cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жуков Георгий Константинович
Киев махсус хәрби округы  һәм  1940 йылғы «Бессарабия  походы»
1940 йылдың 13 июнендә   Жуков   СССР-ҙың  юғары  хәрби –сәйәси  етәкселеге  кәңәшмәһендә  ҡатнаша. Кәңәшмәне И. В. Сталин   үҙе алып бара.
1940 йылдың   20 июнендә,   21.45   сәғәттә     Киев махсус  хәрби  округы    ғәскәрҙәре  Командующийе,  армия генералы   Г. К. Жуковҡа   оборона   Наркомы    һәм      РККА   Генштабы   Начальнигы    директиваһы (№ 101396/cc)  тапшырыла. Уны Мәскәүҙән  самолетта  подполковник   Шикин  менән майор   Рыжаев   килтереп еткерә
Фронтта ғәскәрҙәрҙең дөйөм   һаны  638 559  кешенән  артығыраҡ,   9415 орудие    һәм   и миномёт,    2461 танк,   359 бронемашина,   28 056 автомашина    иҫәпләнә
1941 йылда ғинуарҙағы  оператив  -  стратегик  уйындар.     РККА     Генштабы  етәксеһе
1941 йылдың февралендә    ВКП(б)-ның   XVIII   конференцияһында   Жуковты  ВКП(б)-ның  Үҙәк  комитетына ағзалыҡҡа  кандидат итеп  һайлайҙар.
1941 йылдың май — июне
Көнбайыш фронттың һул  яғынын  варшава төркөмөн   ҡоршау  һәм  Варшаваға эйә булыу  өсөн,  шулай уҡ,  Көньяҡ-көнбайыш  фронтта  дошмандың люблин  төркөмөн тар-мар итергә ярҙам   маҡсатынан Седлец, Демблин  йүнәлешендә     ярҙамсыл  һөжүм   ойоштороу.
План ҡабул ителгәнме  һәм  аҙаҡ  күсерелгәнме,  әллә ҡабул ителмәгәнме,  хәҙерге  тарихсыларға  был мәғлүм түгел. Ҡултамға өсөн урын билгеләнгән булһа ла,  документҡа ҡул ҡуйылмаған. Жуков  1965  йылдың    26 майында   интервьюһында    Сталин  планды  хупламаны тип белдерә. Әммә, Жуков  1941 йылдың   22 июненә  ниндәй  план   ҡабул ителеп, ниндәй план менән эш иткәндәрен  әйтмәй.
Бөйөк Ватан һуғышы
1942 йылдың 26 авгусынан Юғары Төп командующий урынбаҫары,  1942 йылдың  27 авгусынан —  СССР  оборонаһы  Халыҡ комиссарының беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
1941 йыл
Сик буйы ғәскәре етәкселеге Директивалағы бурыстарҙы үтәй алмай. Ғәскәрҙе туплау, хәрби әҙерлек хәленә күсереү, берҙәм ҡаршылыҡ күрһәтеү килеп сыҡмай.
Төп ударҙы үҙ өҫтөнә алған Көнбайыш фронт бөтөнләй юҡ ителә.
Ленинградты баҫып алыуҙы немец командование совет халҡының  «рухын төшөрөү » сараһы итеп ҡарай. 1941 йылдың июлендә г. при посещении штаба группы армий «Төньяҡ» армиялары төркөменең штабына килгәнендә Гитлер быны айырыуса һыҙыҡ өҫтөнә ала:   Ленинградты баҫып алыу менән рустар -
17 сентябрҙә дошмандың алғы позицияла торған ғәскәре Ленинградтан көнбайыштараҡ Фин ҡултығына бәреп инә. 8-се фронттың төп көстәренән айырылып ҡала. Ҡаланан көнбайыштараҡ Ораниенбаум плацдармы  барлыҡҡа килә. Икенсе көнгә немцтәр Слуцкты баҫып алып, Пушкин  ҡалаһына үтеп инәләр.
25 сентябрҙә штаб «Төньяҡ»  армиялары төркөменең штабы  ҡоро ер ғәскәрҙәренең төп етәкселегенә мөрәжәғәт итергә мәжбүр була. Әле ҡул аҫтында булған көстәр менән Ленинградҡа һөжүмде дауам итергә хәленән килмәүен белдерә. .
Ул 8  октябрҙан  Резерв фронт, 10   октябрҙан  Көнбайыш  фронт   менән етәкселек итә башлай.
1942 йыл
1942 йылда Жуков  совет  ғәскәрҙәре менән  дүрт ҙур  һөжүмдә  ҡатнаша:
Ныҡ юғалтыуҙарға килтергән уңышһыҙ  «Марс»  операцияһы   «Уран» операцияһының дауамы була.
1943 йыл
1943 йыл башында  Жуков  Ленинград  блокадаһын өҙөү өсөн барған «Искра» операцияһында    фронттарҙың һуғыш хәрәкәттәрен координациялай.
Соммаруга Симонетта
Йәш сағы
Симонетта Синста, Аргау кантонында ике ағаһы һәм апаһы менән бергә үҫә. Иммензеяла урта мәктәпте тамамлағандан һуң, Люцернда, Калифорния һәм Римда пианист сифатында әҙерлек үтә. 1988—1991 йылдарҙа Фрибур университетында инглиз телен һәм романистиканы өйрәнә, әммә уҡыуҙы тамамламай.
Индуизм
Этимология
XVIII быуат аҙағында инглиздар Һиндостандың төньяҡ-көнбайышында йәшәүселәрҙе «индустар» тип атаған. Һуңынан «индус» тип Һиндостанда йәшәүсе мосолман, джайн, сикх йәки христиан булмаған кешене атайҙар. Был термин менән киң дини ҡараш спектры һәм дини ғәмәлдәр атала башлай. Индуизм термины 1930 йылда «Hindu» һүҙенә «изм» суффиксы ҡушҡас барлыҡҡа килә. Был һүҙ брахмандарҙың варны дини мәҙәниәтен аңлатыу өсөн ҡулланыла. Һуңынан һиндлылар был төшөнсәне бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш ваҡытында ҡабул итеп алалар.
Индус термины XIX быуатта ғына барлыҡҡа килһә лә, был һүҙ XVI — XVIII быуаттарҙағы Бенгали текстарында осрай. Гаудия-вайшнавизм текстарында «индус» термины «драхма» термины менән бергә ҡулланылған. «Индустар драхмаһы» тигән төшөнсә индустарҙың дини ғәмәлен башҡа диндәрҙән айырыу өсөн ҡулланыла.
Ҡара Ҡуйһыу
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Һыулаҡ йылғаһы, инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Фёдор Достоевский һәйкәле (Люблино)
Бронза бюст шымартылған гранит постаментта урынлаштырылған, уның алғы яғында яҙыусының автографы һәм яҙыу уйып яҙылған «Ю''ғары идеяһыҙ кеше лә, милләт тә йәшәй алмай. Ә юғары идея ерҙә берәү генә, һәм ул тап кеше үлемһеҙлеге тураһындағы идея, сөнки башҡа „юғары“ идеялар тик унан ғына барлыҡҡа килә''».
Иҫкәрмәләр
Скульптор Евгений Шишков Зарайск ҡалаһында тыуған
Навигация
Тарихы
Астролаб һәм компас ярҙамында асыҡ диңгеҙҙә навигация XV быуаттағы асыштар дәүерендә башлана. Португалдар 1418 йылдан принц Генрих ярҙамы менән Африканың Атлантик океан яры буйын тикшерә башлай. 1488 йылда Бартоломеу Диас төҙөлгән маршрут буйынса Һинд океанына барып етә. 1492 йылда испан монархтары Кристофер Колумбтың Атлантик океан аша Һиндостанға барыу экспедицияһын финанслай, һөҙөмтәлә Америка асыла. 1498 йылда Васко да Гама етәкселегендәге португал экспедицияһы Африка буйлап сәйәхәт итеп Һиндостанға барып етә, Азия менән туранан-тура сауҙа аса. 1512 йылда португалдар көнсығышҡа табан Спайс утрауҙарына юллана һәм бер йылдан һуң Ҡытайға килеп сыға.
Никитина Татьяна Антоновна
Биографияһы
1926 йылдың 5 мартында Воронеж өлкәһенең Россошь районы Лизиновка ауылында тыуған.
1972 йылдың 15 декабрендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән «хеҙмәттә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн» Никитина Татьяна Антоновна Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
Сәфәр намаҙы
Әҙәбиәт
Башҡортса дини календарь (2005 йыл). — Өфө: «Китап», 2004. 376 бит. ISBN5-295-03435-6
Кәримов Хәбир Хәйбулла улы
Биографияһы
1949 йылда урындағы башланғыс мәктәптең беренсе синыфына бара, артабан уҡыуын Әбет ете йыллыҡ һәм Йомағужа урта мәктәптәрендә дауам итә. 1959 йылда һуңғыһын РСФСР Мәғариф министрлығының «Уҡыуҙа юғары уңыштары һәм өлгөлө тәртибе өсөн» миҙалы менән тамамлай һәм Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетына уҡырға инә. Үҙ аллы хеҙмәт эшмәкәрлеген юғары һөнәри белем алғандан һуң, 1964 йылда, ошо педагогия институты уҡытыусыһы — юғары математика кафедраһы ассистенты булып башлай.
Гаити Республикаһы
Тарихы
Төп мәҡәлә: Гаити тарихы
Административ бүленеше
Төп мәҡәлә:Гаитиҙың административ бүленеше
Иҡтисады
Республиканың валюта килеменең төп сығанағы — эмигранттарҙың аҡса күсереүе (тулайым эске продукттың 25 проценты, илдәге экспорттан килгән килемдең ике тапҡырға күберәк).
Сәнәғәте
Гаитиҙа алтын, боксит һәм баҡыр ятҡылыҡтары табылған, әммә улар эшкәртелмәй тиерлек.
Халҡы
Халыҡтың 58 проценты аслыҡтан интегә — Латин Америкаһында 1-се урын. Донъяла Конго халҡының 75 % кешеһе асыға — 1-се урын).
Мәҙәниәте
Гаити вудуһы был диндең ортодоксаль бер төрө булып тора. Ул Гаитиҙағы Көнбайыш Африка ҡолдары араһында халыҡ инаныуҙары һәм католицизм элементтарының ҡушылыуы һөҙөмтәһендә формалашҡан. Вуду формалашыуының төп нигеҙе булып фон һәм эве халыҡтарының диндәре тора. 1804 йылда вуду яңы бойондороҡһоҙ Гаитиҙың рәсми дине булып китә.
Тышҡы сәйәсәте
Бөтә тарих дауамында илдең тышҡы сәйәсәтендә өлөшләтә изоляция өҫтөнлөк итә. XVIII быуатта Гаитиҙа ихтилал башлана, һөҙөмтәлә ил Франциянан бойондороҡһоҙлоҡ ала, ләкин башҡа ҡоллоҡ илдәре хөкүмәттәре был фактҡа әһәмиәт бирмәй һәм Гаити Республикаһын ун туғыҙынсы быуаттың тәүге яртыһында танымай. АҠШ-та Гаитиҙың танылыуы тураһындағы мәсьәлә таныу яҡлы булған аболиционистар һәм бындай аҙымға ҡәтғи ҡаршы булған ҡол биләүселәр араһында ҡыҙыу бәхәстәр тыуҙыра. Әммә, Граждандар һуғышы башланғас, Америка Ҡушма Штаттары президенты Авраам Линкольн Гаитиҙың бойондороҡһоҙлоғон танырға бойороҡ бирә. ХХ быуат башында Гаити стратегик позицияһы арҡаһында бөйөк державалар араһында ҡыҙыҡһыныу уята. АҠШ, Германия, Франция һәм Бөйөк Британия араһындағы конкуренция Гаитиҙың Американың ҡораллы көстәре тарафынан баҫып алыныуына килтерә. Гаитиҙың артабанғы үҙизоляция сәйәсәте илдең мәҙәни һәм тел үҙенсәлегенән, уның иҡтисади үҫешмәүенән һәм президент Франсуа Дювалье режимын халыҡ-ара хөкөм итеүҙән килеп сыға.
Ҡаҙаҡлар ҡаласыҡтары
Табылдыҡтар
3 ҡаласыҡ табылған.
Көнкүреш әйберҙәренән балсыҡ орсоҡбаштар, тимер бысаҡтар, һөйәк уҡ башаҡтары килеп сыҡҡан.
Ниса Каппадокийская
Биографияһы
Ариарат беҙҙең эраға тиклем v 130 йыл вафат булғас, ул һәм уның ҡустылары, VI Ариарат. Әле уларҙан биш ул тыуа никах ваҡытында v ариарата нисауа. Ниндәйҙер мәлгә үҙенең биш бала ағыулы Нисауа, власть алыу өсөн батшалығы була. VI Ариарат әле бик йәш булған өсөн, үҙгәртергә, шуға күрә уның регенты ҡала сифатында сығыш Ниса йыл 130—126 э.
Ҡаҙаҡлар ҡаласыҡтары
Табылдыҡтар
Оҙонлоғо 40 м, киңлеге 4 м, бейеклеге 1 м тупраҡ ур менән уратылған.
Ҡомартҡы материалдары материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан.
Орион (мифология)
Үлеме
Бер нисә версия буйынса, Орион Артемида менән бәйле. Һунарҙа Артемиданың иптәше була, ҡайһы бер варианттарҙа алиһәнең һөйәркәһе, ҡайһы бер варианттарҙа алиһә уны тиң күрмәй. Бер вариантта уны алиһәнең уғы һәләк итә, сөнки ул уны көс менән яуларға теләй. Артемиданың һөйәркәһе булғанға ағаһы Аполлон йәне көйөп, Артемиданы  алдап Орионды үлтертә тигән фараз да бар.
Аполлон Артемидаға диңгеҙҙә күренгән ҡара нөктәгә атырға тәҡдим итә. Ул Ориондың башы булып сыға. Артемида илап, уны йондоҙлоҡтар араһына уны ҡуя.
Шөкөр намаҙы
Кеше берәй ниғмәткә, мәртәбәгә, уңышҡа өлгәшкән саҡта, Аллаһҡа шөкрән (шөкөр) итеп, ике рәҡәғәтле нәфел намаҙы уҡый. Бына ошо намаҙ шөкөр (шөкрән) намаҙы тип атала.
Шөкөр намаҙын мәсеттә лә, өйҙә лә (намаҙ уҡыуы рөхсәт ителгән һәр ерҙә) уҡырға мөмкин. Был намаҙҙың тәғәйен ваҡыты билдәләнмәгән. Шуға күрә, мөмкин булған саҡта, тәүлектең теләһә ниндәй мәлендә уҡырға мөмкин.
Волокта-Ягун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Иҙел (Волга атамаһы)
Этимологияһы
Р. Р. Челахсаев, осетин телендә яраҡлы һүҙ тапҡандан һуң, (бер аҙ һаҡлыҡ менән) скиф-сармат тибындағы атамаһы файҙаһына фекер әйтә. Ул ошо йылғаның иң мөһим үҙенсәлекле билдәһе буйынса Итиль атамаһын сығара. Элек Волганың ошондай билдәһе булып ташҡындар торған. Яҙғы ташҡын күсмә малсылыҡ менән шөғөлләнгән күскенселәрҙең хәрәкәтен сикләгән һәм тормошон ҡатмарлаштырған. Йылғаның аҡылһыҙлығы һәм дыуамаллығы (ӕдылы — аҡылһыҙ, шашынған) уның исемендә сағылыш табыуы мөмкин. Йәғни Итиль — «аҡылһыҙ, башһыҙ йылға». Төркисә килеп сығышына шик тыуҙырып, Челахсаев, атап әйткәндә, лексема менән телдең «ҙур йылға» мәғәнәһендә Волга буйы төрки телле халыҡтарҙа ғына булыуын билдәләй. Урта Азия һәм Кесе Азия (Анатолия) төркиҙәре телдәрендә был һүҙ табылмаған — күрәһең, Волга буйында һуңыраҡ аңлау, ә һүҙҙең тәүге мәғәнәһе юғалған йәки билдәһеҙ ҡалған.
Беленов фекеренсә, заманса этнотарихи концепцияларға ярашлы, «Итиль/Атыл» гидронимын һундар уғыр этнотел мөхитенән үҙләштергән (Урта Волга буйында уғырҙар төркиҙәрҙән алдараҡ барлыҡҡа килгән) һәм ул боронғо манси теленә яҡын булған  — «диңгеҙ һыуы» «Тил/Тиль» формаһынан бер нисә быуатҡа һуңыраҡ барлыҡҡа килгән ) . Һуңғы терминға «Этел» гидронимының уғыр-мадьяр формаһы (венгрҙар Волганы «Атель/Этель» тип атаған), шулай уҡ ғәрәп-фарсы әҫәрҙәрендә осраған «Атл» формаһы яҡын.
Ахмылина Лидия Спиридоновна
Биографияһы
1997 йылдың 12 ғинуарында вафат була. Тыуған ауылында ерләнә.
Тымыҡ Дон
Төҙөү һәм баҫтырыу тарихы
1931 йылдың яҙында Шолохов «Октябрь» журналына 3-сө китаптың дауамын ебәрә. Ул ваҡытта Фадеев баш мөхәррир вазифаһын Ф.Панферовҡа тапшырған була. Шуға ҡарамаҫтан, РАПП юлбашсыларының береһе булараҡ, Фадеев журнал редакцияһына үҙ йоғонтоһон һаҡлап ҡала, шунлыҡтан романдың ҡулъяҙмаһы тағы шул Фалеев ҡулына килеп эләгә. Йәнә Шолохов әҫәрен баҫыуҙан баш тарталар. Шолохов, ярҙам һорап, М. Горький ға мөрөжәғәт итә. Шолохов уға 6 июндә ебәрелгән хатында «Рапп ортодоксаль юлбашсылары» мине Вешенский ихтилалын яҡлай тигән уйҙырма сығарып ғәйепләйҙәр. тип яҙа. Горький, китапты уҡып сыҡҡас, ундағы ҡайһы бер идеологик етешһеҙлектәр булһа ла, ҡыҫҡартмайынса ғына баҫып сығарырға тәҡдим итә. Ләкин уның фекере лә «Октябрь» редколлегияһының ҡаҡшамаҫ ныҡлы позицияһына йоғонто яһай алмай. Эш үле нөктәнән бары тик 1931 йылдың июлендә Горькийҙың дачаһында Шолоховтың Сталин менән осрашыуы һәм уның ҡатнашлығы һөҙөмтәһендә генә урынынан ҡуҙғалып китә. Шолохов иҫләүе буйынса, юлбашсы беседа аҙағында : «Шолохов ''„Тымыҡ Донының“ өсөнсө китабында һүрәтләнгән ваҡиғалар беҙҙең файҙаға, революция файҙаһына эшләй! <…> „Тымыҡ Дондың“ өсөнсө китабын баҫтырасаҡбыҙ!''»-ти.
Һөҙөмтәлә, 1932 йылдың ғинуарында («Күтәрелгән сиҙәм» романының "Новый мир"журналында баҫылып сығыу ваҡыты менән бергә) «Октябрь» журналында «Тымыҡ Дондың» 6-сы киҫәге — 13 бүлектән башланып — баҫылып сыға. Август башынан алып ул һуңғы редакцияһы. шолохов. Ә октябрҙә әҫәр бөтә 3 китап булып сыға. Тағы бер айҙан — 1932 йылдың ноябрендә — Шолохов ВКП(б.) сафына ҡабул ителә. Был баҫманың ҡайһы бер урынларына Шолохов төҙәтеүҙәр индерә, уларҙа «ҡыҙылдар» яғының отошло яҡтары күберәк, ә «аҡ» казактар, киреһенсә, дискредитацияланып күрһәтелә, байҙар менән ярлылар араһындағы синфи ҡаршылыҡтарға баҫым яһала. Хәйер, был ташламаларҙы етерлек тип тапмайса, үҙенең башбаштаҡлы инициативаһы менән редакция текстың байтаҡ бүлектәрен төшөрөп ҡалдыра. Мәҫәлән, 23 бүлектәге Петр Мелеховтың атып үлтерелгән Мирон Коршуновтың мәйетен алып ҡайтырға барыуы, иҫке обрядлы казактың комиссар Малкиндың казактарҙы ҡырыуы тураһындағы хикәйәһе(39-се бүлек). Был ике бүлек һәм ҙур булмаған айырым эпизодтар 1933 йылда сыҡҡан әҫәрҙең 3-сө китапында ҡайтанан тергеҙелә. Шул ваҡытта кире ҡағылған бүлектәр юғалтыла. (Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, баштағы текста комиссар Малкин етәкселегендә кеше атыусы комиссияның эшләүе һәм Петр Мелеховты ерләү хаҡында һөйләгән бүлектәр була ).
Тәнҡит
Китапты уҡыусы совет йәмәғәтселеге менән бер рәттән сит илдәрҙең, уҡыусы эммигрант аудиториялары бик юғары баһалай.
Плагиатта шикләнеү
Шолохов ижады буйынса билдәле белгестәр Феликс Кузнецов һәм Александр Стручков Шолоховтың автор булыуы шикһеҙ факт тип иҫбатлай.
1984 йылда славян әҙәбиәтен һәм телен өйрәнеүсе норвег Гейр Хьетсо "Тымыҡ Донды «кем яҙған?» китабында, компьютер тикшеренеүҙәре нигеҙендә иҫбатлап, «Тымыҡ Дон» романының авторы — Шолохов Михаил Александрович тип яҙа.
Ансимов Анатолий Дмитриевич
Ансимов Анатолий Дмитриевич  (7 ноябрь 1934 — 9 июнь 2002) — журналист, шағир. СССР Журналистар союзы һәм Рәсәй Федерацияһының Яҙыусылар союзы (1993) ағзаһы.
Биография
Анатолий Андреевич Ансимов 1934 йылдың 7 ноябрендә Дондағы Ростов ҡалаһында тыуған. Уның бала сағы Ростов өлкәһе Зимовниковский районының Новолодин утарында үтә. Ауыл 1943 йылда немец-фашист оккупацияһынан азат ителә.
Ижады
Анатолий Ансимов «Шолоховский круг» әҙәби-тарихи йәмғиәте эшенә ҙур өлөш индерә, Дон ғәскәре өлкәһе Казактар союзын тергеҙеүҙә әүҙем ҡатнаша.
Ҡолмөхәмәтов Азамат Рәхмәт улы
Биографияһы
1978 йылдан башлап СССР Сит ил эштәре министрлығының, унан һуң Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының үҙәк аппаратында һәм сит илдәрҙә төрлө дипломатик вазифаларында эшләй. Сүриә Ғәрәп Республикаһындағы (1978—1981), Мысыр Ғәрәп Республикаһындағы (1987—1988) СССР Илселектәрендә эшләй.
Вокшерка
Вокшерка — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ить йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Мәсет намаҙы
Был намаҙ тәхийәтел-мәсжид намаҙы тип атала һәм ике рәҡәғәт итеп уҡыла.
Әбделкәбирова Мәүхиҙә Аҙнағол ҡыҙы
Фәнни эшмәкәрлеге
Әбделкәбирова Төньяҡ Ҡаҙағстанда ятҡылыҡтарҙың урынлашыу законлыҡтарын асыҡлай, был төбәктең геологик прогноз картаһын төҙөй, ятҡылыҡтарҙы эҙләүҙең төп йүнәлештәрен билдәләй. Төньяҡ Ҡаҙағстанда алмас ятҡылыҡтары эҙләүҙең теоретик нигеҙҙәрен төҙөй. Әбделкәбирова Мәүхиҙә Аҙнағол ҡыҙының күҙаллауҙары буйынса Құмдыкөл алмас ятҡылығы табыла.
Хеҙмәттәре
Геология Северного Казахстана : (Стратиграфия) / [А. А. Абдуллин, М. А. Абдулкабирова, М. А. Касымов и др.; Редкол.: М. А. Абдулкабирова (отв. ред.) и др.]; АН СССР, Ин-т геол. наук им. К. И. Сатпаева и др. Алма-Ата : «Наука» КазССР, 1987
Жан-Поль Бельмондо
Ижады
2015 йылдың февралендә Бельмондо кинола үҙ карбераһының тамаланыуы тураһында публикаға иғлан итә.
Шәхси тормош
Бельмондоның ейәндәре: Алессандро (1992), Джакомо (1999) Поль Бельмондоның балалары, тағы ла ҡыҙы Флоранстан тыуған өс ейәне бар.
Ғафаров Фидан Сафа улы
Репертуары
Башҡарған төп ролдәре: Хәлил (М. Фәйзи «Ғәлиәбаныу»), Искәндәр (Ғ. Ҡотой «Тапшырылмаған хаттар»), Камил (И. Абдуллин «Айһылыуҙың айлы кистәре»), Зөлҡәрнәй (И. Абдуллин «Тиле йәшлек»), Ғәлимйән (Х. Ибраһимов «Башмағым»), Ричард Галин (М. Кәрим «Айгөл иле»), Уҡап (М. Кәрим «Салауат. Өн аралаш төн»), Эрап (М. Кәрим «Ташлама утты, Прометей!»), Мәрәһим (М. Кәрим «Яҙмыштарҙан уҙмыш бар»), Ҡотләхмәт (М. Кәрим «Ҡыҙ урлау»), Зубков (М. Кәрим «Ярлыҡау»), Һалдат (Ә. Мирзаһитов «Әсәләр көтәләр улдарын»), Булат (К. Тинчурин «Зәңгәр шәл») һ.б.
Егоров Николай Матвеевич
Егоров Николай Матвеевич  (27 май 1923 йыл — 8 апрель 2018 йыл) — шағир, яҙыусы, 1962 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, 1991 йылдан Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. Грозный ҡалаһының почетлы гражданы (2013). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
1999 йылдан алып Рәсәй Яҙыусылар союзының Ростов бүлексәһе рәйесе була.
Витман Ирина Ивановна
Биографияһы
1942 йылда Витман Ирина институт менән Сәмәрҡәнд ҡалаһына эвакуациялана.
Һаннибал
Ганнибал (б. э. т 247—б. э. т. 183) — Карфаген полководецы, боронғо замандың иң бөйөк ғәскәр башлыҡтарының һәм дәүләт һәм эшмәкәрҙәренең береһе. Ганнибал Рим республикаһының иң ныҡ дошманы булған һәм Карфагендың Пуник һуғыштары серияларының береһендә һәләк булғансы римлеләр менән һуғышыусы кеше.
Бала сағы һәм йәшлек йылдары
Ганнибал б.э.т. 247 йылда Карфагенда полководец Гамилькар Барки ғаиләһендә беренсе ул булып тыуған. Әсәһенең исеме тарихта билдәһеҙ. Ғаиләлә унан һуң Гасдрубал һәм Магон исемле тағы ике малай үҫкән. Ганнибалдың өс апаһы булған, уларҙың исемдәре билдәһеҙ. Бер апаһы, Ганнибал тыуған йылда Бомилькар тигән кешелә кейәүҙә булып, уның Ганнон тигән улы булған. Ганнибалдың икенсе апаһы Сибәр Гасдрубалдың ҡатыны булған. Өсөнсө апаһы нумидийҙәр батшаһының улы Наравастың ҡатыны булған. Гамилькарға һәм уның улдарына римлеләр Барка исемле ҡушамат биргән булғандар. «Барка» һүҙе « йәшен» тигәнде аңлатҡан. Гамилькар яҡлы кешеләрҙе Баркидтар тип йөрөткәндәр. Үҙҙәренең нәҫеленең башы итеп Гамилькар Элисса ҡалаһына нигеҙ һалыусы Элиссаны һанағандар.сса.
Тарног традицион халыҡ мәҙәниәте музейы
Экспозициялар
«А. А. Угрюмовтарҙың йорт-музейы» экспозицияһы йорттоң өс бүлмәһен биләй, беренсе бүлмәлә — «Угрюмовтар ғаиләһенең шәжәрәһе», икенсеһендә — «А. А. Угрюмовтың тормошо һәм эшмәкәрлеге», өсөнсө бүлмәлә — «Кокшеньга халыҡ мәғарифы тарихы» күрһәтелгән. Йорттоң ҡалған ике бүлмәһендә тематик күргәҙмәләр ойошторола. Музейҙа тупланған коллекциялар Угрюмовтар ғаиләһе һәм Андрей Андреевичтың һәм уның атаһы табип Андрей Павлович Угрюмовтарҙың тормошо һәм эшмәкәрлеге тураһында һөйләй. Бында ХХ быуаттағы Кокшеньганың арҙаҡлы, сағыу кешеләренең һәм райондың атҡаҙанған уҡытыусыларының фотоһүрәттәре ҡуйылған.
Нардуған
Нардуған көнөндә үткән йылдың иң иҫтәлекле ваҡиғалары иҫкә алына, киләһе йылға теләктәр әйтелә.
Филипсон Лена
Биографияһы
1982 йылда «New Faces» конкурсының швед версияһында ҡатнаша. Үҙенең йыры менән конкурста еңеү яулай. 1984 йылда «Boy/You Open My Eyes» синглын сығарып, шулай уҡ Швецияның «Melodifestivalen» музыкаль конкурсында ҡатнашып, музыкаль карьераһы башлана. Конкурс еңеүселәре һуңынан Евровидениела ҡатнаша.
1987 йылда йырсы Рәсәй композиторы Игорь Николаев менән берлектә «Aquarius» йырын ижад итә. «Standing In My Rain», «Why», «Leave A Light» хиттары ингән «My Name» альбомы ике йыл үткәс популяр булып китә.
1991 йылдан Лена Филипсон альбомяҙҙыра. 90-сы йылдар башынан алып йырсының популярлығы арта ғына, ул 1997 йылға тиклем альбомдар сығарыуын дауам итә.
"Евровидение"ла ҡатнашыуы
«Det gör ont en stund på natten men inget på dan» альбомы "Евровидение"нан һуң туғыҙ көн үткәс алтын статусын ала, ә «Det gör ont» йыры беренселектә бара. «Delirium», «Lena Anthem» һәм «På gatan där jag bor» синглдары ҙур популярлыҡ менән файҙалана.
Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт Геройы
Награда тарихы
2023 йылдан Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт Геройҙарына айлыҡ аҡсалата түләү 61 566,28 һум күләмендә билдәләнә.
Демография
Демогра́фия (δῆμος — халыҡ, γράφω — яҙыу) — халыҡ үҫеше тураһындағы фән.
Рауш (Дәүләкән районы)
Тарихы
1930 йылға тиклем Дәүләкән улусы Поповск ауыл Советына, 1930—1965 йылдарҙа Сергиополь ауыл Советы, 1965 йылдан Рассвет ауыл Советы биләмәһенә инә. Майҙаны 49,5 дисәтинә ер участкаһы менән (элекке хужаһы Попов булған) 1918 йылдан Готлиб Рауш файҙаланған. Утар Рауш исеме теркәлә. Көнсығыштан немец Фот, көньяҡтан — Ҡаранбаш ауылы, 3 участокта Шефер, төньяҡтан — Тиссен ерҙәре. Готлиб Рауштың мал һарайҙары менән саман йорто булған. Хужалыҡта өс баҫыулы сәсеү әйләнеше ҡулланылған. 1926 йылда утарҙа 5 йортта 29 кеше теркәлгән. 1928 йылда Дәүләкән районы тарафынан 14,5 га ерҙә быуа төҙөү ҡарары ҡабул ителә. Халыҡ һаны: 1926 йылда 29 кеше. 1939 йылда 18 кеше. 1969 йылда 71 кеше, 1969 йылда 115 кеше, 1989 йылда 162 кеше, 1999 йылда 175 кеше, 3003 йылда 149 кеше,2009 йылда 148 кеше, 2010 йылда 138 кеше. Урыҫтар — 60 %.
Хәүеф намаҙы
Был намаҙҙың айырым доғаһы юҡ. Әммә Аллаһы Тәғәләгә ялбарып, уға ғына һыйынып, изге теләктәр теләү тейешле. Аллаһтың исемен зекер итеү кәрәк. Сөнки Аллаһтың ихтыярынан тыш һис бер эш эшләнмәҫ.
Ян Домбровский паркы (Познань)
Хәҙерге ваҡытта
Парктың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Һәйкәл-түгел скульптураһы композицияһы һәм методистик Изге  Тәре сиркәүе урынлашҡан.
Ихтыяж һәм тәҡдим законы
Ихтыяж һәм тәҡдим законы — объектив иҡтисади закон, ул үҙенә ихтыяж законын һәм тәҡдимдәр законын бергә берләштерә. Ғәҙәттә, тәҡдим һәм ихтыяж араһында булған тигеҙләнеш нөктәһенә ҡарап хаҡтар билдәләнә. Башҡаса тигеҙ шарттарҙа, хаҡты кәметеү был тауарға ихтыяждың артыуына (һатып алыуға әҙерлек) һәм тәҡдимдең кәмеүенә (һатыуға әҙерлек) килтерә.
Ихтыяж
Һан яғынан иҫәпләү күҙлегенән ҡарағанда тауарға ихтыяж күләмгә булған ихтыяж булараҡ ҡабул ителә, ул һатып алыусы шул һандағы тауарҙы алырға теләүен, билдәле бер хаҡтар диапозонында уларҙы һатып алырға аҡсаһы булыуын аңлата.
Ихтыяж законы
Ихтыяж законының асылы ҡатмарлы түгел. Әгәр һатып алыусыла был тауарҙы һатыу алыу өсөн билдәле бер суммала аҡсаһы булһа, хаҡы ҙур булған һайын аҙыраҡ тауар һатып аласаҡ, әгәр ҙә хаҡы түбән булһа — киреһенсә. Әлбиттә, реаль тормошта хәл ҡатмарлыраҡ, сөнки һатып алыусы өҫтәмә аҡса ҡуллана ала, йәки был тауар урынына тауар-субститутҡа (шуға оҡшаш икенсе бер тауар) өҫтөнлөк биреүе ихтимал.
Бородин Павел Валерьевич
Биографияһы
2000-се йылдарҙың икенсе яртыһында Хабаровск крайы өсөн сығыш яһай.
Маяковский һәйкәле (Мәскәү)
Постаментта Владимир Маяковскийҙың юлдары уйып яҙылған :
Яҙма (Әлифба)
Яҙма (Әлифба) — тамғалар системаһы. Ул телмәр мәғлүмәттәрен, мәғәнәләрҙе формалләштереү, хәтергә һалыу һәм төрлө алыҫлыҡтарға һәм ваҡыттарға бәйһеҙ рәүештә тапшырыу өсөн ҡулланыла. Яҙмалар — кеше теле йәшәп килеүҙең бер формаһы.
Ижекле яҙма
Ауыҙ-тел һәм яҙма телмәрҙе яҡынайтыу юлында ижек яҙмаһын формалаштырыу ярайһы уҡ аҙым булды. Иң билдәле ижек яҙмалары булып шына яҙыу (боронғо фарсы, аккад һәм шумер яҙмаһының башҡа вариҫтары), шына яҙыуҙың ҡайһы бер көнбайыш семит варианттары (мәҫ., угарит шына яҙыуы) һәм япон ижек системалары (катакан һәм хирагана) тора. Финикий (консонант) яҙмаһы кешелек тормошонда бик мөһим роль уйнай. Тап ул грек яҙмаһының нигеҙенә ятты, унан латиница, кириллица һәм шул рәүешле бөгөнгө яҙмаларҙың күбеһе яһала.
Плюшар Адольф Александрович
1836 йылда Н.В. Гоголдең «Ревизорын», «Фауст трагедияһының» тәржемәһен(1838) нәшер итә ). Шулай уҡ Рәсәйҙә беренсе энциклопедия - тамамланмай ҡалған  «ru:Энциклопедический лексикон»ды сығара башлай (1835—1841)
Биографияһы
Санкт-Петербургта Выборг  католик зыяратында ерләнгән.
1880 йыл
1880 йыл — кесаҙна көнөнән башланған йыл, кәбисә.
Милләт нуры (гәзит)
«Милләт нуры» — ижтимағи-сәйәси гәзит. Ямал-Ненец автономиялы округы башҡорттары ҡоролтайы тарафынан бағыусылар аҡсаһына нәшер ителә. 2005—2009 йылдарҙа Ноябрьск ҡалаһында ай һайын урыҫ, башҡорт һәм татар телдәрендә сыға.
Вылат
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Имаметдинов Мәғсүм Имаметдин улы
Батырлығы
Советтар Союзы Геройы исеме 1945 йылдың 10 апрелендә бирелә.
Рогачёв Александр Александрович
Биографияһы
Александр Александрович Рогачёв 1915 йылдың 7 ноябрендә ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ул бәләкәй саҡта ғаиләләре Дондағы Ростовҡа күсә. Бында ул ете йыллыҡ мәктәпте, һуңынан кинотехникумды тамамлай һәм Ҡырғыҙ ССР-ына эшкә китә.
1881 йыл
1881 йыл — йома көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Көньяҡ Мутиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Шайдукова Лиана Дим ҡыҙы
Шайдукова Лиана Дим ҡыҙы (1 ғинуар 1985 йыл) — ғалим-социолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Социология фәндәре кандидаты (2011), доцент (2016), Башҡорт дәүләт университеты Бөрө филиалының социаль педагогика һәм социаль эш кафедраһы уҡытыусыһы.
Залыгин Сергей Павлович
Ижады
«Тоҙло япраҡ һуты» («Соленая падь»; 1967), «Комиссия» (1975), «Дауылдан һуң» («После бури»; 1985) роман-хроникалары революциянан һуңғы Себерҙең нығыныу этаптарына арналған. «Экологик роман» («Экологический роман», 1993), «Һайлау ирке» («Свобода выбора»; 1996) романдарында, «Фамилиялаштар» («Однофамильцы»; 1995) повесында совет осоронан һуңғы ысынбарлыҡ үҙенең социаль-психологик типтары һәм йәмғиәт коллизиялары менән һүрәтләнә. Рус яҙыусылары ижадына арналған әҙәбиәт ғилеме буйынса эштәр авторы.
Кәкрекүл ҡаласығы
Табылдыҡтар
Бахмут мәҙәниәтенә ҡарағаны — түңәрәк төплө, йомро ҡорһаҡлы, ауыҙ ситтәре ҡыя һырлы, иңбаштары горизонталь ҡыя һыҙыҡтар, муйыны тирәләй бер нисә рәт кәкерсәктәр менән биҙәлгән.
Ҡаласыҡта мәғдәнселек менән шөғөлләнеү булған: тимер шлагы табылған, балсыҡ орсоҡбаштар, таштан яһалған иген онтағыстар, сүкеш, ҡайраҡ һәм төйгөстәр, һөйәк уҡ башағы асылған.
Асыштар тарихы
1989 һәм 2002 йылдарҙа Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты һәм БДУ‑ның берлектәге экспедицияһы (етәкселәре — Рәсәй һәм Башҡортостандың тарихсы-археологы, Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө фәнни үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты археология бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре, тарих фәндәре кандидаты Г. Н. Гарустович һәм Ф. М. Таһиров).
1993 йылда ТТӘИ экспедицияһы (етәкселәре — Г. Н. Гарустович, тарих фәндәре кандидаты,ТТӘИ-нең археологик тикшеренеүҙәр бүлеге хеҙмәткәре Овсянников Владимир Владиславович ) өйрәнә.
Семей
Совет осоро
1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң ҡалала 1918 йылдың 16 февралендә совет власы урынлаштырыла. 1918—1919 йылдарҙа Семипалатинск аҡ хөкүмәттәр идаралығы аҫтында була.
Ҡаҙағстандың бойондороҡһоҙлоғо осоро
1991 йылда билдәле ҡаҙаҡ шағиры һәм йәмәғәт эшмәкәре Олжас Сөләймәнов етәкләгән «Невада — Семипалатинск» халыҡ хәрәкәте баҫымы аҫтында Семипалатинск ядро полигоны ябыла, шунан һуң донъялағы һәр төрлө ядро һынауҙарына мораторий билдәләнә.
Һаны һәм составы
1909 йылда баҫылған Брокгауз һәм Ефрондың бәләкәй энциклопедик һүҙлеге XX быуат башындағы Семипалатинск һәм Семипалатинск өйәҙе тураһында түбәндәге мәғлүмәттәрҙе хәбәр итә:
Сәнәғәте
2011 йылда эшкәртеү сәнәғәте продукцияһының күләме 83,9 млрд тенге тәшкил иткән.
Кинотеатрҙары
1980 йылдарҙа ҡалала ете стационар кинотеатр, шулай уҡ клуб учреждениеларында, уҡыу йорттарында, предприятиеларҙа 116 киноҡоролма эшләгән.
Киң мәғлүмәт саралары
Ҡалала «ТВК-6», «Ҡаҙағстан», «Евразия беренсе каналы», «31-се канал», «КТК», «НТК», «Хабар», «Astana TV», «7-се канал» телеканалдары эфирға сыға. Радиостанциялар: «Радио 7», «Европа Плюс», «Радио NS», «Азия Рус радиоһы», «Tengri FM», «Радио Maudzidun» һ. б. «Alma-TV» һәм «Семсат» кабель компаниялары эшләй. «Спектр», «Беҙҙең Эш», «Семей Таңы», «Арна», «Ертіс өңірі» һ. б. гәзиттәр сыға.
Бикбулатова Гөлнара Фәрит ҡыҙы
Биографияһы
Һуңынан улар Өфө ҡалаһына күсенә. Юғары белемде Гөлнара Фәрит ҡыҙы Башҡорт дәүләт университетында ала. Дипломлы белгес хеҙмәт юлын 1981 йылда баш ҡалаһының Киров районы судында суд ултырышы секретары булып башлай. 1982—1984 йылдарҙа Совет районы судында шул уҡ вазифала эшләй. 1984—1990 йылдар — Башҡорт дәүләт университетының юридик факультеты кафедраһы лаборанты. 1991 йыл — Киров районы прокуратураһының канцелярия мөдире. 1991—1995 йылдар — Башҡорт дәүләт университеты кафедраһы ассистенты. 1995—1997 йылдар — Башҡортостандың янғынға ҡаршы СРСУ-һы ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең кадрҙар-юридик бүлеге начальнигы. Һуңынан 2005 йылға тиклем прокурорҙарҙың арбитраж процесында ҡатнашыуын тәьмин итеү буйынса бүлек прокуроры ярҙамсыһы. 2007 йылғаса — Башҡортостан Республикаһы прокуратураһының федераль ҡануниәтте башҡарыуын күҙәтеү буйынса идаралыҡтың бүлек мөдире. 2007—2018 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы прокуроры урынбаҫары. 2018 йылдан — Башҡортостан Республикаһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
Имашев Булат Ғөбәйҙулла улы
Ғаиләһе
Атаһы Ғөбәйҙулла Әхмәтзәки улы
Марфа (Көнгәк ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Фетнә
Тарихы
Башта «фетнә» һүҙе шлакты сығарыу өсөн металл эшкәртеүҙе аңлата. Был һүҙ йыш ҡына 656 йылда хәлифә Усман үлтерелгәндән һуң башланған беренсе ислам граждандар һуғышына ҡарата ҡулланыла. Икенсе фетнә тип ғәҙәттә өмәүиҙәр (683—685) араһында хәлифәт менән идара итеү өсөн талаш атала. Өсөнсө фетнә — ғәббәсиҙәрҙең өмәүиҙәргә ҡаршы революцияһы (744—750). Дүртенсе фетнә — Әл-Әмин менән Әл-Мәмүн араһында граждандар һуғышы (809—827).
ЮХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә
Йыл һайын асыҡ һауала үткәрелә торған «Рус классикаһы» 29 декабрҙә Әлмәттә урындағы «Нефтяник» һәм Нефтекаманан «Торос» хоккей клубтары араһында үтә, һәм хужалар 3:2 иҫәбе менән был уйындар тарихында тәүгегә еңеүҙе яулай.
Ике миҙгел араһы яңылыҡтары
2018 йылдың йәйендә ЮХЛ чемпионатының исеме үҙгәрә. Ошо мәлдән алып ул Юғары хоккей лигаһы — Ебәк юлы кубогы тип рәсми аталасаҡ. Даими миҙгелдең еңеүсеһенә яңы эшләнгән Ебәк юлы кубогы тапшырыласаҡ.
Асыш кубогы
Даими чемпионаттың тәүге уйынында үткән миҙгелдең финалсылары Санкт-Петербургтан «Динамо» һәм «СКА-Нева» хоккей клубтары осраша. Александр Шевченконың шайбаһы осрашыуҙа берҙән-бер генә булып ҡала һәм ғәмәлдәге чемпиондарға еңеү килтерә.
Сирекфиналдар
4. «Рубин» — 6. «Звезда» 3-2 (3:1, 1:2 ө.в., 1:3, 2:1 ө.в., 2:0, 2:1 ө.в.)
Ярымфиналдар
3. «Торос» — 4. «Рубин» 2-4 (3:2, 3:2, 1:2 ө.в., 1:2 ө.в., 1:4, 1:2)
Атлантик океан
Диңгеҙҙәре һәм ҡултыҡтары
Атлантик океан диңгеҙҙәренең, ҡултыҡтарының һәм боғаҙҙарының майҙаны — 14,69 млн км² (океандың дөйөм майҙанының 16 %), күләме 29,47 млн км² (8,9 %). Иң билдәле диңгеҙҙәр һәм төп ҡултыҡтар (сәғәт уғы буйынса): Ирланд диңгеҙе, Бристольский ҡултығы, Төньяҡ диңгеҙ, Норвег диңгеҙе, Балтик диңгеҙе (Ботнический ҡултығы, Фин ҡултығы, Рига ҡултығы), Бискай ҡултығы, Урта диңгеҙ (диңгеҙ Альборан, Балеар диңгеҙе, Лигур диңгеҙе, Тиррен диңгеҙе, Адриатик диңгеҙе, Ион диңгеҙе, Эгей диңгеҙе), Мәрмәр диңгеҙе, Ҡара диңгеҙ, Азов диңгеҙ, Гвинея ҡултығы, диңгеҙ рисер, лазарев диңгеҙе, уэдделл диңгеҙе, скоша (ҡайһы берҙә һуңғы дүртәүҙе Көньяҡ океанға индерәләр), Кариб диңгеҙе, Мексика ҡултығы, Саргасс диңгеҙе, ҡултыҡ Мэн, изге лаврентий ҡултығы, лабрадор диңгеҙе. Шулай уҡ Ирмингер диңгеҙе (Гренландия һәм Исландия араһында), Кельт диңгеҙе, Ироз диңгеҙе, Нидерланд яры буйындағы ватт һәм башҡа өлөштәрҙе айыралар.
Океан формалашыу тарихы
Уйһыулыҡ Анлантика формалашыуҙың башланғыс стадияһында көнсығышта Тетис океанының ике ҙур океан бассейнын һәм көнбайышта Тымыҡ океанды тоташтырыу булараҡ барлыҡҡа килә. Атлантик океан уйһыулығының артабанғы үҫеше Тымыҡ океан күләменең кәмеүе менән бәйле була. Иртә юра дәүерендә Гондвана Африка ға һәм Көньяҡ Америка ға бүленә башлай һәм хәҙерге Көньяҡ Атлантиканың океан литосфераһын барлыҡҡа килә. Криттарҙа Лавразия тарҡала, Төньяҡ Америка Европа нан айырыла башлай. Шул уҡ ваҡытта Гренландия, төньяҡҡа табан күсеп, Скандинавия һәм Канада нан айырыла. Һуңғы 40 миллион йыл эсендә һәм беҙҙең көндәргә тиклем Атлантик океан бассейнын яҡынса океан уртаһында урынлашҡан берҙәм рифт күсәры буйынса асыу дауам итә. .Бөгөнгө көндә лә тектоник плиталар хәрәкәте дауам итә. Көньяҡ Атлантикала Африка һәм плиталарының айырмаһы йылына 2,9-4 см тиҙлек менән дауам итә. Үҙәк Атлантикала Африка, Көньяҡ Америка һәм Төньяҡ Америка плиталары йылына 2,6-2,9 см тиҙлек менән айырыла. Төньяҡ Атлантикала Евразия һәм Төньяҡ Америка плиталарының таралыуы йылына 1,7-2,3 см тиҙлек менән дауам итә. Төньяҡ Америка һәм Көньяҡ Америка плиталары көнбайышҡа табан хәрәкәт итә, төньяҡ-көнсығышҡа Африка плитаһы, ә көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай Евразия плитаһы Урта диңгеҙ буйында ҡыҫылыу билбауын барлыҡҡа килтерә. .
БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы
Башҡортостан Республикаһының 12 саҡырылыш Юғары Советы 1990 йылдың мартында 267 депутат составында һайлана.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул ителә.
Асуан гидроузелы
Төҙөү тарихы
1950-се йылдарға Нил буйында түбән баҫымлы бер нисә быуа төҙөлә. Уларҙың иң бейеге — Нилдың беренсе тупһаһы районында британлылар тарафынан төҙөлгән Асуан быуаһы. Уның һыу һыйҙырышлығы 5 миллиард кубометр, бейеклеге — 53 м. Тәүге дамба 1899 йылда төҙөлә башлай, 1902 йылда тамамлана. Проект сэр Уильям Уиллкокс тарафынан эшләнә. Ул бер нисә күренекле инженерҙы, шул иҫәптән сэр Бенджамин Бейкрҙы һәм сэр Джон Эрдты йәлеп итә, Джон Эрд һәм Компания фирмаһы уларҙың төп подрядсыһы була. Төҙөлгән дамбаның бейеклеге 1907—1912 һәм 1929—1933 йылдарҙа арта, әммә ул ағымдың бер өлөшөн генә миҙгелле көйләүҙе тәьмин итә.
Некрасов Алексей Дмитриевич
Биографияһы
1900 йылда ул Мәскәү университетын тамамлай һәм фәнни эшсәнлеккә әҙерләнеү өсөн кафедрала ҡалдырыла, шунан һуң 1904 йылда сит илдәргә бер нисә ҡыҫҡа ваҡытлы сәйәхәттәр яһай. Бер ни тиклем ваҡыт Мәскәү ауыл хужалығы институтында академик Н. М. Кулагиндың ассистенты, һуңынан Юғары ҡатын-кыҙҙар курстары лекторы һәм профессоры булып эшләй.
Мәҫәле (Йүрүҙән ҡушылдығы)
Атамаһы
Тарихи башҡорт төбәктәрендә Мәҫәле (Мәҫәйле) гидронимы, Мәҫәле атамалы ауыл бар. Этимологияһы аныҡ түгел.
Иҫке Ҡуян
Тирә-яҡ мөхит
Йылғалары:
Е. Вахтангов исемендәге урыҫ академия театры
Евгений Вахта́нгов исемендәге Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы урыҫ дәүләт академия театры — Владикавказ ҡалаһындағы драма театры. Төньяҡ Кавказда иң боронғо драма театры. 1869 йылда төҙөлгән. Владикавказдың үҙәгендә, Ленин майҙаны, 3 адресы буйынса урынлашҡан.
Театр тарихы
Театр менән билдәле режиссерҙарҙың, актерҙарҙың, рәссамдарҙың һәм драматургтарҙың исемдәре бәйле. Шулай, театрҙың әҙәби бүлеге мөдире булып хеҙмәт иткәндә, бында Михаил Афанасьевич Булгаков үҙенең тәүге пьесаларын яҙа һәм ҡуя. Евгений Багратионович Вахтангов үҙенең беренсе постановкаларын тормошҡа ашыра, рәссам, шағир, осетин әҙәби теленә нигеҙ һалыусы Коста Леванович Хетагуров үҙенең тәүге спектаклдәрен биҙәй. Театрҙа Мариус Петипа, Николай Рыбаков, Александр Сумбатов-Южин, ағалы-ҡустылы Адельгеймдар, Мария Савина, Павел Орленев, Константин Варламов, Владимир Давыдов кеүек күренекле актерҙар һәм театр эшмәкәрҙәре бер нисә тапҡыр сығыш яһай.
Бинаһы
Театр бинаһы 1869—1871 йылдарҙа архитекторҙар С. И. Уилтон, В. О. Грозмань һәм В. Русаковский проекты буйынса төҙөлә, Федераль әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы булып тора. Театрҙың ике сәхнәһе бар: ҙур һәм бәләкәй. Ҙур залында 800-гә яҡын урын. Революцияға тиклем күпселек театрҙар музыкаль һәм драма театрҙарына бүленмәгәнлектән, сәхнә опера-балет спектаклдәренә лә иҫәпләнә, шуға күрә унда мобиль оркестр соҡоро бар. Шулай уҡ тамаша залы үҙенең үҙенсәлекле акустикаһы менән айырылып тора.
Татьяна Репина (Чехов пьесаһы)
Чеховтың «Татьяна Репина»һы йөкмәткеһендә пьесаның ике персонажы — Сабинин һәм Оленинаның — сиркәүҙә никахлашыуы кәүҙәләндерелә. Пьесалағы «ҡара кейемдәге» ҡатын персонажын күргән халыҡ уны Суворин пьесаһының аҙағында ағыу эскән Татьяна Репина тип уйлай һәм  истерикаға бирелә. Сәхнәлә барған ғибәҙәт ҡылыу (башҡа персонаждарҙың репликаһы арҡаһында өҙөлгәнлектән), цензура, әҫәр цензура шарттарына тура килмәй тип, пьесаны күрһәтеүҙе һәм баҫып сығарыуҙы тыйа. Суворин, нәшриәт хужаһы һәм «Новое время» гәзитенең нәшерсеһе булараҡ, үҙе Чеховтың бик юғары баһалаған, тик цензураны үтә алмаған бер шаршаулы пьесаһын айырым аҙ тиражлы оттискылы итеп нәшер итә. (Татьяна Репина. Антон Чеховтың 1 шаршаулы драмаһы (А. С. Суворинға арналған). — СПб.: 1889).
Киҫәксә
Киҫәксәләрҙең дөрөҫ яҙылышы
1.ғына/генә, ҡына/кенә киҫәксәләре иркәләү-кесерәйтеүҙе белдереп, зат ялғауҙары менән ҡулланғанда:малғынам, бергенәм һ.б.
Кемерово өлкәһе
Тупраҡ
Иң йышы көлһыу тупраҡ осрай. Кузнецк ҡаҙанлығында бик ҡиммәтле ҡара тупраҡ майҙаны бар.
Куда-ор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Оло Ҡыраҡа
Тасуирламаһы
Ландшафты — ҡарағай, ҡарағай-ҡарағас һәм ваҡ япраҡлы урмандар.
Һырттың төньяҡ өлөшөндә ҡыя һуған популяцияһы үҫә, ул тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора.
Некрасов Борис Владимирович
Некрасов Борис Владимирович (18 сентябрь 1899 йыл — 24 июнь 1980 йыл), ғалим-химик. СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1946).
Варна кәшәнәһе
Урынлашҡан ере
Силәбе өлкәһенең Варна ауылынан 3 саҡрым алыҫлыҡта, Оло Кәсәнә күле буйында урынлашҡан.
Тарихы
Бында сатыр рәүешле кәшәнәләр Хорезм һәм Хөрәсән мәҙәниәтенә хас.
Николаева Александра Степановна
Биографияһы
1957 йылда һәр һыйырҙан 8000 килограмдан ашыу һөт ала, 1958 йылда — 8190 кг, 1959 йылда — 8236 кг (ҡул менән һауып). 1960-сы йылдар башынан механик һауыуға күскәндән һуң, үҙ төркөмөндәге һыйырҙарҙан 5000 килограмдан ашыу һөт һауып ала.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (17.8.1948, 22.3.1966),
- «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (08.01.1960),
- ВСХВ-ның Ҙур һәм Кесе алтын һәм ике бронза миҙалы,
Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙы
Хәтер
2016 йылдың 14 октябрендә Өфөлә Октябрь проспектындағы аллеяла Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишеваға һәйкәл асылды.
Ильин Сергей Спиридонович
Ильин Сергей Спиридонович (5 апрель 1925 йыл — 5 февраль 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар взводы командиры, лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).
Биографияһы
1943 йылдың февралендә Башҡорт АССР-ының Өфө районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 1944 йылда Әстерхан хәрби пехота училищеһын тамамлай.
Кули (Казикумухское Койсу ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
19 сентябрь
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Венгрияла ислам
Иртә Урта Быуаттар
11-се быуатта дискриминациялы закон ҡабул ителеү йәмәғәттең юғалыуына килтерә.
Ғосманлы Венгрия
Һуғыштан һуңғы осор буталсыҡлығы һәм яңы мосолман йәмәғәтселеге барлыҡҡа килеү менән файҙаланып, ислам динен ҡабул иткән күп кенә ябай венгрҙар (мадьярабтар) Ғосман империяһының хәрби сословиеһы карьера баҫҡысы буйлап күтәрелә алғандар. Төньяҡ венгр ерҙәрендә йәшәүселәр төрөктәргә ҙур ҡаршылыҡ күрһәткән, гайдук отрядтары ойошторған. Күптәр шулай уҡ күрше словак ерҙәренә төньяҡҡа табан ҡасҡан. Венаның уңышһыҙ ҡамалышынан һуң Австрия немецтары төрөктәргә ҡаршы тағы ла киҫкенерәк ғәмәлдәргә тотона, Балҡан ярымутрауында әкренләп «реконкиста» башлана. Мохач һуғышынан һуң Европа милләттәре Европаның исламлашыуы ҡурҡынысына ҡаршы тороу маҡсаты менән берләшергә ынтылыш яһай башлай. Был стратегия 1571 йылда Лепанто эргәһендәге алышта тәүге уңыш килтерә.
Изборск
Тарихы
1330 йылда Избореск яңы урында Псков һәм Изборск халҡы менән берлектә  посадник Селога  Жеравья тауында төҙөй  һәм шул ваҡыттан алып яңы ҡәлғә һигеҙ ҡамауға бирешмәй. Тәре йөрөтүселәр менән һуғышта Изборск Псков һәм Новгород республикаларының терәге данын яулай, хатта дошмандар уны «тимер ҡала» тип атай.
Словен шишмәләре
Словен сығанағы православие изге әйбере һанала. Йыл һайын Божья Матерь иконаһы байрамында православие сиркәүе тарафынан изгеләндерелә.
Малошуйка (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега мороно йылғалары бассейны Унежма йылғаһы бассейнының көнбайыш сигенән Золотница йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнсығыш сигенә тиклем (Онеге йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мағаш (Һарыһыу ҡушылдығы)
Географияһы
Мағаш йылғаһы Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Һарыһыу йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Волынкина Тамара Александровна
Театрҙағы эштәре
Мурманск өлкә ҡурсаҡ театры — театр эшмәкәрлеге
Ғаязова Гөлһылыу Хәлил ҡыҙы
Башҡорт АССР-ы Юғары Советының туғыҙынсы саҡырылыш депутаты (1975—1980).
Биографияһы
Ғаязова Гөлһылыу Хәлил ҡыҙы 1936 йылдың 13 октябрендә Татарстандың Теньков районы Барыш ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ауыл мәктәбендә 7 класс тамамлаған.
1991 йылда хаҡлы ялға киткәнгә тиклем   махсуслаштырылған «Башуралотделстрой» идаралығының «Башуралэнергострой» тресында эшләй.
Тихомирова Любовь Андреевна
Биографияһы
Любовь Андреевна 1972 йылда КПСС ағзаһы. 1979 йылда Донецк ауыл хужалығы техникумын агроном һөнәре буйынса тамамлай. Йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — РСФСР Юғары Советының 9-сы һәм 10-сы саҡырылыш депутаты була (1975—1985 йылдарҙа) һәм РСФСР Юғары Советы президиумы ағзаһы (1975), партия район комитетының даими ағзаһы, район советы депутаты, Бөтә Союз колхозсыларының III съезы делегаты һәм һәм колхоз идараһы ағзаһы итеп һайлана (1969).
Медянка (Оло Бирҙәш ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Элизабет Робоз Эйнштейн
Биографияһы
Элизабет Робоз 1904 йылда Сасварош ҡалаһының (Szászváros, Венгрия короллеге; хәҙерге ваҡытта — Орэштие, Румыния) баш раввины ғаиләһендә тыуған. Әсәһе үлгәндән һуң, атаһы ғаиләне Венгрияның Ньиредьхаза ҡалаһына күсереп алып килә.
Будапешт университетына йәһүдтәрҙе ҡабул итеүгә сикләүҙәр индереү арҡаһында Робоз Вена университетына уҡырға инә, уны 1928 йылда органик химия буйынса отличие менән тамамлай. Венгрияға ҡайтҡандан һуң дәрәжәне раҫлау өсөн имтихандарҙы яңынан бирергә мәжбүр була.
1940 йылда антисемит кәйефтәр көсәйеү сәбәпле Робоз Венгриянан АҠШ-ҡа ауыл хужалығы белгесе булараҡ виза менән күсенә.
1959 йылда Сан-Францискола Калифорния университетына һәм һуңынан Берклиҙа Калифорния университетына күсә.
Үҙәнбаева Тәнзилә Хәмит ҡыҙы
Ижады
Уның бай ижады менән Башҡортостан, күрше өлкәләр, республикалар халҡы ғына түгел, Монголия, Чехословакия, Һиндостан, Япония, Германия, Төркиә тамашасылары ла яҡындан таныш.
Тучков күпере янындағы Изге Екатерина сиркәүе
Баштағы ҡорамдар
1760 йылда ҡорам Кексгольм пехота полкына күсә һәм Изге Екатерина хаҡына изгеләндерелә. Полктың поход ҡорамынан бында ризница һәм сиркәү өсөн кәрәк-яраҡ күсерелә. 1782 йылда Екатерининский ағас сиркәүе «оспенный (сәсәк)» сиркәүенә әүерелә һәм сәсәк йәки ҡыҙылса сире менән ауырыусылар өсөн тәғәйенләнә.
Мортазин Владислав Львович
Биографияһы
1988—1992 йылдарҙа Өфө ҡалаһында Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы, Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы булып эшләй.
Наградалары
Бөтә Рәсәй пианистар конкурсы (1985), органсылар конкурсы (1989 йыл) лауреаты.
Калинин (Ейәнсура районы)
Калинин (Калининский) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы утар. Почта индексы — 453396, ОКАТО коды — 80226843008.
Чехияла ислам
Тарихы
Чехия мәҙәниәтенә ислам йоғонтоһо әҙ булған.
Иҫәнғол
Тарихы
1946 йылда Ейәнсура районы нигеҙендә ике район ойошторола: үҙәге Абҙан ауылында урынлашҡан Абҙан районы һәм үҙәге Иҫәнғол ауылы булған — Ейәнсура районы. 1956 йылда Абҙан һәм Ейәнсура райондары ҡабаттан бер Ейәнсура районына берләшә, һәм Иҫәнғол ауылы район үҙәге булып ҡала.
Халыҡ һаны
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - башҡорттар (53 %), урыҫтар (26 %).
Щелкачёв Владимир Николаевич
Биографияһы
1930 йылда дини ойошма эше буйынса ҡулға алына. Суд ҡарары — концлагерҙә 3 йыл Алматыла һөргөнгә алмаштырыла. 1994 йылда реабилитациялана.
Балтик буйы
2017 йылда БМО Литва, Латвия һәм Эстонияның статусын үҙгәртте. Хәҙер Балтия илдәре Көнсығыш урынына Төньяҡ Европаға ҡарай. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының классификацияһына ярашлы, Төньяҡ Европа илдәренә Ирландия, Бөйөк Британия, Норвегия, Исландия, Дания, Швеция, Финляндия, хәҙер Литва, Латвия һәм Эстония инә.
Яр буйы һыҙаты
Латвияның яр һыҙаты (яҡынса 500 км) аҙ йырғыланған; Рига ҡултығы ғына оҙон эске бөгөлөш яһай. Яр буйҙары башлыса уйһыу, ҡомлоҡтар һәм дюналар өҫтөнлөк итә; яр буйының киңлеге — 2-3, урыны менән 50 саҡрымға тиклем етә.
Балтик буйының иң эре континенталь элементы — Моонзунд, йәки Көнбайыш-Эстония архипелагы — шулай уҡ Эстония биләмәһендә. Был 500-ҙән артыҡ утрау, дөйөм майҙаны 4 мең км2 (иң эреләре Сааремаа, Хийумаа, Муху, Вормси һәм Кихну).