cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әбделвәхит Әбдрәшитов
Әбделвәхит Әбдрәшитов (1787—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Әбделвәхит Әбдрәшитов (Әбделсәлих Ишмөхмәт улы Сурағолов) Ырымбур губернаһы Ҡобау улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Ҡобау ауылында йәшәгән. Йорт старшинаһы булып хеҙмәт итә.
Өрәк
Башҡорт телендә ҡурҡыу осрағында «ҡот осоу» тип әйтелә. Йәғни, ышаныуҙар буйынса, ҡот (өрәк) һәр бер кешелә лә бар булып сыға.
Бөгөнгө башҡорт әҙәби телендә өрәк һүҙе урынына, фарсы теленән кергән йән һүҙе ҡулланыла. Өрәктәргә ышаныуҙар Ислам дине таралғансы уҡ барлыҡҡа килгән тип һығымта яһалған.
Иштемәс Йәноҙаҡов
Биографияһы
1814 йылда Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә. 1814 йылдың 5 декабрендә урядник званиеһын ала.
Шакир (исем)
Билдәле кешеләр
Ғәйнуллин Шакир Йомағол улы (Гайнуллин Шакир Юмагулович; 12 апрель 1921 йыл — 4 июнь 1993 йыл) — иҡтисадсы. Бөйөк Ватан һуғышында һәм совет-япон һуғышында ҡатнашҡан. «Салаватстрой» тресы идарасыһының иҡтисад мәсьәләләре буйынса элекке урынбаҫары, трестың баш иҡтисадсыһы. Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры. Салауат ҡалаһының почётлы гражданы (1978).
Ғәтиәтуллин Шакир Йосоп улы (21 сентябрь 1916 йыл — 21 июль 1972 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).
Фамилия
Шакиров Әхмәтнур Сәлих улы (Шакиров Ахматнур Салихович; 2 май 1951 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. СССР-ҙың Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1989). 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры(1986). 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Ауылдар
Шакир (Шакировка) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл.
Нәзир (исем)
Билдәле шәхестәр
Нәзир Мырҙабай улы Ҡолбахтин (17 сентябрь 1941 йыл) — юғары мәктәп ветераны, ғалим-тарихсы. 1979 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2013 йылдарҙа археология, боронғо һәм урта быуаттар тарихы кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1997), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003). Башҡортостан Фәндәр академияһының Р. Ғ. Кузеев исемендәге премияһы лауреаты (2009). «Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе кавалеры (2009).
Фамилияларҙа
Нәзирова Флизә Изген ҡыҙы (15 февраль 1964 йыл) — тупраҡты өйрәнеүсе ғалим, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты.
Нәзиров Марис Нәзиф улы (4 август 1949 йыл — 3 февраль 2013 йыл) — журналист һәм шағир. СССР Журналистар союзы (1970) һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы (2000) ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һəм киң мəғлүмəт хеҙмәткәре (2004).
Мусаҡай
ОКТМО коды: 75636440131
Исеме
Ауыл уның нигеҙ һалыусыһы Мусаҡай исеме менән аталған (Муса һүҙенең иркәләтеү-кесерәйтеү формаһынан).
Шарташ (күл)
Шарташ — Екатеринбург ҡалаһының төньяҡ-көнсығыш ситендә, Киров районында урынлашҡан тымыҡ күл, элек Иҫәт йылғаһы бассейнына ҡараған.
Этимологияһы
Ғалим А. К. Матвеев үҙенең һүҙлектәрендә был һүҙҙең мәғәнәһен: «...атама, бәлки, башҡорт телендәге шар — «һаҙлыҡ» (шулай уҡ ул самодий теленән килгән Сор һүҙенең рефлексы булып тора) һүҙе менән бәйлелер» тип аңлата.
Ырымбур ҡәлғәһе
Ҡәлғә структураһы
Ҡала регуляр планы буйынса төҙөлә, уның нигеҙендә тура мөйөшлө селтәр ята. Бындай планировка ҡәлғәнең һаҡлау мөмкинлектәрен көсәйтә. Киҫелешкән урамдар бик аҙ, башлыса урамдар ике-өс квартал һайын киҫешә. былар бөтәһе лә дошманға ҡалаға инеүҙе ҡатмарлаштырыу сиктәрендә эшләнә. Дошман тип күсмә тормош алып барған һыбайлылар күҙ уңында тотола. Административ биналар ҡала үҙәгендә түгел. ә йылға буйында йәки шул тирәлә урынлаштырыла. План ассиметриялы. Дөйөм алғанда, ҡала-ҡәлғә планировкаһы уникаль тип һанала.
Ҡала көньяҡтан төньяҡҡа табан төҙөлә. Төп урамдар — Штаб һәм Губерна (хәҙерге ваҡытта — Ленин һәм Совет), был урамдарҙа юғары офицерҙар һәм чиновниктар йәшәй. Губерна урамынан көнсығышҡа табан — казактар, көнбайышҡа табан — һалдаттар һәм һөргөнселәр. Ҡалғандар өсөн шул уҡ ваҡытта Бәрҙә бастионында зиндан (острог) төҙөлә. Ҡалған өлөштәр дәүләт ҡаҙаны ҡарамағында ҡала.
Пугачев болаһы
Баш күтәреүселәрҙең көсө көндән-көн арта — декабрь башына Пугачевтың армияһы 25000 кеше тәшкил итә, пушкаларҙың һаны 86 була. Хәрәкәт йәйелгәндән йәйелә бара, ә Ырымбур ҡәлғәһе 1774 йылдың март аҙағына тиклем ҡамауҙа ҡала. Ырымбурҙа аслыҡ башлана.
Ош (Ҡырғыҙстан ҡалаһы)
Халҡы
2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата, Халыҡ һаны 270 400 кеше (даими) йәки 257 100 кеше (хәҙерге ваҡытта булғаны), ҡала хакимиәтенә буйһонған сиктәге биләмәләрҙә (ҡала ситендәге 11 ауылды иҫәпкә алып), — 299 500 кеше (даими) һәм 284 600 кеше (хәҙерге ваҡытта булғаны) тәшкил итте.
Ош ҡалаһы хакимиәтенә буйһонған майҙан биләмәһе 182 км2 тәшкил итә.
Боронғо дәүерҙәрҙә
X быуатта Ош ҡалаһы, Һиндостан һәм Ҡытайҙан Европаға (ҡара: Бөйөк ебәк юлы) үткән каруан юлдарының киҫешеү нөктәһе булып, ҙурлығы буйынса Фирғәнәнең өсөнсө ҡалаһы тип иҫәпләнгән.
Биктимер (исем)
Этимологияһы
Биктимер бик + тимер һүҙҙәре ҡушылып төҙөлгән башҡорт ир-ат исеме. Бала тимер һымаҡ ныҡ булһын тип ҡушыла.
Билдәле кешеләр
Биктимер Ураҙаев (18-се быуаттың сиреге — 17 май 1774 йыл) — башҡорт старшинаһы. Емельян Пугачёв полковнигы, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, отряд командиры.
Сәлимйәнов Биктимер Рәжәп улы (Салимьянов (Салимянов) Биктимер Разяпович; 1922 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ефрейторы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1945)
Ханнанов Рәсих Нурғәли улы
Биографияһы
1951—1956 йылдарҙа СССР Ҡораллы Көстәрендә хәрби хеҙмәттә була.
1956—1958 йылдарҙа Стәрлетамаҡ мәҙәни-ағартыу училищеһында уҡый.
Неросовей-Тане
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Сафари клубы
Сафари клубы (Safari Club, نادي السفاري,, Safari Club) — разведка органдарының халыҡ-ара берлеге,  1976 йылда Африкаға совет  һәм коммунистик  үтеп инеүе  менән көрәшеү өсөн ойошторола. Франция, Марокко, Мысыр, Сәғүд Ғәрәбстаны һәм Ирандың махсус хеҙмәттәрен берләштерә. АҠШ һәм Израилдең разведкалары менән хеҙмәттәшлек итә. Коммунизм таралыуға ҡаршы көрәш сиктәрендә бер нисә хәрби, финанс һәм йәшерен  дипломатик операция  үткәрә.
Төҙөлөшө һәм ҡатнашыусылары
Әммә ЦРУ ойошма менән даими   оператив бәйләнештә тора. Был мөнәсәбәттә Генри Киссинджер аралашсы була. ЦРУ-ның оператив хеҙмәткәрҙәре Теодор Шекли, Томас Клайнс һәм Эдвин Уилсон Клубта йәшерен ҡатнаша. Өлкән  Джордж Буш  менән дә даими бәйләнеш тормошҡа ашырыла, Клуб ойошторолған мәлгә ул — ЦРУ директоры, һуңынан АҠЩ-тың вице-президенты, унан һуң президенты була.
Заир һуғышында
1977 йылдың яҙында Заирҙың Шаба провинцияһында Ангола яҡлы һул фетнәселәрҙе ҡыйратыуҙы ойоштороу Сафари клубының тәүге эре операцияһы була. Клуб  президент  Мобутуға,  халыҡ-ара ҡатнашлыҡ ойоштороп, фетнәне баҫтырырға ярҙамлаша. Франция  —  хәрби  транспорт авиацияһы, Мысыр — осоусылар составы, Марокко  һуғышта хәл иткес роль уйнаған экспедиция корпусы менән ҡатнаша. Шабалағы еңеү Анголаның  коммунистик режимына баҫымды көсәйтергә, шулай уҡ Заирҙа  француз һәм бельгий тау тоҡомдары сығарыу бизнесын һаҡлап ҡалырға мөмкинлек бирә.
Африка Мөгөҙөндәге һуғышта
Сомалиға ярҙам итеү планын Картер   1980 йылдың йәйендә генә ҡабул итә. Ләкин уларҙы тормошҡа ашырыу менән киләһе хакимиәткә шөғөлләнергә тура килә.
Калешевка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Үтәбай-Кәрими Рауил Алексей улы
Биографияһы
Үтәбаев Рауил Алексей улы (Үтәбай-Кәрими) 1933 йылдың 30 авгусында Татар АССР-ы Ҡазаҡлар ауылында тыуған.
Ғаилә хәле
Күренекле ғалим-шәрҡиәтсе Үтәбай-Кәримиҙең (Үтәбаев Рауил Алексей улы) тоғро тормош юлдашы, рухи ярҙамсыһы, мәрхүм булғас, уның тороп ҡалған ҡулъяҙмаларын тәртипкә һалып, нәшриәткә әҙерләп биреүсе - Үтәбаева Маһинур Мөхлис ҡыҙы. Уларҙың бик милли рухлы ике балаһы - Зөһрә менән Салауат — ата-әсәһенең беренсе ярҙамсыһы була, уларҙың тамамланмай ҡалған ҡайһы бер эштәрен дауам итәләр
Ай тотолоу
Һүҙҙең килеп сығышы
Һүҙбәйләнештең килеп сығышы төрки сығанаҡлы ай һәм тотолоу һүҙҙәре менән бәйле һәм айҙы йәмләндереп ҡарауҙы саҡылдыра.
Урал дәүләт тимер юлдары университеты
Юғары уҡыу йорто тарихы
1964 йылдың 16 ноябрендә төп уҡыу корпусы беренсе сиратының ишектәре асылды. Был корпустың иркен аудиториялары, лабораториялары һәм кабинеттарына дөйөм белем биреү, шулай уҡ электромеханика факультетының бөтә кафедралары һыйҙы. Артабанғы йылдарҙа уҡыу корпусының икенсе һәм өсөнсө сираты, ятаҡтар, торлаҡ йорттар һ. б. биналар файҙаланыуға тапшырылды. Шулай ҡалала, УПИ-нан һуң икенсе студент ҡаласығы формалаша.
Әбүзәр Мөхәмәтов
Ғаиләһе
Ҡатындары — Ҡунаҡбикә, Бәлхиә һәм Хәҙисә; улдары — Ҡотлоәхмәт, Шәрәфетдин, Абдулмәхийән һәм Хажмөхәмәт; ҡыҙҙары — Ғәмбәрә, Барсын һәм Ғәйшә.
Гэна-Ходата
Гэна-Ходата — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ходата йылғаһының уң ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Хорю-дзи
Хорю-дзи (яп. 法隆寺  Храм процветающей дхармы) — Японияның Нара префектураһындағы Икаруга ҡалаһының буддистар храмы.
Туп-тулы исеме — Хорю Гакумон-дзи (法隆学問寺), йәғни сиркәү өйрәнеү сәскә атыусы дхарманы өйтәнеү сиркәүе, храм семинария булыу менән бер рәттән монастырь ҙә булған. Донъялағы ағас ҡоролмалар араһында иң боронғоһы йорт булып һанала. Японияла был храм иң боронғо храм данын тота. Храм хоссо йәғни һинд фәлсәфә мәктәбе йогачараның төп урыны,Досёға нигеҙ һалған урын булып тора. Ул көньяҡтағы иң эре ете храмдар араһында иң ҙуры.
Кондо
Кондо шулай уҡ ағастан төҙөлгән иң боронғо ҡоролма, уның ҙурлығы — 18,5×15.2. м. Ул ҡытай йәки корея стилендә төҙөлгән. Залында данлыҡлы Сяканың өс һынлы триадаһы тора.
Неро-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы
Штаб-фатиры Парижда. Генераль секретарь (2021 йылдың 1 июненән) — Матиас Корманн (Австралия).
Рәсәй һәм Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы
2007 йылдың майында ойошма етәкселеге Рәсәйҙе ағзалыҡҡа алыу тураһында һөйләшеүҙәр башларға ҡарар итә.
Ул һәм ул (хикәйә)
Сюжет
Йырсы ирен былай һүрәтләй: «Ул матур ҙа, яғымлы ла түгел. Ундайҙар өҙөлөп яратылыуға хаҡлы түгел. Улар мөхәббәтте бары тик һатып ҡына ала торғандар. Үҙегеҙ уйлап ҡарағыҙ. Ул көнө-төнө итек тегеүсе кеүек иҫерек. Иҫереклектән ҡулдары дерелдәй, үҙе тиргәшә һәм һуғыша. Ул мине лә туҡмай. Айныҡ сағында теләһә ниндәй урында тик ята һәм өндәшмәй». Ул ир тураһында сит кешеләрҙең фекере: «Йырсыға кассир, антрепренерҙар, контракттар, килешеүҙәр алып бара торған кеше кәрәк… Ә ул ҡатын бары тик ҡул сабыусы тамашасыларҙы ғына күрә, ә касса һәм шуның кеүек донъяның прозаик яҡтарын бөтөнләй белмәй һәм белергә теләмәй ҙә. Тимәк, уға был ир ҡойроҡ һәм хеҙмәтсе кеүек кәрәк».
Иҫке Гәнжә
Иҫке Гәнжә (Köhnə Gəncə) — археологик комплекс, урта быуат Гәнжә ҡаласығы. Был урында XVII быуатҡа тиклем ҡала булған. Хәҙерге ваҡытта Иҫке Гәнжә харабалары Әзербайжандың заманса Гәнжә ҡалаһынан 6-7 километр төньяҡ-көнсығыштараҡ.
Өйрәнеү тарихы
1981—1982 йылдарҙа Иҫке Гәнжә майҙандарында ҡаҙыныу һөҙөмтәһендә IX—XVII бб. ҡараған культуралы ҡатлам табыла, унда бик күп сәнғәт әҫәрҙәре өлгөләре асыҡлана. Улар араһында иероглифлы Ҡытай фаянс һауыт-һабаһы була.
Ҡыҫҡаса тарихы
XIV быуат ахырында, XV башында Гәнжә Аҡһаҡ Тимер (Тамерлан) ҡулы аҫтында була. 1588 йылда ҡаланы төрөктәр яулап ала, ә XVII быуатта сефевид шаһы Аббас I төрөктәрҙән ҡаланы тартып ала.
Архитектураһы һәм ҡоролошо
Соҡор янлап һалынған диуарҙар төрлө рәүештәге күпмөйөштәр хасил итә. Уң яҡта өс рәт ҡәлғә диуарҙары булғаны күренә. Ҡала эҙмә-эҙлекле үҫешкән, эске яғында цитадель булғанға оҡшаған.
Ҡәлғә диуарҙары
Төҙөлөш материалын бик ҡупшы итеп һәм ныҡлы уйлап һалғандар. Мәҫәлән, ҡабырғаһына ҡуйылған кирбесте рамка һымаҡ итеп, эсенә суйырташ ҡуйып ҡалдырғандар. Суйырташты былай ҡуйыу уны ҡәлғә диуарына ярайһы ныҡлы беркетергә мөмкинлек биргән. Ошондайыраҡ алымдар Дербент диуарҙарында ла күҙәтелә .Иҫке Гәнжәнең суйырташты ошолайтып кирбес эсенә ҡалдырып һалынған диуарҙары әле лә емерелмәй тора, ә бына таштан ғына һалынған урындарында көптәре айырылып төшөп бөткән тиерлек.
Металл эшкәртеү
Мәғлүмәт ҡалдырыусылар (мәҫәлән, Ибн әл-Джәузи) күрһәтеүенсә, Гәнжә оҫталары араһында биҙәүестәр генә түгел, ҡыйбатлы көмөш һауыт-һаба эшләүсе зәрҡәрҙәр ҙә булған. Был һауыт-һабаны байҙар һатып алған һәм баҫып алыусыларҙың да ҡиммәтле табышына әйләнгән.
Исламғол (Мәләүез районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (96 %).
Сюткес
Сюткес — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тара йылғаһының һул ярына тамағынан 106 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Алтай тау округы
Шулай уҡ Колыван-Воскресенск тау заводтары Император Канцелярияһы булараҡ билдәле була.
Идаралығы
Барнаул һәм уның күршеләш өйәҙҙәренең айырым территориаль-иҡтисади инфраструктураһы формалашыуы юғары даирәләге етәкселәр араһында әүҙем бәхәс тыуҙыра, һөҙөмтәлә 1917 йылдың 17 июнендә рәсәйҙең Ваҡытлы хөкүмәте (министр-рәйесе — А. Ф. Керенский) тарафынан улар Томск губернаһы составынан сығарыла һәм яңы булдырылған Алтай губернаһына күсереләләр.
Башҡортостан ауылдары
Ауылдар тураһында яҙма сығанаҡтар
III. Башҡа баҫма сығанаҡтар
СССР-ҙың 1936 йылғы Конституцияһы
Йөкмәткеһе
ВКП(б)-ның XVII съезы (1934 йыл) СССР-ҙа социализмдың еңеүе һәм башлыса төҙөлөп бөтөүе тураһында иғлан итте. Тимәк, производство средстволарына шәхси милек һәм эксплуататор синыфтары (шулай булғас, пролетариат диктатураһы — үтелгән этап) юҡҡа сығарылған, социалистик производство мөнәсәбәттәре еңгән. Яңы конституцияның иҡтисади нигеҙе итеп хужалыҡтың планлы социалистик системаһы иғлан ителә.
Илдә юғары закон сығарыу власы итеп ике палаталы СССР-ҙың Юғары Советы иғлан ителә, ә уның сессиялары араһында — СССР-ҙың Юғары Советының Президиумы. Юғары Советтың палаталарының тигеҙлеге һәм теләһә ниндәй килеп сыҡҡан мәсьәлә буйынса тикшереү һәм ревизия комиссияларын булдырыу хоҡуҡтары ҡарала; депутаттарҙың һайлаусылары алдындағы яуаплылығы һәм ышанысты аҡламаған депутаттарҙы кире саҡыртып алыу хоҡуғы нығытылып ҡуйыла.
Көньяҡ поляр түңәрәк
Көньяҡ поляр түңәрәк, көньяҡ киңлектың 60 градусынан түбәнерәк, Антарктика районының эсендә 66°33′44″ (66.5622°) урынлашҡан. Көньяҡ поляр түңәрәктән төньяҡҡа табан климаты уртаса булған көньяҡ билбау ята. Төньяҡ ярымшарҙағы шундай уҡ параллель Төньяҡ поляр түңәрәге тип атала.
Айыу емеше
Таралыуы
Айыу емеше Төньяҡ ярымшарҙың уртаса һәм субтропик поясында үҫә. Рәсәйҙең Европа өлөшөндә, Алыҫ Көнсығышта һәм Кавказда үҫә. Башҡортостандың көньяҡ Урал алды райондарында осрай. Урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа, тау биттәрендә үҫә.
Ҡылыҡһырлама
Япраҡтары сиратлап йәки 3—9 -лап суҡлап урынлашҡан. Япраҡ йәймәһе эллипс һымаҡ йәки йомортҡа формаһында.
Рәхимов Рәмил Нәсибулла улы
Биографияһы
Р.Рәхимов яҙған "1813 йылғы башҡорт байрағы"ндағы яҙыуҙар тураһындағы хеҙмәттә башҡорт полкы байрағының һәм туғыҙынсы башҡорт кантонының байрағы тарихы сағылдырыла.
Братислава паркы
Тарих
1995 йылда Марьино урамында Братислава паркы барлыҡҡа килә, ул Мәскәүгә Словакияның, иң юғары вазифалы кешеләре сәфәргә килгәненән һуң Словакия дәүләтенең баш ҡалаһы хөрмәтенә  булдырыла. Бер йылдан һуң районда был исемле метро станцияһы асыла, ә 1998 йылда — Словакия һәм Рәсәй дуҫлығын символлаштырыусы Братислава паркы булдырыла.. Уның биләмәһендә иҫтәлекле таш ҡуйылған, унда парк төҙөү инициаторы-Словакияның мәҙәниәт министрлығы, тип яҙылған.
Мөхәмәтйән Ишмөхәмәтов
Биографияһы
1-се Башҡорт атлы полкы составында 1812 йылдың 15 июнендә — Гродно, 2 августта — Смоленск (Красный), 3-5 сентябрендә — Можайск янындағы алыштарҙа ҡатнаша, ә 20 сентябрҙән Мәскәү эргәһендә була. 1812 йылдың 3—26 октябрендә 1-се Башҡорт атлы полкы Молод ауылы эргәһендә Серпухов юлындағы төп пикетты биләй. 27 октябрҙән дошманды эҙәрлекләй башлай һәм 29-30 октябрҙә Малоярославец эргәһендә алышҡа инә.
Көньяҡ Атлантик килешеү ойошмаһы
«Көньяҡ Атлантик договор ойошмаһы» («Организация Южноатлантического договора», South Atlantic Treaty Organization, SATO; Organización del Tratado del Atlántico Sur, OTAS), «САТО» — 1970-се йылдарҙың икенсе яртыһындағы Көньяҡ Атлантика илдәренең антикоммунистик һәм антисовет  хәрби-сәйәси берлеге проекты. Америка генералы Александр Хейг тарафынан тәҡдим ителә. Латин Америкаһындағы үтә уң режимдарҙың берләшеүен һәм  Көньяҡ Африка Республикаһының формаль булмаған ҡатнашыуын  күҙҙә тота. Ихтимал булған ҡатнашыусыларының бер фекергә килә алмауы арҡаһында үҫеш тапмай.
Енота-Хадыта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нестерова (Проходница ҡушылдығы)
Нестерова — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Проходница йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Каменный Кын
Каменный Кын — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кын йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Магнит ҡыры
Ҡырҙың квант теорияһы буйынса магнит ҡыры — электромагнит ҡырының айырым осорағы һәм фундаменталь массаһыҙ бозон — фотон менән таратыла.
Магнит ҡырының сағылышы
q
Ике магниттың үҙ-ара тәьҫир итешеүе
Бер төрлө булмаған ҡырға урынлаштырылған магнит диполенә, диполдың магнитлы моменты магнит ҡыры менән бер йүнәлешле булһын өсөн, уны әйләндерергә тырышҡан көс тәьҫир итә, тип әйтеү дөрөҫөрәк булыр ине. Әммә бер магнит та бер төрлө магнит ҡырынан көстөң тәьҫир итеүен кисермәй. Магнитлы диполға
Моисеев Николай Дмитриевич (астроном)
Биографияһы
1955 йылдың 6 декабрендә Мәскәүҙә вафат була. Ваганьков зыяратында ерләнгән.
Карой Эстерхази исемендәге университет
Карой Эстерхази исемендәге ғәмәли фәндәр университеты (Eszterházy Károly Egyetem, 2016 йылдың 1 июленә тиклем — Eszterházy Károly Főiskola) — Венгрияның Эгер ҡалаһындағы университет. 1774 йылда нигеҙләнгән; 1989 йылда нигеҙләүсеһе — епископ Карой Эстерхази хөрмәтенә исемен үҙгәрткән.
Морат Аджи
Биографияһынан
1969 йылда МДУ-ның география факультетын тамамлап, аспирантураға ҡабул ителгән. Иҡтисад фәндәре кандидаты, доцент. Иҡтисад, ижтимағи һәм тарих фәндәре өлкәһендә хеҙмәттәр яҙа.
Пичилему
Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 122 км көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.
Бөйөк Владимир һәйкәле (Батайск)
Тарихы
Монументты төҙөү буйынса эште башлар алдынан,  күҙәтеү майҙансығы  менән ҡурған булдырыла. Кенәз Владимир һәйкәле менән йәнәш Кенәз Владимир ғиәбҙәтханаһы ла төҙөлә. 2015 йылдың 13 июнендә  тантаналы шарттарҙа нигеҙгә тәүге таш һалына. Урындағы Батайск йолаларына ярашлы ғибәҙәтхана төҙөр алдынан һәйкәл ҡуйыр кәрәк, был юлы ла йолаға эйәрергә ҡарар итәләр.
Батайск ҡалаһында һәйкәл асыу тантанаһы 2015 йылдың 16 октябрендә үтә. Тантанала Батайск ҡалаһы башлығы Валерий Путилин, ҡала халҡы һәм руханиҙар ҡатнаша. Кенәз Владимир һәйкәлен Батайсктағы Дон митрополияһы башлығы Меркурий изгеләндерә.
Лоссиевский Михаил Владимирович
Биографияһы
Лоссиевский Михаил Владимирович 1850 йылда яҙыусы Владимир Степанович Лоссиевский ғаиләһендә тыуған.
Муса (исем)
Ауылдар
Муса (Күгәрсен районы) (Мусино) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл.
Искәндәров Әхмәт Гәрәй улы
Биографияһы
1969—1970 йылдарҙа Күгәрсен районы Иҫәнғол балалар музыка мәктәбенең баян класында уҡытыусы була. 1970—1972 йылдарҙа — Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре
Бөйөк Ватан һуғышында совет халҡының Еңеүенең 40 йыллығына арналған художестволы ижад лауреаты миҙалы (1985). СССР Мәҙәниәт министрлығының «За отличную работу» значогы (1988).
Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007).
Шашҡан (станция)
Географияһы
Станция Соль-Илецк ҡала округы үҙәгенән туранан яҡынса 22 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Иштуған
Урамдары
Исемдәре :
Молдова Халыҡ фронты
Тарихы
1988 йылда ике оппозиция төркөмдәре барлыҡҡа килгән: Үҙгәртеп ҡороу өсөн демократик хәрәкәт һәм Алексей Матеевич исемендәге музыкаль-әҙәби клуб. 1989 йылдың 20 майында Молдавия Совет Социалистик Республикаһының автономияһы өсөн сығыш яһаған Молдованың Халыҡ фронты төҙөлә. Ошо ойошмалар ҡатнашлығында 1989 йылдың йәйендә Кишинёвта күп һанлы демонстрациялар уҙған. Демонстранттар Молдованың сәйәси һәм иҡтисади үҙаллылығын, 1939 йылғы Германия-СССР килешеүе эҙемтәләрен бөтөрөүҙе, республиканың рәсми теле статусында латин графикаһы нигеҙендәге молдаван телен таныуҙы талап иткәндәр. Ҡайһы бер сығанаҡтар хәбәр итеүенсә, демонстрацияларҙа артабанғы лозунгтар яңғыраған: «Молдова — молдавандарға!», «Сумаҙан — вокзал — Рәсәй». Башҡа сығанаҡтарға ярашлы, бындай лозунг Молдовала тик бер тапҡыр урыҫ теле прессала гипербола булараҡ телгә алынған. Быға яуап итеп 8 июлдә «Унитате-Берҙәмлек» хәрәкәтенең ойоштороу съезы үткәрелгән. 1989 йылдың 31 авгусында Молдавия ССР-ының Юғары Советы молдаван телен «сәйәси, иҡтисади, социаль һәм мәҙәни өлкәләрҙә» рәсми тел тип, ә урыҫ телен милләт-ара аралашыу теле тип иғлан иткән. Латин графикаһында молдаван телен ҡайтарыу тураһында закон ҡабул ителгән. Халыҡ фронты хуплауында Юғары Советтың рәйесе итеп Мирча Снегур һайланған.
Церера (кәрлә планета)
Статусы
а) гравитация көстәре тәьҫире аҫтында гидростатик тигеҙлеккә эйә һәм түңәрәккә яҡын формала булған күк есеме.
Өҫтө
Dawn-дың төп камераларынан алынған һүрәттәрҙе анализлап, АҠШ, Италия, Германия һәм Франция геологтары Церера өҫтөндәге әүҙемлек эҙҙәренең тоҡомдоң өҫкө ҡатламдарында һыуҙың күплеге менән бәйле булыуын билдәләй. Материяның өс типтағы ағымы булыуы асыҡлана. Беренсе аҡым башлыса юғары киңлектәрҙә осрай — ул ерҙәге боҙлоҡтарҙы хәтерләтә, улар, бер урындан икенсе урынҡа күсеп йөрөп, кратер ситтәрен емерә, икенсе типтағы шыуышыу ерҙәге ишелмәләргә оҡшаш. Өсөнсө шыуышыу ҙур структураға эйә булған кратерҙар менән ассоциациялана: улар көслө ташҡынды хәтерләтә. Бөтә был шыуышыуҙар планета өҫтөндә бик йыш күҙәтелә — бындай күренештәрҙе диаметры 10 километрҙан ашыу кратерҙарҙың янында осратырға мөмкин
Паровоз-һәйкәл (Батайск)
Паровоздың һуңғы машинисы Н. И. Сороченко була, һуңынан ул юлдың Батайск дистанцияһы начальнигы урынбаҫары була.
Бибиков Александр Ильич
Пугачев болаһын баҫтырыуға
Чинын һәм наградаһын иҫән саҡта ала алмай.
Ҡунаҡҡужа Әмирбаев
Биографияһы
1807 йылда 1-се Башҡорт полкы составында Рус-прусс-француз кампанияһында ҡатнаша.
Богомолов Дмитрий Васильевич
Биографияһы
Эш урыны: Краснодар тәмәкеселек институты, Әзербайжанда Муган тәжрибә-тоҙло тупраҡ станцияһы, Кавказ аръяғы һыу хужалығы институты — 1928—1932 йылдарҙа.
Уның етәкселеге аҫтында 1934—1940 йылдарҙа Башҡортостанда беренсе тапҡыр тупраҡты комплекслы өйрәнеү үткәрелә, һәм 1941 йылда Башҡортостандың беренсе йыйылма тупраҡ картаһы (масштабы 1:2000 һәм 1:500) төҙөлә. Тупраҡты өйрәнеү һөҙөмтәләре уның тарафынан «Почвы Башкирской АССР» монографияһында дөйөмләштерелә. М. М. Туровцев менән берлектә Богомолов Д. В. 1941 йылда 1:500000 масштабында республиканың бөтә территорияһының тәүге тупраҡ картаһын төҙөй. 1954 йылда Д. В. Богомолов тарафынан Башҡортостан тупрағының беренсе генетик классификацияһы төҙөлә.
Кабалевский Дмитрий Борисович
Биографияһы
Дмитрий Борисович Кабалевский 1904 йылдың 17 (30) декабрендә Санкт-Петербургта Эске эштәр министрлығының урындағы иҡтисад мәсьәләләре буйынса баш идаралығы хеҙмәткәре Борис Клавдиевич Кабалевский ғаиләһендә тыуған. .
Дмитрий Борисович Кабалевский 1987 йылдың 14 февралендә Мәскәү ҙә вафат була (яңы ҡуйылған һәйкәлдә вафат булыу датаһы — 16 февраль күрһәтелгән) Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Ижтимағи эшмәкәрлеге
Композиторҙар Союзында һәм СССР Мәҙәниәт министрлығында төп административ вазифаларҙы биләгән, шулай уҡ төрлө халыҡ-ара мәҙәниәт ойошмаларында СССР исеменән сығыш яһаған, совет осорондағы иң рәсми музыкаль эшмәкәрҙәрҙең береһе була. 1940 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 23-сө Пермь һайлау округынан 7-11 саҡырылыш СССР Юғары Советы Милләттәр Советы депутаты (1966—1987).
Тайтас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Николай Чудотворец һәйкәле (Батайск)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Айбулат (исем)
Фамилия
Айбулатов Шиһап Зәйнетдин улы (Айбулатов Шихаб Зайнетдинович; 9 август 1930 йыл — 2 июль 2005 йыл) — журналист. 1966—1991 йылдарҙа Силәбе өлкәһе Арғаяш районының «Восход» гәзите мөхәррире. 1959 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Ижади ойошманың 6-сы съезы делегаты. Райондың почётлы гражданы
Википедия
Төп биш ҡағиҙә
Һәм һуңғы бишенсе ҡағиҙә: Тәҡдим ителгән мотлаҡ дүрт ҡағиҙәнән башҡа ҡәтғи ҡағиҙәләр юҡ. Ҡалған барлыҡ ҡағиҙәләр үҙгәртелә һәм камиллаштырыла ала. Был эштә һәр кеше үҙ тәҡдимен индереп, йәмәғәтселеккә мөрәжәғәт итһен. Яңы мәҡәләләр яҙырға, булғандарын камиллаштырырға тартынмағыҙ — Википедияла һәр кем тигеҙ хоҡуҡлы.
Түбәнге Нерояга
Түбәнге Нерояга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Тебеняк
Тебеняк — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нияп йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк (№677 Тебеняк тоғаны) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Ташҡаҙған (Силәбе өлкәһе)
Ташҡаҙған (Ташказган) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Агаповка районы составына кереүсе ауыл. Светлогорск ауыл Советына ҡарай.
Ҡаран (Мәләүез районы)
Тарихы
1871 йылда Сембер һәм Пенза крәҫтиәндәре Мәмбәтҡол ауылы башҡорттары ерендә Ҡаран ауылына нигеҙ һалған. 1885 йылда йорттар һаны 30-ға еткән. 10 йылдан һуң 15 йорт Яңы Каран ауылын ойошторған, ә Ҡаран Иҫке Ҡаран ауылына әйләнгән. Ул саҡта Яңы Ҡаран ауылында 77 кеше йәшәгән.
Быуындар анты һәйкәле (Батайск)
Тарихы
Һуңынан немецтар ҡалаға яңы көстәр ташлай. «Ҡыҙыл Баҡса» районында яңы һуғыштар ҡыҙа. Көн уртаһында совет ғәскәрҙәре Көнбайыш Батайск үҙәген азат итә. 159-сы айырым уҡсылар бригадаһы яугирҙәре Дмитрий Клачко, Сергей Чевардов һәм Николай Дуденко тимер юл вокзалы стенаһына  ҡыҙыл флаг ҡаҙай. Немец командованиеһының Ростов аша  1-се танк армияһын төньяҡҡа сығарыу планы килеп сыҡмай.
Халыҡ-ара төрки мәҙәниәте ойошмаһы
Ҡатнашыусылар
2015 йылдың аҙағына Рәсәй мәҙәниәт министры Владимир Мединский Алтай, Башҡортостан, Саха (Яҡутия), Татарстан, Тыва, Хакасия республикалары башлыҡтарына Халыҡ-ара төрки мәҙәниәте ойошмаһы (Төрксой) менән бәйләнеште кисекмәҫтән туҡтатырға кәрәклеге тураһында телеграмма ебәрә Был Башкортостан, Тыва, Алтай, Хакасия һәм Яҡутстандың. ойошманан сығыуына килтерә
Кутоп-Юган (Обь ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Круль Леонид Янович
Круль Леонид Янович (16 август 1923 йыл — 8 октябрь 1997 йыл) — рәссам, 1961 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы.
Охот диңгеҙе
География
2014 йылдың 15 мартынан алып БМО ҡарарына ярашлы, Хоккайдо утрауы янындағы бәләкәй өлөштән башҡа, Охот диңгеҙе Рәсәй Федерацияһының айырым иҡтисади зонаһына индерелә.
Гидроним
Охот диңгеҙе атамаһы Охот йылғаһы исеменән алынған, ә ул үҙ сиратында эвен телендәге «Окат» (йылға) һүҙенән барлыҡҡа килә. Элекке атамалары — Лам диңгеҙе (эвен телендә «лам» — «диңгеҙ») һәм Камчатка диңгеҙе. Япондар борон диңгеҙҙе Хоккай («Төньяҡ диңгеҙ») тип атаһалар, хәҙер Охоцуку-кай тип исемләйҙәр.
Сура батыр (эпос)
Йөкмәткеһе
Икенсе көндөң төнөндә үк Миңһылыу бейбикәнең ишеген шаҡыйҙар. Кем булһын — хандары, бейбикәнең асмай сараһы юҡ. Аса. Хандары яһанып-биҙәнеп килгән, затлы бүләктәр килтергән. — Әй, Миңһылыу, һин бейбикә түгел, ханбикә булырға лайыҡ, — ти хан. — Ханым, тәҡсир, үҙең баш ҡоҙа булып бейбикә иттең, мин үҙ бейемде ташламам вә хыянат итмәм! — ти Миңһылыу. — Нарыҡ бейеңдән ваз кис, уның башы хәҙер ҡайтмаҫ ергә олаҡтырылды, — ти хан. — Алланы уйла, ханым, Хоҙай язаһынан ҡурҡ! — Хоҙаның мин ерҙәге наибы*, гонаһ булһа, ярлыҡауы ла үҙемдә. Яратам үҙеңде, һис юғы яриәм бул! — Улайһа, бер һүҙемде тыңла. — Һөйлә һүҙеңде, һылыуым. — Януарҙар батшаһы арыҫлан бар, — тип башлаған һүҙен Миңһылыу. — Уға көн һайын йәш януарҙы ашарға биреп торғандар. Бер көндө әллә яңылышып, әллә һынамаҡ өсөн хеҙмәтселәре арыҫланға бүре яралаған ҡолондо кереткәндәр. Арыҫлан уны һоғоноуҙан баш тартҡан: «Бүре бүлтереген арыҫлан еймәҫ», — тигән. Миңһылыуҙың тел төбөн тиҙ төшөнгән, әлбиттә, хан. Ләкин нәфсеһен тыя алмайынса, «ханмы, бейме, әлегә барыбер, мин ир кеше», тип, бейбикәгә йомолған хан көсләмәк булып. Шул саҡ йәшеренгән урынынан Нарыҡ бей килеп сыҡҡан да ярһыуынан бер һелтәүҙә ханды ҡылысы менән сабып үлтергән.
Бер саҡ шулай ситтә шаҡтай оҙаҡ ҡына йөрөп ҡайтһа, ҡатайҙарҙың яуыз түрәһе Ғәли бей тамъяндарҙың йорт-ерен баҫып, мал-тыуарын алып, атаһы Нарыҡбайҙы ҡурҡытып, мыҫҡыллап китә. Нарыҡбай улына һамаҡлап шуларҙы һөйләй:
Һыйым ҡабул ҡылманы.
Ала таңдан уянған,
Миңһылыу атлы әсәңә
Фатихаңды бир, әсәм.
Ҡазан тигән ҡаланың
Күрше бейҙе үлтерҙек,
Тыуған ерең ҡала бит,
Йөрөгән юлың таҡ булһын,
Слукин Всеволод Михайлович
Биографияһы
1959 йылда Свердловск тау институтының геофизика факультетын тамамлай. 1963—1965 йылдарҙа СССР Геология һәм ер аҫты һағы министрлығының 1-се Баш идаралығы Үҙәк Урал партияһында эшләй. 1965—1975 йылдарҙа ғилми төркөм етәксеһе, лабораторияның баш инженеры һәм «УралпромстройНИИПроект» институтында лаборатория мөдире булып эшләй. 1973 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1975 йылда Урал дәүләт архитектура академияһында уҡыта башлай, унда өлкән уҡытыусы, доцент, кафедра мөдире булып эшләй. 1992 йылдан архитектура-төҙөлөш экологияһы кафедраһы профессоры.
Алтынбай Хоҙайшөкөров
Биографияһы
1794 йылдың 10 майынан казак булып хеҙмәт итә. 1803 йылдың 10 майында зауряд-сотник званиеһын ала.
Зарифа
Билдәле шәхестәр
За́ра (тулы исеме — Зарифа́ Паша́евна Мгоя́н; 26 июль 1983 йыл) — Рәсәй эстрада йырсыһы, артист, йәмәғәт эшмәкәре; Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (2016). «Артист мира ЮНЕСКО» (2016).
Яҙғы бөрмәкәй
Яҙғы бөрмәкәй  (Подмаренник душистый, Galium odoratum) — Мареналар ғаиләһендәге үҫемлек. Башҡортостанда күпләп осрай. Ҡуйы урмандарҙа үҫә.
Биологик яҙма
Күп йыллыҡ үлән үҫемлек. Бейеклеге 10-40 см. Май- июнь айҙарында сәскә ата, орлоғо июлдә өлгәрә.
Хоккей чемпиондар лигаһы
Тарихы
Шундай уҡ исемле турнир 2008 йылда IIHF менән ҡабул ителә һәм федерацияның 100 йыллығына арналған ине. Шул ярыштар 2008 йылдың 8 октябренән 2009 йылдың 28 ғинуарына тиклем үтте. Швейцария клубы «Цюрих Лайонс» еңеүсе була һәм ул Виктория кубогында уйнай. Спонсорҙарҙы таба алмағас һәм финанс яҡтан ҡыйынлыҡтар булған өсөн IIHF яңы миҙгелде башламай. 2013 йылдың 9 декабрендә IIHF 2014/2015 миҙгеленән башлап яңы чемпиондар лигаһы була тип әйтә. Тәүге миҙгел 2014 йылдың 21 авгусында башлана. Шунда 12 илдән 44 команда ҡатнаша, улар 11 төркөмгә дүртешәр бүлешә һәм һәр береһе менән икешәр уйын уҙғара — бөтәһе 6 уйын. Төркөмдәрҙә беренсе урын алғандар тура плей-оффҡа сыға, уларға икенсе урындар араһынан иң көслө биш команда тағы ҡушыла. Плей-офф 2014 йылдың 4 ноябренән 2015 йылдың 4 февраленә тиклем үтә. Финалға тиклем һәр парала икешәр уйын уҙғарыла. Финал иһә бер осрашыуҙан тора. Төркөмдәрҙең составы 21 май 2014 йыл Минскта, Белоруссияла билдәле булды. Тәүге миҙгелдә «Лулео» хоккей клубы чемпион була.
Талиновка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кын (Чусовая ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Йондоҙ (исем)
Билдәле шәхестәр
Йондоҙ Иҫәнбәт (Йолдыз Нәкый кызы Исәнбәт Исанбет Юлдуз Накиевна, 30 май 1936 йыл ― 4 май 2021 йыл) — музыка белгесе, педагог. Рәсәй Федерацияһының һәм Татарстан Республикаһының Композиторҙар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (1997) һәм Татарстан АССР-ының (1987) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, сәнғәт фәндәре кандидаты (1970).
Шулай уҡ ҡарағыҙ
«Йондоҙ») — Башҡортостан Республикаһы Ғафури районының ижтимағи-сәйәси гәзите.
Йондоҙлоҡ — бер исем аҫтында берләштерелгән йондоҙҙар төркөмө; хәҙерге заман астрономияһында йондоҙло күктә уңайлы ориентирлашыу өсөн күк сфераһының бүленгән өлөштәре. Боронғо заманда йондоҙлоҡ тип күк сфераһындағы яҡты йондоҙҙарҙан төҙөлгән фигураларҙы атағандар.
Лысенков Алексей Максимович
Биографияһы
1458-се артиллерия полкының үҙйөрөшлө артиллерия ҡоролмаһының батареяһ командиры (5-се гвардия танк корпусы, 6-сы танк армияһы, 2-се Украина фронты) кесе лейтенант А. М. Лысенков Корсунь-Шевченко операцияһы барышында батырлыҡ күрһәтә.
Хайншпиц
Хайншпиц (Hainspitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 718 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,28 км2. Диңгеҙ кимәленән 270 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7607 һәм автомобиль коды — SHK.
Батҡаҡ (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Өфөнән Бөрө ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (эске йылға бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Студенттар хоккей лигаһы
Студенттар хоккей лигаһы (СХЛ) (Студенческая хоккейная лига) — Рәсәйҙә шайбалы хоккей буйынса студенттар араһында лига. СХЛ 2016 йылдың май айында барлыҡҡа килә. Лига ике дивизиондан тора: Чемпионат һәм Беренселеке. Шулай уҡ лиганың Бөтә йондоҙҙар уйыны бар, ә СХЛ чемпионы халыҡ-ара турнирҙарҙа һәм СХЛ йыйылма командаһы Университет хоккейы буйынса донъя кубогында ҡатнаша.
Утарбай Солтангәрәев
Биографияһы
1-се Башҡорт атлы полкы составында 1812 йылдың 15 июнендә — Гродно, 2 августта — Смоленск (Красный), 3-5 сентябрендә — Можайск янындағы алыштарҙа ҡатнаша, ә 20 сентябрҙән Мәскәү эргәһендә була. 1812 йылдың 3—26 октябрендә 1-се Башҡорт атлы полкы Молод ауылы эргәһендә Серпухов юлындағы төп пикетты биләй. 27 октябрҙән дошманды эҙәрлекләй башлай һәм 29-30 октябрҙә Малоярославец эргәһендә алышҡа инә.
1819 һәм 1833 йылдарҙа Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә. 1828 йылдың 24 декабрендә урядник званиеһын ала.
Трофимов Фёдор Егорович
Биографияһы
Фёдор Егорович Трофимов 1938 йылдың 20 декабрендә Ырымбур өлкәһенең Константиново ауылында тыуған.
Соломон диңгеҙе
География
Соломон архипелагы, Яңы Британия һәм Яңы Гвинея утрауҙары араһында урынлашҡан. Майҙаны 755 мең км², уртаса тәрәнлеге 2652 м. Өҫкө ҡатламдағы уртаса йыллыҡ һыу температураһы +27 °С-тан юғарыраҡ, тоҙлолоғо — 34,5 ‰. Йыл эсендә 220 көн болотло һәм ике көн менән төндөң тигеҙлеге ваҡытында ямғырҙар осоро була. Диңгеҙ төбөндә ике ҙур котловина урынлашҡан, максималь тәрәнлеге — 9103 м. Һыу аҫтында янар вулкандар бар. Көньяҡта бихисап мәрйен рифтары бар.
Сәйетбай
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ариадна мәмерйәһе
Һүрәтләмә
Тура дүртмөйөш формаһындағы (0,4×0,5 м) инеү урыны артында 2 м бейеклегендә киртләс, артабан текә (50°) төшөү юлы киң галереяға (киңлеге 6 метрҙан 8 метрға тиклем, бейеклеге 2 метрҙан 5 метрға тиклем) килтерә. Галереяның буйынан буйына иҙәне түбәнән убылып төшкән ҙур киҫәктәр менән тулған. Ингән ерҙә һәм галереяның осонда ҙур өйөмдәр хасил булған. Ингән ерҙән 30 метрҙа, галереяның уң яҡ стенаһы эргәһендә өйөмдәр аҫтынан ер аҫты шишмәһе ағып сыға. 30 метрҙан һуң ул яңынан галереяның көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә өйөмдәр аҫтында юғала. Көньяҡ стенаһында тар, 10 м оҙонлоҡтағы, 60° мөйөшө аҫтында күтәрелә барыусы юл бар. Беренсе өйөмдән 15 м алыҫлыҡта, галереяның төньяҡ-көнсығыш стенаһында ҡабырға юлдар системаһы асыла. Юлдар 5-әр, 7-шәр һәм 8-әр метрлыҡ вертикаль киртләстәр менән кинәт 22 метрға тиклем бейеклеккә күтәрелә һәм ер өҫтөнә яҡыная. Был мәмерйә юлдары ябыҡ барып бөтә. Мәмерйәнең буйынан буйына түбәһенән һыу тама. Стеналарында һәм түбәһендә үҫемлек ҡалдыҡтары бар. Улар ҡар ирегәндә һәм ҡойма ямғырҙар осоронда ҡыуышлыҡты даими рәүештә һыу баҫыуын дәлилләй.
Саюдис
Саюдис (Sąjūdis, «Хәрәкәт») — Литва ижтимағи-сәйәси ойошмаһы. 1988—1990 йылдарҙа Литва ССР-ының СССР составынан сығыу процесын (бүленеп сығыуын) етәкләй.
Ойошторолоуы һәм маҡсаттары
1988 йылдың 3 июнендә үҙгәртеп ҡороу буйынса Литва хәрәкәтенең инициатив төркөмө булдырыуы Саюдис тарихының башы тип һанала. Литва фәндәр академияһы бинаһында үткәрелгән йыйылышта 500-гә яҡын техник һәм гуманитар интеллигенция вәкилдәре ҡатнаша. ЛДП-ның инициатив төркөмөнә 35 билдәле мәҙәниәт, сәнғәт, фән, журналистика эшмәкәрҙәре (актёр Регимантас Адомайтис, Казимирас Антанавичюс, яҙыусы Витаутас Бубнис, Литва ССР-ы фәндәр академияһы ағза-корреспонденттары, профессор, Вильнюс университетының элекке ректоры Юозас Булавас, Зигмас Вайшвила, профессор, философ Бронюс Гензялис, музыка белгесе профессор Витаутас Ландсбергис, шағир Юстинас Марцинкявичюс, Ромуальдас Озолас, яҙыусы Витаутас Петкявичюс,Казимера Прунскене, яҙыусы һәм тәржемәсе Виргилиюс Чепайтис, кинорежиссёр Арунас Жебрюнас, архитектор Альгимантас Насвитис һәм башҡалар; уларҙың 17-һе Литва коммунистар партияһы ағзаһы булып тора..
Ҡашаев Әнүәр Шакир улы
Ҡашаев Әнүәр Шакир улы (22 март 1949 йыл) — рәссам. 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010).
Кузмин быуаһы
Кузмин быуаһы — Ишембай ҡалаһы янындағы Кузьминовка һәм Бәләкәй Байыҡ (Ишембай районы) ауылдары араһындағы уйпат ерҙә урынлашҡан. Быуаға төбәк әһәмиәтендәге 80Н-025 һәм 80Н-307 (Бәләкәй Байыҡ аша) юлдарынан барырға була. Быуа Тимерле йылғаһы ҡушылдығын быуып эшләнгән.
Ҡала һәм райондың һәүәҫкәр балыҡсылары ошонда балыҡ ҡармаҡлау буйынса спорт ярышын да үткәрә.
Ҡумыҡтар
Ҡумыҡтар (үҙатамаһы: къумукълар, кумы́ки) — төрки телле халыҡ, бөгөнгө Дағстан, Чечня һәм Төньяҡ Осетия республикаларының төп халыҡтарының береһе. Чечен Республикаһында милли әҙселектәр араһында икенсе урында (урыҫтарҙан һуң) һәм Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһында урыҫтар, ингуштар һәм әрмәндәрҙән һуң — дүртенсе урында.
Нәжмиев Тимерхан Сафуан улы
Биографияһы
Нәжмиев Тимерхан Сафуан улы етәкселегендә колхоз дәүләткә иген, ит, һөт, йөн һатыу буйынса туғыҙынсы (1971—1975), унынсы (1976—1980), ун беренсе (1981—1985) биш йыллыҡ пландарын күпкә арттырып үтәй. Ун беренсе биш йыллыҡта колхоз эре игенселек хужалығына әйләнә — иген уңышы гектарынан 34,7 центнер тәшкил итә. Биш йыллыҡ осоронда колхозда 1 миллион 192 мең һум суммаһына етештереү һәм мәҙәни-көнкүреш объекттары файҙаланыуға тапшырыла, был Илеш районының иң яҡшы күрһәткестәренең береһе тип таныла.
Лаврентьева Софья Ивановна
Лаврентьева Софья Ивановна (11 апрель (23 апрель) 1836 йыл— яҡынса 26 сентябрь 1918 йыл) — рус балалар яҙыусыһы, мемуарсы, рәссам һәм журналист.
Прапорщик
Прапорщик (церк.-слав. пра́поръ «знамя») — Ҡораллы көстәрҙә һәм ҡайһы бер дәүләттәрҙең «көс» структураларында хәрби званиеһы.
Үрге Әй
Географияһы
Ауылдың тирә-яғында тәбиғәт ҡомартҡыһы — Әүеркәй Соҡоро мәмерйәһе бар.
Алма-Ата кинотеатрҙары
Алматы
2000 йылдарҙа сауҙа-күңел асыу үҙәктәрендә кинозалдар булдырыла, ә сафтағы стационар кинотеатрҙар, популярлығын юғалтып, ябыла башлай.
Китабханә
Рухи һәм мәҙәни әһәмиәте
Китабхане бик ҡиммәтле, ҡайһы берҙә бик боронғо ҡулъяҙмалар тупланмаһынан ғибәрәт. Китабханда улар күсереп яҙылған йәки миниатюралар һәм нәфис тышлыҡтар менән яңынан биҙәлгән. Асылда, китабханә Урта быуаттарҙа ҡаланың, өлкәнең йәки хаким һарайының бөтә рухи һәм мәҙәни тормошо тупланмаһы булған. Бында иң яҡшы рәссамдар, күсереп яҙыусы-каллиграфтар, шағирҙар һәм аҡыл эйәләре йыйылған. Иң ҙур китабханәләр шаһ ихаталарында булған.
Китап етештереүселәр
Китабханә башында етәксе — китабдар тора, ғәҙәттә, был вазифаға иң талантлы каллиграфтарҙың береһен йәки рәссамды тәғәйенләйҙәр. Китапты төҙөүҙә ҡатнашалар:
Сармаш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иоанн Русский һәйкәле (Батайск)
Иоанн Русский һәйкәле  — бронза скульптура ҡоролмаһы   2012 йылдың 15 октябрендә   Ростов өлкәһенең  Батайск ҡалаһында асыла.
Тарихы
Һәйкәл  бронзанан эшләнгән. Ул бейек ике метрлы  постаментҡа ҡуйылған. Дөйөм бейеклеге 6 метр тәшкил итә. Һәйкәл гранит менән көпләнгән.
Мөхәмәтйәнов Ирек Зирәк улы
Хеҙмәт юлы
Фәнни эшмәкәрлеге техникала һәм тәбиғәт фәндәрендә математик моделләүгә, иҡтисад һәм социаль системаларҙа барған процестарҙың моделдәрен әҙерләүгә арналған.
Тарихи Башҡортостан
Дәүләт һәм административ-территориаль буйһоноуы
Билдәле булыуынса, XIII быуатта Батый хан ҡорған үҙ аллы Алтын Урҙа дәүләте барлыҡҡа килгән, тарихи Башҡортостан уның эсенә ингән. В. Л. Егоров «Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв.» хеҙмәтендә, Әл-Омари һәм Рубрукка һылтанып, Алтын Урҙаның территорияһын (Башҡортостан өлкә тип әйтелгән ерен) шулай итеп тасуирлай — «…дәүләттең территорияһын тотош тасуирлағанда, иң билдәле ҡалаларҙың исемен килтерә. Улар араһында Хорезм, Сыгнак, Сайрам, Яркенд, Дженд, Сарай, Маджар, Азак, Акчакерман, Кафу, Судак, Саксин, Укек, Булғар, Дербент, шулай уҡ Себер һәм Ибирь өлкәләре, Башкырд, Чулыман» (С.29) һәм империяның төньяҡ сиге — «… төньяҡ сик булып  Булғар һәм Башкырд (Башҡортостан) өлкәһе күрһәтелгән…» (с. 30).
Рәсәй империяһы составында административ-территориаль төҙөлөшөнөң үҫеше
1586 йылдан (XVI быуат аҙағы — XVIII быуат башы) төп ерҙәр — Өфө өйәҙенә, төньяҡ-көнсығыш өлөш — Верхотур өйәҙенә, Урал аръяғы ерҙәре Тубыл өйәҙенә бүленә. Был өйәҙҙәр менән идара итеү Мәскәү ҡалаһында урынлашҡан Ҡазан һәм Себер приказдары тарафынан алып барылған. Бындай идара итеү системаһы XVIII быуатҡа тиклем һаҡланған.
Тенькульская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Урта Себенле
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006503
— Бассейн коды — 12.01.00.007
Хәйруллин Вәғиз Нурулла улы
Биографияһы
Вәғиз Нурулла улы Хәйруллин 1929 йылдың 14 декабрендә БАССР-ҙың Бөрө кантоны (хәҙерге БР-ның Дүртөйлө районы) Һикәлекүл ауылында тыуған — 10.7.1999 йылдың 10 июлендә Дүртөйлө районы Шишмә ауылында вафат булған, тыуған ерендә ерләнгән. Ауыл хужалығының билдәле хеҙмәткәре.
Ҡаһарман Суҡбаев
Биографияһы
1811 йылда 9-сы кантон башҡорттарынан 1-се Башҡорт атлы полкы ойошторола, Ҡаһарман Суҡбаев уның составында хеҙмәт итә. Июндә полк Сембергә килә һәм Серпуховҡа ебәрелә. Курск губернаһында ҡышлай. 1812 йылдың 2 ғинуарында Луцк ҡалаһында 2-се армия командующийы П. И. Багратион 1-се һәм 2-се Башҡорт атлы полктарын ҡарап сыға. 1812 йылдың мартында 1-се Башҡорт полкы Рәсәй империяһының көнбайыш сиктәрендә Платовтың корпусы составына кордон хеҙмәтен үтәй. Ватан һуғышы башланғас, Платов казактары менән бергә 2-се Көнбайыш армияның сигенеүен ҡаплай.
1-се Башҡорт атлы полкы составында 1812 йылдың 15 июнендә — Гродно, 2 августта — Смоленск (Красный), 3-5 сентябрендә — Можайск янындағы алыштарҙа ҡатнаша, ә 20 сентябрҙән Мәскәү эргәһендә була. 1812 йылдың 3—26 октябрендә 1-се Башҡорт атлы полкы Молод ауылы эргәһендә Серпухов юлындағы төп пикетты биләй. 27 октябрҙән дошманды эҙәрлекләй башлай һәм 29-30 октябрҙә Малоярославец эргәһендә алышҡа инә.
Кесе Ашка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Инглиз паркы (Петергоф)
Инглиз паркы — Петергофтағы иң ҙур һәм беренсе пейзаж паркы. 173,4 гектар майҙанды биләй. Екатерина II өсөн инглиз баҡса оҫтаһы Медерс Джеймс тарафынан проектланған. Әлеге ваҡытта (2016 й.) ярым ташландыҡ хәлдә, "пикник"тар үткәреү урыны итеп файҙаланыла.
Парк
1734 йылда быуаны уратып алған урманлы ер звенирец ойоштороу өсөн бирелә. Бында һунар өсөн ҡырағай ҡабандар тотола башлай. 1770 йылда, Екатерина II заманында, зверинец бөтөрөлә, ә уның урынына Петербургта беренсе пейзаж паркы барлыҡҡа килә. территорияны үҙгәртеп ҡороу эше менән Д. Кваренга һәм Д. Медерс идара итә. Улар һыу сығанағының тәбиғи сиктәрен буласаҡ парктың композицион үҙәге итеп файҙаланырға ҡарар итә..
Инглиз һарайы
Павел I хакимлыҡ иткәндә һарай казармаға әйләндерелә. Һуңғараҡ, Александр I батшалыҡ иткәндә, Кваренганың туранан-тура күҙәтеүе аҫтында һарай капиталь ремонтлана. 1917 йылға тиклем Петергофҡа килгән сит ил ҡунаҡтарын, дипломаттарҙы йәйге ҡабул итеү урыны булып хеҙмәт итә.
Аят (Ҡараталаят ҡушылдығы)
Аят — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Караталаят йылғаһының һул ярына тамағынан 145 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Паровоз-һәйкәлдәр (Дондағы Ростов)
Тарихы
Дондағы Ростов ҡалаһы — ҙур тимер юлы узелы. Ҡала аша  Санкт-Петербург — Ростов — Кавказ тимер юлы үтә. Ҡалала Ростов дәүләт тимер юлдар бәйләнеше университеты бар. Ҡаланың Первомайский районындағы Островский паркында   1940 йылдан  балалар тимер юлы эшләй. Ростов өлкәһенең төрлө ҡалаларында паровоздарға  һәйкәлдәр ҡуйылған. Уларҙың икәүһе Дондағы Ростовта урынлашҡан.
Кп4-483 паровоз һәйкәле Дондағы Ростовтың   Ленин проспектында Ростов дәүләт юлдар бәйләнеше университеты янында ҡуйылған. Кп4 паровозы (поляк яҙылышы транскрипцияһында Кп4) — 0-4-0 төрөндәге тар колеялы паровоз, Польшала етештерелгән,   СССР-ға сығарылған. Совет тимер юлдары өсөн 790 шундай паровоз етештерелгән. Әлеге ваҡытта күпмелер кимәлдә музейҙарҙа һәм балалар тимер юлында паровоз -һәйкәл рәүешендә һаҡланған.
Тереуль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Кесе Няравеча
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :