «Ҡояш» шиғыры «Ленинская смена» һәм «Казахстанская правда» гәзиттәрендә баҫыла. Һуңынан Киров исемендәге Ҡаҙағстан дәүләт университетының журналистика факультетын тамамлай. 25 йыл «Простор» әҙәби-нәфис журналында эшләй, унда әҙәбиәт өлкәһендәге билдәле шәхестәр: Морис Симашко, Виктор Васильев, Анатолий Ким, Ильяс Есенберлин, Пак Михаил һ. б. менән осраша. Әҙәби тәнҡитсе Павел Косенко һәм Тамарина Руфь уны «икенсе Римма Казакова» тип атай.
Колосов Василий Васильевич
Биографияһы
Василий Колосов 1905 йылда Большая Верейка ауылында (хәҙерге —Воронеж өлкәһенең Рамонь районы) тыуған. Башланғыс белем ала, шунан һуң колхозда эшләй. В 1941 йыл Колосов Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. Шул уҡ йылдың июленән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1943 йылдың ноябренә ҡыҙылармеец Василий Колосов 3-сө Украина фронты составындаҫы 6-сы армияның 181-се айырым моторлаштырылған инженер батальоны сапёры була. Днепр өсөн алыштарҙа батырлыҡ күрһәтә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 22 февраль Указы менән ҡыҙылармеец Василий Колосов үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы юғары исеменә лайыҡ була. Шулай уҡ Ленин ордены һәм миҙал менән бүләкләнгән.
Цечет-ляр
Цечет-ляр (Накан-ляр) — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аварское Койсу йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Ялтыр
Халҡы
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 198 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 102 ир-ат һәм 96 ҡатын-ҡыҙ.
Ливан
Дәүләт төҙөлөшө
Ярты быуаттан артыҡ йәшәп килгән «ливан моделе» (Конфессионализм) дәүләт төҙөлөшө Франциянан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң урынлаштырыла. Илдең сәйәси тормошонда бөтә дини конфессиялар ҙә бер тигеҙ ҡатнаша алһын өсөн, түбәндәге тәртип эшләй: илдең президенты — христиан-маронит, премьер-министр — сөнни мосолман, парламент спикеры — шығый мосолман булырға тейеш. Конституцияға ярашлы Ливан — парламент республикаһы.
Халҡы
төп мәҡәлә: Население Ливана, Города Ливана Ливан халҡының төп өлөшөн ливандар тәшкил итә. Фәләстиндән ҡасаҡтарҙың һәм уларҙың вариҫтарының күплеге тиҫтә йылдар элек ойошторолған лагерҙарҙа әле лә йәшәй (улар өсөн төп ливандар менән сағыштырғанда хоҡуҡтарында сикләүҙәр бар: мәҫәлән, 70 һөнәр менән шөғөлләнеү тыйыла).
Спорт
Ливанда бөтә донъяға билдәле спортсылар бик аҙ. Ливанда буласаҡ бодибилдингсылар Самир Баннут («Олимпия әфәндеһе» турниры еңеүсеһе) һәм Мөхәммәт Баннут, Әхмәд Хәйҙәр (1997 йылда абсолют донъя чемпионы) тыуған.
Мостовая (Сива ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
813-сө айырым элемтә батальоны
Тарихы
Ойошторолоу тамамланғандан һуң 1941 йылдың 2 ноябрендә СВГК-ның 004279-се директиваһына ярашлы 361-се уҡсылар дивизияһы составында 39-сы резерв армияһына индерелә һәм Өфө ҡалаһы тирәһенән Ярославль өлкәһенең Пошехонье-Володарскиға күсергә бойороҡ ала.
361-се уҡсылар дивизияһында дивизион элемтә дивизионы була һәм дивизияның хәрби юлын үтә.
Нөркә
Нөркә — күп мәғәнәле һүҙ.
5 февраль
Рәсми булмаған
}}
Благовещен монастыры (Түбәнге Новгород)
XX быуат.
2013 йылдың 23 авгусында монастырь территорияһында тантаналы рәүештә император Александр Өсөнсөгә бронза һәйкәл-бюст ҡуйыла (скульпторы А. А. Апполонов).
Суфый (ауыл)
Суфый (Суфино) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Нөркә ауыл биләмәһе составына керә.
Дан мемориалы (Алматы)
Тарихы
1975 йылдың 8 майында мемориаль комплексты тантананалы асыу була. Скульптура авторҙары .В. А. Андрющенко һәм А. Е. Артимович була
Триптих
«Дан һөрәнләүсе» горельефы тормош гимнын сағылдыраған образдар һүрәтләнә. Мемориаль комплекстың төп күсәренең уң яғында урынлаштырылған. Горельеф алдында лабрадориттан ҙур һауыттарҙа герой-ҡалаларҙың тупрағы менән капсулалар урынлашҡан.
Мемориаль эргәһендә ҡәберҙәр
Мемориалға ингән урында һауа трассаһын асыусылар иҫтәлегенә гранит плита урынлашҡан. Осоусы Т. Суонио һәм бортмеханик Н. Зорин 1931 йылда бортта берҙән-бер пассажир — Гулагтың дала төҙөлөшө етәксеһе Д. И. Литвинды оҙатып барғанда Аягуз янында һауала шартлай
Һәйкәл статусы
1979 йылдың 4 апрелендә халыҡ депутаттарының Алматы ҡала Советы башҡарма комитетының «Алматы ҡалаһының тарихи һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлеген раҫлау тураһында» 139-сы һанлы ҡарары ҡабул ителә, унда Дан Мемориалы ла күрһәтелгән. Ҡарар һәйкәлдәрҙе һаҡлау бурысын һәм реставрациялау проекттарын әҙерләүҙе күҙ уңында тота.
1982 йылдың 26 ғинуарында бина Ҡаҙаҡ ССР-ының республикаһы әһәмиәтендәге тарихи һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән
1993 йылдың 25 ноябрендә Алматы дәүләт тарихи-архитектура һәм мемориаль ҡурсаулығының өлөшө була. Ҡурсаулыҡ территорияһында яңы төҙөлөш тыйыла. Объекттарҙы реконструкциялау тик Ҡаҙағстан мәҙәниәт министрлығы рөхсәте менән генә мөмкин
Ҡоро Сарана
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Лига (Устье ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шәрҡиәт
Шәрҡиәт африканистика менән бер дисциплинаға берләштерелә, ҡайһы берҙә африканистиканан айырым ҡарала. Был ҡайһы бер Африка дәүләттәренең  мосолман донъяһына ҡарауына бәйләнгән.
Чвахун-бак
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Бейгилде (Балтас районы)
Ауыл тарихы
Бейгилде ауылы Танып улусы Үҙән-Танып түбәһе ерендә урынлашҡан. Ауыл 1730 йылда мишәрҙәр тарафынан нигеҙләнгән. Тәүге килеп төпләнеүсәләрҙең исемдәре билдәле: Бейгилде Әгелдин, Сермәк Исаев, Усман Ибраев аҫаба башҡорттарға йыл һайын 1 һум 20 тин күләмендә ҡуртым өсөн түләгән. 1748 йылда 4 хужалыҡта 29 ир-ат теркәлгән. 1816 йылда ауылда 15 йортта 120 кеше йәшәгән. 1834 йылда 31 йорт һәм 180 кеше булған. 1905 йылда ауылда мәсет һәм мәҙрәсә булған, 113 йортта 378 ир-ат һәм 320 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу 149 йортто, 326 ир-егетте һәм 347 ҡатын-ҡыҙҙы теркәгән.
Ауыл урамдары
1. 8 март урамы (улица 8 Марта)
6. Фрунзе урамы (улица Фрунзе) ( улица )
Субаев Фәтих Йосоп улы
Субаев Фәтих Йосоп улы (5 июль 1911 йыл — 26 сентябрь 1978 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы, йәмәғәтсе. Совет‑фин (1939—1940), Бөйөк Ватан һәм 1945 йылдағы совет‑япон һуғыштарында ҡатнашыусы. 1955—1971 йылдарҙа РСФСР Автомобиль транспорты һәм шоссе юлдары министрлығының Өфө ҡалаһындағы 1222-се автоколоннаһы водителе һәм бригадиры. Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш (1967—1971) Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966), РСФСР‑ҙың почётлы автотранспортсыһы (1970).
Биографияһы
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1929 йылда Ворошилов исемендәге колхозда шофер булып башлай. 1931—1941 йылдарҙа Бүздәк МТС-ында водитель һәм тракторсы була.
Мулевка (Кама ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Пермь йәмиғ мәсете
Пермь йәмиғ мәсете — Пермдә беренсе мәсет, мосолман мәхәлләһе ғибәҙәтханаһы.
Биҡҡол (Арғаяш районы)
Биҡҡол (Биккулова) — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы башҡорт ауылы, Яратҡол ауыл биләмәһенә керә.
Приют (Бәләбәй районы)
Урамдары
Ҡайын (тер. СНТ) (Березка (тер. СНТ))
Газовик 1 (тер. СНТ) (Газовик 1 (тер. СНТ))
Добытчик (тер. СНТ) (Добытчик (тер. СНТ))
Мәжит Ғафури урамы (Мажита Гафури (улица))
Тыныслыҡ бульвары (Мира (бульвар))
Парк урамы (Парковая (улица))
Беренсе (Көнбайыш мкр.) урамы (Первая (Западный мкр.) (улица))
Старт (тер. ГСК) (Старт (тер. ГСК)
Дала урамы (Степная (улица))
Транспортник (тер. СНТ) (Транспортник (тер. СНТ))
Чапаев урамы (Чапаева (улица))
Мәктәп урамы (Школьная (улица))
Яковлев тыҡрығы (Яковлева (переулок))
Брадис Елизавета Модестовна
Брадис Елизавета Модестовна (13 август 1900 йыл — 5 май 1975 йыл) — СССР ғалимы, геоботаник. Биология фәндәре докторы (1952). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. «Четырехзначные математические таблицы» төҙөгән күренекле математик В. М. Брадистың бер туған һеңлеһе.
Биографияһы
Елизавета Брадис революциянан һуң «геоботаника» фәне буйынса Мәскәү дәүләт университетын тамамлай, ул һаҙлыҡтарҙы өйрәнә һәм геоботаник районлаштырыу менән шөғөлләнә.
Әхмәтшин Ҡәйүм Хәбибрахман улы
Хәрби юлы
Ҡыҙыл Армияға ҡабаттан Башҡорт АССР-ы Хәйбулла район хәрби комиссариаты тарафынан 1941 йылдың декабрендә саҡырыла. Гвардия старшинаһы Ҡәйүм Әхмәтшин 1943 йылдың 27 сентябрендә Днепр йылғаһы аша сыҡҡан саҡта батырлыҡ күрһәтә. Взводтың бер отделениеһы дошман уты аҫтына эләгә. Снаряд ярсығы кәмәне үтә тишә. Тишелгән кәмәнән йыраҡ түгел һалда барған Әхмәтшин, тиҙ генә кәмәгә күсә һалып, ундағы тишекте яба һәм кәмәне уң ярға алып барып еткерә.
Әхмәтшин Ҡ. Х. 1943 йылдың 10 ноябрендә Речица ҡалаһы тирәһендә (Белоруссия, Гомель өлкәһе батырҙарса һәләк була.
Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (Өфө)
Институттың атамалары
Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты 1932 йылда Башҡортостан комплексы ғилми-тикшеренеү институты (1930) базаһында Башҡортостан милли мәҙәниәт ғилми-тикшеренеү институты сифатында ойошторола. 1936 йылда Башҡортостан тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институты итеп үҙгәртелә. 1943 йылда М. Ғафури исемендәге Башҡортостан тарих, тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институтына әүерелә. Хәҙерге атамаһында — 1951 йылдан, шул уҡ ваҡытта институт СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы составына индерелә.
Куликов Павел Александрович
Ижады
Куликовтың ижады Бөйөк Ватан һуғышы осоронда әүҙемләшә. 40-сы йылдарҙа төрлө республика гәзиттәрендә баҫылған шиғырҙары «Ватан һулышы»(«Дыхание Родины» (1949) йыйынтығында берләштереп сығарыла. 1951 йылда балалар өсөн «Ныҡ балалар» («Крепыши») поэмаһын яҙа. Шулай уҡ ул «Күтәрелештә» («На подъеме»), «Костер янында» («У костра») пьесалары, «Балалар» («Дети»), «Тельняшка», «Түҙмәне» («Не выдержал»), «Кеше урамдан килде» («Человек пришел с улицы»)хикәйәләре авторы, был әҫәрҙәре «Советская Башкирия» гәзитендә һәм әҙәби альманахта нәшер ителә. П. Куликовтың айырым шиғырҙары башҡорт теленә тәржемә ителгән, шулай уҡ ул үҙе лә башҡорт шағирҙарын рус теленә тәржемә иткән.
Шәрм-әш-Шәйех
Географияһы
Оттоман империяһы осоронан билдәле, 1967-1982 йылдарҙа Израиль баҫҡан осорҙа Офира тип атала. 1970-се йылдарға тиклем  бәләкәй генә ҡасаба була.
Халҡы
1996 һәм 2006 йылдарҙағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса.
Сагамо
Күлдең көньяҡ һәм көньяҡ-көнбайыш ярҙары андезит (вулкан ваҡытында барлыҡҡа килгән таш) менән ҡапланған. Күл трапеция формаһында. Июль айында һыу өҫтөндә температура 14,4 °C етә. Ҡыш көнө күл 4,5 айға туңа. Күл буйында Сагамо ауылы урынлашҡан.
Некрасов Николай Николаевич (дирижёр)
Биографияһы
Сит илдәрҙә гастролдәрҙә була.
Кочет-Еган
Кочет-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вать-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Оло Уса (Уҫы ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Промпартия эше
Промпартия Үҙәк Комитетының эше
Процесс 1930 йылдың 7 декабрендә башлана. Эш А. Я. вышинский етәкселегендәге СССР Юғары судының Махсус суд присутствиеһы тарафынан ҡарала, дәүләт ғәйепләүе буйынса прокурорҙар Н. В. Крыленко һәм В И. Фридберг, яҡлаусылары И. Д. Брауде һәм М. А. Оцеп сығыш яһайҙар.
Ғәйепләү хөкөмөндә йәшерен Промпартияла 2 000 кеше булған тип күрһәтелһә лә, суд алдына уның 8 ағзаһы генә ҡуйыла. «Промпартия» башлығы итеп Бөтә Союз йыллыҡ-техник институты директоры, Госплан һәм ВСНХ ағзаһы профессор Леонид Константинович Рамзин иғлан ителә.
Һигеҙ ғәйепләнеүсенең бараһы ла үҙ ғәйебен таный, улар араһынан биш кеше (Рамзин, Ларичев, Чарновский, И. А. Калинников һәм А. А. Федотов) СССР Юғары суды тарафынан атып үлтереүгә хөкөм ителәләр, ә өсөһө — 10 йылға иркенән мәхрүм ителә. СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты Президиумы хөкөм ителеүселәрҙең юллауы буйынса атып үлтереү хөкөмөн 10 йыллыҡ төрмә менән алыштыра, ә башҡаларҙың сроктарын кәметә. Хөкөм итеү процесында иң әүҙемдәрҙән профессор Рамзин була. Ул үҙенең ғәйебен генә танып ҡалмай, башҡаларҙы ла ғәйепләй. Суд тамамланыу менән уны айырым төрмәгә ултырталар һәм ул унда яңы боҫ ҡаҙаны өҫтөндә эшләй, һуңынан уны сығаралар. Иректә Рамзиношо процеста ғәйепләнеүсе булған инженер Лурье менән күрешкәс, тегеһе уның һөйләшеүҙән баш тарта. Рамзин күҙ йәштәре аша, ошондай күрһәтмәләрҙе уға ОГПУ бирергә мәжбүр итте, тигән.
Ҡоро Һарыһыу
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Серб мосолмандар
Гайрет
«» ойошмаһы (1929 йылдан — Серб мосолмандарҙың мәҙәни йәмғиәте) 1903 йылда ойошторолған һәм Австро-Венгрияла (башлыса хәҙерге Босния һәм Герцеговина биләмәһендә йәшәгән) бөтә славян мосолмандар араһында серблыҡ бөтөнлөгө идеяларын таратыу менән шөғөлләнгән. «Гайрет» Австро-Венгрияның славян мосолмандары — үҙ ғаиләләренең килеп сығышын һәм тамырҙарын хәтерләмәй торған сербтар тигән теория тарата. Ул ваҡытта Босния мосолмандары араһында уларҙың килеп сығышы тураһында өс теория булған, һәм серб тамырҙары хаҡында теория Босния территорияһындағы мосолман йәмғиәтендә иң киң таралғандарының береһе булған. Ойошманы Бойондороҡһоҙ Хорватия дәүләте тыйған: ойошманың һаҡланып ҡалған ағзалары югослав партизан коммунистарына йәки югослав четниктарына ҡушылғандар.
Усман ибн Әффан
Билдәле ҡорайыштар ҡәбиләһе Мәккә өмәүиҙәре затында тыуған Усман ибн Әффан, Ҡөрьәндең стандарт фаразын ға тотоноп, иртә ислам тарихында мөһим роль уйнаған. Хәлиф Ғүмәр ибн әл-Хәттаб вафат булғандан һуң, Усман Ғүмәр һайлаған кәңәшмәлә (шурала) вариҫ булып ҡалған.
Һайлау
644 йылда Ғүмәр ибн әл-Хаттаб үлемесле яраланған һәм үлер алдынан иң хөрмәтле алты мосолман исемен атаған, һәм улар үҙҙәре араһынан яңы хәлиф һайларға тейеш булған. Һайлаусылар араһында иң өлкәне Абдуррахман ибн Ауф булған. Ул шунда уҡ тәхеткә дәғүә итеүҙән баш тартҡан һәм һөйләшеүҙәр алып барыуҙы үҙ өҫтөнә алған. Шул ваҡытта Талха ибн Ғөбәйҙулла Мәҙинәлә булмаған, шулай итеп, тәхеткә дәғүә итеүселәр араһында Усман, Али ибн Әбү Талип, Сәғәҙәт ибн Әбү Вәҡҡәс һәм әз-Зөбәйер ибн әл-Әүүәм булған. Абдуррахман ибн Ауф, һәр дәғүәсенең күҙенә ҡарап, бер үк һорау биргән: әгәр уны һайламаһалар, ул кемде һайлар? Али Усманға күрһәткән, Усман — Алиға, Сәғәҙәт һәм әз-Зөбәйер — Усманға. Шунан һуң Абдуррахман ибн Ауф дүрт дәғүәсенән ике кеше ҡалды тип иғлан иткән: Али һәм Усман. Абдуррахман ибн Ауф Али ибн Әбу Талипҡа ҡулын һуҙған һәм: «Һин Аллаһы тәғәлә китабына һәм пәйғәмбәр йолаһына һәм Әбүбәкер һәм Ғүмәр ғәмәлдәренә эйәрерһеңме?» — тип һораған. Али: «Эй, Аллаһ! Юҡ, тик көсөмдән килгәнсе генә быны эшләргә тырышырмын, тип ант итәм»,- тигән. Абдуррахман ибн Ауф Усманға ла шул уҡ һорауҙы ҡабатлаған, Усман, күп һүҙ һөйләп тормайынса, ризалыҡ биргән. Бынан һуң Абдуррахман ибн Ауф беренсе булып Усманға ант иткән, ҡалған һайлаусылар һәм ҡала халҡы ла уға эйәргән. Шулай итеп, Усман ибн Әффан өсөнсө хәлиф булып киткән.
Яковлев Полиен Николаевич
Ижады
Полиен Яковлевтың мөхәррирләү һәм әҙәби эштәре ул Ростовҡа килгәндән һуң башлана. Революцияға тиклемге гимназистарҙың көнкүреш һәм ғөрөф-ғәҙәттәре тураһында Яковлевтың иң билдәле китабы — «Первый ученик» повесы, унда яҙыусы революция яҡынлашыу ваҡытында йәшәгән гимназистарҙың тормошо, тойғолары һүрәтләнә. Кубандағы Граждандар һуғышына уның ике повесы «Наша взяла» һәм «Девушка с хутора» бағышланған.
«Рождение отряда» повесы Бөйөк Ватан һуғышының беренсе көндәренә арналған. П. Н. Яковлевтың һуңғы әҫәре булған «В родном городе» романы типография биналарына бомба төшөүҙән сыҡҡан янғын ваҡытында янып һәләк була.
Украинала транспорт
Тимер юлдары
Украинала тимер юлдар Украинаның Дәүләт хакимиәтенең тимер юлдары хакимлығы аҫтында торалар( Укрзалізниця). Тимер юл селтәре алты юлға (магистралдәргә) бүленгән: Донецк, Львов, Одесса, Көньяҡ, Көньяҡ-Көнбайыш һәм Приднепровск. Пассажирҙар ташыуҙың максималь тиҙлеге  — 160 км/сәғ. Юлдарҙың дөйөм оҙонлоғо 22473 км.
Паркачиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Куй-Еган ( Ай-Куй-Еган ҡушылдығы)
Куй-Еган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Куй-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Стоянов Александр Васильевич
Биографияһы
Белеме — башланғыс. 1934 йылда Асылыкүл МТС-ының механизаторҙар мәктәбен тамамлағандан һуң «Беренсе Май» колхозында тракторсы булып эшләй. 1938 йылда Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, 1946 йылда демобилизацияланғандан һуң тракторсы булып эшләй, «Беренсе Май» колхозында ялан бригадаһы бригадиры була.
Көмрө күпер (Мәскәү)
1991 йылдың августында һәм 1993 йылдың октябрендәАҡ йорт эргәһендә ҡораллы ҡаршы торош барышында ул киң билдәлелек ала. 1990-сы —2000 йылдар башында митингылар һәм пикеттар үткәреү урынына әйләнә, шул иҫәптән алданған аҡса һалыусыларҙың, шахтерҙарҙың, сәйәси оппозицияның һәм башҡа шундайҙарҙың.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Мәскәүҙә шундай уҡ исемде Очаровательный утрауына илтеүсе Хамовникиҙағы усадьбала Көмрө күпер, һәм Кузьминки паркындағы Көмрө күпер йөрөтә.
Төфәйлова Зәкиә Төфәил ҡыҙы
Биографияһы
1930 йылда Свердловск (1991 йылдан Екатеринбург) ҡалаһында педагогия техникумын тамамлай. Уралда, Ленинград, Ҡазан ҡалаларында эшсе йәштәрҙең киске мәктәбендә, һөнәрселек училищеларында уҡытыусы һәм тәрбиәсе булып эшләй. Китапханасылар курсын тамамлап, Ҡазанда республика китапханаһында эшләй.
Һилеғорғо йылғаһы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан.
Тәбиғәте
Йылғаның ярҙары таулы, ылыҫлы урмандар ҙа, ҡатнаш урмандар ҙа бар. Ҡаратауҙан ауыл халҡы мүк алып ҡайта. Бынан алыу уңайлыраҡ, сөнки ауылға һал менән төшөп була. Ҡара һәм ҡыҙыл көртмәле, ҡурай еләге, ҡырағай ҡарағат, муйыл, балан, мышар һәм ҡатнаш урмандарға хас башҡа ағас-ҡыуаҡтар үҫә.
Мерәҫов Сәғит Ғөбәйҙулла улы
Сәғит Ғөбәйҙулла улы Мерәҫов (1880—1932) — Башҡорт милли-азатлыҡ хəрəкəте эшмәкәре, тарихсы, фольклорсы, Башҡорт Хөкүмәтенең ағзаһы.
6 февраль
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Италия ҡунаҡханаһы
Бойондороҡһоҙ Мальта
1971 йылда суд инстанциялары һәм Сәнғәт мәктәбе бинанан яңы төҙөлгән йортҡа күсә. Шул уҡ йылда бина почта хеҙмәте һәм элемтә бүлксәһенә тапшырыла. 1973 йылдың 4 июнендә масштаблы реконструкциянан һуң бинала Главпочтамп асыла. Главпочтамп Марста яңы почта асылғанға тиклем эшләй. Бинала шулай уҡ Һыу менән тәьмин итеү, электр энергияһы менән тәьмин итеү департаманты урынлаша. Ауыл хужалығы депертаменты һәм Үҙәк статистика идаралығы тарафынан да файҙаланыла. 1997 йылда Мальтаның туризм идаралығы ҡунаҡхананы реконструкциялау тураһында ҡарар ҡабул итә. 2002 йылдың 18 мартында туризм министрлығы ошо бинаға күсә. Адмиралтейство йортонан Рәсем сәнғәте музейын ҡунаҡхана бинаһына күсереү 2013 йылдв башланды.
Кирҙә (йылға)
Сырая Кирзя — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Павлов һыуһаҡлағысының (Сыро-Кирзян ҡултығы) һул ярына тамағынан 224 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Исҡужин Рәмил Кәбир улы
Биографияһы
«Юриспруденция» һөнәре буйынса Башҡорт дәүләт университетын (1984), Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһын (1995), РФ Генераль прокуратураһы квалификацияны күтәреү институтын (2005) тамамлаған.
Эш урындары
Юридик фәндәр кандидаты. «Наркотиктың законһыҙ әйләнешен иҫкәртеү: Башҡортостан Республикаһы миҫалында» темаһына диссертацияһын 2001 йылда яҡлай (фәнни етәксеһе — фән докторы, профессор И. И. Сыдорук).
Перевозная (Сива ҡушылдығы)
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары
Үрге Иванай
Үрге Иванай (Верхнеиванаево) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 296 кеше. Почта индексы — 452990, ОКАТО коды — 80208816002.
Ауыл тарихы
Иванай — был төбәктә иң тәүге мари ауылдарының береһе. Мариҙар 1749 йылдың 15 июнендәге (1641) һәм 1710 йылдың 25 декабрендәге керҙәщләк килешеүе буйынса Танып улусының Ҡырғыҙ-Унлар түбәһе башҡорттарынан ҡуртымға алынған ерҙәрҙә йәшәй. 1710 йылдың 25 декабрендә ауылда 75 ир-ат теркәлгән була.
Кобыльня (йылға)
Кобыльня (Кобильня) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Винница һәм Липовец райондары аша көньяҡҡа табан аға. Деснаның (Көньяҡ Буг) һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 24 километр. Бассейн майҙаны — 308 км².
Өшөрә (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстары федераль агентлығы РФ территорияһының һыу хужалығын районлаштырыу геоинформацион системаһы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, :
Беляева Зоя Сергеевна
Биографияһы
Зоя Сергеевна Беляева 1927 йлдың 19 февралендә Мәскәүҙә тыуған.
Ҡалмыҡ Республикаһы
Республиканың сиктәштәре:
Географик урыны
Республика территорияһы оҙонға — төньяҡтан көньяҡҡа 485 саҡрым (458 км) һәм көнбайыштан көнсығышҡа 448 саҡрым (423 км).
Башҡортостан эрзәләре
Тарихтан
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Башҡортостан Республикаһында 26020 эрзә һәм муҡшы йәшәгән. Улар Өфөлә, Бәләбәйҙә, Дәүләкәндә, Ишембайҙа, Күмертауҙа, Мәләүездә, Нефтекамала, Октябрьскиҙа, Салауатта, Сибайҙа, Стәрлетамаҡта, Туймазыла, ҡала тибындағы ҡасабаларҙа, райондарҙа теркәлгән. Башҡортостан эрзәләренең күп өлөшө — 62,3 проценты — ҡалаларҙа йәшәй.
Кейемдәре
XIX быуат аҙағында — XX быуат башында итәк менән кофталар ҡулланышҡа ингән. Ирҙәр кейеме урыҫ кейеменән айырылмаған.
Мәҙәни саралар
Фольклор коллективтары   «Боза  теема» (буҙа эшләү),   «Капстань  салтамо» (кәбеҫтә тоҙлау), «Лукшень  теема»  ( туй бәлеше),   «Курник  ряд»  (тауыҡ бәлеше), «Лемдяма» (суҡындырыу), «Од  толонь  чи»  (Йәш ут көнө),  «Видме  коморонь  ознома» ( Орлоҡ өҫтөндә доға) кеүек боронғо йолаларҙы күрһәтәләр
Нәсибуллин Риф Шәхрислам улы
Биографияһы
Риф Шәхрислам улы Нәсибуллин 1936 йылдың 15 октябрендә Башҡорт АССР-ының Яңауыл районы Сытырман ауылында тыуған.
Е. Г. Левашеваның ҡала усадьбаһы
Тарихы
Революциянан һуң бина уҡыу йорто булараҡ ҡулланыла, унда Сәнәғәт академияһы урынлаша. Һуңынан унда радиолокацияның Бөтә Союз ғилми-тикшеренең институты күсә, институт бинаны бөгөнгө көнгә тиклем биләй ..
Высоково Успение монастыры
Высоково Успение монастыры классицизм осороноң һаҡланып ҡалған архитектураһы монастырь комплексы булып тора. Уның таш ҡаралтылары XIХ быуат башында бер үк ваҡытта тип әйтерлек төҙөлгән, шунлыҡтан ул ҙур бер бөтөн архитектура ансамблен барлыҡҡа килтергән.
Тарих
Монастырь йылъяҙмаһында ярашлы, инок Герасим 15 йыл буйына «выждан тыныслығы» һаҡлай, әммә һуңынан ул үҙенең һайлаған юлында шикләнә башлай. Герасим үҙенә «Хоҙай өсөн доға ҡылырға ҡуша». Ғибәҙәт ҡылған саҡта Аллаһы Тәғәлә уның үҙенә боронғо нәшер ителгән китаптарҙы: Священное Писание һәм Святой Отецтарҙың архирейлыҡ һәм диндарҙар тураһындағы тәғлимәтен уҡырға ҡуша.
Герасим үҙе артынан башҡа монахтарҙы ышандырып эйәртә. 1801 йылдың 8 октябрендә скитта йәшәүсе 22 кеше үтенес менән Изге Синодҡа мөрәжәғәт итә.
1804 йылдың 10 авгусында Юғары указға ҡул ҡуя. Указ буйынса Высоково скитындағы часовняны сиркәүгә әйләндерергә һәм унда йәшәүселәр торған ергә монастырь исеме бирелә. Ул саҡта Высоково скитында крәҫтиәндәрҙән 168 кеше монахлыҡҡа инергә әҙерләнгән була һәм 18 инок була.
Терешкова Валентина Владимировна
Әҙерләү
Терешкова космонавтар отрядына 1962 йылдың 12 мартында ҡабул ителә һәм 2-се отрядтың тыңлаусы-космонавты булараҡ әҙерлек үтә башлай. 1962 йылдың 29 ноябрендә ОКП буйынса сығарылыш имтихандарын «бик яҡшы» билдәһенә тапшыра. 1962 йылдың 1 декабренән Терешкова —1-се отряд 1-се бүлектең космонавты. 1963 йылдың 16 июненән, йәғни осоштан һуң, 1-се отрядтың инструктор-космонавты була һәм был вазифала 1966 йылдың 14 мартына тиклем эшләй.
«Восток-6»-ла осош
Терешкова — СССР-ҙың 6-сы лётчик-космонавты (саҡырыу сигналы — «Чайка»), донъяның 10-сы космонавты; донъялағы берҙән-бер йыһанға яңғыҙ осҡан ҡатын-ҡыҙ
Ҡалаларҙың почётлы гражданы
Калуга, Ярославль, Владикавказ, Алагир, Щелково (Рәсәй), Караганда, Байҡоңыр (1995 йылға тиклем — Ленинск, Ҡаҙағстан, 1977), Гюмри (1990 йылға тиклем — Ленинакан, Әрмәнстан, 1965), Витебск (Белоруссия, 1975), Монтре (Швейцария), Дранси (Франция), Монтгомери (Бөйөк Британия), Полицци-Дженероз (Италия), Дархан (Монголия, 1965), София, Бургас, Петрич, Стара-Загора, Плевен, Варна (Болгария, 1963), Братислава (Словакия, 1963).
Бәрәнсе (йылға)
Этимологияһы
Йылғаның атамаһы төрки телдәрҙәге бәрән һәм -се һүҙ яһаусы аффиксы ҡушып яһалған. Шулай уҡ Бәрәнсе тигән андронимдан булыуы ихтимал.
Ядвига Пилсудская
Йәш сағы
Бельведерҙә ойошторолған бала-һалдаттар мәктәбендә уҡый, ә һуңғараҡ апаһы Ванда менән Поссельт исемендәге мәктәбендә уҡыйҙар, 1939 йылда Ядвига урта белем тураһында диплом дәрәжәһен ала.
Артабанғы тормошо
1944 йылда Ядвига, уҡыуын дауам итеү өсөн, үҙ теләге менән хәрби хеҙмәттән китә, Ливерпуль университетының архитектура мәктәбенә уҡырға инә һәм уны 1946 йылда архитектура өлкәһендәге магистр дәрәжәһе менән тамамлай. Бынан тыш, коммунистар Польшала власҡа килгәндән һуң Ядвига сәйәси эмигрант булараҡ Бөйөк Британияла йәшәй, әммә британ подданныйлығын ҡабул итмәй, Польшанан башҡа, бөтә донъя илдәре өсөн ғәмәлдә булған Нансен паспортын ҡуллана. Лондонда йәшәгән саҡта Ядвига үҙ проекты буйынса йортон төҙөй, ә һуңғараҡ Лондон графлығы Советының Ҡала планлаштырыу бүлегенә эшкә инә. Һуңыраҡ ире менән бергә лампалар, бра һәм үҙ дизайны буйынса йорт йыһаздары етештереү буйынса ғаиләһе өсөн килем сығанағы булған ҙур булмаған компания аса. Бынан тыш, ғаилә «Теләктәшлек» профсоюзы өсөн ярҙам ойоштора, сәйәси тотҡондарҙы азат итеү өсөн көс һала һәм Польшалағы демократик оппозицияға теләктәшлек күрһәтә.
Юртов Авксентий Филиппович
Башҡортостанда
Эрзә мәғрифәтсеһе, беренсе эрзә-урыҫ һүҙлеген һәм грамматикаһын төҙөгән Авксентий Юртов хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районының Андреевка ауылында йәшәгән. Эрзә, сыуаш, татар фольклорын йыйып, китап яҙған.
Табуска
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таҫтар
Таҫтар - башҡорттарҙа ырыуҙан ҡалған йәки олораҡ йәштәге ҡатын-ҡыҙҙың башына урай торған, бер осо сигеүле оҙон аҡ митҡал йәки башҡа кизе-мамыҡ туҡыма. 40–45 йәштәрҙә, ғәҙәттә, аҡ төҫтәге туҡыманан эшләгән таҫтар ябынғандар. Таҫтар яулыҡтан ҙурыраҡ, оҙонса булған. Көнсығыш башҡорттарындағы таҫтарҙарҙың оҙонлоғо борон өс метрға тиклем булған. Таҫтарҙы маңлайҙы ҡаплап торған биҙәкле таҫма – һарауыс менән бергә ябыныр булғандар. Урта һәм көньяҡ Башҡортостанда таҫтарҙы асыҡ төҫтәге ике метр оҙонлоҡтағы ситса туҡыманан эшләгәндәр. Төньяҡ-көнбайыш башҡорттарында был баш кейеме ҡыйыҡса тип аталған. Ул өсмөйөш рәүешендә булған.
П. И. Чайковскийҙың дәүләт йорт-музейы
Рәсәй халыҡтарының федераль әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫы объекты.
Гансол
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Аргун йылғаһы ҡойған урындан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Галилео Галилей
Падуя, 1592—1610
Голландияла күҙәтеү торбаһын уйлап сығарғандарын белгәс, үҙ ҡулдары менән телескоп эшләй һәм күккә төбәп ҡарай. Ул Айҙа тауҙар барлығын аса, Һөт юлы айырым йондоҙҙарҙан торғанын күрә. Юпитерҙың 4 юлдашы барлығын аса.
Флоренция, 1610—1632
Галилео фәнни тикшеренеүен дауам итә һәм Венера фазаларын, Ҡояш таптарын, Ҡояштың үҙ күсәре тирәләй әйләнеүен аса. Үҙенең уңыштарын (айырым осраҡта өҫтөнлөгөн) бәйләнсек стилдә яҙып сыға, һәм үзенә дошмандар булдыра.
Һуңғы йылдары
1979 йылдан башлап 1981 йылға тиклем Рим Папаһы Ионн Павел II башланғысы менән Галилеоны аҡлау буйынса комиссия эшләй.