cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Беренсе донъя һуғышының Балҡан хәрби хәрәкәттәре театры
1916 йыл башында Балҡандағы хәл
Сербия территорияһын австрий-венгр һәм болгар ғәскәрҙәре баҫып ала. Австрий оккупацияһы зонаһында (төньяҡ һәм үҙәк Сербия) үҙәге Белградта урынлашҡан генерал-губернаторлыҡ булдырыла. Мораванан көнсығышҡараҡ, болгарҙар баҫып алған территорияла үҙәге Ништа урынлашҡан Поморавье генерал-губернаторлығы булдырыла. Вардар Македонияһы территорияһы Македон генерал-губернаторлығы итеп үҙгәртелә. Косово һәм Метохияны австрийҙар һәм болгарҙарға тейә — болгар армияһы көнсығышын, ә австрий-венгрҙар көнбайыш районын оккупациялай.
1916 йыл аҙағында хәрби хәрәкәттәр
Вардар Македониияһының мөһим пункты — Монастирҙы алғандан һуң, союздаштар ғәскәрҙәре артабанғы һөжүмен туҡтатты. Болгар командованиеһы был районға фронттың башҡа уасткаларынан өҫтәмә резерв (8 пехота полкы) ташлай. Шулай уҡ румын фронтынан был районға герман пехота батальондары, ә Струма йылғаһы районына төрөк пехота корпусы килә.
1916 йыл кампанияһы йомғаҡтары
Шулай уҡ Балҡанда Антанта ғәскәре өсөн союздаштар армияларының 80 000 һалдаты һәм офицеры сирләгән тапма (биҙгәк- малярия) эпидемияһы ла ҙур проблема була. Тау участкаларын ныҡлы обороналаған болгар ғәскәрҙәре союздаш ғәскәрҙәренә Вардар йылғаһы буйындағы тапма үҙәндәренән сығырға бирмәй. Союздаш ғәскәрҙәре командованиеһы бөтә сирлеләрҙе лә эвакуациялап өлгөрмәй. Иҫкәртеү саралары ҡабул ителеүгә ҡарамаҫтан, эпидемия дауам иткән.
Шулай уҡ 1916 йылда Антанта, Греция нейтралитет һаҡлаһа ла, уның Үҙәк державалар яғында һуғышҡа инеү мөмкинлегенән ҡурҡып, Грецияға ҡаршы бер нисә акция тормошҡа ашыра. Антанта Грецияға диңгеҙ блокадаһы иғлан итә, прогерман йүәлешен һайлаған Ҡораллы көстәрен һәм Хәрби-диңгеҙ флотын демобилизациялауын талап итә. Һөҙөмтәлә Греция хөкүмәте Антантаның бөтә талаптарын ҡабул итергә мәжбүр була. Шунан һуң союздаштар Грециялағы бөтә эске сәйәси хәлде үҙ контроленә ала.
Грецияның һуғышҡа инеүе
Антанта Греция Короллегенең үҙе яғында һуғышҡа инеүен төрлөсә тырыштыра. 1916 йылдың 2 сентябрендә Антанта илдәре Грецияғ түбәндәге талаптар менән ультиматум ҡуя:
1918 йылғы кампания
1918 йылдың 8 мартында Антанта командованиеһы союздаштар ғәскәрҙәренең һөжүмен башлау мөмкинлеген өйрәнергә тотона. Үҙ сиратында, Көнбайыш фронтта яҙғы һөжүмгә күсеү әҙерлеге менән бәйле (1918), Германи, үҙенең бөтә ғәскәрен Салоники фронтынан сығарып, уларҙы Францияға ташлай. Болгар армияһы оборонаға ғына яраҡлы була. Германия ғәскәрҙәрен башҡа фронттарҙан алып көнбайышҡа сығарыуға юл ҡуймаҫ өсөн, Франция командованиеһы Салоники фронтындағы союздаштар ғәскәрҙәре командующийы генерал Гийомаға (һуңынан уны француз генералы Луи Д 'Эспере алмаштыра), дошман көстәрен Францияға ташларға мөмкинлек бирмәй, Балҡанда тотҡарлау өсөн, булмағанды булдырырға тигән бойороҡ бирә.
Оҙаҡ әҙерлек буласаҡ һөжүм тураһында Болгария командованиеһы белеү мөмкинлеген бирә. Болгарҙарға хатта операция башланған көн дә билдәле була. Шуның менән бәйле, Болгария командованиеһы 1-се болгар армияһы һәм 11-се немец армияһы тылында резервтарҙы туплай. Әммә герман-болгар командованиеһының был саралары ла етерлек кимәлдә булмай.
Һөжүмгә әҙерлек
Антанта армияһы 350 саҡрым оҙонлоҡтағы фронтты биләгән. Ул үтергә ҡыйын булған тауҙа урынлашҡан Эгей диңгеҙендәге Орфано ҡултығынан Адриатик диңгеҙе ярындағы Валоны районына тиклем һуҙылған. Союздаштар ғәскәрҙәре 29 дивизиянан тора (һигеҙ француз, дүрт инглиз, алты серб, бер итальян, ун грек) )  — бөтәһе 667 000 кеше һәм 2070 орудие.
Балҡанда хәрби хәрәкәттәрҙең тамамланыуы
Болгарияның һуғыштан сығыуы һөҙөмтәһендә союздаштар ғәскәрҙәре Болгария территорияһын ала һәм Румыниялағы герман частарына янай. Шулай уҡ союздаштар ғәскәрҙәре Австро-Венгрия биләмәләренә баҫып инеүе лә бик мөмкин була.
Австро-Венгрия
Ошо шарттарҙа революция һәм Австро-Венгрияның тарҡалыуы башлана. Элекке Габсбург империяһы составында автономия талаптарын тәҡдим иткән көньяҡ славян сәйәси партиялары радикалыраҡ идеялар тураһында белдерә башлай. Славян биләмәләрендә халыҡ комитеттары һәм советтары барлыҡҡа килә. 5 октябрҙә Загребта Словендар хорваттар һәм сербтар халыҡ Вечеһы барлыҡҡа килә. 16 октябрҙә Австро-Венгрия императоры Карл I Цислейтанияны федералләштереү тураһында тигән Указ сығара. Әммә был ғына империяны тарҡалыуҙан һаҡлап ҡала алмай. 29 октябрҙә Загребтағы Халыҡ вечеһы Словендар, хорваттар һәм сербтар дәүләте барлыҡҡа килеүен иғлан итә. Был шарттарҙа 27 октябрҙә Австро-Венгрия Антанта илдәренә сепарат тыныслыҡ килешеүе төҙөү тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә. 29 октябрҙә австрийҙар теләһә ниндәй шарттар буйынса ла тыныслыҡ килешеүе төҙөүгә ризалыҡ бирә. Был ваҡиғалар Үҙәк державалар (Четверный союз) тарҡалыуға һуңғы этәргес була. 1918 йылдың 3 ноябрендә Австро-Венгрия баш һала (капитулировала)
Албания
Беренсе бөтә донъя һуғышы башланыуға Албания нейтралитет иғлан итеүенә ҡарамаҫтан, 1914 йылда уҡ ил биләмәһенә грек ғәскәрҙәре баҫып инә. 1915 йыл башында Албания биләмәһенә серб һәм черногор ғәскәрҙәре инә. Албанияла Салоники фронты ойошторолғандан һуң, италия ғәскәрҙәре килеп төшә. Илдең көнсығыш райондарына болгар частары инә. 1916 йылдың көҙөндә француз һәм итальян ғәскәрҙәрен көньяҡ Албаниянан король Константин батша менән риза булған һәм германса фекер йөрөткән грек оккупация подразделениеларын ҡыҫырыҡлай. Шунан һуң итальяның дивизиялары һәм австрий-венгр ғәскәрҙәре араһындағы фронт һыҙығы (улар Черногорияны баҫтырғандан һуң, Албанияға инә) Влёра — Берат — Поградец һыҙығы буйлап үтә. 1915 йылдың апрелендә Антанта һәм Италия илдәре Албания бойондороҡһоҙлоғон бөтөрөүсе йәшерен килешеү (Лондондағы килешеү, 1915) төҙөй. Был килешеү буйынса һуғыштан һуң Албанияны бүлеү планлаштырыла. Илдең үҙәк өлөшө Италияның протектораты, төньяҡ райондары Сербия һәм Черногория составына инергә, ә Греция составына көньяҡ райондар инергә тейеш була. Һуғыштан һуң Албания халҡы сит ил баҫҡынсы ғәскәрҙәренә ҡаршы көрәш башлай. 1920 йылда илдең бойондороҡһоҙлоғо тергеҙелә, ә 1922 йыл итальян һәм югослав ғәскәрҙәре Албания биләмәһенән китергә мәжбүр була.
Дезертирлыҡ, һалдат ихтилалдары
Балҡандағы хәрби хәрәкәттәр башланыу менән Австрия армияһы сафтарында дезертирлыҡ осраҡтары йыш теркәлгән. 1914 йылғы кампания осоронда славян милләтле 35 000 хәрби хеҙмәткәр: сербтар, хорваттар, чехтар, словендар, словактар һәм башҡа халыҡ вәкилдәре австрий-венгр армияһында хеҙмәт итеүҙән ҡасҡан. Ошо һалдаттарҙың күбеһе серб армияһы яғына күсә, һәм улар һуңыраҡ Үҙәк держава ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша.
Мәҙәниәттә
1915 йылда Серб армияһы сигенгәндән һәм Сербияны Үҙәк державалар баҫып алғандан һуң, «Тамо далеко» (Там далеко́) тигән йыр танылыу ала. Йырҙа серб һалдаты ҡыйратылған ауылы, никахлашҡан сиркәүе һәм күп иптәштәре һәләк булған хәсрәтле сигенеү тураһында йырлай. Һуңынан был йыр Сербияла, айырыуса Беренсе донъя һуғышы осоронда илдән сығып киткән серб эмигранттары араһында бик популяр була.
1913 йылдан уҡ билдәле болгар шағиры Иван Минчев Вазов «Македония тураһында йырҙар» шиғырҙар йыйынтыҡтарын сығара башлай. Болгар властары был шиғырҙарҙы сербтарға ҡаршы идеологик көрәштә ҡуллана. Әммә һуңыраҡ Вазов үҙенең әҫәрҙәрен хөкөм итә.
Ҡаныш Сатпаевтың мемориаль музейы
Тарихы
2009 йылда мемориаль музей Ҡаҙағстан Фәндәр академияһы бинаһына күсерелә, һәм бында тулыһынса яңыртылған экспозиция булдырыла. .
Шүлгәнташ ҡурсаулығы
Ҡурсаулыҡта яһалма ҡыуыштарҙа — солоҡтарҙа һәм түмәр умарталарҙа — 138 бал ҡорто ғаиләһе, умарталыҡтарҙа — 242 бал ҡорто ғаиләһе ҡарала. Дәүләт һаҡ инспекторы ла, бер ваҡытта ике эштә эшләп, солоҡсолоҡ менән шөғөлләнә. Башҡортостанда тыйылған башҡа нәҫел бал ҡорттарын индереүгә ҡаршы тороу «бөрйән бал ҡорто» генофондын таҙа көйөнсә һаҡлап алып ҡалыуҙың иң мөһим проблема икәнен күрһәтә. «Бөрйән бал ҡортоноң» популяцияһын тотороҡло һаҡлап ҡалыу һәм ареалын киңәйтеү маҡсатында 1997 йылда «Алтын Солоҡ» (Золотая борть) заказнигы булдырылды. Яҡындағы территорияларҙа солоҡсолоҡ үҫтереүгә төплө иғтибар бирелә һәм ҡурсаулыҡты киңәйтеү проекты ҡарала. Солоҡ балының оҫта маркетингы солоҡсолоҡто рентабелле итә барған һайын, солоҡсолоҡ башҡорттарҙың көнкүрешенә яңынан әйләнеп ҡайта.
Зин-Йоль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бенин Владислав Львович
Биографияһы
1990 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтында (хәҙер университет) Урал һәм Волга буйы юғары йорттары араһында тәүге булып донъя мәҙәниәте тарихы һәм теорияһы кафедраһы (бөгөн культурология кафедраһы) асыла һәм уның мөдире итеп В. Л. Бенин тәғәйенләнә. 1996 йылда В. Л. Бенин «Теоретико-методологические основы формирования и развития педагогической культуры» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай, шул уҡ йылда уға профессор дәрәжәһендә раҫлана.
Разбердейкин йырыны
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер, Ворона йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Савала һәм Бузулук йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Майлыкүл (Силәбе өлкәһе)
Һәләкәттәр менән бәйле бысраныуҙар
2006 йылдың 16 июлендә Силәбенең «Һыу бүлеү һәм һыу менән тәьмин итеү производство берекмәһе» муниципаль унитар предприятиеһы Мамин тыҡрығындағы коллекторҙа сүп-сар тығылыуын асыҡлай. Ул район халҡы тарафынан үҙағышлы канализация коллекторына рөхсәт бирелмәгән төҙөлөш һәм көнкүреш сүп-сарын (пластик шешәләр, сепрәк-сапраҡ, автомобиль шиналары, таҡталар, ҡырсынташ) түгеүе арҡаһында барлыҡҡа килгән. Сүп-сарҙы бөтөрөүгә бер тәүлек кәрәк булған. Аварияны бөтөрөүҙә ағынты һыуҙарҙы һурҙырыу һәм сығарып түгеү өсөн ассенизатор машинаһы файҙаланылған. Беренсе күлгә эләккән ағынты һыуҙарҙың яҡынса күләме 72 м³ тәшкил иткән. Ошо хәлгә бәйле, аллергик дерматит билдәләре менән тире-венерология диспансерына 80-гә яҡын Силәбе кешеһе мөрәжәғәт иткән. -->
Үҙгәреүсән дәүмәл
Үҙгәреүсән — абстракт йәки физик система атрибуты, ул үҙенең ҡиммәтен, ҡағиҙә булараҡ һан, үҙгәртергә мөмкин. Үҙгәреүсән төшөнсәһе математика, тәбиғи фән, техника һәм программалау кеүек өлкәләрҙә киң ҡулланыла. Үҙгәреүсәнгә һауа температураһы, функция параметры һәм башҡа күп нәмәләр миҫал була ала.
Математикала үҙгәреүсәндәр
Процестарҙы моделләштергәндә үҙгәреүсәндәрҙе параметрҙарҙан айырырға кәрәк, шулай ҙа бер контекста үҙгәреүсән икенсеһендә параметр булыуы мөмкин.
Тарихы
Декарт үҙгәреүсәндәрҙең ҡиммәтен һәр саҡ тиҫкәре түгел тип һанаған, ә кире дәүмәлдәрҙе үҙгәреүсән алдына ҡуйылған «минус» тамғаһы менән белдергән. Әгәр коэффициент тамғаһы билдәһеҙ булһа, Декарт күп нөктә ҡуйған. Нидерланд математигы Иоганн Худде 1657 йылда уҡ хәрефле үҙгәреүсәндәргә теләһә ниндәй тамғалы ҡиммәт ҡабул итергә мөмкинлек биргән.
Үҙгәреүсәндәр программалауҙа
Әгәр формула күмәклектәр элементтары араһындағы мөнәсәбәттәрҙе сағылдырыу өсөн генә ҡулланылһа, үҙгәреүсәндең хәтер ячейкаһы булараҡ кәрәге юҡ.
Янышев Фәнис Фәтих улы
Ижады
Фәнис Янышевҡа «Аҡмулла васыяты» повесы башҡорт әҙәбиәтендә прозаик булараҡ танылыу килтерә. Ул башҡорт, үҙ тәржемәһендә рус телдәрендә донъя күрә. Был әҫәре өсөн ул Миәкә районының М. Аҡмулла исемендәге премияға лайыҡ була.
Башҡорт ирекле отрядтары
Ойошторолоуы һәм тарихы
1919 йылдың февралендә Башҡорт ирекле отрядтары үҙ-үҙҙәрен тарҡата.
Полуденная (Юг ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ольшанка (Хопер ҡушылдығы)
Ольшанка — Рәсәй йылғаһы. Волгоград өлкәһе,Воронеж өлкәһе,Тамбов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хопер йылғаһының һул ярына тамағынан 260 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Молодцов Геннадий Порфирьевич
Ижады
Геннадий Молодцовтың тәүге шиғырҙары Ғафури районының «Ударник» гәзитендә 1950 йылдарҙың башында күренә башлай. Ул шиғырҙары өҫтөндә бик оҙаҡ, ентекле эшләй. 1958 йылда Өфөлә «Йәштәргә — һүҙ» («Слово молодым») йыйынтығы сыға һәм унда Молодцовтың бер нисә шиғыры баҫыла. «Минең һуҡмағым» («Моя тропинка») исемле тәүге китабы 1959 йылда сыға. «Тоғролоҡ» («Верность»; 1964), «Бер ҡатлы йорт» («Одноэтажная улица»; 1966), «Бөгөл» («Излучина»; 1969) «Ете сәскә» («Семицветие»; 1971), «Ҡара-ҡаршы тороу» («Противостояние»; 1974) «Ҡайтыу» («Возвращение»; 1983) һәм башҡа шиғри йыйынтыҡтар авторы. Геннадий Порфирьевичтың ижады юғары гражданлыҡ һәм илһөйәрлек менән һуғарылған. Уның хәйләһеҙ һәм ихлас шиғырҙары тыуған ергә һөйөүҙе тасуирлай, ябай кешеләрҙең хеҙмәтен, эскерһеҙ дуҫлыҡ һәм иптәшлек хисен данлай, кеше һәм илдең яҙмыштары тураһында уйланыуҙарҙы үҙ эсенә ала.
Торун прәниге
Тарихы
Торунда прәник етештереүҙең үҫешенә уңышлы географик урынлашыуы ярҙам итә. Уңдырышлы ерҙә он тарттырыу өсөн бойҙай үҫтерелә, ә күрше-тирәләге ауылдар бал менән тәьмин итә. Кәрәкле тәмләткестәр алыҫ илдәрҙән, башлыса, Һиндостандан, Ҡара диңгеҙ һәм Львов маршруты буйынса төрлө Төньяҡ Германия сауҙа компаниялары аша таралған Изге Рим империяһы аша килтерелә. Ҡайһы бер осраҡта маршрут Гданьск порты аша үтә.
Мәҙәни йоғонто
2002 йылдан Торунда прәник фестивале үтә. Уның программаһына бешереүҙең боронғо — игендән он алыу һәм прәниктәрҙе мейескә тыҡҡанға тиклемге процесын тергеҙеү ҙә инә.
Фәритов Хәбир Салауат улы
Биографияһы
1913 йылдың 12 апрелендә Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Ҡыңғыр-Мәнәүез ауылында тыуған.
Атауллин Ринат Юмор улы
Ижады
Рәссам 2022 йылдың 17 ғинуарында вафат булды.
Перископ
4 и 6 — әүләнеүсе система
7 — линза
19 февраль
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Между Волгой и Уралом (радиожурнал)
Тарихы
1958 йылдың июненән алып урыҫ телендә аҙна һайын сыға. Сығарылыш ваҡыты 60 минут. Башҡортостан, Коми (1998 йылдан алып), Марий Эл, Мордовия, Татарстан, Удмуртия, Сыуашстан биләмәләрендә трансляциялана. Программаны ошо республика ТРК журналистары әҙерләй, монтажлау һәм эфирға сығарыу «Татарстан» ДТРК (Ҡазан) радиоһында тормошҡа ашырыла.
Һәйтәк (Балтас районы)
Тарихы
1795 йылда ауылда тик башҡорттар ғына теркәлә — 62 кеше (9 йорт). Һәйтәктә типтәрҙәр исемлеккә индерелмәгән, сөнки улар бында теркәлмәгән. Ашлама ҡулланылмай эшкәртелгән ер тиҙ уңдырышлығын юғалта, шуға килмешәктәр йәшәү урынын йыш алмаштыра. Бының башҡа сәбәптәре лә булған. Мәҫәлән, улар башҡорттарға дәүләткә яһаҡ түләргә ярҙам итмәгән (килешеүҙә ҡаралғанса) һәм теркәлгән ерҙәрендә лә һалым түләмәгәндәр. Был хәл башҡорттарҙың ризаһыҙлығын тыуҙыра, ер хужалары килмешәктәрҙән теркәлгән ерҙәренә китеүҙе талап итә.
Урамдар
Киров урамы
Колхоз урамы
Болон урамы
Баҡса урамы
Совет урамы
Любша ҡәлғәһе
Ҡәлғәнең төҙөлөүен VII—VIII быуаттың беренсе яртыһында Ладога янында славян халҡының барлыҡҡа килеүе менән бәйләйҙәр.
Любша ҡәлғәһе сәнғәттә
Николай Рерих үҙенең «Заморские гости» (бер нисә варианты 1901 — 1910 йылдарҙа яҙыла) картинаһында сусаҡты һүрәтләй. Картинаның өҫкө мөйөшөндә шул ваҡытта әле билдәле булмаған Любша ҡәлғәһе һүрәтләнгән.
Австронезия халыҡтары
Лингвистик мәғлүмәттәр буйынса австронезийҙарҙың боронғо телендә һөйләшеүселәр хәҙерге Ҡытайҙың Фуцзянь провинцияһынан алып Шаньдунға тиклемге субтопик яр буйҙарында йәшәгән. Улар игенселек (эшкәртеү тары һәм дөгө), диңгеҙ кәсебе менән шөғөлләнгән. Улар балансирлы караптар (катамарандарҙың прототибы) төҙөгән, ҡабыҡтан (тапа, ҡағыҙға бәрәбәр) туҡыма иләгән. Австронезий, тай-кадай һәм мяо-яо телдәренең австроазиат телдәре менән ҡәрҙәшлеге тураһында фараз бар. Уларҙы аустрик макроғаиләгә берләштерәләр. («Аустронезий, аустроазиат, австрик» тип тә атарға мөмкин).
Виноградов Владимир Никитич
Биографияһы
Владимир Ники́тич Виноградов тимер юл хеҙмәткәре ғаиләһендә тыуған. Ҡала реаль училищеһын, һуңынан — Беренсе Харьков гимназияһын тамамлай. 1907 йылда Мәскәү университетының медицина факультетын тамамлай. 3-сө курс студенты булғанда, үҙ теләге менән фельдшер сифатында рус-япон һуғышына китә; күрһәткән батырлығы өсөн 4-се дәрәжә Георгий тәреһе менән бүләкләнә.
Ғаиләһе
Беренсе ҡатыны — Виноградова (ҡыҙ фамилияһы Гонтарева) Мария Викторовна (1888—1952). Был никахтан улдары:
Иҫке Балтас (Балтас районы)
Иҫке Балтас (Старобалтачево) — Башҡортостан Республикаһының Балтас районындағы ауыл, ошо исемдәге район һәм ауыл Советы үҙәге. 2010 йыл 14 октябренә халыҡ һаны 5598 кеше булған. Почта индексы — 452980, ОКАТО коды — 80208831001.
Ашня (Чеберчинка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Трояновский Сергей Викторович
1993 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының тарих факультетын археология һөнәре буйынса тамамлай. 1993—2004 йылдарҙа Новгород дәүләт берләшкән музей-ҡурсаулығында өлкән һәм әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. Новгород кремле, Бөйөк Новгород ҡалаһы, Новгород өлкәһе территорияһында археологик тикшеренеүҙәр үткәрә.
Алфёрова Ирина Ивановна
Биографияһы
Ирина Ивановна Алфёрова 1951 йылдың 13 мартында Новосибирск ҡалаһында тыуған. Уның ата-әсәһе актёр түгел, ааһы — Алферов Иван Кузьмич (1981 йылда вафат була ) һәм әсәһе Ксения Архиповна Алферова (02.1922) ) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар һәм һуғыштан һуң, белем алғас, икеһе лә юрист-адвокат була. Иринаның өлкән апаһы — Алферова Татьяна Ивановна (1.04.1950—09.1997), юрист, адвокат.
Трояновский Сергей Викторович
Ғаиләһе
Өйләнгән, ҡыҙы бар.
Алфёрова Ирина Ивановна
Кино һәм телевидениела эшләүе
Һуңынан «Василий Буслаев» (1982) кинофильмында, «ТАСС уполномочен заявить…» (1984) сәйәси детективында, «Ночные забавы» мелодрамаһында ролдәр башҡара(1991).
Баскетбол
Фолдар
Матчта 5 шәхси һәм/йәки техник (НБА-ла 6) йә 2 спортивный булмаған фол алған уйынсы майҙансыҡтан сығырға тейеш, һәм ул матчта артабан ҡатнаша алмай (шул уҡ ваҡытта уға запас уйынсылар эскәмйәһендә ҡалырға рөхсәт ителә). Ике техник иҫкәртеү йә дисквалифицирующий фол алған уйынсы майҙандан сығарыла, һәм ул матч барған урынды ҡалдырырға тейеш була (уға запас уйынсылар эскәмйәһендә ҡалырға рөхсәт ителмәй). Баскетбол — спорттың контактлы төрө һәм шуға ла йәрәхәт алыу йә имгәнеү ҡурҡынысы тыуҙыра тип һанала ала, сөнки спортсыларҙың хоккей һәм футболдан айырмалы рәүештә һаҡланыу экипировкаһы бөтөнләй юҡ.
Изъяю (Косью ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Соколова Нина Юрьевна
Фәнни ҡаҙаныштары
Педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. Мәскәү дәүләт университетында студенттар өсөн спецкурстар һәм практика алып бара. Иваново дәүләт университетында лекциялар курсын уҡый.
Топкая (Хопер ҡушылдығы)
Топкая (Григорьевская) — Рәсәй йылғаһы. Волгоград өлкәһе,Воронеж өлкәһе,Тамбов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хопер йылғаһының уң ярына тамағынан 277 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Поньжа
Поньжа — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Куль-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 302 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Әхиәруллин Исмәғил Әхиәр улы
Биографияһы
1910 йылдың 10 июлендә Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе Ҡаракөсөк ауылында тыуған. БАССР.
Переверзева Нина Васильевна
Биографияһы
1970-се йылдар уртаһында Переверзева әхирәттәрен үҙе кеүек комбайн менән идара итергә уҡырға барырға өгөтләй, беренсе ҡатын-ҡыҙ комбайнсылар бригадаһын ойоштора. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ҡатын-ҡыҙҙар ир-егеттәрҙе үтеп китә, ә Переверзева бригадаһы — илдә иң яҡшыһы була.
Изья-Ель Верхний
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пиль (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Саратов һыуһаҡлағысынан Волгоград һыуһаҡлағысына тиклем,   Оло Ырғыҙ, Оло Караман, Терёшка, Еруслан, Торгун йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Бичурга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Өйрөлмәктәр
Өйрөлмәктәр (Rotifera, Коловратки) — күп күҙәнәкле умыртҡаһыҙҙар тибы. Төп айырмаһы — кәүҙәнең башы өлөшөндә бырау һымаҡ әйләнеүсе керпексәләрҙән торған аппарат, ул туҡланыу һәм хәрәкәт итеү өсөн ҡулланыла.
Ирентек (күл)
Атамаһы
Күлдең көнбайыш яғында бер туған Смолиндар нигеҙ һалған казак ҡасабаһы урынлашҡан, ҡасаба уларҙың атаһы исеме менән тип йөрөтөлә башлаған. Силәбе ҡалаһы сигенән 8 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан был күл артабан, XIX быуат аҙағына, Смолинский һәм Смолин тип атала башлай. Шулай уҡ Смолено, Ыҫмалалы (Смоляное) тип тә аталған. Атап әйткәндә, 1904 һәм 1909 йылдарҙағы сығанаҡтарҙағы фотоларҙа шулай билдәләнгән.
Географияһы һәм гидрологияһы
XX быуаттың һуңғы сирегендә күлдә һыу кимәле күтәрелә, ул һыу баҫыуға һәм күл буйындағы шәхси секторҙағы йорттарҙың күбеһен күсереүгә килтерә, ләкин XX быуат аҙағында һыуҙы Мейәс йылғаһына һурҙырып сығарыу ярҙамында һыу кимәленең кәмеүенә өлгәшелә. Күлдең бысраныуына ҡарамаҫтан, уның ярҙарында һыу инеү өсөн йыһазландырылған бер нисә пляж эшләй.
Тарихы
1920-30 йылдарҙа күлдә урындағы өлкә һәм ҡала власының дачалары барлыҡҡа килә. 1864 йылда монахиняларҙың төньяҡ яр буйында ҡарбуз һәм ҡабаҡ үҫтерә башлайҙар, ҡатын-ҡыҙҙар монастырының монастырь һарайында күлдән бер нисә саҡрым алыҫлыҡта еләк-емеш ағастары үҫентеләре ултырталар, һуңынан уның урынында совет осоронда тәжрибә ғилми селекция станцияһының емеш питомнигы булдырыла (артабан ғилми-тикшеренеү институты). XXI быуатта уларҙың урынында парк булдырылған.
Штендер Григорий Михайлович
Штендер Григорий Михайлович (25 май 1927 йыл — 17 август 1992 йыл) — СССР һәм Рәсәй архитектор-реставраторы, архитектура тарихсыһы, рәссам. Архитектура кандидаты (1985), Новгород университеты профессоры (1989). Новгород реставрация мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Реставрация теорияһы һәм практикаһы буйынса күп хеҙмәт авторы (60-тан ашыу).
Шемякина
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡурмас байрамы
Ҡурмас тураһында мәғлүмәт әйтем-мәҡәлдәрҙә лә осрай:
Ауыҙ-тел ижадының боронғо төрө булған ошо мәҡәлдән ҡур һүҙенең тағы бер мәғәнәһенә иғтибар итмәй булмай. Миҫалдан күреүебеҙсә, «ҡур» — күҙгә күренмәгән, ләкин уның барлығына нескә кимәлдәге эске тойомлау аша ышанырлыҡ ниндәйҙер бер ҡеүәт, көс, йәшәүгә ынтылыш булдырыусы эске торош, дәрт. Тимәк, ҡурмас — кешегә көс-ҡеүәт биреүсе ҡиммәтле аҙыҡ төрө булараҡ. ошондай атамаға эйә.
Миҫалдарҙан күребеҙсә, ҡурмас ҡурыу йолаһы йыл әйләнәһендә ике тапҡыр, йәғни орлоҡ сәсеү һәм унан үҫкән игенде йыйып алыу эштәре менән бәйле башҡарылған. Йәғни эштең башы ла, аҙағы ла ошо йоланы үтәүгә бәйле.
Ғарипов Әхмәтшәриф Хәләф улы
Биографияһы
Уның атаҡлы хеҙмәттәше ''Р.М. Ниғмәтуллин'' егерме йәш таусыны заманса техникала эшләргә өйрәнеү өсөн махсус курстарға ебәреп уҡытып алыуҙарын хәтергә төшөрә. Был егерме егет араһында шулай уҡ Әхмәтшәриф Хәләф улы ла була.
Сығанаҡтар
Р. Насыров. Руда и люди. - Уфа, 2004.- 344 с.
Пор-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Хуциев Марлен Мартынович
Биографияһы
1989 йыл Рәсәй кинорежиссерҙар гильдияһының Президенты итеп һайлана. 1994—1995 йылдарҙна «Европаға тәҙрә» кинофестивале президенты.
Үҙағас
1. Ҡарағай Pinus sylvestris
2. Шыршы Picea abies
Төҙөлөшө
Ҡабыҡ яғына йүкәлектең яңы күҙәнәктәре, ә үҙағас яғына үҙағастың яңы күҙәнәктәре ултыра бара. Шуға күрә камбийҙы яһаусы туҡыма тип атайҙар. Ул һабаҡтың (олондың) йыуанлыҡҡа үҫеүен тәьмин итә.
Үҙағастың үҙсәнлектәре
Ниндәй айҙа булыуына ҡарап яңы ғына ҡырҡылған(сей)  бүрәнәнең еүешлеге (абсолют ҡоро үҙағасҡа ҡарата проценттарҙа )
Көндәлек
Көндәлек — кемдең дә булһа берәүҙең үҙенең эш-ғәмәлдәре, уй-кисерештәре, күргән, ишеткән, ҡатнашҡан хәл-ваҡиғалары тураһында беренсе заттан, мин исеменән, билдәле бер ваҡыт арауығы (көн, аҙна, йыл һ.б.) һайын теркәп барған яҙмалары. Үҙҙәренең йөкмәткеләре, жанр тәбиғәттәре һәм вазифалары менән көндәлектәр бер нисә төрлө була: 1)Берәй кешенең үҙе өсөн генә яҙған яҙмалары. Уларҙа автобиографияға тартым ихласлылыҡ, субъективизм, реаль яҡ өҫтөнлөк итә. 2) Конкрет шәхестең — әҙиптең уҡыусылар өсөн махсус яҙылған көндәлектәре. Уларҙа авторҙың тәржемәи хәле, рухи хәл-торошо тышҡы донъя, ижтимағи күренештәр менән тығыҙыраҡ бирелә, уҡыусы өсөн мөһимерәк мәсьәләләр үҙәккә ҡуйыла, дөйөмләштереүҙәр яһала. Был төр яҙмалар сағыштырмаса үҙаллылыҡтары менән айырылып тора. Автобиографик характерҙағы көндәлектәр — әҙиптәрҙең тормошон, ижад лабораторияларын өйрәнеүҙә, әҙәби процестың асылын, ысынбарлыҡ менән бәйләнешен тикшереүҙә мөһим сығанаҡтаҙрҙың береһе. Мәҫәлән, рус әҙәбиәтендә Лев Николаевич Толстойҙың, Федор Михайлович Достоевскийҙың, Владимир Галактионович Короленконың көндәлектәре яҡшы билдәле. Башҡорт яҙыусыларынан Сәғит Агиштың, М. Хәйҙең, Башҡортостандың халыҡ шағирҙары Рәми Ғариповтың, Мостай Кәримдең, Рауил Бикбаевтың көндәлектәре донъя күрҙе. 3) Көндәлек формаһында яҙылған әҙәби әҫәр йә уның бер өлөшө. Бында хикәйәләү авторҙың үҙ исеменән дә, унда ҡатнашыусы төп герой ауыҙынан да алып барылырға мөмкин. Һуңғыһына миҫал итеп Михаил Юрьевич Лермонтовтың «Беҙҙең заман геройы» романынан «Печорин журналы»н күрһәтергә мөмкин. Хикәйәләүҙә көндәлек жанры геройҙың эске донъяһын тулыраҡ асырға, уҡыусы менән яҙыусы диалогын көсәйтеүгә, тәбиғилек иллюзияһын арттырыуға булышлыҡ итә. Рус әҙәбиәте тарихында көндәлек формаһында яҙылған әҫәрҙәр шаҡтай. Николай Васильевич Гоголдең «Аҡылдан яҙғандарҙың көндәлеге», Иван Сергеевич Тургеневтың «Артыҡ кеше көндәлеге», Вера Инберҙың «Өс йыл» әҫәрҙәре шундайҙарҙан. Үҙенең формаһы һәм стиле менән көндәлек сәйәхәтнамә, хат жанрҙарына яҡын тора, хатта ҡайһы саҡ улар үҙ-ара бәйлнешкә инеп тә китә.
Билалова Сулпан Билал ҡыҙы
Биографияһы
Паспортымда тыуған урыным Борай тип яҙылһа ла, мин үҙемде Хәйбулла ҡыҙы тип тә һанайым. Минең ижадым нигеҙҙә Әбүбәкер тураһындағы иҫтәлектәр менән һуғарылған. Мин Тыуған илемдең мәҙәниәте һәм рухи байлығына ғашиҡмын. Күп композицияларым, шулар араһында әҫәре, Әбүбәкергә һәм Борайға бағышланған. Был минең Ташлы буйында үткән гүзәл бала сағымдың иҫтәлектәре. Һәм тағы ла күп картиналар
Изья-Шор (Оло Уҫы ҡушылдығы)
Изья-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Серяк
Серяк — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Качка йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Пичуга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Саратов һыуһаҡлағысынан Волгоград һыуһаҡлағысына тиклем,   Оло Ырғыҙ, Оло Караман, Терёшка, Еруслан, Торгун йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Арчада
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үрге Сәләй
Үрге Сәләй (Верхняя Салаевка) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3 кеше. Почта индексы — 452833, ОКАТО коды — 80250815000.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Нәҡшбәндиә
Тарих
Уның юлы 10 мәҡәмдән тора, унан барған тәриҡәттең 11 принцибына (тәүбәгә килеү, сабырлыҡ, уяулыҡ, тын алышты көйләү һ. б.) таянырға тейеш. Тәүге өс принциптары Баһаутдин Нәҡшбәнд менән, ә ҡалғандары Ғәбделхалиҡ әл-Гидждувани менән төҙөлә.
Бидинск (ҡасаба)
Тарихы
Тораҡ пункты башҡорт ҡәбиләләренең тарихи ерҙәрендә төҙөлгән. 1930 йылға тиклем ауыл Арғаяш районына инә (Башҡорт АССР-ы), 1934 йылда район Силәбе өлкәһе ҡарамағына тапшырыла. 1960 сы йылдарҙа ҡасаба элекке утар урынында төҙөлә.
Оло Хирла
Оло Хирла — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бездна йылғаһының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Почекуйка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Давид IV Төҙөүсе
Тышҡы сәйәсәт
1096 йылда (1099 йыл) батша сәлжүк солтанына һалым түләүҙе туҡтатҡан, һәм был хәрби хәрәкәттәр башланыуына сәбәпсе булған. Давид IV ултыраҡтарҙағы һуғышсылар һәм хәрби хеҙмәт дәүерендә батшанан ер алған һәм хеҙмәт итеп туҡтаған азнаурҙарҙан яңы армия төҙөй башлаған.
Эрети-Кахетиҙы ҡушыу
Эрети-Кахети грузин провинцияһы, сәйәси айырымланған булыуы менән файҙаланып, грузин батшаларынан бойондороҡһоҙ булып ҡалған. Давид бындай хәлде туҡтатырға ҡарар иткән, һәм урындағы идара итеүселәр араһында тарфдарҙар тапҡан.
1104 йылда юғары идаралыҡ вәкиле — азнаур Кавтар туғанының балалары Аришиан һәм Барам ярҙамында батшаға Эрети-Кахети идарасыһы Агсартанды тотоп алып килгән. Давид IV батша Эрети-Кахетиҙы яулап алған.
Байка (Сердоба ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Давид IV Төҙөүсе
Суд реформаһы
Батша ихтыяры буйынса феодаль мөнәсәбәттәрҙе тәртипкә һалыуға йүнәлтелгән  йорто асылған. Учреждение, мтаварҙарҙың золомон, мдабиурҙарҙың буйһонмауын туҡтатып, яңы милекселәр, азнаур-мосакаргавеларҙың, мәнфәғәттәрен яҡлаған. Үтенес йорто регуляр рәүештә хөкөм эштәрен ҡараған һәм батшаның туранан-тура күҙәтеүе аҫтында торған.
Абдразаҡов Оморҙаҡ Ишдәүләт улы
Оморҙаҡ Ишдәүләт улы Абдразаҡов (Оморҙаҡ Ишдәүләтов ; 1787—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы. Прапорщик.
Биографияһы
1812 йылда Ватан һуғышы башланғас, 12-се, 8-се, 5-се һәм 4-се кантон башҡорттарынан 4-се Башҡорт атлы полкы ойошторола, был полк составында Оморҙаҡ Абдразаҡов хеҙмәт итә. 1812 йылдың 25 июлендә полк Түбәнге Новгородҡа йүнәлә, артабан Полоцк яғына юл тота һәм унда 16 октябрҙә барып етә. 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алышта һуғыша.
Катаев Олег Александрович
Катаев Олег Александрович (25 ноябрь 1923 йыл, Харьков — 11 август 2006 йыл, Санкт-Петербург) — СССР һәм Рәсәй энтомологы, биология фәндәре докторы, профессор, урман энтомологияһы белгесе.
Намибия
Географияһы
Намибияла ярайһы уҡ эҫе, ә яуым-төшөм аҙ яуа (был бер ни тиклем Бенгель һыуығының тәьҫире менән бәйле).
Тарихы
1994 йылда лози халҡы вәкилдәре Каприви азатлыҡ армияһын төҙөү тураһында иғлан итә, уның маҡсаты — был территорияға бойондороҡһоҙлоҡ яулау, был ҡораллы ойошторорға маташыуға килтерә. Әлеге ваҡытта ҡапма-ҡаршылыҡ кәмей, 2001 йылдан Каприви һыҙаты туристар өсөн хәүефһеҙ тип иғлан ителә.
Халҡы
Халыҡтың 13,8 % иммунодефицит вирусын (ВИЧ) йоҡтора (донъяла 5-се урын).
Рәсми теле — инглиз теле, әммә ул башлыса йәштәр араһында икенсе тел булараҡ киң таралған (шулай ҙа туған телдә һөйләшеүселәр ҙә бар — 7 %). Туған тел булараҡ киң таралған тел — ошивамбо, йәки ндонга, икенсеһе — африкаанс (халыҡтың 60 %).
Административ бүленеше
Намибияның өлкәләре:
Асҡын заказнигы
Хайуандар һәм ҡоштар донъяһы
Төп һаҡланыусы төрҙәр: америка шәшкеһе, бүре, мышы, һеләүһен, һоро айыу, һыуһар, ябай төлкө, ябай һуҡыр сысҡан.
Ихтиофаунаһы балыҡтарҙың түбәндәге төрҙәренән ғибәрәт: суртан, алабуға, шырт балыҡ (ёрш), бөгәрсә йәки йоморо сабаҡ (елец), борош балыҡ (подуст), бәшкәләй йәки бәшкәләк (уклейка).
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә ислам
Тарих
Мәлики мәҙһәбенә VIII быуатта Мәлик ибн Әнәс тарафынан нигеҙ һалынған. 1076—1253 йылдарҙа хәҙерге БҒӘ территорияһы ла кергән йәшәгән ерҙәрҙә Ғәйүниҙәр әмирлегендә ислам диненең сөнни ағымы вәкилдәре менән бер рәттән шиғыйҙар ҙа йәшәүе билдәле.
Суд системаһы
Рамаҙан айы дауамында эш урыны ваҡытында халыҡ алдында ашарға, эсергә йәки тәмәке тартырға ярамай. Закон мосолмандарға ла, мосолман булмағандарға ла ҡағыла, был талапты үтәмәү ҡулға алыуға килтерергә мөмкин.
Кончаловская Нина Максимовна
Биографияһы
1994 йылда Мәскәү ҙә вафат була, Новодевичье зыяратында ерләнә.
Босфор
Тарихы
Ҡара диңгеҙ һәм Урта диңгеҙ араһында берҙән-бер үтеү урыны булараҡ Босфор сауҙала һәм хәрби эшмәкәрлектә ҙур әһәмиәткә эйә. Уның өҫтөнән контроль конфликттарҙың, башлыса Рус-төрөк һуғышының (1877—1878 йылдар), шулай уҡ Беренсе донъя һуғышы барышында 1915 йылда Галлиполи янында союздаш дәүләттәрҙең Дарданеллаға һөжүме маҡсат була.
Ғосмандар дәүере (1453—1922)
1453 йылдың 29 майында Ғосман империяһы оҙаҡ ҡамауҙан һуң Константинополде яулап ала, уның барышында төп һуғышҡа әҙерләнеү өсөн генә түгел, шулай уҡ Босфор өҫтөнән һәм унан аша үткән һыу юлынан оҙайлы ваҡытҡа контроль ҡуйыу өсөн боғаҙҙың ике яғы буйлап нығытмалар, Анадолухисары (1393) һәм Румелихисары (1451) төҙөлә. Христофор Колумбтың 1492 йылда Америкаға беренсе сәйәхәте менән бергә 1453 йылда Константинополде яулау Урта быуат дәүеренә нөктә ҡуйыу һәм Яңырыуға һәм асыштар дәүеренә күсеүҙе аңлата. Үҙенең үҫеш осоронда XVI һәм XVIII быуаттар араһында, Ғосман империяһы Босфорҙың стратегик әһәмиәтен үҙенең төбәк амбицияларын киңәйтеү һәм үҙҙәре «ғосман күле» тип атаған Ҡара диңгеҙҙең бөтә акваторияһы өҫтөнән контроль ҡуйыу өсөн ҡуллана.
Һуңыраҡ бер нисә халыҡ-ара килешеүҙәр был һыуҙарҙа караптарҙың үтеп йөрөүен көйләй. 1833 йылдың 8 июлендә Гюнкар Искелеси килешеүе буйынса Босфор һәм Дарданелла боғаҙҙары башҡа дәүләттәрҙең диңгеҙ караптары өсөн Рәсәй талабы буйынса ябылырға тейеш була. 1841 йылдың 13 июлендә Рәсәй, Берләшкән Короллек, Франция, Австрия, Пруссия араһында төҙөлгән Боғаҙҙар тураһында Лондон конвенцияһы шарттарына ярашлы Ғосман империяһының «элекке идараһы» барлыҡ хәрби караптар өсөн төрөк боғаҙҙарын ябыу юлы менән тергеҙелә, был һуғыш ваҡытында тик Солтан союздаштарына ҡағылмай.
Осипенко Полина Денисовна
Биографияһы
Был осошто үтәгәне һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Полина Денисовна Осипенкоға 1938 йылдың 2 ноябрендә Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Ғайсина Мәрфуға Нурый ҡыҙы
Биографияһы
1976 йылда Мәрфуға Ғайсина тәҡдиме буйынса Невропатолог һәм психиатрҙар йәмғиәтенең төбәк психотерпевттары секцияһы булдырыла. Ул һәр саҡ табиптарҙа табип этикаһы ҡағиҙәләренә нигеҙләнгән клиник фекерләүҙе үҫтереүгә ҙур иғтибар бирә. Башҡорт дәүләт медицина институты психиатрия кафедраһында был йылдарҙа психоздар этиопатогенезында соматоген һәм шәхси факторҙарҙы клиник патогенетик тикшереү төп фәнни йүнәлеш булып тора.
Гладкий тауы
Сығанаҡтар
С Семилеткин, Е Бодрякова, Е Борковая, З Крусанова, И Логачева, ЮП Ненашев, В Папчинская, О Ренева, Е Школьникова и др. Сводный список особо охраняемых природных территорий Российской Федерации (справочник). Часть II. Потапова НА, Назырова РИ, Забелина НМ, Исаева-Петрова ЛС, Коротков ВН, Очагов ДМ М.: ВНИИприроды (2006) : 364
Бунин Иван Алексеевич
Биографияһы
Бөлгөнлөккә төшкән дворян ғаиләһенән булыу сәбәпле, Бунин үҙ аллы тормошто иртә башлай. Йәшләй генә гәзиттәрҙә, канцелярияларҙа эшләй, сәйәхәттәрҙә йөрөй.
Ижадының үҙенсәлеге. Новаторлығы
XIX һәм XX быуаттар сигендә ижады формалашҡани Бунин шул осорҙа барлыҡҡа килгән ағымдарҙан алыҫ торған һәм үҙен ниндәйҙер әҙәби мәктәпттәр йоғонтоһонан ирекле тип һанаған. Тикшеренеүеләр уны «иң ауыр аңлашылған художниктарҙың берһе» тип атаған, уның ижад алымын билдәләргә маташҡанда төрлө варианттар, шул иҫәптән «реалистик символизм», «башҡаларҙыҡы һымаҡ түгел реализм», «йәшерен модернизм» тип билдәләгәндәр. Бунин тураһында монография авторы Юрий Мальцев Иван Алексеевич — өйрәнелгән культурологик йәүнәлештәрҙән башҡа торған прозаик тип атай, һәм был филолог Тамара Никоноваға Иван Алексеевич мираҫында «бер генә, барыһын да аңлатҡан, барыһын да берләштергән, схема йә система юҡ» тип яҙыу мөмкинлеген бирҙе.
Әл-Ҡәҙер кисәһе
Аҙан моңо. Ғәреш тәхетенән
Иҫке Илекәй
Тарихы
Халыҡ араһында табындар Танып буйына тыныс урын эҙләп килгәндәр тигән хәтирәләр һаҡлана. Тарихи мәғлүмәттәр буйынса, XVIII быуаттың беренсе яртыһында Илекәй исемле ике ауыл була (Ә.Әсфәндиәров,126 бит). Әлеге ваҡытта һаҡланып ҡалған ауылдың рәсми исеме Илекәй, халыҡ уны Иҫке ауыл тип тә йөрөтә. Ауылға нигеҙ һалыусы тип Танып улусында йәшәгән халыҡ араһында хөрмәт ҡаҙанған башҡорт кешеһе Илекәй Иҫәмбәтов фаразлана. 1713 йылдың 23 октябрендә хәҙерге Тәтешле районы Яңы Балтас ауылы удмурты Сыпсыҡ ауылы башҡорто Илекәй Иҫәмбәтовтан 30 һум аҡса алып тороуы тураһында документ (заемная кабала) һаҡланған. Тимәк, Илекәй Иҫәмбәтов — Сыпсыҡ ауылы аҫаба башҡорто (документтарҙа ауыл Сяпсек тип күрһәтелгән).
Риүәйәттәр
Был риүәйәттең икенсе вариантында Илекәй, Дауыт һәм Ҡолой Балтас батырҙар араһындағы көрәш һүрәтләнә. Илекәй көрәшкәндә Балтас өҫтөмә төшөп, күкрәгемде имгәтер, тип ике тапҡыр унан еңелдем, һуңынан сәмләнеп китеп, өс тапҡыр еңдем, ти. Шунда көс төшкәндер, сиремде хәрәмләшеүемдән күрәм, Балтасты тубығым менән сала биреберәк йыҡтым. Мине хәләл ергә күммәгеҙ, йылғанан арыраҡ, йыраҡҡараҡ илтеп күмегеҙ,ти. Был риүәйәткә ярашлы, Балтас Ар йылғаһының һул яҡ ярында, Илекәй уң яҡ ярында ерҙәргә эйә булып, ауыл нигеҙләй. Дауыт ауылына нигеҙҙе Дауыт батыр һала. (215-се бит)
Ворошиловский
Ворошиловский (Ворошиловское) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 32 кеше. Почта индексы — 452416, ОКАТО коды — 80228825005.
Аҡ Ҡуйлылар
Ҡәбилә тарихы
1402 йылда Аҡһаҡ Тимер уларға Диярбаҡыр тирәһендәге өлкәне (хәҙерге Төркиәнең көнсығышында, Тигр йылғаһының үрге ағымында) бүләк итә. Байтаҡ ваҡыт ҡәрҙәштәре Ҡара Ҡуйлылар уларға киңәйеү мөмкинлеген бирмәй килә. 1435 йылда, Ҡара Ҡуйлылар дәүләтенең көсһөҙләнеүенән файҙаланып, биләмәләрен киңәйтәләр, Әрмәнстанда үҙ хакимлығын урынлаштыралар, мысыр мәмлүктәренең биләмәләренә баҫып инәләр, бының һөҙөмтәһендә элек дуҫтарса мөнәсәбәттә булған Мысыр солтанлығы дошманға әйләнә.
Дәүләтте нигеҙләү, хәрби походтар һәм еңеүҙәр
1467 йылда Оҙон Хәсән (1453—1478 йылдарҙа идара итә) Аҡ Ҡуйлы ҡәбиләләре башында, Тимериҙәр дәүләте менән союзға инеп, көндәш Ҡара Ҡуйлылар дәүләтен ҡыйрата, Әрмәнстанға, Көнбайыш Иранға, Ираҡҡа хужа була һәм дәүләт төҙөй. Трапезунд дәүләте менән Осман империяһына ҡаршы берләшә. Османдарҙың хәрби өҫтөнлөгө һәм 1461 йылда Трапезундтың солтан Мәхмәт II тарафынан яулап алыныуы ғына уны төрөктәргә һуғыш башлауҙан туҡтата. Оҙон Хәсән башҡа фронттарҙа эш итә, 1462 йылда — Әйүбиҙәрҙең һуңғы нығытмаһы булған Хәсәнкәйфте, 1465 йылда Карпут (Ҡарпузлу) ҡәлғәһен ала, Керман менән Фарсҡа барымталар яһай. 1468 йылда Иран Әзербайжанын баҫып ала һәм баш ҡаланы Тәбризгә күсерә.
Иҡтисады
Оҙон Хәсән үткәргән иҡтисади һәм ер реформалары сәйәсәте иҡтисадҡа ярҙам итә алмай. Элгәрге тиҫтә йыллыҡтарҙа яһаҡ күләмдәре артыу ауыл хужалығының тарҡалыу сәбәбе булғанлыҡтан, Оҙон Хәсән һалым реформаһын үткәрә, яңы устав — «Ғануннамә» сығарыла. Уның тексы һаҡланмаған, бары тик ер түләмдәренең тотороҡло ставкаһы, тауар хаҡының 5 проценты күләмендә һалым (тамға) булдырылғаны ғына билдәле. Оҙон Хәсән вафат булғас, финанс чиновниктары был нормаларҙы күҙәтмәй. Хакимиәткә ҡала аҡһөйәктәренең йоғонтоһо арта бара, шул уҡ ваҡытта ул хәрби функцияларҙан ситтә ҡалдырыла килә. Төрки күсмә яугирҙәре менән ултыраҡ иран халҡы араһында этник һәм социаль айырма бөтөрөлмәй, был да дәүләттең сәйәси-иҡтисади үҫешенә ҡамасаулай. Аҡ Ҡуйлыларҙың финанс килемдәре ултыраҡ халыҡтан йыйылған һалымдарҙан һәм йыйымдарҙан, шулай уҡ Көнсығыш Анатолия аша үткән төп сауҙа юлдарында йыйылған түләмдәрҙән тора.
Бельченко Евгения Ивановна
Бельченко Евгения Ивановна (Jevģēnija Beļčenko; тыуған 2 апрель 1928 йыл, Псков, Ленинград өлкәһе) — почетлы тимер юлсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Порхов ҡәлғәһе
1346 йылда Бөйөк Литва кенәзе Ольгерд Новгород ерҙәренә бәреп инә һәм Луга менән Шелонь ҡәлғәләрен баҫып ала, ә Опока менән Порховты бик оҙаҡ ҡамауҙа тота. Ҡәлғә беренсе литва ҡамауына сыҙай, шулай ҙа литваға «ҡара бор» (контрибуция) 300 һум түләргә мәжбүр була. Һуғыш башланыу сәбәптәренең береһе булып бер новгород посаднигының юнһеҙлеге тора, аҙаҡ уның үҙен дә новгород кешеләре, Лугала туҡмап, аҡылға ултырталар.
Өлкөндө карслы һаҙлыҡтар комплексы
Сығанаҡтар
Потапова НА, Назырова РИ, Забелина НМ, Исаева-Петрова ЛС, Коротков ВН, Очагов ДМ.: М., ВНИИприроды (2006): 364
Бөйөк Луки ҡәлғәһе
Ҡәлғә һәм кремль XVI быуат аҙағына тиклем
XVI быуаттың беренсе сирегендә Бөйөк Лукиҙа ҡәлғә нығытмаларының барлығын 1517 йылда һәм 1526 йылда Рәсәйҙә булып киткән Австрия дипломаты Герберштейн Сигизмунд үҙенең «Записки о Московии» әҫәрендә  билдәләй
Хәҙерге архитектура тасуирламаһы
Ҡулланылышы:
Веденейка
Веденейка (Веденей) — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сарка йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Хализова Мария Ивановна
Биографияһы
1985 йылға тиклем Иглин районы «Путь Ленина» колхозында һауынсы булып эшләй.
Беспалова Елена Андреевна
Биографияһы
Һуғыш тамамланғандан һуң демобилизациялана. 1947 йылда Мәскәү ҡалаһы почтамына эшкә инә һәм хаҡлы ялға сыҡҡансы шунда бәйләнеш операторы сифатында эшләй. КПСС сафына инә. Һигеҙенсе биш йыллыҡ (1966-1970) заданиеһын үтәгәндә өлгәшкән уңыштары өсөн Ленин ордены менән бүләкләнә. СССР Юғары Советы Президиумының 1977 йылдың 13 майындағы указы менән «1976 йылға ҡабул ителгән эш планын һәм социалистик йөкләмәләрен үтәгәндә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн» Беспалова Елена Андреевна Социалистик Хеҙмәт Геройы тигән юғары исемгә лайыҡ була, Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.
Географик карта
Бүленеше
Йөкмәткеһе буйынса — дөйөм географик, тематик (ижтимағи һәм тәбиғәт күренештәре һ.б. карталары), махсус; һүрәтләгән биләмәләре буйынса — донъя, төбәк һәм локаль; масштабы буйынса ҙур, уртаса һәм бәләкәй масштаблы, электрон географик карталарға һ.б. бүләләр.
Ҡамыш тауығы
Ҡамыш тауығы, шулай уҡ һыу , йәки һаҙ тауығы , һирәк лы́ска (Gallinula chloropus) — ҙур булмаған, күгәрсен ҙурлығында  һыу тауығы ғаиләһенә ҡараған һыуҙа йөҙә торған ҡош, Австралия менән Антарктиданан башҡа бөтә ҡитғаларҙа ла киң таралған. Торғон һәм ағын һыу ятҡылыҡтарында йәшәй. Ғәҙәттә аҫтыртын йәшәү рәүеше алып бара — киң таралыуына ҡарамаҫтан, был ҡошто ҡырағай тәбиғәттә күреүе ҡыйын. Шулай ҙа Европаның халыҡ тығыҙ ултырған райондарында ҡоштар кешенең булыуына өйрәнә. Ҡоштоң фәнни атамаһын латинсанан «йәшел аяҡлы тауыҡ» һымаҡ тәржемә итергә була, был уның йорт тауыҡтарына оҡшашлығына күрһәтә.
Таралыуы
Ҡамыш тауытары Иҫке һәм Яңы Донъяла киң таралған
Ареалы
Европала,  Альптың бейек таулы райондарынан, төньяҡ киңлектең  66° төньяҡтараҡ Скандинавия ярымутрауынан һәм Рәсәйҙең төньяғынан тыш, бөтә ерҙә лә тиелек оя ҡора. Рәсәй Федерацияһында ареалдың төньяҡ  сиге  60° төньяҡ киңлектә —  Карел муйыны, Новгород, Рыбинск һыуһаҡлағысынан төньяҡтараҡ Вологда өлкәһе, Татарстан, Башҡортостан, Омск өлкәһе һәм Алтай крайы аша үтә. Ҡош шулай уҡ Алыҫ Көнсығышта, Приморье крайында<sup title="Сахалин" rel="mw:WikiLink" href="//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD" class=""> [13] , Сахалин һәм көньяҡ   Курил утрауҙарында осрай<sup class="cx-segment-block"><span title="Азия" rel="mw:WikiLink" href="//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F" class=""> [14]. Азияла ҡош шулай уҡ Һиндостанда һәм Филиппинға тиклем  көньяҡ-көнсығышта таралған, әммә  Урта һәм Үҙәк Азияның дала һәм ҡоро ерҙәрендә, шулай уҡ Көнбайыш Себерҙә юҡ. Африкала ҡошто  ҡитғаның көньяғында ғына, Мадагаскарҙа,  Конгоның көнбайышында һәм Алжирҙа осратырға мөмкин. Төньяҡ Америкала ҡош көньяҡта һәм АҠШ-тың көнсығышында, шулай уҡ Мексикала оялай. Ҡамыш тауыҡтары шулай уҡ Үҙәк  Америкала, Кариб диңгеҙе утрауҙарында һәм Бразилиянан алып Аргентина һәм Перуға тиклем Көньяҡ Америкала киң таралған
Миграцияһы
Америка территорияһында ҡамыш тауығы Мексика ҡултығы ярҙарынан  һәм Флориданан төньяҡҡа күсә.
Күсенгән осраҡта оялау урынына апрель-май айҙарында осоп килә, Август баштарында осоп китә. Яҙғы осош ваҡытында ҡоштар күп осраҡта парлашып (бик һирәк яңғыҙ), ҙур бейеклектә һәм төндә оса. Көҙгө осоштары түбәнерәк бейеклектә, башта пар менән йәки яңғыҙ, ә һуңынан 10  ҡошҡа тиклем өйкөм менән оса.
Венедиктов Анатолий Васильевич
Биографияһы
1918—1919 йылдарҙа Ярославль университетының профессоры, кафедра сәнәғәт хоҡуҡы кафедраһы мөдире. 1919 йылдың сентябрендә Петроград политехник институтында уҡыта. 1929 йылда Ленинград дәүләт университеты (ЛДУ) профессор. 1939—1942 йылдарҙа Планлаштырыу институтында кафедра мөдире. 1944 йылда, уның етәкселегендә ЛДУ юридик факультетының 14 йыллыҡ тәнәфесенән һуң, яңынан тергеҙелгәнендә, декан (1949 йылға тиклем) һәм гражданлыҡ хоҡуғы кафедраһы мөдире итеп билдәләнә (1954 йылға тиклем).
Ижады
А. В. Венедиктов 230-ҙан ашыу хеҙмәт яҙа. А. В. Венедиктовтың 1913 йылдан 1957 йылдарҙа тиклем библиография хеҙмәттәре «Очерки по гражданскому праву» (Л., 1957) йыйынтығында баҫтырыып сыға.
Горбунов Василий Владимирович
Фәнни хеҙмәттәре
Ғалим булараҡ, Горбунов (1940 йылдарҙан) мордва әҙәбиәт ғилеме һәм әҙәби тәнҡит буйынса 100-ҙән ашыу мәҡәләһе һәм (1970-се —1980-се йылдар) милли мәктәптә филологик дисциплиналарҙы уҡытыу методикаһы буйынса 30-ға яҡын хеҙмәте арҡаһында билдәле. Төп мәҡәләләр араһында «Пути развития мордовской литературы» (1949), «К вопросу о формировании мордовской социалистической поэзии» (1953), «Литература возрожденного народа» (1957), «Мордовские народные песни» (1957), «На пути роста» (1960) һәм башҡалар айырылып тора. Уның хеҙмәттәрендә мордва әҙәбиәтенең үҙ халҡының рухи мәҙәниәте һәм СССР халыҡтары әҙәбиәтенең бер өлөшө булараҡ үҫеше концепцияһы эшләнгән. 1963 йылда «Голос жизни» («Тормош тауышы») хеҙмәтендә Горбунов А.Эскин, П.Торопкин, М.Трошкин, И.Шумилкин, А.Тяпаев, И.Калинкин, С.Кинякин кеүек мордва шағирҙарының әҫәрҙәренә баһа биргән, шулай уҡ мордва яҙыусыларының әҙәби портретын төҙөгән. 1967 йылда ул Мордовиялағы әҙәби процесс һәм мордва шиғриәте, прозаһы һәм драматургияһының уңыштары тураһында һөйләгән.
Веж Айва
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дубовая
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Архангел заказнигы
Ландшафты
Архангел ауылының көнсығыш ситендә Аҫҡын йылғаһының һыубаҫар туғайында урынлашҡан. Ҡурсаулыҡтың тәбиғәт комплексы киң япраҡлы һәм ҡайын урмандарын, болондарҙы һәм үлән һаҙлыҡтарын, һөрөнтө ерҙәрҙе берләштереүҙән ғибәрәт.
Фаунаһы
Һыу яны һәм болон-һаҙлыҡ ҡоштарынан: ышылдаҡ аҡҡош (бөҙрә аҡҡош), ҡаңғылдаҡ аҡҡош, һоро ағуна, һоро торна һәм һуна өйрәк, ҡурпысыҡ (вальдшнеп), Һаралйындар төйәк итә.
Ҡурсаулыҡ ресурс, фәнни һәм экологик әһәмиәткә эйә.
Арғы Тағанай
Атаманың килеп сығышы
Крайҙы өйрәнеүсе В.В. Поздеев тағанай —  һинд-европа һүҙе тип раҫлай (һүҙҙе өлөштәргә бүлә: тамыры  таг — «сығынты, ос, тау түбәһе», боронғо  эйәлекте, урынды  белдереүсе суффикс -ан  һәм сифат суффиксы  -ай )
Геологик төҙөлөшө
Көнбайыш ҡыразы кристалл һәүерташтар тоҡомонан һалынған. Төньяҡтан ҡыразды һирәкләп ҡая суҡаҡтары булған  ҡайынлы шыршы урмандары уратып  алған. Көньяҡтан урман әкренләп  тау тундраһына күсә бара.