cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Инсульт
Инсульт осрағанда урында нимә эшләргә
Зарар күреүсе берәй талапты эшләй алмаһа, ашығыс ярҙам саҡырырға кәрәк, килгән медиктарға симптомдарҙы һөйләп бириргә. Симптомдар юғалған булһа ла госпиталләштереү талап ителә.
Ҡырғыҙстан флагы
Мәғәнәүи йөкмәткеһе
Ҡырғыҙ халҡының орнаменталь мәҙәниәтендәге ҡояш яҡтылыҡты, асыҡлыҡты, йәшәү сыҙамлығын аңлата. Ялҡын теленә оҡшаш ҡырҡ нур — халыҡ булып берләшкән ҡырҡ ҡәбиләне аңлата.
Һағындыҡ (күл)
Географияһы
Координаттары: 55°11′15″N 61°54′6″E
Тасуирламаһы
Һағындыҡ күленең төньяҡ ярында баҡсалар ойошторолған. Яр буйҙары ландшафты — типик урманлы далаға хас.
Бардина Ольга Васильевна
Биографияһы
1959—1962 йылдарҙа — Ташкентта Алишер Навои исемендәге Дәүләт опера һәм балет театры (хәҙер Алишер Навои исемендәге Дәүләт Академия Ҙур Театры) солисы, унан һуң, Өфөлә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы.
1962 йылдан 1983 йылға тиклем — Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау опера һәм балет театры солисы. Уның репертуарында 40-тан ашыу партия бар.
1984 йылдан «Оскон» (Мәскәү) РСФСР дәүләт концерты һәм гастролдәр ассоциацияһының солисы (хәҙерге ФГБУК «Росконцерт» ).
Кросно
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Меридиан
Меридиан ( — төшкө, төш уртаһындағы;  — урта + ) — ике полюс аша үтеп, Ер шарын уратып алған фарази һыҙыҡ.
Географик меридиан
Меридиа́н— Ер шарын әйләнеү күсәре буйынса киҫеп үткән яҫылыҡтағы ярым әйләнәләр. Һәр меридиан башҡа меридиандар менән Төньяҡ ҡотопТөньяҡ һәм Көньяҡ ҡотопта киҫешә. Хәҙерге мәғлүмәттәр буйынса, Ерҙең һәм меридианы оҙонлоғо 20 004 275 метрға тиң. Меридианда бөтә нөктәләр ҙә бер оҙонлоҡта, төрлө киңлектә яталар.
Дунай
Дуна́й  — оҙонлоғо буйынса Европала (Волганан ҡала) икенсе урында торған, «интернациональ» йылға, Европа берлеге биләмәһендә иң оҙон йылға. Оҙонлоғо — 2960 км.
Йылға башы Германияның Шварцвальд тауҙарынан башлана. Артабан ул ун дәүләттең биләмәһенән аға йәки сигенән үтә. Германия, Австрия, Словакия, Венгрия, Хорватия, Сербия, Болгария, Румыния, Молдавия һәм Украина дәүләттәренән ағып ҡайһы бер илдәрҙең баш ҡалалары янынан уҙа: Вена, Братислава, Будапешт һәм Белград.
Павлова Анна Павловна
Биографияһы
Ун йәштә ул Император театр училищеһына уҡырға инә. А.Павлова педагогтары- А. А. Облаков, Е. О. Вазем һәм П. А. Гердт. йылда Мария театрына ҡабул ителә.
йылда Павлова балерина исемен ала. Был осорҙа М. И. Петипа уны М.Кшесинская, О.Преображенская, Т.Карсавиналар менән бер рәттән иң яҡшы балериналарҙың береһе тип атай..
Гастролдәре
1907 йылда Анна Павлова  Адольф Больм менән бергә 20 артистан торған сит илгә гастролдәр өсөн  төркөм ойоштора. Европа ҡалалары буйлап тәүге гастролдәр  йылдың яҙында үтә. Больм Павлованың партнеры була. Репертуарға «Жизель», «Пахита», «Тылсымлы флейта», «Кавалерия ялы»  балеты,  «Аҡҡош күле»нән икенсе акт һәм дивертисмент инә. Башҡа йылдарҙа Павлова төрлө партнерҙар менән сығыш яһай. Михаил Мордкин менән бейегән «Вакханалия»  бейеүе («Йыл миҙгелдәре» балеты, композиторы А.Глазунов)  бөтә донъяға билдәле була. Үҙ труппаһы менән Павлова донъяның бик күп илдәрендә сығыш яһай, төркөмгә бик күп эшләргә тура килә. 1909 йылдан башлап, Павлова  Фокиндың Аҡҡошо тәҫьирендә лирик миниатюралар ижад итә башлай. Гастролдәр ваҡытында балерина үҙ жанрын булдыра- уны Ю. Д. Беляев «хореографик  мелодекламация» тип атай («Сиңерткә» -  композиторы Крейслер, «Күбәләк» - Дриго, «Төн», «Калифорния мәге». 1910- сы йылдарҙа тыуған иленә ҡайтыуы инде «Рәсәй  гастролдәре» тип иҫәпләнә. Мария театрында балеринаның һуңғы сығышы   йылда  була, ә Рәсәйҙә ул    йылда һуңғы тапҡыр бейей: Беренсе донъя һуғышы башланғас, ул Англияла ҡалырға ҡарар итә һәм башҡаса Рәсәйгә ҡайтмай.
Вафаты
Гаага ла гастроль ваҡытында Павлова яғылмаған залда репетиция ваҡытында һалҡын тейҙереп, пневмония (эренле плеврит) сиренән  1931 йылдың 23 ғинуарында вафат була. Биографтары әйтеүенсә, актрисаның һуңғы һүҙе: «Минең аҡҡош кейемен әҙерләгеҙ!». Анна Павлованың урнаһы Голдерс-Грин крематорийы колумбарийында (Лондон) һаҡлана. Анна Павлова тураһында бик күп иҫтәлектәр һаҡлана. Белгестәр фекеренсә, балерина бик күркәм холоҡло, итәғәтле кеше була. Бейеүе башҡаларҙан нәзәҡәтлелеге, йомшаҡлығы, романтик хискә бай булыуы менән айырыла. Ул артыҡ өйөрөлөүҙәр менән мауыҡмай, һикергәндә ул бик бейек һикермәй, ләкин  һауала мамыҡ өйөрөлгән кеүек тәьҫир ҡалдыра sfn|Светлов|1906|loc=|с=313—314}}
Нуленсе меридиан
Унда башланғыс меридиан итеп Гринвич меридианы алына. Гринвич — Темза йылғаһының уң яҡ ярында, Лондондың көньяҡ-көнсығышанда урынлашҡан административ округ. Гринвич меридианынан иҫәпләү Халыҡ-ара меридианаль комиссия ҡарары буйынса 1884 йылдан иҫәпләнә.
XIX быуатта Рәсәйҙә нуленсе миридиан тип Пулково меридианы алғандар. Пулково меридианы Гринвич меридианы башланғыс меридиан тип ҡабул ителгәс тә нуленсе меридиан булып йөрөгән.
Герти Тереза Кори
Биографияһы
Герти Тереза Радниц 1896 йылдың 8 авгусында Прагала, ул саҡта  Австро-Венгрия империяһында, йәһүд ғаиләһендә тыуа. Атаһы Отто Радниц Богемияла шәкәр заводының  генераль директоры булып эшләй. Әсәһенең ағаһы Прага университетында педиатрия профессоры була. Герти  1914 йылда Прагалағы немец уҡыу йортона — Карл  Фердинанд  (Carl Ferdinand University) университетына уҡырға инә. Шунда Карл Кори менән осраша; улар икеһе лә 1920 йылда  медицина буйынса доктор дәрәжәһен ала һәм шул уҡ йылды Венала туй яһай .
1923  һәм 1924   йылдарҙа Герти  рентген нурҙарының тән тиреһенә һәм ағзаларҙың  метаболизмына йоғонтоһона арналған мәҡәләләр яҙа.
1938 һәм 1939 йылдар емешле була, глюкозо-1-фосфатты бүлеп алғандан һуң, Кориҙар  энзимология яғына иғтибарҙарын арттыра.
Әүештау
Географияһы
Әүештау — яңғыҙ конус формаһындағы тау. Бер ниндәй ҙә тау һыртына ҡарамай. Урал аръяғында урынлашҡанға, кескәй һырттар араһында бейеклеге менән айырылып тора. Әүештау алыҫтан уба һымаҡ күренһә лә, уның битләүҙәре арыуыҡ текә. Әүешкүл яғына ҡараған битләүе асыҡ һәм ялан үләндәре менән ҡапланған, ә кире яғында — ҡайын урманы. Тауҙың башынан Күмәс һырты күренә.
Нанг-Юган (йылға)
Нанг-Юган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин 3-сө йылғаһының уң ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 128 км.
Вятка дәүләт ауыл хужалығы академияһы
Етәкселеге
Академияны педагогия фәндәре докторы, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты, доцент Елена Сергеевна Симбирских етәкләй.
Тәрбиә эштәре буйынса проректор — ауыл хужалығы фәндәре кандидаты, доцент Дарья Леонидовна Старкова;
Биология факультеты
Факультетҡа 1930 йылда, ауыл хужалығы училищеһы Вятка зоотехник-ветеринария институты итеп үҙгәртелгән ваҡытта нигеҙ һалына. Зооинженерҙар, һунар белгестәре, биоэкологтар әҙерләй.
Химия-технология факультеты
6500-ҙән ашыу белгес-инженер әҙерләп сығарған.
Липидтар
Липидтар (λίπος — туңмай) — тәбиғи органик матдәләрҙең ҙур бер төркөмө. Майҙар һәм май һымаҡ матдәләрҙе үҙ эсенә ала.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Ҡайһы бер үҫемлектәрҙең, мәҫәлән көнбағыштың, етендең, грек сәтләүегенең, орлоҡтары һәм емештәрендә ҙур күләмдә май тупланған.
Ҡатмарлы липидтар
Йышыраҡ: фосфор (P), көкөрт (S), азот (N) инә.
Поляр липидтар
- Сфинголипидтар — алифатик аминоспирттарҙың сығарылмаларына ҡараған липидтар класы.
Бордж Таментфуст
Тарихы
Людовик XIV приказы буйынса адмирал Жан Д’Эстре 1688 йылда фортҡа һөжүм итә. 1830 йылдың 23 июлендә фортта француздарға ҡаршы рәсми рәүештә йыһат иғлан ителә, йыйылышта төбәктең бер нисә ырыу башлыға ҡатнаша, шул иҫәптән Бани Хәлил, Бани әл-Хашана һәм Бани әс-Сабт.
Вәхит (исем)
Билдәле шәхестәр
Имамов Вәхит Шәйех улы(Вахит Шәех улы Имамов, 18 март 1954 йыл) — яҙыусы, Татарстан Республикаһының Яҙыусылар союзы ағзаһы, Яр Саллы яҙыусылар ойошмаһы рәйесе, Татарстан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Фамилиялар
Вәхитов Әнүр Хисмәт улы (1932 йыл — 1984 йыл ) — башҡорт яҙыусыһы, шағир һәм тәржемәсе, әҙәбиәт белгесе, педагог
Габриэла Мистраль
Биографияһы
1945 йылда «Исемен бөтә Латин Америкаһының идеалистик ынтылыштары символына әйләндергән ысын хистәр поэзияһы өсөн» әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты була.
Ле-Сабль-д’Олон
Бөйөк француз революцияһы заманында вандей баш күтәреүселәре тарафынан ҡамауҙа ҡалған, ә 1809 йылда унан алыҫ түгел ерҙә инглиздәр менән диңгеҙҙә алышҡан.
Шыршы урманы
Экология
Шыршы йыш ҡына үҙе генә урман хасил итә, әммә ҡатнаш та булыуы ихтимал. Тау зонаһында шыршылыҡ араһында йыш ҡына ҡайын, уҫаҡ һәм ҡарағай, ҡатнаш урмандар зонаһында — имән, йүкә һәм уҫаҡтар, Карпатта һәм Кавказда — аҡ шыршы һәм бук, Алыҫ Көнсығышта — ҡарағай, ҡорос ағас һәм аҡ шыршы осрай..
Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы
БДСО-ның тарихы
Халыҡ-ара сауҙаны көйләү маҡсатында халыҡ-ара ойошманы булдырыу идеяһы Икенсе донъя һуғышы тамамланғанға тиклем үк барлыҡҡа килә. 1944 йылда Бреттон-Вудс конференцияһында АҠШ һәм Бөйөк Британияның ҙур тырышлығы менән Халыҡ-ара валюта фонды һәм Халыҡ-ара реконструкция һәм үҫеш банкына нигеҙ һалына. Яңы иҡтисади тәртиптең өсөнсө таянысы булып юғарыла телгә алынған ойошмалар менән бер рәттән Халыҡ-ара сауҙа ойошмаһын (МТО) булдырыу тора. Бының өсөн 1946 йылда Гаванала сауҙа һәм мәшғүллек буйынса халыҡ-ара конференция саҡырыла, ошо конференция тарифтарҙы кәметеү тураһындағы халыҡ-ара килешеүҙәрҙең матди-хоҡуҡи сиктәрен эшләргә, ҡыҙыҡһынған илдәргә был ойошманың уставын тәҡдим итергә, тышҡы сауҙаны ябайлаштырыуҙа һәм тауарҙарҙың бер илдән икенселәренә күскәндәге таможня хаҡын кәметеү мәсьәләләрендә үҙе өҫтөнә координатор ролен алырға тейеш була. 1947 йылдың октябрендә Тарифтар һәм сауҙа тураһындағы Генераль килешеүҙәргә (ГАТТ) ҡул ҡуйыла, ул башта яңы халыҡ-ара сауҙа ойошмаларының килешеү сиктәрендәге бер өлөшө генә булараҡ ҡаралған була. Был ваҡытлыса килешеү 1948 йылдың 1 ғинуарында үҙ көсөнә инә.
Артабанғы йылдарҙа Тарифтар һәм сауҙа тураһындағы Генераль килешеүҙәрҙең (ГАТТ) ҡыҫҡартылған өлөшө бик һөҙөмтәле система икәнлеген иҫбатлай, уның арҡаһында таможня пошлинаһы 40 %-ҡа тиклем кәмей, ә 40-сы йылдарҙа килешеүҙәргә ҡул ҡуйған мәленән туҡһанынсы йылдарҙың уртаһында ул уртаса 4 процентҡа кәмей. Тарифтар һәм сауҙа тураһындағы Генераль килешеүҙәр (ГАТТ) сиктәрендә тура һәм йәшерен таможня пошлиналарын кәметеү маҡсаттары менән сит илдәрҙән тауар индереүҙе сикләү өсөн ағза-дәүләттәр ҡатнашлығында даими рәүештә һөйләшеүҙәр раундтары үткәрелә.
БДСО-ның маҡсаттары һәм принциптары
Был йүнәлештәге эшмәкәрлектең өс төрө бар:
БДСО һәм СССР тарҡалғандан һуң барлыҡҡа килгән илдәр
Советтар Союзы тарҡалғандан һуң дүрт ил: Әзербайжан, Белоруссия, Төркмәнстан һәм Үзбәкстан БДСО-ға инмәй ҡалған. 2013 йылда Төркмәнстан БДСО-ға инеү тураһындағы инициативаһы менән сығыш яһай. 2020 йылдың майында ул БДСО-ға күҙәтеүсе статусын алыуға заявкалар биреү тураһында Секретариатына мөрәжәғәт итә. 2020 йылдың 22 июлендә ойошма Төркмәнстанға күҙәтеүсе статусын киләһе биш йыл эсендә БДСО-ға инеү процесын инициировать итеү шарты менән бирә. 2016 йыл башында Белоруссия БДСО-ға инеү буйынса әүҙем һөйләшеүҙәр башлай. 2020 йылдың июлендә БДСО Эш төркөмөнөң дүртенсе ултырышы үтә, унда Үзбәкстандың БДСО-ға инеүе мәсьәләһе ҡарала. Рәсәй Федерацияһы был ойошмаға ағзалыҡҡа әле 2007 йылда уҡ ғариза биргән була.
Рәсәйҙең БДСО-ға ҡушылыуы тураһында һөйләшеүҙәр
Һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһе буйынса доклад әҙерләнә Рәсәй федерацияһының Бөтә донъя сауҙа ойошмаһына ҡушылыу буйынса эш төркөмө 2011 йылдың 16 ноябрендәге № WT/ACC/ RUS/70, WT/MIN(11)/2 доклады.
Әхмәров Исхаҡ Абдулла улы
Биографияһы
1946 йылда Мәскәүгә ҡайтҡас, МГБ-ның легаль булмаған разведка идаралығы начальнигы урынбаҫары итеп тәғәйенләнә (1954 йылдан КГБ) һәм был вазифала 10 йыл самаһы эшләй.
Хәтер
2015 йылдың 16 апрелендә Силәбел ә Алое яланында (Разведчиктар майҙанында Пионерҙар һарайы ихатаһында) Әхмәров Исхаҡ Абдулла улына һәйкәл асыла.
Ерекле (Беләү ҡушылдығы)
Ерекле Джерекля — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе Медногорск ҡала округы биләмәләрендә аға.
Гук виллаһы (Люденшайд)
Тарихы һәм тасуирламаһы
Вилла 1913 йылда Вупперталь ҡалаһынан архитектор Людвиг Конради проекты буйынса төҙөлгән  — Ноэль Рихард заказ биргән. Һуңынан бинаны Оскар Эдуард Гук һатып ала һәм 1929 йылдан алып 1993 йылға тиклем осорҙа ул Гук  ғаиләһенең  резиденцияһы була. Бынан һуң бина  2009 йылдың февраленә тиклем  ҡарттар йорто булараҡ файҙаланыла, ә һуңынан  — буш тора: 2012 йылға тиклем һатыу менән бәйле һөйләшеүҙәр уңышһыҙ була, был бинаның архитектура ҡомартҡыһы булараҡ, махсус һаҡлауын һәм реконструкциялауын талап итә. Шулай уҡ киң паркты һаҡлау кәрәклеге лә ҙур ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Бина 2013 йылдың октябрендә асыла: унда ресторан, шарап магазины, конференц-зал һәм торлаҡ бүлмәләр урынлаша. Вилланы шулай уҡ «Гумбольдт-Вилла»   (нем. Humboldt-Villa ) итеп үҙгәртергә ҡарар ителә. Яңынан асылыу алдынан бинаны штукатурлайҙар, эксперттар иҫке штукатур фрагменттарын анализлағандан һуң, үҙенсәлекле дизайнын һәм төҫөн тергеҙәләр
«Берлинды алған өсөн» миҙалы
Бүләкләүҙәр
«Аргументы и факты» гәзите журналисты Андрей Сидорчик, һуғыштан һуңғы ваҡытта «элекке һалдат һәм офицерҙарҙан ике мең тирәһенә», миҙалды бик һуң тапшырыу тураһында яҙып сыға. Оборона минстрлығы белгестәре награданы алмаған кешеләрҙе эҙләүен дауам итте. 2003 йылда Әрмәнстандағы Рәсәй илселеге Ереванда йәшәүсе Анатолий Зеленцовҡа «Берлинды алған өсөн» миҙалын тапшырыу тантанаһын үткәрҙе. РККА старшинаһы зеленцов Берлинды штурмлауҙа ҡатнаша, әммә яуҙа яралана һәм госпиталгә ебәрелә.
Һөлдә
Ер-һыу хайуандарының һөлдәһе
Ер-һыу хайуандарының һөлдәһе һыуҙа һәм ерҙә йәшәү рәүеше менән ҡатмарланған һәм бер умыртҡа һөйәгенән тороусы муйын бүлегенән, ҡабырғалар менән бергә ете умыртҡа һөйәгенән тороусы кәүҙә бүлегенән ғибәрәт. Ҡойроҡло амфибияларҙың ҡойроҡ бүлегендә бер нисә умыртҡаһы була.
Боголюбов Александр Николаевич (физик)
Боголюбов Александр Николаевич (28 март 1945 йыл) — СССР һәм Рәсәй физигы һәм математигы, математик физика өлкәһендә белгес, физика-математика фәндәре докторы.
Рәсмәкәй (Кушнаренко районы)
Тарихы
Бында 1793 һәм 1818 йылдарҙа Ҡаңлы улусы башҡорттарынан ерҙе ҡуртымға алған яһаҡлы татарҙар ҙа йәшәгән. Мишәрҙәр һәм уларҙың ер менән файҙаланыуына ҡағылышлы түбәндәге фекер бар: «1722 йылдың 11 июнендә, 1723 йылдың 1 авгусында — 1727 йылдың 1 авгусы, 11 ғинуары, 1778 йылдың 22 июнь көнө аҫаба башҡорттарҙан һатып алынған ерҙәрә эйә» тигән яҙмалар нигеҙендә йәшәйҙәр.
Тирә-яҡ мөхит
Тарихи ҡомартҡы:
Локотенка
Локотенка — Рәсәй йылғаһы. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Средняя йылғаһының һул ярына тамағынан 4,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Мифтахетдинов Альберт Вәли улы
Ижады
Һуңыраҡ А. Мифтахетдинов Мәскәүҙең «Современник» нәшриәтендә баҫыла — «Очень маленький земной шар» (1972) һәм «Аттаукай — похититель женщин» (1977) китаптары сыға. Һуңынан «Время Игры в Эскимосский Мяч» (Магадан, 1978), «Дни ожиданий» (Владивосток, 1979), «Спроси заклинателя духов» (М., 1982), «Совершенно секретное дело о ките» (Магадан, 1983), «Закон полярных путешествий» (Магадан, 1986) әҫәрҙәре донъя күрә.
А. Мифтахетдинов ижадына мажор тон хас, ул юмор, ирония ярата. Уның әҫәрҙәре композиция оҫталығы, диалогтарҙың төҙөклөгө, һүҙҙәрҙең моңо, әммә иң мөһиме — геройҙарҙың эске донъяһын психологие аныҡ һүрәтләнеүе менән айырыла.
Мәхмүт (Әбйәлил районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Туҡмаҡ фермаһы ҡасабаһы
Транспорт
Ауыл-ара юлдар.
Ингушетия гимны
Беренсе Ингушетия гимнының рәсми тексы ингуш телендә
Бокъонга сатувс хьа уйлаша, Дог, тов мо, леталу хьа чІоагІа Тха Даьхе, хьо массаза хийла Кортамукъа, дех Даьлага оаха.
Яңы гимн һүҙҙәре урыҫ телендә
Припев: В братстве народов великой державы Ты расцветай, Ингушетия наша. Звёздным сиянием чести и славы С каждой весною всё краше и краше. Было немало рассветов багровых, Тёмные тучи беду предвещали, Но на путях, на дорогах суровых Мы испытанья достойно встречали.
Сёмин Виталий Николаевич
Ижады
Күп әҫәрҙәре автобиографик характерҙа: бала саҡта түбәнге Дон 1930-сы һәм 1940-сы йылдар башындағы Түбәнге Дондғы бала сағы, Икенсе Донъя һуғышы йылдарында Германияла нацист хеҙмәт лагеры, Куйбышев ГЭС-ында эшләүе, уҡытыусылыҡ, журналист тәжрибәһе, Ростов ситендәге тормош. XX быуат уртаһы көньяҡ Рәсәйҙең көндәлек тормошо ентекләп һүрәтләнгән, кешеләҙең күңел кисерештәре, айырыуса Бөйөк Ватан һуғышы ваҡиғалары менән бәйле әхлаҡи ғазаптар һәм батырлыҡ, йәш геройҙарҙың рухи өлгөрөүе, һуғыштан һуңғы хеҙмәт энтузиазмы романтикаһы һәм тормошта шәхси тәғәйенләнешен эҙләү асып бирелә. "Сёминдың прозаһы, ҡатнашыусы кешеләр, тайпылыштар, деталдәр күплеге менән айырылып тороусы, әммә үҙенең күргәҙмәлелеге һәм ихласлығы менән ышандырыусы автобиографик хикәйәләүҙән ғибәрәт." Уның 1965 йылда журналында баҫылған  повесы тирәһендә киҫкен бәхәстәр ҡуйырған. Виктор Некрасов авторға: «Бер аҙ һуңланҡырап Һеҙҙең Күркәм Етәүҙе уҡып сыҡтым! Айырыла алмай уҡыным һәм, Һеҙ әллә ни шатлыҡлы нимә хаҡында яҙмаһағыҙ ҙа, ҡыуандым, ҡыуандым, ҡыуандым. Мәҡәлә донъя күреүгә лә шатландым, хәйер, унда ла тағы әллә ни шатланырлыҡ хәл юҡ. Тимәк, үҙегеҙҙең „ысынбарлыҡҡа оҡшатыуығыҙ“ менән Һеҙ әрнеттегеҙ, сәпкә тейҙерҙегеҙ, тап өҫтөнә баҫтығыҙ.
Яҙыусы ижадының юғары ҡаҙанышы — «ОСТ» билдәһе" романы Нагрудный знак «ОСТ» (1976).
Сёмин прозаһының экзистенциаль нигеҙен тәнҡит шундуҡ ҡына асманы: «Сёмин — ныҡлы ҡәтғи эмпирик. Мәл-хәлдәрҙән, йәшәйеш ситуацияһынан башлап. Хеҙмәт лагерҙарының ғазаплы тәжрибәһе. Барак. Хәрби заводтың ҡойоу цехы… Ләкин яҙыусыны көнкүреш кенә ҡыҙыҡһындырмай (хәйер, ул көнкүреште лә эләктергән һәм уны лапидар асыҡлыҡ менән сағылдырған). Сёмин мәғәнәләрҙең экзистенциаль кимәленә күтәрелә. Уның өйрәнеү предметы — кеше. Хикәйәсенең үҙен аңлауы авторҙың үҙен аңлауы менән аралаша, һәм автор шулай уҡ (ҡаршылыҡлы, әммә бик сағыу һөҙөмтә менән) үҙ геройын тормош кемдәр менән осраштыра, шуларҙың тәжрибәһенә үтеп инергә тырыша. Мәктәп эскәмйәһенән арбайтслагерға килеп эләккән совет үҫмере Сергей сәйерлеге менән айырылып тора. Унда кешеләр, Тормошҡа яңы аяҡ баҫҡан кешенең үткәндәр менән яһалма рәүештә бәйләнеше өҙөлгән. Ул — мәҙәни традициялар тупрағынан ике тапҡыр йолҡоп алынған үҫенте: башта тарихи Рәсәйҙе юҡҡа сығарған заман балаһы, ә һуңынан — хатта рус совет идеологияһы таяуынан костыль да мәхрүм булған сит ер ҡоло. Уның тышҡы тәжрибәһе бик күп түгел. „Мин революциянан һуң ун йыл үтеүгә тыуғанмын. Беҙҙең шулай уҡ революциянан һуң ун йыл үткәс төҙөлгән тигән йортта башлыса йәш кешеләр йәшәй ине. Ысын әбей менән мин һигеҙ йәшемдә таныштым. Минең олатайым һәм өләсәйем революцияға тиклем үк вафат булған. Ҡартлыҡ та һәм үлем үҙе лә минең өсөн алыҫ революцияға тиклемге үткәнемдә тороп ҡалған кеүек ине. Һәм, ғөмүмән, революцияға тиклем булғандарҙың барыһын да мин утыҙ йыл элеккегә юҡҡа ғына ҡаратылмағандыр. Минең менән һәм ҡасандыр булған ваҡиғалар араһында үткеһеҙ упҡын ята. Һәм шул упҡын артында ҡалғандар башҡа ябай кеше генә түгел — улар антипод булды“. Уның дезориентацияһы феноменаль. Уның күңелендә мәғәнәләр емереклектәре. Ул сиктән тыш рәнйеүсән, үҙенә ышанып етмәй, әммә тыштан килгән мәғәнәләргә үрелә, уларҙы маньяк әрһеҙлеге менән эҙләп таба. Был, асылда, — бөлгөнлөк, мөхиттең һәм дәүерҙең мейнстримы булараҡ йыртҡысланыуы фонында йәшәйештең төбөндә, өмөттөң аръяғында ҡалған үҫмерҙең кеше булыу маҡсаты, ялҡынлы теләге. Тамуҡта тере ҡалыусы һәм тәжрибә төҙөүсе идеалға ынтылыу. Сёмин әҫәрҙәрендә кеше — аҡылға һәм йөрәккә идеология баҫым яһамаған, Алла тарафынан таҙартылған, донъяның альфаһы һәм омегаһы. Әҙәбиәттә һәм тормошта элек бик һирәк осраған сифатта: рух/идея терәкһеҙ, тәүшарттарһыҙ, метафизик априориһыҙ. Был — тормош менән экстремаль сифаттағы бәрелеш, рәхимһеҙ инициация. Дөйөм алғанда, ысын йәшәйешкә ҡарата копромисһыҙ ихтыярҙы арзанайтҡан әҙәбиәттә һәм тормошта инфляция кәйефенә ҡарамай, ХХ быуаттың яңы йөҙйыллыҡта ла иҫкермәгән тик үҫмерҙәр темаһы ғына түгел был».
Арғос
Флораһы һәм фаунаһы
Арғостың һырты ҡарағай ағастары менән ҡапланған.Ҡая риф ҡалдыҡтарынан хасил булған һәм унда йәшел-күк ылымыҡ колониялары — строматолиттар һаҡланған.
Табров-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
«Көньяҡ» операцияһы
Әҙерлек
Апрелдә Молдавия буйынса СССР дәүләт именлеге министрлығы упономоченныйы генерал-майор Ермолин республика дәүләт именлеге министрлығы етәкселеге менән берлектә республиканың бөтә территорияһын 8 секторға бүлә. Тиҙҙән бында иген ташыу һылтауы менән меңләп йөк машиналары килә башлай, ә ысынында әлеге машиналар депортацияға дусар ителгән халыҡты ауылдарҙан тимер юл станцияларына тиклем ташыу өсөн тәғәйенләнә.
Мөнир (исем)
Этимологияһы
Мөнир исеме ғәрәп теленән яҡтылыҡ биреүсе йәки нур һибеүсе тигәнде аңлата.
Шабаниха (Иня ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәйәси фирҡә
Сәйәси фирҡәләрҙең ҡыҫҡаса тарихы
Хеҙмәтсән халыҡ массаларын һәм тәү сиратта эшселәр синыфы вәкилдәрен берләштергән фирҡәләр сағыштырмаса һуңыраҡ ойоша башлай. Уларҙың төп маҡсаттары: иҙеүсе синыфтарға, капиталистик социаль-сәйәси тәртиптәргә ҡаршы көрәш һәм синыфтар ҡаршылығынан азат булған яңы йәмғиәт төҙөү. Бындайҙар иҫәбенә тәү сиратта «социалистик» һәм "социаль-демократик фирҡә"ләр инә. Уларҙың һан яғынан артыуы II Интернационал эшмәкәрлеге менән турана-тура бәйле. Был фирҡәләр марксистик идеология нигеҙендә ойоша һәм эшмәкәрлектәренең тәүге осорҙарында еңеп сығып, власть алыу өсөн һайлауҙарҙа ҡатнашыу бурысын үҙ алдына ҡуймай. Дөйөм алғанда, уларҙың быға мөмкинселектәре лә булмай тиерлек. Аҙаҡтан, ойошоу йәһәтенән сағыштырмаса нығынғас ҡына, улар парламент эшмәкәрлегенә ҡушыла. Бында ла улар бары үҙҙәренең программаларын пропагандалау һәм киңерәк таратыуҙы тәү маҡсат итеп ҡуя, сөнки был сәйәси фирҡәләр сығышы менән тик социаль һәм идеологик йүнәлешкә ҡоролған.
Таб-Яга
Таб-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сарембой-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Михайловка (Әбйәлил районы)
Михайловка (Михайловка) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1103 кеше. Ауылда бер мәктәп бар. Директор - Әсләм Зөлфәр улы Махиянов. Почта индексы — 453622, ОКАТО коды — 80201837001.
Кенсингтон руник ташы
Табыштың тексы
8 göter ok 22 norrmen paa opthagelse farth fro winlanth of west Wi hathe läger weth 2 skylar en thags norder fro theno sten wi war ok fiske en thag äptir wi kom hem fan X man rothe af bloth og ded AVM frälse af illum.
Тикшеренеүҙәр
1982 йылда Корнелл университетынан килгән лингвист Роберт Хол (Robert Hall) китапты баҫтырып сығарғандан һуң, төп нөхсәлекте тәнҡитселәренең алымдарын тикшереп, яҙыуҙың скандинав сығышлы булыу мөмкинлеге тураһында мәсьәлә күтәрә. Ул яҙманың ҡайһы бер филологик проблемалары шул осорҙоң иҫке швед телендәге нормаль диалект тайпылыштары һөҙөмтәһе булыуы ихтимал тигән фекер белдерә. Бынан тыш, ул тәнҡитселәрҙең ул тапҡан ышаныс тыуҙырырлыҡ физик танытмаларҙы ҡарарлыҡ хәлдә түгел тип раҫлаған.
Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе
Сәбәптәре
Епископ Григорий Турский 580-се йылдарҙа Францияла көслө ҡойма ямғырҙар, насар һауа торошо, һыу баҫыуҙар, күмәк кешенең асығыуы, ашлыҡ уңмауы, һуңлаған ҡырауҙар ҡорбаны булған ҡоштар хаҡында хәбәр иткән. Б. э. VI быуатында Норвегияла крәҫтиән хужалыҡтарының 40 % ташландыҡ хәлдә булған.
Халыҡтар һанын баһалау
Икенсе яҡтан, рим империяһы халҡының һәм рим армияһының иҫәбе варварҙар һанынан күпкә артығыраҡ булған. Мәҫәлән, Х. Дельбрюк варвар армияһын максимум 15 мең кеше тип иҫәпләү менән бер рәттән III быуат уртаһында йәшәгән Рим империяһы халҡы һаны минимум 90 миллион кеше булған ти. Инглиз тарихсыһы Эдуард Гиббон Антониндар династия осорондағы Рим империяһында 120 миллион кеше: Рим граждандары 20 миллион, провинция халҡы 40 миллион, ә ҡолдар 60 миллион булған ти. Карл Юлиус Белох Октавиан Августың вафаты мәленә халыҡ иҫәбе 54 миллион кеше булған тип иҫәпләй. Әйтер кәрәк, хәҙерге тарихсылар Рим империяһында 54 миллион кеше булған тигән баһа менән риза түгел. Инглиз тарихсыһы Форд 395 йылда Рим империяһының ике өлөшөндә 120 миллион кеше йәшәгән. Фернан Бродель Рим Галлияһының ғына халҡын 10 миллион кеше тип иҫәпләй. Гонорий заманында рим империяһының ике өлөшөндәге халыҡтың дөйөм һаны 900 000-1 000 000 һалдат тәшкил иткән ти. Диоклетиан һәм Бөйөк Константин реформаларынан һуң рим армияһы һаны 600—650 кеше, шуның 200 меңе мобиль армия, ә ҡалғаны — гарнизон тәшкил иткән.
Давлетжанов Бердымурад
Хәтер
Б. Давлетжановтың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.
Мөжәһид
Терминологияһы
Европа телдәрендә «мөжәһит» термины йыш ҡына "ислам боевигы ", «террорсы» төшөнсәһенең синонимы булараҡ ҡабул ителә. Күп йәһәттән был европа дәүләттәре сәйәсәтенә ҡорал күтәреп сыҡҡандарҙың үҙҙәрен мөжәһиттәр тип атауы менән бәйле. Шулай уҡ көнбайышта һуғыштар һәм терроризм менән бәйле киң билдәле булған «йыһат» һәм «шәһит» терминдары ла шулай аңланыла. Ғәрәп телендә һөйләшеүселәр үҙҙәре быны ғәҙәттә дөрөҫ түгел тип иҫәпләй һәм террорсылар өсөн кире мәғәнәләге башҡа билдәләмәләр ҡуллана.
Ҡояш культы
Легендаларҙа
Күктең, Ҡояштың ни өсөн юғары булыуын да боронғолар үҙҙәренсә аңлатырға тырышҡан. «Ҡояш ниңә юғары?» ҡарыһүҙҙә күктең ерҙән алыҫлашыуы түбәндәгесә аңлатыла: «Элек күк тә, ҡояш та түбәнерәк булған. Бер ҡатын балаһының бысрағын йыраҡҡа илтеп түгергә иренеп, ситәнгә ҡыҫтырған. Күк менән Ҡояш ғәрләнеп, юғарыға менеп киткәндәр».
Теләктәр, им -томдар
Көн болотлап торғанда :
Собханалла зөлғәрселғәзим,
Тыйыуҙар
Ҡояш ҡалҡҡанда, эңер мәлендә йоҡларға ярамай, фәрештәләр бәхет өләшкән ваҡыт;
Һынамыштар һәм мәҡәлдәр
Ҡояш янында — йылылыҡ, инә янында — изгелек.
Урта Аҡбаш
Урта Аҡбаш (Среднеакбашево) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 175 кеше. Почта индексы — 452251, ОКАТО коды — 80240890006.
Калинич Николай Денисович
Николай Денисович Калинич (25 август 1909 йыл—10 июль 1996 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкы взводы командиры ярҙамсыһы. Гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).
Палеозоология
Шартлы рәүештә палеозоологияны умыртҡалылар һәм умыртҡаһыҙҙарға бүләләр. Ҡаҙылдың хайуандарҙың морфологияһы ваҡыт дәүерендә һәм йәшәгән урынына ҡарап билдәләнә.
Йәнбирҙе (шишмә)
Атама тарихы
Йәнбирҙе — «Урал батыр» эпосында Урал менән Шүлгәндең атаһы. Эпостан мәғлүм булыуынса, Башҡортостандағы бик күп топонимика, бигерәк тә йылғалар, эпос геройҙары хөрмәтенә аталған. Фәтих Фазылов үҙенең «Индоиранцы в составе древних башкир» китабында: «Бик күп Европа халыҡтарында Яна (Йәнбикә) — ҡатын-ҡыҙе, ә Ян (Йәнбирҙе) ир-ат исеме. Ерҙәге тәүге ҡоро урында ошо исемле тәүге кешеләр тураһында „Урал батыр“ халыҡ эпосында ла яҙылған. Йәнбирҙе — ир-ат йәне, изгелек, яҡтылыҡ, әүҙемлек, ыңғайлыҡ билдәһе. Йәнбикә — ҡатын-ҡыҙ башланғысы, яуызлыҡ, ҡараңғылыҡ, кирелек һәм пассивлыҡ билдәһе. „Ян“ һәм „Инь“ философик мәғәнәләренең Ҡытайҙан түгел, Уралдан сығыуы „Без истории нет будущего…“ китабында раҫлана» , — тип яҙа. Учалы халҡы «Урал батыр» эпосының район территорияһында барлыҡҡа килеүе тураһында үҙ версияһын тап бында Йәнбирҙе йылғаһы булыуы, Йәнбирҙенән алынған Йәнбирҙин фамилияһының киң таралыуы, һәм Ағиҙел, Яйыҡ, Уй, Әй, Мейәс йылғаларына ҡылысы менән сабып юл ярыу өсөн Урал батыр тап ошо ерҙә торорға тейеш булыуына бәйләй.
Мәскәү дәүләт матбуғат университеты
Тарихы
2010 йылдың июленән МГУП Рәсәйҙең беренсе нәшриәтсеһе Иван Федоров исемен йөрөтә.
Эзбиз (материал)
Һылтанмалар
ИЗВЕСТИЯ ЕТЕШТЕРЕҮ ПРОЦЕСЫ
Чанбарисов Шәйхулла Хәбибулла улы
Рабфакта һәм институтта уҡыуы
1932 йылдың сентябрендә Шәйхулла Чанбарисов К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты рабфагының ҡабул итеү комиссияһына документтарын тапшыра. Курсты тамамлағас, пединститутының тарих факультетына студент итеп ҡабул ителә. Унда ВЛКСМ комитеты бюроһы составына һайлана, факультет комсомол ячейкаһы секретары була. 1937 йылда институтты отличие менән тамамлап, Өфөнөң 10-сы урта мәктәбенә эшкә йүнәлтелә, әммә шул уҡ йылдың декабрендә Ҡыҙыл Армия хеҙмәтенә саҡырыла.
Фронтта
Автобиографияһынан өҙөк: «… 1941 йылдың декабрендә 133 яңынан барлыҡҡа килгән уҡсылар бригадаһына айырым уҡсылар батальоны комиссары итеп тәғәйенләйҙәр. 1942 йылдың майында бригада Төньяҡ-көнбайыш фронтына килә һәм… тиҙҙән һуғышҡа инә».
Ырымбур ҡурсаулығы
Тарихы
2015 йылда ҡурсаулыҡ территорияһына бишенсе бүлексә — «Урал алды далаһы» өҫтәлеү арҡаһында 76 % киңәйтелә.
Фаунаһы
Һөтимәрҙәр:
Ҡыяр
Ҡыярҙың витаминдар составы
2. антиоксиданттар
Антракноз (медянка)
Антракнозға ҡаршы саралар:
Диетик үҙенсәлеге
Шулай уҡ ҡыярҙа, башҡа йәшелсәләрһәге кеүек күҙәнәк (клетчатка) бик күп. Күҙәнәк кеше организмында ашҡаҙан-эсәк эшмәкәрлеген көйләй, һәм артыҡ холестеринды ҡыуа. Холестериндың күп булыуы организмда атеросклероз, бауыр, бөйөр ауырыуҙары барлыҡҡа килтерә.
Там-Яга
Там-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Носи-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Шафран (шифахана)
Дауалау ысулдары
Төп дауалау ысулдары: ҡымыҙ һәм климат; диеталар, дауалау физкультураһы, физиотерапия, бактерияға ҡаршы һәм патогенетик дауалау киң ҡулланыла.
Кикбоксинг
Япон кикбоксингы (К-1)
Кикбоксингтың «япон» тармағы Японияға тай боксының үтеп инеүе менән бәйле, ул, карате-кёкусинкай менән конкуренцияла булыуға ҡарамаҫтан, үҙенең урынын таба ала, әммә саф килеш түгел, ә үҙгәртелгән формала. Ысынында, япон кикбоксингы тай боксының ҡағиҙәләрен ҡайтанан үҙгәртеп ҡуллана. Терһәк менән һуғыуҙы тыйыу (йыш ҡына терһәк һуғыу күңел асыуҙарға зыян килтерә тип иҫәпләнелә, сөнки йәмәғәтселек йәрәхәттәр арҡаһында алыштарҙы туҡтатыу урынына «таҙа» нокаутҡа өҫтөнлөк бирә) һәм мәрәйҙәрҙе иҫәпләүҙең башҡа алымы (тай боксынан айырмалы рәүештә (унда аяҡ менән һуғыу юғарыраҡ баһалана) аяҡ һәм ҡулдар менән һуғыуҙы тигеҙ баһалау мөһим айырма булып тора. 1970-се йылдарҙа япон кикбоксингын өс ойошма: AJKBA (All-Japan Kick-Boxing Association), WKBA (World Kick-Boxing Association) һәм "Какутоги"лигаһы үҫтерә. 1981 йылда бер нисә япон кикбоксеры енәйәтселек менән бәйле булыуы асыҡланғас, япон ойошмалары америка WKA-һынан ҡалыша. 1980 йылдар аҙағынан урындағы кикбоксинг функционерҙары барлыҡҡа килә башлай, ә 1993 йылда К-1 барлыҡҡа килә, был япон кикбоксингын донъяла иң үҫешкән профессиональ һуғыш сәнғәтенең береһенә әйләндерә. Тай боксы менән бергә япон кикбоксингы Европаға, беренсе сиратта — Голландия ға килә, донъяның төп кикбоксинг үҙәктәренең береһенә әүерелә (ауыр ауырлыҡтағы 18 гран-приҙың 15-ендә голландтар еңә).
Кикбоксингта кейем
Һаҡланыу сараларын тикшергәндә судья ниндәй ҙә булһа әйберҙең булмауын асыҡлаһа йәки ниндәй ҙә булһа әйберҙең торошо буйынса дәғүә булһа, уны алмаштырыуҙы йәки тулыландырыуҙы талап итә һәм бының өсөн бер раундтан да артыҡ ваҡыт бүлмәй. Әгәр ошо ваҡыттан һуң яугир яуға әҙер булмаһа, ул квалификацияһын юғалта.
Гуджарат теле
Тарих
Гәҙәттә, гуджаратиның өс тарихи формаһын айыралар:
Диалектар түраһында мәғлүмәттәр
Гуджарати, күршеләш хинди һәм маратхи телдәренә ҡарағанда үҙенең бер төрлөлөгө менән айырыла.
Негочь
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рамазан (исем)
Этимология
Рамазан || Рамаҙан — ғәрәп телендә — һижрә — Ай календарындағы 9-сы айҙың исеменән (шул айҙа тыуған балаға ҡушылған исем)
Исаков Борис Иванович
Биографияһы
1934 йылдың 14 ноябрендә Мәскәү ҡалаһында тыуған.
Ҡырғыҙ Совет Социалистик Республикаһы
Дөйөм мәғлүмәттәр
1991 йылдың 5 февралендә Ҡырғыҙ ССР-ы Юғары Советы Ҡырғыҙ ССР-ының Конституцияһы (Төп законы) тексында «Ҡырғыҙ Совет Социалистик Республикаһы» һәм «Ҡырғыҙ ССР-ы» һүҙҙәрен «Ҡырғыҙстан Республикаһы» һүҙҙәренә алмаштыра. Был ҡарар СССР Конституцияһы ның 71-се статьяһына тап килмәй.
1990—1994 йылдарҙа Ҡырғыҙ ССР-ы Юғары Советы рәйестәре.
1990 йылдың апреленә тиклем Юғары Совет рәйесе ултырыштарҙа алып барыусы вазифаларын ғына башҡара. 1990 йылдың 10 апрелендә Ҡырғыҙ ССР-ы Юғары Советы Президиумы тарҡатыла һәм уның вәкәләттәре Юғары Совет Рәйесенә тапшырыла, был уны республиканың иң юғары вазифалы кешеһе итә. Әммә 1990 йылдың 27 октябрендә Ҡырғыҙстан ССР-ының президент ы вазифаһы индерелә, бынан һуң Юғары Совет рәйесенең функциялары йәнә алып барыусы бурыстары менән сикләнә.
Ҡырғыҙ ССР-ы халыҡ комиссарҙары Советы рәйестәре
1946 йылдың 15 мартында Ҡырғыҙ ССР-ының халыҡ комиссарҙары Советы Ҡырғыҙ ССР-ы Министрҙар Советына алмаштырыла.
Мәғариф һәм фән
1990 йылда республикала 9 юғары уҡыу йорто була, уларҙа 58,8 мең талип уҡый
Тарипат-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нер-Ега
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Тулғау
Тулғау башҡорттарҙа
Тулғау йөкмәткеһе буйынса сәсәндең уйланыуҙарын, фәлсәфәүи һәм әхлаҡи фекерҙәрен сағылдыра. Ул Төрки халыҡтар ҡәбиләләре араһында улар айырым халыҡтарға тупланғанға тиклем булған һәм думбыраға ҡушылып башҡарылған. Толғауҙа илһөйәрлек мотивтары һәм гражданлыҡ пафосы көслө. Йөкмәтке үҙенсәлектәре башлыса йәмғиәт үҫешенең тарихи шарттарына ҡарап билдәләнә.
Асан Ҡайғы, Һабрау йырау, Шалғыҙ йырау һәм башҡалар был жанрҙың билдәле оҫталары була.
Тони Моррисон
Ижады
1972 йылда «Сула» (Sula) тигән романы сыға, унда ла йәш негр ҡатынының ауыр яҙмышы тасуирлана. 1973 йылда «Сула» романы АҠШ-тың Милли китап премияһына тәҡдим ителә.
Маради
Халыҡ
Йылдар буйынса ҡала халҡы һанының динамикаһы:
Бәғеҫ
Бәғеҫ ( — үлгәндән һуң терелеү; аль-Бас бад аль-маут) — ислам эсхатологияһында — заман ахырында дөйөм терелеү. Бәғеҫкә ышаныу ислам диненең Ахыры заманды (ахирәт) күҙ аллауҙың бер өлөшө һәм ислам иманының (ғаҡидә) төп принциптарының береһе булып тора.
Паган батшалығы
Алдағы тарихы
Урта Бирмала мьянманлыларҙың тәүге тораҡ пункттары Чаусхе үҙәнендә урынлаша. Йылъяҙмаларҙа тәүге ун бер каруин (ырыу ауылдары) атамалары һаҡланып ҡалған; тағы ла һигеҙ каруин Иравадиға яҡыныраҡ урынлаша. Мьянманлыларға мираҫҡа элек шунда йәшәгән пьюларҙан һуғарыу системалары ҡала; моғайын, шул уҡ ваҡытта мьянмалар һәм пьюлар араһында ассимиляция процесы башланғандыр. Пью атамаһы тик XI быуаттың иртә мьянман яҙмаларында ғына осрай; һуңынан ул эҙһеҙ юғала. Ассимиляция дауам иткән йөҙ йыл ярым осор Мьянма тарихында иң аныҡланмаған осор булып тора, өҫтәүенә Иравади үҙәнендә археологик ҡомартҡылар ҙа ҡалмаған. 850 йылғы йылъяҙмаға Паган ҡалаһына нигеҙ һалыныу тураһындағы мәғлүмәттәр ингән. Йылъяҙмалар һәм яҙмалар Паганда тәхет өсөн көрәш башланған мәғлүмәттәрҙе лә бирә, мьянма халҡы өҫтөнән хакимлыҡ итеү өсөн тәхетте алыу мөһим сәбәп була. 964 йылда Соханхан хан тәхетенән төшөрөлә. Артабанғы йылдарҙа Паган власы өсөн ике ғаилә көрәшә, шуға күрә тәхетте мираҫ итеп ҡалдырыу мәлдәрендә һәр ваҡыт һарай түңкәрелештәре була.
Мораҡай
Мораҡай (Муракаево) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 329 кеше. Почта индексы — 453611, ОКАТО коды — 80201813005.
Ярская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ҡадир (исем)
Ҡадир — башҡорт ир-ат исеме. Шулай уҡ башҡа төрки халыҡтарҙа ла киң таралған.
Кәбеҫтә
Кәбеҫтәнең төрсәләре
-Ҡыҙыл күсәнле кәбәҫтә
Бүртә (ҡасаба)
Һылтанмалар
[https://mydocx.ru/3-34006.html. Й. Солтанов. Сөйөмбикә]
Кәбеҫтә
Кәбеҫтәнең төрсәләре
Брюссель кәбеҫтәһен ҡуйын бөрөләренән барлыҡҡа килгән бәләкәй генә күсәндәре өсөн, ә кольраби кәбеҫтәһен йыуан, һутлы, шалҡанға йәки һыйыр шалҡанына оҡшашлы ер өҫтө һабағы өсөн үҫтерәләр.
Аҡ күсәнле кәбеҫтә
Кәбеҫтәнең үрсетмәһен алыу өсөн, уның орлоҡтарын яҙ көнө парниктарға сәсәләр. Шытымдар сыҡҡас, үҫемлектәрҙе, һирәкләп ултырталар (пикировать итәләр) һәм көндәр тамам йылынғансы парниктарҙа тоталар. Яҙғы ҡырауҙар туҡталғас, кәбеҫтә үрсетмәһен ергә сығарып ултырталар. Был ваҡытҡа үрсетмәнең 3—4 ысын япрағы үҫеп сыҡҡан була.
Һуд (пәйғәмбәр)
Ғәдтәр
Ғәд ырыуы кешеләре (ғәдтәр) Ғәрәбстан ярымутрауының көньяғында Әһкәф тип аталған ерҙә йәшәйҙәр. Улар бик оҙон буйлы була — иң тәпәш ғәдтәр 60 терһәккә (яҡынса 30 метр), ә иң оҙоно — Джали жандың (кешеләрҙе ҡыйырһытҡан тиран) буйы 100 терһәккә етә. Улар шул тиклем оҙаҡ йәшәгән, хатта ҡәбиләләрендә кеше йөҙ йылға бер тапҡыр үлгән. Физик яҡтан көслө булалар һәм оҫта игенсе, малсы булып танылалар. Әммә улар боттарға табынған һәм аҙғынлыҡҡа бирелгән.
Кәбеҫтә
Әһәмиәте
Аҡ күсәнле кәбеҫтә витаминдарға бай: С, А, В1, B2, В6, P, D, К, U һәм башҡалар.С витамины лимондыҡынан күберәк.
Сәскәле кәбәҫтә
Эшкәртелмәгән килеш оҙаҡҡа һаҡлап булмай.
Диктатура
Төшөнсәнең төп мәғәнәләре
2. Власты тормошҡа ашырыу ысулы (диктатура режимы, диктатура саралары һәм алымдары).
Боронғо Римдағы диктатура
Шуның менән бергә Боронғо Римда беҙҙең дәүергә тиклем 82 йылда вәкәләтлек ваҡыты сикләнмәгән беренсе диктатор итеп Луций Корнелий Сулла тәғәйенләнә. Бының нигеҙе формаль рәүештә шулай билдәләнә: ҡанундарҙы тормошҡа ашырыу һәм республиканы тәртипкә килтереү. Әммә 79 йылда Сулла үҙ вәкәләттәренән баш тарта. Беҙҙең дәүергә тиклем 44 йылда, заговорсылар тарафынан үлтерелеүенән бер ай алда, вәкәләтлек ваҡыты сикләнмәгән диктатор итеп быға тиклем был вазифаға әүәлге тәртиптә бер нисә тапҡыр һайланған Гай Юлий Цезарь билдәләнә. Ул үлтерелгәндән һуң (44 йылда) диктатор вазифаһы бөтөрөлә.
Европала
Хәҙерге заманда Европала XX быуаттың 20 — 40-се йылдарҙа диктатор режимдары киң таралыу ала. Йыш ҡына уларҙың урынлашыуы тоталитар идеологияларҙың таралыуы һөҙөмтәһе була. Атап әйткәндә, 1922 йылда Италияла фашист диктатураһы булдырыла, ә 1933 йылда Германияла нацист диктатураһы барлыҡҡа килә. Европаның башҡа ҡайһы бер дәүләттәрендә уң диктатуралар була. Был диктатор режимдарының күпселеге Икенсе донъя һуғышы һөҙөмтәһендә юҡҡа сыға. Оҙаҡ ваҡыт Португалияла Салазар диктатураһы (1974 йылға тиклем) һәм Испанияла Франко диктатураһы (1975 йылға тиклем) һаҡланып ҡала.
Хөрәфәти хикәйә
Жанрға билдәләмә
Хөрәфәти хикәйә — фольклор жанры, кешенең тәбиғи булмаған йән эйәһе менән осрашыуы тураһындағы ҡыҫҡа хикәйә. Һөйләүсенең үҙе йәки уның танышы менән булған ваҡиға бәйән ителә. Өҫтәүенә, жанрҙың ойоштороусы эстетик башланғысы булып уйҙырма хәл-ваҡиғаларҙы ысынбарлыҡ итеп һөйләү принцибы тора.
Хөрәфәти хикәйәләр, ғәҙәттә, йөкмәткеһе буйынса классификациялана. Сюжет һәм мотив күрһәткестәрендә бүлектәр мифологик персонаждары буйынса айырыла. Мәҫәлән, тәбиғәт рухтары, йорт эйәһе, шайтан, йылан, ҡәһәрләнгәндәр һ. б. тураһында бәйән иткән хикәйәләр.
«Венаны алған өсөн» миҙалы
Миҙал тураһындағы Положение
«Венаны алған өсөн» миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм башҡа СССР ордендары һәм миҙалдары булған осраҡта «Кенигсбергты алған өсөн» миҙалынан һуң урынлаштырыла.
А. Л. Шанявский исемендәге Мәскәү ҡала халыҡ университеты
Миус урамындағы бина
1910 йылдың яҙында төҙөлөшкә Л. А. Шанявская 225 мең һум аҡса һала, бөтәһе 500 мең һум ҡаралған була. Попечителлек советы һайлаған төҙөлөш комиссияһына М. В. Сабашников етәкселек итәк.
«Венаны алған өсөн» миҙалы
Миҙалдың тасуирламаһы
«Венаны алған өсөн» миҙалы баҡыр иретмәһенән эшләнә, диаметры- 32 мм, теүәл түңәрәк формала. Миҙал проекты авторы — рәссам Зворыкина.
Инновациялы иҡтисад
Барлыҡҡа килеүе
Инновациялы иҡтисад теорияһын ХХ быуат башында Австрия иҡтисадсыһы  Йозеф Шумпетер сығара. Уның «Иҡтисади үҫеш теорияһы» тигән монографияһы   1911 йылда баҫыла, 1926 һәм  1934 йылдарҙа ҡайтанан нәшер ителә. Иҡтисади үҫеш теорияһы танылған иҡтисадсылар, шул иҫәптән иҡтисад буйынса Нобель премияһы лауреаттары тарафынан даими үҫтерелә һәм камиллаштырыла. Йозеф Шумпетер беренсе булып иҡтисадтың үҫеүе һәм үҫеше араһындағы айырманы күрһәтә, инновацияға билдәләмә бирә һәм түбәндәге классификацияны индерә: Был концепция (инновациялар) биш осраҡты үҙ эсенә ала:
Кутекрома
Тарихы
1615 йылда ҡаланы швед короле Густав II Адольф ғәскәрҙәре ҡамаған ваҡытта башня ныҡ зыян күрә.
Беҙ, беренсе бригада (йыр)
Поляк Ғәскәре Гимнының рәсми тексы
2007 йылдың 15 Һарысай (октябрендә) ҡабул ителгән Marsz Pierwszej Brygady słowa: Andrzej Hałaciński, Tadeusz Biernacki muzyka: na motywach marsza "Przemarsz przez Morze Czerwone"
Тулы йыр тексы
Krzyczeli, żeśmy stumanieni, Nie wierząc nam, że chcieć — to móc! Laliśmy krew osamotnieni, A z nami był nasz drogi Wódz!
Inaczej się dziś zapatrują I trafić chcą do naszych dusz I mówią, że nas już szanują Lecz nadszedł czas odwetu już!
Һинд океаны
Океандың формалашыу тарихы
Иртә Юра осоронда боронғо суперконтинент Гондвана бүленә башлай. Нәтижәлә Африка, Һиндостан, Антарктида һә Автрия плитәләре барлыҡҡа килә. Был процесс Юра осоронда тамамланып Аҡбур осоро (бынан 140-130 миллион йылдар элек) башланған ваҡытта тамамлана. Ошо осорҙа Һинд океаны уйһыулыға формалаша башлай. Һиндостан плитәһе төньяҡҡа күсеү, Тымыҡ һәм Тетис океандарының майҙаны бәләкәйләнеү иҫәбенә Һинд океанының майҙаны ҙурая. Аҡбур осоро аҙағында бер бөтөн булған Автралия-Антарктика материгы бүленә. Ошо осорҙа Ғәрәбстан плитәһе Африканан айырылы, Ҡыҙыл диңгеҙ һәм Аден ҡултығы барлыҡҡа килә. Кайнозой эраһы башында Һинд океанының Тымыҡ океан яғына ҙурайыуы туҡтала, Тетрис диңгеҙе яғына киңәйеүе дауам итә. Эоцен эраһы аҙағында — олигоцен эраһы башында Һиндостан плитәһа Азия плитәһе менән бәрелешә.
Тундо-Юнко
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫке Ғүмәр (Башҡортостан)
Иҫке Ғүмәр (Старогумерово) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 581 кеше. Почта индексы — 452242, ОКАТО коды — 80240870001.
Ҡаһарман (исем)
Ҡаһарман — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла был исемде осратырға мөмкин.
Этимологияһы
Ҡаһарман исеме ғәрәп теленән батыр, ир; көслө, ҡеүәтле тигән мәғәнәлә килә.
Данильянц Еремей Иванович
Биографияһы
1901 йылдың 5 майында Аранзамин ауылында хәҙер Аскеран районы (Таулы Ҡарабах) әрмән крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң, төҙөүсе булып китә, өҫтәүенә, йәш Еремей тәүҙә ташсылар ярҙамсыһы подсобник булып эшләй, һуңынан үҙе инде таш юныусы каменотес ла була. Советтар Союзы төҙөлөштәрендә тәжрибә туплау йылдары уны үҙ эшенең ысын оҫтаһына әйләндерә, ул хеҙмәте бөйөк дәүләттең төрлө мөйөштәрендә бик күп биналар һәм объекттар төҙөүгә хеҙмәт итә. 1941 йылда шундай төҙөлөштәрҙең береһендә эшләп йөрөгәнендә Бөйөк Ватан һуғышы башлана, бер нисә көндән Данильянц йөҙҙәрсә меңдәр кеүек үҙ теләге менән Ҡыҙыл Армия сафына баҫа.
Исламда уҡыныу
Намаҙ
Намаҙ бер-береһенән ҡылыныу ваҡыты, рәкәғәттәр һаны менән айырыла. Һәр бер намаҙ алдынан мосолман теге йәки был намаҙға ниәт әйтергә тейеш. Ислам дине буйынса ышаныслы сығанаҡтарҙың береһендә лә ҡысҡырып ниәт әйтеүҙең нигеҙе юҡ.
Доға
Намаҙҙарҙан тыш, мосолмандар доғаларҙы йыш ҡуллана. Доға (دعاء — ялбарыу) — был билдәле бер ваҡытҡа, тәһәрәткә бәйле булмаған ирекле доға. Мосолмандар йыш ҡына билдәле бер доғаларҙы төрлө тормош шарттарында, намаҙҙан һуң һәм зекер ваҡытында уҡый. Ҡайһы бер доғаларҙа Мөхәммәт Пәйғәмбәр рисаләте осоронда билдәләгән һүҙҙәр һәм мәғәнә бар. Был доғаларҙың тексы ҡануни һәм уларҙы үҙгәртеү дөрөҫ түгел. Ҡөрьәндә лә «ялбарыу» тип атап була торған аяттар бар. Уларҙың үҙенсәлеге шунда: улар «Йә Аллаһ» тип башлана һәм Аллаһҡа мөрәжәғәт итә, сөнки ислам тәғлимәтенә ярашлы, Ҡөрьән Аллаһтың туранан-тура телмәре булып тора.
Юлдаш Рәхмәтуллин
Юлдаш Рәхмәтуллин (1786—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Кесе Юшатыр
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (гө) — 112200688
— Бассейн коды — 12.01.00.007
Яңыбай (исем)
Яңыбай — башҡорт ир-ат исеме.
Изге Богородица Покровы сиркәүе (Замошье)
Архитектура
Һалҡын ҡорамында, үрге кимәлендә һынлы һүрәттәрҙең фрагменттары һаҡлана.
Тэдин-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мөнафиҡ
Этимологияһы
Ғәрәп һүҙе «мүнәфиҡун» нәфиҡә' һүҙенән килеп сыҡҡан, ул һуҡыр сысҡандың бер тишектән инеп, икенсе тишектән сығып ҡасыуын аңата. Дин буйынса, ике йөҙлөләр исламға бер яҡтан инәләр, икенсе яҡтан сығып китәләр.
Упҡанкүл (күл, Асҡын районы)
Упҡанкүл (Упҡанкүл, упҡын `омут, бездна` һәм күл `күл мәғәнәһенә эйә` ) — Башҡортостандың Асҡын районында Упҡанкүл ауылы эргәһендәге күл.
Географияһы
Башҡортостандың Асҡын районында Яубүләк ауыл Советы территорияһында урынлашҡан. Күл исеме Упҡанкүл ауылы атамаһына ла күскән. Координаталары: 55.9239/56.5042
Күлде һаҡлау
Тәбиғәт ҡомартҡыһы (БАССР-ҙың 26.12.1985 йылдың 26 декабрендә ҡабул ителгән 212-се ҡарары нигеҙендә, 1985 йылдан). Һаҡлау зонаһы майҙаны — 3,0 км². Упҡанкүл ауылы эргәһендәге һаҙлыҡ һәм күл дәүләт тарафынан һаҡлана. Әммә, мәктәп уҡыусылары экологик өмәләр үткәреп торһа ла, күлдең экологик хәле насар.
«Кёнигсбергты алған өсөн» миҙалы
Миҙалдың тасуирламаһы
«Кёнисбергты алған өсөн» миҙалы баҡыр иретмәһенән эшләнә, диаметры- 32 мм, теүәл түңәрәк формала.
Тригонометрия
Тригонометрияның ҡулланылышы
Тригонометрия йәки тригонометрик функциялар астрономияла (бигерәк тә күк йөҙө объекттарының урынын иҫәпләү өсөн сферик тригонометрия талап ителә), диңгеҙ һәм һауа навигацияһында, музыка теорияһында, акустикала, оптикала, финанс баҙарын анализлағанда, электроникала, ихтималлыҡ теорияһында, статистикала, биологияла, медицинала (мәҫәлән, компьютер томографияһында һәм ультратауыш тикшереүендә), дарыуханаларҙа, химияла, в һандар теорияһында (тимәк, криптологияла ла), сейсмологияла, метеорологияла, океанографияла, бик күп физик фәндәрҙә, межалауҙа һәм геодезияла, архитектурала, фонетикала, иҡтисадта, электротехникала, машиналар эшләүҙә, граждандар төҙөлөшөндә, компьютер графикаһында, картографияла, кристаллографияла, уйындар эшләгәндә һәм бик күп башҡа өлкәләрҙә ҡулланыла.
Ҡырғыҙ Республикаһы министрҙар кабинеты
Ҡырғыҙ Республикаһы министрҙар кабинеты составы
Министрҙар Кабинетының структураһы һәм составы президент тарафынан билдәләнә.
Бишкил
Бишкил (Бишкиль) — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе Сыбаркүл районы һәм Сосновка районы биләмәләрендә аға.
Андреева Екатерина Сергеевна
Биографияһы
Андреева иртә кейәүгә сыға һәм 18 йәшендә ҡыҙы Натальяны таба.
Ҡараштары
Рәсәйҙә пенсия реформаһы (2018) тураһында Закон проектын хуплай, йәштәрҙең протест акцияларында ҡатнашыуына кире ҡарашта. Шулай уҡ дәүләт телевидениеһының һәр хеҙмәткәре дәүләт сәйәсәтен хупларға тейеш, тип иҫәпләй. Андреева үҙе телевидение кешеһе булһа ла, үҙенең әйтеүенсә, трансляцияланған агрессияның юғары кимәлдә булыуы арҡаһында телевизор ҡарамай
Шәхси тормошо
2016 йылда Instagramда аккаунт алып бара (2021 йылда 500 меңдән ашыу подписчигы була).
Жариков Николай Михайлович
Николай Михайлович Жариков (1920—2013) — совет ғалимы һәм педагогы, психиатр, медицина фәндәре докторы, профессор, И. М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү медицина университетының атҡаҙанған профессоры (2005), СССР медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (1978). СССР Медицина фәндәре академияһының С. С. Корсаков исемендәге премияһы лауреаты (1977).