cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бөрө епархияһы
Бөрө епархияһы (Бирская епархия) — Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил, Архангел, Баймаҡ, Белорет, Бөрө, Бөрйән, Йылайыр, Иглин, Ҡариҙел, Мишкә, Нуриман, Учалы, Хәйбулла райондары административ сиктәрендә ойошторолған Урыҫ православие сиркәүенең епархияһы. Башҡортостан митрополияһы составына инә.
Тарихы
1922 йылдың ноябрендә епископ Андрей (Ухтомский) митрополит Агафангелдың (Преображенский) 1922 йылдың 18 июнендәге мөрәжәғәтнамәһенә таянып, Өфө епархияһының ваҡытлы автономияһын иғлан ҡылған һәм уның менән үҙидара итеү өсөн айырым өлөштәре менән викар епископтарға бер нисә хиротонийҙар башҡарған (шул иҫәптән Трофимды (Якобчук) Бөрө епископы итеп ҡуйған), артабан Мәскәү һәм бөтә Рәсәй Патриархы Тихон быны раҫлай.
Эйәр таҡтаһы
Эйәр таҡтаһы, ҡаптал - Ле́нчик йәки Арчак (Arçon ) — эйәрҙең ҡаты каркасы, алғы һәм артҡы ҡашағаларҙан һәм улар араһында  ат арҡаһына ята торған ике ҡанат - таҡтасыҡтарҙан тора. Элгәре ҡапталды ҡайын ағасынан яһағандар. В. И. Даль яҙып ҡалдырыуынса,  ҡалмыҡтар һәм башҡорттар эйәр ҡашағаларын һәм ҡанаттарын елемһеҙ генә, ябай ҡайыштар ярҙамында бик оҫта беркетә белгән. Казактар ҡапталды ҡайһы саҡ бөтәүле ҡайын тамырынан йәки ороһонан юнып эшләгән.
Шавая
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Ирекле ете сәнғәт
Антик дәүерҙә
Беренсе циклы (уҡытыла торған өс фән) — тривий (trivium), икенсе цикл (дүрт фән) квадривий (quadrivium) тип аталған. Математика фәндәре циклы антик дәүер ахырында формалаша. Неоплатонизм сиктәрендә квадривий фәндәренең иң өлкәне тип арифметика таныла. Тривий Урта быуаттар башында формалаша. Ете уҡыу фәне донъя тураһында фәлсәфәүи белем алыу өсөн мотлаҡ кәрәкле нигеҙ тип табыла.
Бөйөк Луки
Бөйөк Луки — Рәсәйҙәге Псков өлкәһе ҡалаһы (1166 менән). "Хәрби дан ҡалаһы". Псков өлкәһе көньяғындағы күп профилле сауҙа-сәнәғәт һәм мәҙәни-мәғариф үҙәге. Бөйөк Луки районы өлкә буйһоноуындағы ҡала булып тора, унда Бөйөк Луки районының административ үҙәге урынлашҡан. Шул уҡ ваҡытта ҡала үҙаллы муниципаль берәмек, ҡала округы статусына  эйә.
Тарихы
Ҙур хәрби ҡаҙаныштары өсөн «оплечье Новгородта» һәм «Мәскәү предсердие» тигән исемдәргә лайыҡ була, 1406 йылда Бөйөк Луки дәрәжәһе ала. 1478 йылдан башлап ҡала, бөтә Новгород ерҙәре кеүек, Мәскәү кенәзлегенә буйһона.
Ливония һуғышы ваҡытында Иван Грозный штабы бында урынлашҡан (1558 йылда). 1580 йылда поляк-литва короле Стефан Баторий  ғәскәрҙәре тарафынан алынған. 1583 йылда Ям-Запольская солохо буйынса ҡала Рәсәйгә ҡайтарыла.
1944 йылдың авгусынан 1957 йылдың октябренә тиклем - РСФСР-ҙың Бөйөк Луки өлкәһе административ үҙәге. СССР тарҡалғас, иҡтисади һәм демографик кризис башлана; халыҡ һаны сирек (23 процентҡа) самаһына кәмей - 117 меңдән 90 мең кешегә ҡала. 2008 йылдың октябрендә Бөйөк Луки "Хәрби Дан ҡалаһы" исеменә лайыҡ булды.
89-сы разъезд (Силәбе өлкәһе)
Тарихы
Ҡасаба 19 быуат аҙағында тЕкатеринбург йүнәлешендә тимер юлын төҙөүселәр өсөн нигеҙләнә
Бөтә донъя бал ҡорттарын һаҡлау фонды
Волонтерҙар хәрәкәте
2010 йылдарҙа Бөтә донъя бал ҡорттарын һаҡлау фонды волонтерҙары Рәсәйҙә бер нисә акция ғәмәлләштерҙе, иң мәғәнәлеһе « Бал ҡортона ярҙам ит- баллы үҫемлектәр сәс» булды, уның һөҙөмтәһендә Рәсәйҙең бер нисә ҡалаһында бал биреүсе ағастар менән баҡсалар һәм аллеялар ултыртылды. «Бал ҡорто тормошо — ваҡ-төйәк әйбер түгел» акцияһы фондҡа маҡсатлы иғәнәләр йыйыуға булышлыҡ итте.
Тамара (батшабикә)
Беренсе никахы
Никахы тарҡалғандан һуң Тамараның элекке ире уның дошманына әүерелә һәм гректарҙың ҙур ғәскәре менән Константинополдән Грузияға, юғалған тәхетен кире ҡайтарырға юллана. Юрий яҡлылар Кутаиси ҡалаһын ала һәм ул Гегути һарайында тәхеткә ултыртыла, арҡаҙаштары Гори ҡалаһына тиклем барып етә, ләкин фетнә баҫтырыла. Юрий ҡабаттан ҡыуыла, уның яҡлыларға яза бирелә (Джакели кланының биләмәләре тартып алына). Был 1191 йылда була. Тамараның ире һәм ғәскәр командиры булараҡ, Юрий Двинды һәм башҡа ерҙәрҙе мосолмандарҙан азат итә, шуға күрә әрмән сығанаҡтары, грузиндарҙан айырмалы, уның тураһында яҡшы фекерҙә.
Йүрүҙәнтамаҡ тораһы
Урынлашыуы
Йүрүҙәнтамаҡ тораһы Башҡортостан Республикаһының Йүрүҙән йылғаһы тамағынан төньяҡҡа табан 1 км алыҫлыҡта Ҡариҙел (Өфө) йылғаһының һул ярында урынлашҡан.
Әрәмә (йылға)
Әрәмә — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Әртә йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Перт (Австралия)
Европалыларҙың беренсе күҙәтеүҙәре
Был төбәктә тәүге европалылар Голландия капитаны Виллем де Вламинок командаһынан булған, 1697 йылдың 10 ғинуары. Европа халҡының артабанғы күҙәтеүҙәре де Вламинктың, күсеп ултырыу осрағында кәрәк булған ер ауыл хужалығы өсөн яраҡһыҙ һәм ҡунаҡсыл түгел, тигән һығымта яһауын раҫлай.
Транспорт
Пертта ике аэропорт бар.
Мәҙәниәт
Перт ҡалаһы Хит Леджер исеме аҫтында билдәле актёр Хитклифф Эндрю Леджерҙың, шулай уҡ Karnivool, Tame Impala, Pendulum һәм Party Knife Roba Свайра, Make Them Suffer музыкаль коллективтары ҡатнашыусылары һәм  ойоштороусыларының, Гарет МакГриллен һәм Пол Хардингтың, шулай уҡ популяр Америка «Чёрные Паруса» сериалында пират Джек Рекхем ролен башҡарған театр һәм кино актёры Тоби Шмитцтың  тыуған ҡалаһы булып тора.
Няризь (Колва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Ишмөхәмәтов Исмәғил Хажиәхмәт улы
Биографияһы
1921—22 йылдарҙа БАССР‑ҙың Мәғариф халыҡ комиссариаты инструкторы. 1928 йылдан башлап К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтында эшләй. 1932 йылдан алып химия кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта химия бүлеге мөдире, 1934 йылда — тәбиғәт белеме һәм география факультеты деканы, 1953 йылда — уҡыу‑уҡытыу һәм фән эштәре буйынса проректор. 1957 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетында эшләй. Унда химия кафедраһы мөдире, 1964—1970 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор вазифаһын биләй. Республика Ғалимдар йорто идараһы рәйесе. БАССР Юғары Советының 3‑сө саҡырылыш депутаты. 1971 йылдың 23 мартында Өфө ҡалаһында вафат була.
Карл Маркс
Лондонға эмиграция
1867 йылдың майында «Капитал»"дың беренсе томы донъя күрә.
Иҫтәләген мәңгеләштереү
Рәсәйҙә 1917 йылдағы революциянан һуң күп үҙәк урамдар һәм географик объекттар уның исемен йөрөтә башлай. Мәскәүҙә «Охотный ряд» урамы Маркс проспекты тип яңы исем менән йөрөтөлә башлаған булған. Иҫке исем 1991 йылда кире ҡайтарыла. СССР-ҙың союздаш республикаларында ла был исем киң тарала. Памирҙа Солохсо Батша сусағына Карл Маркс сусағы исеме бирелә.
Һәйкәлдәр
Тәүге һәйкәл Пензала асылған (1 май, 1918). Шуныһы ҡыҙык, совет осоронан һуң да һәйкәлдәр асылғылай. Мәҫәлән, 2003 йылда Карл Марксҡа һәйкәл Калугала ҡуйылған.
Латыштар
Латыштар (Латыши, latvieši) — балт халҡы, Латвия халҡының 60,3% тирәһен тәшкил итә (2 894 1 263 кешенән 549 095 кеше). Төп теле — латышса, һинд-европа ғаиләһе балт төркөмө. Диндар латыштар — башлыса протестант һәм католиктарҙан тора, шулай уҡ православ динлеләр бар. 1994 йылда Латвияла тыуғандарҙың барыһы араһында латыштар (әсәләре буйынса) 62,5% тәшкил иткән, был уларҙың ил халҡы нисбәтенән 8% юғарыраҡ, әммә был тыуым үлем кимәленән кәмерәк
Сығыштары
"Латыш катехизисы" ("Lettisch Vademecum") 1631 йылда Георг Манцель тарафынан яҙылған, Латвия тарихы буйынса тәүге китаптарҙың береһен - "Historia Lettica" ("Historia Lettica") 1649 йылда Пауло Эйнхорн баҫып сығарған. 1685-1694 йылдарҙа Э. Глюк латыш теленә Библияны тәржемә иткән.
Башҡортостанда
Башҡортостан Республикаһында 1,5 мең тирәһе латыш йәшәй. Улар ойошҡан рәүештә республиканың Архангел һәм Иглин райондарында көн итә. Башҡортостандың латыш торамалары быуаттан ашыу тарихҡа эйә. XIX быуатта Балтик буйында аграр үҙгәртеп ҡороуҙар крәҫтиәндәрҙе ситтә бәхет эҙләргә мәжбүр итә. 1860-90 йылдарҙа улар көнсығышҡа, шул иҫәптән хәҙерге Башҡортостан биләмәһенә әүҙем күсенә башлай.
1989 йылда республикала Латыш милли-мәҙәни үҙәге ойошторолған. 2007 йылда Рәсәй Федерацияһы Латыштары конгресы ултырышы Архангел районының Архангел ауылында үткәрелә, был сараның инициаторы - Латыш милли-мәҙәни үҙәге. .
Мәҙәниәте
Латыш халыҡ мәҙәниәте башлыса крәҫтиән йәшәйешенә бәйле. Утар тибындағы бер йорт-ихатанан торған торамалар өҫтөнлөк итә. Традицион торлаҡ бинаһы - асыҡ усаҡлы бурама (ыҙма). Ҡатындар һәм ҡыҙҙар өсөн алъяпҡысһыҙ өйҙән сығыу оят тип һаналған, ул үҙенә башҡа биҙәк йәки үҙенә башҡа ысул менән үрелгән билбау менән нығытылған.
Седов Леонид Иванович
Биографияһы
1946 йылдан СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты. 1953 йылдан СССР Фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы булып тора. «Космические исследования» журналының баш мөхәррире, «Доклады АН СССР» журналының баш мөхәррире урынбаҫары, «Прикладная математика и механика» журналының мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы, Бөтә Рәсәй фәнни һәм техник мәғлүмәт институты мәғлүмәт баҫмаларының Баш мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы.
Наградалары һәм премиялары
Маҡтаулы исемдәре:
Хәкимова Светлана Фәрит ҡыҙы
Хәкимова Светлана Фәрит ҡыҙы (21 июнь 1963 йыл) — театр актёры, 1991 йылдан Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2006).
Шишмә тораһы II
Табылдыҡтар
Шишмә тораһы II майҙанының 252 м² ере археологик экспедиция тарафынан ҡаҙып тикшерелгән. Яртылаш ер өй рәүешендәге усаҡлы торлаҡ (11×5 м) табылған.
Асылыкүл (тәбиғәт паркы)
«Асылыкүл» тәбиғәт паркы (природный парк «Аслы-Куль») — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһында федераль әһәмиәттәге тәбиғәт паркы. Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының төньяҡ-көнсығышында, Дәүләкән, Әлшәй, Бәләбәй һәм Бүздәк райондары сиктәрендә урынлашҡан. Майҙаны 47500 гектар тәшкил итә, шуның Дәүләкән районында — 29300 га, Әлшәй районында — 4600 га, Бәләбәй районында −1900 га, Бүздәк районында — 11700 га.
Хушму
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аллаяров Алик Рәшит улы
Биографияһы
Әлеге ваҡытта реклама агентлығы өлкәһендә эшләй.
Шегультан
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ошмас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ун ике имам
Ун ике имам (الأئمة الاثنا عشر) - шиғыйлыҡта Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең дини һәм сәйәси вариҫтары тип һанала.
Тарихы
Шиғый-ун икеселәр теологияһына ярашлы, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вариҫы - тәҡүәлек менән идара итеүҙән тыш, Аллаһ ҡанундарын (шәриғәтте) һәм уның эзотерик мәғәнәһен һаҡлау һәм аңлатыу вәкәләтенә эйә булған гонаһһыҙ кеше.
Йәнгел тораһы
Табылдыҡтар
Мезолит осорона ҡараған 2 ишекле оҙонса итеп һалынған торлаҡ асыҡланған, уның майҙаны 120—130 м² тәшкил иткән. Ике усаҡ, көлдөксә ҡалдыҡтары булған.
Мезолит дәүере ҡатламында үткер йөҙлө бысаҡ рәүешендәге пластиналар, ҡырҡҡыстар, тишкестәр, ҡырғыстар, микролиттар табылған. Геометрик формалылары ла булған.
Ошья (Колва ҡушылдығы)
Ошья  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 180 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Маасайҙар
Тасуирламаһы, тарихы
Маасайҙар XIX быуатта иң ҙур территорияны үҙ контроле аҫтына тотҡан. Бөтә Бөйөк Рифт үҙәне өҫтөндә тиерлек һуҙылған һәм төньяҡта Марсабит тауынан алып көньяҡта Додомаға тиклемге ерҙәрҙе үҙ эсенә алған. XIX быуатта уҡ маасайҙар саванналарҙы тулыһынса контролдә тотҡан һәм европалылар менән компромисҡа барырға ризалашмаған. Әммә цесе себене таратҡан йоҡо ауырыуы эпидемияһының башланыуы маасайҙарҙың һиҙелерлек көсһөҙләнеүенә килтерә. Маасайҙар аяуһыҙ яугир булараҡ танылыуға ҡарамаҫтан, мал үҙ мәҙәниәтенең үҙәгендә тора. Уларҙың изге инаныуҙарының береһендә әйтелгәнсә, ямғыр аллаһы Нгай бөтә малдарҙы маасай халҡына биргән, шунлыҡтан малға эйә булғандарҙың барыһына ла ниндәйҙер кимәлдә уларҙы маасайҙарҙан урларға тура килгән. Был бер нисә тапҡыр башҡа ҡәбиләләр менән етди конфликттарға килтерә, маасайҙар «үҙ мөлкәтен» кире ҡайтарырға тырыша. Маасай өйҙәре киптерелгән тиреҫтән төҙөлгән, ә һыйыр ҡаны эсеү уларҙың ҡайһы бер изге йолаларының бер өлөшө булып тора.
Картвель телдәре
Башҡа телдәр менән генетик бәйленеше билдәләнмәгән. Элегерәк гипотетик кавказ телдәре йәки иберий-кавказ телдәре макро-ғаиләһенә индергәндәр. Был гипотеза фәнни йәмғиәт тарафынан кире ҡағылһа ла, Грузияла киң таралған. Картавель телдәренең ностратик макро-ғаиләгә ҡарауы тураһында ла гипотеза бар. Был гипотеза бәхәсле һәм күп кенә белгестәр тарафынан тәнҡитләнгән һәм кире ҡағылған. Гипотезаның йомғаҡтарын компаративистар ҡабул итмәй, һәм тулыһынса яңылыш һәм ышанысһыҙ тип иҫәпләй.
Ҡананикольский
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ауылға 1753 йылда Ҡананикольск баҡыр иретеү заводы эргәһендәге ҡасаба булараҡ нигеҙ һалына. Завод 1871 йылда ябыла, ләкин ҡасаба һаман бар.
Крепостнойлыҡ хоҡуғы бөтөрөлгәндән һуң, заводта эштәрҙе ҡыҫҡартыу айырыуса ныҡ күҙәтелә. Эшсе көстәр етешмәү һәм финанс ҡыйынлыҡтар менән бер рәттән баҡыр иретеү заводы мәғдән етешмәүен кисерә. Элек Загряжский руданы алыҫ рудниктарҙан ташыған, ә ирекле ялланма эш шарттарында мәғдәнде алыҫ аранан ташыуыу файҙаһыҙ булып сыҡҡан. Шуға күрә 1860-сы йылдар аҙағында Ҡананикольск заводы туҡтатыла.
Васильев Иван Афанасьевич (яҙыусы)
Биографияһы
И. А. Васильев 1924 йылда 21 июлендә Верховинино ауылында (хәҙерге Псков өлкәһе, Бежаницкий районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Публицистик очерктар һәм хикәйәләр, шул иҫәптән ауыл тормошоноң үткер проблемаларына арналған әҫәрҙәр авторы. Бөйөк Луки өлкәһе, Борки ауылында Бөйөк Ватан һуғышы тарихы әҙәби-сәнғәт музейын ойошторған һәм уны төҙөгән. 1989 йылда 1989 йылдан СССР Халыҡ депутаты. 1972 йыл йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы
26 ноябрь
Төбәк байрамдары
}}
Ҡудашева Зөлфиә Иҙрис ҡыҙы
Биографияһы
1975 йылдан алып (өҙөклөктәр менән) Башҡорт филармонияһының балет артисы, 1978—1980 йылдарҙа Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле ейеүсеһе.
Латыш уҡсылары
Октябрь революцияһынан һуң, Рәсәйҙә Граждандар һуғышы ваҡытында, латыш полктарының күбеһе большевиктарҙы хуплаған, һәм 1918 йылдың 13 апрелендә Ҡыҙыл армияла тәүге даими берләшмәләрҙең береһенә әйләнгән совет латыш уҡсылар дивизияһы ойошторола.
1916 йыл
Вспыхивают огоньки внизу, беспокойно переминаются окоченевшие роты, нетерпеливо ожидая боевого сигнала. Все на своих местах: унтер-офицеры — возле своих отделений и взводов, офицеры — возле рот. И все напряженно всматриваются в темноту. Вот взлетают в воздух две красные ракеты, слышится отданная вполголоса команда, и серые полки приходят в движение. Темная волна катится вперед, разветвляется по ходам и растекается уже по ту сторону заграждений, как полая вода, налево и направо. Словно прорвавшая плотину река, вливаются они на поле боя, бурной струей несутся через овраги и равнину, по инерции толчками выплескиваются на высокий земляной вал и, все разрушая и затопляя на своем пути, перекатываются через бруствер и прыгают с трехметровой высоты на голову растерявшемуся противнику. Одновременно с латышами в наступление устремляются сибирские стрелки. Безмолвие кончилось. <div class="ts-Конец_цитаты-source">— Вилис Лацис, «Семья Зитаров». Рига, 1975 г. <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Ике революция араһында
Февраль революцияһы еңгәндән һуң, 1917 йылдың 24-26 мартында l уҡсылар конгресы үткән, улар Ваҡытлы хөкүмәттән Латвия өсөн автономия һораған һәм ыңғай яуап ала алмаған.
Ҡыҙыл латыш уҡсылары
1917 йылдың 26 октябрендә 12-се армияның хәрби-революция комитеты йәшерен эшләүен туҡтата һәм фронт буйы һыҙатында власты үҙ ҡулына ала. Ул армияға мөрәжәғәт итеп, Петроград ихтилалы тураһында хәбәр итә һәм революцион пролетариатҡа ярҙам итергә саҡыра. 1-се Усть-Двина менән 3-сө Курзем полктары фронтта позицияларын ҡалдырып, Венден ҡалаһына килә, тимер юл станцияһын биләй, 6-сы Тукум һәм 7-се Бауска полктары Вольмарҙы ала
1918 йылдың көҙөндә латыш уҡсылар сафында 24 мең кеше иҫәпләнә.
Довбор-Мусницкийға һәм Калединға ҡаршы хәрәкәт
Төрлө яҡҡа эвакуацияланған латыштарҙан Архангельск, Пенза, Саратов, Витебскиҙа һәр береһе айырым, үҙ аллы эшләгән хәрби частар һәм подразделениелар ойошторола.
Һул эсер фетнәһен баҫтырыу
1918 йылдың 12 июлендә В. И. Ульянов (Ленин) тәҡдиме буйынса дивизия начальнигы Иоаким Вацетис РККА-ның көнсығыш фронты командующийы итеп тәғәйенләнә.
1918 йылдың аҙағында латыш уҡсыларының Латвияға ҡайтыуы
Латвия территорияһының байтаҡ өлөшө 1919 йылдың ғинуарында немец ғәскәрҙәренән ҡотҡарылған. Ҡыҙыл латыш уҡсылары һөжүм итергә уҡталыуҙары башҡаса уңыш менән тамамланмай. 1919 йылдың февраль айында Лиепаяла ирекле милли батальон формалаша башлай, ул артабан фон дер Гольц армияһы менән хеҙмәттәшлек алып бара һәм яҙға 40 меңдән ашыу кеше иҫәпләнә. Латвияға көньяҡтан — поляк ғәскәрҙәре, төньяҡта эстон ғәскәрҙәре хәрәкәте башлана. Ҡыҙыл командованиеның «Тимер» дивизияға, ландесвер һәм эстон милли частары һөжүменә ҡаршы торорға маташыуҙары уңышһыҙ тамамлана. Латыш уҡсылары ҡамауҙа ҡалыу ҡурҡынысы аҫтында Риганы ҡалдыра һәм Латгалияға сигенә
Әхмәт (Әбйәлил районы)
Әхмәт — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл, Ҡырҙас ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 145 кеше. Почта индексы — 453615, ОКАТО коды — 80201825002.
Вәлиева Финә Мансур ҡыҙы
Вәлиева Финә Мансур ҡыҙы (8 ғинуар 1969 йыл) — театр актёры. 1999 йылдан Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2013).
Тангобтюмар-Яха
Тангобтюмар-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сямтуй-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Литвалар
Һаны һәм йәшәгән төбәктәре
Литоваларҙың ҙур төркөмдәре АҠШ, Канада, һәм Шотландия Англия, Бразилия, Рәсәй дәүләттәрендә һәм элекке СССР-ҙың ҡайһы бер республикаларында йәшәй. Хәҙерге Литванан ситтә бер аҙ автохтон литва халҡы боронғо этник ерҙәрендә көн итә. Тәү сиратта ул — Белоруссияның Төньяҡ-көнбайышы (Витебск өлкәһенең Браслав районында Опса ауылы янында, Гродно өлкәһе Островец районындағы Гервяты ауылы, Гродно өлкәһе Воронов районындағы Пеляс ауылы һәм башҡалар), Латвияның көньяҡ-көнсығышы (барыһынан да алда Литва-Латвия сиге менән Даугава йылғаһы араһында) һәм Польшаның төньяҡ-көнсығышы (Пуньск ауылы, Подляс воеводалығында Сейны һәм Сувалки ҡалалары янында).
Рәсәйҙә
Рәсәйҙә йәшәүселәр:
Чембоврен
Чембоврен — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының һул ярына тамағынан 849 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Октавиан Август
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Октавиан хакимлыҡ өсөн көрәш шарттарында үҫә. Цезарь менән Помпей араһында һуғыш башланғас, малайҙы Цезарҙең вариҫы тип үлтереп ҡуймаһындар өсөн йәшереп тоталар. . Октавиан сирләшкә генә булһа ла 15 йәшенән дәүләт йомоштарын үтәй башлай, хатта Рим префекты ла булып ала. Помпейға һөжүмдән һуң Цезарь уны Аполлонияға ебәрә, бында Октавиан белем алыуын дауам итә һәм Агриппа менән берлектә Парфияға ҡаршы һуғыш әҙерләргә тейеш була.
Хромов Сергей Петрович
Биографияһы
Сергей Петрович Хромов 1922 йылда 1-се Мәскәү гимназияһын тамамлай һәм Мәскәү университетының физика-математика факультетына уҡырға инә. Уны 1928 йылда гидрометеорология һөнәре буйынса тамамлай. 1924 йылдан уҡыу менән бер рәттән Дәүләт геофизика институтының обсерваторияһында техник булып, ә 1926—1946 йылдарҙа — Мәскәү өлкә һауа торошо бюроһында (хәҙерге Гидрометүҙәк) эшләй. 1937 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡламайынса уға физика-математика фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһе бирелә.
Фәнни эшмәкәрлеге
40 фән кандидатының ғилми етәксеһе, һуңынан уларҙан 12 кеше докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Рәхимов Камил Йософ улы
Әҫәрҙәре
«Башҡорт туйы» (1929), Д. Юлтыйҙың «Ҡарағол» (1930) спектаклдәренә музыка; Радиопостановкаларға музыка;
Һылтанмалар
[https://vatandash.ru/articles/kultura/2022-10-07/osnovopolozhnik-bashkirskoy-shkoly-muzykalnoy-folkloristiki-2980888 «Ватандаш», 2022, 7 октября. Основоположник башкирской школы музыкальной фольклористики]
http://www.biografija.ru/biography/rakhimov-kamil-jusufovich.htm
Авжа
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Асҡыш (Байҡы ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хисамова Рәмзиә Ислам ҡыҙы
Хисамова Рәмзиә Ислам ҡыҙы  (18 август 1947 йыл) — башҡорт СССР һәм Рәсәй театр актёры. 1969 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989).
Рудаков Аполлинарий Васильевич
Рудаков Аполлинарий Васильевич (9 июнь 1871 йыл — 11 май 1949 йыл) — ғалим-шәрҡиәтсе, юғары мәктәп эшмәкәре.
Аҡсарлаҡ (пьеса)
Дүртенсе шаршау
Сираттағы тапҡыр Сорин усадьбаһына ял итергә Тригорин һәм Аркадина килә. Тригориндың Константинға алып килгән журналында уларҙың икәүһенең дә повестары бар. Киҫелмәй ҡалған Треплев повесына Тригорин бер ниндәй ҙә ҡыҙыҡһыныу күрһәтмәй.
Константин яҙған әҫәрҙәре менән үҙе лә ҡәнәғәт түгел. Ҡасандыр ул «яңы формалар» тураһында хыялланып яҙған, ә хәҙер ул үҙенең әҫәрҙәрендә әллә күпме штамптар һәм күп тапалып, сәйнәлгән әйберҙәрҙе таба. «Мин нимә генә яҙһам да, — ти ул Нинаға һуңыраҡ,— былар барыһы ла ҡоро сыҡҡан, ҡатып бөткән, ҡараңғы».
Бер үҙе тороп ҡалған Треплев ҡулъяҙмаларын йырта. Күрше бүлмәлә лото уйнап ултырыусылар мылтыҡ атҡан тауышҡа оҡшаған тауыш ишетә. Дорн, был, моғайын, аптечкалағы эфирлы быяла һауыт шартлағандыр, ти һәм бүлмәнән сығып китә. Ә кире бүлмәгә ингәс, ул Тригоринға Ирина Николаевнаны берәй ергә алып китеүен һорай: «Эш шунда — Константин Гаврилович үҙен-үҙе атҡан…»
Кәмбрәк (йылға)
Этимологияһы
Кәмбрәк йылғаһының әйтелеше башҡорт теле ҡағиҙәләренә ярашлы «Кәмберәк» булып яңғырарға тейеш.
Күтәрелгән сиҙәм (опера)
Тасуирлама
1937 йылдың 23 октябрендә Ҙур театрҙа опера ҡуйыла. Уны ҡуйыуҙа дирижер Самосуд Самуил Аркадьевич, режиссёр Мордвинов, рәссам Вильяме, балетмейстер Захаров; артистар: Нагульнов — Головин, Давыдов — Евлахов, Лушка — Кругликова, Щукарь ҡарт — Стрельцов, Тимофей — Коротков, Островнов — Перегудов, Половцев — Бугайский, Банник — Годовкин ҡатнаша.
Рыцарь Ордендары
thumb|Тамплиер орденының тәреһе Ры́царь О́рдены - урта быуаттарҙан башлап барлыҡҡа килгән рыцарьҙарҙын ойошмаһы. Католик динен таратыу һәм яҡлау маҡсаты менән ойошторолғандар.
Нуғайбәктәр
Һаны
1926 йылғы халыҡ иҫәбен алғанда, совет осорондағы нуғайбәктәр татар менән бергә иҫәпкә алынғанға күрә, уларҙың аныҡ һанын билдәләү ҡыйынлаша. Тикшеренеүсе И. Р. Атнағолов нуғайбәктәр һаны бкйынса түбәндәге мәғлүмәттәрҙе килтерә: 1866 йылда - 4287 кеше, 1897 йылда - 7812 кеше, 1926 йылда - 7722 кеше, 1959 йылда - яҡынса 8700 кеше, 1979 йылда - яҡынса 9700 кеше, 1989 йылда - яҡынса 12 000 кеше, 2002 йылда - 9600 кеше, 2010 йылда - 8148 кеше.
Ишан
Ишан (( [Ishān], сығат. — išаn) [Ishān], — išann) — суфый тәриҡәттәре етәкселәрен һәм исмәғили йәмәғәт башлыҡтарын атаған титул йәки ҡушамат. Бынан тыш, Урта Азияла Мөхәммәт Пәйғәмбәр затынан сыҡҡан ырыу вәкилдәрен ишан тип атайҙар.
Тангобтюмляды-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төп Ярославль
Тарих
1898 йылда Всполье станцияһы төҙөлә — ул бер ҡатлы ағас бина була, һуңыраҡ был бина станция дежурныйы бинаһына әйләндерелә һәм уның исеме әлеге көндә лә ҡалала ҡулланыла. Всполье станцияһы үҙ исемен Ярославлдең тарихи урынынан алған. В. Даль һүҙлегендә "всполье" -"ҡыр, сит, баҫыу сиге, ултыраҡ тирә-йүне" тигәнде аңлата. 1913 йылда Волга аша күпер төҙөлгәс, Ярославль-Мәскәү иҫке вокзалы Ярославлдән төп йөктәр ташыу тимер юлдарынан ситтәрәк ҡала. Шуға күрә яйлап Всполье станцияһы Ярославлдең төп вокзалына әйләнеп китә..
Анна Бергер
Биографияһы
Анна Бергер 1962 йылда вафат була  һәм Австрияның Вена ҡалаһында  Майдлингер зыяратының почетлы ҡәберлектәр участкаһында  ерләнә.
Александр Невский
Тарихы
1228 йылда — бер туған ағаһы Федор менән Новгород ҡалаһына ҡуйылған булғандар, ләкин Новгородта сыуалыштар башланғас, ҡаланан киткәндәр.
1248 йылда Алтын Урда Александрға бөйөк кенәзлек ярлығын биргән, шулай итеп татар ханы атаһы урынына Александрҙы бөйөк Киев кенәзе итеп билдәләгән. Ләкин Киев емерелгәндән һуң ярлыҡ үҙ көсөн юғалтҡан һәм Александр Новгород ҡалаһына күскән.
Нуғайбәк
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылға, шишмә, күлдәр:
Пассавож
Пассавож — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ямжач йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Ҡушаева Таңһылыу Хафиз ҡыҙы
Ҡушаева Таңһылыу (Динә) Хафиз ҡыҙы (5 апрель 1925 йыл — 17 август 1996 йыл) — башҡорт совет балет артисы, педагог, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1956). Уны шулай уҡ Динә тип тә белгәндәр һәм ҡәберендә уның ике исеме лә ҡуйылған
Балеринаның бейеүҙе башҡарыу оҫталығы теүәл академиклыҡ менән айырылып тора, еңел һәм көслө һикереүе бейеүҙе үҙенсәлекле итә.
Биографияһы
Таңһылыу Хафиз ҡыҙы Ҡушаева 1925 йылдың 5 апрелендә дәүләт эшмәкәре Хафиз Ҡушаев менән ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте эшмәкәре Рабиға Ҡушаева ғаиләһендә Ленинградта тыуған. 1937 йылда атаһы һәм әсәһе сәйәси золом ҡорбаны була.
Дебальцево (станция)
Станция тарихы
Тимер юлы вокзалы бинаһы станцияла тәүеләрҙән булып төҙөлә. Ул XIX быуат аҙағында төҙөлә һәм бөгөнгө көндә ҡала символына әүерелгән. Бина индивидуаль проектбуйынса төҙөлгән һәм конструкцияһының үҙенсәлеге менән айырылып тора.
Четвёртая (Косец ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Тандер-Яха
Тандер-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нгарка-Хорты-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Күсемов Рәшит Йәмғетдин улы
Рәшит Йәмғетдин улы Күсемов (1946 йылдың 8 октябре) — математик, техник фәндәр докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995), Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почетлы газ сәнәғәте хеҙмәткәре (2003), Төмән өлкәһенең почётлы нефтсеһе (2008), XVIII быуаттың 1704—1711 йылдарҙағы башҡорт яуы етәкселәренең береһе Күсем Түләкәевтың, Тамъян ҡәбиләһе бейе, башҡорт кенәзе һәм тарханы Шәғәле Шаҡмандың вариҫы.
Ширвей
Ширвей — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сямженьга йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Эйгенсон Александр Сергеевич
Биографияһы
Эйгенсон Александр Сергеевич 1912 йылдың 15 июлендә Кубань өлкәһенең Армавир ауылында тыуа.
Айыуһаҙы (Әбйәлил районы)
Тарихы
1795 йылда үткәрелгән V ревизия мәғлүмәттәре буйынса, 25 йортта 87 ир-ат һәм 70 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 64 йылдан һуң X йәниҫәп мәғлүмәттәрендә 99 хужалыҡта 560 кеше күрһәтелгән.
Эйгенсон Александр Сергеевич
Биографияһы
1959—1963 йылдарҙа Башҡортостан совнархозының техник идаралыҡ начальнигы булып эшләй.
Кумертауское время (гәзит)
Кумертауское время («Күмертау ваҡыты») — Күмертау ҡалаһында нәшер ителгән ижтимағи‑сәйәси гәзит.
Ярославль (станция)
Тарих
1858 йылдың 8 майында Юлдарҙың баш идаралығы Мәскәүҙән Троица-Сергиев Посадҡа тиклем 66 саҡрым оҙонлоғондағы тимер юл төҙөргә рөхсәт бирә һәм «Мәскәү-Ярославль тимер юлы акционерҙар йәмғиәте» уставын раҫлай, етәксеһе итеп Мамонтов Савва Иванович ҡуйыла. 1862 йылда Мәскәү-Троицк тимер юлы ғәмәлгә индерелә. 1866—1868 йылдарҙа Сергиев Посадтан алып Ярославлгә тиклем тимер юл һуҙыу мәсьәләһе тураһында һүҙ алып барыла. 1868 йылда төҙөлөш эштәре башлана.
Выгодский Марк Яковлевич
Биографияһы
1930-сы йылдар аҙағынан 1941 йылға тиклем Д. И. Менделеев исемендәге Мәскәү химия-технология институтының юғары математика кафедраһында уҡыта. Коканд ҡалаһына эвакуацияла МХТИ составында булмай.
1952—1960 йылдарҙа — Тула педагогия институты профессоры, 1963 йылдан — Тула тау институты профессор-консультанты.
Ғаиләһе
Ейәнсәре — Ольга Дмитиевна Выгодская, немец теленән тәржемәсе.
Розалия Хладек
Биографияһы
1921—1924 йылдарҙа Дрезден янында 1911 йылда Халлерауҙа ойошторолған Эмиль Жак-Далькроздың музыка һәм ритм институтында уҡый. Уҡытыусыларының береһе Валерия Кратина була. 1925 йылда мәктәп менән бергә Лаксенбургҡа күсеп килә.
Әтер (Төй ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хужа (нәҫел)
«Аҡтауҙар»
Хужаларҙың тоҡомон башлаусы — Мәхтүм-Ғәзәмдең өлкән улы Имам-кәлән («өлкән имам») булған. Уның яҡлылар һәм шәкерттәре Көнсығыш Төркөстанда «Аҡтау» исеме менән билдәле «Ишкия» сәйәси партияһын ойошторған. Ҡашғарҙа власта торған был партияның һуңғы вәкиле һәм башлығы Бузюрғ-Хужа — бик түбән шәхес һәм Яҡуп бәк ҡулындағы уйынсыҡ ҡына булған
Лиепа Илзе Марисовна
Биографияһы
2018 йылда Мәскәү мэрына кандидат Сергей Собяниндың ышаныслы кешеһе була.
Ҙур театрҙа репертуары
2003 йыл - Леди Капулетти («Ромео и Джульетта» Д. Доннеллан һәм Р. Поклитару постановкаһында) —беренсе башҡарыусы
Пенелопа статуяһы
2015 йылдың майында статуя Италияның Милан ҡалаһындағы Прада фондында 4 ай самаһы ҡуйыла. Был осорҙа статуяны башҡа билдәле версиялар менән сағыштыралар. Күсермәләре иһә I һәм II быуаттарға ҡарай. Шулай уҡ Тәһранда 21 сентябрҙә, Бөтә донъя тыныслыҡ көнөндә, «Милан» күргәҙмәһенән һуң барлығы дүрт статуя ҡуйыла. Статуялар һәм күргәҙмәләр серияһы менән тәьмин итеү мәҙәни яҡынайыу проектының бер өлөшө булып тора, бигерәк тә Иранға ҡарата иҡтисади санкцияларҙы туҡтатыу буйынса һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн.
Шара Шалкахази
Биографияһы
1944 йылдың 27 декабрендә йәһүдтәр эҙләгән нилашистар приютты ҡамап алған, дүрт кешене һәм закона Божийҙы уҡытҡан Вильма Бернович ҡулға алғандар. Шәфҡәт туташы Шара акция аҙағында күренгән, ләкин ҡасмаған һәм шулай уҡ ҡулға алынған.
Дан алыуы
Уның көнө 11 майҙа ]][./Шалкахази,_Шара#cite_note-1] билдәләнә.
Бербер телдәре
Таралыуы
Һуңғы осор миграциялар һөҙөмтәһендә был телдә һөйләшеүселәрҙең бер өлөшө Израилдә (еврей-бербер диалекты) Һәм Францияла килеп сыҡҡан.
Төркөмләү
Көнбайыш, төньяҡ һәм көньяҡ тармаҡтар дөйөм танылыу менән айырылған; көнсығыш-бербер телдәренә ҡарата төрлө ҡараштар бар. Мәғлүмәттәр бик аҙ һаҡланған боронғо ливия телдәре айырым ҡарала. Конфессиаль билдә буйынса еврей-бербер диалекты айырыла. Дөйөм алғанда, 45 тирәһе тере һәм бер нисә үлгән тел булыуы билдәле.
Икенде
Икенде намаҙы — һәр нәмәнең күләгәһе үҙенән ике тапҡыр оҙонайғандан алып, ҡояш байый башлағанға тиклем дауам итә. Ул 4 рәҡәғәт фарыз.
Әтеш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
— ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
Шота Руставели
Биографияһы
Риүәйәт буйынса, батшабикә тере саҡта шағирҙы ҡурсалаған католикос Иоанн, һуңынан, Руставелиҙы эҙәрлекләй башлаған. Факттарға нигеҙләнмәгән риүәйәттәргә ярашлы, шағир Иерусалимда һуңғы көндәрен уҙғарған һәм шунда ерләнгән дә.
3-сө гвардия армияһы
1943 йылдың фералендә дивизия Ворошиловоград ҡалаһына табан дошман тылына төпкә үтеп инә. 1943 йылдың 23 февралендә Ворошиловоград өлкәһе Петровское һәм Юлино ауылдары араһынан рейдтан сыҡҡан саҡта дивизия генерал-майоры М. М. Шайморатов һәләк була.
1945 йыл
3-сө гвардия армияһы 1945 йылдың июлендә тарҡатыла.
Хинкали
Хинкали (груз. ხინკალი ) — Грузия халҡының милли аш-һыуы. Күбеһенсә тау өлкәләрендә Пшави, Мтиулети һәм Хевсуретияла, аҙағыраҡ башҡа Кавказ райондарына таралған.
Динозаврҙар
Өйрәнеү тарихы
XX быуаттың беренсе яртыһына тиклем күпселек фәнни йәмғиәттәрҙә динозаврҙар бик ҙур, һәлмәк атлап йөрөүсе тигән яңылыш фекер йөрөткәндәр. 1970 йылдарҙа үткерелгән күп кенә тикшереүҙәр динозаврҙар бик әүҙем, юғары метоболизмлы һәм социаль мөнәсәбәтле йән эйәләре булыуын күрһәтә.
Дөйөм тасуирлама
Динозаврҙар хайуандар донъяһында күп төрлөлөгө менән айырылып торған, 2006 йылғы тикшереүҙәргә ҡарағанда 500 ырыу булғанлығы тураһында һүҙ бара. Элегерәк үткәрелгән тикшереүҙә, дөйөм ырыу иҫәбе 3400 булыуы мөмкин тип күрһәтә, күбеһе беҙҙең көнгә тиклем һакланмаған. 2008 йылдың 17 сентябренә торошло динозаврҙарҙың 1047 төрө билдәле булыуы тураһында яҙылған. Табылған динозаврҙарҙын береһе лә диңгеҙҙә йәки һауала йәшәмәгән. Спинозавр исеме менән билдәле төрө ярым һыуҙа йәшәүсе тип билдәләнә.
Дөйөм характеристика һәм ҙурлығы
Динозаврҙарҙың дүрт аяҡлы һәм үлән ашаусы зауропод төркөмөнә ҡараған диплодок, аргентинозавр, суперзавр һәм завропосейдон тип исемләнгәнде оҙонлоҡҡа 25—35 метрға еткән. Самалауҙар буйынса уларҙың тағы ла эрерәктәре булыуы мөмкин, әммә әлегә бындай фараздар оло шик аҫтында ҡалып килә.
Туҙға яҙылған грамоталар
Туҙға яҙылған грамоталарҙың асылыуы
Урта быуаттарҙағы Рустың туҙға яҙылған грамоталар иң тәүҙә Бөйөк Новгородта табыла, сөнки унда тәбиғәт шарттары, тупраҡ ҡатламы уларҙың һаҡланғанлығына уңайлы була. Бында XIX быуат аҙағында бик үк ышаныслы булмаған мәғлүмәттәр буйынса, туҙға яҙылған грамоталарҙың фрагменттары асылған була, йәнәһе, уларҙың Новгород боронғоһы музейында һаҡланғандары тыуған яҡты өйрәнеүсе һәм уны асыусы археолог, урында ғы һәүәҫкәр В. С. Передольский булған. Василий Передольский, сығанаҡтарҙы өйрәнеү өсөн кәрәкле белемгә эйә булмағанлыҡтан, был өҙөк текстарҙы уҡый алмай, ә уның коллекцияһының күп өлөшө 1920-се йылдарҙа юғала. Үҙенең Новгород боронғоһо тураһындағы баҫмаларында В. С. Передольский үҙ коллекцияһындағы туҙ грамоталары тураһында телгә алмай.
Мәҙәни антропология
Тарихы
Хәҙерге антропологияла фәнни әһәмиәт һаҡлаған киләһе — функциональ — ҡараш XX быуат башында барлыҡҡа килә. Функционаллекте, мәҙәниәттәрҙе өйрәнеү ысулы булараҡ, Б. Малиновский һәм А. Рэдклифф-Браун эштәре менән бәйләйҙәр. "Функциональ ҡараш үҙенсәлеге, — тип яҙа А. А. Белик, — мәҙәниәттең элементтарҙан, өлөштәрҙән торған бөтөн берәмек булараҡ ҡаралыуы. Һәр мәҙәниәттең «атом күҙәнәге» осраҡлы (архаик) берәмек (иҫкелек) сифатында түгел, ә социомәҙәни берлектәге билдәле бер функцияны үтәүсе булараҡ тикшерелә. Ихтыяждар теорияһы Б. Малиновский мәҙәниәте концепцияһының нигеҙе булып тора. Ул ихтыяжды төп һәм икенселгә бүлә. Һуңғыларға иҡтисади алмашыу, абруй, социаль контроль, мәғариф системаһы һ.б. өлкәләрҙәге ихтыяждар инә. Мәҙәниәт — төп һәм икенсел ихтыяждарға яуаптар йыйылмаһы. Б. Малиновский буйынса мәҙәниәт структураһының дөйөм картинаһы шундай. Мәҙәниәттәр теорияһының функциональ үҙенсәлеге (был күп осраҡта А. Рэдклифф-Брауна тәғлимәтенә ҡағыла) булып тикшеренеүҙәрҙең парктик йүнәлшле булыуы — традицион мәҙәниәттәр өҫтөнлөк иткән территорияларҙа идара итеү тора. «Ситләтелгән», йәғни властың традицион институттарына таянып идара итеү концепцияһы функционаллек концепцияһы йүнәлеше йоғонтоһонан тыш эшләнмәй
Амиранашвили Медея Петровна
Биографияһы
1954 йылдан — Тбилиси опера һәм балет театры солисткаһы.
1972 йылдан Тбилиси консерваторияһында уҡыта (1982 йылдан — профессор).
Шүлгәнташ
1965 йылда Шүлгәнташ тәбиғәт ҡомартҡыһы итеп иғлан ителә.
Шүлгәнташ мәмерйәһенең ҡоролошо
Мәмерйәгә ингән урын — 25-28 метр бейеклегендәге арка рәүешендә, Һарыкүскән тауының көньяҡ битендә урынлашҡан; уның киңлеге 40 метрға етә. Шулай уҡ мәмерйәгә ингән урындың һул яғындағы күлдән Шүлгән йылғаһы ағып сыға. Зәңгәрләнеп күренеп ятҡан күлдең диаметры 3 метрға яҡын, ә тәрәнлеге 80 метрҙан артыҡ (дөрөҫөрәге, ул күл түгел, ә һыу юлағының вертикаль өлөшө). Ҡушылмалары күп булыу сәбәпле, күлдең һыуы эсергә яраҡлы түгел, уны дауаланыу ванналары өсөн файҙаланыу отошлораҡ. Инеү урынының уң яғында — тағы бер Түңәрәк күл бар.
Мәмерйәнең өйрәнелгән оҙонлоғо 3 саҡрымдан ашыу. Унда — һарҡып, ағып барлыҡҡа килгән майташтар, сталактиттар, сталагмиттар бар. Мәмерйә, эре залдары, галереялары, һыу аҫты күлдәре һәм йылғалары менән әкиәттәрҙә һөйләнгән һоҡланғыс һарайҙы хәтерләтә. Шүлгәнташ өс гипсометрик кимәлле, түбәнге ҡатын һыу баҫҡан, унда мәмерйәне барлыҡҡа килтергән һыу аҫты Шүлгән йылғаһы аға. .
Ер аҫтындағы йылға һәм күл
Мәмерйәлә ер аҫты йылғаһы Шүлгән аға. Уның сыҡҡан урыны төньяҡҡа ҡарай 12 саҡрымға арыраҡ. Мәмерйәнән 2 саҡрым аралыҡта ул шаулап ер аҫтына инеп юғала һәм, ҡеүәтле шишмә булып, Шүлгәнташҡа ингән ерҙә, урғып, ер өҫтөнә сыға, диаметры 3 метрлыҡ күл хасил итә. Мәмерйә ауыҙынан сыҡҡас, 150—170 метр арауыҡтан гөрләп ағып, Шүлгән Ағиҙелгә ҡушыла. Шүлгән йылғаһы ҡышҡы ҡаты һыуыҡтарҙа ла туңмай.
«Рәсемдәр» бүлмәһе
2012 йылдың февраленән башлап, мәмерйәләге һүрәттәрҙе һаҡлау маҡсатында, һүрәт төшөрөлгән залдар ябылғанлыҡтан һәм уларҙы ирекле ҡарау тыйылғанлыҡтан, фотографтар Александр Марушин һәм Григорий Сухаревҡа, ғилми хеҙмәткәр Ольга Червяцоваға теләгән һәр кемгә мәмерйәгә интерактив инеү мөмкинлеген бирерлек виртуаль фототур ойоштороу заданиеһы бирелә. 2012 йылдың июленән башлап ҡурсаулыҡ территорияһында «Шүлгәнташ мәмерйәһе» тигән интерактив музей эшләй.
Матвеевка (Стәрлетамаҡ районы)
Матвеевка (Матвеевка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 222 кеше. Почта индексы — 453164, ОКАТО коды — 80249864007.
Мәғлүмәт фәне
Мәғлүмәт фәнен мәғлүмәт теорияһы йәки китапхана фәне менән бутарға ярамай. Мәғлүмәт теорияһы — «мәғлүмәттең» конкрет математик төшөнсәһен өйрәнеү. Китапхана фәне — информатика принциптарын ҡулланып китапханалар аша мәғлүмәт таратыу менән бәйле өлкә. Мәғлүмәт фәне бөтә бәйле процестарҙы һәм ысулдарҙы, шул иҫәптән быуындарҙы, төргәкләүҙе, бүлеүҙе, эшкәртеүҙе, ҡайтанан төрөүҙе, ҡулланыуҙы һ.б. ҡарай.
Йөкмәткеһе һәм алымдары
Күп кенә юғары уҡыу йорттарында мәғлүмәт фәнен өйрәнеүгә арналған колледждар, кафедралар йәки мәктәптәр бар, мәғлүмәт фәне ғалимдары аралашыу, информатика, хоҡуҡ, китапхана фәне һәм социология кеүек киң өлкәләрҙә эшләй.
Тарих
Мәғлүмәт фәненең формалашыуы XVIII быуатта бара. 1731 йылда Бенджамин Франклин Филадельфия китапханаһына нигеҙ һалған. Ул фәнни эксперименттар үҙәге була, унда асыҡ күргәҙмәләр һәм фәнни тәжрибәләр үткәрелә. .
1865 йылда Смитсон учреждениеһы хәҙерге фәнни эштәрҙе яҙҙыра башлай, ул 1902 йылда фәнни хеҙмәттәрҙең халыҡ-ара каталогына әүерелә. Киләһе йылда Король йәмғиәте Лондонда уның ижады каталогын баҫтыра башлай. 1872 йылға лорд Кельвин һыу тирбәлеүҙәрен алдан күҙаллау өсөн аналоглы компьютер уйлап таба, ә 1875 йылда Фрэнк Стивен Болдуин арифмометрға АҠШ-тың беренсе патентын ала — машина дүрт арифметик функция үтәй. Александр Белл һәм Эдисон Томас 1876 һәм 1877 йылдарҙа телефон һәм фонограф уйлап табалар, шул уҡ ваҡытта Филадельфияла Америка китапхана ассоциацияһы ойошторола.
Килдин Салауат Әмирхан улы
Биографияһы
Салауат Әмирхан улы Килдин 1952 йылдың 16 июнендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районы Мораҙым ауылында тыуған. 1969 йылда Өфөнөң 1-се мәктәп-интернатын, Башҡорт дәүләт университетын (1975), Свердловск Юғары партия мәктәбен, Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһын тамамлай. 1975 йылдан Ауырғазы районы Ҡорманай урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1976 йылдан Өфө автотранспорт техникумының физика уҡытыусыһы, комсомол комитеты секретары. 1981 йылдан кадрҙар секторы инструкторы, ойоштороу-инструктор бүлеге начальнигы урынбаҫары. Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының мәҙәниәт, сәнғәт һәм матбуғат бүлеге мөдире. 1988 йылдан Башҡорт АССР-ының дәүләт телевидениеһы һәм радиоһы рәйесе, Башҡортостан ГТРК-һының генераль директоры, 1995 йылдан "Фирма «Башинформсвязь» асыҡ акционерҙар йәмғиәте генераль директоры урынбаҫары. 1997—2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһында элемтә, мәғлүмәт технологиялары һәм киң элемтәне күҙәтеү федераль хеҙмәте идаралығы начальнигы.
Түрйәнов Мэлс Хәбиб улы
Биографияяһы
1991—2003 йылдарҙа инфекционистар йәмғиәте рәйесе була.
Илсеғолов Евгений Илекбай улы
Һылтанмалар
]]
Берта Карлик
Биографияһы
Берта Карлик университетта уҡығанда уҡ швед физигы Ханс Петерсондың (Hans Pettersson) Радий Институтындағы (унда. Radium Institute) тикшеренеүҙәр төркөмөндә эшләй. Шунда уҡ Халыҡ-ара университет белеменә эйә булған ҡатын-ҡыҙҙар федерацияһының (ингл. Federation University of Programmatically) стипендияһына лайыҡ була. Физика өлкәһендә ғилми дәрәжәгә эйә булғас, ул Венала элек үҙе уҡыған Realgymnasium уҡыу йортонда уҡыта башлай.
Бөрйән
Y-DNA анализы
Бөрйәндәрҙең икенсе ырыуы — нуғайҙар — башлыса R1a (Y-ДНК)гаплотөркөмө вәкилдәре, субклад R1a-Z2123
Шобухова Лилиә Булат ҡыҙы
Биографияһы
2012 йылғы Олимпия марафонында фавориттарҙың береһе сифатында ҡатнаша. Ләкин янбашы имгәнеү арҡаһында 23-сө километрҙа дистанциянан сыға.
Ялта (ҡала округы)
Халыҡ
2014 йылдың 1 ғинуарына ҡала советына ҡараған тораҡ пункттары халҡы менән ҡала халҡы бергә 137 300 кеше тәшкил итә, 1 июль, 2014 йылың 1 июлендә бында булған халыҡ 142 137 кеше тәшкил итә.
Дәрбәнт
Тәүге тораҡтар бында иртә бронза дәүерендә — б. э. т. 4 мең йыллыҡ аҙағында барлыҡҡа килә. Каспий ҡапҡаһы — Дербенттың иң боронғо атамаһы — б. э. т. VI быуатта беренсе тапҡыр телгә алына: билдәле боронғо грек географы Гекатей Милетский уны шулай атай. Хәҙерге ҡалаға б. э. 438 йылында фарсы ҡәлғәһе булараҡ нигеҙ һалына, ул убала урынлашҡан цитаделдан тора (Нарын-ҡала) һәм унан диңгеҙгә табан барған ике таш диуар, ул диңгеҙ менән Кавказ тауҙары араһындағы тар (3 км) үткәүелде бикләй һәм ҡала территорияһын төньяҡтан һәм көньяҡтан кәртәләй.
Стәрлетамаҡ станоктар эшләү заводы
Тарихы
2003 йылда «Стәрлетамаҡ-М. Т. Е.» асыҡ акционерҙар йәмғиәте ҡыҫҡартылған атамаһын һаҡлап, исемен «Стәрлетамаҡ станоктар эшләү заводы» ААЙ-те тип үҙгәртә.
Колодинка (Колпа ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Стәрлетамаҡ станоктар эшләү заводы
Бөгөнгө предприятие
2010 йылдың 19 мартында предприятиеға күҙәтеү процедураһы индереү тураһында Федераль һалым хеҙмәтенә ғариза бирелгән — банкротлыҡ тураһында закон ҡаралғанда иң беренсе процедура.
Дәрбәнт
Боронғо осоро
Ҙур Кавказ үткәленең мөһим әһәмиәте скифтар, сарматтар, аландар, һундар, хазарҙар һәм башҡаларҙың ынтылышына сәбәпсе була. Ул дауыллы тарихи ваҡиғаларҙы, ҡаты һөжүм һәм емерелеүҙәрҙе, бөлгөнлөк һәм сәскә атыу осорон кисерә. Бында Бөйөк Ебәк юлының мөһим участкаларының береһе үткән, һәм Дәрбәнт Көнсығыш менән Көнбайышты, Төньяҡ менән Көньяҡты бәйләгән цивилизацияның оло юл саты булып хеҙмәт иткән.
Дәрбәнттең байлығы күршеләрҙе ымһындырған. 552 йылда хазарҙарҙың ҡалаға һөжүме башлана.
…Кавказ тауы менән Көнсығыш диңгеҙе араһында бөйөк бинаны төҙөү өсөн фарсы батшалары төрлө материалдар эҙләп тапҡан …Ҡот осҡос ҡурҡыныс янағанда, йәмһеҙ, киң битле, керпекһеҙ, ҡатындар һымаҡ елберләгән сәсле халыҡ төркөмө уларға һөжүм иткәндә, етеҙ һәм көслө уҡтар боҙло ямғыр булып яуғанда, кешеләр ҡалтыранып төшә. Дошман оятһыҙ йыртҡыс бүреләр кеүек ташлана, кешеләрҙе ҡала урамдарында, майҙандарҙа аяуһыҙ рәүештә киҫәләр. Уларҙың күҙҙәре һылыуҙарҙы ла, һөйкөмлөләрҙе лә, ирҙәрҙе лә, ҡатын-ҡыҙҙарҙы ла йәлләмәй; хатта зыянһыҙ, зәғиф ҡарттарҙы ла тыныслыҡта ҡалдырмай; сәнселгән әсәләрен ҡосаҡлаған малайҙарҙы күрһә лә, йөрәктәре һығылмай; киреһенсә, уларҙың күкрәктәренән һөт һымаҡ ҡан һауалар. Ут ялҡыны ҡамышҡа нисек үтеп инһә, улар, йыртҡыс йәнлектәрҙең һәм ҡоштарҙың ҡылығын ҡалдырып, бер ишектән инәләр һәм икенсеһенән сығалар.
Бәләкәй Юлдыбай
Тарихы
Башҡорттар йәшәй (2002). Халҡы «Һаҡмар совхозы» дәүләт унитар предприятиеһында эшләй. Башланғыс мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, мәсет бар.
Башҡорт мегантиклинорийы
Характеристика
Башҡорт мегантиклинорийы (56° так как) көньяҡ-көнсығышта субмеридиональ һуҙыла. Структураның оҙонлоғо — 250 км, киңлеге — 100 км
Составы
Палеозой һәм рифейға тиклемге ултырмаларҙан торған рифей-венд ултырмаларынан ғибәрәт. Үҙәк өлөшө рифейҙың терригон-карбонат ултырмаларынан тора. Нигеҙе — түбәнге риф ултырмалары.
Ачит (Бисерта ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Биҡҡол (Әбйәлил районы)
Халыҡ һаны
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, халыҡтың күпселеге — башҡорттар (99 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Байым (Әбйәлил районы)
Тарихы
Байым Ҡыҙраев оҫта «мәғдән белгесе» лә була. 1740 йылда Ул штейгер Марковҡа һәм тәржемәсе Роман Уразлинға Яйыҡ йылғаһының һул ярында урынлашҡан Әтәс тауында тимер мәғдәне урынлашҡанын күрһәтә. 100 бот «магнит ташын» — мәғдәнде һынау яҡшы һөҙөмтә бирә: 75 бот тимер алына. Артабан был тау Магнит тип атала, совет власы йылдарында айырыуса билдәлелек ала. Шул уҡ тархандан завод хужалары Иван Мясников менән Иван Твердышев Ейәнбай ауылы янындағы тимер мәғдәне ятыуы тураһында белә.
Язалау ғәскәрҙәре корпусының баш командующийы генерал-лейтенант Ф. Ф. Щербатов 1774 йылдың 11 майында императрица Екатерина II-гә докладында Байым тарханды башҡаларға айырыуса ҙур йоғонто яһағаны өсөн башҡорт старшиналарының «рухи начальнигы» тип атай.
Насимович Андрей Александрович
Биографияһы
1943 йылдың йәйендә Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла, тәүҙә Себер хәрби округы резерв полкының ҡыҙылармеецы булып хеҙмәт итә, һуңынан Омск пехота училищеһына ебәрелә. Училищенан һуң кесе лейтенант, пулемет взводы командиры булараҡ, 1945 йылдың яҙына тиклем 1-се Белоруссия фронты ғәскәрҙәрендә Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. . Һуңынан Байкал аръяғы хәрби округына күсерелә һәм унда, зоолог-белгес булараҡ, Даурия чумаға ҡаршы станцияға инструктор итеп ебәрелә.
Таунгынян-Яха
Таунгынян-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тадибе-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Мирсәй Әмир
Ижадында тыуған яғы кәүҙәләнеше
Мирсәй Әмир ижадында тыуған яҡ, уның кешеләре образдары сағыу сағылыш тапты. «Ағиҙел» повесында үткән быуаттың 30-сы йылдарында Башҡортостанда ауыл хужалығын социалистик үҙгәртеп ҡороу өсөн башҡорт һәм татар крәҫтиәндәренең бергәләп көрәшеүҙәре айырыуса тулы эшләнгән образдарҙа күрһәтелә. Әҫәрҙә яңы тормошҡа аяҡ баҫҡан башҡорт ҡыҙы Артыҡбикә, Күсәрбай һәм башҡалар бөтә характер һыҙаттары менән сағылдырыла. М. Әмир повесындағы йәмле Ағиҙел күренештәре Башҡортостандың әҙәбиәттә һүрәтләнгән иң һәйбәт пейзаждары һанына инә. «Ҡурай» хикәйәһендә башҡорт егете Йомағужа Маликовтың фронттың алғы һыҙығында ут эсенән алып сыҡҡан ҡурайҙа уйнап дошманға ҡаршы яуға дәртләндереүе бер башҡорттар өсөн генә түгел, башҡа милләттәр вәкилдәре өсөн дә фашистарҙан үс алырға саҡырыу ауазы булып яңғырай. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа яҙылған «Күңелле сәйәхәт» юлъяҙма очергында әҙиптең тыуған яҡтарына ҡайтҡан саҡтағы Башҡортостан тормошондағы ыңғай үҙгәрештәр, яҡташтарының нисек йәшәүе һәм шуларҙан алған тәьҫораттары сағылыш тапҡан. «Беҙ бәләкәй саҡтарҙа» автобиографик повесында авторҙың тыуған ауылы Ергәндә үткән бала сағы ентекле тасуирлана, тыуған яғы тәбиғәте, кешеләре сағыу итеп һүрәтләнә, шулай уҡ башҡорт милләте вәкиленән булған образдар үҙенсәлекле сағылдырыла.
Андре Агасси
Андре́ Кирк Ага́сси (Andre Kirk Agassi, 29 апрель 1970 йыл, Лас-Вегас) — АҠШ-тың профессиональ тенниссыһы, филантроп, сығышы менән әрмән, Ҙур шлем серияһының һигеҙ турниры еңеүсеһе, олимпия чемпионы.