cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Маннанов Шакир Фәтих улы
Биографияһы
«Утыҙ ете яҡташыбыҙ Дан орденының тулы кавалерҙары булды (ил буйынса тотош алғанда улар ни бары 2,5 меңдән саҡ ҡына артығыраҡ), тик уларҙың береһе генә дүрт Дан Орденын тағып йөрөүгә өлгәшә. Ул — Маннанов. 1960-сы йылдар аҙағында уға икенсе тапҡыр 3-сө дәрәжә Дан орденын тапшыралар. Хәҙер ни өсөн 3-сө дәрәжә Дан орденын ҡабатлап тапшырылыуын беҙ белә алмайбыҙ (Шакир Фәтих улы 1973 йылда вафат була): моғайын, беренсе орденын алып өлгөрмәҫ борон Маннанов батырлығы өсөн тағы ла наградаға тәҡдим ителгәндер, күп йылдар үткәс, награда геройҙы эҙләп таба.».
Хәтер
Октябрский ауылы мәҙәниәт йорто бинаһына Ш. Ф. Маннановҡа арнап мемориаль таҡта ҡуйылған.
Нева заводы янындағы В. И. Ленин һәйкәле
Тарих
1926 йылдың 8 авгусында меңәрләгән кеше ҡатнашҡан митингта һәйкәл тантаналы рәүештә асыла. Һәйкәлдең япмаһын 1879 йылдан уҡ заводта эшләп килгән Федор Богданов тартып төшөрә.
Берг Аксель Иванович
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа
1959 йылдың февралендә Берг милли иҡтисад менән идара итеү өсөн илдә Берҙәм дәүләт иҫәпләү үҙәктәре селтәрен булдырыу тураһында СССР етәкселегенә А.И. Китовтың тәҡдимдәрен ҡарау буйынса хөкүмәт комиссияһын етәкләй. Комиссия А.И. Китовтың тәҡдимдәрен хуплай.
1959 йылда Берг СССР Фәндәр академияһы Президиумы ҡарамағындағы «Кибернетика» комплекслы проблема буйынса ғилми совет рәйесе итеп һайлана (Совет СССР Фәндәр академияһының Бөтә Рәсәй ғилми үҙәге бинаһында урынлаша). Кибернетика буйынса тикшеренеүҙәр координацияһын етәкләй. СССР-ҙа бионика, техник кибернетика, структур лингвистика, яһалма интеллект үҫешенә ҙур өлөш индерә.
Тубалар
Тубалар (үҙатамаһы туба, иҫкергән атамалары тувалар) — Рәсәй Федерацияһы составындағы Алтай Республикаһының төньяҡ өлөшөнә йәшәүсе аҙ һанлы ерле төрки телле халыҡ. Үҙатамалары — туба (тува) кижи, тубалар, шулай уҡ йыш кижи («урман кешеләре»). Тубалар Катундан көнсығышта, Бий йылғаһы буйында һәм Телецкий күле ярҙарында йәшәй. Себерҙе үҙләштереү осоронда урыҫ тәүге юл ярыусылары уларҙы «черневый татарҙар» тип атаған.
Тубалар төньяҡ алтайҙарға ҡарай, тик улар көньяҡ алтайҙарға яҡын сиктә йәшәй һәм уларҙың тел, мәҙәниәт, көнкүрешенән күп кенә элементтар үҙләштергән. Быға шулай уҡ уларҙың ҡумандылар һәм шалғандар менән ҡатнашыуы ярҙам иткән.
Сығышы
Наибольшее распространение получило мнение В. В. Радлова, который первый обратил внимание на то, что алтайцы называют «черневых татар» этнонимом «туба». Радлов, основываясь на том, что термином «туба» называют себя сойоты, то есть тувинцы, а также койбалы, и учитывая то, что в истории Южной Сибири XVII в. часто упоминается имя в истории тувинцев, центр обитания которых был на реке Убсе (правый приток Енисея), высказал такое предложение: « ….они переселились с востока. По всей вероятности, они являются самодийскими племенами, которые уже ранее отуреченные жили в начале XVII столетия в области между Телецким озером и Катунью… диалектные особенности их языка указывают на то, что эти племена были отуреченные киргизами. Они ещё до сих пор занимаются собиранием корней и кедровых орехов, также как это писали китайцы в отношении «Дубо» (Дубо — китайское название племён туба, населявших в конце I тысячелетия Восточный Саян и принявших участие в этногенезе восточных тувинцев)».
Тарихы
Тубалары для русских были неясачные до 1627—1629 г. И ясак не платили и бились в битвах с казаками, но перевес оказался на стороне казаков. Саракокшинские тубалары платили ясак русским по 2-3 соболя, по котлу и по тагану железному с человека в год. Эквивалентом пушного обращения был сначала только соболь, а потом и другие дорогие меха. Тубалары двоеданцы, они платили ясак России соболями, а джунгарам по котлу и железному тагану с человека (южские, кергежские и комляжские). У тубаларов управление было следующее: 1. Старейшины «байты» или «башлык». 2. Зайсаны. Власть зайсанов передавалась по наследству. Сеоки: Юз, Комдош, Тиргеш, Кузен, Челей, Калар, Карга, и т. д. Повинности русской власти: 1. Исправление и прокладка дорог. 2. Тушение пожаров. 3. Поставка лошадей для ямской гоньбы. 4. Заготовка дров для церквей и школ.
Тубаларҙың таралып ултырыуы
4. Население Кузенской волости жило в селениях: Ынырга, Паспаул, и по рекам Иша, Сары-Кокша.
Дине һәм мифологияһы
Тубалары приносили своим высшим божествам в жертву лошадь с последующим вывешиванием на шесте её шкуры, так же как это делали древние тюрки. Среди этих божеств Каным и Тезим представляли собой персонифицированное олицетворение гор, столь характерное для древних тюрков. Из них «Йыш еези Каным-бий» — хозяин лесов Каным-бий, — почитаемый и другими северными алтайцами, был персонифицированным божеством конкретной горной местности, наподобие Отукена у древних тюрков. Каным — это название высокого горного хребта в северной части Кузнецкого Алтая. Под этим именем он обозначается на современных географических картах. Тезим — тоже название какой-то высокой горы или горного узла, местоположение которого я не установил. Тубалары и прикатунские алтайцы называют его Тезим-бий или Тезим-тайка. Этим высшим божествам приносили в жертву раз в три года лошадей определённой масти, например, божеству Ульгеню — светлой (серой) масти, а Тезиму — рыжей. Жертвоприношение лошадей горам, да ещё одномастных, характерно для тюркоязычных кочевников-скотоводов Саяно-Алтайских гор. Лошадей для жертвоприношений тубалары покупали, так как скота они держали мало из-за природных условий. Высшие божества тубаларов носили приставку «бий» со значением высокого титула: Каным-бий, Шаныр-бий и др.
Туҡланыу
Из пресного теста изготовлялось также блюдо казан тертпек (букв. «хлеб котла»). Сначала из пресного теста формировали лепёшки, а затем их опускали в кипящий мясной бульон (мюн), предварительно убрав оттуда мясо. К столу казан тертпек подавали отдельно от мяса и бульона.
В пищу употреблялись также стебли калбы, пучки (палтырган) и листья бадана (тавана). Черемшу заготавливали в середине мая, июне. Из неё делали салаты и начинку для вареников. Кроме того, практиковалось соление на зиму. Стебли пучки ели в сыром виде до цветения указанного растения. Листья бадана запаривали в кипятке, получая тем самым напиток.
Сметану (каймак/кайвык) получали, собирая её с отстоянного молока. Из каймак/кайвык делали в свою очередь сливочное масло (сайрю). Для этого сметану сливали в маслобойку и сбивали до получения необходимой массы.
Из чегень туба получали целый ряд молочных продуктов, прежде всего — молочную водку (арак) и сыры (курут, пыштак). Процесс изготовления арак у туба был сходен с челканским.4 После перегонки чегень в самогонном аппарате в котле оставалась творожистая масса (арчин), которая шла на изготовление твёрдого сыра (курут). Её собирали и клали в горячем виде в специально сделанный для этой мешок и подвешивали для того, чтобы вытекла сыворотка. Затем творожистую массу клали под пресс и сушили в печке.
Туҙҙан кәрәк-яраҡ предметтарын етештереү
Диапазон применения коры берёзы (бересты) у тубаларов был широк, но в основном её использовали для производства предметов утвари. Бересту снимали во второй половине июня и в июле. При этом основным критерием её отбора являлось наличие ровной, без наростов и трещин поверхности. Существовало два способа снятия коры с берёзы. В первом случае на дереве сначала делали вертикальный разрез, предварительно обстучав избранный участок коры обухом топора, а затем осторожно разворачивали бересту так чтобы не повредить её внутренний слой. При втором способе берёзу срубали и распиливали на несколько частей. Кору от дерева отделяли при помощи палочки, обтыкая ею чурбак с двух сторон. Сколотень (береста, снятая целиком с чурбака) затем выворачивали руками. Аналогичные способы снятия бересты имели место у челканцев.
Наиболее простой в плане изготовления являлась прямоугольная или квадратная коробка с низкими бортами. Не случайно, что данный тип находит широкие аналогии у лесо-таёжного населения Северной Евразии. Коробка выполнялась из берестяной пластинки, углы которой складывались в виде треугольников и прижимались к образованным таким приёмом стенкам. Для придания жёсткости их кромок под отогнутые углы могли подкладываться прямоугольные берестяные пластинки. К стенкам они пришивались с помощью конопляных ниток и сарги. Использовали кыйвек для хранения жидких продуктов.
Имел место также короб с относительно невысокими стенками. Его конструкция была идентична рассмотренному кузову (колчак). Туба часто называли его терки, словом, образованным от глагола тер «собирать». С терки ходили в тайгу собирать ягоду, черёмуху, кедровые орехи и т. д. Обычно короб имел ручку из черёмухового прута. Концы прута укрепляли у кромки коротких стенок.
Һаны һәм таралып ултырыуы
По переписи населения 2002 года численность тубаларов в РФ составила 1565 чел., в том числе в Республике Алтай — 1 533 чел. — в основном в Чойском районе. По переписи населения 2010 года — 1 965 чел., в том числе в Республике Алтай — 1 891 чел.
Яҡупов Николай Яҡуп улы
Биографияһы
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы Указы менән немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы көрәш фронтында командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн медицина хеҙмәтенең гвардия өлкәг лейтенанты Яҡупов Николай Яҡуп улына Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены, «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 3025) тапшырыла.
Византия-болгар һуғыштары
1040-1041 йылдарҙа, шулай уҡ 1070-се һәм 1080-се йылдарҙа византия идараһына ҡаршы ихтилалдар була, ләкин улар уңышһыҙлыҡҡа осрай.
1204 йылда IV тәре йөрөтөүселәр походында ҡатнашыусылар Константинополды яулағас, Болгария императоры Калоян улар менән дуҫлыҡ мөнәсәбәттәре булдырырға маташа, ләкин күптән түгел төҙөлгән Латин империяһы болгарҙар менән союз буйынса теләһә ниндәй тәҡдимде лә кире ҡаға. Үҙенең һалҡын ҡабул итеүе арҡаһында Калоян Константинополь ҡолатылғандан һуң ойошторолған Византия дәүләттәренең береһе, Никея империяһы менән союзға инә, һәм был районда тәре йөрөтөүселәрҙең власын кәметә. Бер туған ҡустыһы Борил Латин империяһы менән союзға инеүенә ҡарамаҫтан, Борилдың вариҫтары, уларҙың яғынан һөжүм дауам итеүенә ҡарамаҫтан, никейҙар яғына баҫҡан.
Нисек яҙырға? (Шәһит Хоҙайбирҙин, 8.02.1924 йыл)
Мәҡәләнең эстәлеге
"Нисек яҙырға?" "Мәғлүм, башҡорт халҡы бер нисә ырыуға бүленә. Мәҫәлән, билдәлеләренән: Бөрйән, Ҡатай, Тамъян, Ҡыпсаҡ, Юрматы, Үҫәргән һәм башҡалар. Бына былар белән Һөйләшкәндә телдәрендә күп кенә айырмалар барлығы күренә. Шунлыҡтан, башҡорт телен ғәмәлгә ҡуйырға керешкәс, шул юғарыла күрһәткән ырыуларҙан ҡайһыһын сын башҡорт теле итеп алыу мәсьәләһе тыуһа, икенсе яҡтан, шуларҙың ҡайһыһы ғәмәлдә — эштә үткәҙеүҙе еңел булыу мәсьәләһе тыуа.
Нуҡай
Нуҡай (Нукаево) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 298 кеше. Почта индексы — 453344, ОКАТО коды — 80238863001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
1838 йылда 374 кешегә 1080 бот яҙғы иген сәселә. Бөтәһенә ат — 210, эре мөгөҙлө мал — 105, һарыҡ — 30 баш тура килгән.
Иләс
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Турат сағылы
– Ҡышты насар үткәргән, бер нисә алаша ҡалды.
– Алып килегеҙ уларында, - фарман бирҙе бай. Ул алашаларҙы алып килгәс, бай:
Тойлок (Чулым ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вычь-Ях
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Абыҙбаев Измаил Ибраһим улы
Биографияһы
Измаил Ибраһим улы Башҡортостандың — Арлан, Шкапово, Манһары һәм башҡа нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү буйынса проект етәкселәренең береһе була. Алжир һәм Иран нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеүҙе анализлау һәм проекттарын төҙөү менән етәкселек итә.
Нәфисә
Шулай уҡ ҡарағыҙ
«Нәфисә (ансамбль)» — Ризуан һәм Нәфисә Хәкимовтарҙың «Мөғжизә» исемен йөрөткән ансамбленең хәҙерге исеме.
Европа күпере (Австрия)
Тарихы
Күпер, дөрөҫөрәге виадук, 5 пилонға терләгән тимер бетондан яһалған балкалы конструкциянан тора, балкаларҙың эсе буш. Киңлеге 10 метр, бейеклеге 7,7 метр һәм оҙонлоғо 657 метр. Пилондарҙың иң бейегенең бейеклеге 146,5 метр тәшкил итә, был үҙ сиратында аҫта ағыусы Штиль йылғаһы өҫтөнән күперҙең максималь бейеклеген бирә — 190 метр. Төҙөү эштәре тамамланған мәлдә Европала иң бейек күпер тип иҫәпләнгән.
Булатова Әлфирә Хәйретдин ҡыҙы
Булатова Әлфирә Хәйретдин ҡыҙы (Ҡыҙ фамилияһы — Миңлеғәлиева, 5 март 1953 йыл) — сәнәғәт эшмәкәре , электр техникаһы инженеры. «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе» (2000). Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең махсус элемтә бүлеге мөдире (1998 йылдан алып).
Алдан (йылға)
Алдан һүҙенең тунгус телендә балыҡты билдәләү өсөн барлыҡҡа килгән тип фаразлана. Икенсе аңлатма: алдан — яҙғы яр шәреһе (эвенк.).
Тоголь-Кы
Тоголь-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 1337 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Тумна (Чулым ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы
Тарихы
1995 йылдың 1 ғинуарына ҡарата «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙал менән яҡынса  кеше бүләкләнгән.
Миҙалдың тасуирламаһы
«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалды булдырған саҡта уны тутыҡмаусы ҡоростан эшләргә тейеш булғандар, әммә 1943 йылдың 27 мартындағы ҡарар менән әлеге материал еҙгә алмаштырыла. Миҙал 32 мм диаметрлы түңәрәк формала.
Кантемиров күпере
Конструкция
2002 йылда күперҙе художестволы биҙәп яҡтыртҡандар. Күпер периметры буйлап 360 яҡтыртҡыс урынлаштырылған.
Агишев Сәғит Ишмөхәмәт улы
Биографияһы
1939 йылда Өфөгә килеп, Башҡортостан уҡытыусылар белемен камиллаштырыу институтында башҡорт әҙәбиәте методикаһы буйынса ғилми эшмәкәр булып эшләй.
Миңлебаев Руфил Ғафар улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Башҡортостанда башлап тупраҡ альгологияһы буйынса ғилми йүнәлеш булдыра, тупраҡ ылымыҡтарын өйрәнеү буйынса фәнни эшмәкәрлек ойоштора. Шулай уҡ, тирә-яҡ мөхит биомониторингы буйынса фәнни мәктәпкә нигеҙ һала.
Руфил Ғафар улы етәкләгән коллективтың флора өлкәһендә алып барған эштәре һөҙөмтәһендә Башкортостан Республикаһының генофондын асыҡлау һәм уны һаҡлау системаһы булдырыла.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Руфил Ғафар улы Миңлебаев күп йылдар фәнни эштәр менән бәйле ойоштороу эштәрендә һәм йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша.
Элени Цалигопулу
Биографияһы
Артабанғы тиҫтә йыллыҡта 10-ға яҡын альбом сығарып, грек музыкаль башҡарыусыларының юғары кимәленә тиклем күтәрелә. 1998—1999 йылдарҙа вокалсы Мелина Кана, һуңыраҡ йырсы Димитрис Басис, «Mode Plagal» һәм «Mikro» төркөмдәре менән берлектә гастролдәрҙә йөрөй.
Шәхси тормошо
2008 йылғы интервьюһында яҡынса 15 йыл дауамында грек композиторы, лирик һәм музыкаль продюсер Йоргос Андреуға (Γιώργος Αντρεου) кейәүҙә булыуы тураһында белдерә, әммә улар аҙаҡ айырылшҡандар.
Нор-Ю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Телевидение
Тарих
Нипков дискыһы нигеҙендәге системалар 1925 йылда Джон Бэрд менән Бөйөк Британияла, Чарльз Дженкинс менән АҠШта, бер береһен айырым рәүештә ''И. А. Адамян һәм Л. С. Термен'' менән СССРҙа ғәмәләгә индерелә.
Ҡураййылға (Ыҡ ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- Бассейн коды — 10.01.01.013
Коканд походы (1875—1876)
Абдрахман-Аптабачи фетнәһе
Ошо уҡ ваҡытта Кокандта яңы фетнә ҡуба. Абдрахман Аптабачиҙың ҡотортоуы арҡаһында ҡала халҡы хан һарайына ябырыла. Насретдин, атаһы Хоҙаяр һымаҡ, урыҫтарҙан ярҙам көтә һәм 1875 йылдың 10 (22) октябрендә Хужантҡа бара. Кокандлылар Наманғанды баҫып алалар, урыҫ гарнизоны цитаделдә йәшеренеп, көскә һөжүмде кире ҡағыуға өлгәшә. Яуап итеп, Наманған районына яңы урыҫ ғәскәрҙәре ебәрелә. Скобелев етәкләгән Наманған отряды ханлыҡтың төрлө райондарына ҡыйыу рейдтар башҡара.
Ев-Юган (Назым ҡушылдығы)
Ев-Юган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назым йылғаһының һул ярына тамағынан 211 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Хиуа ханлығы
Ҡуңғырат үзбәк династияһы
1804 йылда Мөхәммәт Әмин-бейҙең ейәне, Эльтузар хан тип иғлан ителә, һәм ға сыңғыҙиҙәрҙең ҡурсаҡтары башҡа кәрәкмәне. Уның ҡустыһы, Мөхәммәт Рәхим хан I (1806—1825 йылдарҙа хакимлыҡ итә) 1811 йылда аралдарҙы еңеп, илде берләштерә, ҡарағалпаҡтарҙы буйһондора (Амударъя дельтаһының төньяҡ-көнбайышында) һәм төркәмәндәрҙе — көньяҡта һәм ҡаҙаҡтарҙы төньяҡта үҙенә буйһондорорға тырыша. Ошо уҡ сәйәсәтте уның вариҫтары ла алып бара. Элтузар һәм Мөхәммәт Рәхим хан I ахырҙа ҡәбилә башлыҡтарының ҡаршылашыуын һарттар ярҙамында еңеүгә өлгәшәләр һәм төркмәндәрҙең хәрби көсөн ауыҙлыҡлай ала. Төркмәндәрҙе улар Хәрәзмдә йәшәүгә инандыралар, хәрби хеҙмәт өсөн һуғарылған ерҙәр тараталар йәки уларҙы көс менән ризалашырға күндерәләр. Улар сағыштырмаса үҙәклештерелгән дәүләт төҙөйҙәр, сөнки провинциаль губернаторҙар сикләнгән хакимлыҡҡа эйә булалар. XIX быуаттың беренсе яртыһында ҡуңғыраттар ирригацион системаһын күпкә киңәйтәләр; шулай итеп, үзбәктәр ултыраҡ милләт булып китәләр һәм бының һөҙөмтәһендә яңы ҡалалар барлыҡҡа килә. Мөхәммәт Рәхим хан I хакимлығының осоронда ханлыҡта «Хәрәзмдә эшләнгән» яҙыулы үҙ тәңкәләрен һуға башлайҙар. Шуға ҡарамаҫтан, ханлыҡҡа кеше ресурстары, шулай уҡ финанс ресурстары етешмәй һәм Бохараға һәм Хөрәсәнгә, шулай уҡ ҡаҙаҡтарға һәм бойондороҡһоҙ төркмән ҡәбиләләренә ҡаршы Хиуа рейдтары йыл һайын үткәрелә башлай. шул уҡ ваҡытта Ҡуңғырат осоро мәҙәни ҡаҙаныштар менән билдәләнә, нәҡ ошо ваҡытта Хәрәзм Урат Азияла төрки әҙәбиәте үҫешенең төп үҙәге булып китә.
Хиуа ханлығы Рәсәй бойондороҡлоғонда
1910 йылдан алып 1918 йылға тиклем ханлыҡ менән Әсфәндийәр хан идара итә.
Хиуала революция
922 йылда РСФСР составындағы Хәрәзм ХСР-ы СССР составына инә һәм Хәрәзм ССР-ы тип үҙгәртелә. 1924 йылдың көҙөндә Урта Азияла милли-территориаль ыҙанлау барышында уның территорияһы РСФСР-ҙың Үзбәк ССР-ы, Төркмән ССР-ы һәм Ҡарағалпаҡ АО араһында бүленә.
Социаль-иҡтисади һәм сәйәси тормошо
Бынан тыш, XVI быуатта Хиуа ханлығы ике тапҡыр Бохара ханлығы тарафынан баҫып алына. Эске низағтар, ауыр һалымдар һәм йөкләмәләр халыҡ хәлен ауырлаштыра һәм, үҙ сиратында, сауҙаға кире йоғонто яһай.
Шуның менән бергә Хиуа ханлығында ер хужалығының үҙенсәлектәре була. Хан һәм уның туған-тумасалары ерҙәрҙең яртыһына хужа була, ҡалған ерҙәр дәүләт ерҙәре тип һанала (ваҡыфтан тыш). Дәүләт ерҙәрендә ҡуртымға алыусылар эшләй.
Хан һәм шәхси ерҙәрҙә эшләгән игенселәр ярымсы тип исемленәләр (ярым — ярты): улар ҡуртым өсөн уңыштын яртыһын бирергә тейеш була.
Хиуа ханлығы ҡалалары
1874 йылда Хәрәзмдә Атаджан Абдалов китап нәшриәте булдыра, ә Хоҙайбиргән Деванов беренсе үзбәк фотографы һәм кинооператоры була.
Пустовгаров Юрий Леонидович
Биографияһы
Артабанғы 2006 йылға тиклемге хеҙмәт эшмәкәрлеге осоронда йәмғиәттең план-иҡтисад бүлеге начальнигы, берекмәнең генераль директоры урынбаҫары, коммерция буйынса директоры, техник директоры һәм генераль директоры була.
Адыгей теле
Адыгей (адыгэ) теле - (Адыге́йский язы́к (түбәнге черкес, көнбайыш черкес, көнбайыш адыгей, кях) — адыгей халҡының абхаз-адыгей телдәре ғаиләһенә ҡараған теле.
Штейнберг Исаак Захарович
Биографияһы
ВЧК тарафынан 1919 йылдың 10 февралендә ҡулға алына һәм төрмәлә 4,5 ай тотола.
Журналистикала һәм әҙәбиәттә Штейнберг И. З. Ицхок-Штейнберг Нахмен тәхәллүсе аҫтында идиш телендә яҙа. Территориализмдың теоретигы һәм «Афн швэл» (На пороге) журналының мөхәррире була.
Алисов
Билдәле йөрөтөүселәр
--
Үҙәк федераль округ
Халҡы һәм милли составы
2002 йылдағы халыҡ иҫәбе мәғлүмәтенә ҡарағанда Үҙәк федераль округында кеше һаны 38 000 652 тиң. Милли состав:
Яңы Көйөк
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Маликова Мәрйәм Ғүмәр ҡыҙы
Фәнни эшмәкәрлек йүнәлештәре
— Башҡортостан Республикаһы зоналарының минерал составы (тупраҡ — үҫемлек — хайуандар организмының үҙ-ара йоғонтоһо);
Маликова Мәрйәм Ғүмәр ҡыҙы күп тапҡыр Башҡортостан Республикаһы ауыл хужалығы министрлығының Маҡтау ҡағыҙҙары менән буләкләнгән. Алдынғы эш тәжрибәләрен ауыл хужалығы производствоһына индереү буйынса радио һәм телевидениела сығыштар яһай. Зона кәңәшмәләрендә, Халыҡ-ара фәнни-ғәмәли конференцияларҙа ҡатнаша. Тәбиғи цеолитты етештереү һәм производствоға индереү өсөн күрһәткән хеҙмәттәре өсөн уға бронза миҙал һәм III дәрәжә диплом бирелгән.
Латвияның тарихи-мәҙәни өлкәләре
Сатверсме — Латвия Республикаһы Конституцияһының беренсе бүлегенә ярашлы, халыҡ-ара договорҙар менән урынлаштырылған сиктәрҙәге Латвия дәүләте территорияһын артабанғы өлкәләр тәшкил итә: үҙәктә Видземе, көньяҡ-көнсығышта Латгалия (Латгале), көнбайышта Курземе һәм көньяҡта Земгале.
Вилюйск
Географияһы
Якутскиҙан төньяҡ-көнбайышҡа табан 592 км алыҫлыҡта, Вилюй йылғаһының (Лена ҡушылдығы) уң ярында урынлашҡан.
Ҡаласыҡ (фильм)
Бүләктәр һәм тәнҡит
«Ҡаласыҡ» фильмы Кумар Шаханиҙың өсөнсө фильмы була. Ул Filmfare Awards премияһына «Тәнҡитселәр фекеренсә иң яҡшы фильм» номинацияһында бүләкләнә.
Еман-Галь-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Евсеев Сергей Александрович
Биографияһы
Сергей Александрович Евсеев Мәскәү ҡалаһында 1882 йылдың 10 сентябрендә тыуған.
Рә
Этимологияһы
Рә (урыҫса Ря — ра/рә; ҫRәWә, ҫRәVә һинд-европа телдәренән алынған булыуы мөмкин. Мәғәнәһе йылға, ағым.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
— Бассейн коды — 10.01.01.013
Клара
Билдәле шәхестәр
Әһлиуллина Клара Ишбулды ҡыҙы (5 декабрь 1968 йыл) — географ, энциклопедист, журналист, шағир. 2009 йылдан «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәт комплексының директор урынбаҫары. Журналистар союзы ағзаһы (2014). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2015).
Яншин Александр Леонидович
Ойошмаларҙа ағза булыуы
1978 йылда А. Л. Яншин «История развития рельефа и Сибири Дальнего Востока» тигән 15 томлыҡ хеҙмәте өсөн СССР Дәүләт премияһын ала. Күп кенә фәнни советтарҙың, комиссияларҙың һәм комитеттарҙың рәйесе һәм ағзаһы, РФА Себер бүлексәһенә һәм РФ нефть һәм газ проблемалары институтына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Ғаиләһе
Ҡатындары:
Хәтер
Биналарға мемориаль таҡталар ҡуйылған:
Мечётинский (станция)
Станция эшмәкәрлеге
Мечётинский станцияһында 1980 йылда ҙур йөк тауар ихатаһы төҙөлә, ул бөртөклө йөктәрҙе тейәү һәм бушатыу өсөн, шулай уҡ башҡа тейәү эштәрен башҡарыу өсөн тәғәйенләнгән. Йөк ихатаһы төҙөлөшөн 640-сы төҙөү-монтажлау предприятиеһы башҡара. (Сальск ҡалаһы).
Ваһапов Роберт Фәнил улы
Биографияһы
2005 йылда - Башҡортостан Республикаһының иҡтисади үҫеш һәм сәнәғәт министры урынбаҫары.
2007-2009 йылдарҙа - Башҡортостан Республикаһының сәнәғәт, инвестиция һәм инновация сәйәсәте министры урынбаҫары, министрҙың беренсе урынбаҫары.
Енорд
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Йүрүҙән ҡала биләмәһе
Ҡала биләмәһе статусы һәм сиктәре Силәбе өлкәһенең 2004 йылдың 9 июлендә ҡабул ителгән «Ҡытау-Ивановск муниципаль районы, уның составындағы ҡала һәм ауыл биләмәләренең статусы һәм сиктәре тураһында» 241-ЗО законы менән раҫланған.
Топонимикаһы
Гидроним нигеҙендә — боронғо төрки һүҙе үҙән — 'йылға', 'үҙән'. Беренсе өлөшө башҡортса йор 'шәп, теремек' йәки көнсығыш диалекты һүҙе йур 'ҙур', йәғни Йүрүҙән — 'шәп йылға' йә 'ҙур йылға' мәғәнәләре ята тип яҙғандар Ҡытау-Ивановск муниципаль районы сайтында.
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижадын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә йылға исеме тураһында ошоларҙы яҙа: Йүрүҙән, йылға, Өфөнөң һул ҡушылдығы, район ҡарамағындағы ҡала, тимер эшкәртеү заводы төҙөү сәбәпле, 1758 йылда нигеҙләнә. ХVIII быуат документтарында: Юрузян, Юрезен, Юрюзан, Юрьюзен, Ерьюзян, Джирюзян, Эрезен формаһында иҫкә алына. Нигеҙендә «йылға» мәғәнәһендәге үҙән боронғо төрки географик термины ята, хәҙерге башҡорт телендә «үҙән» (долина) мәғәнәһенә эйә. Беренсе ижегендәге йүр өлөшөн төрлөсә аңлаталар: йор — «шәп», «йылғыр», йур (көнсығыш диалектында) — «ҙур», йөрөү — «йөрөргә», «йүгерек», ер — «ер»
Тарихы
Фронтта күрһәткән батырлыҡтары өсөн лётчик-истребитель Дмитрий Сырцов, миномётчик Борис Малахов, артиллерист Иван Кукарин Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булды. Йөҙәрләгән йүрүҙәнлеләр гитлерсы илбаҫарҙарға ҡаршы алыштарҙа күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнә. Артиллеристар Владимир Климанов һәм Павел Раскатов тарихи Еңеү Парадында ҡатнаша.
2001 йылдан Йүрүҙән-Полимер «УралАЗ» заводына, Ҡытаутамаҡ ҡалаһындағы Вагондар эшләү заводына трамвай вагондары көптәре етештерә.
Мәғарифы һәм мәҙәниәте
- 2-се төп дөйөм белем биреү муниципаль дөйөм белем биреү учреждениеһы (116 уҡыусы)
Первуха ауылы Ҡытау-Ивановск районы Йүрүҙән ҡала биләмәһенә инә. XIX быуат башында Йүрүҙән заводы эргәһендә барлыҡҡа килә. Өфө губернаһы Первухино ауылының крепостной крәҫтиәндәре күсерелә. 1830 йылда бирнә сифатында генерал И. О. Сухозанет ғаиләһенә бирелә. Ауыл халҡы тимер мәғдәне табыу, ағас күмере етештереү менән шөғөлләнгән һәм улар менән заводтарҙы тәьмин иткән. 1960-1970-се йылдарҙа ауылда урман пункты, хәҙер — урман хужалығы эшләй.
Байрамов Әхнәф Арыҫлан улы
Байрамов Әхнәф Арыҫлан улы (30 сентябрь 1923 йыл — 18 февраль 2010 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы. 1945 йылдан — ВКП(б), 1956 йылдан —СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1983). 1‑се (1985) һәм 2‑се (1944) дәрәжә Ватан һуғышы, ике Ҡыҙыл Йондоҙ (1943, 1945) ордены кавалеры.
29 ғинуар
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Ҡадыкөй
Ҡадыкөй (төр. Kadıköy) — ҡаланың азия өлөшөндә Мәрмәр диңгеҙенең төньяҡ ярында урынлашҡан Истанбул районы. Был урында тәүге тораҡ эҙҙәре б. э. т. 680 йылға ҡарай. Мегара дорийҙары Босфор ярында Халкедон ҡалаһына нигеҙ һалған. Атама «Ҡазый ауылы» тип тәржемә ителә. Бының менән Истанбулдың тәүге ҡаҙыйына (прокурор) өлөш итеп бирелгән ошо биләмә уделына бурыслы тип иҫәпләнә.
Альфред Нобель
Баллистит һәм кордит
Кордит шулай уҡ нитроглицерин менән дарынан тора.
Һалҡын шишмә (йылға)
Һалҡын шишмә  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нөгөш йылғаһының уң ярына тамағынан 5,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Сотничиха
Сотничиха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға  исемһеҙ күл Покровское ауылы янында    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Эстон ССР-ы гимны
Эстон Совет Социалистик Республикаһы гимны (Eesti Nõukogude Sotsialistliku Vabariigi hümn, Eesti NSV hümn) 1945-се йылдан 1991-се йылғаса Эстонияның дәүләт символы. Текст авторы Й. Се́мпер, көй авторы Г. Э́рнесакс.
Даниэла Вега
2011—2017: иртә ролдәре
67-се Халыҡ-ара Берлин кинофестивале режиссёр Себастьян Лелионың «Фантастик ҡатын-ҡыҙ» фильм сығыуы менән билдәләнә,. Фильм Марина (Вега башҡарыуында) һәм Орландо (Франциско Рейес башҡарыуында) тарихын һөйләй, унда Марина өлкән йәштәге иргә ғашиҡ була һәм уның менән киләсәген планлаштыра. Орландо үлеп ҡалғас, Марина үҙен фантастик ҡатын икәнен күрһәтер өсөн ғаилә һәм йәмғиәт менән осрашырға һәм яңынан көрәшергә мәжбүр була. Тәнҡитсе Гай Лодж Varietyөсөн үҙ күҙәтеүендә Веганың эшен маҡтай. Уның исеме Оскарға номинацияла иң яҡшы актриса булараҡ телгә алына  Ул Палм-Спрингста Халыҡ-ара кинофестивалендә сит телдә фильмдағы ҡатын-ҡыҙ роле өсөн сығыш яһағаны өсөн бүләкләнә. «Фантастик ҡатын-ҡыҙ» сит телдә иң яҡшы фильм өсөн «Оскар» премияһына лайыҡ була, шулай уҡ Вега 2018 йылда Оскар премияһын тапшырыу тантанаһында сығыш яһаусы берҙән-бер транссексуал була.
Үҙәк процессор
Тарихы
Микропроцессорҙарға күсеү һуңынан шәхси компьютерҙар булдырырға мөмкинлек бирә, улар һәр йортҡа тиерлек үтеп инә.
Карлово (ҡала)
Карлово — Үҙәк Болгариялағы ҡала, Пловдив өлкәһенең Карлово общинаһы үҙәге.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Шмидт Алексей Викторович
Шмидт Алексей Викторович (27 июль 1894 йыл — 26 апрель 1935 йыл) — СССР археологы һәм шәрҡиәтсеһе, Кама буйы археологияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе; Урал археологияһы, СССР-ҙың төньяғы һәм Египет буйынса 30-ҙан ашыу ғилми хеҙмәт авторы. Дерпт медицина университеты докторы, профессор Шмидт Виктор Карловичтың улы.
Биографияһы
1920—1930 йылдарҙа Кама буйы боронғо халыҡтарының тарихын һәм этногенез проблемаларын, Урал халыҡтарының дине һәм сәнғәтенең килеп сығышын, үҫешен, мәҙәниәтен тикшерә, археология мәҙәниәтенең үҙ ваҡыты өсөн классификацияларҙың бөтөн методикаһын барлыҡҡа килтерә, уларҙы осорҙарға бүлә һәм аныҡ хронологияһын эшләй. Быға тиклем билдәһеҙ булған Урал ҡомартҡыларын археологик ҡаҙыу эштәре ваҡытында таба, шул иҫәптән — Левшинский неолит торағын, бронза дәүерендәге Турбинский ҡәберлеген, Ҡара-Абыз ҡаласығын, Ҡасҡын, Неволинский һәм Бахмутин ҡәберлектәрен аса. Өфө (Шайтан) ҡаласығы һәм Соҡор (Воронки) торағын, Бажино ауылы янындағы Таштау ҡаласығын, «Ыласын таш», Чандар торағын һәм Благовещен янындағы ҡаласыҡты ҡаҙып таба
Рәмилә
Билдәле кешеләр
Ҡобағошова Рәмилә Сөләймән ҡыҙы (15 декабрь 1957 йыл) — Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры артисы. 1990 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1996).
Ноҡрат
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Рогожникова Татьяна Михайловна
Биографияһы
Йыл һайын үткәрелеүсе «Вопросы обучения иностранным языкам: методика, лингвистка, психология» төбәк ғилми конференцияһының материалдар йыйынтығының яуаплы мөхәррире. Тверь дәүләт университетында нәшер ителгән «Слово и текст: психолингвистический аспект» ғилми хеҙмәттәр йыйынтығының редакция коллегияһына инә.
Аташәһәр
Район берҙәм план буйынса төҙөлгән. Аташәһәр Бульвары ҡаланың төп күсәре булып тора. Аташәһәрҙә биш мәктәп, ике сауҙа үҙәге, шулай уҡ төрлө хеҙмәтләндереү предприятиелары күп. Төҙөлөш ваҡытында автомобилдәр өсөн ер аҫты парковкалары һәм ер өҫтө парковкалары етерлек кимәлдә булыуы планлаштырылған. Шуның менән бергә Аташәһәр үҙ машиналары булған кешеләргә иҫәпләнгән, шуға күрә районда йәмәғәт транспорты аҙ таралған.
Альбанов Валериан Иванович
Альбанов Валериан Иванович (26 май 1882 йыл — 1919 йыл) — алыҫҡа йөҙөү штурманы, поляр тикшеренеүсе. Пар шхунаһы «Изге Анна»ла дрейфта ҡатнашыусы.
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Валериан Иванович Альбанов 1882 йылдың 26 майында Өфө ҡалаһында тыуған. Уның атаһы Ырымбур бишенсе казак полкының ветеринар табибы була. Уларҙың ғаиләһе күп тапҡырҙар ҡаланан-ҡалаға күсеп йөрөй һәм алмаштырырға тура Альбановҡа бик йыш гимназия алмаштырырға тура килә. 1900 йылда Альбанов алыҫ Санкт-Петербург йөҙөү училищеһының башланғыс синыфына уҡырға инә. Атаһын иртә юғалтыуы арҡаһында, карап моделдәре эшләп һатҡан һәм репетиторлыҡ аҡсаһына йәшәй. Йәйҙәрен сауҙа караптарында матрос булып йөрөй.
Хәтер
Альбанов Валериан хөрмәтенә аталғандар:
Зла-Колата
Зла-Колата (, Kolata e Keq) — Черногория менән Албания сигендә Проклетие тау массивындағы 2534 метр бейеклегендәге түбә. Зла-Колата Черногориялағы иң бейек түбә.
Хәл-ваҡиға
2012 йылдың авгусында Зла-Колата түбәһенә күтәрелергә тырышҡанда ике чех альпинисы, яҡынса 400 метр бейеклегенән ҡолап, һәләк була.
Петерсон Мария
Петерсон Мария - 1984 йылда Гётеборгта (Швеция) тыуған, пилот, инстаграм  йондоҙо.
Биографияһы
Кешеләргә  матур итеп йылмайыуы, зәп-зәңгәр күҙҙәре генә түгел, ә һәр саҡ яҡшы кәйефтә булыуы, кешегә ыңғай тәьҫир итеүе оҡшай. Үҙенең авиакомпаниялағы эше тураһында тик яҡшы хәбәрҙәр генә һөйләй: етәкселәр хеҙмәткәрҙәр тураһында ҡайғыртыусан, шуға күрә улар төрлө илдәрҙә эш сәйәхәтендә генә булмай, иркенләп ял да итә ала.
Жданов Пётр Сергеевич
Биографияһы
Техник фәндәр кандидаты (1935, диссертация яҡламайынса). Техник фәндәр докторы (1940).
Коелестис атласы
Тарихы
thumb|left|Atlas Coelestis (2-се баҫма 1753). Был атлас барлыҡҡа килгәнгә тиклем Британияла 1725 йылда сыҡҡан 2919 йондоҙҙо берләштергән «Stellarum inerrantium Catalogus Britannicus» (йәки «British Catalogue» — «Британия каталогы») була.
Хәйруллин Әбделбарый Хәби улы
Биографияһы
1999 йылда ситтән тороп РФ Президенты ҡарамағындағы Рәсәй дәүләт хеҙмәте академияһын һәм Ырымбур дәүләт университетын тамамлай, унда юрист квалификацияһын ала.
2005 йылдан Ырымбур өлкәһе Эске эштәр идаралығы ҡарамағындағы Йәмәғәт советы ағзаһы. 2006 йылда Ырымбур өлкәһенең Йәмәғәт палатаһы составына инде, милли һәм этноконфессия мөнәсәбәттәре буйынса комитет ағзаһы булды.
Ҡоро Речка
Ҡоро Речка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Алей йылғаһының уң ярына тамағынан 656 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Пфистер йорто
Тарихы
Йортто төҙөү өсөн таш һәм ағас кеүек материалдар ҡулланылған  Йорт  ҙур булмаған урамда урынлашҡан.
Еплен-Пеу
Еплен-Пеу — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 562 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Солтанова Флүрә Мәхмүтйән ҡыҙы
Биографияһы
1985 йылдан «Башҡортостан пионеры» гәзите (хәҙер — «Йәншишмә»), 1988 йылдан — «Совет Башҡортостаны» гәзите хеҙмәткәре.
Жаринов Виктор Викторович
Жаринов Виктор Викторович (4 ғинуар 1942 йыл) — Рәсәй математигы, профессор, физика-математика фәндәре докторы, Рәсәй Фәндәр академияһының В. А. Стеклов исемендәге математика институты (МИРАН) баш ғилми хеҙмәткәре, экология һәм тәбиғи фәндәр институтының математика кафедраһы профессоры. МИРАН ҡарамағындағы ғилми дәрәжәләр биреү буйынса Совет ағзаһы, Мәскәү өлкә дәүләт университеты ҡарамағындағы ғилми дәрәжәләр биреү буйынса Совет ағзаһы, Рәсәй фундаменталь тикшеренеүҙәр фондының (РФФИ) Эксперт советы ағзаһы, «Теоретическая и математическая физика» журналының яуаплы секретары. Рецензияланыусы журналдарҙа 58 хеҙмәте, 2 монографияһы, дәреслеге (авторҙашлыҡта) һәм юғары уҡыу йорттары өсөн ике уҡыу әсбабы баҫылып сыҡҡан. 1997 йылдан башлап Рәсәй фундаменталь тикшеренеүҙәр фонды гранты етәксеһе.
Нырвожа
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Худяков Всеволод Игоревич
100 километрға йүгереү
2009 йылдың 19 апрелендә Рәсәйҙең Мәскәү өлкәһе, Пущино ҡалаһында 6:47.59 һөҙөмтәһен күрһәтә.
Хәрби-техник университет
Тарихы
СССР биләмәһендә оборона төҙөлөшөнөң махсус һәм айырым бурыстарын үтәү өсөн юл ғәскәрҙәренең әҙерлекле команда составы булмауы менән бәйле, 1974 йылдың июль айында СССР оборона министры приказы менән Мәскәү граждандар оборонаһы хәрби училищеһы Мәскәү юл һәм инженер ғәскәрҙәренең юғары команда училищеһы итеп үҙгәртелә. Уҡыу мөҙҙәте дүрт йыл була. Училищеға Каменец-Подольск инженер ғәскәрҙәре команда училищеһының юл бәйләнештәре инженерҙары факультеты һәм тыл һәм транспорт Хәрби академияһының хәрби-транспорт факультеты профессор-уҡытыусылар составының бер өлөшө күсерелә.
Атаҡлы тамамлаусылары
С. В. Иванов, 1978 йылда сығарылған, генерал-лейтенант, юл-төҙөлөш корпусы командиры (Сургут);
И. А. Калинин, генерал-полковник, Украинаның Хәүефһеҙлек хеҙмәте рәйесе;
Б М. Панчук, генерал-лейтенант, эштәр Рәсәй махсус төҙөлөш идаралығы начальнигы;
В. И. Башкирцев, генерал-майор;
Успенка (Избасс ҡушылдығы)
Успенка — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Избасс йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Крайова
Географияһы
Крайова муниципияһы илдең көньяҡ өлөшөндә, Жиу (румын. Jiu ) йылғаһы ярында урынлашҡан. Крайова Олтенияның иң үҙәгендә тора, Бухарестан 227 км алыҫлыҡта һәм Дунайҙан 8 км-ҙа урынлашҡан
Мария Һуҡыр ҡыҙҙар институты
Һуҡыр ҡыҙҙар өсөн асылған институт
Көстәренән килерлек шөғөлдәрҙән ҡыҙҙарҙы бәйләм бәйләүгә, бау үрергә, кәрзин һәм ҡумта эшләргә өйрәтәләр. Тәрбиәләнеүселәр йәшенә һәм һәләттәренә ҡарап өс эҙмә-эҙлекле синыфта уҡыйҙар - был әҙерлек, кесе һәм өлкән синыфтары була. Һәр класта булыу ваҡыты төрлө булған, әммә уҡыу йортонан сыҡҡанда ҡыҙҙарға кәмендә ун һигеҙ йәш тулған булыуы шарт итеп ҡуйыла. Етем балалар институттың фатир бүлексәһендә ҡала алған.
Феодосия
Генуя осоро
Генуянан килгән кешеләр сәскә атҡан сауҙа һәм порт ҡалаһы Каффаны булдыра, ул төп порт һәм Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ ярында генуя тораҡ пункттарының үҙәге була. Ҡалала 70 меңдән ашыу кеше йәшәй, унда Изге Георгий банкы филиалы һәм театр эшләй. Ҡаланың үҙенең аҡса һуғыу йортонда тәңкәләр баҫыла. Генуя кешеләре формаль рәүештә был ерҙәрҙең хужалары булып иҫәпләнгән Алтын урҙа хандары менән яҡшы мөнәсәбәттә була, шуға ла Алтын Урҙа Каффа биләмәләренә идара итеүсе префектты Ҡырымда тыуып үҫкәндәр араһынан ҡуя.
Ғосман осоро
1475 йылда Каффаны бөтә генуя биләмәләре менән бергә башында Гедик Әхмәт-паша торған ғосман ғәскәре баҫып ала. Феодосиянан көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан ике һырттың атамалары — Бөйөк Янышар һәм Кесе Янышар (оло һәм кесе янышар ) ғосман осоро менән бәйле. Кефе (төрөктәр Каффаны шулай атай) төрөктәр өсөн Ҡара диңгеҙҙәге төп төрөк портының береһе була, Ҡара диңгеҙ буйындағы иң ҙур ҡолдар баҙары ла тап ошонда урынлашҡан була. Ҡырым татарҙары, поляк һәр урыҫ ҡалалары һәм ауылдарын талап, кешеләрен ҡоллоҡҡа алып, ошондағы ҡолдар баҙарында һаталар. 1616 йылда гетман Петр Сагайдачный етәкселегендәге Запорожье ғәскәре казактары төрөк ҡәлғәһе Каффаны штурмлап баҫып ала, 14 меңлек төрөк гарнизонын ҡыйратып, әсирҙәрен азат итә.<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="не указан источник на утверждение (16 июля 2015)">сығанаҡ 1292 көн күрһәтелмәгән ]
Ғосман осоронда ҡаланы йыш ҡына Кесе Истанбул — Бәләкәй Истанбул һәм Ҡырым-Истанбул тип тә атайҙар. 1682 йылда ҡалала 4000 йорт иҫәпләнә: шуларҙың 3200-өндә мосолмандар, 800-өндә христиандар йәшәй. Каффаның тирә-яғында тәбиғи тоҙ сығарыу кәсебе киң таралған була.
Рәсәй империяһы составында
1771 йылда урыҫ ғәскәрҙәре Каффаны баҫып ала; 1783 йылда Екатерина II манифесы менән тотош Ҡырымды Рәсәй составына индерә; 1784 йылда ярымутрау Таврия өлкәһе составына индерелә, 1787 йылда императрица Екатерина II сәйәхәте барышында Ҡырым ярымутрауында ла була.
Каффа ҡалаһы тәңкә баҫыу йортонда Екатерина һәм Иосифтың был ҡалала булып китеүе тураһындағы яҙыу баҫылған тәңкә һуғыла.
1888 йылда А. П. Чехов Феодосияла булып китә. 1892 йылда Феодосия менән Джанкой араһына тимер юлы һалына. ә 1899 йылда коммерция порты Севастополдән был ҡалаға күсерелә. Тап ошо порт ҡалала сәнәғәттең үҫешенә булышлыҡ итә. 1897 йылға Феодосияла 27 238 кеше иҫәпләнә (15 995 ир-ат һәм 11 243 ҡатын-ҡыҙ), шул иҫәптән 16 000 урыҫ, 3200 татар, 3000 йәһүд, 1700 ҡараим, 180 башҡа милләт вәкилдәре көн итә. 1900 йылда И. К. Айвазовский 83 йәшендә Феодосияла вафат була.
Бөйөк Ватан һуғышы
Феодосияны немец ғәскәрҙәре беренсе тапҡыр 1941 йылдың ноябрендә биләй. 26-30 декабрҙә Феодосия портына Ҡыҙыл Армия десанты төшөрөлә. Өс аҙнаға ҡала йәнә советтар ҡулында ҡала. 1942 йылдың 18 ғинуарында ҡаланы ҡайтанан яңынан немец ғәскәрҙәре баҫып ала, ҡала бургомистры итеп ВКП(б)-ның элекке әүҙем ағзаһы Василий Грузинов тәғәйенләнә. Ҡалала йәшерен антифашистик подполье эшләй.
Жемчугова Прасковья Ивановна
Биографияһы
1797 йылда император Павел I, граф Николай Петрович Шереметевҡа обер-гофмаршал исемен биреп, Санкт-Петербургта булыуын талап итә. Шереметев үҙе менән баш ҡалаға труппаһының иң яҡшы өлөшөн, шул иҫәптән Жемчугованы алып китә. Ләкин Санкт-Петербургтың дымлы климатында уның туберкулезы ҡатмарлаша, тауышы юҡҡа сыға һәм ул сәхнәнән китергә мәжбүр була.
"Кисә урмандан һуң"
Прасковья Ивановнаның Мәскәүҙә, Сухаревкала уның теләге буйынса  дауахана төҙөлә. 1792 йылдың 28 июнендә буласаҡ больница бинаһының нигеҙ ташы һалына. Проекттың авторы Баженовтың уҡыусыһы Елизвой Назаров була. Ҡатыны үлгәс, Николай Петрович яртылаш  бөткән йортто тағы ла мөһабәт итеп,  ҡатыны иҫтәлегенә лайыҡлы булһын өсөн  өр-яңынан тергеҙергә була. Джакомо Кваренгиға проектты яңынан эшкәртеү ҡушыла. Архитектор Санкт-Петербургтан сыҡмайынса проект өҫтөндә эшләй : уның почта аша ебәрелгән пландарын һәм рәсемдәрен Шереметевтың крепостной архитекторҙары Алексей Миронов, Григорий Дикушин һәм Павел Аргунов тормошҡа ашыра.
Гөлдәр
Гөлдәр — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарында ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимология
Гөлдәр башҡорт теленә фарсы теленән ингән, гөл менән биҙәлгән; гөлгә күмелгән, гөлгә эйә булған тигәнде аңлата. Гөлдәр исеменә эйә һүҙе ҡушылып, Гөлдәриә исеме барлыҡҡа килгән.
Билдәле кешеләр
Ильясова Гөлдәр Мозафар ҡыҙы (11 июнь 1954 йыл) — театр режиссёры. 1990—2008 йылдарҙа Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театрының художество етәксеһе һәм баш режиссёры. 1989 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1994) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994).
Мәҙәниәттә
«Гөлдәр» — Сибай ҡалаһында балалар сәнғәт мәктәбенең бейеү ансамбле[1].
31 ғинуар
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Көньяҡ Осетия
Этимология
Әлеге ваҡытта Грузия властары рәсми документтарҙа һәм сығыштарҙа Көньяҡ Осетияны атау өсөн «Цхинваль өлкәһе» атамаһын файҙалана. Был термин Эдуард Шеварднадзе президентлыҡ иткән осорҙа ҡулланыла; шулай уҡ грузин матбуғатында Звиад Гамсахурдия президентлығы осоронда ҡулланылған «Самачабло» (грузин кенәздәре Мачабели фамилияһы буйынса) атамаһы ла һаҡлана.
2017 йылдың 9 апрелендә үткәрелгән референдумда халыҡтың күпселеге, тауыш биреүселәрҙең 78 проценты, Конституцияға «Көньяҡ Осетия Республикаһы» һәм «Алания дәүләте» (осет. Paddzahad Alani) атамаларын оҡшаш тип таныған төҙәтмәләр индереүҙе хуплай. «Көньяҡ Осетия Республикаһы референдумы тураһында» Конституция законына ярашлы, был ҡарар Үҙәк һайлау комиссияһы рәсми баҫылып сыҡҡан көндән көсөнә инә, дөйөм мотлаҡ булып һанала һәм өҫтәмә раҫлауға мохтаж түгел.
Ишембай ҡурсаулығы
Ҡурсаулыҡ биләмәләрендә һөтимәрҙәрҙең 60-ҡа яҡын төрө йәшәй, шуларҙың 55 төрө — һунар итә торған хайуандар, шулай уҡ ҡоштарҙың 190-дан ашыу төрө — һар, төйлөгән, торомтай, ҡыйғыр, ялан көйгәнәге, ҡорға һунар итеүсе ҡарсыға ҡурсыулыҡты төйәк иткән. Ихтиофауна тау йылғаларындағы балыҡтарҙан ғибәрәт: ҡыҙыл балыҡ, бәрҙе, шишмә бағыры, таш аҫты балығы, шамбы һәм башҡалар.
Златоуст (станция)
Миҙгелле поезд хәрәкәте
Сәғәт һайын Златоуст станцияһында  40-50 пассажир хеҙмәтләндерелә.
Сүлле
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Худяков
Худяков — урыҫ фамилияһы.
Жиркова Татьяна Юрьевна
Карьераһы
100 километр дистанцияла 2002 йылда Торхаут ҡалаһында (Бельгия) 7:37.06, 2004 йылда Винсхотен ҡалаһында(Голландия) 7:10.31 (Европа рекорды), 2008 йылда Этруск ҡалаһында (Италия) 7:23.33 һөҙөмтәһе менән донъя чемпионкаһы була, 2003 йылда Черноголовка ҡалаһында (Рәсәй) 7-:19.51 (Европа рекорды), 2008 йылда Этруск ҡалаһында (Италия) 7:23.33 ваҡыты менән Европа чемпионы исемен яулай.
Төньяҡ-Көнсығыш федераль университетында белем ала.
Ғәлиуллин Марат Мөҙәрис улы
Ғәлиуллин Марат Мөҙәрис улы (28 апрель 1956 йыл) — комсомол органдары, сәнәғәт өлкәһе һәм муниципаль хеҙмәт ветераны. 2014—2022 йылдарҙа Өфө ҡалаһы ҡала округының Орджоникидзе районы хакимиәте башлығы. 2-се класлы ғәмәлдәге муниципаль советник .Башҡортостан Республиканың Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2009).
Биографияһы
2014 йылдан — Өфө ҡалаһы ҡала округының Орджоникидзе районы хакимиәте башлығы.
Кейә
thumb|280px| Күп корпуслы умарталарҙа шылдырмалы кейәләр
Кейә (урыҫ. леток) — умарталағы ҡорттар кереп-сығып йөрөүсе һәм осоп китеүсе махсус тишек. Хәҙерге умарталарҙа ул шылдырып асыла торған менән эшләнелгән. Ул ҡулайлама менән тишектең киңлеген  көйләргә, ябып ҡуйырға  була. Кейәләрҙе махсус ҡулайлама менән тиҙ генә ябып ҡуйыу, умарталарҙы күсергән саҡта, шулай уҡ умарталарҙы уғыры ҡорттар баҫыу осрағында ҡулланыла. Шулай уҡ тирә яҡ мөхиттә саранчаларҙан, башҡа бөжәктәрҙән һаҡланыу өсөн һиптерләгән ағыулы осорҙа ла ҡаплап ҡуйыла. Тәбиғи рәүештә ҡортар кейәнең ҙурлыған ҡорт елеме ярҙамында көпләй.
Фәриҙә
Этимология
Фәриҙә (Фәридә) башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән һәм ынйы бөртөгө; тиңдәшһеҙ, берҙән-бер; тиңдәше булмаған, иң яҡшы; бер бөртөк тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Усманова Фәриҙә Ғәлимйән ҡыҙы(Усманова Фарида Галимьяновна) — (26 декабрь 1918 йыл — 21 май 1983 йыл) — медицина хеҙмәте капитаны. Фронт хирургы — 1096-сы пушка артполкының өлкән табибы.
Мәҙрәсә
Тарих
Мәсет янындағы тәүге мәҙрәсә — Әл-Ҡарауин 859 йылда Мароккола асыла. Хәҙерге ваҡытта Әл-Карауин мәҙрәсәһе даими рәүештә эшләүсе донъялағы иң боронғо юғары уҡыу йорто булып иҫәпләнә. Мәҙрәсәләр IX—XIII быуаттарҙа мосолмандар күп йәшәгән илдәрҙә, ғәҙәттә ҙур мәсеттәр янында барлыҡҡа килгән. Урта быуаттарҙа мәҙрәсәләр уҡыу йорто ғына түгел, мосолмандар өсөн мәҙәни үҙәк тә булып торған. Шулай уҡ революцияға тиклемге Рәсәй төбәктәрендә (Бохара, Сәмәрҡәнд, Хиуа, Урта Волга буйы, Башҡортостан, Көньяҡ Урал, Себер һәм башҡа урындарҙа) мәҙрәсәләр эшләп килә.
Һөймәле
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Могилевчик Захар Кузьмич
Биографияһы
Могилевчиктың уҡытыусылары булып академиктар Николай Александрович Семашко, Алексей Николаевич Сысин, профессорҙар Александр Никитович Марзеев, Михаил Иванович Барсуков тора. Республиканың санитария хеҙмәтен һәм санитария закондарын булдырыуҙа, беренсе донъя һәм граждандар һуғышы эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнаша. Беренсе ғилми хеҙмәте “Минский хлеб и санитарные условия его производства” 1925 йылда баҫыла.
Парциаль баҫымлыҡ
Газ ҡушымтаның дөйөм баҫымы — бөтә уның компоненттарҙын парциаль баҫымдар дөйөмө.
Бенджамин Вальями
Биография
thumb| Вальями һәм Дерби фарфор компанияһы (Royal Crown Derby) эшләгән сәғәт.[[Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһында һаҡлана]] Вильям бала саҡтан атаһының эше менән ҡыҙыҡһына. Ул үҫмер саҡтан биҙәлгән һәм камин сәғәттәре эшләүсе булараҡ абруй ҡаҙана, уның сәғәттәре юғара ҡатлам кешеләренең йорттарын биҙәй, ҡайһы берҙәрен Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһында күрергә мөмкин. Уның һәләте король сәғәтсеһе (King’s Clockmaker) тигән вазифа алырға мөмкинлек бирә, элегерәк был вазифала йылына 150фунт түләнеп Джордж Линсдей, (George Lindsay) Георга III булған. Бенджамин был маҡтаулы исемгә лайыҡ булғаста, король сәғәт һәм башҡа механик ҡоролмалар менән ҡыҙыҡһыныусы булараҡ, уның яҡлаусыһы була.
1780 йылда Вальями Король обсерваторияһы Кью өсөн төп механик сәғәт төҙөргә йөкләме ала, был сәғәт нуленсе меридиан һәм 1884 йылға тиклем рәсми Лондон ваҡыты булып хеҙмәт итә, бынан һуң был функциядарҙы Гринвич ала.