cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шульман Екатерина Михайловна
Белем-ағартыу һәм фәнни эшмәкәрлеге
Сәйәси фәндәр кандидаты, РФ Президенты ҡарамағындағы Россия Халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәте университетының социаль фәндәр институтының дәүләт идаралығы һәм асыҡ сәйәсәт кафедраһы доценты.
2016 йылда үҙ YouTube каналын эшләтеп ебәрә, ул 2022 йыл башына 920 меңдән артыҡ кеше аудиторияны йыя. Шульмандың Instagram ында 620 меңдән ашыу ҡулланыусы яҙыла.
Мосолмандарҙың Көньяҡ Азияны яулауы
Иртә мосолман общиналары
636—637 йылдарҙа уҡ ғәрәптәр диңгеҙ һөжүме ойоштора. Уларҙың ғәскәре диңгеҙ аша Тханға барып еткән, ләкин уларҙың маҡсаты талау ғына булған. Һуңынан хәлифә ғәскәрҙәре Мекранға барып сыҡҡан, ләкин унда нығынмаған.
Шульман Екатерина Михайловна
Белем-ағартыу һәм фәнни эшмәкәрлеге
2022 йылдың 20 мартында «ВКонтакте » социаль селтәре администрацияһы Генераль прокуратура талабы буйынса Шульман фан-төркөмөн ябып ҡуя. Ведомствоның ғаризаһында төркөмдә «Россияның Украинаға хәл менән инеүе тураһында ялған мәғлүмәттәр» баҫылыуы тип әйтелә.
Мосолмандарҙың Көньяҡ Азияны яулауы
Синдта ғәрәп хакимлығы
Суд эше яйға һалынмаған була. Урындағы хакимиәт һәм мосолман судьялары ҡазыйҙар, йыш ҡына индустарға ҡарата ғәҙел булмаған ҡаты язалар ҡулланған, үлем язаһына хөкөм итә алған. Индустарҙың гражданлыҡ эштәре панчаяттарҙа, йәғни 5 аҡһаҡал кәңәшмәһендә хәл ителгән.
Хәлифәлектең көсһөҙләнеүе арҡаһында, Бағдад урындағы харижит һәм кармат секталары менән өлөшләтә яуланған Синд өҫтөнән контролен юғалта.
Ғурид солтанлығы
Мөхәммәт Гури үҙе һәләк булған урында ерләнгән. Уның полководецы Ҡотб әд-Дин Айбаҡ Ғуриҙың Һиндостан биләмәһен яулап алған һәм 1206 йылда үҙен Дели солтаны тип иғлан иткән.
Аҡһаҡ Тимер
1398 йылдың 24 сентябрендә Тимер Һинд йылғаһын Атток ҡалаһы (хәҙерге Пакистан) янында аша сыҡҡан. Элекке яулауҙар барышындағы кеүек үк, Тимур баҫып алынған ауылдарҙы һәм ҡалаларҙы яндыра, уның армияһы талай, көсләй һәм үлтерә. Үҙенең хәтирәләрендә Тимер индустарға-балбалдарға табыныусыларға нәфрәт менән ҡарағанын әйтә, шулай уҡ Һиндостан мосолмандары менән дә һуғыша.
Виджаянагара
XIV—XVI быуаттарҙа Декан таулығында урынлашҡан солтанлыҡҡа ныҡышмалы көрәшкән Виджаянагара һинд империяһының баш ҡалаһы була. Был һуғыштар ике яҡтан да йыртҡыслыҡ һәм геноцид акттары менән билдәле. 1366 йылда Бүккәрәйә I Мудалдың мосолман өлкәһен баҫып ала һәм унда йәшәүселәрҙең барыһын да юҡ итә. Ҡанлы һуғыштан тере сыҡан берҙән-бер шаһит Мөхәммәд Шах Солтан Бахмани ҡот осҡос хәбәр килтерә. Быға яуап итеп солтан индустарҙың ерҙәрен бөлгөнлөккә төшөрә. 1565 йылда Виджаянгара армияһын солтандар союзы ҡыйрата, һәм уның баш ҡалаһы юҡ ителә. Империя иҫән бҡла әле, әммә уның баш ҡалаһын тергеҙергә көсө ҡалмай.
Новосильцева Мария Петровна
Биографияһы
1848 йылдың 12 ноябрендә тәүҙә Ғали йәнәптәре кирасир полкында, һуңынан лейб-гусар полкында хеҙмәт иткән Иван Николаевич Новосильцевҡа (1825—1870) кейәүгә сыға. Ул императрица Мария Федоровнаның статс-секретарының, күркәм намыҫлы ҡыҙҙар институтындағы Тәрбиә советында бағыусылар советы ағзаһы Н. П. Новосильцевтың (1789—1856) һәм графиня Е. И. Апраксинаның улы булған; уның өлкән апаһы Екатерина батша Александр I-нең никахһыҙ тыуған улы Э. Д. Нарышкинға кейәүгә сыҡҡан.
Смольный институт
Императрица Мария Фёдоровна күп тапҡыр уның етәксе сифатында эшмәкәрлеге буйынса ҡәнәғәтләнеүен белдергән. 1889 йылда ул ҡиммәтле бүләккә лайыҡ булған, 1892 йылда ла шундай уҡ билдә менән бүләкләнгән. 1894 йылда булып итегеҙ первозванный ордены. Изге Екатерина орденының кесе тәреһенә лайыҡ булған. 1894 йыл аҙағында, ауырыу сәбәпле, Новосильцева Смольный институтынан китә. Ул киткәндә, императрица Тәрбиә Йәмғиәтендә Новосильцеваның портреты булыуын теләгән. Императрица ихтыярына ярашлы, Новосильцева 1895 йылда Смольныйға үҙенең фотоһын, ә 1902 йылда — Заболотский яҙған портретын ебәрә. Мария Петровна Новосильцева 1910 йылдың<font style="background-color: rgb(189, 212, 255);"> 9 октябрендә вафат була.
Бохара (Ҡурған өлкәһе)
Бохара (Бухарово) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Әлмән районы ауылы. Юламан ауыл советы составына керә.
Васильев
Васильев — урыҫ ир-ат фамилияһы. Василий исеменән барлыҡҡа килгән. Топоним булып та ҡулланыла.
Билдәле йөрөтөүселәр
---
Лепёхин Иван Иванович
Биографияһы
Был «Көндөҙгө яҙмалар» һөтимәрҙәр зоологияһы өсөн дә ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра, сөнки уларҙа тарпан, сайга, ҡондоҙ һымаҡ төрҙәрҙең таралыуы, йәшәү рәүеше һәи иҡтисади әһәмиәтлеге тураһында ҡиммәтле мәғлүмәттәр бирелә. Бынан башҡа Лепёхин Фәндәр академияһы коллекцияһын һөтимәрҙәрҙең ҙур йыйылмаһы (улар һуңыраҡ П. С. Паллас тарафынан эшкәртелгән) менән байыта.
Юнка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Программа менән тәьмин итеү
Тәүтарих. Программалауҙың барлыҡҡа килеүе
Программа тәьминәтенә ҡағылышлы беренсе теорияны инглиз математигы Алан Тьюринг 1936 йылда «On computable numbers with an application to the Entscheidungsproblem» эссеһында («О вычислимых числах с приложением к проблеме разрешения») тәҡдим итә. Ул Тьюринг машинаһы тип аталған, машинаны бер нығынған хәлдән икенсеһенә күсереүсе рудиментар операциялар эҙмә-эҙлелеген башҡарырға һәләтле, абстракт машинаның математик моделен эшләй. Төп идея, системаның теләһә ниндәй алдан билдәләнгән хәленә, билдәләнгән командалар йыйылмаһынан (программа) сикле элементар командалар йыйылмаһын эҙмә-эҙлекле үтәү юлы менән, һәр ваҡыт өлгәшеү мөмкин булыуын математик яҡтан иҫбатлауҙан ғибәрәт. 1940—1950-се йылдарҙа беренсе электрон-иҫәпләү машиналары тумблерҙарҙы күсереү һәм кабелдәрҙе яңынан тоташтырыу юлы менән яңынан программалаштырылған, был уларҙың эске төҙөлөшөн тәрән аңлауҙы талап иткән. Бындай машиналарға, атап әйткәндә, ENIAC инә (әммә һуңынан ул, кәм тигәндә өлөшләтә перфокарталар менән программалаштырыла алһын өсөн үҙгәртелә).
Программа тәьминәттәрен классификациялау
Икенсе ысул буйынса программа тәьминәте индустрияһы өс секторға бүленә: дөйөм тәғәйенләнештәге бизнес-продукттар (Business Function Software), махсуслаштырылған бизнес-продукттар (Industrial Business Software) һәм шәхси тормош өсөн продукттар (Consumer Software). Дөйөм тәғәйенләнештәге бизнес-продукттар предприятиелар һәм ойошмаларҙың эшләп тороуы өсөн тәғәйенләнгән һәм бухгалтер системаларын, финанс системаларын, кадрҙар иҫәбе системаларын һәм башҡаларҙы үҙ эсенә ала. Махсуслаштырылған бизнес-продукттар конкрет төрҙәге бизнес мәсьәләләренә йүнәлтелгән: геомәғлүмәт системалары, медицина системалары, логистик системалар һәм башҡа шундайҙар. Шәхси тормош өсөн продукттар вирусҡа ҡаршы программа тәьминәтен һәм мәғлүмәт хәүефһеҙлеге өсөн системаларҙы, төрлө файҙалы утилиттарҙы, белем биреү программа тәьминәтен, мультимедиялы программа тәьминәте һәм башҡаларҙы үҙ эсенә ала.
Түбәнге Ғәҙелбай
Тарихы
Ырымбур губернаһы картаһында тәүге тапҡыр 1876 йылда барлыҡҡа килә. Ғәҙелбай ауылын Кинйәбулат ауылы башҡорттары нигеҙләй. 1812 йылда Батҡаҡлы йылғаһы буйында 19 ғаилә яңы тораҡ пунктын булдыралар. Ауылды нигеҙләгән уҙаман Шырмай Ибраҡов Ҡарағужа ауылынан була. Был ауыл Этҡол һәм Мырҙаҡай ауылдары араһында урынлаша. Ширмайҙың улдары — Әүәл (1746—1820), уның улы Ырыҫбай,Ырыҫбайҙың улдары — Ҡужәхмәт, Әхмәт, Бөркөтбай, Рәхмәт, Басылан, Кейекбай, Юлбарыҫ, Күлбай, Ғәле, Шәйәхмәт; Аҡҡужа (1747—1817), Йәғәфәр (1759—1830), Аҡмырҙа (1778 йылғы), Аҡманбай (1786 йылғы), Баймырҙа (1796—1830), Кинйәғол (1801 йылғы). Ауылдың икенсе исеме Шырмай. Шырмай Ҡарағужа ауылының утары булараҡ барлыҡҡа килә. Утар һуңғараҡ Шырмай ауылы булып үҫешә. Әлеге ауыл Ғәҙелбай ауылынан айырым ята. Һуңынан Ғәҙелбай ауылы Үрге Ғәҙелбай (Шырмай), ә Шырмай ауылы Түбәнге Ғәҙелбай (Шырмай) тип аталып йөрөйәсәк. 1930-сы йылдар аҙағында Түбәнге Ғәҙелбай ғәмәлдән сыға.
Морозовская-Көньяҡ
Морозовская-Көньяҡ — Төньяҡ-Кавказ тимер юлының   Куберле — Морозовск  тимер юлы һыҙығындағы тимер юлы станцияһы. Морозовск ҡалаһынан 1 км алыҫлыҡта Гагарин ауыл биләмәһе территорияһындағы Морозов утары эргәһендә урынлашҡан.
Сәскәкүл
Күлдең төбө балсыҡ, ҡом, ҡомло балсыҡ ҡатламынан тора.
Һылтанмалар
Реестр наименований географических объектов на территорию Республики Башкортостан по состоянию на 30.10.2015, С.524
Искәндәр (Ҡурған өлкәһе)
Тарих
Тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына. Революцияға тиклем ауыл Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Ялан-Ҡатай улусы ҡарамағында була.
Халҡы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (92%) йәшәй.
Воронеж дәүләт медицина университеты
Тарихы
Төрлө йылдарҙа Воронеж дәүләт медицина университетында медицина фәнен һәм практик һаулыҡ һаҡлауҙы үҫтереүгә тос өлөш индергән күренекле ғалимдар эшләй, мәҫәлән, нейрохирург, СССР Медицина Фәндәре академияһының беренсе президенты, медицина хеҙмәте генерал-полковнигы Николай Нилович Бурденко, 1977 йылда Воронеж медицина институтына уның исеме бирелгән; СССР-ҙың МФА академиктары физиолог Д. А. Бирюков, анатом Д. А. Жданов; СССР-ҙың МФА терапетары Н.И. Лепорский, Н. Куршаков, гистолог А. Войткевич, стоматолог А. И. Евдокимов; атҡаҙанған фәндәр эшмәкәре офтальмолог А.И. Покровский.
2006 йылда Ватан медицинаһын һәм һаулыҡ һаҡлауҙы үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн академия М. Ломоносов ордены менән бүләкләнгән.
Заготскот Хужалығы
Заготскот Хужалығы (Хозяйства Заготскота) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 116 кеше. Почта индексы — 452719, ОКАТО коды — 80217807005.
Таутенхайн
Таутенхайн (Tautenhain) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1096 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,91 км2. Диңгеҙ кимәленән 330 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7639 һәм автомобиль коды — SHK.
Ғәббәс (исем)
Этимологияһы
Ғәббәс — «һуғышсан», «көрәшсән», «яусы» мәғәнәләрен аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.
Әҙәбиәттә
«Ғәббәс хәҙрәт» (роман) — Ғариф Ахунов романы.
Водяная (Нерута ҡушылдығы)
Водяная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нерута йылғаһының уң ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге
Хәлифәлектең тасуирламаһы
Дәүләттәге бөтә ерҙәр ҙә хәлифәнеке тип һаналған. Хәлифәләрҙең туғандары төбәктәрҙә һанаттары итеп тәғәйенләнгән. Һанаттар — әмирҙәр халыҡтан алынған һалым иҫәбенә чиновниктар һәм ғәскәр тотҡан, баҫып алыу һуғыштарына етәкселек иткән. Тора-бара әмирҙәр үҙҙәренең вазифаларын идара итергә алған провинциялары менән бергә мираҫҡа ҡалдыра башлаған. Үҙ хәрби көсөнә таянып, уларҙың ҡайһылары хәлифәгә буйһонорға баш тартҡан һәм бойондороҡһоҙ хакимға әйләнгән. Мәҫәлән, VIII быуат уртаһында Испанияла үҙ аллы ғәрәп дәүләте — Кордова әмирлеге (Х быуаттан — Кордова хәлифәлеге) барлыҡҡа килгән, ә IX быуатта Бағдад хәлифәлегенән Урта Азия, Иран, Афғанстан, Урта Азия, Мысыр һәм Төньяҡ Африка провинциялары айырылып сыҡҡан. 945 йылда Бағдадты шиғыйҙар династияһынан сыҡҡан Бөүәхиҙәр була. Был осорҙа хәлифәлек составында тик баш ҡала һәм уның тирәһендәге ерҙәр генә тороп ҡала. Бөүәхиҙәр әмирҙәре хәлифәләр исеменән дәүләт менән идара иткән. Ғәббәсиҙәр хәлифәләренең тәңкәләрҙә яҙылыуы дауам ителһә лә, уларҙың сәйәси власы булмай һәм тик рухи авторитеты һаҡланып ҡала.
1055 йылда Бағдадты сәлжүктәр баҫып алғандан һуң да Ғәббәсиҙәрҙең тик рухи авторитеты ғына һаҡланған. Ғәббәсиҙәр ҡулында дини власть булғанға күрә, әмирҙәр һәм солтандар уларға ант иткән һәм инвеститура алған.
Хәлифәлектең тарҡалыуы
Ғәббәсиҙәр дәүләтендә ике йөҙ йыл дауамында үҫеш күҙәтелгән, әммә хәлифәлектең феодал тарҡалышы көсәйә барған һайын, династия яйлап бөтә барған.
Ураҡсина Рәсимә Миңлебулат ҡыҙы
Биографияһы
Йәш быуынға белем һәм тәрбиә биреү өлкәһендәге тырыш хеҙмәте һәм алдынғы ҡаҙаныштары өсөн Рәсимә Миңлебулат ҡыҙы «СССР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы», «БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы» тигән маҡтаулы исемдәргә лайыҡ булды.
Балалар фольклорын өйрәнеү менән эҙмә-эҙлекле шөғөлләнеп, тупланған фәнни мәғлүмәттәре нигеҙендә 1996 йылда, «Башҡорт балалар әҙәбиәте үҫешендә фольклорҙың роле» тигән темаға диссертация яҡлап, Рәсимә Ураҡсина «филология фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһе ала.
Абрар (исем)
Билдәле шәхестәр
Ғабдрахманов Абрар Хаҡ улы (1 ғинуар 1935 йыл — 15 октябрь 2013 йыл) — башҡорт композиторы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995).
Суджа
Тарих
XII быуатта Суджа Рыльский удел кенәзлеге составына инә. Ҡала урынында кешеләр йәшәгән ауыл 1664 йылға тиклем булған, әммә 1662 йылда бында ҙур янғын була, артабан бында йәшәгән халыҡ батша Алексей Михайловичҡа ауылды тергеҙергә ярҙам итеүен үтенә. Батша был урында ҡала-ҡәлғә төҙөргә ҡарар ҡабул итә, ә был рус-поляк һуғышының иң ҡыҙыу мәлендә (1654-1667) һәм Украиналағы драматик ваҡиғалар (1657-1687) барған саҡта була. Ҡала төҙөлә, ул 14 манаралы ағас диуар менән уратыпалына, шуларҙың 4-һе үткәүелле итеп төҙөлә. Ҡалала Сумск казак полкының 100 казағы тора. Стольник һәм воевода Г. С. Рагозин әйтеүе буйынса, Суджала һәм уның биҫтәләрендә 782 йорто һәм 1387 кеше, ике ағастан буралған сиркәү була. Ҡала татарҙарҙың «сукмагында», йәғни татар күсмәнделәренең һуҡмаҡ юл сатында тора. Ҡаланы Суджа, Олешня, Псел, киң урман һәм һаҙлыҡтар уратып торған. Суджа Путивль — Рыльск — Хотмыжск — Курск нығытмалар системаһына инә һәм Мәскәүҙе көньяҡ— көньяҡ-көнбайышта һаҡлап торған. Польша менән ҡыҙыу һуғыш барған саҡта Суджа ул ваҡиғалар үҙәгендә була. Бында Мәскәүҙән воевода Ромадановскийҙың ғәскәре килә, шулай уҡ Украина гетмандары һәм башҡалар һөйләшеүҙәр алып барырға килә.
Хәҙерге Суджа
Горналь Свято-Николаевский Белогорский ирҙәр монастыры (1671 йылда төҙөлгән, 1788 ябылған, яңынан ҡабат 1863 йылда асылған һәм рус-византия стилендә яңынан төҙөлгән). Бында элек-электән Курскиҙың изге ҡомартҡыһы булған Богородицаның «Пряжевская» иконаһын тотоп Украинаға тәре тотоп йөрөү үткәрелә.
Быстров Алексей Петрович
Биографияһы
Һуғыш ваҡытында, 1941 йылдың 1 декабренә ҡарай төндә, Академияның башҡа хеҙмәткәрҙәре менән бергә Ладога күле боҙо буйлап ҡамауҙа ҡалған Ленинградтан сыға. Уларҙы Кировҡа эвакуациялайҙар, унда хәрби госпиталдә эшләйҙәр. Хатта шул йылдарҙа ла фәнни эшмәкәрлеген туҡтатмай: һуғыш йылдарында 4,5 мең кешенең баш һөйәге тикшерелә. 1943 йылдың февраль айында уға медицина хеҙмәте подполковнигы званиеһы бирелә.
Шиғриәт
А. П. Быстровтың 1923 йылдан алып кәм тигәндә 1957 йылға тиклем дауам иткән шиғри әҫәрҙәре бик аҙ билдәле. 75-ләп шиғыры, мәҫәлдәре, поэмалары һаҡланған, улар бер ҡасан да баҫылмаған.
Танглвуд (Чилликоти)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ҡоншаҡ (тимер юл станцияһы ҡасабаһы)
Этимология
Ҡоншаҡ атамаһы тураһында халыҡ араһында легенда таралған.
«Ҡайҙа нимә эҙләп йөрөргә һуң? Бында — бар нимә бар. Кешеләр ҙә яҡшы күңелле. Ҡунасаҡ-быҙ!», йәғни бында йәшәйәсәкбеҙ, тигән ҡарарға килә.
Верхнеурал районы
Халҡы
Районда урыҫтар, башҡорттар, татарҙар, ҡаҙаҡтар һәм башҡа милләттәр йәшәй.
Һарығамыш күле
Исемдең этимологияһы
«Һарығамыш» атамаһы төрки сығышлы һәм «һары ҡамыш» тигәнде аңлата :"«Исеме Һарығамыш күленән алынған, уйпаттың аҫҡы өлөшөндә урынлашҡан, ҡамыш исеме менән аталған (төрк. һарыҡамыш)…»."
Тарихы
"«Һарығамыш уйпаты ситтәренең грандиоз һәм ҡатмарлы һуғарыу системаһы төркмән игенселәре тарафынан булдырылған»."Шул уҡ ваҡытта ошо осорҙа бында игенселек һәм һөнәрселек кәсебе, атап әйткәндә тимер иретеү менән шөғөлләнгән кешеләрҙең күп булыуын күрһәтеүсе торлаҡ ҡалдыҡтары, керамика, тәңкәләр табылған. Һуғарыу ҡоролмалары 10 м һәм 45 м араһындағы бейеклектә бөтә Һарығамыш уйпатлығын ҡулса менән уратып ала, шулай уҡ һарығамыштың көньяҡ ҡултығында 4647 м бейеклектә бар. Уларҙың төҙөлөшө күлдән һыуҙы күтәреү һәм уны баҫыуҙар буйлап бүлеү өсөн тәғәйенләнгәнлеген күрһәтә. Системаларҙың аҫҡы өлөшөндә һыу баҫыу эҙҙәре күл кимәленең һиҙелерлек тирбәлеүен күрһәтә.
1960-сы йылдар башынан Һарығамыш күле коллектор-дренаж һыуҙары менән тула. Хәҙерге күл 1971 йылда Дарьялыҡ коллекторы аша һыу ағып сыҡҡандан һуң барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта Амударьяның һул ярындағы ауыл хужалығы биләмәләренән — күп күләмдә пестицидтар, гербицидтар һәм ауыр металдар булған һуғарыулы ерҙәрҙән ағып сыҡҡан һыуҙар файҙаланыла. 1970-се йылдар башында күл майҙаны 1000 км² тәшкил итә, һыу күләме яҡынса 12 км³, ә тәрәнлеге 30 м тиклем тәшкил итә .
География һәм гидрология
Күлдең оҙонлоғо 100—120 км, киңлеге 30 — 40 км, күл төньяҡтан көньяҡ-көнсығышҡа табан һуҙылған, уртаса тәрәнлеге — 8,2 м. Көнсығыш ярға табан тәрәнлек арта. Һарығамыш уйпатының төбө диңгеҙ кимәле нән 40,5 метрға түбәнерәк. Һарығамыш күленең көнбайыш яры текә. Күлгә көнсығыштан канал-коллектор ҡоя, уның аша Ул Амударъяның боронғо Дарьялык һәм Даудан үҙәндәре буйлап һалынған Дарьялык һәм Достлук коллекторҙары һыуҙары менән туҡлана (ҡушылыуҙан бер аҙ юғарыраҡ Дарьялыҡ менән бер һыу ағымына ҡушыла). Күлдең көнсығыш ярында, Төркмәнстандың Ташуғыҙ вилайәте территорияһында, минераль термаль һыу сығанағы урынлашҡан.
Нашидә Гөзде Дурмуш
Биографияһы
2014 йылда Дурмуш Стэнфорд университеты докторантураһына инә. Әлеге ваҡытта ул Стэнфорд университетының Геном технологиялары үҙәгендә һәм Стэнфордтың Медицина мәктәбендә Рональд У. Дэвис менән бергә тикшеренеүҙәрен дауам итә. 2015 йылда MIT Technology Review журналы тарафынан, биотехнология һәм медицина өлкәһендә пионер булараҡ, «Top 35 Innovators Under 35» (TR35) исемлегенә индерелә.
Волонга
Һылтанмалар
Волонга
Чудотвориха
Чудотвориха — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сунгай йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Кәкүк (мифологияла)
Легендаларҙа
Был вариантта кәкүктең килеп сығыуы тураһындағы хикәйәләүҙән тыш, кәкүктең бер яҡ ҡанатының ни өсөн һалпы булыуын аңлатыу моменты бар: һалпы ҡанат— теләк теләгән ҡыҙҙың үрелмәй ҡалған сәс толомо икән. Кәкүктең яралыуы бәлә-ҡаза, үлем фажиғәһенә бәйле ваҡиғалар менән һүрәтләнә. Халыҡ аңында кәкүк моңло, бәхетһеҙ ҡош булып иҫәпләнеп, уның саҡырыуы айырым осраҡтарҙа (торлаҡ тирәһендә, йә теге йәки был кешенең баш осонан үтеп китһә) үлем әшкәртеү билдәһе булып ҡабул ителә.
Ышаныуҙар, юрауҙар, йола-теләктәр
Саҡырһана ағас башында.
Минең башҡайыма ник ултырҙың,
Красноуфимск
XVIII—XIX быуаттар
Ауыл хужалығы ойошмаларының, сәнәғәттә, халыҡ мәғарифы, табип-санитар эшен яҡшыртыуҙа 1870 йылда ойойшторолған Красноуфимск өйәҙ земствоһының ыңғай ролен билдәләп үтергә кәрәк. Эш өсөн земство белгестәрҙе саҡыра: уҡытыусыларҙы, табиптарҙы, статистиктарҙы һәм агрономдарҙы.
XX быуат
1986 йылда Красноуфимск ҡалаһы «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.
Сурағол (исем)
Этимологияһы
Сурағол исеме батыр, ҡыйыу егет тигәнде аңлата.
Веселуха
Веселуха — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Түбенге Тунгуска йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Тәйәммүм
Тәйәммүм сәбәптәре
Ҡом менән таҙарыныу шундай осраҡтарҙа рөхсәт ителә:
Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының II Бөтә Рәсәй съезы
Тарих башы
Ул ваҡытта Ленин, Съездың үтеүен көтмәйенсә, ҡораллы ихтилалды башларға талап итә, Троцкий Үҙәк комитеттың күпселеген ихтилалды съезд башланғанға тиклем кисектереп торорға күндереүгә ирешә. Ричард Пайпс фекеренсә, бындай стратегия күпкә «реалистик» булып сыға: большевиктар власын урынлаштырыу Советтар власын баҫып алыу ниәте аҫтына «йәшеренә».
Двойная (станция)
Пассажирҙар хәрәкәте
Станция буйлап Себер, Кузбасс, Урал, Волга буйы төбәктәренән Ҡара диңгеҙ курорт зоналарына (Адлер, Анапа, Новороссийск), шулай уҡ Кавказ Минераль һыу курорттарына (Кисловодск, Пятигорск, Ессентуки, Минераль һыуҙар)  ике пассажир поезы  йөрөй.
Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының II Бөтә Рәсәй съезы
Съезд барышы
Төнгө 3 сәғәт 10 минутта Каменев Ҡышҡы һарайҙың ҡолатылыуы һәм Ваҡытлы хөкүмәттең министрҙарын ҡулға алыу тураһында иғлан итә. Съезд  «Эшселәргә, һалдаттарға һәм крәҫтиәндәргә» мөрәжәғәтен ҡабул итә, мөрәжәғәттә «Ваҡытлы хөкүмәт власть башынан төшөрөлдө»; «…Съезд власты үҙ ҡулдарына ала»; «Урындарҙа бөтә власть эшселәр, һалдаттар һәм крәҫтиәндәр Советтарына күсә…» тип белдерелә.
Волчиха (Рубиха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин морононан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Мемориал (электрон архив)
Инеүҙе сикләү проблемаһы
2010 йылдың 9 февралендә НТВ телеканалында ОБД-лағы мәғлүмәттәрҙең бер өлөшө ябылыуы тураһында хәбәр ителә, Рәсәй Оборона министрлығы идаралығы начальнигы Александр Киоиллов, февраль дауамында проблема хәл итәсәк, тип вәғәҙәәләй.
Сипылдаҡ төйөт
Үрсеүе
Ерәнһыу таптар менән сыбарланған 5-8 бөртөк йомортҡа һала.
Диалекттарҙа
Planned
Урал дәүләт тау университеты
Урал дәүләт тау университеты (Уральский государственный горный университет УГГА) — Екатеринбургтың һәм Уралдың боронғо юғары уҡыу йорто, 1914 йылда тау институты булараҡ нигеҙ һалына.
Алтынбаев Ғәйфи Муса улы
Биографияһы
Ғәйфи Муса улы Алтынбаев 1915 йылда Ырымбур губернаһының Орск өйәҙе (хәҙер Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы) Тимер ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Шалап (Чумыша ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шәһит
Шәһитлек
XXI быуатта «шәһит» һүҙен журналистар үҙҙәрен Ислам диненән тип иғлан иткән террорсыларға ҡарата ҡулланып, киң таратып ебәрҙеләр.
Программалау
Тарих
1954—1957 йылдарҙа Джон Бакус етәкселегендә IBM хеҙмәткәрҙәре тәүге киң билдәле Fortran (Фортран) программалау телен эшләп сығара. Уларҙң эшенә таянмаған Джон Маккарти (Массачусетс технология институты) Lisp программалау телен эшләй (лямбда-хисаплауға нигеҙләнгән).
Программа яҙыу телдәре
ЭВМ тик машина теле (йәки  машина коды һәм  машина командалары теле) менән эш итә. Башта бөтә программалар ҙа машина кодында яҙылған, ләкин хәҙер улай түгел. Хәҙер программистар ниндәй ҙә булһа программа яҙыу телендә сығанаҡ код яҙа, шунан уны, компилятор ҡулланып, бер йәки бер нисә этапта маҡсатлы процессорҙа ҡулланыу әҙерлегенә еткереп машина кодына йәки махсус интерпретатор (виртуаль машина) үтәй алған арауыҡ күренешкә ебәрәләр (трансляциялайҙар). Был тик юғары кимәлдәге компьютер программалары яҙыу телдәренә генә ҡағыла. Әгәр система өҫтөнән машина командалары һәм айырым хәтер күҙәнәктәре кимәлендә түбән кимәлдәге тулы контроль кәрәкһә, программаларҙы ассемблер телендә яҙалар. Был телдең мнемоник инструкциялары ЭВМ-дың маҡсатлы процессорының машина теле инструкцияларына ярашлы итеп бермә-бер үҙгәртелә (шул сәбәпле ассемблер телдәренән трансляторҙар алгоритмдар яғынан иң ябай транслятор булып тора).
Буканова Люция Ғафар ҡыҙы
Биографияһы
Санкт-Петербург ҡалаһында йәшәй, әүҙем йәмәғәтсе.
Яңы Зеландия
Европа осоро
1891 йылда илдә Джон Балланс рәйеслеге аҫтында беренсе сәйәси партия — Либераль партия власҡа килә. Һуңыраҡ Ричард Седдон етәкселегендәге либераль хөкүмәт күп кенә мөһим социаль-экономик закондар ҡабул итә. 1893 йылда Яңы Зеландия донъяла бөтә ҡатын-ҡыҙҙарға һайлау хоҡуғы биргән беренсе ил була һәм 1894 йылда бөтә донъяла беренсе эш биреүселәр һәм профсоюздар араһындағы бәхәстәрҙе хәл итеү буйынса беренсе закон ҡабул итә. 1898 йылда Седдон хөкүмәте Бөйөк Британия империяһында беренсе булып ҡартлыҡ буйынса пенсия тураһында закон ҡабул итә.
Климаты
Яңы Зеландия климаты Төньяҡ утрауҙың төньяғындағы йылы субтропиктан, көньяҡта һәм Көньяҡ утрауҙың үҙәк райондарында уртаса һалҡын булғанға тиклем үҙгәрә; таулы райондарҙа ҡырыҫ альп климаты өҫтөнлөк итә. Бейек Көньяҡ Альп тауҙары илде икегә бүлә һәм, көнбайыш елдәргә юлды ҡамасаулап, уны ике төрлө климат зонаһына бүлә. Көньяҡ утрауҙың көнбайыш яры — илдең иң дымлы өлөшө; унан ни бары 100 километр алыҫлыҡта урынлашҡан көнсығыш өлөшө — иң ҡороһо.
Бабенка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Казанский Валерий Иванович
Биографияһы
Валерий Иванович Казанский 1894 йылдың мартында тыуған..
Ҡурған дәүләт ауыл хужалығы академияһы
Тарихы
1949 йылда барлыҡҡа килгән ситтән тороп уҡыу факультеты ауыл өсөн кадрҙар әҙерләү буйынса ҙур эш башҡара.
Адель (йырсы)
Биографияһы
2011 йылдың 24 ғинуарында Бөйөк Британияла йырсының икенсе студия альбомы 21 сыға; американ релизы 22 февралдә була. Тәнҡитселәр пластинканың яңғырашында бер аҙ үҙгәрештәр шәйләнеүен билдәләй: кантри музыкаһына оҡшашлыҡ бар, тиҙәр. «Rolling in the Deep» альбомынан беренсе сингл 7 аҙна буйы Billboard Hot 100 исемлегендә беренсе юлды биләп тора, британ башҡарыусылары өсөн был һирәк күренеш. Альбом Бөйөк Британия (6 аҙна лидер), Ирландия, Германия, Голландия, Яңы Зеландия, Швейцария, Австрия, Бельгия хит-парадтарында тәүге урындарҙы алып килә, ә 2011 йылдың мартында Billboard 200-ҙә беренсе урынға сыға.
Шәхси тормошо
2011 йылдан Адель Саймон Конекки (1974) менән ғәмәли никахта тора. 2012 йылдың 19 октябрендә уларҙың улы — Анджело Джеймс Конекки тыуҙы.
Балыҡлы ауылы мәҙрәсәһе
Тарихы
1851 йылдың 20 апреленән (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 20 июненән) Усман Ишбулды улы Ишмәнов мәзин һәм мөғәлим була. 1853 йылдың 5 декабренән Әбделғәзиз Абдрахман улы Сәғитов имам һәм мөҙәрис итеп тәғәйенләнә.
Ғәйнетдинов Юлай Ишбулды улы
Ғәйнетдинов Юлай Ишбулды улы (8 ғинуар 1954 йыл) — ҡурайсы, фольклорсы һәм телерадиожурналист. Рәсәй Федерацияһының (2003) һәм БАССР-ҙың (1988) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2002), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994).
Ижади эшмәкәрлеге
Халҡыбыҙҙың милли танытмаһы булған ҡурайҙы пропагандалауға, ихлас һәм бар күңелен биреп, Юлай Ғәйнетдинов Башҡорт дәүләт университетында уҡыған йылдарында уҡ ныҡлап тотона. Үҙ уҡытыусылары өлгөһөндә ул йәш ҡурайсылар үҫтереп-тәрбиәләүгә лә ҙур иғтибар бирә: Өфөләге үҙе тамамлаған 1-се интернат-мәктәптә, ҡала пионерҙар һарайында, авиация институтында ҡурай түңәрәктәрен йылдар дауамында уңышлы алып бара. Ул ойошторған «Һорнай» балалар фольклор ансамбле лә емешле эшләй — унан бик күп танылған ҡурайсылар, күренекле баянсылар һәм скрипкасылар үҫеп сыға. Юлай Ишбулды улының данлыҡлы ҡурайсы Кәрим Дияров бүләк иткән тарихтары менән йөҙҙән ашыу йыр һәм көй яҙылған таҫмаларҙан башланған шәхси фонотекаһы халҡыбыҙҙың ике меңдән ашыу аҫыл ҡомартҡыһыларын һаҡлай. Унда йырҙар, уларҙың тарихы, ҡурайҙа башҡарылған оҙон көйҙәр, бәйеттәр һәм бейеү көйҙәре бар.
Тауҙағы йорт (Чилликоти)
Тарихы
1852 йылда немец мигранты Оскар Янссен тарафынан төҙөлә. Йорт Сайото йылғаһының текә ярының түбәһендә  урынлашҡан. Уның урынлашыуы һәм архитектура стиле тыуған илендәге Рейн йылғаһына күренеш менән замокты хәтерләтеп торорға тейеш. Янссен үҙенең йортон виноград баҡсаһы, шарап яһау йорто һәм һыра баҡсаһы менән уратып ала. Йорттоң текә битләүҙә урынлашыуы арҡаһында, ул төҙөлөштө башларҙан алда  ҡалҡыулыҡ битләүен нығыта. Янссендан һуң йорт дизайнсы һәм ҡағыҙ етештереүсе Дард Хантер ҡулына күсә. 1919 йылда йортто һатып алыу менән, Хантер уны ҡулдан ҡағыҙ етештереү үҙәгенә әйләндерә. Бында ул бик күп китап сығара, уларҙы  Mountain House Press исеме аҫтында баҫтырып сығара, һәм был бөтә донъяға билдәле брендтарҙың береһе була.
Батырова Банат Хәйрулла ҡыҙы
Тормош һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге
1946 йылға Банат Батырова бригадаһы гектарынан 500 центнер сөгөлдөр үҫтерергә йөкләмә ала, көҙ йыйылған татлы тамыр уңышы һәр гектарға 502 центнер тәшкил итә. 1948 йылда сөгөлдөрсөләр яңы рекорд ҡуя: бер гектарҙан 611,5 центнер уңыш ала.
Ҡоро Елань
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тютюньков Меркурий Иванович
Меркурий Иванович Тютюньков (15 ғинуар 1913 йыл — 23 май 1986 йыл) — 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы 62-се гвардия кавалерия полкы сапер-подрывниктар взводы саперы. Гвардия кесе сержанты. Дан орденының тулы кавалеры.
Ибрай (Әлшәй районы)
Тарихы
Бында тәүге төпләнеүсе Ибрайҙың улы Иҫәнбай Ибраев (1729—1813), уның улы Ҡалмаҡ (уның улы Ғилембирҙе) йәшәгән.
Аҡсабан
Ҡылыҡһырлама
Һуна өйрәктән бәләкәйерәк. Яңғыҙ, йопланып (парланып), йәки күмәкләшеп йөрөйҙәр, яҡшы сума. Һырты, ҡанаттарының сите, күҙ эргәләре, елкәһе ҡара, ҡойроғо һорғолт ерән. Башында ҙур ғына аҡ бүрке бар. Инә өйрәктең башы һәм бүрке ерән, арҡаһы, ҡабырғалары һоро. Башҡа өйрәктәр менән бутау мөмкин түгел. Тауышы- киҫкен: «кйәк» йәки «кррр». Ите, мамығы өсөн аулайҙар.
Тягушев Ефим Владимирович
Биографияһы
1939 йылда Мордва АССР-ының Ичкаловск хәрби комиссариатынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Полк мәктәбендә радист һөнәре ала. 1939—1940 йылдарҙа совет-фин һуғышында ҡатнаша. Бөйөк Ватан һуғышын Одессала ҡаршылай.
Ҡаҙаҡҡол (Ҡурған өлкәһе)
Тарих
Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә. 1923 йылда Урал өлкәһе Силәбе округының яңы ойошторолған Ҡатай районы составына бирелә. 1930 йылда Ҡатай районы бөтөрөлгәс, ауыл Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда ауыл яңы ойошторолған Әлмән районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.
Заозёрный (Уй районы)
Тасуирламаһы
Заозёрный ҡасабаһын күрше тораҡ пункттар менән грунт һәм шоссе юлдары бәйләй. Район үҙәгенә тиклем алыҫлыҡ (Уй ауылы) 30 км, ауыл биләмәһенә тиклем алыҫлыҡ  (Мирный ҡасабаһы) — 8 км. Халҡы 319 кеше тәшкил итә. (1970 йылда — 428, 1983 йылда — 313, 1995 йылда — 510). Ҡасабаға 1937—38 йылдарҙа «Уйский» совхозының Житар бүлексәһе ваҡытында нигеҙ һалына. Рәсми 1961 йылда теркәлә. Зерновой ҡасабаһына ҡарата (совхоздың үҙәк усадьбаһы) был ҡасаба 3 күл аръяғында, түбәндә урынлаша — атамаһы ла шунан. Хәҙер Заозёрный ауылында «Уйская» дәүләт орлоҡ һынау станцияһының  бүлеге урынлашҡан. Балалар баҡсаһы, башланғыс мәктәп, китапхана, клуб, фельдшер-акушерлыҡ пункты эшләй.
Географияһы
Ҡасаба Силәбе өлкәһенең үҙәк өлөшөндә, урман-дала зонаһында, Саңғырҙаҡ йылғаһының (Уйылға йылғаһының ҡушылдығы) уң яҡ ярында, райондың административ үҙәге Уй ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан (туранан) яҡынса  25 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Рельефы — ярым тигеҙлектең (Урал аръяғы пенеплены) Өфө яйлаһына күсеүе;  иң яҡын бейеклектәр — 397 һәм 450 м (Белая Галька тауы). Ландшафты — һыҙатлы ҡарағай урмандары менән урманлы дала. Диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 334 метр.
Тляком-Коим-Ягун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Чапурка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терса. Бәләкәй йылға бассейны — Дон йылғаһы Хопёр һәм Северский Донец йылғалары ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Екатерина II һәйкәле (Вышний Волочёк)
Екатерина II һәйкәле — рус императоры Бөйөк Екатерина II хөрмәтенә 2007 йылдың 16 сентябрендә Вышний Волочек ҡалаһындағы һәйкәле. Һәйкәл Ванчаков линияһы һәм Ҡазан проспекты киҫешкән урында, Вениция скверы һәм Вышний Волочек драмтеатры араһында урынлашҡан.
Павлов Сергей Тимофеевич
Биографияһы
80-дән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән экзема, нейродерматит, парапсориаз патогенезы һәм клиникаһын, сифилистың дөйөм патологияһын, хәрбиҙәр араһында дерматоз ауырыуының сәбәптәрен, дерматовенерологияны уҡытыу ысулдарын өйрәнеүгә арналған 2 монография авторы. Экземаның невроген патогенезын ентекләп өйрәнә. Уның етәкселегендә Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Совет Армияһы хәрбиҙәре араһында тире һәм венерик ауырыуҙар менән ауырыусанлыҡҡа тәрән медицина анализы үткәрелә, уларҙың таралыуына юл ҡуймау саралары баһалана. Тире һәм венерик ауырыуҙар буйынса дәреслек авторы.
Медицина берләшмәһенең әүҙем ағзаһы. Бөтә Союз (1957—1965) һәм Ленинград (1958—1971) ғилми йәмғиәттәре рәйесе итеп һайлана, Ҙур медицина энциклопедияһының 2-се баҫмаһының «Дерматология һәм венереология» редакция бүлегенең яуаплы мөхәррире була.
Вәли (исем)
Билдәле шәхестәр
Вәлиев Лек Вәли улы (19 апрель 1935 йыл — 23 март 1992 йыл) — режиссёр. 1965—1969 һәм 1981—1987 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры режиссёры, 1971—1981 йылдарҙа — баш режиссёры; бер үк ваҡытта 1965 йылдан Өфө сәнғәт училищеһы, 1972—1985 һәм 1989—1992 йылдарҙа хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың (1978) һәм Башҡорт АССР-ының (1972) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1983).
Фамилияларҙа
Вәлиев Ғәйфулла Хәмит улы (1930 йыл — 1982 йыл) — яҙыусы.
Вәлиев Шамил Зөфәр улы (6 февраль 1951 йыл) — иҡтисад фәндәре докторы, профессор.
Подъясово
Тарих
Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә. 1923 йылда Урал өлкәһе Силәбе округының яңы ойошторолған Ҡатай районы составына бирелә. 1930 йылда Ҡатай районы бөтөрөлгәс, ауыл Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда ауыл яңы ойошторолған Әлмән районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.
Выер
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алатуба
Ҡылыҡһырлама
Йорт күгәрсененән байтаҡ ҙур. Дөйөм төҫө ҡуйы күкһел һоро. Ҡойроғоноң осо, яурындары, ҡанаттарындағы һыҙаттар ҡара. Күҙҙәре ҡара көрән, аяҡтары ҡара ғыҙыл, суҡышының осо һары, төбө ҡыҙыл. Күк күгәрсендән яурындарының ҡара таптары менән айырыла. Тауышы тоноҡ:"ху-хууу".
Харовск
Харовск — Рәсәйҙәге ҡала (1954 йылдан), Вологда өлкәһе Харовск районының административ үҙәге.
Ҡала Харовск  теҙмәһендә, Кубена йылғаһының һул яҡ ярында, Вологданан  төньяҡҡа табан 89 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Тимер юл станцияһы Харовская.
Халҡы — 8776 кеше (2020) иҫәпләнә
Тарихы
Тораҡ пункты ҡасаба булараҡ станция һәм Кубена йылғаһы менән тимер юлы киҫелешендә күпер төҙөгән ваҡытта барлыҡҡа килә. Станция 1898 йылда асыла һәм  1904 йылға тиклем Кубино, һуңынан Лещёво һәм  1914 йылдан Харовская тип атала.
1930 йылдарҙа ҡасабала 45-се урман заводы, аҙыҡ-түлек комбинаты, шпал мансыу  заводы, музыка ҡоралдарын етештереү буйынса завод, икмәк, һөт заводы, етен заводы  һәм оптик-механик заводы филиалы төҙөлә. 1932 йылдың 31 декабрендәге ҡарар менән ҡасаба эшселәр ҡасабаһы статусын ала, 1954 йылдың 28 октябрендә Харовск  ҡалаһы итеп үҙгәртелә.
Халҡы
2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны буйынса ҡала Рәсәй Федерацияһының  1115  ҡалаһы  араһында  965-се урында тора
Абдразаҡов Әмир Ғәбделмән улы
Биографияһы
Әмир Ғәбделмән улы Абдразаҡов 1934 йылдың 15 ғинуарында Ырымбур өлкәһе Александровка районы Ҡәйепҡол ауылында тыуған.
Шығайкүлбаш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ау-ам-Инн монастыры
Тарихы һәм тасуирламаһы
Легенда буйынса яҡынса 780 йылда ике монах — Бальдунг (Болдуин) һәм Гродберт — буласаҡ монастырь урынында беренсе хөжрәгә нигеҙ һалған: был бенедикт монастыры X быуатта тарҡала. 1122 йылда зальцбург архиепискобы Конрад I граф Куно фон Меглингтың — урындағы лорд ерендә изгеләр Марияға, Фелицата Римлегә һәм Виталий Миланлыға бағышланған августин монастырына нигеҙ һалған Урындағы сиркәү 1133 йылда изгеләндерелгән: ҙур зыян менән бәйле капиталь ремонттан һуң, сиркәү 1269 йылда ҡабат изгеләндерелгән.
Тифенорт
Тифенорт (Tiefenort) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 4111 кеше йәшәй. Майҙаны — 34,71 км2. Диңгеҙ кимәленән 240 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 36469 һәм автомобиль коды — WAK.
Ғәбитов Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы
Биографияһы
1926 йылдан БашЦИК-тың яңы башҡорт алфавит комитеты рәйесе(яңалиф, яңы әлифба).
1930-сы йылдарҙа «Көньяк Урал урманы» тресында эшләй. Был ваҡытта башҡорт милли хәрәкәт эшмәкәрҙәрен эҙәрлекләү һәм репрессиялау башлана. 1935 йылда уны милләтселектә ғәйепләп, ҡулға алалар һәм биш йылға иркенән мәхрүм итәләр. Магаданда лагерҙа тотҡон була.
Тураташ
Тауҙа боронғо башҡорт ҡәлғәһе ҡалдыҡтары һаҡланған, шул уҡ ваҡытта тау башҡорттарҙың изге урыны булып һанала.
Географияһы
Тау Арша тәбиғи заказнигы биләмәһендә, Оло Арша йылғаһының үрге ағымында, Ҡуҫа йылғаһының тамағынан көнбайышҡа ҡарай 10 км алыҫлыҡта, Александровка ауылынан һәм Ҡәләм (Карандаш) тауынан төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. Аҫылынып торған түбәһен ылыҫлы тоҡом ағастарынан торған урман массивы уратып алған. Тауҙар составында тимер булған ҡара һәм һоро төҫтәге кварциттарҙан һәм израндит тигән магматик тау тоҡомдарынан тора.19-20 быуаттарҙа тауҙар тирәһендә тимер мәғдәндәрен ятҡылыҡтары асыла.Билдәле рус геологы И. В. Мушкетов бында ҙур ғына диориттар ятҡылығы булыуын асыҡлай. Түбәгә яҡыныраҡ диориттар эпидозитлы диорит менән алмашына.
Вырей (Индига ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Разномойка (Көйөргәҙе районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Екатерина II һәйкәле (Краснодар)
Һәйкәл тарихы
Яңы һәйкәл Рәсәй рәссамдары союзы ағзаһы, билдәле скульптор Александр Аполлонов тарафынан элекке һәйкәлдең бронза моделе һүрәттәре, архив документтары һәм һыҙмалары буйынса эшләнә. Монумент Ростов дәүләт университетының художестволы иретеп ҡойоу оҫтаханаһында ҡойола, архитектура-скульптура атрибутикаһы Краснодар компрессор заводында эшләнә.
Халонен Тарья
Президент вазифаһын ҡалдырғандан һуңғы осор
2015 йылдың яҙында Гарвард университетында халыҡ-ара сәйәсәт һәм тотороҡло үҫеш буйынса лекциялар уҡырға саҡырыла.
Вицин Сергей Ефимович
Эштәре
Сергей Вицин енәйәт хоҡуғы һәм енәйәт процесы проблемалары буйынса йөҙҙән ашыу ғилми хеҙмәттең авторы һәм авторҙашы булып тора; ул енәйәтселекте һәм идаралыҡ теорияһын өйрәнеүҙә, шулай уҡ РФ-ла суд эштәре мәсьәләләре һәм енәйәт хоҡуғы өлкәһендә тикшеренеүҙәрҙә специалләшә. Биш тиҫтәләгән кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияһының ғилми етәксеһе һәм консультанты булып тора. Вицин «енәйәтселек системалы ҡараш күҙлегенән — был ҡатмарлы социаль динамик система, ул билдәле параметрҙар менән етерлек адекват характерланырға һәм процесс булараҡ өйрәнелергә тейеш»,-тип иҫәпләй. Енәйәтселек менән айсберг араһындағы оҡшашлыҡты килтереп, профессор Вицин «айсбергтың сифатлы составын билдәләр өсөн уның айырым өлөштәрен тикшереү етә. Дөйөм алғанда енәйәтселек тә уның өлөштәре буйынса тикшерелергә тейеш“» тип һанай.
Төркиә тарихы
Хетт батшалығы
Б. э. т. III—II мең йыллыҡтарҙа хеттарҙа ырыу-ҡәбилә ҡоролошо тарҡала башлай. Б. э. т. XX—XVIII быуаттарҙа семит (ашшур, әмөри) сауҙагәрҙәренең әрһеҙләшеп үтеп инеүе был процесты тиҙләтә. Кесе Азияның көнсығыш һәм үҙәк өлөштәрендә әле б. э. т. III мең йыллыҡтарҙа уҡ дәүләт-ҡала рәүешендәге сәйәси берәмектәр (Пурусханда, Амкува, Куссар, Хатти, Каниш, Вахшушана, Ма’ма, Самуха һәм башҡалар) булған. Уларҙың башында батшалар (рубаум) һәм батшабикәләр (рабатум) торған. Кесе Азияның дәүләт-ҡалалары ашшур сауҙагәрҙәренән отоп алынған имлә һәм яҙма тел менән файҙаланған. Дәүләт-ҡалалар араһында сәйәси  өҫтөнлөк өсөн даими көрәш барған. Тәүге мәлдәрҙә Пурусханда көсәйеп китә, уның хакимы Кесе Азияның башҡа дәүләт-ҡалалары араһында «бөйөк батша» тип таныла. Һуңынаныраҡ Куссар дәүләте өҫкә сыға. Б. э. т. XVIII быуаттың беренсе яртыһында Куссар батшаһы Аниттас ҙур держава хасил итә, был дәүләт аҙаҡ Хетт батшалығы тип йөрөтөлә башлай.
«Весна» эше
Эш
«Весна» эшен ойоштороу инициаторы ОГПУ эшмәкәре И. М. Леплевский була. ОГПУ рәйесе урынбаҫары Ягоданың ярҙамында ул «Весна» эшенең кимәлен «Промпартия эше» кимәленә еткерә.
Төркиә тарихы
Ғосман империяһының тарҡалыуы
XIX быуатта империяның ситтәрендә айырымланыу кәйефтәре көсәйә. Ғосман империяһы яйлап ерҙәрен юғалта башлай, Көнбайыштың технологик өҫтөнлөгөнә ҡаршы тора алмай. Көсһөҙләнеүсе империя, Германия ның ярҙамына өмөт итеп, Беренсе донъя һуғышы на ылығып китә. Һуғыш Дүртәү берлегенең тар-мар ителеүе менән тамамлана.
Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш һәм Төрөк республикаһын иғлан итеү
1923 йылдың 29 октябрендә Төрөк республикаһы иғлан ителә һәм Мостафа Кәмал, «Ататөрк»тигән исем алып, уның беренсе президенты була. Оҙайлы төшөнкөлөк һәм хәрби еңелеүҙәр осоронан һуң Төрөк Республикаһы империясыл йүнәлешен милли дәүләт төҙөү программаһына алмаштыра.
Хәҙерге заман ваҡиғалары
Төркиә менән Европа араһындағы мөнәсәбәттәрҙе Төркиәнең 2004 йылда Евросоюзға ингән Кипр ҙы танырға теләмәүе ҡатмарлаштыра. 1974 йылда  Төркиә утрауҙың төньяҡ өлөшөн оккупациялай, шунан бирле уның хөкүмәте көньяҡ грек өлөшөнөң легитимлығын танымай. 2012 йылдың 21 сентябре: Төркиә суды отставкалағы өс генералды 2003 йылда дәүләт түңкәрелеше эшләргә тырышҡан өсөн 20 йылға ултырта. Улар  Рәжәп Тайип Эрдоғанд ың хөкүмәтен ҡолатмаҡ булған була. Тағы 319 кеше төрлө мөҙҙәткә төрмәгә ултыртыла,  улар араһында офицерҙар һәм күренекле хәрби начальниктар була.
2013 йылдың майында Төркиәлә хөкүмәткә ҡаршы сығыштар башлана.
Щелкан
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терса. Бәләкәй йылға бассейны — Дон йылғаһы Хопёр һәм Северский Донец йылғалары ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Вәлиев Әкрәм Мөхәррәм улы
Биографияһы
Башланғыс белемде үҙ ауылында ала. 1932 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының тел һәм әҙәбиәт факультетын тамамлай. 1932—1924 йылдарҙа әрме лә хеҙмәт итә. Хеҙмәтен тултырып ҡайтҡас, Башҡортостан Яҙыусылар союзында идара сәркәтибе булып һәм күп кенә йылдар Башҡортостан китап нәшриәтендә эшләй.
Тәүкеше
Фәнни күҙаллауҙар
Хәҙерге фәндә «тәүкеше» төшөнсәһе хаталы тип ҡарала, сөнки кеше аҡрынлап һәм айырым заттар булып түгел, ә тотош популяциялар сиктәрендә барған өҙлөкһөҙ эволюция процесы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.
Тлянкин-Игый
Тлянкин-Игый — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тукан йылғаһының һул ярына тамағынан 201 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Зайка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Император Художество академияһы ҡарамағындағы Юғары художество училищеһы
Тарихы
Юғары художество училищеһы 1893—1894 йылдарҙа Император Художество академияһын үҙгәртеп ҡороу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Үҙгәртеп ҡороу инициаторы — академияның вице-президенты граф И. Толстой була.
Репин, Куинджи, Киселёв, Кардовский, Матэның уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеге рус сәнғәте тарихының сағыу бите була. Репин оҫтаханаһында айырым йылдарҙа туҡһанға тиклем уҡыусылары була, улар араһында М.Б Греков, Д. Н. Кардовский, Б. М. Кустодиев, О. Э. Браз, Н. И. Фешин, И. Я. Билибин, И. Э. Грабарь, К. А. Сомов, Ф. А. Малявин, М. Б. Греков, И. И. Бродский, А. М. Любимов һәм башҡа бик күптәр. А. И. Куинджи оҫтаханаһында Николай Рерих, К. Ф. Богаевский, Константин Вроблевский, Виктор Зарубин, Николай Химона, Николай Рерих, Аркадий Рылов, Вильгельм Пурвитис, Фердинанд Рушиц, Александр Борисов, Евгений Столица, Николай Калмыков һәм башҡалар була.
1917 йылдан һуң
1921 йылдан улар яңынан төҙөлгән Художествво академияһы ҡарамағындағы Петроград дәүләт художество- уҡытыу оҫтаханалары тип йөрөтөлә; 1922 йылда Юғары художество-технология институтына үҙгәртелә (ВХУТЕИН, ЛВХТИ).
Урал батырҙың алтын билбауы
Бөрйән районы
Мәндәғол ауылындағы «КаповоТур» турбазаһында урынлашыу. Ағиҙел буйлап ағыу, Аҡбулат ауылындағы мәсет менән танышыу, Бабсаҡ бей ҡәберенә зыярат ҡылыу. Шүлгәнташ мәмерйәһенә экскурсия.
Журавлёв Числав Григорьевич
Ҡаҙаныштары
1990 йылдан 2002 йылға тиклем алып өлкә радиоһында, шулай уҡ күп милләтле «Һамарҙан Радио-7» эрзя телендә радиотапшырыуҙар алып бара (ГТРК «Һамар»).
2002 йыл- эрзя телен һаҡлау һәм үҫтереү өсөн — эрзя телен ҡотҡарыу фондының А. П. Рябов исемендәге премияһы лауреаты (Мордва республикаһы, Саранск ҡалаһы)
2011 йылдың 2 июлендә XIII өлкә мордва «Масторава» фестивалендә (Һамар өлкәһе, Отрадный ҡалаһы) Журавлев Числав Һамар өлкәһендә мордва милли мәҙәниәтен үҫтереүгә һәм һаҡлауға ҙур өлөш индергәне өсөн Һамар өлкәһе Губернаторының Почёт грамотаһы менән бүләкләнә.
Маннапова Рәмзиә Тимерғәле ҡыҙы
Биографияһы
Рәмзиә Тимерғәле ҡыҙы Маннапова Башҡорт АССР-ының Ҡандра районы Ҡандракүл эшселәр ҡасабаһында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы) тыуған.
Оло Азясь
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Ихсанов Әхтәм Сөләймән улы
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 112-се Башҡорт атлы дивизияһының «Ҡыҙыл атлылар» гәзитендә мөхәррир урынбаҫары була. Һуғыштан ҡайтҡас, республика радиокомитетында, «Башҡортостан ауыл хужалығы» журналы редакцияһында эшләй.
Замарашка (Иртыш ҡушылдығы)
Замарашка  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының һул ярына тамағынан 1717 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Ғәйнетдинов Мәүлетбай Сөләймән улы
Ғәйнетдинов Мәүлитбай Сөләймән улы (14 май 1938 йыл — 6 июнь 2014 йыл) — йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993).
Эльфрида Елинек
Биографияһы һәм ижады
Бала сағы һәм йәшлеге Венала үтә. Әсәһе Ольга Илона Бухнер (иренең фамилияһы буйынса Елинек, 1904—?) хәлле католик ғаиләһенән сыҡҡан, оҙаҡ йылдар бухгалтер булып эшләй; атаһы Фридрих Елинек (1900—1969) фәҡир ғаиләлә тыуып үҫкән, һөнәре буйынса химик, ғилми хеҙмәттәр, шул иҫәптән «Zur Kenntnis der Brenztraubensäure» (1954) тигән монографияның авторы була. Сығышы менән йәһүд булһа ла, атаһы хәрби осор өсөн кәрәкле һөнәр эйәһе булғанға национал-социалистик режим эҙәрләүенә эләкмәй. 1950-се йылдарҙа Фридрих Елинек психик ауырыуға тарый һәм оҙаҡ ваҡыт ғаиләһе тәрбиәһе аҫтында өйҙә ята һәм, бөтөнләйгә аҡылдан яҙып, 1969 йылда вафат була.
Һуңғы осор әҫәрҙәрендә Елинек феминистик темаларҙан ситләшә һәм социаль тәнҡиткә, Австрияның нацистик үткәне темаларына мөрәжәғәт итә.
Шланлыкүл
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)