cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡарабах ханлығы
Ханлыҡ халҡының социаль составы
Элаттар. Уларҙың төп шөғөлө малсылыҡ булған. Күпселек осраҡта элаттар һалымдарҙан азат ителгән, әммә йөкләмәләрҙе, шул иҫәптән хан армияһында хәрби хеҙмәт үтәргә тейеш булған. Жамал Мирзә билдәләгәнсә, «бөтә илатып Ҡарабах, һәм билдәләү журналдарҙағы исемлектәрҙә күрһәтелгән элаттар атлы ғәскәр (составына) ингән. Кәрәк саҡта маһалдарҙан һәм ауылдарҙан маһал старшиналары менән ғәскәргә йәйәүле уҡсылар ҡушылған»
Башҡортостан Уралы
Флора һәм фауна
Биорезерватта йәшәгән 2157 хайуан төрө, шуларҙың 84-е Башҡортостандың, ә 40 төр хайуан — Рәсәй Ҡыҙыл китабына индерелгән. Ошо хайуандарҙың 177 төрө Берн конвенцияһының европа исемлегенә индерелгән.
Ҡарабах ханлығы
Иҡтисады
«Ҡарабах Ханлығының 1745—1805 йй. сәйәси хәле тураһында» йылъяҙмаһы авторы Әхмәт бәк Жаваншир был ваҡиғаны 1754 йылда ҡала төҙөлөшөн тамамлау менән бәйле тип яҙған. Әммә Пәнәһәбадта аҡса һуғыуҙы ошо датаға бәйләү дөрөҫ түгел, сөнки бында Ибраһимхәлил хан дәүерендә, һәм, Шуша ҡалаһы урынлашҡан ер хакимы Шаһназар мәлик үлгәс, мәлик Овсеп (Хөсәйен) III ҡуйылғандан һуң ғына, 1794 йылда аҡса һуғыла башлаған. Пәнәһәли хакимлығы заманында аҡса һуғылмай. Көмөш аҡса һуғыу хндзристан мәлиге Мирзәханға, хандың әрмән союздашына тапшырылған тигән мәғлүмәт бар, Ҡарабах ханлығының һуңғы йылында тәңкә һуғыу өс әрмән Ағахәсән, Оганес һәм Симонға йоломға откуп бирелгән була.
Башҡортостан Уралы
Логотип
2013 йылдың 11 декабрендә үткән биосфера резерваты менән идаралыҡ итеүҙең Координация советында "Башҡортостан Уралы"ның логотибы раҫлана. Был логотипты ЯСЙ «Юнона» халыҡ-сәнғәт һөнәрҙәре ижади берләшмәһе дизайнеры Анастасия Бочкарёва эшләгән. 2013 йылдың 5 ноябрендә Башҡортостан Республикаһының Экология министрлығы иғлан иткән иң яҡшы логотип конкурсына үҙ эштәрен 30 ижади берләшмә коллективтары һәм айырым дизайнерҙар килтергән.
Соната
Сона́та (sonare — яңғырау) — соната формаһы тип аталған инструменталь музыка жанры. Фортепиано һәм камера оркестры өсөн ижад ителә. Ҡағиҙә булараҡ, соло һәм дуэт. Шулай уҡ соната тип музыкаль пьессалар йыйынтығын атайҙар.
17-се гвардия кавалерия дивизияһы
Формалашыу тарихы
1920 йылда — Көнсығыш Төркөстан һәм Каспий аръяғы фронттарындағы алыштарҙа, 1921 йылда — баҫмасылар бандаларын ҡыйратыуҙа ҡатнаша. 1931 йылдың 5 ноябрендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
Бөйөк Ватан һуғышына 20-се тау-кавалерия дивизияһы булараҡ инә.
Һуғыш йылдарында
1941 йылдың 11 декабрендә Доваторҙың 2-се гвардия кавалерия корпусы (3-сө, 4 -се гвардия һәм 20-се кавдивизия) прорывҡа ташлана.
Берлин һөжүм операцияһында ике тапҡыр Шпре йылғаһы аша үтә 25 апрелдә башҡа частар менән берлектә Шторков ҡалаһын яулай. 1945 йылдың 3 майында дивизия Вильснак ҡалаһы тирәһендә Эльба йылғаһының көнсығыш ярына сыға һәм шунда Еңеү Көнөн ҡаршылай.
Командованиеһы
Дивизия командирҙары
Ҡаһарман яугирҙары
Бер нисә мең яугир орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә, 13 кеше Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.
Борхан
Борхан (Бурхановка) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 41 кеше. Почта индексы — 452377, ОКАТО коды — 80234884003.
Грицаевка (Фёдоровка районы)
Грицаевка (Грицаевка) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 29 кеше. Почта индексы — 453283, ОКАТО коды — 80254820003.
Ғағауздар
Генетик сығышы
Төрлө тораҡ пункттарҙа үткәрелгән ғағауздар генетикаһының һуңғы тикшеренеүҙәре уларҙың сығышына асыҡлыҡ индермәй. Тикшеренеүселәр ғағауздарҙың генетикаһы бер төрлө түгеллеген билдәләй. Бер тикшеренеүҙә ғағауздарҙың балҡан тамырҙары, икенсеһендә төрөк (сәлжүк) тамырҙары асыҡлана. Был ғағауздарҙың тышҡы, шулай уҡ физик һыҙаттарында күҙгә ташлана. Ғағауздар Y-ДНК гаплотөркөмөнә ҡарай: I2 (23.6 %), R1a (19.1 %), G (13.5 %), R1b (12.4 %), E1b1b1a (11.1 %), J2 (5  .6 %) һәм N (2.2 %). Y-ДНК филогенетик анализы ғағауздарҙың македондар, болгарҙар, сербтар һәм башҡа балҡан халҡы менән туғанлығына күрһәтә. Гаплотиптарының ентекле тикшерелеүе ғағауздар һәм төрөк тармаҡтарының ҡайһы бер бәйләнештәрен асыҡлай, был сәлжүк гипотезаһын күпмелер  дәлилләй
Тарихы
Бөгөнгө көнгә ғағауз халҡының атамаһы телгә алыныусы XIX быуаттан алда даталанған бер тарихи документтарҙың да табылмауы менән бәйле, ғағауздарҙың тарихы әлегә тиклем тарихсыларҙың бәхәс өлкәһе булып ҡала. Түбәндә төп фараз итеүҙәр килтерелә:
Ғағауздар XIX—XX быуаттарҙа
1990 йылда Бессарабия территорияһында ғағауздарҙың компактлы йәшәү урынында  Ғағауз Республикаһы иғлан ителә, ул дүрт йылдан һуң тыныс берләшә. 1994 йылдың 23 декабрендә Молдавия составында автономия — Гагаузия Автономиялы территориаль берәмек  ойошторола.
Теле
Дөйөм алғанда, үҙәк һәм көньяҡ диалекттарҙы сағыштырғанда көньяҡ диалект боронғораҡ һәм төрөк телдәре төҙөлөшөн күберәк һаҡлаған булып күренә.
Перевощиков Дмитрий Матвеевич
Биографияһы
1802—1805 йылдарҙа Ҡазан гимназияһында уҡый; 1805 йылдың февралендә тәүге асылған Ҡазан университетының студенттарының береһе (улар барлығы 34 студант була). 1808 йылда университетты тамамлаусыларҙың беренсе сығарылышы була. Университетта С. Т. Аксаков менән бергә уҡыйҙар, һуңынан да улар яҡын дуҫтар булып ҡалалар..
Фәнни эшмәкәрлеге
Рәсәйҙә фәнни белем таратыуҙа Перевощиковтың «Современник», «Отечественный Записки» һәм башҡа журналдарында баҫылған астрономия тарихы буйынса мәҡәләләре ҙур роль уйнай. Уның әҫәрҙәренән «Өс үлсәмле аналитик геометрияның төп нигеҙҙәре» (Мәскәү, 1822), «Ҡул математик энциклопедияһы» 13 томда (Мәскәү, 1826—1837), «Планеталар теорияһы» (Ст. Санкт-Петербург, 1863—1868), «Гауссияның планеталар элементтарын иҫәпләү ысулы» (Санкт-Петербург, 1853), көн менән тигеҙләнеш буйынса бер нисә мәҡәлә (1851—1859), «Ер фигураһы тураһында» (1854).
Сабаҡлы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡаран ауыл Советы (Миәкә районы)
Тарихы
Ҡаран ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Миәкә районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Абдуллин Байрас Фоат улы
Биографияһы
2000 йылда «Башҡортостан» Дәүләт телерадиокомпанияһы «Әлдә һин бар әле донъяла» исеме аҫтында Байрас Абдуллиндың беренсе аудиоальбомын сығарҙы. 2005 йылда «Моң» студияһында «Күңелкәйем һине уйлайҙыр…» тип аталған аудиоальбомы сыҡты.
Александр-Невский исемендәге Иерусалим грек ирҙәр монастыры (Таганрог)
Александр-Невский исемендәге Иерусалим грек ирҙәр монастыры— Таганрог ҡалаһының Александр майҙанындағы Александр (элекке Иерусалим) урамы менән Лермонтов (элекке Иерусалимский, Варцавиевский) тыҡырығы, 23 һанлы йортондағы ирҙәр монастыры
Француз колониаль империяһы
Периодизация
Француз колониаль империяһы эволюцияһына Франция һәм Бөйөк Британияның көнәркәшлеге бигерәктә ҙур йоғонто яһаған. Был көнәркәшлек XVIII быуат уртаһына үҙенең пигына еткән һәм һуңғыһының еңеүе менән тамамланған. Француз колониализмын хронологик рәүештә артабанғы осорҙарға бүлергә мөмкин:
Ғәликәев Сергей Марат улы
Биографияһы
1993 йылда Силәбелә Рәсәй чемпионатында еңеү яулай һәм 60 кг тиклем ауырлыҡ категорияһында алдынғылыҡты бирмәй. Бурсала Европа чемпионатында һәм Тамперела донъя чемпионатында ҡатнаша. 1995 йылда Мәскәүҙә халыҡ-ара турнирҙа икенсе урын яулай.
Ростов сәнғәт колледжы
Төрлө йылдарҙа училищеның почетлы ҡунаҡтары булдылар: Ауэр Леопольд Семёнович, Аренский Антон Степанович, Рахманинов Сергей Васильевич, Сигети Йожеф, Хачатурян Арам Ильич, Глиэр Рейнгольд Морицевич.
Голованов Александр Евгеньевич
Йәшлеге һәм ОГПУ-ла хеҙмәте
Алекса́ндр Евге́ньевич Голова́нов 1904 йылдың 7 авгусында Рәсәй империяһының Түбәнге Новгород ҡалаһында опера йырсыһы һәм буксир пароходы капитан ғаиләһендә тыуа. Һигеҙ йәшендә уны Александр кадет корпусына бирәләр.
Бангкок
Бангкок, Таиландта Крунгтеп атамаһы ҡулланыла (กรุงเทพฯ, Крунгтхеп йәки กรุงเทพมหานคร, Махов Накхон Тхеп Крунг ) — баш ҡала һәм Таиландтың иң эре ҡалаһы, ҡалала 5,6 млн кеше (2011) йәшәй. Донъяла иң оҙон ҡала исеме булараҡ Гиннестар рекорды китабына эләгә. Бангкок Чаупхрая йылғаһының көнсығыш ярында, Сиам ҡултығына ҡушылған ергә яҡын йәйрәп ята.
Иҫтәлекле урындар
Чаупхрай йылғаһындағы Раттанакосин утрауы Бангкоктың тарихи үҙәге булып тора. Раттанакосин тай теленән «юғары ҡиммәт» тип тәржемә ителә. Ул бөтә яҡтан баш ҡаланы обороналау өсөн төҙөлгән каналдар, манаралар һәм диуарҙар менән уратылған.
Шулай уҡ Бангкоктың тарихи үҙәгендә Ват Пхо ғибәҙәтханаһы урынлашҡан, ул башлыса Будда статуяһы арҡаһында билдәлелек ала. Храм янында китапхана урынлашҡан, ул ҡытай мозаикаһы менән биҙәлгән. Китапханала боронғо ҡулъяҙмалар һаҡлана.
Ахыркапы маяғы
Тарихы
1857 йылда, солтан Әбдел-Мәжит I яңы маяҡты сафҡа индерә, ул француз инженерҙары тарафынан Ахыркапы тирәһендә, Топкапы һарайынан көньяҡта, ҡала диуарҙары янында төҙөлә. 1958 йылда маяҡ Босфорҙан Кеннеди урамы менән айырыла, әммә тәғәйенләнеше буйынса ҡулланылыуын дауам итә.
Очаков
2014 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 14 553 кеше йәшәй.
Самаҙы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Кожай-Семёновка ауыл Советы (Миәкә районы)
Кожай-Семёновка ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Миәкә районындағы муниципаль берәмек.
Архангел Михаилдың ғибәҙәтханаһы (Вёшенская)
Архангел Михаил ғибәҙәтханаһы — Рәсәй православный сиркәүенең Мәскәү патриархатына ҡараған Дон митрополияһының Шахты һәм Миллерово епархияһындағы элеге көндә эшләүсе Вешенская сиркәүе.
Энтони Хопкинс
«Оскар», ике «Эмми» һәм дүрт BAFTA премиялары лауреаты.
Музыкаль әҫәрҙәре
Хопкинс — оркестр менән фортепиано һәм скрипка өсөн бер нисә әҫәр авторы. Хопкинстың And The Waltz Goes (Вальс дауам итә; нем. — Тормош дауам итә) вальсы Андре Рье башҡарыуында бик популяр булып китә.
Шәхси тормошо
1973 йылдан 2002 йылға тиклем Дженнифер Линтон менән никахта тора. Ул Хопкинстың администраторы һәм бухгалтеры була.
Энтони Хопкинс 1975 йылдан Аноним алкоголиктар берләшмәһенең әүҙем ағзаһы булып тора һәм 45 йылдан ашыу алкоголде бөтөнләй ҡулланмай.
Терез
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғарифуллин Артур Сирен улы
Ғарифуллин Артур Сирен улы (Әхмәт хәҙрәт; 24 март 1986 йыл) — Рәсәй мосолман дин әһеле. Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты составындағы Алыҫ Көнсығыш мосолмандары Диниә назараты рәйесе, Алыҫ Көнсығышта Рәсәй Баш мөфтөйөнөң тулы хоҡуҡлы вәкиле.
Биографияһы
2007 йыл аҙағында Мәскәү ҡалаһында ВДНХ-ла Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты резиденцияһында имам булараҡ дини эшмәкәрлеген башлай.
Ленин һәйкәле (1935, Таганрог)
Ленин һәйкәле  — Таганрогта 1935 йылда Ихтилал майҙанында, тимер юл вокзалы бинаһы алдында ҡуйылған күп фигуралы скульптура композицияһы. Скульпторы — Якерсон Давид Аронович. 1941 йылда юҡҡа сыҡҡан.
Бөйҙө ауыл Советы (Учалы районы)
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 1998 йылдың 9 декабрендәге 200-з һанлы «Башҡортостан Республикаһының  Учалы ҡалаһы Бөйҙө ауыл Советын ойоштороу тураһында » Законында былай тип әйтелә: Статья 1. Башҡортостан Республикаһының Учалы ҡалаһы Бөйҙө ауыл Советын ойошторорға, уның составына Бөйҙө ауылын индерергә.
Башҡортостан республикаһының 2000 йылдың 9 ноябрендәге 95-з һанлы «Бөйҙө ауыл Советын Учалы ҡалаһынан Башҡортостан Республикаһының Учалы районына тапшырыу  тураһында» Законында былай тип әйтелә: Статья 1. Бөйҙө ауыл Советын Учалы ҡалаһынан Башҡортостан Республикаһының Учалы районына күсерергә.
Милуоки
Тарихы
1840 йылдарҙа ауыл ныҡ ҙурая, уға ҡала статусы бирергә ҡарар ителә. Ҡала булыуының рәсми датаһы 1846 йыл 31 ғинуар һанала.
Әзербайжан Милли Советы
Советты ойоштороу
Кавказ аръяғы сеймының  «Мусават» федералистарынан һәм партияһыҙҙарҙың Демократик төркөмөнән  Төрки демократик партияһы фракцияһы ағзалары: Хәлил-бәк Хасмамедов, Фатали-хан Хойский, Мехти-бәк Ғаджинский, Мехти-бек Ғаджибабабәков, Хосроу-бәк Солтанов, Нариман-бәк Нариманбәков, Джавад-бәк Мәлик-Еганов, Мир Гидаят Сәидов, Гамид-бәк Шахтахтинский, Шафи-бәк Рөстәмбәков, Г. М. Ахундзадә, Мостафа Мәхмүдов, Али Аскәр-бәк Мәхмүдбәков, Худадат-бәк Мәлик-Асланов;  Мосолман социалистик блок партияһынан: Б. Ризаев, Джамо-бәк Ғаджинский һәм Магомед Магеррамов; «Иттихад» Рәсәй  мосолмандары партияһынан: Мир Ягуб Мехтиев, Солтан Мәджид Ғәниев, Эйбат Гули Мамедбеков; меньшевиктарҙың   «Гуммет» мосолман  социал-демократик партияһынан: Әкпәр Аға Шәйхүлисламов, С. А. Агамалов ҡатнаша.
Ултырыш Батумиҙан ҡайтҡан Кавказ аръяғы Үҙәк мосолман советы делегацияһы доклады менән асыла. Делегация ағзаһы Насиб-бәк Усуббәков төрөк солох делегацияһы исеменән  «Төркиәнең Карказ аръяғы үҙаллылығын һаҡларға ныҡлы ҡарарын һәм йәш дәүләтте нығытыу, көсәйтеү һәм үҫтереү эшендә ярҙам күрһәтергә әҙерлеген» тапшыра.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Голиз һарайы
Тарихи очерк
Ете йыллыҡ һуғыш башланыуы һөҙөмтәһендә һарайҙың эске биҙәү эштәрен Кристиана Хетцерҙың яңы ире — Лейпциг университеты профессоры Иоганн Готтлоб Беме (Johann Gottlob BöhmeBöhme Gottlob Johann, 1717—1780) тамамлап ҡуя. Шул уҡ ваҡытта ҙур Ҡунаҡ залын биҙәү билдәле рәссам Адам Фридрих Эзерға йөкмәтелә. 1780 йылдарҙы Голиз һарайы Лейпцигтың рухи тормошо үҙәгенең береһе була: унда, атап әйткәндә, нәшриәтсе Георг Иоахим Гешен һәм Кернер Готтфрид Христиан ҡунаҡ була, 1875 йылда Голизда булғанында Фридрих Шиллерҙың килеүе ихтимал.
Тоҡомбәтов Усман Ғитиәтулла улы
Тоҡомбәтов Усман Ғитиәтулла улы (Ғосман Тоҡомбәт, Osman Tokumbet; 8 февраль 1888 йыл — 1950 йыл) — сәйәсәт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан мөхтәриәтенең предпарламенты — Кесе Ҡоролтайҙың ағзаһы.
Биографияһы
1899—1910 йылдарҙа Өфө ирҙәр гимназияһында уҡый. 1910 йылда Санкт-Петербург университетының юридик факультетына уҡырға керә, Өфө губерна земствоһы стипендиаты булараҡ, 1910—1911 уҡыу йылында уҡыуға түләүҙән азат ителә. 1915 йылдың декабрендә тамамлаусы таныҡлыҡ менән университеттан китә.
1950 йылда вафат булған.
Чулымдар
Йәшәү урыны һәм һаны
Чулымдар Чулым йылғаһы (Обь йылғаһының ҡушылдығы) бассейнында — уның урта һәм түбәнге ағымында, шулай уҡ Яя һәм Кия ҡушалыҡтары буйлап йәшәй. 1980 йылда чулымдар яҡынса 750 кеше иҫәпләнә.
Теле
Чулым теле — яҙма тел түгел, бары тик көнкүреш аралашыу өлкәһендә ҡулланыла һәм мәктәптәрҙә бер ҡасан да уҡытылмаған. 2006 йылда Пасечное ауылынан А. Ф. Кондияков Томск ҡалаһы тел белгесе В. М. Лемская ярҙамында чулым телен өйрәнеү буйынса түңәрәк ойоштора (оҙаҡ эшләмәгән); уртаҡ тырышлыҡ менән әлифба һәм глоссарий әҙерләнгән була.
Социаль структураһы һәм дине
Боронғо ваҡытта чулымдар араһында шаманлыҡ, тотемизм һәм тәбиғәт, ырыу, ғаилә ҡурсалаусылары һүрәттәренә, кәүҙәләнештәренә табыныу таралған була. XVII—XVIII быуаттарҙа чулымдар православиеға суҡындырыла, әммә ХХ быуаттың башында әле уларҙа христианлыҡҡа тиклемге ышаныуҙарҙың ҡалдыҡтары һаҡланып ҡала.
Терпеева
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лоҡманов Хәлил Хәмит улы
Биографияһы
2018 йылдың 10 ғинуарында Һатҡы ҡалаһында юниорҙар араһында Урал федераль округының беренселеге барышында вафат булған.
Кесе Ҡушым
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ йылғаһы Сулак һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Убсунур соҡоро (ҡурсаулыҡ)
Тарих
Убсунур соҡоро Рәсәйҙең Бөтә донъя мираҫының икенсе исемлегенә (беренсе булып кеше аяғы баҫмаған Коми урманы) индереүгә Үҙәк Азияның кеше аяғы баҫмаған һыу айырғысы булараҡ тәҡдим ителгән. Унда 40 000-гә тиклем археологик ҡаҙыүҙар алып барылмаған ҡурғандар һәм күсмә ҡәбиләләрҙең, скифтар, боронғо төркиҙәр һәм һундарҙың ҡурғандары бар. Был номинацияға Тыва республикаһы һәм Монголия тарафынан тәҡдим ителгән. Уның эсенән 75 000 км² урман һәм дала һәм мәҙәни һәм тәбиғи мираҫ инә.
1998 йылда «Убсунур ҡурсаулығы» Халыҡ-ара биосфера ҡурсаулығы статусына лайыҡ була. Был себер ҡарағайын һәм себер шыршыһын һаҡлауға йүнәлтелгән беренсе аҙым була.
Дубровка (Ҡариҙел районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ахмадов Фатхулло
Биографияһы
1944 йылдың ғинуарында Белорус Полесьеһы өсөн алыштар башлана. Беседки ауылы тирәһендәге бер позицияла Ахмадов танктар һөжүмен көткән саҡта ябай арба тәгәрмәсен ағасҡа беркетеп ҡуя һәм сираттағы һөжүм ваҡытында танкыға ҡаршы мылтығынан дошман "Юнкерс"ын бәреп төшөрә.
Сливен
Тарихы
2003 йылдан 2011 йылға тиклем Сливен община кметы булып Йордан Лейчков Янков булған (бойондороҡһоҙ, II мандат -  ГЕРБ-тан кандидат).
Черных Юрий Алексеевич
Биографияһы
1995—2005 йылдарҙа «Салаватнефтемаш» ААЙ-һы генераль директоры булып эшләй.
Ғаилә, мөхәббәт һәм тоғролоҡ көнө
Тарихы
Шуға ҡарамаҫтан, православие мөхитендә был байрамды хупламаусылар ҙа табыла. Анна Данилова уларҙың логикаһын шулай тасуирланы: «Беренсенән <…> Феврония Пётрҙы үҙенә, йәнәһе, ирекһеҙләп өйләндерә, шуға өҫтәп әйтеү кәрәк, үҙе башлап кейәүгә сығыу теләген ҡуя, был бит диндар ата-әсә ҡоҙалап алып биреү, ғибәҙәтханала берен-бере күреү һәм егеттең үҙе теләп йәрәшеүе түгел. Икенсенән, уларҙың балалары ла булмай: балаһыҙ ниндәй православие ғаиләһе булһын инде? Ғөмүмән, уларҙы хәтерләү пост булараҡ байрам ителә, ә пост ваҡытында никахлашыу тыйыла, ниндәй ғаилә байрамы булыуы мөмкин пост ваҡытында? Бына алһындар ине Кирилл һәм Мария Радонежскийҙарҙы — бөтәһе лә үҙ урынында — күп балалылар, пост мәлендә байрам итмәйҙәр, күҙ ҡарашынан берен-бере аңлап йәшәй».
«Ғаилә, мөхәббәт һәм тоғролоҡ көнө» атамаһын алған Бөтә Рәсәй байрамы тәүге тапҡыр 2008 йылдың 8 июлендә үтте. Уны өсөнсө рәсәй президенты Дмитрий Медведевтың ҡатыны Светлана Медведева етәкләгән Социаль-мәҙәни башланғыстар фонды ойошторҙо. Артабан был байрам йыл һайын билдәләнә. Байрам тантаналарын төшөрөү өсөн «Ҡыҙыл квадрат» компанияһы яуаплы, Беренсе канал телевидение тапшырыусыһы булараҡ сығыш яһай.
Һәйкәлдәр ҡуйыу
Ғаилә, мөхәббәт һәм тоғролоҡ көнөн раҫлау күп кенә Рәсәй ҡалаларында Пётр һәм Феврония һәйкәлдәрен асыуға нигеҙ һалды. 2016 йылға яҡынса 60 һәйкәл ҡуйыла, был изгеләр XXI быуат Рәсәйендә иң популяр һәйкәл геройҙары һәм илдә «тиражланылыусы» православие изгеләре була. Уларҙың яртыһы «Ғаилә мөхитендә» дөйөм милли программа сиктәрендә, яртыһы — урындағы властарҙың башланғысы буйынса ҡуйыла. Һәйкәлдәрҙең күпселек өлөшө Суриков институты тамамлаған скульптор Константин Чернявскийҙың биш композицияһы нигеҙендә эшләнгән. Чернявский фекеренсә, программаның рәйестәше һәм "Ростех"тың генераль директоры Чемезов Сергей Викторович тәүге һәйкәлдәрҙе әҙерләү инициаторы булып тора. Һәйкәлдәрҙе ҡороу спонсоры булып, ҡағиҙә булараҡ, төбәктәрҙә эшмәкәрлек алып барыусы эре компаниялар: («Лукойл», Смоленск АЭС-һы, Курск АЭС-һы, Ростов атом электростанцияһы һ. б.) йәки урындағы эшҡыуарҙар сығыш яһай. Программала ҡатнашыусылар һәйкәлдәр реаль файҙа килтерә, тип раҫлай. Мәҫәлән, проекттың скульптуралар ҡуйыу буйынса етәксеһе Виталий Брутман раҫлауынса, һәйкәл барлыҡҡа килгәне бирле, Сочи ҡалаһында аборттар һаны байтаҡҡа кәмегән
Деликов Эрдни Теледжиевич
Биография
Тулы булмаған урта белемле. Мәктәптән һуң колхозда эшләй.
Батырлығы
Фаразланыуынса, Э. Т. Деликов Ростов өлкәһе Усть-Донецк (элек Константинов) районы Раздор станицаһынан алыҫ булмаған ерҙә ерләнә.
Дүртөйлө (Ҡариҙел районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ибраев Рәшит Әхмәтзыя улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Эске диңгеҙ гидродинамикаһының бассейнындағы һыуҙың үҙгәреүсе массаһы моделен һәм күп процессорлы иҫәпләү системаһында уны һөҙөмтәле тормошҡа ашырыу юлдарын уйлап табыла.
Тозым-Ҡанан
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Харрасов Рауил Ғүмәр улы
Ижади ҡаҙаныштары
2001 һәм 2014 йылдарҙа ике аудиоальбомын сығара, БСТ-ла биш видеоклибы төшөрөлә. Рауил Харрасов халыҡ йырҙарын да, композиторҙар ижад иткән йырҙарҙы ла ҙур оҫталыҡ менән башҡара. Профессиональ композиторҙар араһынан Нур Дауытов, Рим Хәсәнов, Салауат Низамет­диновтарҙың йырҙарын үҙ итә, шул уҡ ваҡытта Дамир Солтанов, Азат Исҡужин, Рәмил Туйсин, Флера Шәрипова кеүек һәүәҫкәр композиторҙарҙың күңеленә ятҡан йырҙарын да башҡара.
Абдуллина Рәйлә Ниғәмәтйән ҡыҙы
Биографияһы
1955 йылда, «Оҙаҡ дарыуҙар ҡулланып йоҡлауҙың ашҡаҙандың эшмәкәрлегенә йоғонтоһо» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлап, аспирантураны тамалай.
Буранов Ғилметдин Мостахетдин улы
Буранов Ғилметдин Мостахетдин улы (1911 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, рядовой. 142-се кавалерия полкы эскадронында ҡылыссы булып хеҙмәт итә. Хәбәрһеҙ юғалған.
Хәтер
Буранов Ғилметдин Мостахетдин улының исеме Баймаҡ районының Хәтер китабына индерелгән.
Темәс ҡурғандары
Темәс ҡурғандары — һуңғы сармат мәҙәниәтенең археологик ҡомартҡыһы. II—III быуаттарға ҡарай. Баймаҡ районы Темәс ауылынан 2,5-3 км алыҫлыҡта Һаҡмар йылғаһының уң ярында «Ҡарағай морон» (Ҡарағай морон). Географик яҡтан дала һәм урман-дала ландшафт-климатик зонала ята.
Археологик яҡтан 1963 йылда М. Х. Садиҡова, 1970—1972 йылдарҙа Н. А. Мәжитов, М. Ш. Рәзәпов өйрәнә. Тупраҡ өйөмлө ҡурған ҡәберлектәренә ҡарай. 19 ҡурған бар (диаметры 8-20 м, бейеклеге 0,5 м), уларҙың 7-һе ҡаҙылған. Ҡәберҙәге мәйеттәр баштары менән төньяҡҡа ҡарай арҡаһына ятҡырып ерләнгән. Баш һөйәктәре махсус рәүештә "һундарҙың матурлыҡ стандарты"на ярашлы үҙгәртелгән. Ҡәбер соҡорҙары киң дүртмөйөш формаһында.
Материалдар РФА Өфө фәнни үҙәгенең Археология һәм этнография музейында һаҡлана.
Ҡан
Дөйөм алғанда, ирҙәрҙең ҡаны уртаса 5,2 л, ҡатын-ҡыҙҙарҙыҡы — 3,9 л, яңы тыуғандарҙыҡы — 200—350 мл тирәһе тәшкил итә.
Ҡан яһаусы ағзалар булып һөйәктең ҡыҙыл кимек матдәһе, тимус, лимфатик төйөндәр һәм талаҡ тора.
Бөтә донъя ҡан донорҙары көнө
Бөтә донъя ҡан донорҙары көнө— Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы тарафынан 2005 йылдың майында, 58-се Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ассамблеяһы барышында Женевала булдырылған халыҡ-ара көн (WHA58.13 резолюцияһы).
Ҡан сирҙәре
Гемофилия — нәҫелдән килә торған ауырыу. Ҡан ойошоу процесы боҙолоу менән бәйле;
Ҡан составы
- умыртҡалыларға хас булған гемоглобин (тимерҙән торған) нигеҙендәге ҡан;
Ланкастер
Тарих
XVIII быуат Ланкастер ҡалаһы үҙенең иң шәп, сәскә атыу осорон кисерә, ул порт булараҡ өсмөйөшлө сауҙала ҡатнаша. Быуат аҙағында йылға мәте менән ҡаплана һәм унда ауыр йөк ташыусы караптар инә алмай. 1964 йылда Ланкастер университеты асыла. 1998 йыл университеттың Дж. Рескин исемендәге китапханаһы эшләй башлай.
(8498) Өфө
Йыһанда урыны һәм асылыу тарихы
Йыһанда «Өфө» исемле күк есеменең барлыҡҡа килеүе астроном Урал Баязитов менән бәйле. Ғалим йондоҙҙар атмосфераһын өйрәнә. Физика-математика фәндәре докторы астроном Николай Степанович Черны́х Урал Баязитовҡа яңы асылған бәләкәй планета исемен Башҡортостан тормошондағы берәй ваҡиға менән бәйләргә тәҡдим итә. 1999 йылда республика Өфө ҡалаһының 425 йыллығын байрам итә, был турала Баязитов Черныхҡа хәбәр итә. Ҡырым астрофизик обсерваторияһы астрономы Людмила Васильевна Журавлёва 1990 йылдың 22 декабрендә яңы бәләкәй планета булыуын аса. 2001 йылдың 15 сентябрендә ул үҙе Өфөгә килеп яңы асылған 8498-се бәләкәй планетаға Көньяҡ Уралдағы тарихи һәм мәҙәни үҙәк Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфө исемен биреү тураһында таныҡлыҡ алып килә.
Тультья (Амынья ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Саҙаҡа
Саҙаҡа «ситдыҡ» («ихлас») һүҙе менән тамырҙаш. Көнбайыш ислам белгестәре йәһүди "седака" һүҙе менән бәйләнеш бар тип белдерә. Хәҙерге мосолман ғалимдары үҙләштереү тураһындағы дәғүәләрен ышандырмай тип һанай. Үҙләштереү тигәндә, үҙ сиратында, мосолмандар үҙҙәре араһында йәшәгән йәһүдтәр һәм христиан динендәгеләр ғәрәп теленән алған тип һанай. Саҙаҡа (Саҙаҡат-Аллаһ,Ситдыҡ, Садиҡ) мосолман ир-ат исеме булараҡ йыш осрай, икенсе быуында - йәһүдтәрҙә, һуңғы ваҡытта  христиандарҙа  фамилия булараҡ осрай.
Оло Салыҡлы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Верещагин Василий Васильевич
Биографияһы
1871 йылда рәссам Мюнхенға күсеп, көнсығыш мотивтары өҫтөндә эшләүгә күсә. Ошо ваҡытта беренсе ҡатыны Елизавета Фишер менән бергә йәшәй башлай, бары тик 1883 йылда Вологдала ғына ул ҡатыны менән сиркәүҙә никахлаша).
1901 йылда рәссам Филиппин утрауҙары, 1902 — АҠШ менән Куба, 1903 — Японияла була.
Йыһаншин Камил Фәрухша улы
Биографияһы
1975 йылдан Өфөлә йәшәй. Ҡатыны Коскина Татьяна Зиновьевна менән ике ул, өс ҡыҙ үҫтерә. Камил Фәрухша улы Рәсәй буйлап бик күп сәйәхәт итә. Алыҫ Көнсығышты, Көнсығыш Себерҙе, Поляр һәм Көньяҡ Уралды, Кавказды гиҙеп сыға.
Астахов Фёдор Алексеевич
Граждандар һуғышы
Ҡыҙыл армияла 1918 йылдан. Граждандар һуғышын Көнсығыш фронтта үтә, А. В. Колчак армияһына, Алыҫ Көнсығышта япон интервенттарына һәм күп һанлы аҡ формированиеларға ҡаршы һуғыша. 1918 йылдан 5-се армияла, 1-се Тула һәм 1-се Калуга авиагруппаларында подразделениелар менән командалыҡ итә, 1919 йылда авиаотряд командиры һәм Көнсығыш фронттың 1-се Себер авиация төркөмөнөң авиация начальнигы була. 1920 йылдан — Себер авиацияһы, авиация һәм 5-се һауала осоу армияһы начальнигы ярҙамсыһы.
Алексин Анатолий Георгиевич
Биографияһы
Үҫмер сағында «Пионерская правда», һуңыраҡ «Комсомольская правда» гәзитендә шиғырҙары баҫыла.
1970—1989 — РСФСР Яҙыусылар союзы секретары.
Ставрополь төркмәндәре
Ултыраҡлыҡҡа күсеү
1825 йылдан Ставрополь губернаһында ике үҙәктән: Йәйге һәм Ҡышҡы ставканан торған Төркмән приставлығы булдырылған. 1827 йылда Рәсәйҙең Көньяғындағы төркмәндәр хәрби бурыстан азат ителә. 1825 йылдан һуң, Ставропольеға рус кәрҫтиәндәренең күпләп күсенеүе сәбәпле, губерна властары күскенселәрҙең тормошон тәртипкә һалырға тырышалар. Төркмәндәр араһында традицион тип һаналған күсмә малсылыҡ яйлап ҡына тарҡалыш кисергән. 1863 йылда Үрге Барханчаҡта төркмәндәр 708 хужалыҡтан торған Баш-оба йәки Баш-ағыл (йәғни баш йәки сығанаҡ ауыл, аран загон) ойоштора. Этнограф Володин мәғлүмәттәре буйынса, 1902 йылда урындағы төркмәндәр 2 072 йорттан һәм 11 мең кешенән торған 13 ултыраҡ ауылда йәшәгән. Күскенсе төркмәндәр аҙ өлөш тәшкил иткән: 5,5 мең.
Совет осоронда
1917 йылда Төркмән приставлығы төркмән өйәҙе тип үҙгәртелгән, 1920 йылдан үҙәге Летняя ставка ауылында урынлашҡан Төркмән районы булып киткән. Тамырландырыу сәйәсәте сиктәрендә милли кадрҙар әҙерләнгән: 1933 йылға Төркмән район башҡарма комитеты хеҙмәткәрҙәренең 80-85 % төркмән булған, бөтә төркмән ауыл советтарында барлыҡ рәйестәре һәм секретарҙары төркмән халҡы вәкилдәре булған.
Коллективлаштырыу ваҡытында элекке төркмән байҙарының бер өлөшө Кума йылғаһы аръяғына ҡасып, Дағстанда, яңы ауылдарға нигеҙ һалған, ул ауылдар әле лә бар. 1956 йылда Төркмән районы бөтөрөлә, әммә 1970 йылда яңы сиктәрҙә тергеҙелә.
Ырыу-ҡәбилә бүленеше
Тарихи тайптарға (халыҡтарға йәки нәҫел-заттарға) бүленгәндәр. 2007—2011 йылдарҙағы ялан тикшеренеүҙәре күрһәтеүенсә, ҡәбилә бүленеше һаҡланған һәм ҡайһы бер роль уйнай. Хатта бер ауылда ла төрлө төркмән халыҡтары вәкилдәре айырым төпләнергә тырыша. Мәҫәлән, яңауыл Озек-Суат ауылы союнаджилар (улар ауылда яҡынса 30 %) һәм иғдырҙар (10 %) йәшәгән Үргегә һәм яҡынса 60 % тәшкил иткән човдурҙар — Түбәнгегә бүленә. улар «Ҡәбилә» теләктәшлеге тойғоһо реаль мәғәнәгә эйә, административ ресурстарҙы ҡулланыуҙағы көнәркәшлектә файҙаланыла. Идаралыҡта фәҡәт үҙенең нәҫеле вәкилен күреү теләге урындағы власть органдарына һайлауҙар ваҡытында тойола. Озек-Суат халҡы әйтеүенсә, етди һайлау алды көрәше һөҙөмтәһендә, аңлашылмаусанлыҡтар һәм бәхәсле хәлдәр ҙә килеп сыҡҡылаған. Клан-ара көрәштең киҫкенлеге тураһында һөйләгәндә, ауыл халҡының ҡайһы берҙәре, 2000 йылдар уртаһына тиклем булғанса, урындағы хакимиәт башлығы итеп төркмәнде түгел, ә төркмәндәргә нейтраль мөнәсәбәттә торған урыҫты ҡуйыу яҡшы тигән фекер әйтәләр.
Добрич
Тарихы
Ҡала Беренсе Болгар батшалығы осоронда барлыҡҡа килгән һәм XI быуаттарҙа бәшнәктәр тарафынан юҡ ителгән.
1940 йылдың 7 сентябрендә Крайов килешеүенә ярашлы Румыния Болгарияға көньяҡ Добруджаны кире ҡайтара.
1943—1944 йылдарҙа бында яғыулыҡ склады төҙөлә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Кәсерҙәр
Ябай кәсерҙәрҙең тамғаланышы
Ябай кәсерҙәрҙең бер нисә төрлө баҫма яҙылышы бар:
Аралаш кәсерҙәр
Мәҫәлән,. Ҡәтғи математик әҙәбиәттә, аралаш кәсер менән бөтөн һандың кәсергә ҡабатландығы оҡшаш булғанлыҡтан, ундай яҙыуҙы ҡулланмауҙы хуп күрәләр, шулай уҡ яҙыу ҙур күләмле һәм иҫәпләү уңайһыҙ булғанлыҡтан.
Ҡабатлау һәм бүлеү
Мәҫәлән,
Тумра
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Анатолия юлбарыҫтары
Төрөксә үҫеш нигеҙҙәре
Әлеге ваҡытҡа Төркиә урбанизация мөмкинлектәрен файҙалана алған иң уңышлы илдәр өлгөһө булып тора. 1960—2013 йылдарҙа сәнәғәттең ил эске тулайым продуктына (ЭТП) индергән өлөшө 17 проценттан 27 процентҡа етеп үҫә, ә хеҙмәтләндереү тармағы 26 проценттан 64 процентҡа етә; инфляцияны иҫәпкә алмай һанағанда, йән башына тап килгән өлөш 1567 АҠШ долларынан (1980 йылда)  10 666 АҠШ долларына (2012 йылда) етә.
Составы һәм тасуирламаһы
Халыҡ-ара ваҡытлы матбуғат баҫмаларында, иҡтисади тасуирламаларҙан тыш,  «сәйәси коннотация» термины ла телгә алына: һүҙ яңы төрөк капиталының традицион  ислам ҡиммәттәре менән бәйлелеге («ислам капиталы») тураһында бара. Европа тотороҡлолоҡ инициативаһының 2005 йылда үткәрелгән тикшеренеүендә яңы эшҡыуарҙарҙы һәм уларҙың ҡиммәттәрен билдәләү өсөн «ислам кальвинсылары» термины ҡулланыла.
Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы
Мәжит Ғафури музейы
Мәжит Ғафуриҙың мемориаль йорт-музейы 1948 йылдың 5 мартында асылған. Йорт шағирға Башҡортостан хөкүмәте тарафынан башҡорт һәм татар әҙәбиәтен үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары өсөн «Башҡортостандың халыҡ шағиры» тигән маҡтаулы исем бирелеү уңайына 1923 йылда бүләк ителә. Музейҙың мемориаль залында Мәжит Ғафуриҙың һәм уның ғаиләһенең шәхси әйберҙәре — шағир ғаиләһенең ҡомартҡылары ҡуйылған.
Голенькая
Голенькая — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Салыҡлы йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Ишмөхәмәт (Фёдоровка районы)
Ишмөхәмәт (Ишмухаметово) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 73 кеше. Почта индексы — 453295, ОКАТО коды — 80254805004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ишмөхәмәт (Һынташ) ауылы XIX быуаттың 20-се йылдарында барлыҡҡа килә, Ишмөхәмәт Ҡобашев исемен йөрөтә, ул 1801 йылда тыуған. Ауылға нигеҙҙе хәҙерге Стәрлебаш районының Аллағыуат ауылы кешеләре һала. 1834 йылда ауылда 169 кеше йәшәгән 27 йорт хужалығы була. 25 йылдан һуң 40 йортта 238 кеше йәшәгән. 1920 йылда 60 йорттоң һәр береһенә 5-әр кеше була.
Имән (Ҡариҙел районы)
Имән (Имяново) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4 кеше. Почта индексы — 452365, ОКАТО коды — 80234884005.
Каса
Хәҙерге эшләү ысулдары
Әлеге көндә касаларҙы фаянстан, фарфорҙан, керамиканан, металдан, ағастан, пластиктан һәм башҡа материалдарҙан фабрикаларҙа етештерәләр. Улар төрлө һында һәм төрлөсә биҙәкләп сығарыла.
Ҡулланылышы
Был һауыт Урта Азияла һәм уға яҡын төбәктәрҙә киң ҡулланыла. Японияла ла киң таралған, уны «тяван» тип атайҙар һәм сәй эсергәндә йәки дөгө биргәндә тотоналар. Ҡырғыҙҙарҙа касаны «чыны» тип атайҙар, был «chin», йәғни «Ҡытай» тигән фарсы һүҙенән килеп сыҡҡан, сөнки уны шул илдән килтерә торған булғандар. Үзбәктәр иһә фарсылар кеүек үк "пыяла" тип атай. Татарстанда һәм Башҡортостанда ла яратып ҡулланалар.Уның вағыраҡтарын табынға сәй эскәндә, ҙурыраҡтарын һурпа, аш һалып ҡуялар. Турамалар һәм башҡа ризыҡ өсөн дә тотонола.
Гришкина
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Петрич (ҡала)
Халҡы
{| align="left" style="margin-right:1em;"
Миус-фронт
17 июль — 2 август
Ике яҡтан да эре танк һәм моторлаштырылған көстәрҙең көсөргәнешле алыштары һөҙөмтәһендә, дошман 2 августа йәнә һөжүмде йырып сыға һәм яңынан Куйбышево-Дмитровка районындағы Миус йылғаһы сиктәренә сығыуға өлгәшә. Июль аҙағында Миус-фронт тынып тора.
18 — 31 авгусы
24 август төнөнә ҡарай совет ғәскәрҙәре һөжүм башлай һәм Артемовка, Кринички, Семеновский утарын яулап ала. Таганрогҡа ҡарай юлды биләй, был герман ғәскәрҙәренең резервтар күсереү мөмкинлегенән мәхрүм итә.
Миус-фронттағы һуғыш тураһында хәтер
Һәйкәлдең бейеклеге — 27 м, Севастополь һәм Баҡы хәрби-диңгеҙ училищеһы курсанттарынан барлыҡҡа килгән 3-сө гвардия уҡсылар корпусы бригадаһы моряктары хөрмәтенә 1973 йылда асыла. 1942 йылдың мартында бында Таганрогты азат итеү өсөн һөжүм алыштары бара, унда төп үҙәк булып СС танк дивизияһы «Викинг» һаҡлаған Волков тауы була. Һәйкәле янында постаментта яҙыу бар: «Ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәтеп, моряктар фашистарҙың терә үҙәген яулай». «Якорь» мемориалы Матвей Ҡурғандың бөтә яғынан да күренеп тора.
Ишембай ойоҡ фабрикаһы
Тарихы
2011 йыл иң кризислы йыл булып тора. 2010 йылда «Лонати» фирмаһынан 24 ойоҡ автоматтары, шулай уҡ яңы тегеү ҡорамалдары һатып алына. «Rossetto» (Италия) аспирация системаһы ҡуйыла, был ҡорамал ойоҡ-ойоҡбаш етештереү ҡалдыҡтарын йыйыу менән бергә һауаны фильтрлай, электр энергияһын экономиялау мөмкинлеген бирә. Шулай уҡ 25 берәмек тегеү ҡорамалдары һатып алына.
Наградалары
Ишембай ойоҡ фабрикаһы — «Бөтә Рәсәй маркаһы (3 мең йыллыҡ)» конкурсының 12 алтын һәм 7 платина сифат билдәһен яулай. Бер нисә йыл рәттән предприятие «100 иң яҡшы Рәсәй тауары» конкурсы дипломанты була. «Бөтә Рәсәй маркаһы (3 мең йыллыҡ)» унынсы юбилей күргәҙмәһе йомғаҡтары буйынса юғары наградаға — юғары сифат предприятиеһы Паспортына лайыҡ була. Предприятиеның эш һөҙөмтәләре «Алтын йондоҙлоҡ» халыҡ-ара конкурсында ла билдәләнә, ә продукция сифатын көмөш миҙал билдәләй.
Ҡаршын
Этноним
«Ҡаршын» этнонимы шулай уҡ уйғырҙарҙа билдәле.
Тыним
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Кирәбе ауыл Советы (Учалы районы)
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Казанка (Фёдоровка районы)
Казанка (Казанка) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2 кеше. Почта индексы — 453285, ОКАТО коды — 80254855005.
Ғүмәрова Фәхирә Мөхәмәтшәрип ҡыҙы
Биографияһы
Фәхирә Мөхәмәтшәрип ҡыҙы Ғүмәрова 1921 йылдың 3 февралендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән-Түңгәүер кантоны Ишбулды ауылында тыуған. Тулы булмаған урта белемле.
Ғизәтуллин Денис Рәшит улы
Рәсәйҙә
2008 йылда Ғизәтуллин Денис, ил чемпионатында ике тапҡыр еңеү яулап, үҙ класын раҫлай. 2009, 2010 һәм 2011 йылдар сезонында ул Балаково ҡалаһы клубы өсөн сығыштарын дауам итә һәм спидвей буйынса Донъя кубогындағы ярыштарҙа тотороҡло рәүештә Рәсәй йыйылма командаһы составында сығыш яһай. 2004—2010 йылдарҙа Денис спидвей буйынса ил шәхси чемпионаттарына бары 1 тапҡыр ғына эләгә алмай ҡала.
Ҡарға йыуаһы
Ҡарға йыуаһы (Allium decipiens, Лук обманывающий) — ғаиләһенә ҡараған күп йыллыҡ үлән үҫемлек.
Ҡарға йыуаһы — тау биттәрендә үҫкән ҡырағай ләлә япраҡтарына оҡшаған һутлы сөсө япраҡлы ашарға яраҡлы үлән. Ҡайһы бер ерҙәрҙә уны «айыу йыуаһы» тиҙәр.
Ҡунаҡбай ауыл Советы (Учалы районы)
Тарихы
110. Учалы районы Иманғол ауыл Советының Көбәк ауылын Учалы районының Ҡунаҡбай ауыл Советы биләмәһе составына күсереп, Учалы районының Ҡунаҡбай һәм Иманғол ауыл Советтары сиктәрен килтерелгән схематик картаға ярашлы үҙгәртергә.
Евро
Аталышы
Урыҫ телендә е́вро тип йөрөтөлә. Норматив һүҙлектәргә ярашлы, ул мужской родҡа тура килә, телмәрҙә урта род та осрай.
Евро символы(€)
Банкноталар һәм тимер аҡсалар ЕҮБ ҡарары буйынса әйләнешкә индерелә. Еврозоналағы һәр ил серия номеры алдынан үҙ илен аңлатҡан хәреф яҙа:
Усть-Тетёр
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Азов тарих-археологик һәм палеонтологик музей-ҡурсаулығы
Музей бинаһы
Совет власы йылдарында был бинала большевиктарҙың эшсе һәм һалдат депутаттарынан Советы эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында уны немец комендатураһы биләй. Ҡаланы азат иткәс, бинала район башҡарма комитеты, партияның район комитеты, типография, кибеттәр, ведомствонан тыш һаҡсылыҡ отряды урынлаша.
Музейҙың экспонаттары һәм фонды
Музей фондынң яртыһын тиерлек археологик комплекстар тәшкил итә, улар араһында башҡа илдәрҙәге музейҙарҙа тиңе булмағандары ла осрай. Ростов өлкәһендәге археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында табылған һәм б. э. I быуатҡа ҡараған ҡурғандарҙағы сәнғәт әҫәрҙәре донъяуи кимәлдәге музей экспонаттары булып һанала: алтындан яһалған биҙәнеү әйберҙәре, аттар өсөн ҡулланылған егеү нәмәләре, алтын һәм көмөш һауыт-һаба, яу ҡоралдары һ. б.
Алитус
Алитус или Алиту́с (Alytus, Olita, Олита ) —Литваның көньяғында, Дзукиялағы ҡала,  Алитус  өйәҙенең һәм Алитус районының административ үҙәге; Литвала халҡы һаны буйынса алтынсы урында тора.
Тарихы
1377 йылда тәүге яҙма сығанаҡтарҙа телгә алына. 1581 йылда ҡала хоҡуғы бирелә.
XIX быуат аҙағында көнбайыш  Рәсәй империяһы сиктәрен нығытыу менән бергә  мөһим стратегик урындағы Олитуны (Алитус) фортификациялау буйынса ҡарар ҡабул ителә. 1890 йылда Олита Рәсәй империяһының өсөнсө класлы ҡәлғәһе була
1944 йылдың июлендә ҡаланы штурмлағанда һәм йылғаны һуғышып аша сыҡҡанда 11-се гвардия армияһының  күп һалдат һәм офицерҙары һәләк була. Һуғыштан һуң Улону урамындағы скверҙа 2891 совет яугиренең ҡәбере менән зыярат төҙөкләндерелә, улар араһында 6   Советтар Союзы Геройҙары : гвардия полковнигы Г. Емельянов, гвардия өлкән лейтенанты В. Калинин, кесе сержант Н. Никонов, рядовой А. Тихоненко, өлкән сержант И. Тонконог, кесе сержант Т. Әхмәтов була.
Иҫкәрмәләр
8. Statistics Lithuania. Administrative at the beginning of the year M3010214 territory by Population, 1996-2013 of place residence
Кәмәлек (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Миндәк ауыл Советы (Учалы районы)
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Тарихы
Миндәк ҡасаба Советының Миндәк эшселәр ҡасабаһын, тораҡ пункты тибын ауыл тип билдәләп, ауыл тораҡ пункттары категорияһына индерергә.
Логан (тау)
Түбә бейеклеге
1992 йылдың май-июнь айҙарында Канада география йәмғиәте Канада Геодезия хеҙмәте һәм «Канада парктары» учреждениеһы менән берлектә экспедиция ойоштора. Уның барышында диңгеҙ кимәленән 5956 м бейеклеккә тиң түбәнең ағымдағы бейеклеге теркәлә.
Климаты
Тауҙа иң түбән температура рекорды 1991 йылдың 26 майында теркәлә (-77,5), был Антарктиканан ситтә иң түбән теркәлгән температура булып тора. Ләкин был температура рекорды ҡуйылмай, сөнки әлеге температура бик ҙур бейеклектә теркәлә.
Беренсе тапҡыр күтәрелеү
Шул уҡ көндө штурм лагерына төшөп өлгөрмәгәнлектән, уларға төндө ҡар мәмерйәһендә үткәрергә тура килә. Икенсе көндө төшөүҙәрен дауам итәләр, әммә ул күп факторҙар менән ҡатмарлана: Ламберттың хәле насар була, күренеүсәнлек һәм һауа торошо яҡшырмай, ә Маккарти бәйләме рюкзакты йүнәтеү өсөн туҡтай, һәм һөҙөмтәлә төркөм икегә бүленә. Бер-береһен эҙләүгә күп ваҡыт сарыф ителә.
Әсәҙуллин Мөхәмәт Зөфәр улы
Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатын тамамлай (1972). 1972—1977 йылдарҙа Өфө нефть институтында «газ-нефть үткәргес торбаларҙы, газ һаҡлау урындарын һәм нефтебазаларҙы проектлау һәм файҙаланыу» һөнәре буйынса уҡый.
Логан (тау)
Икенсе маршрут буйынса күтәрелеүҙәр
2010 йылда ике япон альпинисы — Ясуси Окада (岡田康) һәм (横山勝丘), Төньяҡ Американың иң ҡатмарлы стеналарының береһе булған алдан үтелмәгән көньяҡ-көнсығыш стенаһы буйлап альп стилендә күтәреләләр. Стена буйлап күтәрелеү 3 көн (4-7 май) дауам итә. Ошо ваҡыт эсендә улар 2500 метрлыҡ стенаны үтә (ҡатмарлылыҡ категорияһы) һәм көнсығыш түбәгә сыға. База лагерына улар бер көндә 30 км маршрут үтеп, 8 майҙа көнсығыш һырты буйлап төшә.
Әсәҙуллин Мөхәмәт Зөфәр улы
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
2003 йылда Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендә премияһын һәм «Рәсәй Федерацияһының фән һәм техника өлкәһендә Хөкүмәт премияһы лауреаты» исемен бирергә: …. техник фәндәр кандидаты, баш инженер — «Баштрансгаз» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры урынбаҫары Әсәҙуллин Мөхәмәт Зөфәр улына; …..- магистраль газ торбалары компрессор станциялары өсөн «Урал» сериялы газ һурҙырып ҡыуҙырыу агрегаттарын төҙөгән һәм производствоға индергән өсөн. (Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 16.02.2004 85-се ҡарары)
Ушья (Чёрная ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Богородица Успение сиркәүе (Недвиговка)
Тарихы
Недвиговка ауылында Богородица Успение сиркәүе 1796 йылда уҡ төҙөлә. Диуарҙары таштан, ә көмбәҙе һәм манараһы  ағастан була. Ваҡыт үтеү менән ул иҫкерә, уның урынына 1905 йылда шул уҡ урында һәм шул уҡ исем менән яңы ғибәҙәтхана төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Архитекторы билдәһеҙ, әммә төҙөлөш яҡынса В.Н. Васильев проекты буйынса алып барыла. 1914 йылда төп төҙөлөш эштәре тамамлана.
Сарс (эшселәр ҡасабаһы)
Географияһы
Сарс эргәһендә бик күп мәмерйә һәм шишмәләр бар.
Дауыл
Тропик циклондары — урагандар
Тар мәғәнәлә, ураган тропик циклон тигәнде аңлата. Циклондар, барлыҡҡа килгән урыны буйынса түбәндәгесә бүленә: Тропик циклонда ел тиҙлеге 60 км/сәғ артыҡ булһа, ураганға исем бирелә.
Худяков Сергей Александрович
Биографияһы
Арменак Ханферянц 1902 йылдың 7 ғинуарында Елизаветпольск губернаһы Шушинский өйәҙе МецТаглар (Մեծ Թաղլար  ) ауылында (башҡа фараз буйынса, Вольский ҡалаһында) Артем Ханферянц һәм Гюляханум Ханферянц ғаиләһендә тыуа. Атаһы 1908 йылда, ҡатынын өс улы менән тол ҡалдырып, вафат була.
Ябай һандарҙың таралыуы тураһында теорема
Тарихы
Ябай һандарҙың урынлашыуында статистик законлылыҡты беренсе булып Гаусс абайлай. Ул Энке Иоганн Францҡа хатында (1849), 1792 йәки 1793 йылда уҡ, «тик эмпирик яҡтан, ябай һандарҙың тығыҙлығы «яҡынса логарифмға кире пропорциональ дәүмәлгә яҡын» булыуын күрҙем», тип хәбәр итә. Был ваҡытҡа тиклем, Фелкель һәм Георг Вега төҙөгән ябай һандар таблийаһына нигеҙләнеп, Адриен Мари Лежандр (1796 йылда) ябай һандарҙың таралыу функцияһы \pi(x) (x-тан ҙур булмаған ябай һандар һаны) : бында Гаусс телгә алынған хатында Лежандр формулаһын тәнҡитләй һәм, эвристик фекерләү ҡулланып, икенсе яҡынса функцияны — интеграль логарифмды тәҡдим итә: Ләкин Гаусс был гипотезаһын бер ерҙә лә баҫтырып сығармай. Ике яҡынлау ҙа, Лежандрҙың да, шулай уҡ Гаустың да, \pi(x) һәм x / \ln(x) функцияларының, юғарыла күрһәтелгән, бер үк күҙалланған асимптотик эквивалентлығына килтерә, шулай ҙа Гаусс яҡынлауы, әгәр хатаны баһалағанда функциялар сағыштырмаһы урынына уларҙың айырмаһын ҡарағанда, яҡшыраҡ булып сыға.
Кочевная (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ  йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Янаки Сергей Георгиевич
Ижади эшмәкәрлеге
Шағир-бард төрлө аудитория алдында сығыш яһай. Үҙе тураһында йыш ҡына ирония менән һөйләй.
Чех Республикаһы хөкүмәте
Богуслав Соботка Хөкүмәте (2014—2017)
2014 йылдың 17 ғинуарында Чехия президенты Милош Земан Чехия хөкүмәте рәйесе итеп Богуслав Соботканы тәғәйенләй. 2014 йылдың 29 ғинуарында президент Богуслав Соботка хөкүмәте составын раҫлай, һөҙөмтәлә һул-үҙәк ҡарашлы ČSSD, 2011 һәм KDU-ČSL партиялары коалицияһы барлыҡҡа килә
Хешма
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Халыҡтар һуғышы һәйкәле
Һәйкәл тарихы
Беренсе донъя һуғышынан һуң Халыҡтар һуғышы һәм уға бағышланған һәйкәл Германия халҡының милли уяныуы символдарының береһе булараҡ аңлатыла башлай; бигерәк тә 1930—1940 йылдарҙа нацистар был мемориалды пропагандистик маҡсатта ҡуллана. Һөҙөмтәлә ГДР ваҡытында властар хатта Германия милләтселеге менән күҙалланған һәйкәлде алып ташларға уйлай; «ҡорал буйынса рус-немец туғанлығы» символы булараҡ барыбер ҡалдырыла. Шуға ҡарамаҫтан, уны һаҡлау буйынса артыҡ көс түгелмәй.
Тасуирлама
91 метр бейеклегендәге һәйкәл яу яланы уртаһында урынлашҡан. Күҙәтеү платформаһына 500 баҫҡыс атлап менергә кәрәк. Күптән түгел 57 метр бейеклектәге урта күҙәтеү платформаһына менеү өсөн ике лифт ҡуйылған. Һәйкәл эсендә «Дан залы» бар, уның түбәһенә тәбиғи ҙурлыҡтағы 324 һыбайлы эшләнгән. Залда 9,5 метр бейеклектәге дүрәт «поминальщик» статуяһы тора, улар: батырлыҡты, көстө, өмөттө һәм халыҡтың ҡеүәтен, фиҙакәрлеген һынландыра.
Һәйкәлдән алыҫ түгел Наполеон ташы (Napoleonstein) бар. 1813 йылдың 18 октябрендә был урында Наполеон үҙенең ставкаһын урынлаштырған. Монумент менән ташты бик йыш Халыҡтар һуғышына арналған дөйөм комплекстың өлөштәре, тип иҫәпләйҙәр.
Ҡораласыҡ (Фёдоровка районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сахалар
Дине
Ҡайһы бер тарихсылар фекеренсә, Тыгындың берләштереү эшмәкәрлеге саха ҡәбиләләренең иртә синыфлы йәмғиәткә күсеүе һәм шул саҡта уларҙа дәүләт төҙөү тәүшарттарының барлыҡҡа килеүе сәбәп була. Башҡалар уның сәйәсәтендә саманан тыш ҡәтғи алымдарға иғтибар итә, улар башҡа ырыуҙарҙы буйһондороуға алып килмәй, ә киреһенсә, —децентрализациялауға булышлыҡ итеп, хатта ҡайһы бер теләктәштәрен ситкә этәрә.
Мәҙәниәте һәм көнкүреше
Торлаҡ булып бүрәнә аласыҡ (балаҕан; саха тирмәһе) һәм туҙ менән ҡапланған ураса тора (ураhа). XX быуаттан сахалар ағас өй төҙөй башлай.
Халыҡ йырсылары өзләү ҡуллана.