cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Америка футболы
Тарихы
Америка футболының барлыҡҡа килеү тарихы футболдың (соккер) һәм регбиның үҫеше менән бәйле. Риүәйәттәр белдереүенсә, 1823 йылда Регби мәктәбендә, футбол матчы ваҡытында ун алты йәшлек Уэбб Уильям Эллис (William Webb Ellis)тупты тотоп алып дәғүәселәр яғына ҡарай йүгерә. Футбол тигәндә соккер түгел, ә уйын варианттарының береһе булараҡ күҙ уңында тотола, ҡағиҙәләре һәр мәктәптең ҡарамағы буйынса билдәләнгән һәм нығынып тороп ҡалмаған. Факттар иҫбатланмаһа ла, күп йылдар үткәс, Элиисҡа һәйкәл ҡуйыла, ә колледждың диуарына яҙыу элеп ҡуялар: ''Был таҡта Уильям Уэбб Эллистың, беренсе булып тупты тотоп алып һәм уның менән йүгереп китеп, ҡағиҙәне боҙған данлыҡлы эшен хәтерләтеп торһон. 1823 йылда шулай регби уйыны барлыҡҡа килә.''
Майҙан һәм уйынсылар
Һәр команда бер үк ваҡытта 11 уйынсыһын майҙанға сығарырға мөмкин. Командалар уйындар араһында бер нисә уйынсыһын йәки бөтәһен дә алмаштыра ала. Ғәҙәттә, уйынсылар йә һөжүм итеүҙә, йә ҡурғауҙа, йәки махсус командала махсуслашалар. НФЛ командаһының 53 ҡатнашыусыһы ла һәр уйында теге йәки был ролдә уйнай ала.
Мәрәйҙәр
Команданың мәрәйҙәр эшләү ысулы түбәндәгесә: Командаларҙың береһе мәрәй туплаһа, ул 35 ярдлы билдәнән тупты яланға һуғып сығарырға бурыслы. Әгәр сейфтиға юл ҡуйған команда, үҙенең 20-ярдлы һыҙығынан туп сығарып ике мәрәй алған командаға тупты кире ҡайтарһа, был сейфти ташлама булып тора. Туп ерҙән түгел, ә ҡулдан һуғыла, был ирекле һуғыу (ингл. free kick) тип атала.
Ҡағиҙәне боҙоуҙар
Ҡағиҙәне боҙоу теге йәки был яҡҡа билдәле ярд һанына тупты күсереп ҡуйыу юлы менән язалана, отоштар шул уҡ мөмкинлектән яңынан уйнатыла. Шул уҡ ваҡытта һөжүм итеүсе команда автоматик рәүештә яңы 4 мөмкинлек ала, сөнки яза биреү тупты 10 ярдҡа йәки күберәккә шылдыра. Әгәр яза биреү тупты мәрәйҙәр зонаһына күсерһә, ундай яза мәрәйҙәр зонаһына тиклем араның яртыһы булған язаға алмаштырыла.
Иң йыш осраусы етешһеҙлектәр:
Һөжүмдә уйын стратегияһы.
Ямғыр, ел, һалҡын һауа торошо кеүек һауа шарттары пас уйынына ныҡ ҡамасаулай һәм һөжүм итеүсе команданы туп менән йүгереүгә мәжбүр итә.
Эдисон Томас Алва
Данлыҡлы уйлап табыуҙары
thumb|left|[[Генри Форд|Һенри Форд, Томас Эдисон, Һарви Файрстоун]] thumb|Эдисондың электр лампаһына патенттың титул бите, 1880 thumb|left|Томас Эдисон [[фонографтың тәүге версияһы менән]] thumb|Майерс энциклопедияһында Эдисондың ҡыҙҙырма лампаһы,1888 thumb|left|Эдисондың ҡыҙҙырма лампаһы (тәүгеләренән)
Ситдиҡова Әҙиә Хәбибулла ҡыҙы
Биографияһы
Әҫәрҙәре Өфөләге М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, Мәскәүҙә Дәүләт Третьяков галереяһында һәм БДБ дәүләттәре музейҙарында һаҡлана.
Төп әҫәрҙәре
Рыбы, к. м., 1962. Грибы, к. м., 1960. Башкирский мед, х. м., 1963. Кумыс, х. м., 1963. Башкирский натюрморт, х. м., 1963. Натюрморт с хлебом, х. м., 1963. В башкирской избе, 1963. 'Хлеб геологам, х. м. 1964. Башкирский мед, 1964. Обед трактористов, х. м., 1967. Башкирский кумыс, х. м., 1967. Накануне золотой свадьбы, х. м., 1969. У бабушки, пастель, 1969. В землянке, х. м., 1967. Памяти отца, х. м., 1969. Воскресный завтрак, х. м., 1970. Голубые полотенца, х. м., 1970. Башкирский интерьер, х. м., 1973. Натюрморт с красным чайником, х. м., 1971. Серия „В башкирской избе“, 1972: Чак-чак, х. м., Курай, х. м., Безмятежный сон, х. м., Серия „В башкирском ауле“, 1972—1974. Башкирский мед, болгарские лимоны, х. м., Дары земли, х. м. Башкирским хлеборобам, х. м. К праздничному столу, х. м. К чаю, х. м. Сотовый мед, х. м. Оружие батыра, х. м. Полдень, пастель, 1974. Август, пастель, 1974. Хозяйка убралась, пастель, 1974. Белые маки, х. м., 1975. День Победы, х. м., 1975.
Һиндукуш
Һиндуку́ш (هندوکش һәм ہندوکش — Һиндүкүш ; от — «һинд тауҙары» , йәки «һиндтәрҙе үлтереүсе» ) —  Урта Азиялағы тауҙар системаһы. «Һиндукуш» атамаһы тәүге тапҡыр атаҡлы юлгиҙәр һәм илдән-илгә йөрөп сауҙа итеүсе Ибн-Баттута (1304-1377 йылдар) яҙмаларында телгә алына. Иң ҡыҙығы - урындағы халыҡ был атаманы белеп тә бирмәй, сөнки улар өсөн үҙҙәре йәшәгән урындағы тауҙар атамаһы ғына бар. Был тауҙар  системаһының масштабтары шул тиклем ҙур булыу арҡаһында килеп сыҡҡан күренеш, бер тау араһында ҡыҫылып ҡына йәшәгән халыҡ өсөн уны шулай ҙур күләмдә күҙ алдына килтереп тә булмай.
Иҫке мэрия
Иҫке мэрия (ингл. Old City Hall ), шулай уҡ Көньяҡ баҙары тип тә билдәле(ингл.  Southern Market ) — Алабама штаты Мобил ҡалаһының бер-береһенә яҡын торған биналары тарихи комплексы, әлеге ваҡытта бында '''Мобил тарихи музейы. ''' Ҡоролма 1855-1857 йылдарҙа төҙөлә. 1973 йылда был комплекс АҠШ-тың милли тарихи ҡомартҡыһы тип иғлан ителә.
Тарих
1930 йылдарҙа комплекс архитектор Кларк Фредерик тарафынан ҡабаттан проектлана. Эштең күп өлөшө буш арауыҡтарҙы бөтөрөүгә һәм уларҙы яңыса төҙөүгә йүнәлтелә. 1979 йылдың 12 сентябрендә Фредерик ғәрәсәте арҡаһында комплекс зыян кисерә (ингл.). Комплекстың бөтә хеҙмәткәрҙәре һәм йомош менән килеүселәре ҡоролмаларҙы ташлап сығып китергә өлгөрә. Һуңыраҡ комплекс яңынан тергеҙелә.
Туйкә (Татарстан)
География
Ауыл Стәрле йылғаһы буйында, Аҙнаҡай ҡалаһынан көньяҡҡа табан 6 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Иҫке мэрия
Тасуирлама
Компплекс Милли тарихи урындар реестрында илдең милли тарихи ҡомартҡыһы һәм Чарч-стриттың көнсығыш тарихи өлөшө булып тора.
Ситдиҡова Әҙиә Хәбибулла ҡыҙы
Әҙәбиәт
Журнал «Художник», 1976, № 3. В. Ванслов: Широкий поток жизни.
Журнал «Агидель», 1975, № 11. Р. Хисматуллин: Краски родного края.
Ивановка (Стәрлебаш районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ғатауллин Рауил Ғибат улы
Ғатауллин Рауил Ғибат улы (29 июнь 1947 йыл) — телсе-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1997), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004)
Баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре
1. Об одном значении глаголов с суффиксом –ieren в немецком языке. // Вестник Башкирского университета, том 21, № 2, Уфа 2016, стр.365 – 373.
Оло Колчим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Конституция
Классификация
Конституциялар:
Ҡаранйылға (Оло Йәнгел ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
Калоев Борис Александрович
Биографияһы
1950-2006 йылдарҙа А. Калоев СССР Фәндәр академияһының этнография институтының Кавказ секторында кесе ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр, әйҙәүсе һәм төп ғилми хеҙмәткәр вазифаларын башҡара.
Лахор
Иҡтисады
2008 йыл мәғлүмәттәренә ярашлы ҡала ЭТП-һы 40 млрд. $ тәшкил итә, ә үҫеше — 5,6 %.
Халҡы
1998 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ҡала халҡының һаны 6 318 745 кеше тәшкил итә. Баһалама буйынса хәҙерге күрһәткес 10 миллионға етә, был Лахорҙы ҙурлығы буйынса Пакистанда Карачинан һуң икенсе, ә донъяла 38-се урынға ҡуя. Халыҡтың 94 % мосолмандар, 5,8 % — христиандар тәшкил итә; башҡа дин тотоусыларҙың һаны бик бәләкәй. Иң таралған тел — пәнжәб теле, әммә ул Лахорҙа рәсми статусҡа эйә түгел. Халыҡтың бер өлөшө урду телендә һөйләшә, инглиз теле бизнес һәм мәғариф өлкәһендә таралған.
Уҫылы
Уҫылы һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.
Үрге Мин
Үрге Мин — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Минйәр йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Уильям Гильберт
Биографияһы
Гильберт 1603 йылдың 30 ноябрендә убон чумаһынан Лондон ҡалаһында вафат була. Үҙенең тыуған ҡалаһы Колчестерҙа ерләнә.
Кесе Вебоси-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Буков Емилиан Нестерович
Биографияһы
Румынияның Коммунистик йәштәр союзы ағзаһы була, йәшерен революцион эштә ҡатнаша. Румын журналдарында яҙыша. Буржуаз йәмғиәтте үткер тәнҡитләгән һәм революцион көрәш пафосы менән һуғарылған «Эш ҡайнай» (1932), «Ҡояш телмәре» (1937), «Ҡытай» (1938) исемле шиғырҙар йыйынтығы баҫтырып сығара.
Буков Шевченко Тарас Григорьевичтың — «Һайлап алынған» (Кишинёв, 1961, 1964) әҫәрҙәренең молдаван теленә тәржемәһе авторы һәм редакторы. Ул шулай уҡ украин шағиры тураһында мәҡәләләр авторы.
Өфө мосолман зыяраты
Ҡыҙыҡлы факттар
Өфө мосолман зыяратында һәм Өфөнөң Сергиево зыяратында күренекле шәхестәр ерләнгәнен иҫәпкә алып, 2012 йылда зыяраттарға тарихи-мемориаль статусы бирелә. .
Урманай (Татарстан)
География
Ауыл Стәрле йылғаһы буйында, Аҙнаҡай ҡалаһынан көнсығышҡа табан 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ҡабыҡҡыуыш
Ҡабыҡҡыуыш (Кабакуш) — Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 589 кеше булған. ОКАТО коды — 80248818001.
Ҡондоҙ
Ҡылыҡһырлама
20 быуаттың 60-сы йылдарында Республикала ҡондоҙҙарҙы яңынан тергеҙеү буйынса эштәр башлана. Воронеж өлкәһенән, Белорус ССР-ынан һәм Мари АССР-ынан ҡондоҙҙар алып киләләр. Балаҡатай, Ғафури, Дим һәм Эҫем-Инйәр ғаиләләре булдырыла. Улар үрсеп, Башҡотостандың башҡа райондарындағы  һыу ятҡылыҡтарына тәбиғи рәүештә тарала.
Йәшәү рәүеше
Ваҡ йылғаларҙа һәм инештәрҙә быуа һикәлтәләре барлыҡҡа килтергән ваҡытлы быуалар төҙөй. Һыуҙағы аҙыҡ һаҡламдарын күсереү осон каналдар яһай. Биләмәләренең сиген ҡондоҙ "ағымы" (парлы мисек биҙе бүлеп сығарған еҫле матдә) менән билдәләйҙәр.
Быуалар ҡора, ҡышҡылыҡҡа аҙыҡ запасы туплай, кеше һымаҡ эшләйҙәр, ял иткәндә бер-береһенә нимәлер һөйләйҙәр. Уларҙың аҡылына һәм эшһөйәрлегенә хайран ҡалырлыҡ. Хатта һөйләшеүҙәренә тиклем кешенекенә оҡшап ҡуя.
Был өйөмдөң ситтәре һыу эсенә батып тора: ҡоро ерҙән дә, һыу эсенән дә өйгә инерлек түгел. Йәй көнө өйҙө киң быуа һыуы йыртҡыстарҙан һаҡлай, ә ҡыш боҙ өҫтөнән килгән йыртҡыстар һыуға ҡуша туңған ағастарҙы бер нисек тә аҡтара алмай. Шулай ҡондоҙҙар һаҡланыу сараһын да күрә белә. Быуа йырылһа, уларға үлем килә. Сөнки улар йыртҡыс түгел, тыныс хеҙмәтте генә белә, үлән һәм ағас ҡайырыһы менән туҡланып көн итә. Ҡондоҙҙоң өйөнә тик һыуҙан ғына, үҙҙәре генә белгән ерҙән инергә мөмкин. Үҙҙәре һыйырлыҡ ҡына тар тоннель аша өйҙөң ситенә килеп сыға.
Зайцев Геннадий Александрович
Зайцев Геннадий Александрович (5 май 1937 йыл — 18 февраль 1998 йыл) — журналист һәм шағир. 1991 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Ижады
Геннадий Зайцевтың шиғриәтенә крәҫтиән төплөлөк, үткер күҙәтеүсәнлек, айырым ваҡиғаларҙы оҫта берләштереү хас була, күҙгә күренгән ябайлыҡ артында тәрән фәлсәфә ята. Ул күпселегендә крәҫтиән тормошо, ер, яҡташтары тураһында яҙа.
Абҙан (Ейәнсура районы)
Тарихы
Әлеге ваҡытта ауылда Абҙан урта мәктәбе, балалар баҡсаһы, участка дауаханаһы, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Лаврентьев Сергей Николаевич (ғалим)
Биография
1970—1972 йылдарҙа әрме сафтарында хеҙмәт итә.
Ғәмәҙи
Ғәмәҙи — Гамаза - Рәсәй йылғаһы.
Эсперанто этимологияһы
Славян һәм литва телдәре
Заменһоф уларҙы насар белгәнлектән, башҡа төрлө хәҙерге европа телдәренән эсперанто теленә бик аҙ тамыр алынған. Түбәндәге исемлектә ошо тамырҙар теҙмәһе бирелгән:
Айғолаҡтар
Айғолаҡ һөҙгөстәре — табыштың айғолаҡ ярыҡтары аша шылып төшөп китеүенә тотҡарлыҡ яһаусы үҙенә бер төрлө иләк ул.
Умыртҡаһыҙҙар
Энәғараҡтарҙың бер төркөмөндә (разнокрылые стрекозы ) личинкаларында аналь айғолаҡтары  бар. Артҡы эсәктәренең көбө трахеяларҙың ҡуйы селтәренән тора.Улар  һыуҙы һурып ала, кислородты йота,  һуңынан һыуҙы кире сығара.
Диңгеҙ терпеләре һәм диңгеҙ йондоҙҙарының  айғолаҡтары бик ябай, һулыш алыу папула, йәки тире айғолаҡтары аша башҡарыла. Был  тире айғолаҡтары һөлдә пластинкалары  араһында урынлашҡан һәм
Оло Ручей (Вишерка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Октябрь районы (Өфө)
Иҡтисады
Был үҙенсәлекле бинала универсам, «Базар № 1» аҙыҡ-түлек баҙары, дөйөм туҡланыу предприятиеһы, универмаг, бутиктар, ресторандар урынлашҡан. 1990 йылда «Сипайлово» сауҙа-баҙар комплексы эшмәкәрлеген йәйелдереп ебәрә. Әммә ул 2010 йылда ябыла. 2005 йылда өс ҡатлы «Сипайловский» заманса сауҙа-сервис комплексы төҙөлөшө тамамлана.
Социаль сфера
Районда йәшәүселәр М.Ғәфүри исемендәге Үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркында һәм «Ҡашҡаҙан» мәҙәниәт һәм ял паркында булырға яраталар.
Район барлыҡҡа килгәндән алып күп кенә учреждениелар: 21-се клиник больница, 5-се һанлы балалар поликлиникаһы, 1-се һанлы балалар поликлиникаһының реабилитация-диагностика бүлегенең беренсе сираты, 43-сө поликлиника, 5-се стоматология поликлиникаһының яңы бинаһы, 43-сө поликлиникаһы филиалының беренсе сираты сафҡа инә.
Райондың белем биреү системаһы 31 дөйөм белем биреү учреждениеһын үҙ эсенә индерә. Шуларҙың иҫәбендә 34 мәктәпкәсә йәштәге белем биреү учреждениелары.
Солтан
Сәлжүк солтанлыҡтары
1037—1194 йылдарҙа Яҡын һәм Алыҫ Көнсығыш илдәре территорияһында оғуҙ-төркмәндәрҙең яулап алыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән дәүләт йәшәй. Уның башында сәлжүктәр династияһы тора. 1038—1055 йылдарҙа сәлжүктәр Хөрәсән, Хәрәзм, Әзербайжан һәм Ираҡты яулай. Ғәббәсиҙәр хәлифе әл-Ҡәим Тоғрулбәкте (1038—1063) «Көнсығыш һәм Көнбайыш батшаһы» һәм сотаны тип танырға мәжбүр була. Сәлжүк солтаны хәлифтең тип һанала, ә хәлифтең үҙенең үҙ аллылығы һәм абруйы бик әҙ була. Торғулбәк дәүләтенең баш ҡалаһы Рей ҡалаһы була.
Һиндостан солтанлыҡтары
1342 йылда Шамс әд-дин Ильяс шаһ үҙен Лакхнаутиҙың солтаны тип иғлан итә һәм тирә-яҡты баҫып ала башлай. 1352 йылда ул үҙен Бенгалия солтаны тип белдерә. 1353 йылда Дели солтаны Фируз шаһ III Туглак уға ҡаршы каратель походы менән килә. Ильяс шаһ һуғышһыҙ ғына Экдала ҡәлғәһенә сигенә. Фируз шаһ ҡәлғәне урап ала, әммә уны баҫып ала алмай. хатта ике ай ҡамауҙа тотҡандан һуң да кире Делиға китергә мәжбүр булы, ә Ильяс шаһ ҡабаттан тотош Бенгалияға эйә була. Уның тоҡомдары ил менән 1415 йылға, идуистар династияһына нигеҙ һалған Раджа Ганеша бәреп төшөргәнгә тиклем идара итә. 1437 йылда Ильяс шаһтың вариҫтары власты кире ҡайтара.
Дәүләт башында Гулбарга ҡалаһынан тороп идара иткән Бахманиҙар династияһы солтандары тора. 1429 йылда баш ҡала Бидарға күсерелә. Кришна йылғаһынан көньяҡҡа Виджаянагар империяһы һуҙыла, уның менән солтанат үҙ тарихы дауамында ҡаты һуғыш алып бара. 1470 йылдар башында Бахманиҙар дәүләтен һәм уның төп үҙәктәрен (Бидар һәм Голконда ҡәлғәләре) сауҙа ниәте менән Тверь сауҙагәре Афанасий Никитин урап сыға. Уның сәйәхәте тураһында «Хожении за три моря» әҫәрендә бәйән ителә.
Ғосман империяһы
Ғосман солтандары Урта Азияның Балх өлкәһендә йәшәгән ҡаңлы уғыҙ ҡәбиләһенән була. Монголдарҙың баҫҡынсылығынан ҡасып, уларҙың бер өлөшө юлбашсылары Джалал уд-дин хоерзмшаһында хеҙмәттә булған көнбайышҡа күсенә. Һуңынан ҙур булмаған ҡайы подразделениеһы Эртогрул етәкселегендә рум солтаны Ала-әд-дин Кей-Кубад I биләмәһенә күсенә. Ул уға Византия биләмәләре менән сиктәш булған Анатолиялағы Сегют уджын бирә. 1402 йылда Урта Азияны баҫып алыусы Аҡһаҡ Тимер ғосмандарҙы Анкара эргәһендә тар-мар итә. Солтан Баязид I әсирлеккә эләгә һәм шунда вафат була. Тимер ғосмандар дәүләтен өс өлөшкә бүлә Морад II генә уны бер дәүләткә берләштереүгә өлгәшә. Төрөктәрҙе экспансиялау XIV быуатта башлана.
Занзибар
Занзибар Оман солтанлығының (Маскат солтанлығы) Бу Сәиди династияһы хакимдарының кесе ағзалары биләмәһе булараҡ бүленә. Занзибар власы элек көнсығыш Африка яр буйына, Ози йылғаһының Дальгадо һәм Кипини морондары, Унгуджа (Занзибар утрауы), Пемба һәм башҡа утрауҙар араһында һуҙыла. Балыҡ, шулай уҡ тәмләткестәр, фил һөйәге һ.б. нәмәләр менән сауҙа әүҙем бара. Төҙөлөш киң йәйелдерелә.
Әммә протекторат оҙаҡ тормай. 1896 йылдың 27 авгусында, тарихта иң ҡыҫҡа һуғыш булараҡ (Гиннестың рекордтар китабы буйынса) билдәле булған Англия-Занзибар һуғышы һөҙөмтәһендә солтан Хәлид ибн Баргаш ҡыуыла, ә тәхеткә британдарға ҡулай хаким ултыртыла.
.su
1991 йылда Советтар Союзы йәшәүҙән туҡтаһа ла, домен һаман файҙаланыла.
Тарихы
И. В. Курчатов исемендәге Атом энергияһы институтында ойошторолған UNIX ҡулланыусылар ассоциацияһы (SUUG — Soviet UNIX User’s Group) исеменән «Демос» бригадаларының береһенең етәксеһе Вадим Антонов 1990 йылдың 19 сентябрендә InterNIC (Internet Network Information Center) мәғлүмәт базаһында СССР территорияһында ҡулланыу өсөн SU юғары кимәл доменын теркәй. Ассоциация артабан доменға хакимлыҡ итә. Рәсәй Фәндәр академияһының Математика бүлексәһе ресурсы ipsun.ac.msc.su (бөгөн — www.ras.ru) тәүге Рәсәй сайты була.
Солтан
Бруней
1959 йылдың 29 сентябрендә Брунейҙың беренсе конституцияһы ҡабул ителә һәм ул бөгөнгәсә ғәмәлдә. Был документ илдә идара итеүҙең парламент системаһын индерә, әммә юғары власть элеккесә советтарҙың тотош системаһы ярҙамына таянған солтан ҡулында ҡала. Ҡануниәт советы (парламент) закондар әҙерләй, уларҙы ҡабул итә һәм бюджетты контролләй. Шул уҡ ваҡытта солтан парламент хупламаһа ла үҙ ҡарарын декрет формаһында үткәрә ала, шулай уҡ совет ҡабул иткән ҡарарҙы раҫламаҫҡа ла мөмкин. Был ҡануниәт органын формалаштырыу системаһы шулай ҡорола: солтан унда һәр саҡ күпселек тауыш ала, сәнки 33 ағзаның 16-һы ғына һайлана, ҡалғандарын солтан тәғәйенләй йәки улар вазифаһы буйынса инә.
Гемоглобин
Йөклөлөк осоронда ҡатын-ҡыҙҙың организмы тотҡарлана һәм шыйыҡса туплай, был гемоделацияға — ҡандың физиологик һүлпәнәйеүенә сәбәпсе була. Һөҙөмтәлә гемоглобин концентрацияһының сағыштырмаса кәмеүе күҙәтелә (йөклөлөк осоронда гемоглобин кимәле ғәҙәттә 110-155 г/л тәшкил итә). Бынан тыш, баланың ҡарын эсендә үҫеүенә бәйле тимер һәм фолий кислотаһы запастары бик тиҙ тотонола. Әгәр ҡатын-ҡыҙҙа йөклөлөккә тиклем был матдәләр етешмәһә, гемоглобин кәмеү менән бәйле проблемалар йөклөлөктөң башланғыс стадияһында уҡ барлыҡҡа килеүе мөмкин.
Гемоглобиндың төп функциялары: кислород транспорты һәм буфер функцияһы. Кешелә артыҡ кислород шарттарында үпкә капиллярҙарында һуңғыһы гемоглобин менән тоташа. Ҡан ағымы буйынса кислород аҙ булған органдарға һәм туҡымаларға гемоглобин молекулалары булған эритроциттар килтерелә; бында окисланыу процестары барышы өсөн кәрәкле кислород гемоглобин менән тоташыуҙан сығарыла. Бынан тыш, гемоглобин туҡымаларға карбемоглобин барлыҡҡа килтерер өсөн (яҡынса 1/3) углекислый газды (СО2) бәйләп, үпкәлә бүлеп сығара (2/3 углекислый газ иретеп йә тоҙ рәүешендә ҡан плазмаһы һәм эритроциттарҙың цитоплазмаһы менән күсерелә). .
Түбә
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сөләй
Тарих
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан Әлмәт районы составында була.
Пневмония
Хайуандар пневмонияһы
Өҙлөгөүҙәр: плеврит, йөрәк етешмәүсәнлеге һ.б.
Зәйнәб Биишева исемендәге премия
== Премия лауреаттары ==
Докучаев Евгений Сергеевич
Баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре
9. Математическое оформление основного психологического закона Дж. Кейнса и проблема оптимизации накопления. Журнал «Экономика и управление» Изд-во Башкирской Академии управления, Уфа, № 4, 1994 г.
Кесе Суры-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Икенсе халыҡ ополчениеһы
Икенсе ополчениены ойоштороу
Эште яҡшы ойоштороу, айырыуса аҡса йыйыу һәм бүлеү, үҙ канцелярияһын булдырыу, күп кенә ҡалалар һәм райондар менән бәйләнеш булдырыу, уларҙы ополчение эштәренә йәлеп ите — былар барыһы ла Беренсе ополчениенан айырмалы рәүештә Икенсеһендә баштан уҡ маҡсаттар һәм ғәмәлдәр берҙәмлегенә килтерә. Пожарский һәм Минин ҡаҙна өсөн аҡса һәм ратниктар йыя, төрлө ҡалаларға ярҙам һорап, Мәскәү дәүләтен дошмандарҙан таҙартырға саҡыра. Икенсе ополчение властары ғәмәлдә кенәз Дмитрий Трубецкой һәм Иван Заруцкий етәкселегендәге Мәскәү эргәһендәге властарҙан бойондороҡһоҙ «таборҙар» эшмәкәрлеге менән етәкселек итә башлай һәм Мәскәүҙең "семибоярщинаһы"на ҡаршы торған хөкүмәт функцияларын тормошҡа ашыра. Башта ополчение хөкүмәте 1611—1612 йылдың ҡышында «Бөтә ер советы» булараҡ формалаша. Уға ополчение етәкселәре, Түбәнге Новгород ҡала советы ағзалары, башҡа ҡалалар вәкилдәре инә. Ул тулыһынса Ярославль ҡалаһында формалаша. Мәскәүҙе поляктарҙан «таҙартҡандан» һуң Бөтә ер советы формаль рәүештә Беренсе ополчениеның Земство соборы менән берләштерелә, әммә әлеге Совет, күрәһең, билдәһеҙ ҡаршылыҡтар арҡаһында йыйылмай, һәм хөкүмәтте Кузьма Минин һәм уның иптәштәре (урынбасарҙары) Д. Т. Трубецкой һәм Д. М. Пожарский төҙөй.
Назино фажиғәһе
Назино фажиғәһе (асылған совет документтарында «Назино инциденты», «Назино ауылы тирәһендәге ваҡиғалар» булараҡ билдәле) — Назино ауылы эргәһендәге 1933 йылдың май—август ваҡиғалары, Назино ауылы Обь йылғаһының уртаһындағы утрауға ҡаршы урынлашҡан. Көнбайыш-Себер крайының Александровск районында тайгалағы буш утрауға (хәҙер Томск өлкәһе территорияһы) «социаль яҡтан зыянлы һәм синфи йөҙөн юғалтҡан элементтарға» ҡаршы депортация кампанияһы барышында бер ниндәй ризыҡһыҙ, бер ниндәй ҡәрәк-яраҡһыҙ, асыҡ урынға 6100 кеше төшөрөлә. Ун өс аҙна дауамындағы аслыҡ, ауырыуҙар, ҡасырға маташыуҙар арҡаһында бары тик 2200 кеше тере ҡала. Шул уҡ ваҡытта документтарҙа тиҫтәләгән каннибализм осраҡтары теркәлә.
Ваҡиғалар барышы
Сиблаг етәкселеге «Назино инцидентын» Көнбайыш Себер крайкомы бюроһында ҡарау менән сикләнергә уйлай, унан һуң фажиғә тураһында мәғлүмәттәр урындағы партия органдары ведомствоһынан ситкә сыҡмаһын өсөн бик күп көс һалына. Әммә лагерь етәкселегенән тыш, ваҡиға тураһында партия каналдарынан туранан-тура Мәскәүгә хәбәр барып етә. Айырыуса тулы итеп И. В. Сталин исеменә был хәл тураһында үҙенең хатында Нарым округы партия комитеты инструкторы В. А. Величко бәйән итә. был хат 1933 йылдың сентябрендә Политбюрола ҡарала. Хат өс экземплярҙа баҫтырылған була, Мәскәүҙән башҡа край һәм оккруг партия еткселегенә тәғәйенләнә: Новосибирскиға — Роберт Эйх исеменә һәм Нарымға — окружком секретарына. Күрһәтелгән факттар бер нисә комиссия тикшереүҙәре менән раҫлана. Үҙгәртеп ҡороу осоронда был документтарҙың бер өлөшө тәүге тапҡыр «1933—1938 йылдарҙа Көнбайыш Себерҙә спецпереселенецтар» исемле йыйынтыҡта баҫтырыла.
Белград
Туғандаш ҡалалар
Хеҙмәттәшлек итеү тураһында килешеү төҙөлгән ҡалалар:
Ирали
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
"Башҡорт исемдәре" һүҙлегендә Ирали исеме шулай уҡ бар һәм ғәрәпсәнән "Батыр ир" тип тип тәржемә ителеүен хәбәр итә
Оло Сим (Глухая Вильва ҡушылдығы)
Оло Сим  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Глухая Вильва йылғаһының уң ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Ағурҙа
Ағурҙа, Тупаҡ (Агурда) — Башҡортостандың Ейәнсура районы Байыш ауыл Советына ҡараған ауыл. Почта индексы — 453392, ОКАТО коды — 80226806002.
Брахмагупта
Брахма-спхута-сиддханта
Артабанғы 15 бүлегендә тәүге бүлектәргә һиҙелерлек өҫтәмәләр һәм төҙәтмәләр, шулай уҡ математика буйынса бүлектәр бар. Математик бүлектәр һинд математиктарының ике төп ҡарашы: «процедуралар математикаһы», йәки алгоритмдар, һәм «сығанаҡтар математикаһы», йәки тигеҙләмәләр тураһында төшөнсә бирә. Китаптың 12-се бүлеге «Математика» исемен йөрөтә, ул иң ябай арифметик ғәмәлдәргә, пропорцияларға, ҡушып бутауға мәсьәләләргә һәм рәттәргә арналған, был Брахмагупта осорондағы практик математиканың төп өлөшөн тәшкил итә. 18-се бүлек, «Распылитель», алгебра менән туранан тура бәйле, әммә ундай термин ул ваҡытта әле булмағанлыҡтан, бүлектә ҡаралған беренсе мәсьәлә буйынса аталған.
Математикаға индергән өлөшө
Брахмагупта шулай уҡ Ньютондың итерацион формулаһына эквивалентлы булған квадрат тамырҙы яҡынса иҫәпләү ысулын, (Newton-Raphson), ax2 + c = y2 күренешендәге ҡайһы бер билдәһеҙ квадрат тигеҙләмәләрҙе эшләү ысулын, эҙмә-эҙ кәсерҙәр ысулын ҡулланып ax + c = byкүренешендәге билдәһеҙ һыҙыҡлы тигеҙләмәләрҙе эшләү ысулын тәҡдим итә.
Брахмагуптаның ирекле өсмөйөштө ҡамаусы әйләнәнең радиусы өсөн формулаһы билдәле:
— өсмөйөштөң яҡтары,
— уның бейеклектәре.
Брахмагупта тождествоһы
Миҫал өсөн,
Сүфйән әҫ-Ҫәүри
Биографияһы
Үлеме алдынан Әҫ-Ҫәүри Бәсра ға күсеп килә һәм шунда эсе ауыртып, сирләп китә. Һижри 161 йылда вафат була, һәм уның йыназаһын, васыятына ярашлы, Ғәбдел-Мәлик ибн Әбжәр әл-Күфи башҡара.
Бетел (Аляска)
Географияһы
АҠШ-бы статистика бюроһы мәғлүмәттәренә ярашлы, ҡаланың дөйөм майҙаны 126 км², шуның 113 км² — ҡоро ер һәм 13 км² — һыу ресурстары. Дөйөм майҙанының 10.39 проценты һыу биләй.
Ачинск
Географияһы
Чулым йылғаһы ярында урынлашҡан.
Кесе Сякута-Яха (Нянгус-Яха ҡушылдығы)
Кесе Сякута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нянгус-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 88 км.
Ун алтынсы йылдың октябре
Ун алтынсы йылдың октябре ― урыҫ яҙыусыһы Александр Солженицындың романы. Рәсәйҙең Беренсе донъя һуғышына инеүенә арналған романының дауамы. Йөкмәткеһе буйынса күләмле китап, 75 бүлектән тора, Рәсәй карталары менән тулыландырылған.
Йөкмәткеһе
Саня бригада руханийы отец Северьянды осрата. Северьян уға ҡаты яраланған һалдат Чевердиндың гонаһлы йәнен таҙартҡаны һәм тәүбәгә килтергәне хаҡында һөйләй. Чевердин һәм «дәүләт» руханийын ысын изгелеккә эйә булмауҙа ғәйепләй. Лаженицын XVII—XVIII быуаттарҙа тарҙы эҙәрлекләү тарихын хәтеренә төшөрә. А. И. Солженицын фекеренсә, та урыҫ халҡының иң яҡшы өлөшө эҙәрлекләнгән.
Атышсумған
География
Был урында Атыш йылғаһы Атыш яланы буйлап ағып килеп ҡаяларға барып текәлә һәм ер аҫтына китә. йәки Атыш сумған. Атамаһы ошоға ярашлы аталған.
Джузеппе Верди
Композитор 26 опера һәм бер реквием ижад иткән. Иң яҡшы опералары: «Бал-маскарад», «Риголетто», «Трубадур», «Травиата». Ижадының йөҙөк ҡашы: «Аида» һәм «Отелло».
Оҫта
«Риголетто»ны музыкаль театр тарихындағы иң яҡшы операларҙың береһе тип ҡарарға була. Гүзәл көйҙәр бөтә партитураға һибелгән, классик опера репертуарының айырылмаҫ өлөшө булып торған ариялар һәм ансамблдәр бер-бер артлы эйәреп бара, кәмит һәм фажиғә бергә уҡмашып китә.
Артабан тағы бер нисә опера яҙыла, улар араһында — хәҙерге заманда даими ҡуйыла килгән «Сицилиялағы вечерня» (Les vêpres siciliennes; Париж Операһы заказы буйынса яҙылған), «Трубадур» (Il Trovatore), «Бал-маскарад» (Un ballo in maschera), "Тәҡдир көсө" (La forza del destino; 1862 йыл; Император Ҙур (Таш) театры —  Санкт-Петербург заказы буйынса), «Макбет» (Macbeth) операһының икенсе редакцияһы.
Бохара йәһүдтәре
Сәсәниҙәр дәүләте
Яңы эраның 224 йылында Парфия дәүләте урынында Сәсәниҙәр дәүләте барлыҡҡа килә. Фарсы теленәдә йәһүд джахуд тип әйтелә.
Үзбәк ханлыҡтары
XVI быуат башында Мөхәммәт шәйбани етәкслегендә күсмә үзбәктәр Тимерҙәр Урта Азияһына бәреп инәләр һәм Шәйбәниҙәр дәүләтен булдыралар (һуңынан- Бохара һәм Хиуа ханлыҡтары). Ошо уҡ ваҡытта Фарсыла хакимлыҡҡа Исмәғил Беренсе етәкселегендә сәфәүиҙәркилә. әлеге сәйәси ваҡиғалар Фарсы һәм Әзербайжан, шулай уҡ Урта Азия һәм Афғанстан йәһүдтәренең үҙ-ара бәйләнештәрен ҡырҡа кәметә. бынан һуң берҙәм йәһүд төркөмө ике төркөмсөккә бүленә — иран-көнсығыш Кавказ йәһүдтәре һәм Урта Азия-афған йәһүдтәре. 1747 йылда афған ерҙәрендә Дурраний империяһы булырыу сәбәпле Урта Азия-афған төркөмсәге тағы ла икегә бүленә: афған йәһүдтәренә һәм көнсығыш Кавказ йәһүдтәренә (былары Әзербайжан ханлығы ерҙәрендә ҡала).
Яҡынса 1620 йылда Бохара ҡалаһында әлеге ваҡыттағы синагога төҙөлә.
1600-сы йылдарға ҡарата йәһүд шағиры Элиша Бен Шмуэль Рәғиб Сәмәрҡәндиҙың әҙәби эшмәкәрлеге билдәле.
1688—1755 йылдарҙа шағир Йәһүди Йософ Бен Исхаҡ Бохари ижад итә. Уның ҡәләме аҫтынан бик күп юғары художестволы һәм үҙенсәлекле әҫәрҙәр сыға, улар иҫәбендә — бер нисә ғәзәл, Муса пәйғәмбәрҙең шәхесе данланған «Мөхәммәс» поэмаһы, шулай уҡ "Ете ағалы-ҡустылы"поэмаһы. Уның уҡыусылары (уларҙы бер дөйөм исем аҫтында йөрөтәләр — мулло) фарсы поэмаларына йәһүд сюжеттарын индерәләр һәм үҙҙәре лә фарсы шиғриәтен ентекле өйрәнәләр. Уларҙың поэмалары йәһүд шрифты менән яҙылған, ошо уҡ шрифт менән улар Бохара йәһүдтәре өсөн Низами, Хафиз кеүекфарсы классиктарын таныштыралар, шулай уҡ йәһүд шиғырҙарын фарсыға тәржемә итәләр, мәҫәлән, Нагар Израилдең поэмаларын.
Артабан йәһүдтәрҙең мосолманлыҡҡа көсләп әүерелдереүе 1700-се йылдар аҙағында Хиуа ханлығында дауам итә.
1802 йылда Бохара йәһүдтәре тәүге тапҡыр урыҫ йәһүдтәре менән бәйләнеш булдыралар.
Бохара әмирлегендә закон буйынса йәһүдтәргә тәғәйенләнгән ҡоролмалар мосолмандарҙыҡына ҡарағанда ярты аршынға түбәнерәк булырға тейеш була, уларға мосолмандарҙан ер һәм йорттар һатып алырға, игенселек менән шөғөлләнергә тыйыла.
Рәсәй империяһы
Бохара йәһүдтәренә, улар ерле йәһүдтәрҙең яҡын туғандары булған осраҡта ла, Рәсәй империяһының закондары ҡағылмай, улар сит ил граждандары итеп һаналалар, шуға күрә уларға ер һатып алыу, үҙ эшен асыу тыйыла.
СССР
1948 йылда Израиль дәүләте барлыҡҡа килә, уны Советтар Союзы таный һәм дипломатик бәйләнештәр булдыра, былар барыһы Бохара йәһүдтәре өсөн ҡыуаныс менән ҡаршы алына, әммә 1967 йылдың 10 июнендә идеологик сәбәптәре буйынса өҙөлә.
Израиль, Төньяҡ Америка, Көнбайыш Европа
шул ваҡыттан алып һәм СССР тарҡалғанға тиклем бик күп мең Бохара йәһүдтәре тарихи Ватанында урынлаша һәм Израиль дәүләтенең күп кенә ҡалалрында мәхәлләләр булдыра.
Державин Гавриил Романович
Гавриил (Гаврило) Романович Державин ( йыл, Сокур ауылы, Ҡазан губернаһы —  йыл, Званка имениеһы, Новгород губернаһы) — Мәғрифәтселек дәүеренең  рус шағиры, Рәсәй империяһының дәүләт эшмәкәре,  сенатор, ғәмәли  йәшерен советник.
Биографияһы
1762 йылда Преображенск полкында рядовой гвардиясы булып хеҙмәт итә, полк составында 1762 йылдың 28 июнендә дәүләт түңкәрелешендә ҡатнаша, һөҙөмтәлә тәхеткә Екатерина II ултыра. 1772 йылдан полкта офицер вазифаһында  (подпоручик дәрәжәһендә) хеҙмәт итә,   1773-1775 йылдарҙа Емельян Пугачев ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнаша. Державиндың ихтилал тураһындағы яҙмалары ҡиммәтле мәғлүмәттең төп сығанағы була, сөнки ғәскәрҙәр командующийы генерал А.И. Бибиков штабы янында ул эш башҡарыу һәм урындағы дворяндар, дворян ополчениеһы ойошмаһы (атлы корпус) менән бәйләнеш тотоу  менән шөғөлләнә, агентура саралары (лазутчиктарҙы оҙатыу, дошман агентураһын вербовкалау)  менән етәкслек итә, фетнәселәр исемлеген төҙөүгә шәхсән үҙе ҡатнаша, хөкүмәт көстәре яғынан мөһим кешеләр менән даими бәйләнеш тота, төрлө ҡатлам кешеләренән һорау ала. Өҫтәүенә, ул хәрби хәрәкәттәр театрын яҡшы белә, сөнки шул урындарҙа тыуған һәм үҫкән. А. С. Пушкин «История Пугачёвского бунта» һәм «Капитанская дочка» әҫәрҙәре өҫтөндә эшләгәндә ваҡиғалар ысын картинаһына ярашлы булһын өсөн Державиндың материалдарына таяна. Ихтилал осоронда Державин тарафынан бер нисә ҡалын дәфтәр яҙыла, хәҙер улар мәғлүмәттең ҡиммәтле сығанағы булып тора: 1) «Пугачев комиссияһы буйынса минең ҡара ялдар»,
1777 йылда, отставкаға сығыу менән Хөкүмәт Сенатындағы статский советник Г. Р. Державиндың граждандар хеҙмәте башлана
Г.Р. Державинға киң әҙәби танылыу 1782 йылда «Фелица» одаһын баҫтырып сығарғандан  һуң килә,  уны автор Императрица Екатерина II арнай
1784 йылдың май айында Олонецкий наместниклығының  хакимы итеп тәғәйенләнә. Петрозаводскҡа килеп, губерна административ, финанс һәм суд учреждениелары ойоштора, губернала беренсе дөйөм граждандар дауалау  учреждениеһын — ҡала дауаханаһын ғәмәлгә индерә. Уның губерна өйәҙҙәре буйлап күсмә инспекциялар һөҙөмтәһе булып «Подённая записка, учинённая во время обозрения губернии правителем Олонецкого наместничества Державиным» хеҙмәте тора, унда Державин тәбиғи һәм иҡтисади факторҙарҙың үҙ-ара бәйләнгәнлеген күрһәтә, крайҙың матди һәм рухи мәҙәниәте элементтарын билдәләй. Һуңыраҡ Карелия образдары уның ижадына  инә: «Лебедь», «Ко второму соседу», «На Счастие», «Водопад» шиғырҙары
1793 йылда йәшерен советник итеп ҡуйылып сенатор булып тәғәйенләнә.
ЕЭС Төпкилде
ЕЭС Төпкилде (ВЭС Тюпкильды) — Туймазы районыны Төпкилде ауылы янында урынлашкан ел электр станцияһы. Дөйөм ҡеүәте — 2,2 МВт, Рәсәйҙә өсөнсө урында. Дүрт ел агрегатынан тора.
Мөлөков Әнүәр Бәхти улы
Биографияһы
Мөлөков Әнүәр Бәхти улы 1923 йылда Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны Иҫке Супты ауылында тыуған.
1988 йылдан хаҡлы ялда.
Бүләков Фәнил Нил улы
Бүләков Фәнил Нил улы (5 июль 1980 йыл) — уҡытыусы, журналист, шағир һәм йәмәғәтсе. Учалы районы Иманғол урта мәктәбе уҡытыусыһы. Район башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет рәйесе. 2014 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. «Илһам шишмәләре» конкурсында гран при яулаусы (Бәләбәй, 2009), «Йәшлек» гәзитенең Рәйес Түләк исемендәге конкурсы еңеүсеһе (2009), «Йөрәк һүҙе» телевизион конкурсында 2-се урын яулаусы (2018), Силәбе өлкәһе Сосновка районының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты (2016).
Хеҙмәт юлы һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге
2009 йылдың көҙөнән 2011 йылдың мартына тиклем Иманғол ауылы урта мәктәбе муниципаль белем биреү учреждениеһы директоры булып эшләй.
Ҡайраҡлы (йылға)
Ҡайраҡлы — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Һөйөндөк йылғаһының уң ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Гельблу Яков Иосифович
Биографияһы
Мәктәптән һуң Умань ҡалаһындағы ауыл хужалығы политехникумына агрономлыҡҡа уҡырға инә. Ул икенсе курста уҡығанда был техникум нигеҙендә сит телдәр институты ойошторола. Яков икенсе һөнәргә уҡый башлай.
Ғаиләһе
Һеңлеһе Мирра 1951 йылда Урта Азияла элемтә техникумын тамамлай. Юлланма буйынса Өфөгә эшкә килә. Һуғыш ваҡытында Өфө Главпочтамтында Европалағы иң көслө РВ-1 Коминтерн радиоһы эшләй (тапшырыуҙар «Мәскәү һөйләй», тип башлана), тапшырыуҙар һуғыштан һуң да дауам итә. Мирра ошонда эшләй, Һуғыштан һуң ағаһы менән ғүмеренең аҙағынаса Өфөлә йәшәй.
Ҡыҙыҡһыныу өлкәләре
Яков Иосифович тырышлығы менән Башҡортостан тураһында күп кенә сюжет — Павловка ГЭС-ы, Ишембайҙағы Беренсе нефть ятҡылығын асыусыларға ҡуйылған һәйкәл, Өфөнөң 400 йыллығына арналған (1974,биш төрлө сюжет) конверт тыштарында сыға. Тик почта маркаларын сығартыуға өлгәшеп булмай.
Барбот де Марни Николай Павлович
Биографияһы
Әле Тау институты студенты булғанда, ул «Горный Журнал» һәм «Северная Пчела» баҫмаларында геологик белемдәрҙең уңыштары тураһында мәҡәләләр баҫтыра. Институтты тамамлағас, ул «Записки СПб. Минералогического общества», «Труды СПб. общества естествоиспытателей» баҫмаларында даими баҫтырылып тора.
Ғаиләһе
Улдары:
Икен
Икен (Икинь, Икен, Экень) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Архангел районында башлана, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ләмәҙе йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км. Бассейн майҙаны— 222 кв.км.
Кесе Тота-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Ҡазан операцияһы
Свияжск янындағы алыштар. Ҡыҙыл Армия контрһөжүмгә әҙерләнә
1918 йылдың 27 авгусында Ҡаҙан тирәһенә В. О. Каппелдең отряды күсерелә (4 мең ҡылыс һәм штык), Каппель яңыраҡ ҡына Тухачевскийҙың 1-се армияһының Сембергә һөжүмен кире ҡаға. Каппель ҡыҙылдарҙың тылына төпкәрәк инергә, Свияжскиҙы һәм Волга аша тимер юлды яуларға ниәтләй, шулай итеп. ҡыҙылдарҙың коммуникацияларын юҡҡа сығарырға һәм Ҡаҙандан китергә мәжбүр итергә уйлай. Ҡазанды обороналаған халыҡ армияһы частары фронттан һөжүмләргә тейеш булалар.
РККА ғәскәрҙәренең Ҡаҙанды яулауы
1918 йылдың 9 сентябрендәРККА частары Үрге һәм Түбәнге Услон ауылдары һәм ҡала өҫтөндәге бейеклек яулап алына. Бынан аҡтар позициялары 15 орудиенан утҡа тотола. Артиллерия уты аҫтында Волга флотиляһының 4 канонер кәмәһе («Ольга», «Болан», «Коновод» һәм «Меркурий») ҡаплауы аҫтында пулемет уты менән аҡтарҙың артиллерия атареялары расчеттарын баҫтыраларһәм пристангә флотилия комиссары Н. Г. Маркин етәкселегендә 60 кешенән торған десант төшөрә, десант дошман көстәрен ҡалаға алып ташлай һәм пристанде бер сәғәт дауамында үҙ контроле аҫтында тотоп тора. Ҡала кремленән көслө артиллерия уты асылғас, десантсылар, һигеҙ дошман орудиеһының йоҙаҡ асҡыстарын үҙҙәре менән алып, караптарына кире ҡайталар. Десанттың юғалтыуҙары ҙур булмай.
М. Я Лацис Г. И. Петровскийға ошондай йөкмәткеле телеграмма ебәрә: «Ҡаҙан буш, бер поп та, монах та, буржуй ҙа юҡ»
Сабыртмалы тиф
Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр
Пневмония, тромбоэмболия, миокардит һ.б.
Пасео-де-Грасия
Пасео-де-Грасия Барселонаның һәм Испанияның иң ҡиммәт урамы тип һанала.
Ленин проспекты (метро станцияһы, Санкт-Петербург)
Ер аҫты ҡоролмалар
«Ленин проспекты» — колонналар менән, ваҡ тәрәнле станция (тәрәнлеғе≈ 8 м). Ер аҫты залы А. С. Гецкина, Е. И. Валя и инженера А. Н. Яковлева архитекторҙар проекты буйынса төҙөлдө. Биҙәкләү Ленин мавзолейында һымаҡ. Колонналар ҡыҙыл гранит менән биҙәкләнғән, юлдарҙа аҡ мрамор.
Осипов Николай Иванович
Биографияһы
Институтты тамамлағас, 1976—1996 йылдарҙа Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамблендә эшләй.
1990-сы йылдарҙа Өфөлә Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы лекторийында эшләй. Ул унда эстрада бейеүҙәрен ҡуя. «Музыкаль дивертисмент» проектында Башҡортостандың халыҡ артисы Зөлфиә Ҡудашева менән хеҙмәттәшлек итә. Уның «Бейеү миниатюралары гөлләмәһе» яңғыҙ бейүҙәр программаһы ҙур популярлыҡ менән файҙалана.
Уның ҡыҙы Катя хореография училищеһында белем ала, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының балет труппаһында эшләй, ейәнсәре Полина гимнастика менән шөғөлләнә.
С. П. Королёв исемендәге Житомир хәрби институты
Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында
Двадцатая верста ҡасабаһында (хәҙерге Одинцово ҡалаһы эсендә) — 1921 йылдың 1 октябренән; Мәскәүҙә (Троцкий исемендәге майҙанда) 1922 йылдың 1 октябренән; Петроградта (Ленинградта) 1923 йылдың 1 октябренән.
Эшенроде
Эшенроде (Eschenrode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 174 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,24 км2. Диңгеҙ кимәленән 133 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39356 һәм автомобиль коды — BK.
С. П. Королёв исемендәге Житомир хәрби институты
Севастополь зенит артиллерияһы училищеһы
1924—1933 йылдарҙа комаенда составы өсөн камиллаштырыу ҡыҫҡа сроклы зенит артиллерияһы курстарын дөйөм алғанда 2200 тыңлаусы тамамлай. Артабан улар мәктәптән айырыла һәм Ленинградта, Мәскәүҙә, Евпаторияла урынлаша һәм Костерёво ҡасабаһында 55780-се часында ПВО зенит ракета ғәскәрҙәренең Үҙәк офицерҙар Ҡыҙыл байраҡлы курстарына әйләнә. 2007 йылда таратыла.
Джером Роббинс
Биографияһы
1969 йылда «Нью-Йорк Сити балле» труппаһы менән Ф.Шопен музыкаһына бер  күренешле балет ҡуя, уға И. Стравинский  «һоҡланыулы баһа»  бирә: «Эш бик яҡшы уйланылған һәм башҡарылған (Роббинс менән сағыштырғанда башҡа хореографтар сәхнәлә бейеүселәрҙе урындан урынға күсергән һымаҡ). Шуның өҫтәүенә  музыканы ул дөрөҫ ҡуллана».
Молдованың тимер юлы
Юлдың тарихы
2004 йылдың авгусында Приднестровье Молдова Республик аһында урынлашҡан участкаларҙы файҙаланыу уларҙы Приднестровье тимер юлына тапшырыу арҡаһында туҡтатылып тора.
Неково
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һеңрән
Этник тарихы
Р. Ғ. Кузеевтың яҙмаларына ҡарағанда, һеңрәндәрҙең ата-бабаларының тыуған ере Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы һәм көньяҡ-көнбайыш Урал алды булған, уларҙың ырыуҙаштары унда XX быуат башына тиклем йәшәп, уларҙа боронғо ырыу-ҡәбилә исемен һаҡланған. Миҫал өсөн, Һеңрән ауылының исеме ошо этнонимдан килеп сыҡҡан ..
Йылыу (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Этимологияһы
Йылға атамаһы башҡорт телендәге йылыу һүҙенән барлыҡҡа килгән. "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә ошондай аңлатма бирелә:
Ҡымыҙтүбә
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
Ҡараяр (Стәрлебаш районы)
Ауыл тарихы
Ҡараяр-урыҫ ауылы. Сығыштары менән Тамбов, Ырымбур, Һамар һәм башҡа губерналарҙан булған крәҫтиәндәр, башҡорттарҙан ҡуртымға алынған ерҙәрҙә, үҙҙәренең ауылдарына нигеҙ һалған. Шуларҙың береһе- Ҡараяр.
Абрамова Лариса Михайловна
Биографияһы
Аспирантураны (1983—1986) һәм докторантураны (1999—2002) тамамлай. Кандидатлыҡ диссертацияһы: «Сегетальная растительность Башкирского Предуралья (опыт ординационно-классификационного анализа)». Докторлыҡ диссертацияһы: «Синантропизация растительности: закономерности и возможности управления процессом (на примере Республики Башкортостан)».
Китапова Суфия Мирғәлим ҡыҙы
Биографияһы
Китапова Суфия Мирғәлим ҡыҙы 1997 йылдың 24 декабрендә 75 йәшендә вафат була, Өфө ҡалаһында ерләнгән.
Хеҙмәттәре
Китабова, Софья Миргалимовна.Опыт работы совхозов, созданных на базе экономически слабых колхозов: Автореферат дис. на соискание ученой степени кандидата экономических наук / Акад. обществ. наук при ЦК КПСС. Кафедра полит. экономии. - Москва : Изд-во ВПШ и АОН, 1959. - 17 с.; 22 см.
Закиров Миңлемөхәмәт Тәфтизан улы
Биографияһы
Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған. Башҡортостан Дәүләт телерадиокомитетында өлкән мөхәррир булып эшләй, артабан «Ҡызыл таң» гәзитенең әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге хәбәрсеһе була.
Әлебай
Әлебай (Алибаево) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Абҙан ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 453391, ОКАТО коды — 80226804002.
Рәсәй мөфтөйҙәр шураһы
Тарихы
Рәсәй мөфтөйҙәр шураһы Мәскәүҙә 1996 йылдың 2 июлендә Рәсәй үҙәк Европа төбәге мосолмандары диниә назараты рәйесе Рауил Ғәйнетдин саҡырған мөфтөйҙәр осрашыуында ойошторола. Ойоштороусылар иҫәбенә Волга буйы, Татарстан, Себер, Ырымбур өлкәһе мосолмандарының Диниә Назараттары һәм башҡалар инә.
Нелда
Нелда (Нельца) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Покшеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Ишле (Һүренйәк ҡушылдығы)
Ишле (Ишля) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Белорет районының Ямантау яны биләмәләрендә аға. Йылға Һүренйәк йылғаһының һул ярына тамағынан 4,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гоц Сергей Степанович
Биографияһы
1998 йылда Мәскәү дәүләт университетының «Радиофизика» кафедраһында «Микро- и наноэлектрон эмиссия приборҙарында флуктуация процестары» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Гоц Сергей Степанович статистик радиофизика, физик системаларҙа флуктуация күренештәре, ғәмәли радиотехника, элемтәнең дөйөм теорияһы, дискрет элемтә тапшырыу селтәре һәм системаһы, сигналдарҙы цифрлы эшкәртеү кеүек фәндәрҙе уҡыта.
Мангте-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Бәрхәт гөл
Июльдән көҙгө ҡырауҙарға тиклем сәскә ата. Клумба, бордюр, газондарҙағы декоратив төркөмдәр өсөн файҙаланалар.
Ваҡыт
Ҡулланылған тамғалауҙар
Ваҡытты тамғалау өсөн ғәҙәттә латин алфавитының t символы — tempus («ваҡыт») йәки грек алфавитының τ символы ҡулланыла. Математик формулаларҙа йыш ҡына ваҡыт буйынса функцияның сығарылмаһы дифференцияланыусы үҙгәреүсән өҫтөндә нөктә менән тамғалана (мәҫәлән, Лагранж формулаһында бында q_i — дөйөмләштерелгән координаталар).
Инорс
Инорс — Өфө ҡалаһының  Калинин  районындағы торлаҡ биҫтәһе.
Тарихы
Тәүге торама — Яңы Слобода — хәҙерге Инорс урынында 1604 йылда ул замандағы Өфөнән 18 саҡрымда барлыҡҡа килә. Уны керәшен татары  Иван Кадомец нигеҙләй. 1613 йылда яңы суҡындырылған крәҫтиәндәрҙән хасил булған ауыл уның  исеме менән   Кадомцев тип йөрөтөлә башлай. 1622 йылда исеме ошо тирәлә табылған Божья Матерь иконаһы һәм Богородица сиркәүен  төҙөүгә бәйле  Богородское тип үҙгәртелә. 1764 йылдан  башлап башҡорт ерҙәренең төньяҡ  төбәктәренән фетнәселәрҙең барымталары тамамланыу иҫтәлегенә  Өфөнән  Богородское ауылына  мөғжизә тыуҙырыусы икона менән тәре йөрөштәре үткәрелә. Богородское ауылы кешеләре нәҙер әйткән була: әгәр уларҙың ауылы бәлә-ҡазанан ҡотолһа,  хөрмәтле иконаны Өфө соборына алып барып ҡуйырға һәм йыл һайын уны үҙҙәренә алып килеп ҡәҙер-хөрмәт күрһәтергә. Ауыл бөлгөнлөктән ҡотолоп ҡала һәм нәҙерҙе үтәр өсөн һәр йылдың  20 июле  (иҫке стиль буйынса 7 июль) тәре йөрөшө көнө тип иғлан ителә. Артабан Богородское  ҙур ауылға әүерелә, бында улус үҙәге була, йыл һайын йәрминкә үткәрелә. 1770—1774 йылдарҙа Богородское ауылында Пугачев полковнигы И.В.Губановтың лагеры урынлаша,  ихтилалсыларҙың Чесноковкала урынлашҡан  И.Н. Зарубин командалығы аҫтындағы төп көстәре менән бергәләп Өфөнө ҡамап торалар. 1774 йылдың 25 мартында Зарубин  деташемент  подполковник  Михельсон тарафынан ҡыйратыла,  Губанов менән Зарубин  Табынға ҡаса һәм 26 мартта тотола. 1774  йылдың ноябрендә Губанов аҫыла.
Өмөтбай (Баймаҡ районы)
Почта индексы — 453666, ОКАТО коды — 80206810006.
Исеменең килеп сығышы
Ауыл исеме Өмөтбай антропонимынан алынған, йәғни йорт старшинаһы Өмөтбай Тәнәкәев хөрмәтенә ҡушылған.
Тарихы
Ауыл халҡы Күгиҙел совхозының Өмөтбай бүлексәһендә иген, ит, һөт етештереү менән шөғөлләнгән (1991—2000). 2002 йылдың март айында ауыл халҡы, совхоздан бүленеп сығып, үҙаллы ауыл хужалығы артеле ойоштора. Ауылда урта мәктәп (директоры Вәлимә Зәйнуллина), балалар баҡсаһы, китапхана, мәҙәниәт йорто, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәсет, шулай уҡ ике магазин. Мәсеттең беренсе имам-хатибы — Ҡотлогилдин Таштимер Фазлиәхмәт улы. Әлеге ваҡытта — Ноғоман Хибатуллин. Ауыл халҡы күпләп баҡсасылыҡ менән шөғөлләнә, мал аҫырай, һөт ризыҡтары, ит, йәйен емеш-еләкте баҙарға һатыуға сығара. Ир-егеттәрҙең ҡайһы берҙәре сит тарафтарҙа эшләй. Эшҡыуар Рәмзил Садыҡов ағас эше буйынса цех асҡан. Шул уҡ ваҡытта йәштәр яңы йорттар һала, балалар үҫтерә. Ауыл халҡы берҙәм, эшлекле, элекке йола буйынса өмәләп ҙур эштәр башҡара, 2020 йылда Һаҡмар йылғаһы аша күперҙе йүнәтте, зыяратты төҙөкләндерҙе. Ағас эше буйынса эшҡыуар Рәмзил Садыҡов ауылда цех асып, ауылдаштарына һәм тирә-яҡ ауыл кешеләренә ҙур ярҙам күрһәтә. Ауылда Ағинәйҙәр ойошмаһы (ҡоро) булдырылған. Ойошма (етәксеһе Әнүзә Мәжитова) ағзалары Миңлегөл Кужахметова, Асия Бүләкова, Зилә Масалимова, Сания Ҡотлогилдина,Земфира Зәйнуллина, Венера Ғүмәрова, Люциә Үтәбаева, Рәйсә Рәхматуллина. китапханасы Зилиә Ноғоманова менән берлектә бик фәһемле, йәштәр өсөн файҙалы саралар үткәрә, ғөрөф-ғәҙәттәрҙе тергеҙеү, милли аш-һыу серҙәренә өйрәтә өҫтөндә эшләй («Ҡатын ҡыҙҙың ҡырҡ сырағы» кисәһе, 7 апрель 2022 йыл; «Сарыҡ тегә Өмөтбай ағинәйҙәре» «Һаҡмар», 21 ДЕКАБРЬ 2021. Сарыҡ тегә Өмөтбай ағинәйҙәре). Өмөтбай мәктәбендә «Мираҫ» исемендәге эҙләнеү-тикшеренеү төркөмө (А. Мәжитов) ойошторолған, уҡыусылар ауыл янындағы ер-һыу атамаларын тикшерәләр һәм өйрәнәләр.
Ҡутырлы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200001991
Даукаев Марат Фуат улы
Биографияһы
2007 йылдан 2009 йылғаса Вашингтонда Киров балет академияһының художество етәксеһе вазифаһын башҡара, ә 2010 йылдан тулыһынса үҙенең Лос-Анджелестағы балет мәктәбендә генә эшләй.