cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Думбыра
1980-се йылдарҙа, яҙма документтарға таянып, халыҡ оҫтаһы В. Ш. Шөғәйепов башҡорт думбыраһын тергеҙә башлай. Шул уҡ ваҡыттарҙа думбыраны тергеҙеү өҫтөндә Ғ. Ҡобағошов, Ю. Зирин, А. Овчинников, В. Зубченко, А. Параев эшләй. 1992 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институты эргәһендә башҡорт думбыраһы һәм ҡыл-ҡумыҙ яһау буйынса эксперименталь оҫтахана асыла. Был оҫтаханала Р. М. Ғәлимов, А. Я. Янғужин, А. Һ. Байрамғолов, С. У. Баймөхәмәтов эшләй.
Ванкувер (Вашингтон)
Ванкувер ҡалаһына 1937 йылда Мәскәүҙән Төньяҡ полюс аша совет осоусы Валерий Павлович Чкалов беренсенән булып осто. Уның исемен Ванкуверҙа урам йөрөтә.
Фердинанд I (Болгария батшаһы)
Йәш сағында
Австрия гусарский полкында хеҙмәт итә, һуңынан венгрҙар гонведтарына күсә. .
Идаралығы
Фердинанд I Балҡанда Болгария гегемонияһына дәғүә итә.Үҙен Ғосман империяһының европа мираҫына төп дәүғәсе, тип һанай, шул уҡ ваҡытта Герман империяһы ярҙамына таяна. Уның урынына батша титулын ҡабул итә һәм тулы бойондороҡһоҙлоҡ иғлан великокняжеский төркиә 1908 йылда ул тулыһынса Төркиәнән бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә һәм Бөйөк кенәз титулы урынына батша титулын ҡабул итә (шулай уҡ көнбайыш европа телдәренә «Болгария король» булараҡ тәржемә ителә). Шул уҡ ваҡытта Болгария Бөйөк кенәзлектән Болгар батшалығы тип атала. 1912—1913 йылдарҙағы Беренсе балҡан һуғышы йомғаҡтары буйынса Болгария Төркиәнән Фракия байтаҡ өлөшөн Эдирне менән һәм Македония ҙур өлөшөн Эгей диңгеҙенә сығыу юлы менән ала. Әммә шул уҡ 1913 йылда Македонияны бүлеү бйынса мәсьәләне хәл итә алмау сәбәпле, Фердинанд элекке союздаштарына -Греция һәм Сербияға — ҡаршы һуғыш аса (Икенсе Балҡан һуғышы). Был һуғышта Болгария еңелә, ерҙәренең бер өлөшөн ҡайтарырға мәжбүр була. Шул иҫәптән, Төркиә менән һуғышҡа ҡушылған Эдирне өлкәләрен.
Унола (Түбәнге Шукша ҡушылдығы)
Унола — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Түбәнге Шукша йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Проничева
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Немыд-Кременная
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
.tr
.tr — Төркиә өсөн юғары кимәлдәге милли домен. Төрлө академия һәм мәғариф сайттары өсөн дә ҡулланыла.
Өзләү
Өзләү төрҙәре
Өзләүҙең төп ике төрө бар:
Репертуар
Өзләү сәнғәте ярҙамында байтаҡ йырҙар һәм муызкаль әҫәрҙәр башҡарыла: оҙон көй, халыҡ марштары һәм бейеү көйҙәре, ҡош һйрауы һәм йәнлектәр тауышы. Шулай уҡ өҙләүҙе төрлө йырҙарға ҡушып ебәрәләр, ҡобайыр, эпостар башҡарғанда ҡулланалар.
Таһиров Фәхрәзи Әхмәҙиә улы
Биографияһы
1993 йылдан хаҡлы ялда.
Тинголка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тайсин Вафир Нурислам улы
Биографияһы
Тайсин Вафир Нурислам улы1995 йылдың 5 ғинуарында вафат була.
Маркус Вольф
ГДР-ҙағы эшмәкәрлеге
1960 йылдарҙа СССР-ҙың Дәүләт именлеге комитеты (КГБ) менән берлектә ГДР Азия һәм Африка илдәренә революцияны "экспорт"лауҙы ойоштора. 1986 йылға ГДР-ҙың сит илдәрҙәге разведкаһында 1500 яҡын йәшерен агент эшләй, бынан тыш илселектәрҙәге легаль агентура һәм ярҙамсы агенттар була. Күп кенә агенттар юғары вазифаларҙы биләй, мәҫәлән Гюнтер Гийом Германия Федератив Республикаһы (1990 йылға тиклемге) канцлеры Вилли Брандттың ярҙамсыһы була.
Көньяҡ-Көнбайыш фронты (Бөйөк Ватан һуғышы)
Беренсе формирование Көньяҡ-Көнбайыш фронты
Фронт көньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә 1941 йылдың 22 июнендә СССР НКО-һының 1941 йылдың 22 июнендәге бойороғо нигеҙендә Киев Махсус хәрби округы базаһында 5-се, 6-сы, 12-се һәм 26-сы армиялар составында булдырыла. Артабан унда 3, 9, 13, 21, 28, 37, 38, 40, 57, 61, 8-се һауа армиялары инә.
Могилёв
Халыҡ һаны — 300 мең тирәһе кеше. Ҡалала 40 мәктәп, 4 лицей, 3 университет (Машиналар төҙөү, Технология, Педагогия) бар.
Урез (Чуплега ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Краузе Александр Сергеевич
Биографияһы
Тикшеренеү һөҙөмтәләре шыйыҡлыҡ лазерҙары өсөн актив мөхит һайлағанда һәм шыйыҡ фазала үтә тиҙ химик реакцияларҙы өйрәнгәндә файҙаланыла. 140‑тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы.
Голубкина Лариса Ивановна
Лариса Ивановна Голубкина (9 март 1940 йыл) — СССР һәм Рәсәй актрисаһы. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1991). актриса, РСФСР-ҙың халыҡ артисы Андрей Мироновтың тол ҡатыны
Нечаиха
Нечаиха — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы уң ярына 905 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Адольф Гитлер
Нәҫеле (шәжәрәһе)
Алоис, тыума булараҡ, 1876 йылға тиклем әсәһе Мария Анна Шикльгрубер (Schicklgruber) фамилияһында йөрөй Алоисҡа биш тулғанда Мария Шикльгрубер тирмәнсе Йоһанн Георга Һидлерға (Hiedler) кейәүгә сыға. Үҙ йорто ла булмаған бер фәҡир була ул. 1876 йылда 3 шаһит 1857 йылда үлеп ҡалған Гидлер Алоистың атаһы ине тип шәһәҙәтлек бирәләр, шулай итеп фамилиялы була. Фамилияның «Һитлер» тип яҙыла башлауы «Тыуыусыларҙы теркәү кенәгәһендә» яҙған кешенең хата ебәреүе арҡаһындалыр тип фараз итәләр. Хәҙерге тикшеренеүселәр Алоистың атаһы Гидлер түгел, ә уның малайҙы өйөнә алып тәрбиләгән ағаһы Йоһанн Непомук Һюттлер тигән фекер белдерәләр.
Адольф Һитлер иһә 1920-се йылдарҙан таралып, хатта ҘСЭ-ның 3-сө баҫмаһына инеп киткән Шикльгрубер фамилияһын бер ваҡытта ла йөрөтмәгән.
Бала сағы
1900 йылда Эдмунд ҡустыһы үлгәс, Адольф Клара Һитлерҙың берҙән-бер улы булып ҡала.
Шул ваҡыттан Адольф үҙенә оҡшаған фәндәрҙе — тарихты, географияны һәм бигерәк тә рәсемде генә өйрәнә. Ҡалғандарын һанламай. Һөҙөмтәлә күсмәй ултырып ҡала.
Үҫмерлек һәм йәшлек йылдары
1904 йылдың сентябрендә Һитлер Штейрҙағы дәүләт реаль мәктәбенә дүртенсегә бара һәм унда 1905 йылға тиклем уҡый. Ул йәшәгән фатир урамын аҙаҡ Адольф Гитлерплац тип атайҙар.
НСДАП төҙөү
Бер дискуссия ваҡытында Һитлер ялҡынлы антисемит монологы менән рейхсверҙың 4-се Бавария командованиеһы агитация бүлеге етәксеһенә оҡшап төшә, уға армия масштабында сәйәси функция тәҡдим итә. блиотека была явно антисемитского содержания, что наложило глубокий след на убеждения Гитлера.
1919 йылдың 12 сентябрендә Адольф Һитлер Немец эшсе фирҡәһе ултырышына килә(ДАП) Һитлер пангерманистик ҡараштан бик оҫта сығыш яһап, фирҡәгә инергә тәҡдим ала. Һитлер тиҙ үк тотош фирҡәнең бар эшмәкәрлегенә йоғонто яһай башлай.
Эйәр
Бик боронғо осорҙа ҡайыштар ярҙамында беркетелгән ат япмаһы ҡулланылған, ә хәҙерге эйәрҙәр бик ҡатмарлы итеп эшләнә һәм йыш ҡына үтә ҡыйбат тора. Ат һыртына насар яйлаштырылған биллекле эйәр аттың арҡаһын һуғыуы (яралауы) ихтимал. Был хатта башҡорт халыҡ йыры "Тәфтиләү"ҙә лә сағылыш тапҡан:
Башҡорт эйәрҙәре
Егет, һалдыр эйәр ҡашыңа.
Атаң дуҫы етер башыңа.
Ғүмәров Фәрит Хафиз улы
Биографияһы
Фәрит Хафиз улының лекцияларына студенттар ҙур теләк менән йөрөй, сөнки ул башҡа бер ерҙә уҡып ҡына түгел, ишетеп булмаған хәл-ваҡиғалар тураһында һөйләй. Мәҫәлән, төрлө йылдарҙа булған репрессиялар, колхозлашыу йылдарындағы ғәҙелһеҙлектәр, революция һәм Башҡортостандағы башҡорт милли хәрәкәте тураһында һөйләргә ҡурҡмай. 1937—1938 йылдарҙағы көсөргәнешле хәл, репрессия ҡорбаны булған күренекле шәхестәр: ул ваҡыттағы Башҡортостан етәкселәре, мәҫәлән, 1929—1937 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының иҡтисади һәм мәҙәни үҫеше өсөн янып эшләгән өлкә комитетының беренсе секретары Яков Быкин (Беркович), икенсе секретарь- Әхмәт Иҫәнсурин, дәүләт эшмәкәре һәм яҙыусы Афзал Таһиров, комбриг Муса Мортазин, комсомол етәксеһе- Бөтә союз комсомолы Үҙәк комитетының икенсе секретары Шәрифә Тимерғәлина, башҡа золом ҡорбандары тураһында студенттар башлап Ғүмәров лекцияларында ишетә. Уның лекцияларын тыңларға пединститутҡа хатта Өфөнөң башҡа вуздарынан да студенттар йөрөй.
1986—1993 йылдар- Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институтының ижтимағи-гуманитар фәндәр кафедраһы мөдире.
Генерал-майор Миңлеғәле Шайморатов һәм башҡа күренекле эшмәкәрҙәр ((Кәрим Хәкимов) тураһында биографик эҙләнеүҙәр менән шөғөлләнә.
Ғалим Башҡортостан Республикаһы гәзит-журналдары менән әүҙем хеҙмәттәшлек итә, радио һәм телевидениела йыш сығыш яһай. Башҡортостандың ижтимағи-сәйәси тормошонда әүҙем ҡатнаша, «Белем» («Знание») йәмғиәтенең лекторы була.
Йылайыр
Йылайыр (Зилаир) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. Йылайыр районы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 5585 кеше. Почта индексы — 453680, ОКАТО коды — 80 227 816 001.
Князева Лидия Николаевна
Хәтер
Князева Лидия ижадына уҡыусыһы Марина Миронованың «Рядом с тобой» документаль фильмы арналған.
Нечь
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Төркөстан автономияһы
Тарихы
Февраль революцияһынан һуң Урта Азияла төп мосолман халҡының мәнфәғәттәрен сағылдырған ижтимағи-сәйәси ойошмалар барлыҡҡа килә. Бындай ойошмаларҙың тәүгеһе «Шура-и-Ислам» (Ислам советы) ойошмаһы була, ул 1917 йылдың мартында йәдитселек либераль һәм демократик хәрәкәте мөхитендә ойошторола. Һуңғараҡ унан «Шуро-и-Үлема» (руханиҙар советы) айырылып сыға, уны ислам традиционалистарының ҡәҙимселек хәрәкәте ойоштора. 1917 йылдың йәйендәге беренсе һайлауҙарҙа ҡәҙимселәр йәдитселәрҙән алға сыға. 1917 йылдың мартында «Мосолман эшселәре союзы», ойошторола, ул Төркөстанда Совет власы өсөн хәл иткес роль уйнай. Шулай уҡ мосолмандар төркөмдәре — меньшевиктар һәм эсерҙәр, һуңғараҡ большевиктар һәм һул эсерҙар партияларында ла булдырыла.
Төркөстан автономияһы үзббәк тхыядарын сағылдырған һәм Урта Азияла тәүге демократик күп милләтле дәүләт төҙөргә ынтылған.арихнамәһендә
Хәҙерге үзбәк тарихнамәһендә Төркөстан автономияһы айырым урын биләй. Автномияның булдырыуы Февраль революцияһынан һуң барлыҡҡа килгән Февраль революцияһынан һуң барлыҡҡа килгән «Шуро-и-Ислам» ижтимағи-сәйәси йәдит ойошмаһы менән бәйләйҙәр. Үзбәк тарихсылары фекеренсә, әлеге ойошма Төркөстан крайындағы ерле халыҡты. хыялдарын тормошҡа ашырырға һәм Урта Азияла «Коканд автономияһы» исеме аҫтында билдәле тәүге демократик күп милләтле дәүләт төҙөргә ынтылған.
Лиза Мейтнер
Лиза Мейтнер (Майтнер; Lise Meitner, 17 ноябрь, 1878, Вена — 27 октябрҙә 1968, Кембридж) — Австрия физигы һәм радиохимигы. Йәҙрәле физика, йәҙрәле химия һәм радиохимия өлкәләрендә тикшеренеүҙәр үткәргән.
Биографияһы
Ул 1917 йылда Ган һәм Мейтнер беренсе оҙаҡ йәшәүсе протактиний изотопын асалар.
Австрияның Фәнни фонды һәм дипломдан һуң уҡыу-уҡытыуҙың Дәүләт -ара ассоциацияһы атом физикаһы өлкәһендәге фәнни тикшеренеүселәр өсөн Лиза Мейтнер исемендәге тикшеренеүҙәр стипендиялары булдырҙы.
Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)
Әлмөхәмәт — Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районындағы ауыл. Сиҙәм ауылы — Әлмөхәмәт ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 659 кеше. Почта индексы — 453605, ОКАТО коды — 80201804002.
Сэрты-Яха
Сэрты-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хасейн-То күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Цинь Ши Хуан
Люй Бувэйҙың регентлығы (б. э. т. 246—237 йй.).
thumb|right}300px|Ирригационные каналы Чжэн Го Ин Чжэн ул саҡтағы иң ҡеүәтле Цинь батшалығы тәхетенә көтмәгәндә, 13 йәшендә килеп ултыра (б.э.т. 246 й.). Премьер-министр Люй Бувэй уның ҡурсыусыһы (опекун) булып китә. Люй Бувэй ғалимдарҙы бик ярата, төрлө батшалыҡтарҙан меңдәрсә ғалим саҡыра, улар үҙ-ара бәхәстәр ҡороп, китаптар яҙа. Уның шундай эшмәкәрлеге арҡаһында данлыҡлы «Люйши чуньцю» энциклопедияһы яҙыла.
246 йылда Хань батшалығынан инженер Чжэн Го Шэньсиҙа 150 км оҙонлоғондағы ирригация каналы төҙөтә башлай. Канал ун йыл төҙөлә һәм 40,000 гектар һөрөнтө ерҙе һуғара һәм Цинь батшалығына иҡтисади үҫеш бирә.
Кәшәнәһе
Цинь Шихуан кәшәнәһе ҡытай ҡомартҡыларынан беренсе булып ЮНЕСКО-ның Донъя мәҙәни мираҫ объекттары реестрына индерелгән.
Мерзела
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Долгобродск гидроузеленән Нязепетровск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Иҫке Нуғай торалары
Иҫке Нуғай торалары (Старонагаевские стоянки) — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы Иҫке Йәнйегет ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан Ҡормантау мәҙәниәте дәүеренә ҡараған археологик ҡомартҡыһы.
Саяпова Алһыу Рәфҡәт ҡыҙы
Биографияһы
Алһыу Рәфҡәт ҡыҙы Саяпова 1952 йылдың 10 апрелендә Башҡорт АССР-ының Яңауыл районы Байғужа ауылында тыуған.
Бурама
Топонимика
Бурама атамаһы «бура» һүҙенән килеп сыҡҡан.
Камбоджа
Халҡы
2020 йылда ил халҡы 16 926 984 кеше тәшкил итә, шуларҙың 97 проценттан ашыуы — кхмерҙар. Ҡалғандары — тямдар, вьетнамдар, ҡытайҙар һәм тау кхмерҙары. Халыҡ һанының артыуы 2020 йылға яҡынса 1,4 % тәшкил итә. Гендер составы: 1000 ҡатын-ҡыҙға 950 ир-ат. Уртаса ғүмер оҙонлоғо — 65,9 йәш (ирҙәр — 63,4 йәш, ҡатын-ҡыҙҙар — 68,6 йәш). 2020 йылда ҡала халҡы 24,2 % тәшкил итә. 2018 йылда грамоталылыҡ кимәле: 80,5 % (86,5 % ир-ат һәм 75 % ҡатын-ҡыҙ).
Телдәр
Илдең милли әҙселектәренең телдәре лә киң таралған: чам һәм ҡытай диалекттары, вьетнам, лаос, тай һәм башҡалар. Үҙ телдәрендә һөйләшеүсе тау халыҡтары: зярай (джарай), эде (радэ), стиенг, саоть, лор, самре һәм куи.
Камбоджала пехотаға ҡаршы миналар
2010 йылда Land Mine Museum мәғлүмәттәре буйынса, Камбоджалағы Сиемреап янында әле лә 3 миллиондан алып 6 миллионға тиклем зарарһыҙландырылмаған мина бар.
Кухарчук Валерий Владимирович
Биографияһы
2014 йылда — РФА ағза-корреспонденты.
Хорезмшаһтар дәүләте
Монголдар менән һуғыш
1218 йылда Сыңғыҙхан көнсығыштағы бергәләп көрәшеү һәм үҙ-ара отошло сауҙа алып барыу тәҡдиме менән Мөхәммәткә илселеген ебәрә. Хорезмшаһ «башҡа дин тотоусылар (кафырҙар)» менән килешеүҙән баш тарта һәм Отрар хакимы Ҡайыр хан тәҡдиме буйынса илсе-сауҙагәрҙәрҙе язалап, ханға уларҙың баштарын ебәрә. Сыңғыҙхан Ҡайыр ханды биреүҙе талап итә, ләкин Мөхәмәд II, юғары ҡатламдың асыуынан ҡурҡып, баш тарта һәм монгол илселегенең тағы бер вәкилен язалай.
Благовещен—Хэйхэ күпере
Тарих
«Үткәүелдең иғлан ителгән ваҡыты – 2019 йыл аҙағы – үтәлер тип ышанам. Шуға күрә төҙөүселәрҙең уңыштары, барыһына ҡарамаҫтан, тәүлек әйләнәһенә эшләй, аҙнаһына ете көн барыбыҙ өсөн дә айырым», — ти Александр Козлов.
2022 йылдың 10 июнендә күпер асыла. Юл хаҡы уртаса 8700 һум тәшкил итә. 2022 йылдың декабренә тиклем даими контроль-үткәреү пункты төҙөү планлаштырыла.
Поварисов Суфиян Шәмсетдин улы
Биографияһы
Суфиян Поварисов 2016 йылдың 3 июлендә Өфөлә вафат булды.
Мәхмүт Ҡашғари исемендәге халыҡ-ара хикәйәләр бәйгеһе
Ҡабул ителгән шарттар һәм талаптарға ярашлы, бәйгелә ҡатнашырға дәғәүә итеүсе хикәйәләр темаһы тулыһынса ирекле. Улар 30 сентябргә тиклем ҡабул ителә. Республика этабында еңеүселәр 1 ноябрҙә билдәле була, һәм уларҙың ижади эштәре артабанғы турҙа ҡатнашыу өсөн [[Төркиәгә ебәрелә. Халыҡ-ара турҙы йомғаҡлау ноябрь айында үткәрелә. Еңеүселәрҙе бүләкләү декабрь айында була һәм ойоштороусылар билдәләүенсә төрлө  төрки телле илдәрҙә сиратлап үткәрелә.
Бәйгенең Башҡортостанда үткәрелгән этабында еңеүселәр
2-се урын: «Сәләм» хикәйәһе өсөн.
Мәҙәни мираҫ
Мәҙәни мираҫ объекттары - Төрҙәре буйынса мәҙәни мираҫ объекттары классификацияһы:
Мәҙәни мираҫ объекттары категориялары
(Мәҙәни мираҫ объекттарын һаҡлау категориялары)
Башҡортостандың яратҡан рәссамдары
Проект тураһында
Конкурс нәтижәләре буйынса иң күп тауыш йыйған 50 рәссам тураһында китап сығарыласаҡ, тип хәбәр итте конкурстың координаторы яҡташтар тураһында китаптар сығарыуса Наил Мәхмүтов.
Хисамова Тәнзилә Динислам ҡыҙы
Биографияһы
Хисамовтар ғаиләһе һуғыштан һуңғы күп ғаиләләр кеүек бик ауырлыҡ менән көн итә. Кесе йәштән Тәнзилә өләсәһенә йорт эштәрендә ярҙамлаша, бәлкәй ҡустыларын  ҡараша. Һуңыраҡ ғаилә Байғужа ауылына, әсәләренең туғандары янына, бер аҙҙан Ишембай ҡалаһына күсенә.
Театрҙа Тәнзилә үҙен бик булдыҡлы, эшлекле, уңған артистка итеп таныта. Артистка бик тиҙ шуны аңлай- донъянан, тамашасы талаптарынан артта ҡалмаҫ өсөн үҙ- үҙең өҫтөндә даими эшләргә кәрәк. Уның аңлауынса уңыш ул- тик актёрҙың эш һөҙөмтәһе генә түгел, уға тәбиғәттән бирелгән һәләтте туҡтауһыҙ үҫтереү, бик күп тырышлыҡ һалыу аша ғына өлгәшеп була.
Фильмдәрҙә башҡарған ролдәре
«Миҙал» («Медаль», 2000), «Ай ҡыҙы» («Дочь Луны», 2001, 2002; ГТРК «Башҡортостан (кинокомпанияһы»)
Баш командование ставкаһы
Тарихы
Бөтә һуғыш дауамында СВГК Мәскәүҙе ташлап китмәй. Башта ставка ағзалары Кремлдәге Сталин кабинетында йыйылалар, Мәскәүҙе бомбаға тотоу башланғас, Кремлдән Киров урамындағы 37-се йортҡа күсәләр, йорт ҙур булмаһа ла, бында эш кабинеттары һәм элемтә ышаныслы була. Бомбаға тотҡан саҡта «Киров» станцияһына күсеп торалар, унда ставка менән идара итеү буйынса ер аҫты стратегик үҙәк булдырыла.
Йыһаншин Илдар Үзбәк улы
Биографияһы
1978—1984 йылдарҙа Свердловск архитектура институтында (хәҙер Урал дәүләт архитектура-художество академияһы) уҡый.
Псков республикаһы
Тарихы
Киев Русе тарҡалғандан һуң, XII быуатта Псков ҡалаһы һәм уның тирәһендәге Великая һәм Нарва йылғалары буйҙары, Чуд һәм Псков күлдәре буйлары Новгород еренең бер өлөшө булалар. Псков айырым хоҡуҡтарға эйә булған, шул иҫәптән үҙ ҡала яндарына эйә булған (иң боронғо урындарҙың береһе - Изборск).
Идара
Псков ере башлығында ултыртмалар, боярҙар Советы, князь һәм вече тора. Новгород Республикаһынан айырмалы булараҡ, Псковта ҙур баяр ер биләмәләре булмаған, был боярҙарға бөтә сәйәси хакимиәтте үҙ ҡулдарында тупларға мөмкинлек бирмәй. Вече белгестәр, ултыртыусы кешеләр, изорниктар һәм ябай кешеләр идара итә.
Космодемьянский Аркадий Александрович
Биографияһы
1941 йылда Космодемянский өс эш башҡара, улар дарылы ракеталарҙың тәүге өлгөләре (атап әйткәндә, легендар «Катюша» снарядтары) менән туранан-тура бәйле. Ғалимдың теоретик хеҙмәте артабан Ашхабадта, Свердловскта һәм ҡабаттан Мәскәүҙә (1942 йыл аҙағынан) дауам итә.
Сядайсуты-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Башҡортостандың нефтехимия сәнәғәте
Башҡортостанда нефтехимия сәнәғәте — төбәктә нефть һәм газ сеймалын эшкәртеү менән шөғөлләнгән иҡтисад тармағы.
Тарихы
1936 йылда төбәктең һәм илдең көнсығышында беренсе нефть эшкәртеү предприятиеһы — Ишембай нефть эшкәртеү заводына нигеҙ һалына.
1956 йылда Өфө синтезспирт заводы сафҡа индерелһә, 1955 -1967 йылдарҙа Салауат нефть химияһы комбинаты (ОАО «Салауат газпром нефтехим»), ә 1960 йылда — синтетик каучук етештереү заводы.
2000 йылда тармаҡ предприятиелары бензин сығарыу менән бәйле етештереү даими яңыртылып бара, Евро-3, Евро-4, Евро-5 стандартындағы дизель яғыулығы, яңы төр продукция сығара.
Сядай-Яха (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таньша
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Негин Евгений Аркадьевич
Биографияһы
Бор ауылының урта мәктәбендә уҡый, һуңынан Горький ҡалаһының 8-се мәктәбенә күсә, уны 1938 йылда отличие менән тамамлай. Горький дәүләт университетының (хәҙер Н. И. Лобачевский исемендәге Новгород дәүләт университеты) физика-математика факультетына имтихандарһыҙ ҡабул ителә. Университеттың 3 курсын тамамлағас, Бөйөк Ватан һуғышының беренсе көнөнән Орджоникидзе исемендәге (Горький) 21-се заводта столяр уҡыусыһы булып эшләй башлай.
Хәтер
Новгород өлкәһе Бор ҡалаһының дәүләт тыуған яҡты өйрәнеү музейында Е. А. Негинға мемориаль таҡта асыла һәм ғалим бюсы рәүешендә һәйкәл һәм РДС-4 ядро бомбаһы макеты ҡуйыла. Саров урамдарының береһе уның исеме менән аталған һәм крайҙы өйрәнеү музейы макеты РДС-4. Көнбайыш урамдарының береһе уның исемен йөрөтә саров.
Чуга (Пинега ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тыдель-Тым
Тыдель-Тым — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Конгар йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Раҡай Константин Михайлович
Биографияһы
1907 йылда Семипалатинскиҙа «Степной край» гәзитенең мөхәррире булараҡ батша хөкүмәтенең ер сәйәсәтенә ҡаршы көрәш алып бара һәм бының өсөн һөргөнгә ебәрелә. 1907 йылдан 1913 йылға тиклем Рәсәй Фәндәр академияһы ҡарамағында хеҙмәткәр була. «Сибирский Архив», «Сибирские вопросы», «Сибирская жизнь» баҫмаларында эшләй.
1920 йылда Ҡытай менән хәрби сикте асыҡлау өсөн тау һырттары аша Монголияға экспедиция яһай.
Грузия тимер юлы
Тарихы
Беренсе тимер юл 1872 йылда асыла, Поти менән Тифлисты (Тбилиси) тоташтыра. 1991 йылға тиклем Грузия территорияһындағы тимер юлдар Кавказ аръяғы тимер юлы составына инә. Грузин участкаһын Самтредиа һәм Тбилиси бүлексәләре хеҙмәтләндерә.
Хәрәкәт итеүсе состав
2014 йылға ҡарата Грузия тимер юлдарының инвентарь паркында түбәндәге сериялы локомотивтар бар:
Ижора
Иҡтисад
Диңгеҙ ярында йәшәгән ижорҙарҙа төп балыҡсылыҡ кәсебе булған, ул ҡыш көнө булған һәм байтаҡ табыш килтергән. XVI быуат башы яҙыусы кенәгәләре уҡ балыҡсылыҡты "оброкка" һалынғанын, ә яһаҡ исемлегендә "курва" балығы булыуҙы килтерә.
Сабитов Рәшит Мәхмүт улы
Биографияһы
1967 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай һәм Ҡырмыҫҡалы районы Һәүәләй урта мәктәбендә татар теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эш башлай. Әммә уны ижад тарта. 1968 йылдан Өфөгә «Ҡыҙыл таң» гәзитенә эшкә килә. Артабанғы тормошо матбуғат баҫмалары менән бәйле.
Бөтә донъя сауҙа үҙәге
2001 йылдың 11 сентябрендә Бөтә донъя сауҙа үҙәгенең игеҙәк башнялар комплексы террористик һөжүм һөҙөмтәһендә емерелә. Башнялар күпмелер ваҡыт донъялағы иң бейек йорттар булып тора. Быға тиклем Эмпайр-дай-билдинг бинаһы иң бейеге була. Бөтә донъя сауҙа үҙәге емерелгәндән һуң, ҡабат Нью-Йорктағы иң бейек бинаға әйләнә. Һәм 2014 йылдың ноябренә,  1-се Бөтә донъя сауҙа үҙәге (Азатлыҡ башняһы) асылғанға тиклем
Тарихы һәм төҙөлөшө
1940 йылдар аҙағында һәм 1950 йылдар башында Нью-Йоркта иҡтисади үҫеш Манхэттендың үҙәгендә туплана. Манхэттендың башҡа райондарын реконструкциялауҙы дәртләндереү өсөн, Дэвид Рокфеллер Порт идаралығына Түбәнге Манхэттенда сауҙа үҙәге төҙөргә тәҡдим итә.
Структур ҡоролошо
«Торба-каркас» принцибы, традицион дизайндан айырмалы рәүештә, файҙалы майҙандарҙың киңлеген арттырырға мөмкинлек биргән яңы алым була. Бөтә донъя сауҙа үҙәге башняларында ныҡлы, ҡаты структура булдырыу өсөн бер-береһенә яҡын урынлашҡан үтә ныҡ ҡорос колонналар («Vierendeel trusses» тип атала) ҡулланыла.
Төҙөү
1965 йылдың мартында Порт идаралығы буласаҡ комплекс территорияһындағы милекте һатып ала башлай. Һүтеү эштәре 1966 йылдың 21 мартында, буласаҡ Бөтә донъя сауҙа үҙәге урынында урынлашҡан Radio Row районының 13 кварталын таҙартыуҙан башлана. Ер комплексын төҙөү буйынса эштәр 1966 йылдың 5 авгусында башлана.
Бөтә донъя сауҙа үҙәге биләмәһенә тупраҡ өйөлә, шуның арҡаһында Түбәнге Манхэттен киңәйә. Төҙөлөштө башлау өсөн West Street буйлап тимер-бетон диуарлы соҡор ҡаҙырға кәрәк була. Был ысул Гудзондан һыу үтеп инмәһен өсөн ҡулланыла.
Белорет тарихы
Ҡалаға нигеҙ һалынғандан алып крәҫтиән ихтилалына тиклем
Завод эшенән тыш урындағы халыҡ игенселек, халыҡ кәсептәре менән шөғөлләнгән. XIX быуаттың икенсе яртыһында ҡалала мәктәп эшләгән, пристань, лазарет һәм сиркәү  булған.
1773-1775 йылдарҙағы крәҫтиәндәр ихтилалы Белорет тарихында
Арыҫланов Кинй ә Пугачевҡа ярҙам итер өсөн башҡорт атлы ғәскәрен туплай.
XX быуат
1918 йылдың июлендә  завод эшселәренән  270 -се Белорет социалистик полк төҙөлә, ул В. К. Блюхер етәкселегендә Урал партизан армияһы составында рейд яһай.
Мулланур
Географик урыны
Мулланур ауылы район үҙәге Баҡалынан төньяҡ-көнсығышҡа 23 километрҙа һәм Туймазы тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнсығышҡа 98 километрҙа урынлашҡан.
Халыҡ һаны
Мулланур ауылында башҡорттар, татарҙар йәшәй (2002).
Керенский Александр Фёдорович
Февраль революцияһы
Февраль революцияһының башында Керенский эсерҙар партияһына инә. Думала булдырылған Ваҡытлы комитетта Петросовет вәкиле булып тәғәйенләнә. 3 мартта дума вәкилдәре составында бөйөк кенәз Михаил Александровичтың властан баш тартыуына булышлыҡ итә.
Власты большевиктар баҫып алғандан һуң
Ноябрҙең 20-ләрендә Керенский Новочеркасскиҙа генерал А. М. Калединға килә, ләкин тегеһе уны ҡабул итмәй. 1918 йылдың башында ул йәшерен рәүештә, Ойотштороу йыйылышында сығыш яһау ниәте менән, Петроградҡа килә, әммәэсерҙар етәкселеге, күрәһең быны кәрәкмәгән тип тапҡандар һәм Керенский Финләндияға китә. 1918 йылдың 9 (22) ғинуарында Совнаркомдың 4 (17) ғинуарындағы «Банктарҙа А. Ф. Керенскийҙың ағымдағы счеттарында ятҡан аҡсаларҙы тартып алыу тураһында» ҡарары сыға: Дәүләт банкыһында — 1 157 714 һум, Халыҡ-ара коммерция банкында — 317 020 һум[36]. 1918 йылдың ғинуар аҙағында Керенский ҡабаттан Петроградҡа, май башында — Мәскәүгә ҡайта, «Рәсәйҙе тергеҙеү союзы» менән бәйләнештәр булдыра. Чехословак корпусы сығышын башлағандан һуң, «Тергеҙеү союзы» уға Совет Рәсәйенә хәрби интервенцияһын ойоштороу буйынса һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн сит илгә сығырға тәҡдим яһай.
Вятка губернаһы
Тарих
Административ үҙәге — Вятка ҡалаһы. Майҙаны — 169 629 км² (1897). Губерна Вятка, Глазов, Алабуға өйәҙҙәренән, Кайгород, Котельнич, Малмыж, Нолинск, Орлов, Сарапул өйәҙҙәренән, Слободской, Уржум, Царёвосанчурск, Яранск өйәҙҙәренән тора. 1802 йылда Кайгород, Малмыж (1816 йылда тергеҙелә) һәм Царёвосанчурск өйәҙҙәре бөтөрөлә. 1803 йылда Алабуға һәм Сарапул өйәҙҙәре территорияларының өлөштәре 11 се башҡорт кантонына ҡушыла (Идара итеүҙең кантон системаһы). 1919—21 йй. Алабуға, Глазов, Сарапул өйәҙҙәре бөтөрөлә (уларҙың өлөштәре Вотяк, Мари, Коми (Зырян) автономиялы өлкәләре, Пермь губернаһы, ТАССР составына инә), Омутнинск һәм Совет (1924 йылда бөтөрөлә) өйәҙҙәре ойошторола. 1928 йылда Уржум өйәҙе бөтөрөлә. Ҡалалары: Алабуға, Вятка, Глазов, Котельнич, Малмыж, Нолинск, Орлов, Сарапул, Слободской, Уржум, Яранск, Царёвосанчурск (1898). Ауыл хужалығы киң үҫешә (башлыса арыш, һоло үҫтерәләр; XIX быуат 2-се сирегендә губерна арыш һәм яҙғы культураларҙы сәсеү күләме һәм йән башына уларҙың тулайым йыйымы буйынса Рәсәйҙә тәүге урындарҙы биләй). Һөнәрселек кәсептәре (көршәк яһау, ағас эшкәртеү, елем ҡайнатыу, күн, аяҡ кейеме етештереү, тегеү, шәм яһау, тире иләү һәм башҡа) киң тарала. Ҙур пр тиеларҙың күбеһе Алабуға (Бемыш заводы), Глазов, Сарапул, Слободской һәм Яранск өйәҙҙәрендә урынлашҡан була. Йәрминкәләр (XIX быуат 60 сы йй. 150 гә яҡын), сауҙалашыуҙар (800 гә яҡын) үткәрелә; иң ҙур йәрминкәләр: Алексей (Котельнич), Великорецкий (Орлов өйәҙе Великорецкий ауылы) һәм Семён (Вятка) йәрминкәләре. Губерна аша Пермь (1899) һәм Төньяҡ (1906) тимер юлдары үтә. XIX быуат 2-се яртыһында Вятка һәм Кама йылғалар буйлап пароход бәйләнеше асыла. 1929 йылда ғинуарҙа алып Түбәнге Новгород өлкәһе составында. Губерна 1929 йылда июлендә бөтөрөлә, уның территорияһы Түбәнге Новгород крайының Вятка, Котельнич һәм Нолинск округтарына индерелә.
Кареев Андрей Андреевич
«Металлург» Нк системаһында (2012—2016)
2016 йылдың 23 декабренә тиклем Андрей «Металлург» өсөн 28 уйын үткәрә һәм алтауһында еңеү яулай. 14 ноябрҙә ул клуб менән 2019 йылға тиклем килешеүен оҙайта. Әммә ул Новокузнецкиҙа ҡалмай һәм команданан КХЛ дедлайны ваҡытында китә.
Катынь енәйәте
Смоленск ҡалаһын совет ғәскәрҙәре азат иткәндән һуң Николай Бурденко комиссияһы ойошторола, әлеге комиссия тикшереү үткәрә һәм поляк граждандары 1941 йылдың көҙөндә Катындә немец оккупацион ғәскәрҙәре тарафынан атылған тигән һығымта яһай. Ошо һығымта СССР-ҙа һәм Варшава Килешеүе Ойошмаһы илдәрендә 1990 йылға тиклем һәм СССР етәкселеге НКВД-ының әлеге енәйәттә яуаплылығын рәсми рәүештә танығанға тиклем рәсми ҡараш булып тора.
2010 йылдың 26 ноябрендә Рәсәй Дәүләт думаһы «Катынь фажиғәһе һәм уның ҡорбандары тураһында», белдереүҙе иғлан итә, әлеге документта Катындә поляк граждандарын атып үлтереү Сталин һәм башҡа совет етәкселәренең тура күрһәтмәһе буйынса башҡарыған һәм Сталин режимы енәйәте булып тора, тип яҙыла.
Атып үлтереү
5 мартта Политбюро тейешле ҡарар ҡабул итә:
Март аҙағында НКВД-ла лагерҙарҙан поляк хәрби әсирҙәрен сығарыу буйынса планды әҙерләү буйынса эштәр тамамлана, уларҙы атып үлтереү урындарына ташый башлайҙар. Бөтә украин төрмәләренән тотҡондарҙы атып үлтереү өсөн — Киев, Харьков һәм Херсон ҡалаларына, белорус төрмәләренән Минск ҡалаһына алып киләләр.
''»20 апрель. Сәғәт 12-нән Смоленскиҙа запас юлда торабыҙ.''
''21 апрель. Төрмә вагондарында подъём һәм сығыуға әҙерлек. Беҙҙе ҡайҙалыр машиналарҙа алып баралар. Артабан нимә? Таңдан көн нисектер сәйер башлана. Бокстарҙа ташыйҙар, «ворона» (ҡурҡыныс). Беҙҙе ҡайҙалыр урманға алып килделәр, дача урынына оҡшаған. Ентекле тентеү. Минең никах балдағым менән ҡыҙыҡһындылар, һумдарҙы, билдекте, бәкене, 6.30 минутты күрһәткән сәғәтте тартып алдылар…"''
Язаланғандар араһында кадр офицерҙары (шул иҫәптән Харьковта үлтерелгәнбилдәле кинорежиссер А. Вайданың атаһы Якуб Вайда) һәм хәрби осоро офицерҙары — мобилизацияланған адвокаттар, инженерҙар, уҡытыусылар, табиптар һәм башҡалар була, шул иҫәптән университет профессорҙары (Козельск лагерында ғына 20 кеше тотола). Иң билдәле ҡорбандар араһында — Катындә үлтерелгән ҡатын-ҡыҙ — осоусы Янина Левандовская һәм Харьковта язаланған генералдар Станислав Халлер, Брест ҡәлғәһен обороналау етәксеһе Констатнтин Плисовский һәм Львовты обороналау етәксеһе Францишек Сикорский.
«Юғалған» офицерҙар проблемаһы
"Беҙ Берияға, әүҙем хеҙмәткә һәләтле иң яҡшы офицерҙарҙың күбеһе Старобельск һәм Козельск лагерҙарында тотолалар, тип әйткәс, ул: «Исемлектәрен төҙөгөҙ, әммә уларҙың бик әҙе иҫән ҡалды, сөнки беҙ уларҙың күпселек өлөшөн немецтарға тапшырып, бик ҙур хата эшләнек», — тине. Германия СССР-ға һөжүм иткәндән һуң, хәлдәр үҙгәрә. 1941 йылдың 30 июлендә Лондонда Сикорский-Майский Килешеүе төҙөлә, уға ярашлы һөргөндәге поляк хөкүмәте меннә дипломатик мөнәсәбәттәр булдырыла һәм поляктарға амнистия ҡарала, улар иҫәбенән поляк хөкүмәте армияһы ойошоторолоу ҡарала. 8 августағы указға ярашлы әсирлеккә һәм тотҡонлоҡҡа эләккән һполяк граждандарына амнистия иғлан ителә . Андерс Поляк Армияһын ойоштора башлай. 1941 йылдың 3 декабрендә Сталин һәм Молотов поляк хөкүмәте башлығы генерал Сикорский һәм генерал Андерс менән осраштылар. Ошо уҡ ваҡытта улар араһында ошондай диалог була (поляк рәсми яҙмаһы буйынса): СИКОРСКИЙ: Мин һеҙгә, президент әфәнде, амнистия буйынса һеҙҙең ҡарарығыҙ үтәлмәй. Беҙҙең кешеләрҙең күпселеге, өҫтәүенә армия өсөн айырыуса ҡиммәтле кешеләр, һаман да лагерҙарҙа һәм төрмәләрҙә тотола. СТАЛИН (яҙып ултыра): Был мөмкин түгел, сөнки амнистия барыһына ла ҡағыла, һәм бөтә поляктарҙа азат ителде. (Аҙаҡҡы һүҙҙәре Молотовҡа әйтелә. Молотов уның һүҙҙәрен йөпләп тора.)(…). СИКОРСКИЙ: Совет хөкүмәтенә беҙҙең кешеләрҙең теүәл исемлеген биреү беҙҙең эш түгел, иулы исемлектәр лагерҙар коменданттарында бар. Минең янымда мәжбүри рәүештә алып кителгән һәм хәҙерге мәлдә төрмәләрҙә һәм лагерҙарҙа тотолған 4000 офицерҙың исемлеге бар, һәм хатта ошо исемлек тә тулы түгел, сөнки унда иҫләп әйтелгән фамилиялар ғына. Мин, улар Польшала түгел микән, тип тикшерергә ҡуштым. Унда уларҙың береһе лә булмай сыҡты; шулай уҡ германиялағы хәрби әсирҙәр лагерҙарында ла. Был кешеләр бында. Улар араһынан бер кем ҡайтмаған. СТАЛИН: бының булыуы мөмкин түгел. Улар ҡасып киткәндәр. АНДЕРС: Ҡайҙа улар ҡаса ала? СТАЛИН: Мәҫәлән, Маньчжурияға.
Ике илдең тарихын өйрәнеү буйынса совет-поляк комиссиһы
СССР-ҙа үҙгәртеп ҡороу осоронда киҫкен мәсьәләләр буйынса совет-поляк комиссияһы эшләй башлай. Баштан уҡ комиссияның поляк өлөшө Бурденко комиссияһының версияһын ҡаты тәнҡиткә тота һәм өҫтәмә материалдарҙы талап итә. Яңы мәғлүмәттәр юҡлығына һылтанып, совет комиссияһы өлөшө элекке рәсми версияны үҙгәртергә теләмәй. Шуға ҡарамаҫтан, комиссия эше (май 1987—1990 ғинуар)Поляк Халыҡ Республикаһы матбуғатында бөтә ошо мәсьәләләрҙе асыҡтан-асыҡ тикшереүгә сығара, һәм НКВД-ының ғәйебе тураһында версия киң таралыу таба.
1989 йылдың яҙ-йәйендә табылған документтар раҫлауынса, СССР НКВД-һының махсус кәңәшмәһендә поляктар эше ҡаралған. Өс лагерҙа тотолған поляктар НКВД-ының өлкә идаралыҡтарына оҙатыла һәм артабан статистик отчеттарҙа күрһәтелмәй. 1989 йылдың 21 июлендә тарихсы Юрий Зоря (прокурор Н. Д. Зоряның улы, Нюрнберг процесы барышында асыҡланмаған сәбәптәр арҡаһында вафат була) — Козельск лагерынан Смолнеск НКВД-һы ҡарамағына оҙатылған поляктар исемлеген (1940 йылдың яҙында) немецтарҙың «Аҡ китабы» исемлектәре менән сағыштыра һәм ике исемлектә лә бер үк кешеләр булыуын иҫбатлай. Зоря КГБ начальнигы В. А. Крючковҡа доклад ебәрә, әммә Крючков тикшеренеүҙе дауам итеүҙән баш тарта. Әлеге документтарҙың баҫтырылыуы перспективаһы СССР етәкселеген рәсми рәүештә Катын енәйәтен танырға мәжбүр итә. 1990 йылдың 13 апрелендә махсус ТАСС белдереүе баҫтырыла.
СССР һәм Рәсәй Федерация Баш хәрби прокуратураһы тикшереүе
Польша етәкселеге башланғысына ярашлы тикшеренеү барышында 1940 йылдың яҙындағы ваҡиғалар ваҡытында поляк халҡы геноциды версияһы тикшерелә. Баш хәрби прокуратураһы әлеге версияны иҫәпкә алмай һәм геноцил билдәләре буйынса енәйәти эш шулай уҡ туҡтатыла.
Суд тикшереүҙәре
2008 йылдың 24 октябрендә Мәскәүҙәге Хамоничи суды Баш хәрби прокуратураһының һәләк булғандарҙың сәйәси реабилитацияһында атып үлтерелгән офицерҙарҙың туғандарының ялыуын кире ҡаға. Бынан һуң 12 һәләк булған офицерҙың 15 туғаны Кеше хоҡуҡтары буйынса халыҡ-ара судына Рәсәй Федерацияһына ялыу бирәләр. 2012 йылдың 16 апрелендә ЕСПЧА Палатаһы әсирлеккә эләккән НКВД тарафынан офицерҙарҙы атып үлтереүҙе хәрби енәйәт итеп таный. Был мәсьәлә буйынса төп тикшереү ғәмәлдәре Рәсәйҙә Кеше хоҡуҡтары яҡлау буйынса Европа Конвенцияһы көскә ингәнгә тиклем үткәрелгәнгә күрә, палата Катынь енәйәте тураһында мәсьәләне ентекләп ҡарамай, сөнки Конвенция кире көскә эйә түгел. Шулай уҡ Палата 1940 йылға тиклем тыуған ғариза биреүселәргә ҡарата Рәсәй властары Коевенцияның 3-сө статьяһына ярашлы кешелекһеҙ мөғәләмә күрһәтеүен һыҙыҡ өҫтөнә ала. Һөҙөмтәлә Палата ҡарары буйынса Рәсәй 15 дәғүәсенең һәр бер ун дәғүәсеһенә 5000 евро түләргә тейеш була.
Мәһәр
Шарттары
Мәһәр дәүмәле кәләште әйттергәндә килешелә. .
Асҡар (Әбйәлил районы)
Тарихы
1812 йылғы Ватан һуғышында батырлыҡ күрһәткән Исхаҡ Сәфәрғәлин һәм Сәғәҙәтдин Мөхәмәтрәхимов көмөш миҙалдар менән бүләкләнгән.
Урал йылғаһы буйында сик буйы хеҙмәтен алып барған башҡорттар һәм мишәрҙәр төрлө сәбәптәр арҡаһында христиан динен ҡабул иткәндәр. Мәҫәлән, Әбйәлил ауылы кешеһе Һобайсолтан Яҡшымбәтов Магнит ҡәлғәһе руханийы йортонда суҡындырылған. Әммә ауылдаштары уны тупаҫ ҡаршы ала, шуға ла ул йәшәү урынын алмаштырырға мәжбүр була.
Шайтантау (тау һырты)
Географик урыны
Һырт шулай уҡ кембрийҙың силур һәм девон дәүерҙәренән ҡалған башҡа тау тоҡомдарынан ҡибәрәт: йәшмә, фтаниттар, кремнийлы һәүерташтар, туф ҡомлоҡтары, төрлө осраҡлы ҡатнашмалар: һәр төрлө таш, ҡырсын, балсыҡ ҡатнашып ҡатҡан тау тоҡомо, серпентинит һәм башҡалар.
Битләүҙәре текә генә. Рельефы убалы-түбәле. Ҙур булмаған ҡаялар, тәпәш түбәләҫтәрҙән тора. Ҡайһы бер убалар 10-15 метр бейеклегендәге иҫ китмәле матур ҡая — суҡылар менән осланған.
Фауна
Шайтантауҙа урман өсөн хас булған һоро айыу, осар тейен, һеләүһен, һуҫар, һуйыр менән дала хайуандары: һыуыр (байбак), дала сысҡаны, ерән йомран, дәү ялман, дала пищухаһы тереклек итә. Урман ситтәрендә, ҡыуаҡтар араһында бурһыҡтар осрай. Мышы менән илек бик күп.
Айыр (Йүрүҙән ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Улатюшка
Улатюшка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға исемһеҙ №3554 ҡылымығының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Хүжәт әл-ислам
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Әбү Хәмит әл-Ғазали — сөнни дин белгесе һәм философ. Сөнниҙәрҙән хүжәт әл-ислам тигән почетлы титул ала.
Мунсайылға
Мунсайылға (Мунча-Елга) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 30 кеше. Почта индексы — 452656, ОКАТО коды — 80207849007.
Әбделминев Ким Ғимаҙи улы
Биографияһы
Ким Ғимаҙи улы Әбделминев 1947 йылдың 5 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районының Күгәрсен ауылында тыуа.
Фроляк Богдана Алексеевна
Биографияһы
Богдана Алексеевна Фроляк башланғыс белемде тыуған ауылында Варшавала педагогик һәм музыкаль белемде Куфлюк Василий Алексеевичта — балаларҙа абсолют музыкаль һәләт әҙерләү методикаһын эшләгән ауыл уҡытыусыһы етәкселегендә ала. Куфлюк театр түңәрәге ойоштора, унда композиторҙың әсәһе уйнай. Куфлюкта шулай уҡ композиторҙың өлкән апаһы Анна Гаврилец та уҡый.
Сөн торалары
Урынлашыуы
Сөн торамалары Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районында ике урында табылған: беренсеһе Холодный Ключ ауылынан көньяҡҡа йүнәлештә 0,5 км алыҫлыҡта Сөн йылғаһының уң ярындағы киртләстә урынлашҡан, икенсеһе — шул уҡ райондың Яңы Троицкий ауылынан көнсығышҡа табан 2 км алыҫлыҡта Сөн йылғаһының һул ярында урынлашҡан.
Джерба (утрау)
Иҡтисад
Туризм алға киткән (бик күп ҡунаҡханалар һәм туристик маршруттар бар).
Һабантуй
Һабантуй - башҡорт халҡының йола байрамы
Авторҙың материалдары Һабантуйҙы башҡорт халҡы бер кемдән дә үҙләштермәгәнен, ул төптән башҡорт байрамы һәм уның тамырҙары сал боронғолоҡҡа, быуаттар тәрәнлегенә киткәнлеген раҫлай.
Ниңәлер күскенсе саҡтар һәм скифтарҙың һабанлы булғаны ҡабул ителә, әммә малсылыҡ менән шөғөлләнгән башҡорттарҙа был күренеш мөмкин түгел тип һанала. Боронғо грек авторҙары күскенсе саҡтарҙың һәм скифтарҙың һабанға табыныуын билдәләгән.
Көрәш
Һабантуйҙың тамашасыны мауыҡтыра һәм юғары ыңғай көсөргәнештә тота торған тағы бер ритуаль күренеше булып милли көрәш тора. Был ритуаль хәрәкәтте башҡорттарҙың «борон-борон заманда», «әлмисаҡта», донъя барлыҡҡа килгәндә ике көстөң: Яҡшылыҡ һәм Яуызлыҡтың, Яңы менән Иҫкенең, Йәшәү һәм Үлемдең үҙ-ара көрәшенең сағылышы тигән боронғо мифологик күҙаллауҙары тип була. Был көрәш барышында Яҡшылыҡ көстәре Яуызлыҡты еңә һәм донъяла тәртип («тәртип», «рәт», «ип») урынлаша.
Бағанаға менеү
Донъяның мифологик моделенең төп концептуаль, конструктив элементы булып, вертикаль буйынса өс донъяны һәм горизонталь буйынса донъяның дүрт яғын тоташтырыусы «Донъя ағасы» тора, йәғни был ағас Донъя үҙәгендә тора. Донъяның үҙәгендә үҫеүсе «Донъя ағасы» тигән төшөнсә ысынында Ер йөҙөндә йәшәгән барлыҡ халыҡтарҙың мифологияһында ла бар. Был ағас ярҙамында дең өс ҡаты – ер аҫты (һыу аҫты), ер өҫтө һәм күк тоташа. Миф геройҙары, Донъя ағасы олоно буйлап сәйәхәт иткәндә, ер аҫты (һыу аҫты) донъяһынан ер өҫтөнә күтәрелә, ә һуңынан күккә олғаша.
Һабантуйҙың вертикаль тайғаҡ ҡолғаһы, һабантуйҙа ҡатнашыусылар, ҡомарҙанып ҡолға үренә атлыҡҡанда, башҡорт мифологияһындағы Донъя ағасының һымаҡ ҡабул ителә, һәм тәүяралғы осорҙа күктең иң үренә, етенсе ҡатына, осоп менгән боронғо тәүбабабыҙ Урал батырҙың эш-ғәмәлдәрен ҡабатлай кеүек. Һабантуйҙа тайғаҡ ҡолғаға, үҙҙәренең йылғырлығын күрһәтеү һәм бүләк алыу маҡсатында, иң ҡыйыуҙар үрмәләй һәм был эпостағы семантик йөкмәткене ҡабатлай. Был тайғаҡ ҡолға тәүосорҙа башҡорттарҙың тәүбабаһы Урал батыр күккә артылған донъя бағанаһын (йәки донъя терәген) кәүҙәләндергән тип фаразлап була.
Йомортҡалы ҡалаҡты ауыҙға ҡабып йүгереү
Һығымта
Шулай итеп, башҡорт Һабантуйының өҫтә һанап киткән ритуаль күренештәрен анализлау был байрамдың тамырҙары быуаттар тәрәнлегендә һәм уның нигеҙендә тәү ата-бабаларҙың мифологик ҡараштары ятҡанын күрһәтә. Тәбиғәт яңырған дәүерҙә, яҙ көнө, Һабантуй байрам итеү аша беҙҙең йыраҡтағы ата-бабалар донъяны яралтҡан һәм яңыртҡан Хоҙайҙың батырлыҡтарын ҡабатлағандар тип әйтергә кәрәк.
Император һарайы музейы
Дөйөм мәғлүмәттәр
Тайбэйҙағы Император һарайы музейы неолит дәүеренән алып Цин император династияһын ҡолатҡанға тиклем 8 мең йылдан ашыу цивилизация үҫешен үҙ эсенә алған ҡытай мәҙәниәте һәм тарихы ҡомартҡыларының иҫ киткес коллекцияһы тупланған иң ҙур хазиналарҙың береһе булып тора. 2018 йылдың февраленә музей йыйылмаһына 697 490 предмет инә, уларҙың күбеһе элек император Цяньлун коллекцияһында булған. Музей залдарында уларҙың иң яҡшы өлгөләре генә ҡуйылған, сөнки күргәҙмә майҙандарында тулыһынса күрһәтеү өсөн экспонаттар бик күп.
Фәтҡуллин Ринат Абдулла улы
Биографияһы
Фәтҡуллин Ринат Абдулла улы 1939 йылдың 23 февралендә Башҡорт АССР-ының Учалы районы Илсе ауылында тыуған. 1966 йылда Башҡорт дәүләт университетын «геология-геоморфология» һөнәре буйынса тамамлай һәм шул уҡ университетта эшләй.
1978—1985 йылдарҙа һәм 1987— 2003 йылдарҙа тәбиғи‑география факультеты деканы вазифаһында эшләй.
Пит Сампрас
Иң яҡшы һөҙөмтәләренә Пит Сампрас тиҙлекте шәп тоторға ярҙам иткән сәселгән ҡыҫҡа үләндә һәм бетонда уйнағанда өлгәшә, ә ябай ерҙә (грунтта) уйнағанда уның һөҙөмтәләре бик үк уңышлы сыҡмай.
Карьераһы
1987 йылда йәштәрҙең АҠШ асыҡ чемпионатында Сампрас үҙен ололар турнирында танытып өлгөргән Майкл Чангты еңеп сыға.
Һөнәри теннистағы тәүге аҙымдар
Сампрас та үҙ сиратында еңә һәм, дүрт тапҡыр матч-бол файҙаланып, дүртенсе тапҡырҙа ғына иҫәпте 11-10 — ға еткерә.
Атаһының тәҡдиме буйынса Пит контрактта компанияға процент биреүҙе үҙенең рейтингта алған урынына ҡарап түләргә тигән пунктты яҙҙырта.
Ветерандар араһындағы сығыштары
2007 йылда «Серия Чемпионов» ветерандар турниры циклдарында уйнай.
Дине
Пит даими рәүештә ял көндәрендә Грек Православие сиркәүенә йөрөй.
Ниолс
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Керәшендәр
Керәшендәр теле татар теленең урта диалектына (Ҡазан аръяғы керәшендәр, Түбәнге Кама буйы керәшендәр, нуғайбәктәр, Чистай керәшендәр, Молькеев керәшендәр һөйләше айырыла) ҡарай. Диндар керәшендәр православие динен тота.
Артюшкова Ольга Викторовна
Биографияһы
50-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
8-се кавалерия корпусы
8-се кавалерия корпусы (8-се кк) — Бөйөк Ватан һуғышы осоронда СССР Ҡораллы Көстәр составындағы кавалерия корпусы.
Тарихы
Сталинград тирәһендәге алыштарҙа командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгән, шәхси составының ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн 1943 йылдың 14 февралендә корпус 7-се гвардия кавалерия корпусы итеп үҙгәртелә, ә уның 14, 15 һәм 16-сы дивизиялары гвардия исемен ала.
Күсәрбай
Күсәрбай (Кучербаево) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 341 кеше. Почта индексы — 453162, ОКАТО коды — 80249880003.
Тарихы
Аралбайҙың улы Күсәрбай 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша һәм, Колбин ҡалаһы янында барған һуғышта батырлыҡ күрһәтеп, IV дәрәжә Изге Анна ордены менән бүләкләнә. V рәүиз материалдарында Аҡсулпан (Күсәрбай) ауылындағы 21 ихатала 124 кеше йәшәүе теркәлә. Ә X Бөтә Рәсәй халыҡ иҫбен алыу мәлендә ауылдағы 36 ихатала 224 кеше йәшәгән була. Өҫтәүенә 82 керҙәш-ерһеҙ башҡорттар булыуы ла теркәлә.
Чап (Атюс ҡушылдығы)
Чап (Оло Чап) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Атюс йылғаһының уң ярына тамағынан 5,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Усец
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сямтуй-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Трутовка
Трутовка — йомортҡа һалыусы эшсе ҡорт.
Исламда руханиҙар
Ғалим
Ғөләмә (علماء «белгестәр, ғалимдар»; берл. عالم әлим (ғалим) йәки әлимә (ғалимә) — Исламдың теоретик һәм практик яҡтары белгестәренең йыйылма атамаһы. Ваҡыт уҙыу менән хөрмәтле ҡушамат булып киткән.
Мөжтәһид
Мулла (مُلَّا идарасы; һаҡлаусы; хужа) — ғәрәптәрҙә ислам дине белгесе (ғалим) дәрәжәһе, ғәҙәттә Ҡөрьәнде (ҡайһы берҙә хатта яттан белгән хафиз), хәҙистәр һәм шәриғәт нормаларын яҡшы белгән кеше. Сөнниҙәрҙә йыш ҡына диндарҙар общинаһы башлығы итеп һайланған имам һүҙе синонимы булараҡ ҡулланыла.
Мөфтөй
Мөфтөй (مفتى — сығарылмаһы афта, «фекер белдереү») — мосолмандарҙа юғары рухани кеше. Дини-юридик мәсьәләләр буйынса ҡарарҙар сығарыу, шәриғәтте ҡулланыу буйынса аңлатмалар биреү хоҡуғына эйә. Уның ҡарары (фәтүә) был илдә таралған ислам йүнәлешендәге дини-юридик ҡанундарға (сөннилек, шиғыйлыҡ һ. б.), шулай уҡ шәриғәт мәктәптәренә (мәҙһәб) нигеҙләнә. 1788 йылда Екатерина II указы менән «мосолман законының муллаларын һәм башҡа дини чиндарын билдәләү һәм Өфөлә шул закондың бөтә дини чиндарын рәсәйҙә тотоусылар менән идара итеү өсөн Дини йыйылыш булдырыу тураһында» Ырымбур мосолман диниә назараты (мөфтиәт) ойошторола.
Садарә
Садарә — юғары дини етәкселек. XVII быуатта ике төп садар булған: Садар-ә хәссә һәм Садар-ә ғәммә; һуңғыһы шулай уҡ «Садар-үл-мәмәлик» тип аталған. Башта ике вазифаны ла бер үк юғары рухани биләй. Һуңынан уҡ төрлө кешеләр тәғәйенләнә, улар араһында киңерәк хоҡуҡтар менән «Садар-ә хәссә» файҙалана, ул "Садар-үл-судур (Садарҙар садары) титулын йөрөтә. Садар тарафынан сығарылған ҡарарҙар Диванбәктәрҙән раҫланырға тейеш була һәм шаһ указы менән раҫланғандан һуң ҡулланыуға тәҡдим ителә.
Мөьминдәр әмире
Әмир әл-мөьминин (أمير المؤمنين — хәлифәләр һәм башҡа мосолман хакимдары титулы. Хаким әмир әл-мөьминин титулын йөрөтә икән, был уның сәйәси власын ғына түгел, рухи хакимлығын да аңлата.
Боева Мәйсәрә Кәрим ҡыҙы
Биографияһы
Мәйсәрә Кәрим ҡыҙы Боева (Кәримова) 1945 йылдың 22 майында Лағыр ауылында тыуа. 1963 йылда БДУ-ның химия факультетына уҡырға инә. Уҡып та, бер үк ваҡытта эшләп тә йөрөй. Физик һәм аналитик химия кафедраһында лаборант, һуңынан өлкән лаборант була. 1969 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң, шунда эшкә ҡала һәм ғүмер буйы ошо уҡыу йортонда эшләй. Органик химия кафедраһында доцент, профессор була. 1979 йылда Екатеринбург ҡалаһында Рәсәй Фәндәр академияһының «Ҡаты матдәләр химияһы» институтында темаһына — кандидатлыҡ, 2005 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Күп тапҡыр Бөтә Рәсәй ғилми-ғәмәли конференциялар сәркәтибе, Рәсәй Федерацияһының Технологик фәндәр академияһының Башҡортостан филиалында ғилми сәркәтип була. Оҙаҡ йылдар республика уҡыусыларының химия буйынса олимпиадаларын ойоштороу һәм үткәреүҙә ҡатнаша. Хеҙмәт стажы — 51 йыл. Әлеге ваҡытта Өфө ҡалаһында йәшәй.