cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тамил теле
Тамил теле «хәҙерге Һиндостандың классик үткәне менән айырылғыһыҙ бәйләнгән берҙән-бер теле» тип тасуирланған. Тамил әҙәбиәтенең төрлөлөгө һәм ҙур күләме уның донъялағы иң бөйөк әҙәбиәттәрҙең береһе тип аталыуына килтергән. Тамил телендәге әҙәбиәтте 2000 йылдан ашыу мөҙҙәттә яҙғандар. Иртә тамил әҙәбиәте, сангам әҙәбиәте (சங்க இலக்கியம், Sanga ilakkiyam), — б. э. т. 300 йылдан б. э. 300 йылына тиклем арауыҡта яҙылған. Ул иҫке дравид әҙәбиәтенең һаҡланып ҡалған иң боронғо өлгөһө булып тора. «Герой-таштар»ҙа (நடுகல், naṭukal) табылған иң тәүге яҙыуҙар б. э. т. III быуатҡа ҡарай тип аталған. Һеҙҙең йолаларығыҙ беҙҙең эраға тиклемге быуатҡа ҡарай. Һиндостанда табылған эпиграфик яҙмаларҙың 55%-тан ашыуы тамил телендә яҙылған (Һиндостанда бөтәһе 55 000 самаһы ошондай яҙма табылған). Брахми телендә яҙылған тамил яҙмалары Шри-Ланкала, шулай уҡ Мысырҙа һәм Таиландта сыҡҡан тауарҙарҙа табылған. ЮНЕСКО тарафынан Донъя хәтеренең өлөшө тип танылған Һиндостандағы иң иртә ике ҡулъяҙма тамил телендә эшләнгән.
Тел атамаһының килеп сығышы
Тамил сангамдары (Tamil Sangams тамилса தமிழ்ச்சங்கம்) яңыртҡан телдең атамаһы «тамил» тип телгә алыныуына ҡарамаҫтан, телдең исемен билдәләү өсөн ҡулланыла башлаған теүәл ваҡыт та, был һүҙҙең килеп сығышы ла билдәһеҙ. «Тамил» атамаһын ҡулланыуҙың иң иртә таныҡлығы б. э. т. I быуатҡа ҡарай; ул Толкаппиямда табылған. Яҙыуҙың килеп сығышы тураһында һүҙ йөрөткәндә, tam-miḻ > tam-iḻ- «кемдерҙең үҙ телмәре» тип тәржемә итергә мөмкин; чех тел белгесе Камил Звелебиль (Kamil Zvelebil) tam «кемдекелер», ә -iḻ һүҙмә-һүҙ «боролоусы өн» тигәнде аңлата; икенсе версия буйынса, tamiḻ < tam-iḻ < *tav-iḻ < *tak-iḻ означает «аңлайышлы (һөйләү) процесы» тигәнде күҙ уңында тота. Мадрас университетының Тамил аңлатмалы һүҙлеге tamil һүҙен «татлы ризыҡ» тип билдәләй.
Хәҙерге тамил теле
Тамилнадтағы милләтселек ынтылыштары арҡаһында тамил теленең һүҙлек запасы ҡасандыр үҙенеке тип һаналған һинд-арий үҙләштерелмәләренең күбеһенән «таҙартылған» һәм бының менән башҡа дравид телдәренән айырылып тора.
Ям-Тин-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Непейцев дендропаркы
Тарихы
1937—1941 йылдарҙа дендропарк менән Башҡорт урман тәжрибә станцияһы шөғөлләнә. Дендропарк Башҡорт дәүләт университеты, Башҡорт ауыл хужалығы институты, техникум һәм мәктәп уҡыусылары тарафынан ултыртылған. Ағастар ултыртыуҙың төп өлөшө ошо осорҙа башҡарылған.
Коллекцияһы
Таратып ултыртыу өсөн тирәктәрҙең үрсем плантацияһы—питомник ойошторолған. Был тирәктәрҙән алынған үрентеләрҙән Баязит Бикбай (Сипайлово) урамы, Стәрлетамаҡ шоссеһы йәшелләндерелгән.
Башҡортостан биләмәһендә таралған бөтә пирамидаль тирәктәр ҙә тиерлек ошо питомниктан алынған. Әлеге ваҡытта, деградация процестары үҫешеүе, биләмәләрҙең төҙөлөш өсөн тартып алыныуы һәм ҡыйланыуы, санкцияланмаған йорттар төҙөү менән бәйле тирәктәрҙең плантацияһы юҡҡа сыҡҡан тиерлек.
Ғәлиәхмәт (исем)
Билдәле кешеләр
Хәсәнов Ғәлиәхмәт Вәлимөхәмәт улы — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтенең тәүге осоронда әүҙем ҡатнашҡан эшмәкәрҙәрҙең береһе.
Фамилия
Ғәлиәхмәтов Әхмәтзыя Ғәлиәхмәт улы (30 декабрь 1921 йыл — 30 октябрь 2009 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы кесе лейтенанты. Ҡыҙыл Йондоҙ, II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.
Харъяга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Темәс башҡорт педагогия училищеһы
Тарихы
Ырымбур педтехникумы китапханаһы, бөтә булған мөлкәте тулыһынса Темәскә күсерелә. Уны 20 машинаға, хатта дөйәләргә, арбаларға тейәп алып киләләр. Темәс тимер юлынан бик алыҫ ятыуы ла яңы урында эште башларға ҡамасау булып тора, әммә йәш директорҙың эшлеклелеге, яҡшы ойоштороусы булыуы шулай ҙа эште яйға һалыуға булышлыҡ итә. Темәс халҡы уңғанлығы өсөн ихтирам йөҙөнән Ғәлимовҡа «ҡуш йөрәк» ҡушаматын таға. Матди база нығытыла: полуторка машинаһы алына, сөнки студенттарға туҡланыу өсөн аҙыҡ-түлекте Магнитогорск ҡалаһынан ташырға тура килә, утын әҙерләү өсөн 10 үгеҙ, бер нисә ат та алына. 1937 йылда училище баҡсаһына нигеҙ һалына, был эш агроном һәм биология уҡытыусыһы З. Ильясова етәкселегендә башҡарыла. Студенттар ашханаһы өсөн картуф һәм йәшелсә үҫтереү ҙур ярҙам була.
Бөйөк Ватан һуғышы башланыуы училище эшенә ҙур үҙгәрештәр индерә. Тәүге көндәрҙә үк 12 уҡытыусы фронтҡа китә, Ә. Ғәлимов, М. Ниғмәтуллин, Н. Әбдрәхимов, И. Рәшитов, Н. Фәтхетдинов, С. Агишев яу аландарында батырҙарса һәләк булалар. 140 мобилизацияланған студенттан өстән бер өлөшө генә училищеға кире ҡайта. Тылда ҡалған башҡа уҡытыусылар һәм студенттар (күбеһенсә ҡатын-ҡыҙҙар) училище хужалығында ғына түгел, колхозға ла ярҙам итәләр. Яйға һалынған хужалыҡ бөлгөнлөккә төшә. Машинаны һәм аттарҙы фронтҡа алып китәләр. Утын әҙерләү ауырға төшә, кәрәсин юҡ. Аслы-туҡлы студенттар шулай ҙа уҡыуын дауам итә. Ошондай ҡыйын, хатта түҙмәҫлек шарттарҙа уҡытыусылар уҡыу йорто традицияларын һаҡларға тырыша, шиғри кисәләр үткәрелә, концерттар, хатта спектаклдәр ҡуйыла.
Социалистик Хеҙмәт Геройҙары Яҡупов Ғ. Ғ., Камалова Л. Ш.; 3 дәрәжә Дан ордены кавалеры Әлибаев Ә. Ғ.; дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре Аҡназаров З. Ш., Хисмәтуллин Ф. Ш., Солтанов Ф. В., Сөләймәнова С. Ғ., Сәйғәфәров Ә. З., Ишбирҙин Э. Ф., Һиҙиәтов И. Х.Темәс педучилищеһын республикала билдәле Башҡортостан Республикаһы фәндәр академияһы академиктары М. А. Илһамов һәм М. Н. Иҫәнбаев, Салауат Юлаев исемендәге премияһы лауреаты яҙыусы Абдулхаҡ Игебаев, филология фәндәре докторы Салауат Галин, А. Ә. Ғәлләмов, Исҡужин Ә. Д., З. А. Нурғәлин, Б. М. Мәмбәтҡолов, С. Ф. Миржанова, философия фәндәре докторы Р. И. Ирназаров, техник фәне кандидаты И. Чинейкин, Баймаҡ райисполкомы рәйесе С. Ғ. Ишбирҙин һәм башҡа бик күптәр.
Янгута-Яха
Янгута-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Янгута ҡылымығының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Ярослав ихатаһы
Ярослав ихатаһы һәм Баҙар — Бөйөк Новгородта Сауҙа йорто яғында тарихи архитектура комплексы.
Атамаһының килеп сығышы. Ярослав ихатаһы элек
Был мөһим һәм иҫкәрмәләр булмай, был һарайы кенәзе археолог ҡалдыҡтарын таба алмай. Мөмкин булһа ла, был 1113-1136 йылда төҙөлгән. Николо-Дворищенский соборы барлыҡҡа килгән һәм уның эше иң туранан-тура урында, йәғни илдең тағы ла нимә менән XI—XII бб. даими йәшәү урыны булған ҡаласыҡҡа новгород кенәзе (хәҙер Рюриков Ҡаласығы). Шулай уҡ исеме билдәле урыҫ йылъяҙмаларында Ярослав һарайында «Княжая һарайында». Атай йорто һәм һарайы исеме аҫтында сит ил сығанаҡтары ярославов новгород кенәзе. Новгород ҡалаһында беҙҙең көндәргә тиклем «мәңгелек грамотаһы» — вечевой акт — исеменең беренсе варианты ҡулланылған — «Ярославль ихатаһы» («вече н Ярославль н двор»).
Будда
thumb|right|Көнсығыш Ҡытай мәмерйәләрендәге Тан династияһындағы Будда Амитабха скульптураһы
Риүәйәттәр буйынса, Будда — нирванаға, йәғни йәшәүҙең барлыҡ сифаттарын тойоуҙан арыныу хәләтенә иң беренсе булып керә алған кеше. Ошо хәләткә кереүҙе ул һәр кешенең йәшәү маҡсаты тип ышандырырға тырыша. Будда ҡарашынса, кешегә донъя мәшәҡәттәренән "ҡотолоуының иң дөрөҫ юлы — ғибәҙәтханаға (монастырға) китеү. Будда ошондай беренсе монахтар ханаһын ойоштороусы булып һанала. Ул монахтар алдына ун талап ҡуя: йән эйәләрен рәнйетмәҫкә (үлтермәҫкә, уларҙың итен ашауҙы харам тип һанарға), гиффәтлекте, енси сафлыҡты һаҡларға, алдауҙан, ялған һүҙҙән азат булырға, урламаҫҡа, араҡынан баш тартырға, ашау-эсеүҙә тыйнаҡлыҡ һаҡларға, донъяуи ләззәттәрҙән баш тартырға, еҫле майҙарҙан, биҙәнеү әйберҙәренән йыраҡ булырға, йоҡо түшәктәренең ябайлығын һаҡларға, алтын-көмөштән ирекле булырға. Будда дине Боронғо Һиндостанда брахманизм принциптарына алмашҡа килеүсе рухи күренеш була. Брахманизм, фәлсәфи яҡтан, донъяның нигеҙен тәшкил итеүсе ҡиммәт булараҡ сағылһа, социаль яҡтан ул юғары синыфтар идеологияһын кәүҙәләндергән. Буддасылар, социаль иерархияға ҡаршы тороп, айырым индивид мәнфәғәттәрен тормошҡа ашырыу юлын һайлайҙар. Ләкин уларҙың тәғлимәте был бурыстарҙы үтәүҙән йыраҡ тора. Сөнки донъянан, уның физик һәм рухи ҡиммәттәренән ваз кисеү, барлыҡ ҡаршылыҡтар алдында баш эйеү йәмғиәтте ғәҙеллек нигеҙендә үҙгәртеп ҡороу эшенә булыша алмай. Шулай ҙа будда дине һиндлылар араһында бик тиҙ тарала башлай. Йылдар уҙған һайын Будданың абруйы үҫә бара, ул, ғөмүмән, Алла дәрәжәһендә ҡарала башлай. Будда дине, Һиндостанда тыуып, унда тамыр йәйгән булһа ла, саф милли күренеш булып ҡына ҡалмай, Ер шарының Көнсығыш регионында урынлашҡан ҡайһы бер башҡа илдәрҙәге халыҡтарға ла үҙенең йоғонтоһон яһай. Был яҡтан ҡарағанда, Будда диненең Ҡытай, Япония, Монголия һ. б. илдәрҙә яралыуы тураһында әйтмәй булмай.
Берҙән- бер булмауы
Б. э. т. 623 йылдан 543 йылға тиклем йәшәгән Сиддхартха Гаутама, аңы уянғандан һуң б. э. т 588 йылдар тирәһендә бодхи дәрәжәһенә ирешкәнден һуң «Будда Шакьямуни» тип аталған, беренсе будда тип тә, һуңғы будда тип тә аталмай. Классик доктрина буйынса, үҙендә драхма (хаҡлыҡ) асҡан һәм ыңғай карма йыйып аң-зиһенен дөрөҫ юлға ҡуйырға ирешкән һәр кем будда була ала. Буддизмда, йыһан тарихында бындай йән эйәләре күп булған тип иҫәпләнә, шулай итеп Гаутама-будда алыҫ үткәндән алыҫ киләсәккә һуҙылған буддалар сиратында бер сылбыр булып тора. Унан алда килеүсе будда булған, һуңыраҡ килеүсе будда Майтрейя тип атала.
Башҡа диндәрҙең төп фигураларынан айырмаһы
Буддизмдың төп төшөнсәһе буйынса, тарихи Будда хоҙайҙа, ҡотҡарыусыла түгел, ә аҡыллы йән эйәләрен сансаранан (бер-бер артлы яңынан тыуыу теҙмәһендә) сығарырға һәләтле мөғәллим итеп һүрәтләнә.
Ҡаршылыҡлылыҡ
Ҡайһы бер тикшереүселәр тарихи будда Гаутаманың тәғлимәте үҙгәреүсәнлек һәм барлыҡ күренештәрҙең тамамланмаған булыуы тезисына ҡаршы килә тип иҫәпләй. Сансараның хаҡлы асылы юҡ, шул уҡ ваҡытта Будда тураһында шулай тип әйтеү — тимәк тәрән рәнйетеү һәм хаҡ драхма юлынан ситкә тайпылыу, тип әйтелә унда.
Будда Шакьямуни
«Будда» һүҙе баш хәреф менән яҙылған булһа, был будда тарихи шәхес булған. Сиддхартху Гаутаму — хәрбиҙәр һәм хакимдәр кастаһынан, билдәле Шакьев нәҫеле вариҫы.
Ғаяз Исхаҡи
Граждандар һуғышы осоронда
Иҙел буйын һәм Уралды большевиктар икенсе тапҡыр биләгәндән һуң, Исхаҡи етәкләгән Милли Идаралыҡ эшмәкәрлеге Себергә, Петропавловск ҡалаһына күсерелә. Петропавловскиҙа Ғаяз Исхаҡи «Маяҡ» гәзитен сығара башлай. 1920 йылда Волга буйында һәм Уралда большевиктар власы ныҡлы урынлашҡандан һуң, Ғаяз Исхаҡи илен ташлап китергә мәжбүр була.
Эмиграцияла
1934—1938 йылдарҙа Ғаяз Исхаҡи Маньчжурия, Корея, Япония, Ғәрәп ярымутрауы һәм Финляндия. буйлап сәфәр ҡыла. Был илдәрҙә ул татар эмигранттарын ойоштороу буйынса эштәр үткәрә. Эмигрант татарҙарҙың байтаҡ өлөшө йәшәгән Алыҫ Көнсығышҡа барған сағында Исхаҡи «Милли байраҡ» гәзитен баҫыуҙы ойошторған. Был ваҡытта Алыҫ Көнсығышта саҡырылған Милли Ҡоролтай Ғаяз Исхаҡиҙы Милли Советы рәйесе итеп һайлай.
Төркиәлә
Һуңғараҡ Ғаяз Исхаҡи Төркиәгә күсә, һәм унда үҙенең сәйәси һәм әҙәби эшмәкәрлеген дауам итә. Илле йыллыҡ сәйәси, публицистик һәм әҙәби эшмәкәрлеге дауамында Ғаяз Исхаҡи ундан артыҡ татар гәзит һәм журналдары баҫтырып сығарыу инициаторы була, һәм әле лә үҙенең әһәмиәтен юғалтмаған иллегә яҡын әҙәби һәм публицистик әҫәр яҙа.
Ғаяз Исхаҡи Анкарала вафат була, Эдернекапы зыяратында (Истанбул, Төркиә) ерләнгән.
Йылантамыр
Файҙаһы
Халыҡ медицинаһында үләндең тамырһабағы ҡулланыла. Үләндә С витамины, каротин, ҡамаштырыу матдәһе, минераль тоҙҙар һ.б. биологик актив матдәләр бар. Тамырһабаҡты сентябрь-октябрь айҙарында ҡаҙып алалар. Һалҡын һыуҙа йыуып, күләгәле һәм ҡоро урында киптерәләр. Эре тамырһабаҡтар киптерер алдынан буйға ярыла. Дөрөҫ әҙерләгәндә һәм һаҡлағанда кипкән тамырһабаҡ ике йылға тиклем үҙ шифаһын юғалтмай.
Ҡайнатманы әҙерләү
1 аш ҡалағы киптереп ваҡланған тамырһабаҡты 1 стакан һыуға һалып, 15-20 минут талғын утта ҡайнатыалар. Ярты сәғәт самаһы ҡалын япма менән томалап тотола.Ҡайнатманы көнөнә өс тапҡыр, ашар алдынан, 1аш ҡалағы эсергә.
Тирәкле (Гай ҡала округы)
Тарихы
Ауыл XVIII быуат уртаһында барлыҡҡа килгән. Уның исеме башҡорт телендә "тирәкле урын" тигәнде аңлата. 1960 йылда ауыл "Вишневые горки" совхозына ҡушыла һәм был совхоздың 2-се бүлегенә әйләнә. Ауылда һөтсөлөк-тауар фермаһы, башланғыс мәктәп, клуб, медпункт, совхоз контораһы урынлашҡан булған. 2016 йылға тиклем Гай районының Ерекле ауыл Советы составына ингән, ике муниципаль берәмек те бөтөргәндән һуң Гай ҡалаһы составына инә.
Нида (курорт ҡасабаһы)
Тарихы
Совет власы осоронда Нидала «Guboja» (архитекторы А. Завиша), «Žuvėdra», «Nerija» ял йорттары, милиция һәм һаҡлыҡ кассаһы (архитекторы Й. Панавас), Неринг башҡарма комитеты бинаһы (архитекторы Г. Тушкус), «Ešerinė» йорто (архитекторы В. Гуогис), «Agilа» кинотеатры, йәштәр турбазаһы төҙөлгән. Ҡасаба архитектор Р. Краняускас проекты буйынса Оло дюналар яғына саҡлы киңәйтелгән.
1970-сы йылдарҙа литва мороно яртыһындағы Нида һәм башҡа ҡасабаларында совет партия номенклатураһы өсөн ябыҡ курорт ҡасабаларына әүерелгән. Төҙөлөштәрҙе, эшмәкәрлеге сәнәғәт эшмәкәрлеген ҡәтғи сикләүҙәр, субсидия арҡаһында, Нида һәм уның тирә-яҡ территорияһы таҙа һәм ҡала һәм бысратылмайса һаҡланған.
Рыбак Натан Самойлович
Биографияһы
Ете класс тамамлағас, фабрика-завод техникумында, артабан Киев химик-технологик институтта белем алған.
1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1940 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты
Университеттың исеме
Рәсәй Президенты Президенты Д. А. Медведевтың 2009 йылдың 21 октябрендә сыҡҡан Указы нигеҙендә, Ҡазан университеты базаһында Волга буйы федераль округының төп юғары уҡыу йортон — Волга буйы федераль университетын төҙөү планлаштырыла.
Юғары уҡыу йортоноң студенттар-уҡытыусылар составы уның исемен "Волга буйы"на үҙгәртеүгә ҡаршы сыҡҡанлыҡтан, Рәсәй һәм Татарстан президенттары "Ҡазан университеты" тарихи исемен һаҡлап ҡалырға килешәләр. Рәсәй Хөкүмәте Рәйесе В. В. Путин тарафынан 2010 йылдың 2 апрелендә университетҡа «Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты» тигән дөйөм атама рәсмиләштерелә.
Йосопов Фәрит Сабир улы
Йосопов Фәрит Сабир улы (24 ғинуар 1925 йыл — 23 ғинуар 2001 йыл) — балет артисы. 1970—2000 йылдарҙа Өфө һығылмалы материалдар һәм конструкциялар заводының Мәҙәниәт һәм техника һарайының балет студияһы етәксеһе. 1955 йылда Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған артисы (1949). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1955).
Биографияһы
Фәрит Сабир улы Йосопов 1925 йылдың 24 ғинуарында Ырымбур өлкәһе Орск ҡалаһында тыуған.
Аҡһымдар
Дөйөм мәғлүмәттәр
Бындай молекулаларҙың ҙурлығын күрһәтеү өсөн уларҙы макромолекула (гр. «макрос» — ҙур, гигант) тип атайҙар.
Аҡһымдарҙың мономерҙары оҡшаш, әммә улай уҡ бер төрлө түгел.
Был функциональ төркөмсәләр: карбоксил төркөмө — СООН (кислота үҙсәнлектәрен бирә) һәм аминотөркөм — NH2 (нигеҙ үҙсәнлектәрен бирә).
Аминокислоталарҙан барлыҡҡа килгән берләшмә пептид тип атала. Ике аминокислотанан яһалған пептид — дипептид, өс аминокислотанан — трипептид, күп аминокислоталарҙан яһалғаны полипептид тип атала.
Өсөнсөл структура
Полипептид спираль артабанғы рәтләп һалыуға дусар ителә. Ул хикмәтле рәүештә йомарлана (глобула). Әммә һәр аҡһымдың үҙенә генә хас һәм даими урыны була. һөҙөмтәлә өсөнсөл структура тип аталған конфигурация хасил була.
Аҡһымдарҙың үҙсәнлектәре
Әммә һәр ваҡыт аҡһымдың структураһы һәм үҙсәнлектәре ҡәтғи рәүештә уларҙың башҡарған функцияһына тап килә.
Аҡһымдарҙың функцияһы
Улар бер-береһенә «асҡыс менән йоҙаҡ» кеүек тап килә. Ферменттың денатурацияһы ваҡытында уның каталитик активлығы юғала, сөнки актив үҙәктең структураһы боҙола.
Нәҫел мәғлүмәте һәм уның күҙәнәктә тормошҡа ашыу юлы
Эритроциттарҙағы (ҡандың диск формаһындағы ҡыҙыл тәнсәләре) гемоглобин (А) дүрт полипептид сынйырҙан (ике α-сынйыр һәм ике β-сынйыр) торған ҡатмарлы аҡһым булып тора. Төп функцияһы — күҙәнәктәргә кислород ташыу.
Сәбәбе: сирле кешеләрҙә гемоглобиндың беренсел структураһы боҙола. Сир HBB генындағы мутацияға бәйләнгән:β-сынйырҙа 6-сы аминокислота − глутамин валин менән алмашына.
ДНК коды
ДНК кодында күп осраҡта бер үк аминокислота берәү генә түгел, ә бер нисә — ике, дүрт, хатта алты триплет менән кодҡа һалынған. Кодтың бындай үҙсәнлеге нәҫел информацияһын һаҡлау һәм тапшырыуҙың ышаныслылығын арттырыу өсөн әһәмиәтле тигән фекер бар.
Аҡһым биосинтезы энергияһы
Был реакцияларҙың бөтәһе лә энергия тотоноуҙарын талап итә. Аҡһым синтезы өсөн кәрәк булған энергия АТФ тарҡалған ваҡытта бүленеп сыға.
Хәҙисә
Билдәле шәхестәр
Солтанбаева Хәҙисә Вәли ҡыҙы (27 ғинуар 1950 йыл) — тел белгесе, филолология фәндәре докторы (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2008).
Бәһбудов Рәшид Мәжид улы
Биографияһы
Хеҙмәт итеп ҡайтҡас, бер аҙ Тбилиси эстрада коллективтарында эшләп ала. 1934 йылдан — Ереван филармонияһы солисы. 1938—1944 йылдарҙа — Әрмәнстан Дәүләт джаз оркестры солисы. Бер үк ваҡытта Ереванда А. Спендиаров исемендәге Әрмән академия опера һәм балет театрында йырлай башлай. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ҡырым фронтында сығыш яһай.
1944—1956 йылдарҙа Рәшид Бәһбудов — Әзербайджан филармонияһы солисы, 1953—1960 йылдарҙа — М. Ф. Ахундов исемендәге Әзербайжан опера һәм балет театрында эшләй, Ф. Әмировтың «Севиль» операһында (Балаш) Аршин мал алған музыкаль опереттаһында (Әскәр) ролдәрен уйнай.
Аксаков Иван Сергеевич
Биография
1848 йылда Эске эштәр министрлығы начальнигы граф Л. А. Перовскиҙың айырым йомоштар үтәүсе чиновнигы итеп тәғәйенләнә һәм Бессарабияға ревизия яһарға ебәрелә.; бында уға йэшерен рәүештә дини секталарҙы тикшереү эше лә йөкмәтелә. Петербургҡа 1849 йылдың башында ҡайта һәм 17 мартта ҡулға алынып, жандармдар корпусына килтерелә. Ҡулға алыныуының сәбәбен Аксаковҡа әйтмәйҙәр; уның славянофиллыҡ тураһындағы сәйәси фекере менән ҡыҙыҡһыналар. Аксаковтың һорау алғанда биргән яуаптарын уҡығандан һуң император Николай I А. Ф. Орловҡа: «Үҙеңә саҡырт, яуаптарын уҡы, аҡыл өйрәт һәм азатлыҡҡа сығарып ебәр»- тип яҙа; 1849 йылдың 22 мартында И. С. Аксаков азат ителә, ләкин полицияның йәшерен күҙәтеүе аҫтында ҡала. 1849 йылдың май айында Ярославль губернаһына ҡала идаралығы эшенә һәм берҙәм бер динлелек мәсьәләләренә ревизия яһарға килә. Стенбок граф, секталарға йәки бегун странник. И. С. Аксаков берҙәм бер динлелеккә ҡаршы булған архиепископ Евгений менән риза булған була.
1885 йылдың яҙында физик һәм аҡыл яғынан арыған Иван Сергеевич гәзит баҫыуҙы бер нисә айға туҡтатып. Ҡырымда ял итә, ләкин йөрәк ауырыуынан ҡотола алмайынса, 1886 йылдың 8 февралендә (иҫке стиль буйынса йылдың 27 ғинуары) Мәскәүҙә вафат була. Уның вафаты хаҡындағы хәбәрҙәр бөтә рус, Көнбайыш Европа йәмғиәттәре даирәһенә ныҡ тәьҫир итә. И. С. Аксаков Мәскәү янындағы Сергиев Посадтың Изге-Троица Сергий Лавраһы территорияһында ерләнә.
Сәйәси ҡараштары
И. С. Аксаков славянофил, «ысын дөрөҫлөк» тураһында фекер йөрөтөүсе, монархизм яҡлы булһа ла дәүләт власын тәнҡитләүсе була
Заһиҙулин Рауил Рөстәмбәк улы
Биографияһы
Түбәндәге курстарҙы уҡый:
Рюрик ҡаласығы
Тарих
Рюрик беренсе Ҡаласығы беренсе иртә металл дәүеренә — иртә тимер быуат мәҙәни ҡатламы һәм штрихланған керамика осорона, беҙҙең эраның беренсе быуаттарына ҡараған.
Сеусо хазинаһы
Сеусо хазинаһы (Seuso-kincsek, Seusovo blago) ― Һуңғы Рим империяһы осорондағы ун дүрт көмөш әйберҙән торған хазина, уның килеп сығышы һәм тарихы аҙағына тиклем билдәле түгел.
Тарихы
Элекке Венала йәшәгән антиквариат менән сауҙа итеүсе ике сауҙагәр ҡарамағында булған хазиналар 1980 йылда Лондон баҙарында документациялары менән бергә һатыуға ҡуйыла. Улар Ливандың Тира һәм Сидон райондарында табылыуы тураһында мәғлүмәт бирелә. Шул уҡ йылда хазинаны маркиз Нортгемптон һатып ала. Нортгемптон хазиналарҙы Лос-Анджелестағы Гетти музейына 10 миллион долларға һатырға тырышып ҡарай.
Яптоко-Шуга
Яптоко-Шуга — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Шуга ([[Обь ҡушылдығы)|Шуга]] йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Драма (хикәйә)
Сюжет
Ханым үҙенең «ауырынан драма табып ҡотолоуы» тураһында әйтә һәм яҙыусынан был драманы тыңлап, үҙенең фекерен әйтеүҙе үтенә. Павел Васильевич башҡа кешеләрҙең әҫәрен уҡырға һәм бигерәк тә тыңларға яратмай, сөнки ул уларҙы үҙенең физиономияһына көбәктәре менән тоҫҡалған пушка һымаҡ күрә. Ул ханымды бары тик ярты сәғәт кенә тыңларға ризалаша. Мурашкина үҙенең әҫәрен уҡый башлай. Ул уҡыған саҡта Павел Васильевич ҡатынының дачаға килтерергә ҡушҡан әйберҙәрҙе иҫенә төшөрөп ултыра һәм быны башҡара алмағанында ханымдың әҫәр яҙғанын ғәйепләй.
Ирек (Ырымбур өлкәһе)
Этимологияһы
Совет заманында ул төбәктә «Ирек» һәм «Дуҫлыҡ» тигән колхоздар эшләгән, ҡасаба атамаһы шунан барлыҡҡа килгән. Оло быуын вәкилдәре иҫтәлектәре буйынса ауылдың Майор тигән икенсе атамаһы ла булған, был атама ҡасаба эргәһендәге күл исеменән бирелгән. Күл үҙе иһә бында ниндәйҙер майор батып үлгәндән һуң шулай атала башлаған тиҙәр. Мәгәр ундай географик атамалар — казак көнитмешенән (Майор күле, Полковник күле, Есаул үҙәне һ.б.), ғәҙәттә шул урындарҙың хужаһы кем булыуына ҡарап бирелеүсән. Йәғни, күл, уның тирәһендәге сабынлыҡтар, ер бүлемдәре майор ҡулында булған .
Бөйөк күлдәр
Геологияһы
Бөйөк күлдәрҙе формалаштырған төп тектоник процестар 1,1 — 1,2 миллиард йыл элек үткән, ҡасан элек тоташҡан ике тектоник плита бер-береһенән айырылып, урта континенталь рифт барлыҡҡа килтергән.
Боҙлоҡ сигенгән ваҡытта боҙҙан беренсе булып Мичиган һәм Эри күлдәре асыла. Улар урынында бер-бер артлы Миссисипи йылғаһы бассейнына дөйөм ағымы булған Чикаго, Моми, Уитлси күлдәре барлыҡҡа килә. Онтарио һәм Гурон күлдәре боҙҙан асылғас та, улар урынына Эри күленә ағымы булған Альгонкин күле барлыҡҡа килә. Иң ҙур үҫеш осоронда Альгонкин күленең майҙаны 250 мең км² етә. Боҙлоҡ кәмегәс, Онтарио күле айырым һыу объекты булараҡ барлыҡҡа килә — Ирокез күле. Боҙлоҡтоң артабанғы сигенеүе Изге Лаврентий йылғаһы аша һыу ағымын аса.
Грек теле
Артикль
Грек телендә исемдәр билдәлелек категорияһына эйә һәм улар артиклдәр менән билдәләнә. Артиклдәрҙең ҡулланылышы инглиз йәки немец телдәрендәгенә ҡарағанда күпкә киңерәк. Мәҫәлән, билдәләү артиклдәре кешеләрҙең исемдәре менән йөрөй (немец телендә йыш урын ала). Билдәһеҙлек артиклдәре «бер» һаны менән тап килә һәм һан кеүек килеш менән үҙгәрә.
Һунаршин Әүәл Хажи улы
Биографияһы
Һунаршин Әүәл Хажи улы 1911 йылдың 28 октябрендә Пермь губернаһы Красноуфимск өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Билән ауылында тыуған. Милләте — башҡорт.
Видео
Кадрҙар йышлығы
Ҡайһы бер профессиональ видеокамералар секундына 120 кадрға хәтле төшөрә ала. Махсус камералар секундына 1000 кадр йышлыҡ менән төшөрә, был, мәҫәлән,  пуляның осоу траекторияһын  йәки  шартлау структураһын  ентекле өйрәнеү өсөн кәрәк. Юғары тиҙлекле киноаппараттар   секундына  бер нисә миллион кадр  төшөрә ала. Уларҙа кинопленка хәрәкәт итмәй,   күренеш  әйләнеп тороусы призмала булдырыла. Кадрһыҙ видео ла бар. Уның эш принцибы: яҡтылылыҡ һиҙеүсе сенсорҙар үҙҙәре ҙур йышлыҡ менән үҙ хәле тураһында мәғлүмәтте тапшыра, улар шул уҡ ваҡытта йөрөтөүсегә яҙыла бара. Айырым кадрҙар был осраҡта юҡ —тик һәр бер датчиктан  (пикселдән)  уларҙың ваҡыт  ағышында  үҙгәреше тураһында  бик күп мәғлүмәт (массив)  була. Күрһәткәндә лә  кадрҙар юҡ— экранда пикселдәр  яҙҙырып алынған массивтарға ярашлы төҫө. Пиксель төҫөн үҙгәртмәй икән, тимәк ул яңыртылмай ҙа. Бындай видеоны яҡшылап  ҡарар өсөн махсус монитор кәрәк буласаҡ.
Компьютер видеофайлдарын киңәйтеү
3gp, avi, mpeg, mpg, mov, swf, asf, mp2, mp4, wmv, mts, mkv, flv
Украиналағы аслыҡ (1932—1933)
Дөйөм мәғлүмәттәр
Британника энциклопедияһы версияһы буйынса, 1932—1933 йылдарҙа 4—5 млн украин [юҡ источник]һәләк була. Брокгауз энциклопедияһы күрһәткестәренә ярашлы, СССР-ҙа аслыҡтан 4—7 миллион кеше үлә, бигерәк тә Украинала юғалтыуҙар күп була. 2002 йылда INED-тың заман демографтары иҫәпләүенсә, Украин ССР-ында дөйөм юғалтыу 4,6 миллион кеше тәшкил итә, шул иҫәптән 0,9 миллионы мәжбүри миграция сәбәпле, 1 млн — тыумай ҡалыусылар иҫәбенә, 2,6 млн — һәләк булыусылар.
Һиҙиәтов Ишмырҙа Хәйернур улы
Биографияһы
1948—1951 йылдарҙа Темәс педагогия училищеһында уҡый. Училищела уҡығанда уны «Ҡот» тип йөрөтәләр, сөнки ул көслө рухлы, нимәгә тотонһа, шуны булдыра алған егет була. Ике йыл Әбйәлил рәйоны Таштимер мәктәбендә физика менән математика уҡытҡандан һуң, ул Башҡорт дәүләт медицина институтына уҡырға инә. Дауалау факультетында яҡшы уҡыған студент Ишмырҙа Һиҙиәтов бокс, парашют спорты, трамплиндан һикереү спорты кеүек спорт төрҙәре, фото төшөрөү менән шөғөлләнә. Хирургия буйынса түңәрәктәргә йөрөй, был буласаҡ табипҡа ғилми юлын табырға ярҙам итә.
1959—1961 йылдарҙа Хәйбулла районы Аҡъяр ауылы дауаханаһында эшләй, И.Һиҙиәтов ул осорҙа районда берҙән-бер операциялар эшләүсе хирург була. Ул травматология, урология, гинекология, нейрохирургик йүнәлештәге операциялар эшләп, бай тәжрибә туплай. Бында уның улы, буласаҡ медицина фәндәре докторы Илдар Һиҙиәтов тыуа.
Яра-Пезе-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сора (Ковжа ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Добринка (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ханларова Зәйнәп Яхъя ҡыҙы
Ижады
Әзербайжан дәүләт опера һәм балет театрында Зәйнәп Ханларова Ләйлә (Үзәир Гәжибековтың «Ләйлә һәм Мәжнүн»), Әслә («Әсли һәм Керем»), Әрәбзәнғә (Мөслим Мағомаевтың «Шах Исмәғил»), Сәнем (Шәфиғә Ахундованың «Килен ҡаяһы») һ.б. иҫтә ҡалырлыҡ образдарын тыуҙыра.
Оло Ҡарағас (һырт)
Оло Ҡарағас — Көньяҡ Уралдағы тау һырты. Административ рәүештә Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Белорет районына ҡарай.
Дөйөм мәғлүмәт
Оло Ҡарағастың көньяҡҡа ҡарай дауамы булып Бәләкәй Ҡарағас һырты һуҙылған һәм ул түбәнәйеү менән айырылып тора. Был түбәнәйеүҙең көнбайышында Ҡараташ тауы тора. Оло Ҡарағастың битләүендә күп йылғалар баш ала. Ишле йылғаның башы көнсығыш битләүҙә урынлашҡан һәм ул төньяҡҡа ҡарай аға. Кесе Кухтурҙың да башы көнсығыш битләүендә урынлашҡан, әммә ул инде көньяҡҡа аға. Ә Ҡараташ тауы янындағы уйһыулыҡта Оло Әүжән йылғаһы баш ала.
Голицындар усадьбаһы (Түбәнге Новгород)
Тарихы
Новгород усадьбаһы проектын кенәз Голицын Сергей Михайлович үҙенең Кузьминки  ауылында эшләүсе архитектор  Д. Жилярдҡа эшләргә тапшыра, әммә  архитектор ауырыу сәбәпле, проектлау эше һуҙыла,, ә һуңынан ул 1832 йылда Рәсәйҙән бөтөнләй  китә.
Яр һыҙатынан 1939 йылда кирбестән бейек ҡойма ултыртыла. Ул ике аркалы,биҙәкле ҡапҡалар менән була. Раштыуа урамы яҡлап суйын ҡойма ултыртыла.
Яр-Шор
Яр-Шор — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лонгот-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Урҙайбаш ауыл Советы (Бүздәк районы)
Урҙайбаш ауыл Советы  — Бүздәк районы соствындағы 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы).Почта индексы — 452723. ОКАТО коды — 80217843000. Арыҫлан ауыл Советы менән берләштерелә.
Ауыл Советы составы
Урҙайбаш ауылы- административ үҙәк, Киәҙебаш, Ҡыҙылйылға ауылдары
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы (ст.1 п. 14) «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә : Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: Иҫке Боғаҙы ауылында алминистартив үҙәге менән,"Арыҫлан" атамаһын һаҡлап, Арыҫлан һәм Урҙайбаш ауыл Советтарын берләштерергә. Урҙайбаш ауыл Советының Урҙайбаш, Киәҙебаш, Ҡыҙылйылға ауылдарын Арыҫлан ауыл Советы составына индерергә.
Арыҫлан ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
2008 йылда Ҡаран ауыл Советы, Арыҫлан ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).
Ғәбитов Миҙхәт Исмәғил улы
Биографияһы
Хеҙмәт юлын 1940 йылда Баймаҡ районы Молотов исемендәге колхозда башлай.
Пача (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Хәмзә мәсете
Мәсет Һупайлы биҫтәһендә урынлашҡан. Мәсет Хәмзә хажи Ғәлләмовтың шәхси аҡсаһына төҙөлгән. Проект авторы — Хәмзә хажи Ғәлләмов. Төҙөлөш ун йыл дауамында (1996—2006) барған, 2006 йылда Һупайлы һәм Октябрь районы мосолмандары тантаналы рәүештә асылған мәсеткә инә алдылар. Мәсет үҙенең ябайлығы менән айырылып тора: алыҫтан йәшел ҡыйығы, бейек булмаған манараһы, аҡ диуарҙары күренә. Мәсет заманса бейек йорттар араһында юғалып ҡалмай, ҡояш яҡтыһы төшкән бәләкәй утрау һымаҡ күҙ яуын ала. Бөгөнгө көндә комплексҡа мәсет һәм Никах йорто (2011) инә. Никах йортонда никах, балаға исем ҡушыу саралары үткәрелә.
2017 йылдың июненән алып «Познание» исемле мәсет гәзите сығарыла, гәзиттә мәсет яңылыҡтары һәм кәрәкле дини мәғлүмәттәр баҫтырыла.
Ғәҙелша (исем)
Этимологияһы
Ғәҙелша исеме башҡорт теленә ғәрәп, фарсы телендәренән килеп ингән, дөрөҫлөктө яратҡан, ғәҙел шаһ тигәнде аңлата.
Сеченка (Нерская ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пегов Виктор Николаевич
Ҡатнашҡан күргәҙмәләре
1963 йылдан алып Пегов республика, зона, төбәк, бөтә Рәсәй һәм сит ил күргәҙмәләре ҡатнашыусыһы.
Өҫән бағаналары
Өҫән бағаналары (Усеньские столбы) — Башҡортостан Республикаһы Туймазы районындағы геологик тәбиғәт ҡомартҡыһы. Өҫән йылғаһы үҙәне буйында һуҙылған арҡа битендә урынлашҡан — уларҙы Оло Нөгөш йылғаһы тамағынан алып Әйтәктамаҡ ауылы тирәһенең уйпатлыҡтарына тиклем күрергә мөмкин.
Тасуирламаһы
Ел йоғонтоһо аҫтында барлыҡҡа килгән рельефы формаһы хикмәтле һәм төрлө-төрлө. Өҫән бағаналарының киңлеге 20 м, ә бейеклеге — 9 м. Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығындағы күп кенә ҡомташ ҡаялар йөҙәр һәм меңәр йылдар эсендә бик ғәҙәти булмаған формалар ала. Был Ҡыҙылташ ауылынан алыҫ түгел урынлашҡан ҡаялар миҫалында күренә.
Фершампенуаз (Силәбе өлкәһе)
Тарихы
1736 йылда ойошторолған нығытмаға бынан 150-нән артыҡ йыл элек нуғайбәктәр Кама аръяғы оборона һыҙығынан хәҙерге Силәбе өлкәһе территорияһына күсерелгән.
Ватан-әсә (Волгоград)
Дөйөм мәғлүмәт
Скульптор Е. В. Вучетич һәм инженер Н. В. Никитиндың эше ҡулына ҡылыс күтәреп алға атлаған ҡатын-ҡыҙҙың бер нисә метрлыҡ фигураһынан ғибәрәт. Статуя дошман менән алышҡа барлыҡ улдарын саҡырған Ватандың аллегорик образы булып тора.
Мәүлитов Вилүр Шәкирйән улы
Биографияһы
Вилүр Мәүлитов — 100-ҙән ашыу йыр авторы, улар район һәм республика сәхнәләренән, радио һәм телевизорҙан йыш яңғырай. Йыр уҡытыусыһы һәм фольклор түңәрәге етәксеһе булараҡ, ул балалар өсөн дә йырҙар ижад итә.
Анна Герман
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Мәктәп һәм лицей тамамлағандан һуң Анна Вроцлав университетына геология факультетытына уҡырға инә. Студент саҡта үҙешмәкәр сәнғәттә ҡатнашыу артабан уны йырсы булыуға килтерә.
1967 йылға тиклем ижад юлы
1960 йылда Анна Герман «Каламбур» студент театры етәксеһе Литвинец Ежи сығыш яһарға саҡыра. Бер сығышында йырҙың һүҙҙәрен онотоп, театрҙан китә. 1961 йылда әхирәте Янаның өгөтләүенә бирелеп,Вроцлав эстрадаһында кастинг үтә. Икенсе йылына квалификацион комиссияға имтихан тапшыра һәм профессиональ йырсы булып китә. Оҫталыҡ һәм тәжрибә йыйыу өсөн ул консерватория профессоры Янина Прошовскаянан һабаҡтар ала.
Сәхнәгә ҡайтыу
1970 йылда Анна Герман сәхнәгә ҡайта. Авариянан һуң беренсе сығышы Варшаваның азат ителеүенә бағышланған концертта, Мәҙәниәт һәм фән һарайында була. Герман сәхнәгә сыҡҡас, бөтә халыҡ аяғүрә баҫып 20 минут алҡышлап тора. Тәүге башҡарған йыры Алина Новак һүҙҙәренә «los Człowieczy» («Кеше яҙмышы») тип атала. Был уның композитор булараҡ ижад иткән тәүге йыры була.
1980 йылда Анна Герман ауыр сире көсәйеү арҡаһында гастролдәрен туҡтатып, ҡайта һәм башҡаса сәхнәгә сыҡмай.
Шәхси тормошо
Герман шәреҡ аш-һыуын әҙерләргә яратҡан. Алкоголь эсмәгән.
Успение ҡорамы (Аҡсай)
Ғибәҙәтхана билдәле архитектор М.А. Абросимов проекты буйынса ампир стилендә төҙөлә. Сиркәүҙе изгеләндереү йолалары 1825 йылда үтә.
1930 йылдарҙа сиркәү ябыла. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң сиркәү бинаһы «Сельхозтехника» ремонт заводына тапшырыла. Әммә эске интерьерының өлөшө беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған. 1995 йылда сиркәүҙең икенсе ҡаты диндарҙарға кире ҡайтарыла.
Тимер быуат
Тимер быуат — кешелек тарихының тәүтормошондағы беренсе синыфтар барлыҡҡа килгән осоро, тимер эшкәртеүҙең таралыуы һәм тимер ҡоралдар эшләү менән билдәләнә; яҡынса беҙҙең дәүергә тиклем 1200 йылдан беҙҙең дәүерҙең 340 йылына тиклем дауам иткән.
Тарихы
Һуңыраҡ мәғдәндән беренсе тимер табыу ысулы — еүеш өрҙөрөү мейесе (процесс), ҡайһы берҙә тимер бешереү тип аталған ысул, барлыҡҡа килгән. Был методты файҙаланыу, һалҡын һауа бирелгән һалҡын өрҙөрөү тимерлек усағын уйлап сығарғандан һуң, башланған. Башта өҫтө ябылған соҡорҙарҙа һаҡланған, һуңыраҡ балсыҡ мейестәр ҡулланылған. Тимерлек усағында температура 900 °C тиклем күтәрелгән, һәм шул ваҡытта тимер сығанағы ағас күмеренән торған углеродтың моноксиды (һөрөм газы) ярҙамында тимер оксидтан тергеҙелгән. Һөҙөмтәлә крица — шлак һеңгән күҙәнәкле тимер киҫәге алынған. Шлактан таҙартыу өсөн сүкеү ҡулланылған. Етешһеҙлектәре булыуға ҡарамаҫтан, был процесс оҙаҡ ваҡыт арауығында тимер алыуҙың төп методы булған.
Тимер металлургияһының таралыуы
Ҡытайҙа үҙ эсенә метеорит тимере индергән беренсе биметалл предметтар б. э. т. II мең йыллыҡта ғына күренә, әммә тимер етештереү б. э. т. I мең йыллыҡ уртаһына ғына үҫешкән. Ҡытайҙа тимерлек усағында юғары температуралар булдырырға һәм формаларға иретмә эшләп, суйын алырға байтаҡҡа иртә өйрәнгәндәр.
Төньяҡ Америкала тәүҙә баҡыр ҡулланылған, ә б. э.т. I мең йыллыҡта тимер барлыҡҡа килгән. Уны көнбайыш райондарҙа йәшәгән хәҙерге Берингов диңгеҙе яр буйы мәҙәниәте халҡы беренсе булып ҡулланған. Башта метеорит тимерен файҙаланғандар, ә һуңынан крица тимерен эшләргә өйрәнгәндәр.
Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы совет плакаттары
Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы совет плакаттары— аңлайышлы рәүештә билдәле мәсьәләне еткергән күргәҙмә әсбабы, мәҫәлән, совет власының фронттағы ағымдағы ваҡиғаларға мөнәсәбәтен күрһәтеү. Һуғыш ваҡытында радио һәм гәзит менән берлектә кешеләрҙең аңына һәм кәйефенә сәйәси, хеҙмәт йәки башҡа эшмәкәрлегенә әйҙәү маҡсатында йоғонто яһаған агитация һәм пропаганда саралары булып тора.
ТАСС тәҙрәләре
Бөйөк ватан һуғышы осороноң агитацион плакаттарының бер өлөшө бер совет рәссамдары төркөмө тарафынан Граждандар һуғышы осоронда сығарылған "РОСТ тәҙрәләре"нең реинкарнацияһы булған «ТАСС тәҙрәләре» проекты сиктәрендә эшләнә. Бындай һүрәттәр трафарет ярҙамында тиражлана һәм махсус стендтарҙа Мәскәүҙә һәм башҡа ҡалаларҙа эленә. Был плакат аҙ тиражлы алакаттың махсус төрө булып тора, ул баҫтырылып сығарылмай, ә ҡулдан, трафарет аша, эшләнә. Шуға күрә нәшер ителгән плакат менән сағыштырғанда был плакат буяу сағыулығы менән айырылып тора. Икенсе мөһим үҙенсәлек — мобиллек, теге йәки был ваҡиғаға йәшен тиҙлегендәге реакция мөмкинлеге.
Сукуша
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡарауылтау (Свердловск өлкәһе)
Әйтер кәрәк, «динас» һүҙе Англиялағы (Көньяҡ Уэльста) тау исеменән алынған. 1822 йылда инглиз кешеһе Юнг тәүге тапҡыр шул тауҙағы кварциттан металлургия мейестәренең эске ҡатын көпләүгә яраҡлы ҡыҙыу утҡа сыҙамлы кирбестәр етештерә башлай.
Тау түбәһендә формаһы һәм тоҡомдоң төҫө өсөн Ҡара бармаҡ тип аталған ҡая бар. Уның эргәһендәге башҡа эрерәк ҡаялар исемһеҙ. Уларында оҙонлоғо яҡынса 10 метрлыҡ ҙур булмаған кварцит мәмерйә бар.
Чехословак корпусы
Тарихы
Беренсе донъя һуғышының башланыуы чех һәм словак милли хәрәкәттең әүҙемләшеүенә килтерә. Хәрәкәттә ҡатнашыусылар Австрия-Венгрия составына ингән славян территорияларың азатлығына ынтылалар. Рәсәйҙә йәшәгән күп һанлы чех иммигранттары Рәсәйҙең бер нисә ҡалаһында һуғыштың тәүге көндәрендә үк демонстрацияларға сыға.
Рәсәй яғында һуғышта ҡатнашыу өсөн ирекле чех хәрби подразделениеларын төҙөү тураһында ҡарар Киевта Австрияға ҡаршы манифестацияла ҡабул ителә, ә проектты хөкүмәткә манифестация барышында төҙөлгән Киев чех комитеты тапшыра. 30 июлдә Рәсәй империяһының Министрҙар советы был башланғысты хуплап, Чех дружинаһын булдырыу буйынса ҡарар ҡабул итә. 1914 йылдың 28 сентябрендә Киевта уның байрағын изгеләштереү үткәрелә һәм октябрь айында уҡ дружина фронтҡа китә һәм генерал Радко-Дмитриевтың 3-сө армияһы составында Галиция алышында ҡатнаша.
Чехословак корпусы һәм Граждандар һуғышы Рәсәйҙә
Украина территорияһына 18 февралендә Германия-Австрия ғәскәрҙәрен индерә башлағас, 1-се чехословак дивизияһы ашығыс рәүештә Житомир тирәһенән Һул яр Украинаһына күсерелә, унда 7 марттан 14 мартҡа үҙенең эвакуацияһын тәьмин итеү өсөн тиклем совет ғәскәрҙәре менән берлектә һуғышырға һәм немец дивизияларының һөжүменә ҡаршы торорға тура килә.
Ҙур территорияларҙа совет власының ҡолауының тиҙлеге, элекке союздаштарға таянған һәм улар менән бергә немецтарға һәм большевиктарға ҡаршы яңы фронт ойошторорға теләгән яңы хөкүмәттәрҙең барлыҡҡа килеүе (Себер, Һамар, Владивосток, Екатеринбург), өмөттәрҙе уята һәм Чехословак милли советының төп өлөшө Германия һәм Австрия-Венгрияға һәм улар менән союздаш булған большевиктарға ҡаршы хәрби ғәмәлдәрҙе башлар өсөн Волгаға һәм Уралға кире ҡайта. Антанта илдәре һәм аҡгвардиясылар яғынан көтөлгән ярҙам булмауы, чехословак милли советындағы эске кризис һәм, иң мөһиме — Берернсе донъя һуғышының Антанта еңеүе менән тамамланыуы 1918 йылдың аҙағында Чехословак милли советын большевиктарға ҡаршы фронт асырға мәжбүр итә.
Хәтер
Аҡ чехтарҙың Рәсәй тарихындағы роле ҡатмарлы булыуы сәбәпле һәйкәлдәрҙе ҡуйыу буйынса башланғыстар урындағы халыҡтың һәм ижтимағи ойошмаларҙың ҡаршылығына осрай.
Худелка-Яга
Худелка-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нерута йылғаһының һул ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Сорт
Сорт ( sorte) — ботаник таксондарҙың түбәнерәк төрөнән селекция юлы менән алынған культуралы үҫемлектәр төркөмө, ул  башҡа төркөмдәрҙә  файҙаһы йәки декоратив йәһәттән шул уҡ төрҙәрҙән сифаттары  айырылып торған үҫемлектәр.
Сосюра Владимир Николаевич
Биографияһы
Владимир Николаевич Сосюра Украинаның Екатеринослав губерниһы Дебальцево станицаһында 1897 йылдың 25 декабрендә тыуған. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа 1901 йыл тип күрһәтелә. Ҡәбер ташына ошо дата ҡуйылған ).
1942—1944 йылдарҙа Сосюра — хәрби корреспондент.
Башҡортостанда эвакуацияла
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында уның ғаиләһе күпмелер Өфөлә йәшәй. Үҙе иһә, хәрби корреспондент булараҡ, ҡайтып-китеп кенә йөрөй. 1941—43 йылдарҙа шағирҙың Башҡортостанда булғанда яҙылған «Киләм» («Иду»), «Башҡортостан күге аҫтында» («Под небом Башкирии»), «Ҡыш» («Зима»), «Хәрби йырҙар…» («Песни боевые…») тигән һәм һ.б. шиғырҙары Башҡортостан тәбиғәтенә, башҡорт халҡының һәм Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Башҡортостанға эвакуацияланған төрлө милләт вәкилдәренең, атап әйткәндә, украиндарҙың дуҫлығына арналған. Сосюраның әҫәрҙәре Хәниф Кәрим, Рәшит Ниғмәти, Сафуан Әлибай һәм башҡа шағирҙар тарафынан башҡорт теленә тәржемә ителгән. Ул үҙе Әхтәм Ихсан, Сәйфи Ҡудаш һәм башҡа бер нисә авторҙың әҫәрҙәрен украин теленә тәржемә иткән.
Фонема
«Фонема» терминын хәҙергегә яҡын мәғәнәлә Ҡазанда эшләп киткән поляк-Рәсәй лингвистары Н. В. Крушевский һәм И. А. Бодуэн де Куртенэ индерә. (Крушевскийҙың иртә вафатынан һуң Бодуэн де Куртенэ уның өҫтөнлөгөн күрһәтә).
Фонеманы өйрәнеүҙең функциональ аспекты
Варианттар классификацияһы бер нисә сәбәп буйынса башҡарыла һәм түбәндәгесә тәҡдим ителә:
Сиратлаштырыу
Шуны билдәләп үтергә кәрәк: аллофондарҙың сиратлашыуын алдан әйтеп була; фонеманың мотлаҡ варианттарын бүлеү ҡағиҙәләрен белеп, теләһә ниндәй алмашты алдан әйтеп була. Шулай итеп, был йәһәттән аныҡ ориентирлашыу юҡ, әммә, мәҫәлән, тере фонема сиратлашыуы көслө тороштан (традицион) көсһөҙгә (фонетик кондиционерлы) йүнәлештә бер яҡлы алдан әйтелеү менән ҡылыҡһырлана. Ҡайһы берҙә алмаштар составы бер үк булған һәм бер үк ваҡытта ҡапма-ҡаршы йүнәлешкә эйә булған тере сиратлашыуҙар ҙа була.
Сиратлашыу мотлаҡ бер төрлө һәм яңғыҙ түгел; уларҙың бер-береһенә ҡатланыу осраҡтары бар.
Һыу туризмы
Һыуҙа актив ял
Ял ваҡытын һыу буйлап сәйәхәттә үткәреү спорт туризмынан айырыла, ул төрлө ауырлыҡтарҙы еңеп сығыу менән бәйле яҡшы кәйеф тыуҙыра. Шуға күрә был шөғөл менән мауығыусылар арта бара
Хан-Тәңре
Өйрәнеү тарихы
Хан-Тәңре түбәһе бик күптән билдәле. Уның барлығы тураһында боронғо сәйәхәтселәр яҙған. Төрки-монгол сығышлы боронғо халыҡтарҙың ҡарашында Тәңре юғары алла, алиһә Һомай һәм Эрлик менән бергә донъяны барлыҡҡа килтереүсе була. Тәңреселек динендә Тәңре кешеләрҙең яҙмышын билдәләй, ғүмер ваҡытын бүлә, йәмғиәттә юғары власть бирә. Шулай итеп, Тянь-Шань түбәһе Хан-Тәңре — юғары алланың йәшәү урыны.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ҡаф тауы
Донецкиҙа Максим Горький һәйкәлдәре
Һәйкәлдең авторҙары скульптор Николай Васильевич Ясиненко һәм архитектор Владимир Степанович Бучек.
Исмәғилев
Исмәғилев — фамилия.
Амурка
Амурка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 3607 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8,9 км.
Аҫау (Ҡуғанаҡ ҡушылдығы)
«Рощинский» совхозы һәм ҙур ауыл Ҡырмыҫҡалы эргәһенән аға. Аҫау йылғаһын Р-314 федераль трассаһы киҫеп үтә. Аҫау йылғаһының яр буйында ете тораҡ пункт урынлашҡан: Ауырғазы районының Аҫаубаш һәм Семёнкин ауылдары һәм Стәрлетамаҡ районының Садовка, Талас, Аҫау-Зубов, Рощинский ауылдары.
Антонов Коргон
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хрипань (йылға)
Хрипань  — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/855/94 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Вьетнам тарихы
Вьетнам тарихының төп тенденциялары түбәндәгеләр: көньяҡҡа экспансия, географик регионализм һәм үҙәк хакимиәттең төбәк лидерҙарын контролдә тоторға тырышыуы. Шулай уҡ XIX быуат уртаһына тиклем күп быуаттар дауамында Ҡытайҙың Вьетнамға булған йоғонтоһон да онотмаҫҡа кәрәк. Шуны билдәләп үтергә кәрәк, Вьетнам (1804 йыл ға тиклем 750 йыл буйына «Дайвьет» тигән исем йөрөтә) тарихында көрәшһеҙ үткән осорҙар бик әҙ.
Аувьеттарҙың, Аулаҡтың барлыҡҡа килеүе
Б.э.т. өсөнсө быуатта хәҙерге Ҡытай территорияһының көньяғынан аувьеттар (甌越) тип аталған икенсе төркөм Ҡыҙыл йылғаһы (Хонгха) буйына килә һәм Ванланг халҡы менән ҡушыла. Б.э.т. 258 йылда ошо ҡушылған халыҡ — Аулаҡ дәүләтен барлыҡҡа килтерә, батшаһы Ан Зыонг-выонг үҙе баш ҡала иткән Колоа (вьетн. Cổ Loa) тирәләй диуарҙар төҙөй.
Иртә династияһы (Нго, Динь һәм Ле)
IX быуат аҙағында Тан империяһы көсһөҙләнә, уны Хуан Чао ихтилалы ҡаҡшата. 880 йылда ҡытай ғәскәрҙәре илдең көньяғын ташлап сығалар. 939 йылда Нго Кюйен ҡытайлыларҙы еңә, ул Нго династияһына нигеҙ һала, улар 961 йылда тиклем идара итәләр. 968 йылда Динь Бо Линь был территорияны Дайковьет — Бөйөк боронғо Вьет исеме аҫтында берләштерә. Әммә буйһонорға теләмәгән феодалдар менән көрәшкән Динь Бо Линь мәкерлек тоҙағына эләгеп. тәхеттән ҡолатыла.
Егәнлек (Туҡ ҡушылдығы)
География
Ҡушылдыҡтары: Сәйәпән (?) шишмәһе, Корча и Тирәкле.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына инә. Йылға һыу участогы — Сорочинск гидроузелынан алып Һамар йылғаһы Елшән һыу үлсәгес посына тиклем. Йылға ярымбассейны юҡ. Төп йылға бассейны —Куйбышев һыуһаҡлағысынан алып, Каспийға ҡойғансы Волга йылғаһы.
Хэсейпезя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Мореснет
Юҡҡа сығыуы
Шулай булыуға ҡарамаҫтан, был ҙур булмаған илдең үҙаллылығы аҙағына яҡынлаша. Бельгия ла, Германия ла уға булған дәғүәһенән бер ҡасан да баш тартмай. 1914 йылда, Беренсе донъя һуғышы ваҡытында, Германия Бельгияны баҫып ала һәм 1915 йылда был өлкәне үҙ биләмәләренә ҡуша.
Бөгөнгө көндә донъя эсперантистарында был өлкәнең тарихы Доктор Молли тәҡдим иткән Эсперанто иле булараҡ ҡыҙыкһыныу уята. Яңы Мореснеттағы ҙур булмаған музей Нейтраль Мореснетка арналған экспонаттарҙы ла үҙ эсенә ала.
Шарков Гаврил Антонович
Биографияһы
Ул етәкләгән 32 кешенән торған бригада ете йыллыҡ йөкләмәне 104,6 процентҡа үтәй. Планда ҡаралған 9400 тонна күмер урынына 9 900 мең тонна күмер сығара. Бригада, пландан тыш 166 мең тонна күмер артыҡ сығарып, 1965 йыл планын 109,2 процентҡа үтәй. Техниканың ҡеүәтен арттырыу, уның ремонтҡа туҡтатылыу арауығын оҙонайтыу һәм эште оҫта ойоштороу арҡаһында Г. А. Шарков үҙ бригадаһы менән етейыллыҡ осоронда хеҙмәт етештереүсәнлеген 2,2 тапҡырға арттырып,  етейыллыҡ башында 890 мең тонна күмер урынына 1965 мең тонна күмер сығара.
Флүрә
Билдәле шәхестәр
Әхмәрова Флүрә Дәүләтхан ҡыҙы (14 ноябрь 1928 йыл — 20 март 2004 йыл) — педагог-методист, тыуған яҡты өйрәнеүсе, йәмәғәт эшмәкәре. Өфөнөң тыуған яҡты өйрәнеүселәр йәмғиәтен ойоштороусы һәм уның тәүге рәйесе. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1964).
Туфан (фильм, 1974)
Ролдәрҙә
Ҡалған ролдәрҙе дублировать иткән: Сергей Малишевский һәм башҡалар.
Англияла революция
Революция башланыуы — Оҙайлы парламентты саҡырыу
Оҙайлы парламент реформалары абсолютизмға ҡаршы йүнәлтелгән, король власы закон һәм парламент тарафынан сикләнгән.
Оливер Кромвель
* «Кавалерҙар» — ҡала халҡы аҡһөйәктәр вәкилдәрен уларҙың ҡабарынҡы париктары, ебәктән һәм бәрхәттән тегелгән һәм селтәр менән биҙәлгән кейемдәре өсөн шулай атаған.
Зәңгәр Нил
География
Эфиопия таулығындағы Тана күлендә башлана. Күлдән сыҡҡан һыу гидроэлектростанциялы быуа менән тәртипкә һалынған. Зәңгәр Нил йылғаһы тамағынан 580 километрға юғарыраҡ өлөшөндә суднолар йөрөй ала.
Ключарёв Александр Степанович
Биографияһы
Өфө губернаторы булып, «Уфимский край» гәзитен мөхәррирләй һәм Аксаков исемендәге халыҡ йортон төҙөү өсөн аҡса йыйыу менән етәкселек итә, һуңынан был йорт Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры итеп үҙгәртелә. 1910 йылда Ключарев тарафынан йыйылған 20 мең һумлыҡ хәйриә иғәнәһенә Йоматау станцияһы янындағы утарҙа « А. С. Ключарев исемендәге баҡсасылыҡ һәм ҡортсолоҡ ғәмәли мәктәбе» асыла, һуңынан ул Йоматау аграр техникумы итеп үҙгәртелә.