cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башҡортостан Республикаһының Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиллеге
Башҡортостан Республикаһының Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиллеге  — Башҡортостандың дәүләт органы, республиканың башҡарма власть системаһына инә һәм үҙ эшмәкәрлеген Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте етәкселегендә башҡара.
Петрова Клавдия Васильевна
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- «СССР-ҙың юғары белем биреү өлкәһендә яҡшы уңыштары өсөн» Почет билдәһе
- «Халыҡтар араһында дүҫлыҡты нығытҡан өсөн» [1048 сығанағы көн күрһәтелмәгән],
Сулимов Даниил Егорович
Сулимов Даниил Егорович (21 декабрь 1890 йыл (2 ғинуар 1891 йыл)  — 27 ноябрь 1937 йыл) — совет дәүләт һәм партия эшмәкәре
Иҫке Ладога
Исеменең килеп сығышы
Ладоганан исемен йылға, күл һәм ҡала йөрөтә. Шул уҡ ваҡытта ҡайһы атама беренсел икәне асыҡ түгел. Ҡала исемен Ладога күле ( *aaldokas, aallokas «тулҡынлана» — баш aalto «тулҡын») исеменән, йәки Ладога йылғаһы (хәҙер Ладожка, *Alode-joki, унда alode, aloe — «түбән урын» һәм jok(k)i — «йылға») исеменән сығаралар
Сулимов Даниил Егорович
Биографияһы
РКП(б) Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат (1921—1923). ВКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһы (1923—1937). ВКП(б) ойоштороу комитеты ағзаһы (1927 йылдың апреле — 1930 йылдың июне).
Дан ҡурғаны (Мозырҙағы мемориал)
Тарихы һәм тасуирламаһы
«Дан ҡурғаны» мемориаль комплексы Октябрь революцияһының 60 йыллығы байрамы алдынан яңыртылған, ҡаланың һәм райондың тарҡау граждандар зыяраттарында күмелгән яугирҙар һәм партизандар ерләнгән Туғандар ҡәберлеге. Һалдат мәйеттәре эксгумацияланған һәм тантаналы рәүештә ҡабаттан ерләнгән.
Ҡацхи Бағанаһы
Тарихы
Сиркәү ташлап ҡуйылған. XVIII быуатта принц Вахушти Багратиони унда менергә тырышып ҡараған, әммә менә алмаған.
Иҫке Ладога
Тарихы
780 йылдан Ладогала күҙле мунсаҡтар — беренсе урыҫ аҡсалары эшләнә. Улар өсөн Ладога халҡы ҡиммәтле тире һатып ала. Ә ҡиммәтле тирене көмөш дирһәмдәргә алмаштыра. 786 йылға Ладогала табылған ғәрәп дирһәмдәренең хазинаһы ҡарай. X быуаттың ғәрәп сәйәхәтсеһе бер быяла «мунсаҡ» өсөн ҡолдо һатып алырға мөмкин, тип раҫлай.
VIII быуаттың икенсе яртыһында — IX быуат Ладога халҡы бер нисә тиҫтәнән  100-гә тиклем тәшкил итә. Иҫке Ладога Тупраҡ ҡаласыҡтың ҙур булмаған участкаһында урынлаша.
Маис (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Ключевский
Ключевский (Ключевское) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 90 кеше. Почта индексы — 452400, ОКАТО коды — 80228855003.
Йосопов Билал Мөғтәсим улы
Биографияһы
Билал Мөғтәсим улы Йосопов 1904 йылдың 25 декабрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙенең Яңы Мерәҫ ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән районы) күп балалы ғаиләлә тыуған. Уларҙың ғаиләһе 1921-1922 йылдарҙағы аслыҡты бик ҡыйынлыҡ менән кисерә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Йосопов Билал Мөғтәсим улының ғилми эшмәкәрлеге Волга-Урал нефть һәм газ өлкәһенең геологик төҙөлөшөн, гидрогеологик шарттарын һәм нефтле һәм газлы булыу перспективаһын тикшереүгә бағышланған. Ер ҡабығында метаносфера барлығы тураһында фекер тәҡдим итә.
Юҡҡа сығып барыусы төрҙәр
Төрҙәр юҡҡа сығыу ниндәй эҙемтәләргә килтерә
Ҡайһы бер төрҙәр күҙ алдында юҡ ителә. Мәҫәлән, Стеллер һыйыры тәмле ите өсөн 30 йыл тирәһе арауыҡта юҡҡа сыға.
Төрҙәрҙе һаҡлау
Тәбиғәттә юҡҡа сығып та, ҡулда һаҡланған төрҙәр өсөн махсус питомниктар төҙөлә. Питомниктарҙа хайуандарҙы тәбиғәткә сығарыу өсөн әҙерлек эштәре алып баралар. Әммә бындай тырышлыҡтарҙың тик өстән бере генә уңышлы тамамлана(һөҙөмтә ниндәй төр булыуына ла, төрҙең ниндәй дәрәжәлә яҡлауға мохтаж булыуына бәйле түгел). Ҡайһы бер төрҙәргә ҡарата һаҡлау саралары күптән түгел генә күрелә башлаған. Мәҫәлән, алыҫ көнсығыш леопарды өсөн һунар 1956 йылда, һандары 50 тирәһе ҡалғас ҡына тыйыла (XX быуат башында өс тапҡырға тиерлек күберәк булғандар). Тик әлегәсә һандарын арттырыуҙа алға китеш күренмәй. Уларҙы браконьерҙар ҙа, зыян килтерә тип, һунарсылыҡ ойошмалары ла, болансылыҡ менән шөғәлләнеүселәр ҙә юҡ иткәндәр. Тәүҙә леопардтарҙы һаҡлау менән «Барсовый» һәм «Борисов платоһы» заказниктары менән «Кедровая Падь» ҡурсаулығы шөғәлләнгән булһа, улар юҡҡа сыҡҡас, урынына «Леопард ере» милли паркы төҙөлә.
Һаҡлауҙа сетерекле хәлдәр
Йыш ҡына «Ҡыҙыл китапҡа» индерелеү менән төр браконьерҙар һәм коллекционерҙар өсөн табышҡа әйләнеп китә. «Тыйылған емеш тәмле» осрағы башлана. Икенсе сетерекле яҡ, ер хужаһы биләмәһенән яҙырға теләмәйенсә, ундағы «ҡыҙыл китап» вәкилен шым ғына юҡ итергә йәки уның йәшәү мөхитен емереп унан ҡотолорға тырышыуы мөмкин.
Заттар һаны элеккеһенән тиҫтәләрсә артҡан осраҡта ла, ареалдары күпкә бәләкәй булыуы бар. Мәҫәлән, алыҫ көнсығыш леопарды (40 тирәһе зат) 400000 гектар, йәки 400 квадрат километр биләмәлә йәшәй. Уның да күп өлөше Китайға тура килә. Уларҙың таралыуына ҡалын ҡарҙан ҡурҡыуҙары ҡамасаулай. Әҙ һанлы булыуҙары һәм туған-ара ҡауышыуҙар арҡаһында генетик төрлөлөк бик ярлы. Был, үҙ сиратында лейкемия кеүек нәҫел сирҙәренең ҡалҡып сығыуына булышлыҡ итә.
Васильевка ауыл Советы (Йылайыр районы)
Васильевка ауыл Советы — Йылайыр районы составында 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 453690. ОКАТО коды — 80227807000. Йылайыр ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә.
Дудорин Юрий Дмитриевич
Дудорин Юрий Дмитриевич  (21 сентябрь 1932 йыл — 6 февраль 1997 йыл) — СССР мотоуҙышсыһы һәм тренеры. Мотоспорт буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1968). 1958—1973 йылдарҙа мотоспорт буйынса СССР йыйылма командаһы ағзаһы.
Ҡаҙаныштары
СССР чемпионаттарының (1960, 1962, 1965) һәм РСФСР (2 тапҡыр, 1962; 1966, 1967, 1970) көмөш призёры
Арҡауыл тау
Географияһы һәм тарихы
320 метр самаһы бейеклектә урманда урынлашҡан. Көньяҡ Урал системаһына ҡарай.
Һылтанмалар
30.10.2015 реестры мәғлүмәте буйынса Башҡортостан Республикаһы территорияһындағы географик объекттарҙың атамалары, 3.10.2015. С. 37
Тливум-Ягун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Сердоба
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Чача (эсемлек)
Әҙерләү
2011 йылдың сентябрендә Грузия властары чачаға патент ала.
Ҡулланыу
Ғәҙәттә саф килеш ҡулланалар. Шулай уҡ йәш емеш-еләк һәм боҙ ҡушып төрлө коктейлдәр әҙерләү өсөн дә ҡулланыла. Грузия крәҫтиәне ғәҙәттә иртән, бигерәк тә һалҡын ваҡытта, берәй чарка (шарап эсә торған һауыт) менән чача эсә. Көнбайыш Грузияла чача эскәндән һуң татлы ризыҡ ҡабалар, ә көнсығышында — тоҙланған ризыҡ ҡабыу ғәҙәткә ингән. Абхазияла чачаны аперетив рәүешендә файҙаланалар, хәҙерге ваҡытта, бигерәк тә ҡыш көндәрендә, рәсми булмаған табындың төп эсемлеге булараҡ ҡулланыла.
Ҡарғалы ауыл Советы (Ейәнсура районы)
Ҡарғалы ауыл Советы — Ейәнсура районы составында 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 453383. ОКАТО коды — 80226813000. Һүрәм ауыл Советы менән берләштерелә.
Иҫке Хәлил (Ырымбур өлкәһе)
Географик урынлашыуы
Гөбөрлө йылғаһы (Яйыҡ ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.
Ушгули
Ушгули (უშგული) — Грузия Республикаһы Самегрело-Земо Сванети провинцияһының Местийский районындағы свандар общинаһы. Ул дүрт ауылдан тора: Жибиани, Чвибиани, Ламджуриши, Чажаши һәм Муркмели.
Макалейка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Виноградов Владимир Васильевич
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында күрһәткән хәрби хеҙмәттәре өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнә.
Абдуллина Лира Солтан ҡыҙы
Биографияһы
1986 йылда Виктор Астафьев, татар яҙыусыһы Рөстәм Ҡотой һәм Лариса Васильева тәҡдиме буйынса, Лира Абдуллина СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы булырға тейеш була. Бынан һуң ғына шағирә Лира Абдуллина Белгород яҙыусылар ойошмаһына кандидат итеп теркәлә, ләкин был ҡарарҙың Мәскәүҙә раҫланған көндәренә саҡлы йәшәй алмай, сөнки 1987 йылдың 15 июнендә бронхиаль астманан Белгород өлкәһе Старый Оскол ҡалаһында вафат була.
Әлибаев Сафуан Әфтәх улы
Ижады
Сафуан Әлибаев күберәк лирик поэзия өлкәһендә эшләне. Дуҫлыҡ һәм мөхәббәткә арналған бик күп шиғырҙары һәм йырҙары киң танылыу тапты.
Килдебәкова Тәнзилә Әсхәт ҡыҙы
Биографияһынан
1965—1967 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия институтында эшләй.
Высоцкий Владимир Семёнович
Биографияһы
1975 йылдың сентябрендә Высоцкий Болгарияла «Балкантон» фирмаһында «В. Высоцкий. Автопортрет» тигән ҙур пластинка яҙҙыра.
Музейҙар
Уға арналған 6-нан ашыу музей бар. В. С. Высоцкий ис. дәүләт мәҙәни үҙәк-музей («Таганкалағы Высоцкий Йорто»).
Фильмография
1968 — Служили два товарища — поручик Александр Брусенцов
1974 — Единственная дорога — шофёр Солодов
1979 — Место встречи изменить нельзя (сериал) — МУР капитаны Глеб Жеглов
Витман Владимир Александрович
Витман Владимир Александрович (23 ғинуар (4 февраль) 1889 йыл, Һарытау — 7 апрель 1961 йыл, Ленинград) — СССР архитекторы һәм рәссам-графигы. Архитектура фәндәре кандидаты (1938), СССР Архитектура академияһының ағза-корреспонденты (1941).
Биографияһы
В. А. Витман Ленинградтағы В. Володарский һәм 1905 йылдың 9-сы ғинуары ҡорбандары һәйкәлдәренең архитектура өлөшөн эшләүҙә ҡатнаша. Ул шулай уҡ акварель менән байтаҡ пейзаждар төшөргән, шул иҫәптән, Ҡырым, Кавказ, Псков, Ленинградты һүрәтләгән. Уның бындай акварель эштәре араһында башҡа ҡалаларҙың пейзаждары ла бар: «Гремячая башня. Псков» (1925), «Китайская беседка в детском Селе» (1927), «Суханово. Парк» (1940), «Вырица на берегу Opeдежи» (1954), «Холмы в Токсово» (1955), «Лес» (1959), «Усть-Нарва. Островок» (1959). 1962 йылда уның эштәренән күргәҙмә ойошторолған.
Горыня, Дубыня һәм Усыня (рус фольклоры)
Горыня, Дубыня һәм Усыня — рус халыҡ әкиәттәренең өс баһадиры, батыры.
Бикҡол торамалары
Бикҡол торамалары (Биккуловские поселения) - Башҡортостан Республикаһының Миәкә районы Бикҡол ауылы эргәһендә урынлашҡан б.э.т. XVI - XV быуаттарға ҡараған Бура мәҙәниәте археологик ҡомартҡылары
Табылдыҡтар
2 торама асыҡланған. Бағаналы конструкциялы, 9,5×3 м; 11×8 м дәүмәлле 2 торлаҡ табылған, урталарында усаҡ бар, уларҙың береһе 4,4×2,5 м дәүмәлле, таштан һалынған.
Яҡынса 5 мең артефакт - таш ҡул тирмәне, һөйәк тишкестәр, шлак һ.б. табылған. Малсылыҡ, һунарсылыҡ менән шөғөлләнеүҙәрен белдергән хайуан һөйәктәре табылған.
Бикҡол торамалары материалдары М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты фондтарында һаҡлана.
Нуриман районының флагы
Символиканың нигеҙләмәһе
Район флагы композицияһының нигеҙенә район атамаһының мәғәнәһе һалынған, был атама «нур» һәм «иман» тигән ике башҡорт һүҙенән тора.
Случевский Измаил Фёдорович
Биографияһы
1915 йылда гимназияның икенсе класын тамамлағас, Измаил Фёдорович Орёлдағы Бахтин кадет корпусына ҡаҙан иҫәбенә уҡырға инә. Случевскийҙар был ваҡытта Васильевский островта ҙур булмаған фатирҙа йәшәй. 1918 йылда корпус бөтөрөлгәс, Измаил Случевский Ливныҙағы 2-се баҫҡыс хеҙмәт мәктәбендә уҡыуын дауам итә, 1919 йылда уны тамамлай.
1933 йылдан Измаил Фёдорович Любовь Борисовна менән бергә Сиворицылағы П.КП.Кащенко исемендәге 4-се Ленинград психиатрия дауаханаһына тәғәйенләнә. Был дауахана уға нигеҙ һалған, бында 1907 −1918 йылдарҙа эшләгән күренекле психиатр Петр Петрович Кащенко исемен йөрөтә [2].
Өфөлә эшмәкәрлеге
Измаил Фёдорович Өфөлә Советтар Союзындағы тәүге эпилепсияны өйрәнеү буйынса фәнни-тикшеренеү лабораторияны аса. 1938 йылда ул «К патогенезу эпилептического припадка» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, 1939 йылда уға профессор дәрәжәһе бирелә. 1939 йылдан ул бер үк ваҡытта К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының психология кафедраһы мөдире лә була.
Мәскәүҙә һәм Ленинградта
Измаил Фёдорович −133 фәнни эш һәм психиатрия дәреслеге авторы (1957). Случевскийҙың фәнни эшмәкәрлеге эпилепсия, шизофрения, инфекцион психоздар, хроник алкоголизм, сурдомутизм патогенезына, уларҙы дауалау методтарын уйлап сығарыу һәм башҡа медицина психология, суд медицина экспертизаһы психиатрияһы мәсьәләләренә арнала.
Измаил Фёдорович Бөтә Союз, Бөтә Рәсәй һәм Ленинград психиатрҙары фәнни йәмғиәте идараһы ағзаһы итеп һайлана, «Невропатология и психиатрия им. С. С. Корсакова» журналы редколлегияһы ағзаһы, Ҙур Медицина Энциклопедияһының «Психиатрия» бүлеге редакторҙарының береһе була[2, 7].
1966 йылдың 21 июнендә ашҡаҙан яман шешенән вафат була. Ленинградта (Санкт-Петербург) Серафимовское зыяртнда ерләнгән.
Фазлыев Рәбис Тимерхан улы
Биографияһы
1986 йылдан башлап нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереү бүлеге мөдире, 2003—09 йылдарҙа баш ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
Ҡарҙағош
Ҡарҙағош, Кәрдүгәш , Кәрҙәүеш (Кардагушево) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 214 кеше. Почта индексы — 452841, ОКАТО коды — 80250840004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (98 %) йәшәй.
Ауыл исеме
Ауылда йәшәүселәр Керҙәүеш тип атайҙар. Рәсми исемлектә урыҫсанан кире тәржемә ителеп хаталы алынған.
Н. Г. Чернышевский һәйкәле (Санкт-Петербург)
Тасуирлама
Скульптор Чернышевскийҙы ултырып торған итеп һүрәтләй. Яҙыусының уң яурынында пальто, һул ҡулында — яртылаш асылған китап. Әйтерһең дә, Чернышевский китап уҡыуҙан айырылған да, алға табан ҡарап, нимәлер уйлап ултыра.
Колхида милли паркы
Составы
Милли парк Грузияның биш муниципалитеты биләмәһендә урынлашҡан: Зугдид, Хоб, Сенак, Абаш һәм Ланчхут — административ йәһәттән биш районға бүленә. Һаҡланыусы биләмәнең дөйөм майҙаны — 446 км². Паркта визит-центр һәм ҡунаҡхана эшләй, һуҡмаҡтар һәм һыу ятҡылыҡтары буйлап туристик сәйәхәттәр ойошторола, балыҡ тотоу һәм экотуризм буйынса хеҙмәттәр күрһәтелә
Флораһы
«Грузияның Ҡыҙыл китабына» түбәндәге үҫемлек төрҙәре индерелгән:
Беләү (ауыл)
Тарихы
Беләү ауылы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була.
Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең төп павильоны
Төп павильон 1939 йылда
Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһенең төп павильоны монументаль бинаһы академик Щуко һәм профессор Гельфрейх проекты буйынса төҙөлә. Төп инеү урынынан күргәҙмәгә ағас павильонға киң аллея алып бара. Павильон эргәһендә илле метрлыҡ башня төҙөлә, унда күргәҙмәнең эмблемаһы — «Тракторсы һәм колхозсы ҡатын» скульптураһы ҡуйыла. Павильонды ун бер союздаш республикаларҙың гербы һәм СССР гербы биҙәй. Уның алдында колхоздар майҙанында байраҡтар фонында юлбашсыларҙың — Ленин һәм Сталиндың скульптура фигуралары ҡуйылған.
Кывтан
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Танып (Барҙы районы)
Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 560 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 258 ир һәм 302 ҡатын. 2005 йылда ауылда 688 кеше йәшәгән.
Бекетов ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)
Тарихы
Подлуб ауыл Советының тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Тусыбай
Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт
Ҡайһы бер документтарҙан өҙөктәр Таҙ ырыуы тарихы тураһында ҡайһы бер мәғлүмәт алырға мөмкин:
"«… Ноября в 26 день (1710 йыл) писана запись такова: Уфинского уезду Сибирской дороги, Кайпанские волости деревни Кайпан башкирец Кульмет Точюбаев дал на Уфе сию на себя запись. Уфинского ж уезду, Осинской дороги, Гайнинской волости деревним Сараш башкирцу Мурзаметю Азменеву в томя, что поступился я. Кульметь, ему, Муфрзаметю, вотчиною деда своего Якшиметя Янгильдина, юртом и пахотною землею, и сеннымы покосы, и лесом, и всякими лесными ухожьи. И вольно, ему, Мурзаметю, в том лесу бревна и дрова рубить, и всякого зверя побивать, и в борти лазить, и вновь борти делать, и хмель щипать. И жити ему, Мурзаметю, с нами в той вотчине вместе и всякие великого государя подати платить нам вопче, как дед мой…»" (Материалы по истории Башкирской АССР, т. 3, М.-Л., 63-сө бит).
1762 йылда Таҙлар улусы башҡорттары Уразгилде Сәйтәков менән Точибай (Тусыбай) Яҡшыметов (Тусыбай ауылына нигҙ һалған) Иманғол Тәнәкәев етәкселегендәге Ирәкте ырыуы башҡорттарын үҙ ерҙәренә индереү тураһында килешеүҙе яңырта. Тусыбайҙың олатаһы- Яҡшымәт Йәнгилдин, хәҙерге Тәтешле районы Иҫке Ҡайпан ауылы аҫаба башҡорто, бик күп ерҙәргә хужа булған.
1785 йылда тыуған зауряд-хорунжий Сәлим Салсы (Салчы) улы Туйсыбаев (Туйсыбайҙың ейәне) 5-се башҡорт полкы менән бергә 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша, «француз ғәскәрҙәренә ҡаршы походтарҙа һәм эштәрҙә була һәм Парижды алған өсөн көмөш миҙал менән бүләкләнә». Яйыҡ (Урал) йылғаһы буйында сик буйы хеҙмәтендә Сәлим Туйсыбаев 5 тапҡыр була. Хәҙерге заманда Сәлимов фамилияһын уның күп вариҫтары йөрөтә.
А. С. Пушкин һәйкәле (Пушкин, Октябрь бульвары)
Тарих
XХ быуат башында скульптор Л. А. Бернштам үҙенең Париждағы оҫтаханаһында Санкт-Петербургта Александр Сергеевич Пушкинға һәйкәл ҡуйыу өсөн модель эшләй. Был моделде император Николай II бик ныҡ оҡшата һәм ошондай һәйкәлде Царское Село лицейының йөҙ йыллығына бағышлап Царское Селола һәйкәл ҡуйыу өсөн тәҡдим итә. Модель Француз рәссамдары салонында һәм Елисей яланында үткәрелгән күргәҙмәләрҙә күрһәтелә һәм тәнҡитселәр тарафынан бик йылы ҡабул ителә. 1912 йылда скульптура бронзанан ҡойола һәм тиҙҙән Рәсәйгә ебәрелә. Әммә һәйкәл ҡуйыуҙың тәүге планы тормошҡа ашырылмай ҡала.
Паскевичтарҙың сиркәү-кәшәнәһе
Тарихы
1870—1889 йылдарҙа архитектура академигы Е.Червинский етәкселегендә псевдорус стилендәг   (проект А.Х Пель ҡатнашлығында төҙөлгән)   Петропавловский соборы менән йәнәш гомель һарайы һәм паркы 1834 йылдан алып 1918 йылға тиклем биләгән  Паскевичтар ғаиләһе ағзаларының ҡәбере өсөн төҙөлгән. Төҙөлөштө Петербург архитекторҙары М.Е.Месмахер һәм О.Э. Вегенерға тапшырғандар. Беренсеһе сиркәү-кәшәнәнең биҙәлеше өсөн яуаплы булған, икенсеһе төҙөү менән шөғөлләнгән.
1889 йылда сиркәүҙә генерал-фельдмаршал, кенәз И,Ф. Паскевичтың  (1782—1856) һәм уның ҡатыны Елизавета Алексеевнаның, ҡыҙ фамилияһы буйынса Грибоедованың мәйетен күсереп ерләйҙәр. Башта И.Ф.Паскевич Варшавала вафат була, Ивановск ауылында ерләнгән була (хҙер Демблин ҡалаһы). Бында Могилёв өлкәһендәге Щеглицы имениеһынан уның олатаһының һәм оләсәһенең мәйетен күсерәләр.
Кузнецов Николай Тимофеевич
Биографияһы
1949 йылда Ростов университетының химия факультетына уҡырға инә; 1951 йылда Мәскәү дәүләт университетының химия факультетына күсә, уны 1954 йылда тамамлай. 1954—1957 йылдарҙа урта машина төҙөү министрлығы предприятиеларында эшләй. 1957 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының дөйөм һәм органик химия институтында эшләй; 1999 — 2004 йылдарҙа был институттың директоры. Әлеге ваҡытта еңел элементтар химияһы һәм кластерҙар лабораторияһы мөдире һәм РФА дөйөм һәм органик булмаған химия институтының дөйөм һәм органик булмаған химия буйынса фәнни-белем биреү үҙәгенең етәксеһе ; органик булмаған химия буйынса РФА Ғилми советының рәйесе. 1991—2000 йылдарҙа М.В. Ломоносов исемендәге Мәскәү нескә химия технологиялары институтының органик булмаған химия кафедраһы мөдире булып эшләй, 1997 йылдан Мәскәү дәүләт университеты материалдары тураһында фәндәр факультеты  профессоры.
Наградалары
Почёт ордены  (1998) һәм Дуҫлыҡ ордены (2005)   менән бүләкләнә.
Попова Надежда Васильевна
Биографияһы
1921 йылдың 17 декабрендә Орёл губернаһы Ливенский өйәҙе Шабановка ауылында (хәҙер Орёл өлкәһе Должанский районы) эшсе ғаиләһендә тыуа.
1936 йылда, Сталино ҡалаһында (хәҙерге Донецк, Украина) урта мәктәпте тамамлап, аэроклубҡа уҡырға инә, уны 1937 йылда уңышлы тамамлай һәм шунда уҡ артабан инструктор булыу өсөн уҡырға ҡалдырыла.
ПО-2 ҡатын-ҡыҙ төнгө бомбардировщиктар экипаждарын дошман тип атауына «төнгө убырҙар» (нем. Nachthexen ) тип йөрөткәндәр. Совет лётчицаларының хәрби ҡаҙаныштарын билдәләп, 1943 йылдың ҡышында Кубандә һуғыштың ҡыҙған мәлендә, 588-се полкка гвардия исеме бирелә.
Дөйөм алғанда, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында 852 хәрби осош яһай. Һуғыш бөткәс, Советтар Союзы Геройы лётчик-истребитель С. И. Харламовҡа кейәүгә сыға, һәм 1952 йылға саҡлы СССР Ҡораллы Көстәрендә хеҙмәт итә, майор дәрәжәһендә запасҡа китә.
Ыласынтау (Ишембай районы)
Ыласынтау атамаһы «ыласын» (ҡыйғыр ҡош,сокол) һәм «тау» һүҙҙәренән алынған. Тимәк был ерҙәрҙә ыласындар төйәкләгән.
Алма
Туҡлыҡлылыҡ ҡиммәте
Инглиз телендә мәҡәл бар: кем көнөнә бер алма ашай, шул ауырымай (An apple a day keeps the doctor away). Ҡайһы бер тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләренән күренеүенсә алма ашау эсәктәр рагын, простата һәм үпкә ауырыуҙарынан һаҡлай.. Башҡа емеш -еләктәргә ҡарағанда алмала С витамины ул тиклем күп булмаһа ла, ул башҡа төрлө оксиданттарға бай. Алмалағы күҙәнәкле туҡыма әҙерәк булһа ла, шул уҡ ваҡытта алма эсәктәрҙе яҡшыраҡ эшләтә. Был үҙ сиратында рак хәүефен кәметә. Күҙәнәкле туҡыма йөрәк ауырыуҙарын иҫкәртеүгә, тән ауырлығын кәметеүгә, холестерин кимәлен түбәнәйтеүгә булышлыҡ итә. Алманың орлоғонда ағыулы матдә глюкозид амигдалин бар.
Ибраһим диндәре
Адам һәм Ева, Аллаһы Тәғәләнең әйткәнен тыңламай Яҡшылыҡ һәм Яуызлыҡ ағасынан емеш ашап ҡарайҙар. Библияла емештең исеме әйтелмәһә лә, Изге Китаптың[9 һуңғы аңлатыусылары был емеште алма, тип иҫбат иткәндәр.[9]. Ҡөрьән Кәримдә һәм дини риүәйәттәрҙә алма һәм гранат — йәннәт емештәре тигән мәғәнәлә телгә алына. АҠШ -та(20 февралдә[10]) һәм Бөйөк Британияла (21 октября йәки иң яҡын ял көнөндә [11]) алма байрамдары, алма көндәре үтә.
Славян мифологияһы
Сербияла, Македонияла һәм Хорватияла йәш ҡатын яңы өйгә ингән саҡта тимер аҡса батырылған алманы мейес алдына һалған, ә Словакияла алма тулы тырызды хужалыҡҡа уңыш — бәрәкәт теләп әйләндереп түккән.
Алма геральдикала
Геральдикала алма — тыныслыҡ символы. Алтын шар — монархтың власының бер билдәһе, «алтын шар алмаһы»[19]. Алма символы шулай уҡ күп кенә гербтарға ингән.
Башҡорт сортлы алмағастар
Бешкән алма саҡ ҡына йәшел һыҙатлы ҡыҙғылт төҫтә. Алманың эсе ап-аҡ төҫтә, һуты сығып тора, татлы. Емештәрҙә — 12 % шәкәр, 16 % — ҡоро матдәләр, 11 мг х 100 г аскорбин кислотаһы, 0, 5 — органик кислота. Беренсе емеште алтынсы йылға бирә. Уңышты йыл һайын бирә һәм бер ағастан 80 кг -ға тиклем етә. Алма емеше йәйҙең аҙағына — сентябрь айы башына әҙер була. Алма бик татлы, тышҡы киәфәте лә күркәм, матур. Емештәре бик ныҡ ҡойолмай. Һаҡлау срогы 3 айға тиклем.
Аҡбейек (һырт)
Ҡылыҡһырлама
Белорет районы буйлап төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа табан субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған.
Водевиль
Водеви́ль (vaudeville) — комедия жанрының музыкаль номерҙарҙы (таҡмаҡтар, романстар һәм бейеүҙәр) эсенә алған бер төрө. Водевилгә күңелле сюжет, ҡыҙыҡлы интрига, юмор хас.
1-се Башҡорт уҡсылар полкы
Тарихы
Адмирал А. В. Колчак власҡа килгәндән һуң, 1918 йылдың 20 ноябрендә Юғары баш командующий штабының приказына ярашлы 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһын 10-сы уҡсылар дивизияһы тип үҙгәртелә, ә 1-се Башҡорт полкына 37-се номер бирелә.
Винокуров Евгений Александрович
Биографияһы
Өфөнөң 2-се Балалар сәнғәт мәктәбенең киске бүлегендә һынлы сәнғәт техникаһына уҡый (А. Э. Тюлькин исемендәне мәктәп).
Булгаков Михаил Афанасьевич
Биографияһы
Михаил Булгаков 1891 йылдың 3 (15) майында Киев дини академияһы доценты (1902 йылдан — профессор) Афанасий Иванович Булгаков (1859—1907) һәм уның ҡатыны Варвара Михайловна (ҡыҙ фамилияһы — Покровская) (1869—1922) ғаиләһендә тыуған. Улар был ваҡытта Киев ҡалаһында йәшәгән.
Отеллин Владимир Александрович
Уның етәкселегендә 28 кандидатлыҡ һәм 10 докторлыҡ диссертациялары яҡлана
Сегдено күле
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Күл ярҙары түбән, ҡайһы бер урындарҙа һаҙлыҡлы.
Светицховели
Тарихы
Светицховели Грузияла беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған тарихи ҡоролмалар араһында иң ҙурыһы. Бик күп быуаттар дауамында Грузияла христиан дине үҙәге булып тора. IV быуатта батша Мириан IIIхристианлыҡ ҡабул иткәндән һуң равноапостольный Нинаның кәңәше буйынса хәҙерге заман ғибәҙәтханаһы урынында Грузияла ағас сиркәү төҙөтә, ул ҡоролма беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән.
XI быуатта зыян күргән базилика урынына Грузияның католикосы Мелкиседек I (1012—1030, 1039—1045) ғибәҙәтхана төҙөтә.
Свинцовка (Юхоть ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Угличь ГЭС-ынан Рыбинск һыуһаҡлағысы башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Балет
Бале́т (ballet, ballo — бейейем) — музыкаль-хореографик образдарҙы берләштереүсе сәхнә сәнғәте төрө.
Тоньехльтыта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Мордова (Вьясс ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Ҡыҙрас (Медногорск)
Географик урынлашыуы
Бесмән йылғаһы (Яйыҡ ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.
Кыка-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Тром-Юган
Тром-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1488/4 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 581 км.
Цинандали
Тарихы
Чавчавадзелар йорто, "Цинандали" тигән аҡ шарап етештерелеүе менән билдәле.
Билдәле кешеләре
Цинандалиҙа Нина Чавчавадзе, Александр Грибоедовтың буласаҡ ҡатыны, донъяға килгән.
Мэрцишор
Тарихи мәғлүмәт
Румыниялағы археологик ҡаҙыныуҙар һөҙөмтәһендә, мерцишорҙың 8 мең йыл элек ҡыҙылға һәм аҡҡа буялған бәләкәй генә таштарҙан муйынға тағыр өсөн амулет рәүешендә эшләнгәндәре табылған. Мэрцишорҙы иң башлап Иордаке Голеску иғтибарға алған. Фольклорсы Симон Флоря Мариан яҙыуынса, Молдова һәм Буковинала балаларҙың муйынына алтын менән көмөш тәңкәләрҙе ҡыҙыл һәм аҡ епкә элеп эшләнгән мэрцишор таҡҡандар. Йәш ҡыҙҙар ҙа мерцишорҙы яҙҙың тәүге 12 көнөндә муйынға таҡҡандар. Артабан уны ҡауҙылар осоп килгәнсе, йәки емеш ағастарының сәскә атыу осоронаса сәстәренә ҡуша үреп йөрөткәндәр. Шунан һуң ғына уның ҡыҙыл һәм аҡ бауын шул ағастарҙың ботағына бәйләгәндәр, ә тәңкәһенә һарыҡ һөтөнән әҙерләнгән брынза ([каш]) һатып алғандар.
"Замандаштар" операһы
Тауирнамә
Композитор Х. Ф. Әхмәтовтың эпилог менән өс шаршауҙан торған «Замандаштар» («Современники») операһы 1970 йылда яҙыла. Премьераһы 1970 йылдың 11 декабрендә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында В. И. Лениндың 100 йыллығына тура килтереп ҡуйыла (Б. Бикбай либреттоһы).
Сюжеты
Беренсе актта ваҡиғалар Ағиҙел йылғаһы ярында бара. Нефтселәр нефть сығара башлыуҙың биш йыллығын байрам итә. Коммунистар партияһы комитеты секретары үҙенең эшселәре менән әңгәмәләшә, хеҙмәттәге уңыштар тураһында һөйләй. Нефть промыслаһы етәксеһе Таһир Уралов, хеҙмәтте данлап, байрамда ҡатнашыусыларға йыр бүләк итә. Хор менән башҡарылған йырҙар был сәхнә әҫәренә үҙенсәлекле төҫ бирә.
Арҙаҡты (һырт)
Ҡылыҡһырлама
Бөрйән районы буйлап Кесе Нөгөш йылғаһы тамағынан Берәтәк йылғаһы (Нөгөш йылғаһы ҡушылдығы) тамағына тиклем меридиональ йүнәлештә һуҙылған.
Одинак Мирослав Михайлович
Биографияһы
1973 йылдан алып — С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһында эшләй, унда нервы ауырыуҙар кафедраһы ординаторынан алып нервы ауырыуҙар кафедраһы өлкән уҡытыусыһына (1990), нервы ауырыуҙары кафедраһы начальнигы — РФ Оборона Министрлығының Баш невропатологы МО РФ (1994), РФ ОМ Баш неврологы (2006), Хәрби Медицина академияһының нервы ауырыуҙар кафедраһы профессорына (2014 йылдан алып) тиклем юл үтә.
Матвеев Николай Васильевич
Биографияһы
Николай Васильевич Матвеев 1929 йылдың 22 октябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө кантонының 1981 йылда рәсми бөтөрөлгән Воздвиженка ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Влахерн Ғайса пәйғәмбәр әсәһе иконаһы соборы
Влахерн Ғайса пәйғәмбәр әсәһе иконаһы соборы (ზუგდიდის ვლაქერნის ყოვლადწმიდა ღმრთისმშობლის ხატის სახელობის საკათედრო ტაძარი) — Зугдидиҙағы Грузин православ сиркәүе кафедраль ҡорамы. Зугдиди һәм Цаиш епархияһы үҙәге.
Тарихы
Ғибәҙәтханала киләһе дөйөм христиан ҡиммәттәре — риза һәм Изге Ғайса пәйғәмбәр әсәһе билбауының бер өлөшө, Изге георгий һәм Изге Иоанн һөйәктәре, Изге Марина бумалаһы, Ғайса Мәсих һеркә һалып эскән губка өлөшө һаҡлана. Улар 1453 йылда төрөктәр Византияны баҫып алғандан һуң Грузияға килтерелгән булған.
Ацкури (ҡәлғә)
Тарихы
Грузия батшалығы бөтөрөлөп, Рәсәй империяһы составына индерелгәс (1802), Ацкуриҙан төньяҡтараҡ 26 йыл тиерлек рус-төрөк сиге үтә. Төрөктәр шул яҡтан һөжүм итеп тора. Рәсәй командованиеһы лаздарҙан ҡәлғәне тартып алырға була һәм ҡаланың халҡы менән һөйләшеүҙәр үткәреп, атышһыҙ ғына уны яулап ала.
Ҡашҡаҡ
Ҡашҡаҡ (Кашкаково) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 481 кеше. Почта индексы — 452843, ОКАТО коды — 80250860004.
Тарихы
1842 йылда 310 кешегә 840 бот ҡышҡы һәм 816 бот яҙғы икмәк сәселгән, йәғни бер кешегә 5,3 бот. 1870-се йылдарҙа тирмән дә булған. 1850 йылдағы IX ревизия мәғлүмәттәре буйынса Ҡашҡаҡта йәшәүселәрҙең ҡайһы берҙәренең исемдәрен һанап сығырбыҙ. Был зауряд-яҫауыл Мөхәмәтғәли Күҙәш улы (Ҡуҫаш) Мусеев. Улдары: Мөхәмәтша (уның улы Дәүләтша), Мөхәмәткәрим (уның улы Мөхәмәтсәлим, Мөхәмәтғәлим). Мөсәев Сафарғәли Күҙәш улы, уның улы — Исмәғил. Мөсәйев Мөхәмәтәмин Мусеевтың улы улдары: Мөфәррәх, Мөхәмәттәтиф, Ғабдулфаттах, Мөфтәхетдин, Мөхәммәтсәҙек, Дәүләтбай, Хазиахмет, Ҡорбанғали Кузяшевич Муссев.
Оноприенко Геннадий Алексеевич
Оноприенко Геннадий Алексеевич (22 май 1937 йыл) — СССР һәм Рәсәй травматологы һәм ортопеды, Рәсәй Медицина академияһының (1997) һәм Рәсәй Фәндәр академияһының (2014) ағза-корреспонденты.
Уран (планета)
1986 йылда Американың «Вояжер-2» йыһан аппараты Ергә Уранды бик яҡындан фотоға төшөрөп ебәрә. Һүрәттәрҙә башҡа планета-гиганттарға хас болоттар һыҙаттары менән атмосфера штромдары булмаған «күрмәлекһеҙ» планета күҙ алдына баҫа. Әммә әле, Урандың көн менән төн тигеҙләнеү нөктәһенә яҡынлашыуына бәйле, планетала килеп тыуған миҙгел үҙгәрештәре һәм һауа торошоноң әүҙемләшеүе һыҙаттарын ерҙән күҙәтеү мөмкинлеге тыуҙы. Уранда 250 м/с (900 км/сәғ) тиҙлектәге ел булыуы ихтимал.
Атамаһы
Ҡытай, япон, вьетнам һәм корея телдәренән һүҙмә-һүҙ тәржемәһе — планета «Йондоҙ/Күк батшаһы планетаһы».
Уран ҡулсалары
Урандың саҡ күренгән микрометрҙан метр өлөштәренә тиклемге диаметрҙағы ҡараңғы өлөшсәләрҙән торған ҡулсалар системаһы бар. Был — Ҡояш системаһында табылған икенсе ҡулса системаһы (тәүгеһе Сатурндың ҡулсалар системаһы). Әлеге ваҡытта Уранда 13 ҡулса булыуы билдәле, иң сағыуы ε (эпсилон). Урандың ҡулсалары, моғайын, ярайһы уҡ йәштер. Тимәк, ҡулсалар планета менән бергә барлыҡҡа килмәгән планеталарҙың ҡулсаһы менән бергә барлыҡҡа килгән. Бәлки, ҡулсалар элегерәк Урандың юлдаштарының береһе булғандыр, берәй күк есеме менән бәрелешкәндә йәки тулышыу көсөнән ыуалғандыр.
Лободин Герман Григорьевич
Биографияһы
Бокс менән «Хеҙмәт резервтары» ирекле спорт йәмғиәтенең Өфө советында, тренерҙар Р. Т. Ғабдраҡипов һәм В. Г. Ромашковцевтарҙа шөғөлләнә башлай. Һуңынан Ленинградтың «Искра» спорт йәмғиәтендә СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры Александр Николаевич Кудрин етәкселеге аҫтында әҙерлек үтә.
Дырды-Гыз
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ковалёва Ольга Кузьминична
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Ольга Кузьминична Ковалёва үлгәндән һуң Ленин ордены һәм «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы. миҙалы менән бүләкләнә
Хәтер
Волгоградтың Краснооктябрьский районында Ольга Ковалёва урамы бар.
1962 йылда Волгоград дәүләт оборона музейы «Ольга Ковалёва [Сталевар завода „Красный Октябрь“, погибшая в боях за Сталинград]» брошюраһын баҫтырып сығара, ә 1975 йылда  Волгоградта А. В. Пичугиндың «Ольга Ковалёва» документаль повесы сыға.
Уразай (Балтас районы)
Тарихы
Уҫы даруғаһы Ҡыр‑Танып улусындағы, Ҡошсо йылғаһының Ар йылғаһына ҡойған урынындағы башҡорт ауылы Уразайға 1702 йылда батша рөхсәте менән мишәрҙәр килеп төпләнгән ("по оберегательной грамоте"). 1813 йылда ауылда йәшәгән аҫаба башҡорт Шығай Тәнәкәйев (тамғаһы күрһәтелгән) менән Дәүәнәй Ҡаныбәков (тамғаһы бар) ошо уҡ ауыл аҫаба башҡорто Боҫҡон Уразаевтан 10 һум аҡса алып торған.(Материалы по истории Башкирской АССР, т.3, с.103).
Тынась-Яун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Родимов Николай Ефимович
Биографияһы
371-се уҡсылар дивизияһының 930-сы артиллерия полкына разведчик-корректировщик итеп ебәрелә. Ошо часть менән Еңеүгә тиклем барып етә. Балтик буйы ерҙәрен азат иткәндә һәм Көнсығыш Пруссияла дошманды тар-мар иткәндә айырыуса батырлыҡ күрһәтә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1946 йылдың 15 май Указы менән Бөйөк Ватан һуғышының тамамланыуға барған һуңғы этабында немец-дошман илбаҫарҙары менән һуғыш барышында баш командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн ефрейтор Родимов Николай Ефимович I дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә һәм Дан орденының тулы кавалеры була.
Аҡбулат мәмерйәһе
Ҙур убала айырым торған ике кәкере ҡарағай күренә. Ошо ике ағас эргәһендә өңгә оҡшаған мәмерйәгә инеү урыны бар.
Тәбиғәте буйынса девон эзбизташтарында барлыҡҡа килгән карст мәмерйәһе.
Тасуирлама
Түбәләге тар ярыҡ бейеклеге —8 м, оҙонлоғо —15 м, киңлеге 5 м-ға тиклемге Аш бүлмәһе ҡыуышлығына алып бара.
Баһрам V
Баһрам V риүәйәттәрҙә
Фирҙәүси  «Шаһнамә»һендә батшаның зороастрҙарҙы, шарап эсеүҙән тыйып, иманлы китаптар уҡырға мәжбүр итергә тырышыуы тураһында мәрәкә хикәйә бар. Шаһтың йәшерен генә ил буйлап йөрөп, лайыҡлыларҙы йомарт бүләкләүе, ғәйеплеләрҙе язаға дусар итеүе тураһында ла хикәйәттәр таралған.
Никарагуа
Колония осоро
Испандар Никарагуа күле һәм Тымыҡ океан буйҙары араһында йәшәгән һәм ацтек ҡәбиләләренең береһенең вәкилдәре булған индейҙар менән килешеү төҙөй һәм уларҙың юлбашсыһы Никарао исеме менән артабан бөтә илде атай башлай. Ә төньяҡтағы биләмәләрҙә көн күргән башҡа индей ҡәбиләләре ерҙәрен баҫып алыусылар менән тағы ла бер нисә йыл ҡаты көрәш алып бара.
Географияһы
Никарагуаның милли ҡошо булып гуардабарранко (Eumomota superciliosa) һанала.
Халҡы
Ил халҡының һаны 1962 йылда 1,6 млн кеше булһа, 1988 йылда 3,4 миллионға еткән ; артабан 2000 йылда 4,91 млн, 2015 йылда 6,1 млн кеше тәшкил иткән.
Тышҡы сауҙаһы
Уларҙы төп һатыусылар (2017 йылда) — АҠШ (1,75 млрд долл.), Ҡытай (1,16 млрд долл.), Мексика (1,01 млрд долл.), Гондурас (0,5 млрд долл.) һәм Коста-Рика (0,478 млрд долл.).
2009 йыл аҙағына Никарагуаның тышҡы бурысы— 4,7 млрд доллар тәшкил иткән.
Аҡсаһы
Никарагуаның аҡса берәмеге — кордоба. Бер кордоба = 100 сентаво. 2021 йылдың февраленә бер АҠШ доллары яҡынса 35 кордобаға тиң.
Илгә инеү ҡағиҙәләре
2009 йылдан Никарагуа Рәсәй, Украина һәм донъяның тағы ла 70 дәүләте граждандары өсөн визаларҙы юҡҡа сығарҙы. Илгә ингәндә 10 доллар, ә сыҡҡанда 35 доллар аэропорт йыйымы түләргә кәрәк (әгәр ул авиабилет хаҡына индерелмәгән булһа). Привикалар тураһында сертификат кәрәк түгел. Йорт хайуандарын индергәндә-сығарғанда тейешле документтар күрһәтергә һәм инеү-сығыуға рөхсәт өсөн 20 доллар түләргә кәрәк. Илгә 200 сигарет, йә 50 сигара, йә 500 грамм тәмәке, 3 литр спиртлы эсемлек, 2 кг кәнфит йә шоколад индерергә мөмкин. Тағы ла һәр береһен берәр дананан мини-компьютер, бинокль, фото, аудио- һәм видеотехника алып инергә була.
Аш-һыуы
Урындағы халыҡ дөгөнән һәм үҙҙәрендә үҫкән төрлө йәшелсәнән әҙерләнгән ашамлыҡ ҡуллана. Отель һәм ресторандарҙа туристарға башлыса диңгеҙ продукттарынан торған аш-һыу тәҡдим ителә. Никарагуаның иң билдәле спиртлы эсемлеге — Флор Де Канья ромы, ул бөтә донъяға сығарыла.
Көҙөй
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тюшами
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғайсин Айрат Рәшит улы
Ғайсин Айрат Рәшит улы (9 апрель 1962 йыл) — башҡорт композиторы. Башҡортостан Республикаһының Композиторҙар берлеге рәйесе (2009—2013)
Гордеев Денис Викторович
Биографияһы
«Октябрь ялавы» (Октябрь Байрағы) район газетаһы яуаплы секретаре, «Ҫӗнтер-ялавя» (Еңеү байрағы) Моргауш район газетаһы редакторы булып эшләй. 1974—1976 йылдарҙа Сыуаш китап нәшриәте директоры.
Үткән быуаттың 80-се йылдарында «Тӗрленӗ кӗпе» (Нағышлы күлдәк) һәм «Чи вӑрӑм кун» (Иң оҙон көн) повесть һәм хикәйәләре йыйынтығы сыҡҡандан һуң билдәле сыуаш прозаиктары исемлегенә инә. Һуңғы йылдарҙа урындағы гәзит һәм нәфис журнал биттәрендә «Ăспа ăссăрлăх хушшинчи чăнлăх» (Аҡыл һәм аҡылһыҙлыҡ араһында ысын), «Кобра анне» (Әсә кобра), «Çăтмах ырлăхĕ» (Йәннәт рәхәте), «Мансар пуçĕ» (Зыярат башы), «Мĕлке» (Шәүлә), «Мильешка», «Çурăк хут укçасем» (Өҙөлгән аҡсалар кизе-мамыҡ) хикәйәләре баҫыла, мәҙәниәт, сәнғәт, тел, сәйәсәт һәм дин мәсьәләләре буйынса публицистик мәҡәләләр яҙа.
Плаценталылар
Плаценталылар
Башҡа имеҙеүселәрҙән төп айырмалары:
Зәй-Ҡаратай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Ганцева Хәлиҙә Хәнәфи ҡыҙы
Биографияһы
1980 йылдан алып Башҡортостан медицина институтында эшләй. 1996 йылдан Башҡортостан Республикаһы аллерголог-иммунологтар Ассоциацияһы президенты булып тора.
Мәхмүд Аббас
Дамаск университетын тамамлаған. Мәскәүҙә Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университетында аспирантураһында уҡыған.
Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты Хөрмәтле Докторы (2008), Башҡортостан Фәндәр Академияһының почетлы академигы.
Ефимов Георгий Андреевич
Биографияһы
Буласаҡ шағир Сыуаш Республикаһының Канаш районы Алғы Яндоуши ауылында 1928 йылдың 9 июлендә тыуа. Т. В.Иванов исемендәге Сыуаш дәүләт академия драма театры ваҡытта театр студияһын тамамлай. Ибреси районының күсмә театры актеры булып эшләй.
Арья (Оло Кокшага ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дыуан-Мәсетле ауыл Советы (Мәсетле районы)
Административ үҙәге — Дыуан-Мәсетле ауылы.
Төркмән теле
Төркмән теле (Төркмән теле; Türkmen dili, Түркмен дили) — Төркмәндәрҙең милли теле, Төркмәнстандың дәүләт теле. Төрки телдәрҙең уғыҙ төркөмөнә ҡарай. Территориаль рәүештә Төркмәнстанда, һәм шулай уҡ Иранда, Афғанстанда, Төркиәлә, Тажикстанда, Ҡаҙағстанда, Үзбәкстанда, Ҡырғыҙстанда, Әзербайжанда, Рәсәйҙә (Ставрополь крайында һәм Әстерхан өлкәһендә) таралған.
Ике теллелек (билингвизм)
1940 йылдар тирәһенән Төркмәнстан йәмғиәт тормошоноң бик күп өлкәләрендә рус теле ҡулланыла башлай. Рус теле, рәсми тел, юғары белем һәм фән теле булараҡ, ҡулланыла. Төркмәндәрҙең күпселеге рус телен, икенсе туған теле һымаҡ күреп, тыуыу менән өйрәнә башлай. Был төркмән телендә тотош бер ҡатлам лексиканың туранан-тура рус теленән алынған үҙләштермәләрҙән тороуына килтерә. Рус теленең баҫымы шул дәрәжәлә көслө була, 1991 йылға Төркмәнстанда йәшәүсе этник төркмәндәрҙең ҙур бер төркөм халыҡтың туған телендә бөтөнләй һөйләшә белмәүе асыҡлана.
Латиница-яңәлиф
1929 йылдың 7 авгусында СССР Үҙәк башҡарма комитеты һәм СССР Халыҡ комиссарҙары советының «СССР-ҙа йәшәүсе ғәрәп яҙмалы халыҡтарының латинлаштырылған алфавиты тураһында» тигән постановлениеһы менән латиницаға күсереүгә рәсми статус бирелә. Яңәлиф мәктәптәрҙә, гәзиттәрҙә, дәүләт документтарында һәм әҙәбиәттә 1928 йылдан 1940 йылға саҡлы ҡулланылған.
Ролле кодировка тибы
Ролле кодировка тибы — Төбәү килеш (аккузатив):
Һүҙҙәрҙең нигеҙ тәртибе
Aýal geýim-i al-dy-Ø
Морфемалар араһындағы сиктең
Men gör-ýär-in pişik-ler-i
Псков-Печора монастыры
Сығанаҡтар
Төркөм:Псков тарихы Төркөм:Алфавит буйынса монастырьҙар
Әхиәр Хәким
Биографияһы
Әхиәр Хәсән улы Хәкимов 1929 йылдың 23 авгусында Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантонының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән районының) Яңы Йәнбәк ауылында тыуған.
Батыршин Нәҡий Хурамша улы
Биографияһы
Юғары белемле — 1959 йылда Ҡаҙаҡ педагогия институтын, 1969 йылда — Ҡаҙаҡ политехник институтын тамамлай. 1952—1954 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. 1954 йылда Төркмән ССР-ында ВЛКСМ-дың Ташауз ҡала комитетында эшләй башлай. 1956 йылда комсомол путевкаһы буйынса Ҡаҙаҡ ССР-ының Кустанай өлкәһе Рудный ҡалаһына Соколов-Сарбай тау-байыҡтырыу комбинаты төҙөлөшөнә килә, 1958 йылда мөһим объект — Рудненск йылылыҡ электр станцияһын төҙөүгә йүнәлтелә. Ташсы булып эшләй, һуңынан — «Соколоврудстрой» тресының «Промстрой-5» төҙөлөш идаралығында комплекслы ташсылар бригадаһы бригадиры була.
Нәҡиә Батыршиндың бригадаһы йылылыҡ электр станцияһының төп корпусы стенаһын һалыуҙы билдәләнгән ваҡытынан 30 көн алда тамамлай, шуның менән турбина һәм ҡаҙан агрегатын графигынан 15 көн алда монтажларға һәм тапшырырға мөмкинлек бирә. Уның тәҡдиме буйынса тәүге тапҡыр төҙөлөштә, металл экономиялау маҡсатында, аҫылмалы баҫмалар ҡулланыла, был тиҫтәләгән эшсе көсөн бушатырға һәм 12 мең һум дәүләт аҡсаһын экономияларға мөмкинлек бирә. ТЭЦ объекттарында бригада норманы ай һайын 125—138 процентҡа үтәй.
Карандаев Александр Сергеевич
300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәте, шул иҫәптән монографиялары етәү, шулай уҡ 40-тан ашыу ғилми уйлап табыуға авторлыҡ таныҡлығы һәм патент алған.
Эшмәкәрлеге
МТМИ-ын тамамлағас, 1981 йылда ул Магнитогорскиҙа ошо уҡ института эшләй. Докторлыҡ диссертацияһын яҡлағандан һуң, 2000 йылдан алып, Көньяҡ-Урал дәүләт университетында электр техникаһы һәм электр техникаһы системалары кафедраһы мөдире була, ә 2001—2010 йылдарҙа энергетика факультетының деканы була. Хәҙерге ваҡытта «Мехатроника һәм автоматлаштырыу» кафедраһының төп ғилми хеҙмәткәре. 2012 йылдан алып РФ Электротехника академияһының ағза-корреспонденты. .
А. С. Карандаев фәнни тикшеренеүҙәре илдең металлургия предприятиеларының технологик процесына ҡағыла. Уның күп эштәре Магнитогорск металлургия комбинатына индерелгән.
Лаптатывис
Лаптатывис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сандивей йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Мальханов Владимир Борисович
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге күреү ағзаһының инфекцион, аллергик, аутоиммун һәм башҡа шешеү ауырыуҙарын өйрәнеүгә арналған. Мальханов ҡатнашлығында ауырыуҙарҙың патогенезын, вирусҡа ҡаршы һәм антибиотик препараттарҙы ҡулланыуҙың һөҙөмтәле булыуын өйрәнеү өсөн офтальмоинфекцияларҙың эксперименталь моделдәре (мөгөҙсәнең герпес‑стафилококк сей яраһы һәм герпес‑зәңгәр эренле инфекцияһы, күҙҙең селтәрле ҡабығының хориоретиниты һәм герпетик этиологиялы киҫкен некрозы); аденовируслы һәм хламидиялы конъюнктивиттарҙы, күҙ демодекозын, герпетик кератитты, увеиттарҙы диагностикалау һәм дауалау ысулдары эшләнә.
Һүҙ составы
Үҙгәртеүсе ялғау
Бер һүҙҙә бер нисә яһаусы ялғау, бер нисә үҙгәртеүсе ялғау, бер булырға мөмкин. Мәҫәлән: иген + се + лек + тең (-се, -лек – яһаусы ялғау, -тең – үҙгәртеүсе ялғау).
Уҫман (Балтас районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ғәниев Камил Сәмиғулла улы
Биографияһы
Камил Сәмиғулла улы Ғәниев 1922 йылдың 10 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Үрге Бишенде ауылында тыуған. Милләте башҡорт.
Көнбайыш фронты 33-сө армияһы ғәскәри берләшмәһенең 1942 йылдың 7 сентябрендәге 963-сө приказы нигеҙендә 104-се танк дивизияһы 145-се танк батальонының элемтә взводы командиры өлкән лейтенант Ғәниев Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
Артабан Урта Азия хәрби округы командующийының 1-се урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Медеолағы шыуғынды бөтөрөү ваҡытында Алма-Ата ҡалаһын ҡотҡарыу буйынса эштәр начальнигы вазифаһын да башҡара.
Угпан-Ягун
Угпан-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Энтль-Ими-Ягун йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Николо-Вяжищи монастыры
Тарихы
1411 йылда Никольский соборы (ағастан) төҙөлә, 1417 йылда йылъяҙмаларҙа яңы ғибәҙәтхана төҙөлөшө тип алына. 1419 йылда Изге Антоний хөрмәтенә ҡабат ағас ғибәҙәтхана төҙөлә. 1458 йылда обительдә уның постиженнигы Новгород архиепискобы Евфимий ерләнгән, тиҙ арала урындағы изгеләре исемлегенә индерелгән (дөйөм сиркәү хөрмәтләүе 1549 йылда тупланған).
Сельский Натан Евсеевич
Сельский Натан Евсеевич (25 сентябрь 1958 йыл) — СССР һәм Рәсәй хирургы, яңаҡ-йөҙ өлкәһендә трансплантация мәсьәләһе буйынса белгес, медицина фәндәре докторы, баш һөйәге-яңаҡ-йөҙ хирургтары Европа ассоциацияһының мөхбир ағзаһы.
Норвегия
Иҡтисад
1970-се йылдарға тиклем Норвегия диңгеҙселәр, балыҡсылар һәм урман киҫеүселәр йәшәгән бай булмаған ил булып тора.
1969 йылда Ставангер ауылы янында нефть һәм тәбиғи газ ятҡылығы табыла. Шунан һуң илдәге тормош тулыһынса үҙгәрә. Норвегиялылар был уңайҙан референдум үткәрә һәм һөҙәмтәлә, беренсенән, был байлыҡтарҙы мәңге хосусилаштырмаҫҡа, йәғни бары тик дәүләт милке итеп ҡалдырырға, икенсенән, нефть һәм газ һатыуҙан кергән килемдең тап яртыһын, нәҡ шул запастар бөткәс файҙаланырға тип, киләсәк быуындар фондына күсереп барырға тигән ҡарар ҡаубул ителә.
Норвегия — «ҡара алтын» һатыу буйынса донъяла өсөнсө урында тора. Норвегияның уңышы илдәге нефть ятҡылыҡтарын һәм уны һатыуҙан кергән килемде дөрөҫ ҡулланыуҙа. Шуға күрә бөгөн Норвегияла элек СССР граждандары күҙ алдында килтергән коммунизм хөкөм һөрә. Илдә хәйерселәр, эшһеҙҙәр юҡ.
Ҡәҙер торамаһы
Ҡәҙер торамаһы (Кадыровское поселение) — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы Ҡәҙер ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан б.э.т. IV мең йыллыҡ — б.э. III быуатына ҡараған иртә тимер быуат археологик ҡомартҡыһы.
Табылдыҡтар
Тораманың юғары ҡатламдарында тальк, ҡабырсаҡ ҡатыштырып әүәләнгән һәм шыма мөһөр эҙҙәре менән биҙәлгән б.э.т. IV быуат — б.э. III быуатына ҡараған балсыҡ һауыттар табылған. Ҡомартҡы таш быуат — тимер быуат осоронда халыҡтың Урал аръяғына килеп ултырыу этаптарын сағылдыра.
Гегути һарайы
Тасуирламаһы
2016 йылда ҡомартҡы яҡшы күренеп торһон өсөн ​​харабаларҙы быяла панель менән уратып алалар