cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гайрабетовтарҙың айырым йорто
Тарихы
1920 йылда бина национализациялана. Унда яҙыусы Мариэтта Шагинян һәм уның апаһы Магдалина нигеҙ һалған Врубель исемендәге Нахичевань сәнғәт мәктәбе урынлаша. 1920-се йылдар аҙағында был йорттоң беренсе ҡатында Пушкин исемендәге ҡала китапханаһы урынлаша, ә икенсе ҡатында — пионерҙар клубы. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бинаның ҡыйығы һәм фасадының деталдәре өлөшләтә зыян күрә. 1947 йылда бина китапханаға бирелә. 1950-се йылдарҙа парад ишеге эргәһендәге тротуарҙы тулыһынса ҡаплап торған ҙур балкон-япма һүтеп алына. 2000-се йылдар аҙағында бина насар хәлдә һәм ремонтлауға мохтаж була.
Архитектураһы һәм биҙәлеше
Ике ҡатлы кирбес йорт планда Г рәүешле конфигурациялы. Бинаның фасады архитектураһы һәм биҙәлешендә төрлө стиль элементтары бергә ҡушылған. Мәрмәр биҙәүҙәр, тимер конструкциялар, беренсе ҡаттағы ҙур тәҙрәләр модерн стиле өсөн хас. Фасадтың ҡатмарлы ритмик структураһы классицизм өсөн хас.
Шолохов Михаил Александрович
Биографияһы
Михаил Александрович Шолохов 1905 йылдың 24 майында хәҙерге Ростов өлкәһенең Шолохов районына инеүсе Кружилин утарында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
1915—1918 йылдарҙа Воронеж губернаһының Богучар ҡалаһындағы гимназияның 4 класын тамамлай.
1965 йылда «Тымыҡ Дон» роман-эпопеяһы өсөн Нобель премияһына лайыҡ була.
1984 йылдың 21 февралендә вафат була һәм Вешенская станицаһында, Дон йылғаһы ярында ерләнә.
Дели солтанлығы
Дели солтанлығы (, दिल्ली सल्तनत, দিল্লীর সুলতান) — хәҙерге Һиндостан территорияһында төркиҙәр нигеҙләгән һәм илдең төньяғында 1206—1526 һәм 1539—1555 йылдарҙа йәшәгән беренсе ҙур мосолман дәүләте. Был осорҙа беренсе тапҡыр дәүләттең баш ҡалаһы Дели була. Шулай уҡ тарихта беренсе тапҡыр миллионлаған индус монотеистар власы аҫтында ҡала. Дели солтанатының рәсми теле фарсы теле була.
Тарих
XIV быуатта солтанлыҡты Көнсығыш Европа (Алтын Урҙа) менән сауҙа бәйләнештәре бәйләй. Рәсәй менән Украина территорияларында (нигеҙҙә Ҡырымда, Волга буйында һәм Төньяҡ Кавказда) Делиҙа сүкелгән бер нисә еҙ һәм бер нисә тиҫтә алтын тәңкә табылыуы билдәле.
Ираҡ тарихы
Фарсы осоро
Оҙаҡ ваҡыт хәҙерге Ираҡ территорияһы Фарсы һәм Селевкиҙар дәүләте составында була. Беҙҙең эраға тиклем 539 йылда Бөйөк Кир Икенсе Халдейҙарҙы ҡыйратып, Месопотамияны Әһәмәниҙәр дәүләтенә ҡуша. Әһәмәниҙәр беҙҙең эраға тиклем 334 һәм 327 йылдарҙа Искәндәр Зөлҡәрнәй еңеүҙәре һөҙөмтәһендә монархия тарҡалғанға тиклем идара итә. Яҡынса 10 йылдан һуң Ираҡ территорияһы Парфия батшалығы составына инә. Месопотамияның ҙур булмаған өлөшөндә Фарсы ҡултығының ярында боронғо батшалыҡ, беренсе ғәрәп дәүләттәренең береһе (беҙҙең эраның III быуатына тиклем) — Харакена йәшәй. Беҙҙең эраның 115-се йылында Месопотамия Иран тарафынан яулап алына һәм Рим империяһының провинцияһына әүерелә. Беҙҙең эраның 227 йылында Ирандың яңы хакимдары — Сәсәниҙәр тарафынан яулана. III быуатта Ираҡтың көньяҡ-көнбайыш сигенә ғәрәптәр-лахмидтар килеп ултыра.
Исламдың яулап алыуы
635 йылда Сәсәниҙәр ғәрәптәрҙең һөжүме алдында үҙҙәренең позицияларын юғалта бара һәм 637 йылда Кадисия эргәһендәге алышта еңелеп ҡуялар. 640 йылдарҙа ғәрәптәр урындағы күпселек христиандарҙы исламға йәлеп итә.
Республика идараһы
1968 йылда, алты көнлөк һуғыштан һуң, власҡа ҡабаттан Баас килә.
Новочеркасск Суворов хәрби училищеһы
Училище бинаһы
ХХ быуаттың 20-се йылдарында бинала енәйәт эҙләү учреждениеһы урынлашҡан.
Иҫке Һарай мәсете
Тарихы
Мәсет Салгир йылғаһының үҙәнендә юҡҡа сыҡҡан Иҫке Һарай торамаһы урынында урынлашҡан. Мәсеттән башҡа элек бында шулай уҡ аҡса һуғыу йорто һәм һарай булған. Мәсет Ҡырым Алтын Урҙа дәүләтенең улусы булған осорҙа төҙөлгән.
1923 йылда мәсетте профессор П. В. Никольский өйрәнгән. Уның яҙмаларына ярашлы, был ваҡытта бинаның өҫтөн көмбәҙ биҙәгән, хәҙерге ваҡытта ул һаҡланмаған. Совет осоронда мәсетте бер нисә тапҡыр реставрациялауға ынтылыш була. 1969 йылда емерелгән ҡомартҡыны консервациялау буйынса эштәр башҡарыла.
Лащ табыш йорто
'''А. Э. Лащ табыш йорто (А. П. Ливус табыш йорто''' ) — Дондағы Ростов ҡалаһының Пушкин урамында, Максим Горький исемендәге парк ҡаршыһында урынлашҡан 75-се йорт. Йортто XX быуат башында Александр Эдмундович Лащ төҙөгән. Табыш йортоноң иң бай фатирҙары тәҙрәләре менән Пушкин урамына ҡарай, дәрәжәләре кәмерәк фатирҙар — ихатаға. Әлеге ваҡытта был күп фатирлы торлаҡ йорт. Килем йорто төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Йүкә аллеяһы (Дондағы Ростов)
Тарихы һәм һүрәтләнеше
Аллея XX быуат һуңына тиклем тейелгеһеҙ булып һаҡлана. Уға хатта Дондағы Ростов территорияһында барған хәрби хәрәкәттәр ваҡытындағы утҡа тотуҙар ҙа, янғындар ҙа зыян килтермәй. Паркта оранжерея һүтеп алынғандан һуң (1986), газондар һәм клумбаларэлекке күркәмлеген һәм байлығын юғалта.
Герасимовтың айырым йорто
Тарихы
Никольская урамындағы 29-сы йорт (революцияға тиклем, хәҙер Социалистик урамы, 13) XIX быуат аҙағында — XX быуат башында неоклассик эклектика стилендә төҙөлә. Йорт ҡала ихатаһы составына ингән була, ул ваҡыттарҙан тик ҡапҡа һаҡланып ҡалған. Төҙөгәндә А. А. Леванидов заводы кирбесе ҡулланылған. Үҙ ваҡытында бина участкаһы 900 һумға баһалана. Уның хужаһы булып Ростов мещаны ғаиләһе, ирле-ҡатынлы Нецветайленко — Елизавета һәм Степан Семенович була. 1900 йылда участка 1800 һумға баһалана. Был ваҡытта участканы Ф. М. Горбенко һатып ала, ул яҡынса ун биш йыл дауамында участканың хужаһы һәм айырым йорттоң беренсе хужаһы булып тора. Быны йорттоң көнсығыш һәм көньяҡ фасадында, тәҙрә уйымдары өҫтөндәге сығынтыла, йорт хужаһының инициалдары «ФГ» яҙылған ҡулса булыуы раҫлай.
Байкал
Географик урыны һәм йырынының үлсәмдәре
Киңлеге уртаса 24-79 км. Төбө диңгеҙ кимәленән 1186,5 метрға түбәнерәк, ә өҫкө йөҙө 455,5 метрға бейегерәк.
Һыуҙың сифаты
Байкал эпишураһы (Epischura baicalensis) — ҡыҫала һымаҡтарҙың ишкәк аяҡлылар төркөмендәге планктон төр (Copepoda). Байкал күлендә генә тереклек итә (эндемик).
Байкалдағы ылымыҡтарҙың күп өлөшен Эпишура ҡуллана һәм үҙе лә байкал омуле өсөн төп аҙыҡ булып хеҙмәт итә. Күлдең таҙалығы бары шул ҡыҫаланың эшмәкәрлегенә генә бурыслы.
Ер тирбәлешенең әүҙемлеге
Байкал ер тирбәлеше бик әүҙем булған райондарҙың береһе: бында даими рәүештә MSK-64 көсөргәнешлек шкалаһы буйынса 1-2 балл тирәһендә ер тетрәүҙәре булып тора. Әммә көслө һелкенеүҙәр ҙә булып ала. 1862 йылда Кударинскта ер һелкенеү 10 балға етеп, Селенга дельтаһының төньяҡ өлөшө (200 км² майҙан) һыу төбөнә китә. 1300 кешеһе булған 6 ауыл урынында Провал ҡултығы барлыҡҡа килә. Тарихтағы көслө ер тетрәүҙәрҙәр: 1903 йылда (Байкал), 1950 йылда (Мондинск), 1957 йылда (Муйск), 1959 йылда (Среднебайкальск).
«Байкал» топонимы
Аныҡ ҡына аңлатмаһы юҡ.Түбәндә иң киң таралған фараздар килтерелә:
Байкалда «Пайсистар»
Байкалда кеше тарафынан идара ителә торған тәүге ҡоролмалар 1977 йылда төшөрөлә башлай. Был «Пайсис» атамалы канада ҡоролмалары күлдең тәрән урындарын өйрәнеү маҡсатында алдырылған. Лиственничное ҡултығында 1410 м-ға тиклем еткән булһа, 1991 йылда «Пайсис» Ольхондың көнсығыш яғынан 1637 м тәрәнлеккә төшөп етә.
Күл бысраныуҙың төп сығанаҡтары
Байкалға янаған иң ҡурҡыныс хәүеф — сәнәғәт һәм көнкүреш ҡалдыҡтары. Ҡалдыҡтарҙың бик әҙ өлөше генә юҡ ителә (эшкәртелә). Джидинск вольфрам-молибденового комбинатының (ул хәҙер эшмәкәрлеген туҡтатҡан инде) 1934—2001 йылдар эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә тупланған ҡалдыҡтар, Закаменск ҡалаһының өстән бер өлөшөн ағыулап,  үтә лә зыян килтерә. Байкал күленә унан әле булһа иң ҡурҡыныстар исемлегендәге химик элементтар ағып төшөүен дауам итә.
Венгр теле
Һуҙынҡылар
Баҫым көслө, һәр ваҡыт беренсе ижеккә төшә (удмурт теленән башҡа фин-уғыр телдәрендәге, шулай уҡ ҡайһы бер славян телдәрендәге, мәҫәлән, словак телендәге кеүек). Һуҙынҡыларҙың оҙонлоғоноң һәм баҫымдың бер-береһенә бәйле булмауы рус теллеләр өсөн бер ни тиклем ҡыйынлыҡ тыуҙыра, сөнки ҡайһы бер һүҙҙәрҙә баҫым һүҙҙең уртаһына йә аҙағына төшә һымаҡ тойола (рус теленә венгр теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә баҫымдың былай күсеүе осрай: тәү һүҙ Ба́латон урынына Балато́н һ.б.).
Тәпәш Татр тауҙары
Тәпәш Татр (Nízke Tatry), үҙәк Словакиялағы тау массивы, Фатра-Татра өлкәһенең өлөшө. Иң юғары нөктәһе — Дюмбьер тауы, 2043 м. Тәпәш Татра тауҙары территорияһы тәбиғәтенең матурлығы арҡаһында халыҡ паркы ителгән. Күп урындарҙа, мәҫәлән, Чертовица менән Кралёва Голя араһында кеше йоғонтоһо ҡағылмаған урмандар һаҡланған. Тәпәш Татра тауҙары әһәмиәте буйынса Словакияла Бейек Татра тауҙарынан ҡала икенсе урында торған туризм төбәге тип иҫәпләнә. Хопок и Дюмбьер тауҙары итәгендә туристарҙы күпләп йәлеп иткән заманса туризм үҙәктәре урынлашҡан.
Хоккайдо
Тарихҡа тиклем һәм боронғо замандар
Хоккайдола керамиканың барлыҡҡа килеүен б.э.т. 8 мең йыллыҡ менән бәйле. Уны Дзёмон мәҙәниәте һынландыра. Б.э.т. 3-2 мең йыллыҡта Хоккайдо кешеләре күршеләре Хонсюнан ҡупшы Камегаока стилен отоп ала, урындағы стилдәр алмашына. Беҙҙең эра сигендә Хоккайдо кешеләре һунарсылыҡ, йыйнау менән шөғөлләнә, ярым ултыраҡ була, Дзёмон мәҙәниәте йолаларын тота. Уларҙы пост-дзёмондар тип атайҙар. 3-4 быуат эсендә, көньяҡ күршеләренән күреп, Хоккайдолар тимер ҡорал ҡулланып, аҫыл таштарҙан биҙәүестәр яһай башлайҙар.
Лакиерҙарҙың икенсе йорто (Таганрог)
Һүрәтләнеш
1992 йылдың 18 ноябрендәге 301-се һанлы ҡарарға ярашлы бина төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты исемлегенә индерелгән.
Афған һуғышы
«Ҙур уйын»
XIX быуаттан башлап Рәсәй һәм Британия империялары араһында Афғанстанды контролдә тотоу өсөн «Ҙур уйын» (The Great Game) атамаһы алған көрәш бара.
Дауд республикаһы
Дауд авторитар диктатура урынлаштырып, реформалар үткәрергә тырыша, әммә уларҙың күпселеге уңышһыҙлыҡҡа осрай. Шул уҡ ваҡытта илдә ҡатын-ҡыҙҙарҙың — 96,3, ир-аттарҙың яынса 90,5 проценты наҙан була. Ғәмәлдә Афғанстанда ырыу-ҡәбилә общинаһы һәм феодализм эпохаһына хас тәртиптәр өҫтөнлөк итә. Афғанстан тарихының беренсе республика осоро көслө сәйәси тотороҡһоҙлоҡ, прокоммунистик һәм исламист төркөмдәр араһындағы көнәркәшлек менән ҡылыҡһырлана. Исламистар бер нисә тапҡыр ихтилалға күтәрелә, әммә улар барыһы ла хөкүмәт ғәскәрҙәре тарафынан баҫтырыла.
Совет ғәскәрҙәрен индереү тураһында ҡарар ҡабул итеү
В. И. Варенников күрһәтмәләре буйынса, 1979 йылда Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереү тураһындағы ҡарарҙы хупламаусы берҙән-бер Политбюро ағзаһы А. Н. Косыгин була һәм ошо мәлдән алып уның Брежнев һәм уның диарәһе менән юлдары бөтөнләйгә айырыла.
Генштаб начальнигы Николай Огарков ғәскәр индереүгә ҡәтғи ҡаршы була һәм ошо нигеҙҙә КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһы ағзаһы, СССР оборона министры Д. Ф. Устинов менән бәхәскә инә.
Әҙерлек
Бер үк ваҡытта Кармаль һәм уның бер нисә арҡаҙашы 1979 йылдың 14 декабрендә Афғанстанға йәшерен рәүештә килтерелеп, Баграмда, совет хәрбиҙәре араһында йәшәтелә. 1979 йылдың 16 декабрендә Х. Әминде үлтереү ынтылышы була, әммә ул иҫән ҡала һәм Кармалде ашығыс рәүештә ҡабат СССР-ға оҙаталар. 1979 йылдың 20 декабрендә Баграмдан Ҡабулға «мосолман батальоны» ташлана һәм ул Әмин һарайының һаҡ бригадаһына инеп, һарайҙы штурмлауға әҙерлекте еңеләйтә. Был операцияны тормошҡа ашырыу өсөн декабрь урталарында Афғанстанға шулай уҡ СССР КГБ-һының 2 махсус төркөмө килә.
1981 йыл
Декабрь — совет һәм афған ғәскәрҙәре генерал-майор Н. Г. Тер-Григоряндың дөйөм етәкселегендә оппозицияның Джакзджан провинцияһының Дарзаб тарлауығында урынлашҡан база пунктын ҡыйрата.
СССР-ҙың юғалтыуҙары
Һуғыш бөткәндән һуң СССР-ҙа йылдар буйынса һәләк булған совет һалдаттарының һаны баҫыла:
Афған мөжәһиттәренә сит илдәрҙең ярҙамы
1986 йылдың июнендә АҠШ армияһының махсус тәғәйенләнештәге ғәскәрҙәренең отставкалағы подполковнигы Джеймс «Бо» Грайд афған мөжәһиттәре төркөмөн АҠШ-та, Невада штатында уҡытыуҙы ойоштора. «Махсус хәрби әҙерлек» программаһы бер ай дауам итә һәм разведка алып барыуға, шартлатыу эшенә һәм элемтә средстволарын, төнөн күрһәтеүсе приборҙарҙы ҡулланырға өйрәтеүҙе үҙ эсенә ала.
«Афған синдромы»
1979 йылдың 25 декабренән 1989 йылдың 15 февраленә тиклем Афғанстан территорияһындағы ғәскәрҙәрҙә 620 мең кеше хәрби хеҙмәт үтә, шул иҫәптән Совет Армияһы частарында — 525 мең, СССР КГБ-һының сик буйы ғәскәрҙәрендә һәм башҡа частарында — 90 мең, СССР Эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәрендә — 5 мең. Бынан тыш, совет ғәскәрҙәрендә эшсе һәм хеҙмәткәр вазифаларында 21 мең кеше иҫәпләнә. Совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингент составындағы һаны 80 меңдән 104 мең хәрби хеҙмәткәр һәм 5 — 7 мең эшсе һәм хеҙмәткәр (ялланған хеҙмәткәр) була. Башҡа сығанаҡтар Афған аша миллион самаһы кеше үткән, тип белдерә. Цензура сәйәсәте арҡаһында һуғыш башында Афғанстанға ебәрелгән һалдаттар һәм кесе офицерҙар унда нимә булғанын да — хәрби хәрәкәттәр, һәләк булыусылар, яралылар хаҡында бер нәмә лә белмәй. Бары тик бик һирәктәр генә алда нимә көткәнен аныҡ күҙаллай. Ҡаһарманлыҡ, һуғыш, үҙеңде «ысын ир-егет» итеп күрһәтеү теләге лә була. «Әгәр йәш егетәр эргәһендә өлкәнерәк берәйһе булһа, был файҙаға ғына булыр ине, — тип иҫләй батальон командиры М. М. Пашкевич. — Ул ваҡытта йәшлек ынтылышы һәм энергияһы тормош аҡылы һәм тыныслыҡ менән компенсацияланыр ине. Әммә һалдатҡа — 18-20, взвод командирына — 21-23, рота командирына — 23-25, ә батальон командирына иң яҡшы осраҡта 30-33 йәш. Барыһы ла йәш, барыһы ла ҡаһарманлыҡ һәм дан көҫәй. Һәм был кешелек сифаттары ҡайһы бер ваҡытта юғалтыуҙарға ла килтерҙе». Һалдаттар афған халҡына ышанмай. Совет спецназы тәжрибәһе күрһәтеүенсә, әгәр ниндәйҙер операция барышында ҡулға алынған афғанды иреккә ебәрһәң, ул, ғәҙәттә, партизан отряды менән килә. Спецназдың күпселеге афған халҡы теге йәки был дәрәжәлә мөжәһиттәргә ярҙам итте, тип иҫәпләй. Шундай миҫал да килтерелә. Спецназ еңелеү кисергән бер алыштан һуң, эргәләге ҡышлаҡтың ҡарттары һәм үҫмерҙәре тирә-яҡты ентекләп ҡарап сығып, яралы спецназсыларҙы тәпке һәм көрәктәр менән бәргеләп үлтереп ҡуялар. Урындағы халыҡ совет һалдаттарына ялған мәғлүмәт бирә, уларҙы боҫҡонға индерә. Афғанстанда совет частарындағы тәртип кимәле бик йыш түбән була. Уларҙа «олатайлыҡ» сәскә ата. Күп һалдаттар һәм офицерҙар алкоголь һәм наркотик ҡуллана. Элекке спецназ офицеры Алексей Чикишев раҫлауынса, айырым роталарҙа һәм батареяларҙа рядовой составтың 90 проценты чарас (гашиштың бер төрө) тарта.
Сербия иҡтисады
Сербия иҡтисады  ауыл хужалығының, сәнәғәттең һәм һәм хеҙмәттәр күрһәтеү өлкәһенең төрлө тармаҡтарына нигеҙләнгән.
Ҡаҙылмалар сығарыу сәнәғәте һәм тәбиғи ресурстар
Сербия территорияһында эре полиметалл мәғдән ятҡылыҡтары бар.
Маастрихт договоры
Маастрихт договоры (рәсми «Европа союзы тураһында договор») — 1992 йылдың 7 февралендә  Маастрихт (Нидерланд) ҡалаһында ҡул ҡуйылған договор, ул  Европа союзы на башланғыс һала. Договор 1993 йылдың 1 ноябрендә көсөнә инә. Договор алдағы йылдар эсендә Европа илдәрендәге аҡса һәм сәйәси системаларҙы көйләү буйынса барған эште тамамлай.
Договор һөҙөмтәһе булараҡ Европа валютаһы итеп евро индерелә, союздың өс терәге билдәләнә — иҡтисад һәм социаль сәйәсәт, халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм хәүефһеҙлек, суд эшмәкәрлеге һәм эске эштәр.
Маастрихт килешеүенә ҡул ҡуйған илдәр Европа валюта союзы на инеүсе  илдәр алдына ҡуйылырға тейешле биш критерийҙы хуплай, уларҙы  Маастрихт критерийҙары тип йөрөтәләр:
Имашева Ғәлиә Шакир ҡыҙы
Биографияһы
Төп ролдәрҙә: Зәйтүнә Бикбулатова (Тәңкәбикә), Рәғиҙә Янбулатова (Шәфәҡ), Илшат Йомағолов (Аҡйегет), Дәриға Фәйзуллина (Зөбәржәт), Шамил Рәхмәтуллин (Диуана), Ғәзим Туҡаев (Дәрүиш) була.
Төп эше
Вольтерҙың «Магомет» пьесаһы б-са «Мөхәммәт, йәки Нур һәм гүр» (1965);
Григорьевка (Азов районы)
Григорьевка — Ростов өлкәһенең Азов районы утары.
Высочино (ауыл)
Высочино — Ростов өлкәһе Азов районындағы ауыл.
Procter & Gamble
Эшмәкәрлек күрһәткестәре
Компанияла 80 илдә бөтәһе 130 мең хеҙмәткәр эшләй.
Арктика кәңәшмәһе
Ағзалар
Арктика кәңәшмәһенең дәүләт ағзалары менән бер рәттә ҡарар ҡабул итеү хоҡуғы алған 6 Арктиканың төп халыҡтары ойошмаларына «даими ҡатнашыусы» махсус статусы бирелгән.
Каменский Павел Павлович
Каменский Павел Павлович (28 апрель 1858 йыл — 1922 йыл) — Рәсәй империяһы скульпторы, Санкт-Петербургтағы император фарфор заводы музейындағы «Рәсәй халыҡтары» тигән тупланмалағы 150 скульптураның күпселегенең авторы. Дворяндар затынан, Павел Павлович Каменский, урыҫ рәссамы, скульптор һәм медальер,император Һынлы сәнғәт академияһы вице-президенты  граф Ф.П. Толстойҙың ейәне, беллетрист, титуляр советник Каменский Павел Павловичтың һәм яҙыусы М.Ф. Каменскаяның (ҡыҙ фамилияһы Толстая) улы.
Биографияһы
1922 йылда вафат булған.
«Башҡорт ир-аты» һәм «Башҡорт ҡатын-ҡыҙы» һындарын эшләүе
Әлеге ваҡытта серияның 74 һыны һаҡланып ҡалыуы тураһында билдәле (шулай уҡ күп һанлы күсермәләре һаҡланған). Иң тулы серияһы Эрмитаж Дәүләт Фарфор музейында һаҡлана, Рәсәй этнография музейы коллекцияһында иһә серияның 47 һыны булыуы билдәле.
Бирючий (Ростов өлкәһе)
Географияһы
Район үҙәге — Азов ҡалаһынан көньяҡтараҡ (юлдар буйлап) 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Гренланд диңгеҙе
Гренланд диңгеҙенең үҙәк һәм төньяҡ өлөштәре боҙ баҫыуҙарына бай, ә ҡышын ошо урындар тулыһынса боҙ менән ҡаплана, ғәмәлдә был суднолар йөрөүен мөмкин түгел итә.
Гренланд диңгеҙендә планктон һәм бентос күп, был үҙ сиратында төрлө диңгеҙ фаунаһын аҙыҡ менән тәьмин итә. Гренланд диңгеҙенең һөтимәрҙәре бер нисә төр менән күрһәтелгән (тәүге сиратта — гренландия киты, белуха һәм гренландия тюлене).
Вупи Голдберг
Ву́пи Го́лдберг (Whoopi Goldberg; төп исеме — Кэ́рин Эле́йн Джо́нсон (Caryn Elaine Johnson 13 ноябрь 1955 йыл) — АҠШ-тың театр һәм кино актрисаһы, продюсер һәм сценарийҙар авторы, алып барыусы һәм ЮНИСЕФ-тың изге ниәт илсеһе.
Бала сағы
Кэрин ҡарауылсы, кирбес һалыусы, мәйеттәргә грим һалыусы булып эшләй. 1974 йылда театр агентлыҡтары аша Сан-Диего ҡалаһының яңы театрында эш таба. Элвин Нью-Йорк тан китергә ризалашмай, улар айырылыша, Кэрин ҡыҙы менән Американың көнбайышына күсә.
Харисов Фәррүх Харис улы
Ф. X. Харисовтың награда ҡағыҙҙарынан
«1943 йылдың 14 декабрендә Гаврюши ауылы эргәһендә дошмандың терәк пунктын ҡыйратыу барышында өлкән сержант иптәш Харисов, яраланып сафтан сыҡҡан взвод командирын алмаштыра, һәм, артиллерия утын коррекциялап, ике 20-миллиметрлы пушка, өс пулемёт һәм 30-ҙан артыҡ гитлерсыны юҡ иткән».
Арал диңгеҙе
Тарихи мәғлүмәттәр
1970 йылдарҙа Аралда 34 төр балыҡ булған. Уларҙың 20-нән артығырағы промысла әһәмиәтенә эйә булған. 1946 йылда Аралда 23 мең тонна балыҡ тотолған. 1980 йылда был күрһәткес 60 мең тоннаға еткән. Аралда Ҡаҙағстан яғынан 5 балыҡ заводы, 1 балыҡ консерваһы комбинаты, 45 балыҡ ҡабул итеү пункты булһа, Үзбәкстан (Ҡараҡалпаҡстан Республикаһы)яғынан — 5 балыҡ заводы, 1 балыҡ консерваһы комбинаты, 20-нән артыҡ балыҡ ҡабул итеү пункты була.
Экологик эҙемтәләр
2001 йылда Возрождение утрауы материк менән ҡушыла. Ул утрауҙа 1992 йылға тиклем хәрби биохимик лаборатория була. Унда бактериологик ҡорал — себер язваһы, туляремия, бруцеллёз, тағун (чума), тиф, сәсәк микроорганизмдары үрсетеп, шулай уҡ, ботулизм ағыуы етештереп хайуандарҙа тәжрибә үткәрәләр. Әлеге мәлдә, ошо үлемесле микроорганизмдар һаҡланып ҡалып, саң-туҙан һәм кимереүселәр аша башҡа төбәктәргә таралыу хәүефе бар.
Волков йорто (Таганрог)
Әҙәбиәт
Гаврюшкин О. П. Вдоль по Питерской (Хроника обывательской жизни). — Таганрог: БАННЭРплюс, 2000. — 436 с.
Көнсығыш Африка рифт үҙәне
Геология
Африка һәм Ғәрәбстан тектоник плиталары сигендәге геологик шыуышыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә.
Атлас тауҙары
Һырттарҙың оҙонлоғо — 2092 км. Иң бейек нөктәһе — Тубкаль тауы (4167 м), Марокконың көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Атлас тауҙары һырттарҙан (Телль-Атлас, Юғары Атлас, Урта Атлас һәм Сахара Атласы), эске яйлаларҙан (Бейек яйлалар, Марокко Месетаһы) һәм тигеҙлектәрҙән тора.
Казачий Ерик (Ростов өлкәһе)
Географияһы
7 км төньяҡтараҡ урынлашҡан Район үҙәге — Азов ҡалаһынан 7 км төньяҡтараҡ урынлашҡан, Каланча гирлаһының уң яры (Дон тармағы), Ростов-на-Дон тирәһендә тора.
Алишер Навои
Сығышы
Алишер Навоиның остазы һәм дуҫы Абдурахман Джами (1414—1492), уның төрки сығышлы булыуын айырым билдәләп, былай тип яҙа: «Уның төрки, минең фарси булыуыбыҙға ҡарамаҫтан, бер-беребеҙгә ныҡ яҡын булдыҡ».
Биографияһы
Навои Хөсәйен Байҡара менән бергә Гератта, Мешхедтә, Сәмәрҡәндтә уҡый. Навоиның уҡытыусылары араһында, һуңынан дуҫы һәм фекерҙәше булған, Джами ла бар. Навои 15 йәшенән төрки һәм фарси телдәрендә шиғырҙар яҙа башлай.
Дәүләтбәков Артур Хәсән улы
Биографияһы
Әсәһе Фәниә Заһит ҡыҙы — башланғыс синыфтар уҡытыусыһы, атаһы Хәсән Ғәлиәкбәр улы — тарих уҡытыусыһы.
Серб исеме
Ғәрәп исемдәре
Ғәрәп исемдәре серб халҡына Сербияның Ғосман империяһының өлөшөнә әүерелгәндән һуң килеп инә. Был исемдәрҙе мосолмандар ғына түгел, христиандар ҙа йөрөтә. Йыш ҡына ҡатнаш ғаиләләрҙә тыуған балаларға ғәрәп исемдәре ҡушылған. Улар түбәндәгеләр: Ғәйшә, Әмилә, Азра, Элмира, Әмир, Әминә, Әсмә, Ясмина, Ламия, Ләйлә, Мирза, Надия, Сенад, Синан, Сафет, Селма, Фатима, Фахрета, Хана, Шабан һәм башҡалар.
Төҙөлөшө буйынса төркөмләү
Серб исемдәре ябай (бер тамыр) һәм ҡушма (ике һәм унан да күберәк тамыр) исемдәргә бүленә.
Исемдәрҙең мәғәнәһе
Ҡайһы бер исемдәрҙең мәғәнәһе:
Өфө ҡалаһының Аксаков исемендәге премияһы
Тарихы
Премия түбәндәге өс номинацияла бирелә :
Балатон ҡалҡыулығы милли паркы
Милли парк Балатон күленең төньяғында, Баконь тауҙарында урынлашҡан. Күл буйында тар һыҙат булып Балатонфюредтан алып Кестхейға тиклем һуҙыла. Парктың киңлеге берҙән ун биш километрға тиклем етә. Тихань ярымутрауы, Тапольцы мәмерйәһе, Тапольца һәм Кали йылғалары бассейны, Көньяҡ Баконь тауҙары, Зала — Киш-Балатон (Кесе Балатон) тамағындағы һаҙлыҡ парктың иң ҡыҙыҡлы урындары иҫәпләнә.
Уйыл (йыр)
Тарихы
«Уйыл» йырының көйөнә киң диапазон (дуодецима), бай орнаментика хас. Көйҙөң аҡрынлап көсәйә барыуы йырҙың йөкмәткеһендәге уйсанлыҡ һәм сараһыҙлыҡ тойғоһон көсәйтә.
Волга буйы Болғары
Тарих
X—XII быуаттарҙа урыҫ кенәздәре Болғарға яу менән барып торған. Урыҫ хакимдарының дәүләткә даими ҡурҡыныс янауы арҡаһында Х быуаттың икенсе сирегендә Волга буйы Болғарының баш ҡалаһы Кама аръяғының үҙәк өлөшөнә — Биләр ҡалаһына күскән. 985 йылда болғар хакимы киев кенәзе Владимир I менән солох килешеүен төҙөй.
Уйыл (йыр)
Йырҙың тексы
Йырҙың икенсе варианты
Ғәзиз башы уның һау булһа. .
Вәлидовтар
Вәлидовтарҙың иң билдәле вәкилдәре: Вәлидовтарҙың билдәле вариҫтары араһында артабанғылар бар:
Лакиер йорто (Таганрог)
Лакиера йорто — XIX быуаттың беренсе яртыһы архитектура ҡомартҡыһы. Ул Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһында Тургенев тыҡрығы, 5 адресы буйынса урынлашҡан. Йорт классицизм стилендә төҙөлгән, уның фасадын ярымколонналар биҙәй.
Ғиззәтуллин Рөстәм Хәниф улы
Биография
Родился 16 сентября 1974 года в поселке Шафраново Альшеевского района Республики Башкортостан. Обучался в Новосепяшевской школе (1-8 классы). Продолжил учебу в башкирском лицее имени М.Бурангулова в селе Раевский. Окончил Уфимское училище искусств (спецкурс заслуженного артиста России Олега Ханова подготовки артистов ТЮЗа) (1991—1995).
Награды
Заслуженный артист Республики Башкортостан(2016 ) Народный артист республики Башкортостан (2021)
Благодарственное письмо Госкомитета РБ по молодежной политике, диплом за активное участие в Республиканском молодежном фестивале «Дружба, единство, братство», посвященному 450-летию добровольного присоединения Башкортостана к России (2006 г.), благодарность за оказанную помощь в организации и проведении тура республиканского молодежного фестиваля Йәшлек шоу-2005, благодарственное письмо Йәшлек шоу (2008 г.)
Мағазов Азат Шәйехйән улы
Биографияһы
1943 йылда мәктәпте тамамлағас, хәрби хеҙмәткә алына һәм осоусы булараҡ штурм авиацияһы полкы составында I, II, III Балтик буйы һәм Ленинград фронттары составында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн II дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары, миҙалдар менән бүләкләнә.
Һуғыш тамамланғас та хәрби хеҙмәтен артабан дауам итә. 1952 йылда Харьков авиация штурмандары училищеһын тамамлай, бер үк ваҡытта ошо ҡалалағы педагогия институтында ла уҡый. Артабан СССР Ҡораллы Көстәре составында төрлә хәрби вазифаларҙа 30 йыл дауамында хеҙмәт итә һәм полковник дәрәжәһендә отставкаға сыға.
Йозеф Мургаш
Иң беренсе булып сымһыҙ телеграф файҙалана, киләсәктәге мобиль бәйләнешкә һәм мәғлүмәтте, кеше тауышын сым ҡулланмайса биреү асышына ҙур өлөш индерә. Радиотелеграфлауҙа йышлыҡ модуляцияһын тәүгеләрҙән булып ҡулланыусы.
Le Monde
Монд (Le Monde, фр. теленән «донъя») — социаль-либераль ҡарашлы француз көндәлек киске гәзите.
Крбава яланында ҡаты алыш
Крбава яланында ҡаты алыш (Битва на Крбавском поле) — Хорватия короллеге (Венгрия короллеге менән берләшмәлә тора) һәм Ғосман империяһы ғәскәрҙәре араһында 1493 йылдың 9 сентябрендә булған һуғыш.
Мел Гибсон
Биографияһы
1990-сы йылдар башында Гибсон үҙен режиссерлыҡта һынап ҡарарға ҡарар итә һәм Icon Productions компанияһына нигеҙ һала. Икенсе эше — «Ҡыйыу йөрәк» фильмы шотландтарҙың Уильям Уоллес етәкселегендәге азатлыҡ өсөн көрәшенә бағышланған эпик драма була, ун номинацияла «Оскар»ға күрһәтелә, бишеһендә еңеп сыға (шул иҫәптән иң яҡшы фильм һәм иң яҡшы режиссура өсөн). Һуғыш күренештәрен төшөрөү өсөн ике мең самаһы статист йәлеп ителә.
Тримурти
Браһма
Һинд мифологияһында Браһма — юғары илаһ, донъяны булдырыусы, шуға күрә беренсе булып күрһәтелә. Ғаләмде яратыусы булараҡ, уны һаҡлаусы Вишнуға, уны емереүсе Шиваға ла ҡаршы ҡуйыла. Браһма риүәйәттәрҙә һирәгерәк һүҙгә алына, асылы абстрактлыраҡ.
Тримурти тураһындағы төшөнсә
Тәүҙә ведаларҙа өс илаһны Агни, Вая (Индра) һәм Сурьяны бер ҡояшлы, яҡты илаһ формалары тип һанайҙар (Тривикрама). Һуңынан өс бөйөк илаһ Браһма, Шива, Вишну, һәр береһе үҙен бөйөк хоҙай тип таныта. Артабанғы аҙым булып өс илаһны бер-береһе менән тиңләштереү һинд эпосының һуңғы өлөштәрендә осрай. «Маһабһаратамдың » өс ҡатлылыҡ асыҡ күрһәтелгән ере иң һуңғы өлөшөндә («ул Браһма образын тыуҙыра, Пуруши һынында формалашып, Рудра асылы менән емерә — януарҙар батшаһының өс хәле шундай»). Шулай уҡ «Маһабһаратамда » Агни илаһһы бер юлы төҙөүсе, һаҡлаусы, донъяны тарҡатыусы булып, өс һыҙатта сағыла («Ригведала»): ут, йәшен, ҡояш. Тримурти тулыраҡ көйө Гариванша эпик поэмаһының («Маһабһаратамға » һуңғараҡ ҡушылған): «Ул, Вишну, шулай уҡ Шива ла, һәм ул, Шива, шулай уҡ Браһма ла: бер асыл, әммә өс илаһ — Шива, Вишну, Браһма».
Инглиз тарихсыһы Артур Бэшем Көнбайыш илдәренең тримурти фәлсәфәһе менән ҡыҙыҡһыныуын христиандарҙың Троицаһы менән тыш яҡтан оҡшаш булыуы менән аңлата:
XX быуат аңлатмаһы
Немец философы һәм күрәҙәсеһе Рудольф Штейнер (1861—1925) 1923 йылдың 3 ноябрендәге халыҡ алдындағы сығышында «һинд троицаһын» Европа фольклоры менән бәйләй. Штейнер шулай уҡ бөйөк һинд мәҙәниәтендә Браһма— ут йәндәре һәм сильфтар (һауа йәндәре), Вишну — сильфтар һәм ундиналар (һыу йәндәре), Шива — ундиналар һәм кәрләләр өлкәһе тип һаналғаны тураһында яҙа.
Мөхәмәтшина Фәүзиә Миҙхәт ҡыҙы
Биографияһы
1977 йылдан хеҙмәт эшмәкәрлеген КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты нәшриәтендә корректор булып дауам итә. Бер үк ваҡытта республика балалар гәзите «Башҡортостан пионеры» менән хеҙмәттәшлек итә, баҫмаға төрлө темаларға хәбәрҙәр һәм мәҡәләләр яҙа. Тиҙҙән уның ижади ынтылышын баһалайҙар һәм редакцияның мәктәп бүлегенә хәбәрсе итеп саҡыралар.
Бер аҙҙан Фәүзиә Миҙхәт ҡыҙы «Совет Башҡортостаны» гәзитенә эшкә күсә һәм тиҙ арала партия баҫмаһының иң оператив бүлегенә — мәғлүмәт бүлегенә хәбәрсе итеп тәғәйенләнә. 1985 йылдан ул хаттар бүлеге һәм социаль проблемалар бүлеге мөдире йөгөн тарта, артабан уға мәғариф бүлеген етәксеһе вазифаһын йөкмәтәләр һәм ул уны 2008 йылда хаҡлы ялға сыҡҡансы уңышлы башҡара. Тәжрибәле журналист 2008 йылдан алып «Киске Өфө» гәзитендә хеҙмәт һала.
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре — Башҡортостан Республикаһының маҡтаулы исеме, дәүләт наградаһы. Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарары менән 1999 йылда, 1996 йылғы ҡарарға өҫтөмә итеп индерелгән һәм Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай тарафынан раҫланған.
Маҡтаулы исем Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарары менән бирелә. Бүләкләнеүслергә маҡтаулы исем бирелеү тураһында таныҡлыҡ һәм күкрәк билдәһе тапшырыла. «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре» билдәһе күкрәктең уң яғына тағып йөрөтөлә.
Кеше хоҡуҡтары
Хоҡуҡ концепциялары сиктәрендә кеше хоҡуҡтары
Кеше хоҡуҡтары теорияһы фәне тураһында һүҙ йөрөткәндә, хәҙерге юридик фәндең хоҡуҡтың төп нигеҙен тәшкил иткән концепцияларын нисек аңлауын төшөнөү кәрәк. Юриспруденцияның барлыҡ үҫеш тарихы — хоҡуҡты аңлауҙың төрлө типтарының ҡапма-ҡаршылығы тарихы ул. Йәғни социаль тормоштоң специфик күренеше булараҡ, хоҡуҡ асылын аңлауға төрлөсә ҡараш. Тап хоҡуҡ аңлатмаһының нигеҙенә һалынған асыл дөйөм хоҡуҡ теорияһы ҡоролошон билдәләй (хоҡуҡ аңлатмаһына аныҡ киң билдәләмә бирә), уның аша хоҡуҡ доктринаһы (йәғни позитив хоҡуҡ тураһында белем) һәм хоҡуҡ догмаһы (позитив хоҡуҡ тураһында юриспруденцтияла дөйөм ҡабул ителгән положениелар) булдырыуға йоғонто яһай, ижади һәм хоҡуҡты ҡулланыу эшмәкәрлегенә хоҡуҡ биреүгә һиҙелерлек тәьҫир итә. Проблеманы ниндәйҙер теоретик ҡараш күҙлегенән анализлауҙың билдәле методологияһы сиктәрендә тормошҡа ашырылып, хоҡуҡты аңлау тибы хоҡуҡ образын формалаштырыуҙың теоретик-методологик ҡарашты күҙаллай. Теорияла барлығы тиҫтә самаһы хоҡуҡты аңлау тибы бар. Позитивизм тибы социаль-философик фекерҙең айырым ағымы булараҡ, классик позитивизм методологияһына нигеҙләнгән. Уның асылы — берҙән-бер сығанаҡ тип аныҡ, тәжрибә һәм күҙәтеү юлы аша табылған эмпирик мәғлүмәттәрҙе генә таныу, метафизик (философик) һорауҙарҙы, шул иҫәптән асылды, күренештәр һәм процестар сәбәбен анализлауҙан баш тартыу. XIX быуатта социаль ысынбарлыҡты өйрәнеү мөмкинлектәренә яңы ҡараш алып килгән позитивизм юриспруденция өсөн ниндәйҙер өҫтөнлөклө булмай. Позитив хоҡуҡ, тәбиғи хоҡуҡ менән сағыштырғанда, Боронғо Грецияла сәйәси-хоҡуҡи фекер булараҡ барлыҡҡа килә (софистар, Аристотель һ. б.). Әммә Боронғо грек философтарының ғилемендә лә, Боронғо Римдең хоҡуҡи фекеренең иртә үҫеше стадияһында ла «позитив хоҡуҡ» термины ҡулланылмай. Ул Рим юриспруденцияһында Цицерон (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 1-се быуат) осоронда барлыҡҡа килә һәм урта быуат юриспруденцияһында нығына. Шулай итеп, позитивистик философия өсөн төп урында торған «позитив» билдәләмәһе юриспруденцияның үҙендә барлыҡҡа килә, ә күптән түгел генә барлыҡҡа килгән позитив философиянан алынмай.
Тарих
Тәү тапҡыр «кеше хоҡуҡтары» Францияла 1789 йылда ҡабул ителгән "Кеше һәм гражданин хоҡуҡтары декларацияһын"нда осрай. Шуға тиклем тыуғандан уҡ бирелгән хоҡуҡтар оҙайлы үҫеш юлы үтһә лә, ошо юлда инглиздәрҙең Иреклелектең бөйөк хартияһы (1215) һәм Хоҡуҡтар тураһында билле (1689), американдарҙың Хоҡуҡтар тураһында билле (1791) мөһим этап булып тора. XIX быуатта төрлө дәүләттәрҙә граждандар һәм сәйәси хоҡуҡтарҙың (азатлыҡ һәм тиңлек, шәхестең тейелгеһеҙлеге, милек хоҡуғы, һайлау хоҡуғы һ. б.) либераль тупланмаһы төрлөсә һәм, хәҙерге күҙлектән ҡарағанда, бик сикле була (милек һайлау цензы, сәйәси тыйыуҙар, ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың тиң хоҡуҡлы булмауы, раса сикләүҙәре һ. б.). Кеше хоҡуҡтарына туранан-тура ҡағылған төп йәмғиәт-сәйәси проблема булып ҡоллоҡ мәсьәләһе тора; ҡайһы бер эшмәкәрҙр, мәҫәлән, британлы Уильям Уилберфорс уны бөтөрөргә тырышып ҡарай. 1807 йылда уҡ Британия империяһында ҡолдар менән сауҙа итеүҙе тыйыусы акт барлыҡҡа килә, ә 1833 йылда — ҡоллоҡтан баш тартыу тураһында акт. АҠШ-та төньяҡ штаттар 1777 йылдан 1804 йылға тиклем ҡоллоҡ институтын бөтөрә, әммә көньяҡ штаттар унан баш тартырға теләмәй. Ахырҙа был низағҡа һәм бәхәскә килтереп, ҡоллоҡто яңы территорияларға таратыуға сәбәп була, һөҙөмтәлә ил бүленеп, граждандар һуғышы башлана. Һуңынан АҠШ Конституцияһына төҙәтеүҙәр индерелә, улар ҡоллоҡто тыя, тулы хоҡуҡлы гражданлыҡ һәм ошо дәүләт территорияһында тыуған һәр кемгә тулы хоҡуҡтар тупланмаһын гарантиялай, шулай уҡ ҡара тәнле американдар ҙа тауыш биреү хоҡуғына эйә була.
Ҡатын-ҡыҙ һәм ир-аттың тиң хоҡуҡлылығы
Бында ҡатын-ҡыҙ айырым иғтибар талап итә. Беренсе тапҡыр ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарының тиңлеге тураһында мәсьәлә Бөйөк француз революцияһы идеологтары тарафынан хәл ителә башлай. 1791 йылда Ҡатын-ҡыҙҙар мәғарифы тураһында закон ҡабул ителә һәм уларға ниндәйҙер гражданлыҡ хоҡуҡтары бирелә. Әммә Термидориан реакцияһы йылдарында улар ҡыҫырыҡланып сығарыла. XIX быуат һуңында — XX быуат башында Германияла «өс К» теорияһы — Kinder, Küche, Kirche (балалар, аш-һыу бүлмәһе, сиркәү) тарала, ләкин бер үк ваҡытта йәмғиәт фекеренең башҡа йүнәлештәре лә үҫешә. 1847 йылда Бөйөк Британияла ҡатын-ҡыҙҙар өсөн 10 сәғәтлек эш көнө тураһында ҡанун ҡабул ителә һәм уларға уҡытыусы һөнәренә юл асыла. 1848 йылда АҠШ-та кейәүҙәге ҡатын-ҡыҙ милеккә хоҡуҡ ала, ә 1880 йылдан башлап — профсоюз ағзаһы булыу мөмкинлегенә эйә була. 1893 йылда Яңы Зеландия ҡатын-ҡыҙҙары беренсе тапҡыр һайлау хоҡуғы менән файҙалана.
БАССР-ҙың 1925 йылғы Конституцияһы
Ҡабул итеү тарихы
БАССР-ҙың 1925 йылғы Конституцияһы БАССР-ҙың беренсе Конституцияһы булып тора. Беренсе Конституция 1937 йылға тиклем ғәмәлдә була.
БАССР-ҙың 1925 йылғы Конституцияһы структураһы
II бүлек. Бөтә башҡорт Советтары съезы тураһында (5 статья).
IV бүлек. Башсовнарком (14 статья).
Аттила
Византияға беренсе поход. 441—442 йылдар
Бледа менән Аттиланың Византияның Иллирик привинцияһына (хәҙерге Сербия) беренсе һуғыш хәрәкәттәре 441 йылда башлана, был мәл көнсығыш римляндар өсөн бик ҡулайһыҙ була, сөнки уларҙың ғәскәрҙәре Сицилиялағы перстар һәм вандалдарҙың короле Гейзерих менән көрәшкә йүнәлтергән була. Гейзерих утрауға 440 йылда төшөп ултыра, киләһе йылдың яҙында уға ҡаршы Византия полководецы Ареобинд етәкселегендә экспедиция корпусы ебәрелә. Ареобинд Сицилияға килеп еткәндә вандалдар унда булмай инде. Шул уҡ 441 йылда Византияның Кесе Азиялағы биләмәләренә перстар һөжүм итә, һуғыш тыныслыҡ килешеүе һәм Анатолияның көнсығышында Византия көстәре менән идара итеүсе яғынан ташламалар менән тиҙ арала тамамлана.
Приск яҙмаларына ярашлы, һундар хәҙерге Сербия районында Дунайҙан көньяҡҡа табан бик көнлөк юл алыҫлығындағы территорияны яулап ала.
Византияға икенсе поход. 447 йыл
Аттиланың Византияға һуғыштарын тарихсы О. Д. Менхен-Хельфен «Һундар донъяһы» тигән хеҙмәтендә яҙа. Беренсе походтан һуң Аттила Византиянан килешелгән яһаҡты һәм һатлыҡ йәндәрҙе талап итә. Император Феодосий һундарҙың бындай түбәнһетеүсе талаптарын үтәгәнсе, һуғыш башлау яҡшыраҡ, тигән ҡарарға килә. Ул саҡта Аттила Ратиарияны баҫып ала һәм 446 йәки 447 йылда ошонан Византияның Балкан биләмәләренә һөжүм итә. Марцеллин Комит йылъяҙмаларында 447 йыл аҫтында ошондай яҙыу ҡалдыра: «Тәүгеһенә (441—442) ҡарағанда ауырыраҡ һуғышта Аттила бөтөн Европаны тиерлек саңға әйләндерҙе».
Ратиариянан көнсығышта урынлашҡан Утум йылғаһындағы бәрелештә хәрби начальник Арнегискл (Arnegisclus) етәкселегендәге Византия ғәскәре тар-мар ителә, Арнегискл алышта һәләк була.
Зеленый (Ростов өлкәһе)
Зеленый — Ростов өлкәһенең Азов районындағы ҡасаба.
Географияһы
Район үҙәге — Азов ҡалаһынан 15 км (юлдар буйлап) көньяҡтараҡ Кагальник йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан,
Аттила
Италияға поход. 452 йыл
Венецияның башҡа ҡалалары ла алына һәм Аттила төньяҡ Италияның көнбайышына йүнәлә. Рим ғәскәрҙәре менән етәкселек иткән Аэций дошман һөжүменән По йылғаһы буйлап һаҡланырға хәл итә. Ошондай уҡ тактика римляндарға 550 йыл элек кимврҙар баҫып инеүе мәлендә ярҙам иткән була.
Б. э тиклем 102 йыл элек По йылғаһынан төньяҡтағы ерҙәр варварҙарға бирелә, һөҙөмтәлә Галлиянан килгән көслө ғәскәр килеп етеп өлгөрә. 401 йылда готтарҙың Италияның төньяғына походы ла ошо рәүешле ойошторола. Готтар Аквилегияны баҫып алып, төньяҡ Альптарға ҡарай йүнәлә, тик рим ғәскәрҙәре менән етәкселек иткән Стилихон уларҙы По йылғаһына көньяҡтараҡ йүнәлештә Италияға үткәрмәй һәм һөжүм яһай.
Мечетка (Ростов өлкәһе)
Географияһы
Уның янында Краснодар крайы сиге тора.
Венгрияла туризм
Венгрия туризмы бай тарихы менән дан тота. 2002 йылда Венгрия, илде күрергә килеүселәр һаны буйынса, донъя кимәлендә ун өсөнсө урында тора. 2004 һәм 2005 йылдарҙа туристарҙың һаны тағы 7 процентҡа арта. Уларҙың 98 процентын европа илдәренән, бигерәк тә — Австрия, Германия, Словакия туристары тәшкил итә. Венгрияға сәйхәт итеү миҙгеле апрелдән октябргә тиклем дауам итә. Июль һәм август айҙарына туристик әүҙемлектең юғары нөктәһенә етеүе күҙәтелә. Туристар өсөн иң популяр урын булып Будапешт ҡалаһы тора.
Круглое (Ростов өлкәһе)
Халҡы
2000 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны-2114 кеше була (тораҡ пункттары ҙурлығы буйынса районда етенсе урынды биләй).
49-сы мәктәп (Дондағы Ростов)
Мемориаль таҡтаташтар
2012 йылдың 4 октябрендә мәктәп стенаһына ошондай текст менән мемориаль таҡтаташ ҡуйылған: «Был мәктәптә 1946—1952 йылдарҙа Юдович Виктор Иосифович — күренекле ғалим-математик уҡыны, уның хөрмәтенә бәләкәй планета» уның исеме менән аталған.
Бранислав Нушич
Биографияһы
Шул уҡ йылдарҙа көн һайын тиерлек «Политика» гәзитендә  Бен Акиба тигән имза аҫтында уның фельетондары баҫылып тора. 1908 йылда Австрияның  Босния менән Герцеговинаны аннексиялағанынан һуң,  Нушич бөтә Сербияны солғаған патриотик хәрәкәттә ҡатнаша. Беренсе донъя һуғышында һәләк булған улына Нушич  «Тысяча девятьсот пятнадцатый» («Девет-сто петнаеста»«Девет-сто петнаеста») тигән китабын бағышлай, унда һуғышҡа ҡаршы протест, илһөйәрҙең әрнеүе һәм асыуы сағыла. 1915—1918 йылдарҙа Италияла, Швейцарияла, Францияла эмиграцияла йәшәй. 1918 йылда Сербтар, Хорваттар һәм Словендар Короллеге барлыҡҡа килгәс,  Нушич тыуған иленә ҡайта һәм 1923 йылға тиклем мәҙәниәт министрлығында эшләй,  Сараевола Халыҡ театрына етәкселек итә. 30-сы йылдарҙа «Наша действительность» («Наша стварност»«Наша стварност») журналы менән хеҙмәттәшлек итә, был баҫма тирәһендә антифашистик көстәр туплана.
Ижады
Таланты серб халыҡ ижады, элгәрге серб драматургияһының (Й. Стерия-Попович, К. Трифкович) һәм рус әҙәбиәтенең, айырыуса Н. Гоголдең  реалистик тенденциялары йоғонтоһонда үҫкән. Нушич «Подозрительная личность» («Сумњиво лице»«Сумњиво лице») тигән комедияһының баш һүҙендә былай тип яҙа: «Гоголь ул саҡтағы йәштәрҙең кумиры ине… Гоголдең „Ревизор“ы уның иң яратҡан әҫәре булды… Һикһәненсе йылдарҙағы бөтә әҫәрҙәрем: „Народный депутат“, „Протекция“ һәм беренсе сиратта „Подозрительная личность“  „Ревизор“ҙың көслө йоғонтоһо аҫтында яҙылған»
Икенсе осор
Ижадының икенсе осоронда (1903—1914) әсе  сатирик мотивтар һүрәнләнә төшә. Белград театрында «Хаджи Лойя» («Хаџи Лоја»«Хаџи Лоја», 1908) тигән героик драмаһы ғәйәт ҙур уңыш менән бара, ул Австрияның баҫҡынсылығына яуап булараҡ яңғырай. Ошо уҡ осорҙа «Свет» (1906), «Кругосветное путешествие» («Пут око света»«Пут око света», 1910) комедиялары, «Дань кровью» («Данак у крви»«Данак у крви»), «За спиной у бога» («Иза божјих леђа»«Иза божјих леђа») драмалары һ. б. яҙыла.
Һылтанмалар
Спектакль "Две комедии Бранислава Нушича" (Театр Сатиры, 1969г.), по комедиям "Два вора" и "Насморк"
Ихтималлыҡ
Ихтималлыҡ — ниндәйҙер ваҡиғаның мөмкин булыу дәрәжәһе (сағыштырма үлсәме, һан яғынан баһаһы). Ысынбарлыҡта (ғәмәлдә) булырға тейеш берәй ваҡиғаның булыу нигеҙҙәре быға ҡаршы (булмау) нигеҙҙәрҙән артып китһә, был ваҡиға ихтимал тип атала, кире осраҡта — икеле тип йөрөтөлә. Ыңғай нигеҙҙәрҙең кире нигеҙҙәргә ҡарата, һәм киреһенсә, төрлө дәрәжәлә булғанға күрә, ихтималлыҡ (һәм икелелек) күп һәм аҙ була. Шуға ла ихтималлыҡ йышыраҡ сифат йәһәтенән баһалана. Был бигерәк тә уның һан яғынан баһаһын теүәл билдәләү ауыр йә бөтөнләй мөмкин булмағанда ҡулланыла. Ихтималлыҡ «кимәлдәренең» төрлө градациялары.
Маргит Шлахта
Биографияһы
Шлахта һүҙҙәренсә, уларҙың дини инаныуҙары, хатта үҙҙәренең һәләк булыуына китерер осраҡта ла, бары бер йәһүдтәрҙе яҡлауҙы талап итә. 1944 йылда нацистар Венгрияны баҫып алғас, йәһүдтәрҙе күпләп депортациялау башлана. Шлахтаның туташтары кешеләрҙе депортациялауҙан ҡотҡарыр тигән ышаныс менән молебен үткәрә, йәһүд геттоһына аҙыҡ-түлек ебәрә, монастырҙарҙа кешеләргә приют бирә. Шлахта менән туташ Сара Шалкахази был эштәре өсөн атып үлтерелеүҙән бары тик мөғжизә арҡаһында ғына ҡотолоп ҡала. Туташтар 2000-дән күберәк венгр йәһүден үлемдән ҡотҡара. 1985 йылда «Яд ва-Шем» Маргит Шлахтаны Донъя халыҡтары праведнигы (Праведник народов мира) тип таный.
АҠШ-та Борбала Немес псевдонимы менән Шлахта Азат Европа радиоһына эшләй, хат алышыуҙы Маргит Немеш исеме менән алып бара. 1951 йылда Венгрияға ҡайтыу ышанысы менән ул Венаға бара. Өмөттәре селпәрәмә килеү сәбәпле, 1953 йылдың 5 майында Маргит Шлахта инде үҙ исеме кире АҠШ-ҡа китә.
Биҫтә
Механик транспорт, шул иҫәптән автомобилдәр һәм юғары тиҙлектәге поездар, ХХ быуатта биҫтәләрҙең бик тиҙ ҙурайыуына һәм яңыларының барлыҡҡа килеүенә ҙур этәргес бирә.
Коммунизм
Этимология
Хәҙер ҡулланылған «коммунизм» төшөнсәһе XIX быуаттың 40-сы йылдарында француз телендәге communisme һүҙенән алынған, ул үҙ сиратында был телдәге commun һүҙенән килә — урыҫса «общий, общественный», башҡортса «дөйөм, уртаҡ, йәмәғәтсел» тигән мәғәнәне бирә) . 1848 йылда «Коммунистар партияһы манифесы» баҫылып сыҡҡандан был һүҙ атама булараҡ нығынып ҡала. Быға тиклемге «коммуна» һүҙе барлыҡ йәмғиәтте түгел, ә ни бары уның бер өлөшөн йәғни барлыҡ ағзалары ла дөйөм мөлкәтте һәм барыһының да уртаҡ хеҙмәтен ҡулланған төркөмдө генә ҡылыҡһырлаған (аңлатҡан).
Правда (гәзит)
Гәзиттең сыға башлауы
The Ukrainian political party Spilka, which was also a splinter group of the RSDLP, took over the journal as its organ. Leon Trotsky was invited to edit the paper in 1908 and the paper was finally moved to Vienna in 1909. By then, the editorial board of Pravda consisted of hard-line Bolsheviks who sidelined the Spilka leadership soon after it shifted to Vienna. Trotsky had introduced a tabloid format to the newspaper and distanced itself from the intra-party struggles inside the RSDLP. During those days, Pravda gained a large audience among Russian workers. By 1910 the Central Committee of the RSDLP suggested making Pravda its official Organ.--> РСДРП(б)-ының VI Бөтә Рәсәй (Прага) конференцияһы |Ленин башланғысы менән эшсе һәм большевистик көндәлек киң күләм гәзит сығарыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Уны нәшер итеү өсөн аҡсаны завод һәм фабрикаларҙа йыялар. Лена алтын приискаһында эшселәрҙе атыу (урыҫса Ленский расстрел) гәзит сығырыуҙы тиҙләтә. «Правда» исемле гәзиттең беренсе һаны 1912 йылдың 5 майында (иҫке стиль менән 22 апрелдә) донъя күрә. Ул әле РСДРП(б) Үҙәк Комитетының рәсми органы булмай, сөнки был бурысты сит илдә йәшерен баҫтырылып, Рәсәйгә йәшертен индерелгән «Социал-демократ» баҫмаһы үтәп килә. Быға тиклем, 1908 йылдың октябренән 1912 йылдың апреленәсә башта Львовта, аҙаҡ Венала Лев Троцкий мөхәррирләгән һәм киң танылыу алып өлгөргән «Правда» социал-демократик гәзите сығып килгән була. Бер үк исемдәге икенсе баҫманың донъяға күреүе киҫкен бәхәс (полемка) тыуҙыра. Был мәсьәлә буйынса третей судьялар (урыҫса третейские судьи) сифатында нимес социаль-демократтарына ла мөрөжөғәт итәләр, әммә был бер нәмә лә бирмәй. Һөҙөмтәлә «Правда» исеме Ленин башланғысы менән яңы булдырылған гәзиткә ҡала. Уның тиражы 40 мең дана тирәһе була, ваҡыты менән 60 меңгә лә етә.
Революцияға тиклемге осор
1912—1914 йылдарҙа «Правда» гәзитендә В. И. Лениндың 285 хеҙмәте баҫылып сыға.
Совет осоро
[[Файл:1939-pravda-molodsov-ilichev-ryklin.jpg|thumb|«Правда» гәзите редакцияһында. Баҫып торалар: Василий Сергеевич Молодцов, Ильичёв, ултыра: Рыклин.
СССР тарҡалғандан һуң
1991 йылдың сентябрендә ул баш мөхәррир Геннадий Селезнёв етәкләгән хеҙмәт коллективы нәшер иткән «дөйөм сәйәси гәзит» (урыҫса «общеполитическая газета») булып яңынан сыға башлай. Бер үк ваҡытта редакция «Правда» урамындағы 24-се йортта урынлашҡан күп бүлмәләренән мәхрүм ҡала. Был бинаның бер нисә ҡаты РСФСР властары ойошторған баҫмаларға, атап әйткәндә, «Российская газета» һәм «Россия» гәзиттәренә бирелә. Редакция менән бер рәттән гәзиткә идара итеү өсөн Йәмәғәт советы ойошторола, уны билдәле совет партия һәм дәүләт эшмәкәре Николай Иванович Рыжков етәкләй.
"Правда"ны үҙенең гәзит битендәге исеме аҫтындағы «Коммунистическая партия Российской Федерации» һүҙҙәре һәм баҫманың ҡыҙыл логотибына бәйләнешле йыш ҡына «Красная „Правда“» йәки «Правда-КПРФ» тип тә атап йөрөтәләр.
Эмоция
Тасуирлама һәм өйрәнеү ысулдары
Эмоцияны өйрәнеп-тикшереү алымдарына түбәндәгеләр инә :
Төшөнсәнең сиктәре
Белгестәр «эмоция» төшөнсәһе менән «хис (тойғо)» (чувство), «аффект» (ярһыу), «кәйеф» (настроение) һәм «кисереш» (переживание) төшөнсәләре араһында төрлө айырымлыҡтарҙы билдәләй:
Аффект менән сағыштырғанда эмоцияларҙың ғәҙәттә тышҡы сағылышы булмаҫҡа мөмкин, улар ваҡыт буйынса күпкә оҙонораҡ, ә көс яғынан йомшаҡ була. Бынан тыш аффект субъект тарафынан уның "мин"легенең торошо булып, ә эмоциялар — уның «үҙендә» (эске донъяһында) булған хәл-торош тип ҡабул ителә. Был бигерәк тә эмоциялар аффектҡа яуап булып тыуғанда яҡшы һиҙелә. Мәҫәлән, кеше әле генә тоҡанып һүнгән асыуы өсөн яуап бирәсәк киләсәгенән ҡурҡыу кисерә.
Кәйефтән айырмалы эмоциялар сағыштырмаса тиҙ алмашынырға мөмкин, һәм улар көсөргәнешлерәк (интенсив) була.
Ауыл
Халыҡ һаны арта барыу менән ауылдарҙа яңы урамдар, ә ҡайһы саҡта бүлендек ауылдар һәм утарҙар барлыҡҡа килгән. Улар тәүге төпләнеүсенең исеме менән йәки төп ауылдың атамаһына «Яңы», «Үрге», «Түбәнге», «Урта» һ. б. өҫтәлмәләр ҡушып яһалған һүҙҙәр менән нарыҡланған. Күп кенә ауылдарҙың рәсми атаманан тыш халыҡ телендә таралған икенсе исеме лә бар.
Хорватияла дин
Тарих
Бөйөк сиркәү тарҡалыуынан һуң, Византия менән сәйәси бәйләнеше тығыҙ булыуына ҡарамаҫтан, хорват сиркәүе Рим епископы менән дә аралашыуҙы һаҡлай. Бойондороҡһоҙлоҡто юғалтҡандан һуң, хорват сиркәүе тәүҙә Венгрия короллеге, ә һуңынан Австро-Венгрия составында үҙаллылыҡ менән ҡуллана. 1687 йылда хорват парламенты рәсми рәүештә изге Иосифты илде ҡурсалаусы тип таный.
Австралия милли китапханаһы
Дөйөм мәғлүмәттәр
Австралия милли китапханаһында төрлө телдәрҙә 5 миллиондан ашыу китап бар, яҡынса 130 мең дана цифрлаштырылған. Бынан башҡа китапханала донъяның төрлө илдәренән килгән ваҡытлы матбуғат баҫмалары, медиаяҙмалар һәм ҡулъяҙмалар һаҡлана.
Ҡояш сәғәте (Таганрог)
Тарихы
Боронғо ҡояш сәғәте Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһында 1833 йылда ҡуйылған. Ул Грек урамында, Грек урамын Порт урамы һәм Пушкин яр буйы урамы менән тоташтырыусы Депальдо (Таш) баҫҡыс эргәһендә урынлаштырылған.
Югославия
Икенсе донъя һуғышы
Оккупациялауҙан һуң Югославия территорияһында Европала иң мөһим роль уйнаған (СССР-ҙан тыш) партизан хәрәкәте йәйелдерелә. Оккупация властары ил территорияһында Хорватия бойондороҡһоҙ дәүләт (Хорватия, Босния һәм Герцеговина) булдыралар. Әммә оккупацияланған Югославияла гитлерсылар партизандарға ҡаршы тороу өсөн 35 дивизия тоторға мәжбүр була (Францияла бөтәһе 28 дивизия оккупация режимын һаҡлай). Коммунистар хәрәкәте башлығы Иосип Броз Тито башта СССР менән, һуңынан Көнбайыш менән дә уртаҡ тел табыуға өлгәшә. Тито хәрәкәтенең өҫтөнлөгө уның күп милләтлегендә була, сөнки башҡа хәрәкәттәр башлыса бер милләттән тора.
Социалистик Югославия (1945—1991)
Социалистик Югославияла милли ҡоролош моделе сифатында федерализмға өҫтөнлөк бирелә. 1974 йылда ҡабул ителгән Конституцияға ярашлы ЮСФР-ҙа федерацияһына субъекттар булараҡ алты социалистик республика һәм ике автономиялы социалистик край инә. Югославияның бөтә халыҡтарҙың тиңлеге иғлан ителә. Титоның милли-дәүләт реформаһы билдәле уңыштарға ҡаҙана: яйлап һуғыш осорондағы этник таҙартыуҙар онотола бара, халыҡ-ара мөнәсәбәттәр яҡшыра. Республика етәкселеге яңы этник берлек — югослав халҡы барлыҡҡа килеүе тураһында белдерә. Үҙҙәрен югословен тип һанаған кешеләрҙең һаны артҡанда-арта бара (ҡағиҙә булараҡ, ҡатнаш ғаиләләрҙә тыуған кешеләр) һәм Югославия тарҡалған ваҡытта дөйөм һандан 5 % тирәһе тәшкил итә.
Иосип Броз Тито режимы көнбайыш һәм көнсығыш блоктары дәүләттәре араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы үҙ файҙаһына бик оҫта ауҙарыуға өлгәшә һәм шуға күрә Югославия һуғыштан һуңғы бер нисә тиҫтә йылдар дауамында бик тиҙ үҫешә.