cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Задагүл
Географияһы
Задагүл Силәбе өлкәһенең Арғаяш районынындағы Кузнецк ауылынан 6 км, төньяҡ-көнсығышында "Өйәлге" шифаханаһынан 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Флораһы һәм фаунаһы
Һаҙлыҡлы урындарындағы түңгәктәрендә ҡыҙыл көртмәле үҫә. Бар яғынан да ҡатнаш урмандар менән уратып алынған. Ҡарағай һәм ҡайын урмандары ҡатнашып үҫә Унда бәшмәк күп була.
Екатерина паркы (Кронштадт)
Тарихы
Парк 1839—1843 йылдарҙа диңгеҙсе Ф. Ф. Беллинсгаузен бойороғо буйынса эшләнә, ул был осорҙа Кронштадт портының баш командиры була. 1861 йылда паркты уратып алған суйын рәшәткә төҙөлә, ә 1887 йылда ул әлеге көнгә тиклем һаҡланған яңыға алмаштырыла. 1886 йылда парк Екатеринина күпере аръяғына оҙайтыла. 1893 йылға тиклем ҡыш бульвар ябыла, ошо ваҡыттан алып аллеялар таҙартыла һәм ул халыҡ өсөн теләһә ҡайһы ваҡытта асыҡ була башлай. Йыш ҡына халыҡта бульварҙы «эт бульвары» тип атайҙар, сөнки властар тыйыуға ҡарамаҫтан унда эттәрҙе йөрөтөргә яраталар.
Сөләймән Баҡырғани
Ҡәбере ҡайҙа урынлашҡан?
П. А. Комаров версияһы буйынса Хужа-Баҡырғани Хужанд янында, Һырдаръяның һул ҡушылдығы Хужа-Баҡырған-Сай йылғаһы буйында ята. Ҡырғыҙ профессоры А. Мокеев, топоним Сөләймән Баҡырғани менән, йәғни шәйех был урын менән ниндәйҙер кимәлдә бәйле, тип иҫәпләй. .
Шварцман Леонид Аронович
Биографияһы
Леонид Шварцман 1920 йылдың 30 авгусында Минск ҡалаһында бухгалтер Арон Нахманович Шварцман һәм Минскиҙа тыуған хужабикә Рәхилә Соломонова Шварцман ғаиләһендә тыуған. Леонидтан тыш, Шварцмандарҙың улы Наум һәм ҡыҙы Этта була. Леонид Шварцмандың атаһы 1934 йылда вафат була, уны машина бәрҙерә. Үҫмер сағында Ленинградҡа күсеп килә.
Шулай уҡ, Шварцман рәссам-ҡуйыусы булараҡ, 1969 йылда Роман Качановтың  «Крокодил Гена» йәнһүрәте өсөн Чебурашка визуаль образын төҙөүҙә ҡатнашыуы  менән таныла. Һуңынан 2004 йылда Чебурашка Афинала үткән йәйге Олимпия уйындарында Рәсәй Олимпия йыйылма командаһының талисманы була.
Күп кенә күргәҙмәләрҙә, шул иҫәптән шәхси күргәҙмәләрҙә ҡатнашыусы, балалар китаптары өсөн рәсемдәр яһай. Ленин һәм Сталин премияларына тәҡдим ителә. «Голливуд — балаларға» Америка бүләге һәм Суздалдә XI Анимация киноһының асыҡ Рәсәй фестиваленең «Һөнәргә ҙур өлөш индергәне өсөн» призы эйәһе  (2006). «Ника» Кинематография сәнғәте академияһы ағзаһы. Халыҡ-ара анимацион кино ассоциацияһы ағзаһы. Анимацион кино музейының маҡтаулы директоры.
Вафат булды 2 июля 2022.
Аҡбирҙе (исем)
Ауылдар
Аҡбирҙе (Иглин районы) (Акбердино) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1009 кеше.
Үренге (һырт)
Этимологияһы
Башҡорт телендә "үрге" сифаты ерле һөйләштә "үренге" (үргенге) рәүешенә инеүе лә тәбиғи.
Орфография
Орфографияның төҙөлөш принциптары
Орфография яҙма менән туранан-тура бәйле булғанлыҡтан, яҙма барлыҡҡа килеү тел орфографияһы төҙөлөшө принцибы формалашыуға төп йоғонтоно яһай. Боронғо яҙмалы һәм реформаға дусар булмаған (йә күптән дусар булмаған) телдәргә ҡарата яҙманың иҫке хәлен сағылдырыуы һәм тормоштан артта ҡалыуы тураһында әйтергә мөмкин (мәҫәлән, инглиз теле).
Семантик принцип
Вьетнам телендә тәүҙә ошо принцип була, шунан  фонетик принципҡа  һәм латин яҙмаһына алмаштырыла.
Таш аҫты алабуғаһы
Туҡланыуы
Һыу күбәләге йәки һыу мыры кеүек бөжәктәрҙең ҡарышлауыҡтары менән туҡлана. Ҡайһы ваҡыт үҙе лә ҙурыраҡ йыртҡыс балыҡтарҙың табышына әйләнә.
Һаҡлау буйынса иҫкәрмәләр
1996 йылғы халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау берләшмәһе мәғлүмәттәре буйынса, алабуғаның был төрөнә юғалыу ҡурҡынысы янай («CR» статусы). Иң ҙур хәүефтәрҙең береһе — таш аҫты алабуғаһы тереклек иткән һыу ятҡылыҡтарының бысраныуы. Хәҙерге ваҡытта балыҡтың һирәк осрай торған был төрөн һаҡлау буйынса әүҙем саралар алып барыла, әммә улар иректәре сикләнгән шарттарҙа үрсемәҫкә лә мөмкин.
Үҫмер Варфоломейға Илаһи зат күренеүе
Һүрәт Өфөлә, Епифаний Премудрый авторлығындағы Сергий ишаратында йәшәйеш сюжетынан төшөрөлгән :
Ҡарт кеше малайҙы тыңлағас, уны йәлләп ғибәҙәт ҡыла башлай, кеҫәһендәге ҡумтанан просфор (ғиҙәҙәт ҡылыу икмәге) киҫәге алып бирә, һәм «Мә, аша: был һиңә Аллаһ рәхмәте һәм Изге яҙманы төшөнөү билдәһе» тип фатихаһын бирә.
Табаҫҡытамаҡ ауыл Советы (Асҡын районы)
Тарихы
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ҙур театр
Тарих
Тәүҙә театр ҡаҙна театры була һәм Кесе театр менән бергә император театры төркөмөнә инә. Ваҡыт -ваҡыт мәскәү труппаһының статусы үҙгәреп тора: ул йә Мәскәү генерал-губернаторы ҡарамағына, йә яңынан — Петербург дирекцияһы ҡарамағына күсә. Был хәл 1917 йылдағы революцияға тиклем шулай дауам итә. Унан һуң бөтә мөлкәте национализациялана һәм тулыһынса Кесе һәм Ҙур театрҙарға бүленә.
Черниковка (ауыл)
Ауыл исеменең килеп сығышы бәхәсле. Бер юрау буйынса, хужаһы — Мәскәүҙән килгән капитан Иван Черников исеме менән аталған булған, уны тоғро хеҙмәте өсөн батша ер бүлеме менән бүләкләгән. Икенсе юрау буйынса Черниковка ысынында Черниково (XVI быуат аҙағы), поместье хужаһы — воевода Михаил Нагойҙың ярҙамсыһы, Түбәнге Новгородта тыуған баяр улы Иван Черников-Онучин буйынса аталған.
Иван Черников Мәскәүҙән Өфөгә түбән хеҙмәтле чинда килә. Беренсе тапҡыр уға ер 1607 йыл тирәһендә, воевода Годунов ваҡытында бирелә. Ләкин ер бүлеп биреү тураһында китап юғала. Иван Черников күҙәтеүсе булып хеҙмәт итә, йәғни ҡала халҡына ер участкалары бүлеп бирә, аҡсалата һалым күләмен һәм халыҡтың түләй алыу һәләтен тикшерә. 1615 йылда ул батшаға, элекке бүленгән ерҙе раҫлауҙы һәм уны яңы китапта ҡабаттан документлаштырыуҙы һорап үтенес менән мөрәжәғәт итә. Батша уның хоҡуғын раҫлай һәм ул ерҙәрен рәсмиләштерә. 1615 йылда Иван Черников үҙенә тағы өҫтәмә рәүештә 500 четь, хәҙерге тел менән 200 гектар ер, юллап ала. Тәүҙә 1922 йылда Черниковка эргә-тирәләге ауылдар менән Өфө ҡалаһы составына инә. 1931 йылда моторҙар төҙөү заводы һәм пар ҡаҙаны һәм турбиналары заводы төҙөлөү менән бәйле, ҡасаба барлыҡҡа килә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында айырым Черниковск ҡалаһы үҫеп сыға, ул бөтә эргә-тирәләге ауылдарҙы йота — Лопатино, Курочкино, Максимовка, Каловка, Соколовка, Богородское ауылын һәм хатта Һупайлы биҫтәһен. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1956 йылдың 24 июлендәге Указы нигеҙендә Өфө һәм Черниковск ҡалалары бер ҡалаға — Өфө ҡалаһына берләшәләр.
Канев тәбиғәт ҡурсаулығы
Тасуирлама
Ҡурсаулыҡ ике өлөштән тора: материк (Днепр ҙың уң яҡ яр һәм тауҙарын ҡаплаған урмандар) һәм утрауҙар (Круглик һәм Шелест, Каневский һыуһаҡлағысындағы Змеиный утрауы). Материк өлөшө —1415 гектар, утрауҙан өлөшө — 602, акватория 10 гектар урынды биләй. Ҡурсаулыҡ тирәләй һаҡлау зонаһына 1351 гектар ер билдәләнгән.
Ат-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Авакян Аделаида Овсеповна
Аделаида Овсеповна Авакян (Ադելաիդա Հովսեփի Ավագյան; ) — СССР һәм Әрмәнстан табибы. Гигиена өлкәһендә ғалим, профессор. 1969—94 йылдарҙа Әрмәнстандың баш ҡалаһы Ереванда туҡланыу фәне һәм сирҙәрҙе профессиональ иҫкәртеү институтында нутрициология кафедраһы мөдире. 100-ҙән ашыу фәнни мәҡәлә авторы булып тора.
Афзал (исем)
Билдәле шәхестәр
Таһиров Афзал Мөхитдин улы (25 октябрь 1890 йыл — 27 сентябрь 1937 йыл) — СССР-ҙың дәүләт, партия һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы. Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы. 1928 йылдан ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының партколлегия секретары, 1931 йылдан — Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты, бер үк ваҡытта 1934 йылдан БАССР Яҙыусылар союзы рәйесе, 1936 йылдан Башҡортостан тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институты директоры. Хәрәзм Халыҡ Совет Республикаһының Хеҙмәт ордены кавалеры (1923), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған совет әҙәбиәте һәм сәнғәте эшмәкәре (1934). Сәйәси золом ҡорбаны.
Нефтехимик мәҙәниәт һәм ял паркы
Тарихы
1955 йылда ул мәҙәниәт һәм ял паркы була. 1980 йылда тулыһынса уның исеме Нефтехимик ял һәм мәҙәниәт паркы тип алмаштырыла һәм әле лә шулай атала.
Ишморат
Географик урыны
Ишморат ауылы Ҡариҙелдең һул ҡушылдығы булған Йәләнде (Йәнәлде) йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышына тиклем Ишморатта «Октябрь» колхозы ойошторола. Хужалыҡ малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнә.
Арыҫлан ауыл Советы (Бүздәк районы)
Арыҫлан ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районындағы муниципаль берәмек.
Атласов Хәбибрахман Ғабдрахман улы
Биографияһы
1914—21 йылдарҙа тыуған ауылында баш табип вазифаһында хеҙмәт итә.
Республика тире-венерология диспансерында Башҡортостан Республикаһының кабинет-музейы бар. Унда һирәк осрай торған китаптар бүлегендә яңыраҡ табылған ике уникаль экспонаттың береһе - сифилис тураһында 1901 йылда уҡ сыҡҡан ﺳﻴﻔﻴﻠﻴﺲ ﻳﺎﻳﺴﻪ ﺁﻭﺮﻭ ﻳﻤﺎﻥ − «Мәкерле ауырыу йәки сифилис» тигән китаптың күсермәһе, уның авторы Атласов Хәбибрахман Ғабдрахман улы булған
Ҡаҙнаташ
Ҡаҙнаташ (Казнаташ) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 13 кеше. Почта индексы — 452445, ОКАТО коды — 80245840002.
Варна районы
Варна районы — Силәбе өлкәһенең районы.
Районда Тамерлан кәшәнәһе урынлашҡан (райондын гербта һәм флагта һүрәтләнғән).
Әбүбәкер (Ырымбур өлкәһе)
Географик урынлашыуы
Гөбөрлө йылғаһы буйында урынлашҡан булған.
Тарихы
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. Хәлил (Гай) районы составында була.
Адрияна Ходжич
Биографияһы
Адрияна Ходжич 1975 йылда Титова-Митровица ҡалаһында тыуған, ҡала  шул ваҡытта Косово автономиялы крайы составында булған.
Богдашинская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Поддубный Иван Максимович
Биография
1927 йылда Архангельскиҙа ул билдәле вологда көрәшсеһе Михаил Леонидович Куликовты еңгән.
1939 йылдың ноябрендә Кремлдә «совет спорты үҫешендәге» юғары ҡаҙаныштары өсөн уға Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены тапшырылған һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы исеме бирелгән{{sfn|СЭС|1981|c=}}{{sfn|Третьякова|2007|c=}}. 1941 йылда, 70 йәшендә генә көрәш балаҫын бөтөнләй ҡалдыра.
Пискарев Пётр Васильевич
Биографияһы
1940—1941 йылдарҙа И. В. Сталин исемендәге РККА-ның Бронетанк ғәскәрҙәре хәрби академияһында команда факультетында уҡый. 1941 йылдың октябренән 1942 йылдың мартына тиклем 26-сы танк бригадаһы штабында оператив эштәр буйынса штаб начальнигы урынбаҫары, 26-сы танк батальонының рота командиры һәм ошо бригаданың разведка буйынса штаб начальнигы ярҙамсыһы вазифаларында хеҙмәт итә. 1942 йылдың 3 мартынан 7 декабренә тиклем — 26-сы танк бригадаһы штабы начальнигы. Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәренән үк Көнбайыш фронтта 43-сө армия составында ҡатнаша һәм Мәскәү янындағы алышҡа инә. 1941 йылдың 14 декабрендә бригада Стремилово һәм Высокое секторында оборонаны биләй. 1941 йылдың декабрендә — 1942 йылдың ғинуарында Малоярославец йүнәлешендә 43-сө армияның контрһөжүмендә ҡатнаша, Оболенскты һәм 1942 йылдың 2 ғинуарында армия частары менән бергә Малоярославец ҡотҡара.
Лейв-Горт-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ягода Генрих Григорьевич
Санкт-Петербург (1913—1917)
1913 йылдан Путилов заводында эшләй. 1930 йылда Ягоданың урынбаҫарҙарының береһе — батша каторгаһында ун йыл ултырып сыҡҡан, электән партия ағзаһы булған Трилиссер үҙ инициативаһы буйынса начальнигының биографияһын тикшереү үткәрергә була. Үҙәк комитеттың Ойоштороу бюроһы талабы буйынса яҙылған Ягоданың автобиографияһы ялған булып сыға. Ягода, 1907 йылда большевиктар партияһына индем, 1911 йылда батша хөкүмәте тарафынан һөргөнгә ебәрелдем һәм артабан Октябрь революцияһында әүҙем ҡатнаштым, тип яҙа. Быларҙың барыһы ла тиерлек ялған. Ысынында Ягода партияға тик 1917 йылда ылыға, ә быға тиклем большевиктар менән дөйөм бер нимәһе лә булмай.
НКВД башлығы
Ул ваҡыттағы Ягоданың фекере тураһында һуңғараҡ НКВД-ның Йәшерен-сәйәси бүлеге начальнигы Г. А. Молчанов дәлилләй: 1934 йылда Ягода бер нисә тапҡыр миңә беҙҙең язалау сәйәсәтебеҙҙә йомшағыраҡ курс алып барыу кәрәклеге тураһында күрһәтә ине. Мәҫәлән, 1934 йылда «Динамо» һыу станцияһында үҙ-ара һөйләшкәнебеҙ иҫемдә ҡалған. Был һөйләшеүҙә Ягода миңә, етәрҙер инде кешеләрҙе атып үлтерергә, тип туранан-тура әйтте. Ягоданың ошондай белдереүҙәре репрессияларҙы закон сиктәренә индереүгә ҡарата хакимлыҡ иткән элитаның дөйөм курсы сағылышын күрһәтә. Ул ваҡытта Ворошилов һәм Каганович та ошондай уҡ фекерҙә булалар.
Ҡулға алыу
1937 йылдың 28 мартында НКВД тарафынан ҡулға алына.
Иҫке Яппар
Халыҡ ижады информаторҙары
«Йософ вә Зөләйха» ҡиссаһының бер вариантын 1989 йылда Иҫке Яппар ауылы (Ябалаҡ нәҫе­ле) Ноғманова Ғәзизә Солтангәрәй ҡыҙынан П 928) Гөлнур Хөсәйе­нова яҙып алған.
Фәсхетдинов Әхәт Әхмәт улы
Биографияһы
Бейеүсе булараҡ сағыу сәхнә, юғары һикереү һәләтенә эйә. Фәсхетдинов бейеү сәнғәте хореография тексын башҡарыу таҙалығы, хәрәкәттәрҙең тасуирлылығы, милли башҡ. колоритын нескә тойоуы менән айырыла. «Азамат», «Гөлнәзирә», «Дуҫлыҡ», «Зарифа», «Һунарсы» (ҡара: «Перовский»), «Төньяҡ амурҙары» һ.б. бейеүҙәрҙә яңғыҙ партиялар башҡара.
2006 йылда Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығы саҡырыуы буйынса гастроль-фестиваль дирекцияһын етәкләй. Уның ҡатнашлығында Башҡортостандың үҙ ирке менән Рәсәйгә ҡушылыуының 450 йыллығын байрам итеү сиктәрендә мәҙәни саралар, «Туғанлыҡ» Халыҡ-ара төрки телле театрҙар фестивале һәм башҡа бик күп саралар уңышлы үтә.
Хойм
Хойм (Hoym) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2611 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,27 км2. Диңгеҙ кимәленән 131 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6467 һәм автомобиль коды — SLK.
Дьёрдь Алмаши
Биографияһы
Атаһы Эде Алмаши Венгрия география йәмғиәтенең нигеҙләүсерәнең береһе булған.
Абдуллина Олеся Вәли ҡыҙы
Ғаиләһе
Ире Роберт Мисанс, ҡыҙы — Мальвина. Рига ҡалаһында йәшәйҙәр.
Үршиҙе ауыл Советы (Асҡын районы)
Үршиҙе ауыл Советы — Асҡын районының 2008 йылда бөтөрөлгән ауыл биләмәһе. Почта индексы — 452891. ОКАТО коды — 80204849000. Урмияҙ ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә. Үршиҙе ауылы — административ үҙәк, Дульцевка ауылы. 1981 йылда Шулаковка ауылы бөтөрөлә (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 14 сентябрендәге 6-2/327-се «Ҡайһы бер тораҡ пункттарын Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеше буйынса иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташлау тураһындағы» Указы ), 1986 йылда Анастасьино һәм Швея ауылдары ла бөтөрөлә (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге 6-2/396-сы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташлау тураһындағы» Указы )
Солтан (Дәүләкән районы)
Солтан (Султановка) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 12 кеше. Почта индексы — 453426, ОКАТО коды — 80222837004.
Нафталан
Халҡы
2020 йылдың 1 ғинуары.дөйөм халыҡ һаны: 10299 кеше, ҡала халҡы: 8910 кеше, ауыл халҡы: 1344 кеше.
Екодим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Ленин исемендәге парк (Өфө)
Тарихы
XIX быуат уртаһына тиклем губернатор йорто менән Воскресенский кафедраль собор араһындағы майҙан эре һәм ваҡ мөгөҙлө малдар өсөн көтөүлектәр булып хеҙмәт итә. 1867 йылда Өфөгә яңы губернатор Ушаков Сергей Петрович килә, ул үҙенең тәҙрәһе аша булған күренеште үҙгәртергә кәрәк, тип һанай.
1979—1980 йылдарҙа парк тағы тышҡы ҡиәфәтен алмаштыра: бөтә аттракциондар һәм иҫке революцияға тиклемге фонтан йыйып алына, ҡайһы бер ағастарҙы бысалар. Парк менән йәнәш КПСС Өлкә комитеты урынлашҡанлыҡтан, паркты В. И. Ленин исемендәге парк тип атайҙар — был исем әле лә йөрөй.
Парк бөгөн
Ике фонтан эшләгән парк өфөлөләр өсөн ял урыны булып тора. Өфөнөң бер нисә юғары уҡыу йортоноң яҡынлығы бында спорт дәрестәре үткәреүгә булышлыҡ итә. Фонтандар студенттарҙың диплом эшен тапшырғандан һуң яратҡан һыу инеү урыны булып хеҙмәт итә.
Аҡ сәскә
Таралышы
Болонда, баҫыуҙа, ҡыуаҡлыҡта үҫә; Башҡортостандың бөтә биләмәһендә таралған.
Алышев Николай Фёдорович
Алышев Николай Федорович (1901—) — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары (1922—1923). Сталин өлкә хеҙмәтсәндәр депутаттары советы башҡарма комитетының рәйесе (1947—1949). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы (1941—1942).
Упҡанкүл ауыл Советы (Асҡын районы)
Я убүләк ауыл Советы менән берләштерелә. 1989 йылда, Яубүләк ауыл Советынан бүлеп алып, ойошторолған була. Административ үҙәге — Упканкү л.
Мәрмәр мәмерйә (Косово)
Мәмерйә 1969 йылда асыла. Ошо ерҙә йәшәгән Әхмәт исемле кеше, үҙ ихатаһында таш сығарғанда, мәмерйәгә инеү урынына юлыға. Шул уҡ йылда мәмерйәгә инеү урынындағы 56,25 гектар майҙанлы биләмә тәбиғәт ҡомартҡыһы (III категория буйынса Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы|IUCN) тип иғлан ителә. 1976 йылға мәмерйә йыһазландырыла, һәм ул туристарҙы ҡабул итә башлай. Төп инеү урынында ауыр тимер ишек ҡуйылған, мәмерйәгә эт йәки башҡа хайуандар менән инеү тыйылған.
Ураз (исем)
Билдәле кешеләр
Ураз-Мухаммед (тыуған йылы билдәһеҙ, вафат булған йылы — 1610) — Ҡасим ханы, полк воеводаһы.
Ураз Мухаммад-бий (утыуған йылы билдәһеҙ, вафат булған йылы — 1598) — Оло Ноғайҙар бейе, Тинехматтың тәүге улы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ураз — станция.
Евгения Шварцвальд
Биографияһы
1900 йылдың 16 декабрендә Һерман Шварцвальдҡа (Hermann Schwarzwald) кейәүгә сыға, улар 1901 йылда Венала йәшәгән. Евгения бында Элеонора Джейтелес ( Eleonore Jeiteles, 1841–1918) ҡыҙҙар лицейы етәксеһе булып эшләй. Әммә империяның мәҙәниәт һәм мәғариф министрлығы уға мәктәп менән етәкселек итеүгә ваҡытлыса өс йыл биргән, ә 1905 йылда уға математика уҡытыусыһы Людвиг Дёрфлерҙе (Ludwig Dörfler) лицейҙың директоры итеп тәғәйенләргә тура килгән.
Сычёв Алексей Яковлевич
Биографияһы
1926 йылда Новосибирскиҙа сик һәм полк хеҙмәте политругы була.
Фәнни эшмәкәрлеге металлургияла иҡтисад проблемаларын хәл итеүгә арналған. Производствола планлаштырыу һәм идара итеү алымдарын, уның һөҙөмтәлелеген баһалауҙы эшләй. 100-ҙән ашыу ғилми баҫма, шул иҫәптән юғары уҡыу йорттары өсөн 2 дәреслек, 2 монография авторы. Иҡтисад фәндәре докторы (1952, диссертацияны СССР ФА яҡлай ), профессор (1952).
Китап әһелдәре
Ҡөрьән һәм сөннәт буйынса Китап әһелдәре Тәүхидтән ситләшкән тип һанала һәм уларҙың дине хаҡ һәм ҡотҡарыусы дин тип иҫәпләнмәй.
Еменьга (Вага ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Семантика
XIX быуат аҙағы — XX быуат башы
XIX быуат аҙағы — XX быуат башында семантика лингвистикалағы «психик процестар»ҙың шәхси аңында барған законлыҡтарҙы, семантик үҙгәрештәрҙең законлыҡтар нигеҙен табырға тырышҡан (Вундт, Розвадовский, Мартин, Яберг һ. б. эргәһендә йәйелдерелгән төҙәлмәләр) төрлө психологик йүнәлеш вәкилдәре тарафынан өйрәнелә. 1910—1920 йылдарҙа семантика байтаҡҡа күберәк иғтибарҙы йәлеп итә.
Берлин
Тарҡалыуҙан берҙәмлеккә
1945 йылда һуғыш тамамланғас, Берлиндың күп өлөшө емерек хәлдә була. Ҡыҙыл армия ҡаланы алып, Германия бер һүҙһеҙ тулы капитуляция иғлан иткәс, Берлин, бөтә Германия кеүек, сит ил идараһы аҫтындағы өс секторға бүленә. Көнбайыш союздаштарҙың (АҠШ, Бөйөк Британия) секторы ҡаланың көнбайыш өлөшөн, ә Советтар Берлегенең секторы көнсығыш өлөшөн ала. Шулай уҡ 1945 йылдың 26 июлендә ҡалала француз секторы булдырыла.
Көнбайыш Берлин «Көнбайыш витрина»һына һәм юғары йәшәү кимәле, социаль яҡлауы, демократик иреге булған ҡалаға әйләнә. Ул ваҡытта ФРГ үҙенең «ваҡытлыса баш ҡала»һы итеп Бонн ҡалаһын, ГДР Көнсығыш Берлинды һайлай. Берлиндың көнсығышы һәм көнбайышындағы ҡаршылыҡтар көсәйеүе, 1961 йылда ҡаланы бүлеп, стена төҙөүгә сәбәпсе була. Уның инициаторы булып социалистик ГДР тора.
Административ бүленеш
Райондарға статистик маҡсаттан дүрт һанлы индентификация һандары бирелгән. Беренсе ике һаны округты билдәләй. Райондарҙан тыш, Берлин шулай уҡ «статистик территориялар»ға (Statistisches Gebiet) бүленгән. Улар кеше йәшәгән райондарға торошло була һәм өс һанлы номер менән билдәләнә. Статистик территориялар миҫалына Шёнеберг районының Бавария кварталын индерергә була (райондың күпселек урамдары Бавария ҡалаларының исемен йөрөтә). Статистик территориялар райондар менән тура килмәҫкә лә мөмкин, мәҫәлән, Рудов статистик территорияһы Рудов һәм Громиусштадт райондарында урынлашҡан.
Халыҡ һаны
Берлин халҡы һаны :
Инфраструктураһы
Берлинда 5334 км юл, шуларҙың 66 километры магистраль, 979 күпер бар. 2004 йылда 1428 мең автомобиль теркәлгән, шул иҫәптән 6800 такси.
Берлинда шулай уҡ Берлин трамвай линияһы ла бар (Straßenbahn Berlin). Ул донъялағы иң эре һәм боронғо трамвай системаһы. Ҡалала тәүге трамвай линияһы 1865 йылда уҡ барлыҡҡа килә. 1967 йылда Көнбайыш Берлинда һуңғы трамвай линияһы ябылып, өҫтөнлөк метрополитенды үҫтереүгә бирелә. Көнсығыш Берлинда иһә киреһенсә трамвай элемтәһе әүҙем үҫешә. Германия берләштерелгәс, көнсығыш һәм көнбайыш транспорт системаһы ла ҡушыла. 1994 йылда Берлин власы трамвай хужалығын модернизацияларға хәл итә. Бөгөн был селтәр 293, 7 саҡрым рельстан, 374 туҡталыштан һәм 22 маршруттан тора. .
Берлин парктары
Бынан тыш, Берлинда ике зоопарк бар: Берлин зоология баҡсаһы һәм Фридрихсфельде. 1844 йылда нигеҙ һалынған Берлин зоопаркы Германияла иң боронғоларҙан һанала һәм ул иң ҙур коллекцияға эйә (14000 хайуан, 1500 төр). Икенсе зоопарк Көнсығыш Германияла төҙөлә һәм майҙаны буйынса Европала иң ҙур зоопарк булып иҫәпләнә (160 гектар).
Көнсығыш-көнбайыш юл һәм 17 июнь урамы киҫешендә Еңеү колоннаһы бар. Уның бейеклеге 69 метр, 1864—1873 йылдарҙа төҙөлгән, 285 баҫҡыслы, унан Берлин панорамаһы яҡшы күренә.
Тавричанка (Дәүләкән районы)
Тавричанка (Тавричанка) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2 кеше. Почта индексы — 453406, ОКАТО коды — 80222843004.
Тарихы
Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан көньяҡ‑көнбайышҡа табан 12 саҡрым алыҫлыҡта Ҡаранбаш йылғаһы (Өршәк йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан. Ауылға 1912—1917 йылдар араһында Бәләбәй өйәҙенә Таврия губернаһынан күсеп килеүселәр Таврия ширҡәте ҡасабаһы булараҡ нигеҙ һала. Яңы Тавричанка, Яңы Таврический исемдәре менән йөрөй. 1923 йылға тиклем Торонтайыш, 1923—1925 йылдарҙа Әлшәй, 1925—1930 йылдарҙа Дәүләкән улустарында, 1930 йылдан Дәүләкән районы составында. 1925 йылда Яңы Тавричанка, 1930 йылдан Сергиополь ауыл биләмәһендә. Дәүләкән улусына 1925 йылда Бәләбәй улусы ҡарары менән күсерелә. 1929 йылда 640,9 га ер майҙаны булған. Совет осоронда ауыл халҡы «Новый быт», «Коммунар» колзозында эшләй. 1960 йылда район башҡарма комитеты таарафынан Яңы Тавричанка ауылы Тавричанка итеп үҙгәртелә, 1976 йылда перспективаһыҙ ауыл тип таныла. Халҡы:1917 йылда 63 кеше, 1920 йылда 89 кеше, 1926 йылда 100 кеше, 1932 йылда 183 кеше, 1939 йылда 150 кеше, 1959 йылда 107 кеше, 1989 йылда 15 кеше, 2002 йылда 6 кеше, 2009 йылда 7 кеше, 2010 йылда 2 кеше. Урыҫтар — 100 % (2002).
Йөрәккүл (тау һырты)
Күләме ҙур булмаһа ла, Йөрәккүл һырты иҫтәлекле урындарға бай. Юлдан алып һырт итәгенә тиклем ағас экологик һуҡмаҡ һалынған беренсе һәм, килгән кешеләр иң тәүҙә һырттың үҙәк өлөшөндә формаһына ҡарата «айыу» тип аталған аҡ төҫтәге ҡая остоҡтар төркөмөнән торған яйла күрә. Был Йөрәккүлдең иң юғары нөктәһе. Яйланан күлгә, Нөргөш һыртына һәм Йөрәккүлдең иң көньяғында ятҡан  түбәһе конусты хәтерләткән идеаль формалағы Яланғас сусаҡҡа бик  матур күренеш асыла. Яланғас сусаҡ палеовулкан тип иҫәпләнә.
Прёдель
Прёдель (Prödel) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан. 2005 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла 292 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,31 км2. Диңгеҙ кимәленән 71 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39264 һәм автомобиль коды — AZE.
Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтғәбделхәй Ғәбиҙулла улы
Япония һәм Маньчжурияла эмиграцияла
1927 йылда Япония мосолмандары өсөн Токио ҡалаһында мəҙрəсə аса. 1928 йылда бөтә Япония мосолмандары йыйынын ойоштора. Ғәрәп телендә китап баҫтырыр өсөн махсус типография аса. Ислам динен таратып, бөтөн Японияны йөрөп үтә; урал-алтай халыҡтары һәм уларҙың тарихы тураһында бер нисә китап сығара.
Арест һәм туған илендәге тормошо
1945 йылда Икенсе бөтә донъя һуғышы тамамланғас, Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиевты совет ғәскәрҙәре тотҡонға алалар. Мәскәүгә килтереп, уны 10 йылға хөкөм итәләр. 1955 йылға тиклем Владимир төрмәһендә ултыра. Иреккә сыҡҡас, ул Өфөгә килә, шунан Силәбегә ҡайта. 1956—1972 йылдарҙа Силәбе өлкәһендә мулла вазифаһын башҡара.
Ауыл биләмәһе
Тасуирлама
Ауыл биләмәһе территорияһына, ҡағиҙә булараҡ, бер ауыл торама пункты йәки халҡы 1000 кешенән ашыу булған (халыҡ тығыҙлығы юғары булған территория өсөн 3000-дән ашыу кеше) һәм (йәки) дөйөм территория менән берләштерелгән һәр береһе 1000 кешенән кәм булған (халыҡ тығыҙлығы юғары булған территория өсөн — һәр береһе 3000 кешенән кәмерәк) бер нисә ауыл торама пункты инә ала.
Арҡыры һыҙатлы мускул туҡымаһы
Мускулдарҙың эшләү механизмы
FF-MБ сүстәрендә FR-MБ-ға ҡарағанда митохондриялар әҙерәк була. Шулай уҡ, уларҙа АТФ гликолиз иҫәбенә барлыҡҡа килә. Уларҙа миоглобин булмай. Шуға күрә, был типтағы МБ-нән торған мускулдарҙы аҡ мускулдар тип атала. Аҡ мускулдар бик тиҙ һәм көслө ҡыҫҡарыуға һәләтле, әммә бик тиҙ арый.
Функциялары
Шул уҡ ваҡытта беркетелгән бер осо хәрәкәтһеҙ ҡала — уны нығытыу нөктәһе (púnctum fíxum) тип атайҙар.
Ғилемханов Дамир Рәшит улы
Биографияһы
Татарстан Республикаһы президенты Р. Н. Минниханов тантанала Ғилемхановтың һәләк булыуына ҡайғы уртаҡлашыуын белдерҙе һәм «беҙҙең фиҙаҡәр яугирҙар Донбасс халҡын һаҡлай, нацистар яҡлы енәйәтсел режимды ҡыйрата, Рәсәй өсөн хәүефһеҙ киләсәк булдырыу буйынса изге бурысты үтәй» тип билдәләне. Ғилемханов «Ҡурған» зыяратында хәрби хөрмәт менән ерләнә.
Кирин Иван Семёнович
Техник фәндәре кандидаты (1950), диссертация темаһы «Химико-термическая обработка быстрорежущих сталей». Өлкән ғилми хеҙмәткәр.
1974 йылда үпкә яман шешенән вафат була.
Ғафури ауыл Советы (Бүздәк районы)
Тарихы
Ғафури ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Батырҙар үлмәй (мемориаль комплекс)
Тарихы
Боковская станицаһында һуғыш ваҡиғаларына һәм 1942 йылдың декабрендә Боковский районын азат иткәндә һәләк булғандарға арналған «Батырҙар үлмәй» мемориаль комплексы 1983 йылда асыла. Мемориаль комплексты Луганск  художество фонды коллективы төҙөй.
Әс-Сәҡийә мәсете
Тарихы
Әс-Сәҡийә мәсете Сәғд ибн Әби Үәҡҡастың Суҡйә ҡоҙоғо хөрмәтенә шулай атала.
Ҡыҙылъяр (Нуриман районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шакиров Мәғнәүи Мәүли улы
Биографияһы
1990 йылда Борай районындағы 189-сы Ҡайынлыҡ һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советына депутат итеп һайлана, Юғары Советтың Ҡатын-ҡыҙҙар, ғаиләне һаҡлау, әсәлек һәм балалыҡ эштәре буйынса комиссияһы ағзаһы була.
Коростелин Сергей Илларионович
Биографияһы
Һуңғы миҙал менән бүләкләнеү фактына таянып, яугирҙың һуғыш аҙағынаса тиклем барып етеүен һәм Еңеү көнөн тере килеш ҡаршылауын фаразларға була.
Көньяҡ Буг
Иҫтәлекле урындар
Меджибожда — өс манаралы таш замок-ҡәлғә, шуларҙың иң мөһабәте биш ҡырлы инеү урыны; ҡәлғәнең эске яғында сиркәү (1586) һәм часоняның колоннаһы (XVII б.) һаҡланған. Меджибож — йәһүд-хасидтарҙың ғибәҙәт ҡылыу урыны.
Черкашиналағы Умандә (Көньяҡ Буг бассейнында Ятрань йылғаһы ҡушылдығы Уманка) — Василиан [Базилиан] монастыры (1764—1784), сауҙа рәттәре (1780—1838), Николаев сиркәүе (1812 г.) һәм Успения (Алиһә Әсә) Богородица костёлы (1826); дом отдыха на р. Паланка йылғаһында ял йорто. Ләкин Потоцкийҙарҙың иң күренекле умань мираҫы булып ландшафтлы парк ансамбле «Софиевка» тора (1796; майҙаны 152 га), был парк ысын мәғәнәһендә тигеҙлекле Украина территорияһының иң һәйбәт паркы булып тора һәм Европаның танылған боронғо: Франциялағы Бальби, Потсдамдағы Сан-Сусси һәм Париж янындағы Версаль парктары менән ярыша ала. «Софиевка» ҡурсаулыҡ-дендропаркының үҙенсәлекле һәм оригиналь һыҙаты булып парк-архитектур һәм художество һәйкәлдәре менән күп һанлы төрлө гидротехник ҡоролмаларҙың стилистик берлеге тора.
Фәсеһ мәсете
Тарихы
Өхүд һуғышынан һуң Мөхәммәт Пәйғәмбәр (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) Өйлә намаҙын ошо мәсеттә уҡыған тигән ҡайһы бер мәғлүмәттәр бар.
Греку Михаил Григорьевич
Биографияһы
Молдова Республикаһы һынлы сәнғәт музейында беренсе шәхси күргәҙмәһе (99 һүрәте) була. Оло румын рәссамы Корнелиу Бабаның визиты.
1967 — Грекуның иң ҙур уңышы «История одной жизни» триптихы Бөтә союз художество күргәҙмәһендә Мәскәүҙә, Манежда Бөйөк октябрь революцияһының 50 йыллығына арнала. Был эше («Творчество» журналының һорау алыуы буйынса) йылдың иң яҡшы картинаһы тип таныла. Бөтә союз танылыуының башы.
Череповец ҡалаһындағы металлургия комбинатынан алған тәьҫораттар буйынса Кишиневта «Изложницы» картиналар серияһын булдыра. Рус ҡалалары — Ферапонтово, Кириллов буйынса сәфәр ҡыла.
1977 — Кишиневта Дәүләт һынлы сәнғәт музейында 60-йәш тулыуы айҡанлы рәссамдың шәхси күргәҙмәһе үтә.
Себерҙә, Новосибирск (Академгородок) ҡалаһында шәхси күргәҙмәләре үтә. Мәскәү сәнғәт белгесе В. Лебедева менән дуҫлаша.
Чумаков Сергей Яковлевич
Биографияһы
1931 йылдың июленән 1932 йылдың сентябренә тиклем — Макушино ауылының ете йыллыҡ фабрика-завод станцияһы (хәҙер Ҡурған өлкәһендә) мөдире.
1944 йылдан 1948 йылға тиклем Молотов дәүләт педагогия институты директоры булып эшләй.
Коммунистик урам (Өфө)
Тарихы
1918 йылда, Октябрь революцияһынан һуң Өфө революционер-эсер Е. С. Сазонов хөрмәтенә урамдың исеме үҙгәртелә. 1937 йылда Өфөгә партия функционеры Андрей Жданов килер алдынан Өфө властары яңылышлыҡ ебәргәндәрен аңлап ҡала — ҡалала Сталин урамы юҡ. Ҙур Успенский урамы тиҙ арала юлбашсы хөрмәтенә Сталин урамы тип үҙгәртелә һәм 1961 йылдың октябренә тиклем шул исем менән йөрөтөлә, артабан ил буйлап бөтә Сталин урамдары Коммунистик урам тип үҙгәртелә. Ошондай исемде урам хәҙерге көнгә тиклем йөрөтә.
Бөйөк Төрөк һуғышы
Һуғыштың тәүшарттары
1684 йылда Габсбург менән Ғосман империяһы араһында төҙөлгән Вашвар тыныслыҡ килешеүенең ғәмәлдә булыу ваҡыты тамамланған, һәм Габсбург илсеһе уны оҙайтыу тураһында һөйләшеүҙәр алып барырға килгәс, төрөктәрҙең был мәсьәләне ҡарарға әҙер булмауын асыҡлай. Алғы һыҙыҡта Тёкёли ярҙамына таянып, Рәсәй менән тыныслыҡ булдырып һәм Речь Посполитаяны көсһөҙләндереп, төрөктәр Габсбургтарға һөжүм итеү өсөн уңайлы хәлдә булыуҙарын аңлаған.
Төрөк һөжүме
1683 йылдың 14 июлендә төрөктәр Венаны артиллерия утына тотҡан. Габсбургтарға ярҙамға ашығыс рәүештә Речь Посполитая короле Ян Собеский сыға һәм 1683 йылдың 12 сентябрендә уның етәкселегендә Австрия, немец һәм поляк отрядтары составында союздаш ғәскәр Вена янында төрөк армияһын тар-мар итә. Был еңелеү төрөктәрҙең яйлап Үҙәк Европанан сигенеүенә башланғыс биргән.
Фазыл Мостафа паша кампанияһы
Габсбургтар бар көсөнә Белградты ҡайтарырға тырышҡанлыҡтан, Фазыл Мостафа паша, Белградҡа яҡынлар алдынан, уларҙың сигенеү юлын киҫер өсөн, тиҙ генә ҡаршы тороу хәрәкәттәрен планлаштыра. Төп армияға ҡушылырға тейешле татарҙар һаман килеп етмәгән, әммә ябай аҡыллылығын үҙгәртеп, был уңайлы мөмкинлекте ҡулдан ысҡындырмаҫ өсөн, бөйөк вәзир алға тик уның һалдаттары ғына барырға тейеш, тип ҡарар иткән. Һөҙөмтәлә 1691 йылдың 19 авгусында Сланкамен янындағы һуғышта ғосман армияһы ҡаты ҡырылған, ә Фазыл Мостафа паша осраҡлы пулянан һәләк булған. Уның һалдаттары, артиллерияһын һәм армия ҡаҙнаһын ташлап, тәртипһеҙ рәүештә Белград табан сигенгән.
1692—1694 йылдар
Инглиздар менән голландтар аралашсы тырышлығын һалыуын дауам иткән. Австрийҙар ҡыйын шарттар ҡуйып территориаль ташламалар талап иткән. Австрия шарттарының ике мәғәнәле булыуы асыҡланғас, тыныслыҡ килешеүе ҡороу мөмкинлеге ныҡ кәмегән. Инглиз һәм Голландия илселәре, ниһайәт, солтандың вәзирҙәре алдына килгәс, Австрия тәҡдимдәренә яуап итеп uti possidetis (йәғни яҡтар, һөйләшеүҙәр башланғанда нимәһе булған, шуны һаҡлап ҡалырға тейеш) принцибы тәҡдим ителә. Аралашсылар тырышлығының уңышһыҙлығына бер үк монархҡа — Вильгельм III Оранскийға буйһонған ике төрлө дәүләт вәкиле араһындағы көнәркәшлек тә булышлыҡ иткән.
Юғалтыуҙар
Империя армияһының отошло алыштарҙа һәм ҡамауҙарҙа юғалтыуҙары :
Аҡ шыршы
Тасуирлама
200—250 йәшкә етеүсе күләгәгә сыҙамлы мәңге йәшел ылыҫлы ағас. Сатыры ҡуйы, тар конус һымаҡ; ҡайыры шыма, сайырлы оролары бар, олоно төҙ, бейеклеге 24—35 м, диам. 0,5 м тиклем. Ылыҫы йомшаҡ, яҫы, үҙәк үренделә радиаль, ситендәгеләрҙә — ике рәтләп урынлашҡан, 8—10 йылға тиклем ҡойолмай. Ата тубырсыҡ һарыраҡ төҫтә, сатырҙың урта һәм өҫкө өлөшөндә барлыҡҡа килә. Май башында, ылыҫланыр алдынан, һеркәләнә. Инә тубырсыҡ сатырҙың өҫкө өлөшөндә барлыҡҡа килә, йәш тубырсыҡ — йәшел йәки көрәнһыу ҡыҙыл, өлгөргәне — көрән, цилиндр формаһында, оҙонлоғо 5—9 см, киңлеге 2—4 см, төҙ; көҙөн өлгөрә һәм айырым тәңкәләргә бүленә, ағаста үҙәге генә тороп ҡала. Орлоғо ваҡ, ҡанатлы.
Әзербайжандың энергетикаһы
Әзербайжандың энергетикаһы — Әзербайжан етештергән, ҡулланған һәм экспортлаған энергия һәм электр. Энергетика һәм энергия сығанаҡтары сәнәғәте мәсьәләләре менән Әзербайжан Энергетика министрлығы шөғөлләнә.
Электр
Иң ҡеүәтле гидроэлектростанциялар — Мингечевир  ГЭС-ы (402 МВт), Шамкир ГЭС-ы (380 МВт), Еникенд ГЭС-ы (150 МВт) һәм Сарсанга ГЭС-ы (50 МВт).
Бохара ханлығы
Мәүерәннәһр VIII—XV быуаттарҙа
Трансоксания атамаһы артында Аму-Дарьяның уң яҡ ярында ятҡан ерҙәр күҙҙә тотолған, ул ерҙәр артабан буласаҡ Бохара ханлығының төп үҙәгенә әйләнгән, әммә IX быуат аҙағына уҡ Трансоксания хакимдары йылғаның һул яғындағы ҙур майҙандарға ла хужа булып алған. Артабан Трансоксанияның яҙмышы ҡараңғылыҡҡа сума һәм риүәйәттәр уны Зеравшан йылғаһы тамағында йәшәгән халыҡ төбәге тип бәйән итә, йәғни, яҡынса хәҙер Бохара ҡалаһы урынлашҡан төбәк, ханлыҡ баш ҡалаһы.
Мадага-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Иманғол Абрамов
Тормошо
Иманғол (Имасҡол) Абрамовтың (Иманкул Обрамов) Крәҫтиәндәр һуғышына тиклемге тормошо хаҡында мәғлүмәттәр юҡ. Себер даруғаһы башҡорттарынан. Иҫке.
Кесе Вануйта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мимоза Кусари Лила
Биографияһы
1998—1999 йылдарҙа Косовола конфликттар башланған ваҡытта, ул «Сикһеҙ табиптар» ойошмаһында һәм ОБСЕ-ла эшләгән була. Шулай уҡ, АҠШ-тың МВА-һында уҡыуын дауам итеү өсөн, АҠШ Дәүләт департаментынан абруйлы Браун Рон Стипендияһы алып, Македонияла ҡасаҡтары лагерында эшләй. АҠШ-та булған сағында, Мимоза Лила Кусари Иҡтисад институтында, Колорадо университетында һәм Питтсбургтағы (Пенсильвания штаты) Дюкейн университетында уҡыуын дауам итә һәм электрон бизнес өлкәһендә магистр дәрәжәһен ала.
Тойченталь
Тойченталь (Teutschenthal) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 14105 кеше йәшәй. Майҙаны — 53,32 км2. Диңгеҙ кимәленән 121 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6179 һәм автомобиль коды — SK.
Сөләймәнов Йәлил Әхмәт улы
Биографияһы
1995 йылдан алып Ҡасим Дәүләткилдеев исемендәге республика һынлы сәнғәт гимназия-интернатында эшләй. 1995 йылдан «Артыш» ижади берекмәһе ағзаһы. 1990 йылдан алып күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. 2002 йылдан Өфө сәнғәт училищеһында уҡыта.
Ижади эшмәкәрлеге
1997 йылда «Сикһеҙ юл» күргәҙмә проекты өсөн Әмир Мәжитов менән икеһе Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты була.
Беренброк
Беренброк (Berenbrock) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 284 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,97 км2. Диңгеҙ кимәленән 57 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39638 һәм автомобиль коды — BK.
Бәләкәй Ивановка (Ауырғазы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (47 %), татарҙар (32 %).
Мөхөтдинов Иршат Закир улы
Биографияһы
Министр вазифаһынан киткәс, 1984 йылда Ҡазан медицина институтының эпидемиология кафедраһы мөдире була (был вазифала 1994 йылға тиклем эшләй), бер үк ваҡытта 1986 йылдан 1989 йылға тиклем Ҡазан эпидемиология һәм микробиология ғилми-тикшеренеү институты директоры була. 1994 йылдан алып Ҡазан медицина университетының эпидемиология кафедраһында эпидемиология һәм һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы мәсьәләләре буйынса консультациялар үткәрә.
Ҡыуатов Сафа Солтанморат улы
Биографияһы
Сафа Солтанморат улы Ҡыуатов 1919 йылдың 2 февралендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Ҡыуат‑Бикбирҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районы) Үтәғол ауылында тыуған.
Солтанғәлиев Мирсәйет Хәйҙәрғәли улы
Идея мираҫы
Солтанғәлиев үҙ эсенә марксизм һәм ислам һыҙаттарын берләштергән ислам-социалистик идеологияһына нигеҙ һалыусы була. «Ислам марксизмы» һуңынан өсөнсөл донъя илдәрҙә бер аҙ таралыу таба. Ҡайһы бер татар публицистары раҫлауы буйынса, Солтанғәлиевтың идеялары менән Мысырҙың элекке президенты Гамаль Абдел Насир һәм Алжирҙың элекке президенты Әхмәт Бен Белла таныш булғандар.
Зәбур
Зәбур тураһында Ислам
Забу́р (زبور) — Илаһи Китап, Ислам пәйғәмбәре Дауытҡа иңгән. Ҡөрьәндә телгә алына.
Луи-Арпын-Я
Луи-Арпын-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Камка-Арпын-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Аҡбүләкарҡа
Ҡылыҡһырлама
Белорет районы буйлап Рау һәм Соҡаяҙ йылғалары (Инйәр йылғаһы ҡушылдыҡтары) башынан меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 12 км, көньяҡ өлөшөнөң киңлеге 3 км, төньяҡ өлөшөнөң — 5 км; һырттың абсолют бейеклеге 583 һәм 575 м еткән 2 түбәһе бар. Төньяғында төньяҡ, төньяҡ-көнсығыш һәм көньяҡ-көнбайыш йүнәлештәрҙәге 3 эре уйһыулыҡ, ҡоролоҡло йылдарҙа ваҡытлы һәм юғалыусы йылғаларҙың ҡоро үҙәндәре айырылып тора. Көнсығыш битләүҙәре буйлап оҙонлоғо 400 м һәм киңлеге яҡынса 200 м булған тигеҙләнгән уйһыулыҡ һуҙыла. Өҫкө рифейҙың ҡытау, инйәр һәм минйәр свиталары алевролиттары, эзбизташтары, доломиттары, ҡомташтары һәм һәүерташтарынан ғибәрәт. Ландшафтары серемтәле‑карбонатлы тупраҡтағы ҡайын‑ҡарағай урмандарынан тора. Итәктәрен һәм тигеҙләнгән биләмәләрен төрлө үләнгә бай болондар ҡаплаған.
Шелфорд монастыры
Шелфорд монастыры (ингл.   Shelford Priory ) — элекке августин монастыры (приорат). Монастырь Англия графлығындағы Шелфорд ауыл ы биләмәһе территорияһында урынлашҡан. Был монастырға яҡынса 1260—1180 йылдар самаһында Ральф Хонселин нигеҙ һалған. 1560 йылда монастырҙағы община таратылған. Шелфорд монастырының ҡаралтылары хәҙерге XXI быуатта һаҡланмаған.
Углеводтар
Углево́дтар — молекулаһында бер нисә гидроксиль төркөм һәм карбониль төркөм булған органик матдәләр.
Углеводтарҙың классификацияһы
Ябай һәм ҡатмарлы углеводтарҙы айырып йөрөтәләр. Ябай углеводтарҙы моносахаридтар тип атайҙар. Шәкәрҙәр  — түбән молекулалы углеводтарҙың икенсе исеме: моносахаридтар, дисахаридтар һәм олигосахаридтар.
3) Полисахаридтар — полимер берләшмәләр. Ундан алып йөҙәр мең моносахаридтан төҙөлгәндәр.
Углеводтарҙың биологик роле
Углеводтар үҙенсәлектәре буйынса бер-береһенән бик ныҡ айырылалар. Был үҙенсәлектәр уларға тере организмдарҙа иҫ китмәле күп төрлө функцияларҙы башҡарырға мөмкинлек бирә.
Бөтә моносахаридтар ҙа — һыуҙа һәйбәт эреүсе төҫһөҙ матдәләр. Улар бөтәһе лә тиерлек татлы. Иң киң таралған моносахаридтар — глюкоза, фруктоза, рибоза һәм дезоксирибоза.
Юханна Хагстрём
Карьераһы
Юханна Хагстрём 2016 йылдағы үҫмерҙәр Олимпия уйындарында Швеция саңғы спортсылары командаһы составына инә, кросста ул икенсе була һәм спринтер ярышында еңеү яулай. Швед спортсыһы Юханна Хагстрем 2018 йылдың юниорҙар араһындағы донъя чемпионатында 4×3,33 километр дистанциялы эстафетала бронза призер була ; ә ике йылдан һуң 23 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында спринтта шәхсән көмөш миҙал яулай, финишта бары тик үҙенең ватандашы швед саңғысыһы Эмма Рибаны ғына уҙа алмай ҡала.
2021 йылдың февралендә, үҙе өсөн дебют булған донъя чемпионатынан ике аҙна элек, Юханна Хагстрем, үҙ карьераһында Донъя Кубогының Ульрисехамнда үткән этабында спринтта иң яҡшы һөҙөмтә күрһәтә, бары тик финалда ғына ватандашы -швед саңғысыһы Мая Дальквистан ҡалыша. Германияның Оберстдорф ҡалаһында үткән планета беренселегендә, спринт ярышында иң яҡшы ваҡыт күрһәтеп, Юханна Хагстрем төп ярышҡа үтеү өсөн барған уҙышта квалификация яҡлай, әммә иң хәл иткес ярышта миҙалдан бер аҙымда ғына тороп ҡала, ул финишҡа дүртенсе булып килә.
Кесе Хуута-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Килем ауыл Советы (Бүздәк районы)
Тарихы
Килем  ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Яуымбай (исем)
Йыр
«Яуымбай» — Рифат Йәмлихин һуҙҙәре һәм музыкаһы. Баязит Байназаров йырлай.
Милли ботаника баҡсаһы (Латвия)
Тарихы
1944 йылда Саласпилстә емеш-еләк ағастарының дәүләт питомнигы ойошторола. Унда шулай уҡ, декоратив үҫемлектәр ҙә киң үрсетелә.
Әзербайжан ашуғтары сәнғәте
Әзербайжан ашуғтары сәнғәте (Azərbaycan aşıq sənəti) — әзербайжан ашуғтарының шиғриәт, төрлө тарихтар һөйләү сәнғәте, бейеү һәм вокаль инструменталь музыкаһы йыйылмаһы. Ашуғтар Әзербайжанда элек-электән «Эл анасы» (El anası — «Халыҡ әсәһе») тип аталған, сөнки һәр ваҡыт халыҡтың өмөтөн белдергәндәр, мөхәббәт иркен яҡлағандар, тыуған илгә тоғролоҡ тураһында йырлағандар. Әзербайжан ашуғтары сәнғәте милли символы һәм әзербайжан теле, әҙәбиәте һәм музыкаһын һаҡлаусы тип һанала.
Ратуша майҙаны (Тарту)
Тарихы
1990 йылдан хәҙерге исеме менән. Совет власы заманында — Совет майҙаны.
Әзербайжан ашуғтары сәнғәте
Репертуары
Ашуғтар репертуары дастандар менән генә сикләнмәй; уның жанрҙары төрлө һәм тематикаһы буйынса ижтимағи яҡтан һәр саҡ үткер һәм бик аныҡ. Улар әкиәт (нагыл), мөхәббәт-лирик йырҙар, маҡтау йырҙары (гүзәлләмә), нәсихәт йырҙары (остаҙнамә), сатирик әҫәрҙәр белә. Биш юллыҡ (мөхәммәс) һәм ике юллыҡ (дүбәйт) шиғри формалары ярҙамында ижад итә, шулай уҡ ирен ҡымтыуҙы талап итмәгән фонемаларҙан төҙөлгән (додах-деймез) шиғырҙы киң ҡуллана. Күп ашуғтар 50-60 дастан, тиҫтәләгән хикәйә, повесть һәм әкиәтте (мәҫәлән, Гокчиҙың билдәле Алескер ашуғы) хәтерендә тотҡан.
Үткән осор башҡарыусылары
Репертуарында әзербайжан телендә күп һанлы йырҙарын тәҡдим иткән әрмән милләтле башҡарыусылар ҙа әзербайжан ашуғы тип аталған, ә ҡайһылары, мәҫәлән, Авак Азарьян хатта әзербайжан телендә ижад иткән.
Дәүләтшин Вәкил Вәғиз улы
Биографияһы
Вәкил Дәүләтшин — Өфөләге «Мөнирә» мәсете проектының авторы. Мәсет 100 кешегә тәғәйенләнгән. Мәсеттең төҙөлөшөндә архитектор айырым иғтибарҙы уның манараһына бүлә, сөнки, уның фекеренсә, революцияға тиклемге башҡорт мәсеттәренең манаралары үҙенсәлекле булған: манара ғәҙәттә ҡыйыҡтың тап уртаһында урынлашҡан.
Кесе Ибрай
Тарихы
Ауылға 1794 йылда Стәрлетамаҡ өйәҙендә Түбәнге Үҙән‑Түбә исеме менән яһаҡлы һәм хеҙмәтле татарҙар нигеҙ һала. 1865 йылда Ибрайҙа (Түбәнге Үҙән‑Түбә) 37 йортта 232 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, сана яһау менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған. Шулай уҡ Ҡораласыҡ булараҡ билдәле булған. 19 быуат аҙағынан хәҙерге исемен йөрөтә.
Пхеньян
1946 йылда ҡала Пхенан-Намдо провинцияһыстатусы составынан сығарыла һәм туранан-тура буйһонған ҡалалар (чикхальси) — провинцияһының административ статусы кимәлен ала.
Дәүләтбирҙе (исем)
Дәүләтбирҙе — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа халыҡтарҙа ла был исем бар.
Фамилияла
Дәүләтбирҙин Сәлихйән Хафиз улы (26 ғинуар 1927 йыл — 16 сентябрь 2017 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1982), һуғыш һәм хеҙмәт ветераны.
27 сентябрь
27 сентябрь — григориан стиле буйынса йылдың 270-се көнө (кәбисә йылында 271-се). Йыл аҙағына тиклем 95 көн.
Дурбан
Тарихы
Тәүге аҡ тәнле күскенселәр бында 1824 йылда килә, ул саҡта лейтенант Фрэнсис Фаруэлл (Francis Farewell) етәкселегендәге 25 инглиз кешеһе Натал бухтаһының төньяҡ ярында лагерь ойошторал. Башта торамаға зулустарҙың яугир ҡәбиләләре тарафынан юҡ ителеү ҡурҡынысы янай, әммә һуңынан Фаруэлл юлдаштарының береһе Генри Финн (Henry Fynn), зулустар юлбашсыһы Чаканы һуғышта алған яраһынан дауаланып, уның менән дуҫлаша ала. Чака рәхмәт йөҙөнән Финнгә яр буйында 30 миль киңлектәге һәм ҡоро ергә 100 милгә һуҙылған ер һыҙаты бүләк иткән. 1835 йылдың 23 июнендә 35 аҡ тәнле колонистар йыйылышында Көньяҡ Африалағы инглиз колонияларҙың губернаторы сэр Бенджамин Д’Урбан (Benjamin d’Urban) хөрмәтенә Дурбан тип аталған ҡаланың нигеҙләнеүе тураһында рәсми рәүештә иғлан ителә.
Халҡы
Һуңғы йылдарҙа ҡала властары һәм полиция был мәсьәләлә ярайһы уҡ алға китешкә өлгәшһә лә, ҡалала енәйәтселек кимәле Көньяҡ Африка Республикаһының уртаса күрһәткесенән юғары.
География һәм климаты
Дурбан оҙайлы, эҫе һәм ямғырлы йәйле, ҡыҫҡа һәм йылы ҡышлы субтропик океан климаты зонаһында урынлашҡан. Һирәк күҙәтелгән ҡырау ҡаланың көнбайыш ҡалҡыулы өлөшөндә генә була.
Транспорты
Дурбанда Көньяҡ Африкалағы тәүге тимер юл (1860 йыл) асылған. Беҙҙең көндәрҙә ҡала тимер юл вокзалынан алыҫ араға йөрөүсе ике поезд юлға сыға: көн һайын Йоханнесбургка (Питермарицбург һәм Ньюкасл аша) һәм аҙна һайын Кейптаунға (Кимберли һәм Блумфонтейн аша). Был поездарҙы нигеҙҙә Көньяҡ Африка Республикаһы матурлығы менән һоҡланырға теләүсе туристар файҙалана. Metrorail KwaZulu-Natal компанияһы ҡала яны поездары менән идара итә. Юғары тиҙлекле Дурбан — Йоханнесбург тимер юлы линияһын төҙөү планлаштырыла.
Латынина Лариса Семёновна
Ҡаҙаныштары
1968, 1972, 1976 йылдарҙа гимнастика буйынса СССР-ҙың олимпия командаһының тренеры була. «Олимпиада-80»-ның ойоштороу комитеты ағзаһы. «Равновесие» (1975), «Гимнастика сквозь годы» (1977) китаптар авторы.
Сәлихов Ғәфүр Ғөбәй улы
Биографияһы
1996—2002 йылдарҙа Өфө китапхана техникумы директоры була.