cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әхмәт ибн Фаҙлан
Ибн Фаҙлан яҙмалары
Ибн Фаҙландың ошо «Яҙмаларын» 1920-се йылдарҙа Мешхедта (Иран) имам Али Ибн Реза кәшәнәһе янындағы китапханан күренекле шәрҡиәтсе Әхмәтзәки Вәлиди Туған табып алған.
Кёрлинг
Тарихы
Питер Брейгелдең туңған күл өҫтөндәге боҙҙа кёрлингҡа оҡшаш айсшток уйынын уйнаусы нидерланд крәҫтиәндәрен һүрәтләгән ике картинаһы ла шул осорға (1565 йыл) ҡарай. XVI быуатта Шотландия һәм Нидерланд араһында сауҙа һәм мәҙәни бәйләнештәр бик көслө булған, континенталь Европала кёрлингтың ғына түгел, ә гольфтың да киң таралыуы быға дәлил.
Шотландияның төньяғында урынлашҡан Килсит ҡалаһында 1716 йылда барлыҡҡа килгән уйынсылар ассоциацияһы — донъялағы иң оло кёрлинг-клуб. Кёрлерҙарҙың тәүге клубы 1737 йылда Файф провинцияһында асыла. Кёрлинг уйыны өсөн булдырылған иң боронғо спорт яланы — 100метр х 250 метр үлсәмендәге майҙанды үҙ эсенә алған яһалма дамба ла ошо уҡ ҡалала.
Кёрлинг буйынса донъя чемпионаты
2005 йылда донъя алтыны өсөн 12 команда көс һынаша, 8 команда Европанан, 2 команда Төньяҡ Американан, 2 команда Азия һәм Океаниянан. Европа командалары донъя чемпионатына путевканы Европа чемпионаттары һөҙөмтәләре буйынса ала. Был чемпионаттар 1975 йылдан алып үткәрелә.
Олимпия уйындары
1924 йыл уйындарында кёрлинг буйынса күргәҙмә ярыштар булып үтте.
2006 йылдың февралендә Халыҡ-ара олимпия комитеты, тарихты ҡайтанан ҡарап, 1924 йылғы Уйындарҙа үткәрелгән кёрлинг буйынса ярыштарҙы ысын мәғәнәһендә олимпия ваҡиғаһы тип танырға, тигән ҡарарға килә. Шулай итеп, кёрлинг буйынса тәүге олимпия миҙалдары түбәндәндәгесә бүленә: алтын — Бөйөк Британияла, көмөш — Швецияла, бронза — Францияла.
Бауыр
Сифатлама
Ашалған аҙыҡты эшкәртеүҙә бауыр ифрат ҙур роль уйнай. Ул нәҙек эсәккә үҙенсәлекле шыйыҡса — аҙыҡты эшкәртеү өсөн бик тә кәрәкле булған үт бүлеп сығара. Уның үт юлдары нескә эсәктең беренсе элмәгенә асыла, ҡорһаҡ ярыһының йыйырсаһында урынлашҡан. Бауыр — иң ауыр эске ағза. Уның ауырлығы уртаса 1,5 кг тәшкил итә.
Бауырҙың ҡан менән тәьмин итеү үҙенсәлектәре
Бауырҙы ҡан менән тәьмин итеү үҙенсәлектәре уның детоксикациялау мөһим биологик функцияһын сағылдыра: аҙыҡ менән эләккән ағыулы матдәләр, шулай уҡ микроорганизмдарҙың ҡалдыҡ продукттары (скатол, индол һ.б.) менән эсәктәрҙәге ҡан бауырға верот венаһы (v. portae) аша килтерелә. Артабан верот венаһы бәләкәйерәк булкә-ара веналарға бүленә. Бүлкә-ара артерияларға тармаҡланып, артериаль ҡан бауырға үҙ бауыр артерияһы (а. гепатик проприацияһы) аша килә. Бүлкә-ара артериялар һәм веналар ҡанға синусоидтар сығара, унда ҡатнаш ҡан аға башлай, һәм уның дренажы үҙәк венала була. Үҙәк веналар бауыр веналарына һәм артабан аҫҡы ҡыуыш вена тупланалар.
Аҡболаҡ ҡасаба советы
Этимологияһы
Аҡболаҡ ҡасаба советы үҙәге — Аҡболаҡ ҡасабаһы элгәре Карамзин тигән атама ла йөрөткән. Ҡасабала йәшәүселәр быны, имеш, ҡасандыр бында Н. М. Карамзин булып киткәнгә ҡушылған, тип аңлатҡан. Имеш, ул сауҙагәрҙәр каруаны менән Ырымбур аша Хиуағамы, Бохарағамы китеп барғанда ошонан үткән. Мәгәр был фараздың бер нигеҙе лә юҡ, сөнки Н. М. Карамзин был яҡтарҙа буғанлығы тураһында бер сығанаҡ та юҡ. Карамзин атамаһы күпмелер ваҡыт станцияға ҡарата ҡулланылған, әммә үҙгәртелеүгә дусар булған.
Пуманке
Географик урыны
Коммуна сиктәштәре:
Ваткома
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Йенни Эрпенбек
Йенни Эрпенбек (Jenny Erpenbeck; 12 март 1967 йыл) — немец яҙыусыһы һәм режиссёры.
Дамир Джумһур
Дөйөм мәғлүмәт
Дамир Джумһур 1992 йылдың 20 майында Босния һәм Герцеговинаның Сараево ҡалаһында тыуған, Нерфид менән Жанета ғаиләһендә тәүге бала. Бәләкәй сағынан Хуан Антонио Самаранча исмендәге Олимпия һарайында теннис менән шөғөлләнә башлай. Шулай уҡ саңғы һәм футбол менән дә мауыға.
Санкт-Петербургтың тарихи үҙәге һәм уға бәйле һәйкәлдәр комплексы
Әһәмиәте
Санкт-Петербургтың планлаштырыуҙың программалы-маҡсатлы ысулына күсеүе һөҙөмтәһендә 2014 йылда Тарихи үҙәкте һаҡлау программаһы 2014 йылдың 30 июнендә 6 йылға ҡабул ителгән «Санкт-Петербург территорияларының иҡтисади һәм социаль үҫеше» дәүләт программаһының бер өлөшөнә әйләнә. Дәүләт программаһы үтәлеше өсөн Санкт-Петербургтың Иҡтисади сәйәсәт һәм стратегик планлаштырыу буйынса комитеты яуаплы. Программаны тормошҡа ашырыуҙа төп эксперт-консультация органы булып Санкт-Петербург Хөкүмәте ҡарамағындағы Санкт-Петербургтың тарихи үҙәгетерриторияларын һаҡлау һәм үҫтереү советы тора.
Ядро бүленеше
Үҙенән-үҙе (спонтан) була торған бүленеү һәм мәжбүри бүленеү (башҡа киҫәксәләр, күбеһенсә нейтрондар менән тәҫьирләшеү һөҙөмтәһендә хасил булған) бар. Ауыр ядроның  бүленеүе — экзотермик процесс, уның һөҙөмтәһендә  ҙур энергия сығарыла, ул китектәрҙең кинетик энергияһы һәм нурланышы рәүешендә таратыла.
Ядро реакторҙары
Ядро реакторы — энергия бүленеп сыҡһын өсөн идара ителгән сылбырлы реакция булдырыусы ҡоролма. Донълағы тәүге шундай ҡоролма- «Чикаго утынлығы» (Chicago Pile-1). Уны 1942 йылда Чикаго университетының стадионы трибуналары аҫтында Энрико Ферми еткселегендә университет хеҙмәткәрҙәре ядро ҡоралын эшләү буйынса Манхэттен проекты сиктәрендә эшләтә башлай. Дүрт йылдан һуң Игорь Васильевич Курчатов етәкселегендә СССР Фәндәр Академияһының 2-се лабораторияһында тәүге совет атом бомбаһын эшләү маҡсаты менән Европалағы беренсе реактор (Ф-1) булдырыла. 1954 йылда донъялағы тәүге  АМ-1 энергия реакторлы  атом электр станцияһы Обнинск ҡалаһында сафҡа инә.
Тоғыҙаҡ (Уй ҡушылдығы)
Тоғыҙаҡ (Түбәнге Тоғыҙаҡ, Тоғыҙаҡ) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының уң ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 246 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йозеф Стефан
Биографияһы
1985 йылдағы Австрия почта маркаһында һурәтләнгән.
Северная Рассоха (Безмошица ҡушылдығы)
Северная Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Безмошица йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ситек
Әҙәбиәт
Башҡорт теленең һүҙлеге.1-се, 2-се томдар. — Мәскәү, 1993.
Плечев Владимир Вячеславович
Биографияһы
В. В. Плечевтың әсәһе Дина Наумовна Лазарева (1922, Мейәс ҡалаһы) — билдәле фармаколог ғалим, медицина фәндәре докторы, профессор, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы. Һуғыш башланыр алдынан Харьков медицина институтына уҡырға инә, уҡыуын Башҡортостан медицина институтында тамамлай. 56 йыл Башҡорт дәүләт медицина университетында фармакология кафедраһында эшләй, шуның 36 йылын кафедра мөдире була; 7 йыл институттың фән буйынса проректоры була. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаты. Халыҡтар дуҫлығы ордены һәм СССР Медицина фәндәре академияһының Н. П. Кравков исемендәге миҙалы менән наградланған.
Халыҡ-ара шахмат федерацияһы
ФИДЕ ағзалары
Кот-д ' Ивуарҙың ағзалығы финанс йөкләмәләрен үтәмәү арҡаһында туҡтатылды.
1914—1946 йылдар
ФИДЕ 1935 йылдан дәғүәселәрҙе һайлау ҡағиҙәләре индерергә тырыша. Был мәлдә Алехин менән Эйва 1937 йыл аҙағына тәғәйенләнгән матч-реваншҡа әҙерләнә. Голланд Шахмат Федерацияһы экс-чемпионы һәм яңы ҡалҡҡан йондоҙ ҡатнашлығында супертурнир (AVRO) үткәрергә тәҡдим итә, был киләһе уйында ҡатнашыуға дәғүә итеүсене асыҡлау өсөн кәрәк була. ФИДЕ был тәҡдимдән баш тарта һәм гроссмейстер Сало Флорҙы уйында ҡатнашыуға рәсми дәғүәсе итеп билдәләй. Быға яуап итеп, Эйва, әгәр Алехин менән осрашыуҙан һуң да ул үҙ исемен һаҡлай икән, ул саҡта 1940 йылда Флор менән осрашырға әҙер икәнлеген белдерә. Ул1938 йылғы йәки 1927 йылда үҙ исемен юғалтҡан Хосе Рауль Капабланка менән 1939 йылғы матчта уйнау хоҡуғын һаҡларға теләүе хаҡында әйтә. Әгәр Эйва титулын юғалтһа, ул саҡта Капабланка, ФИДЕ ҡарарына ярашлы, 1940 Флор менән уйнарға тейеш була. Уйынсыларҙың һәм шахмат белгестәренең күбеһе голланд тәҡдимен хуплап сыға һәм ФИДЕ тәҡдименә ҡаршы икәнлектәрен белдерә. Был конфликт хәл ителмәгән көйө ҡала: Эйва Алехин менән уйнауында үҙ исемен юғалта, 1938 йылдағы AVRO турнирында Пауль Кересе еңеүсе була, ә Капабланка менән Флора турнир таблицаһының аҫҡы һыҙығында була. 1939 йылда, Икенсе донъя һуғышы башланғас, ФИДЕ эгидаһы аҫтында үткән халыҡ-ара ярыштар туҡтала.
1993—1946 йылдар
1946 йылға тиклем яңы донъя чемпионы, бынан алдағы чемпионды матчта еңеп, титулды шулай яулар була. Ғәмәлдәге чемпион Александр Алехин үлгәндән һуң, яңы чемпионды билдәләү проблемаһы килеп тыуа. Күптәр араһында хөрмәт ҡаҙанған уйынсылар һәм белгестәр тарафынан төрлө тәҡдимдәр индерелгәнлектән, бик буталсыҡ хәл барлыҡҡа килә. Был проблеманы хәл итеү мәсьәләһен ойоштороу ФИДЕ өсөн бик ауырға төшә, сөнки яңыраҡ ҡына булған һуғыш арҡаһында бик күп илдәр — бигерәк тә Советтар Союзы, финанс ҡыйынлыҡтары кисерә. Өҫтәүенә, СССР оҙаҡ ваҡыт ФИДЕ -ға ҡушылыуҙан баш тартып килә, шул уҡ ваҡытта уйнауға дәғүә итеүселәрҙең яртыһы тип әйтерлек совет шахматсылары була. Әммә тиҙҙән Советтар Союзы донъя чемпионына вакантлы урын тураһындағы мәсьәлә буйынса фекер алышыуҙан ситтә ҡала алмағанлығын аңлай. Ул 1947 йылда ФИДЕ-ла совет вәкилдәре булмауы өсөн ғәфү үтенеп телеграмма ебәрә, һәм СССР-ҙы киләсәктә ФИДЕ Комитеттарында күрһәтеү кәрәклеге тураһындағы тәҡдимен индерә. 1938 йылда үткәрелгән АВРО-турнир 1948 йылда үткәреләсәк турнир дәғүәселәрен билдәләүгә нигеҙ була. AVRO-турнирҙа һигеҙ уйынсы ҡатнаша, күпселектең фекере буйынса, улар шул замандың донъялағы иң көслө уйынсылары була. Турнирҙа ҡатнашҡандарҙың икәүһе 1938 йылғы турнирҙа ҡатнашыусылар — Алехин һәм өсөнсө донъя чемпионыа Хосе Рауль Капабланка — вафат булғандар, һәм ФИДЕ 1938 йылғы турнирҙа ҡатнашҡан алты шахматсы һайлап алыу турнирында уйнаясағы тураһында ҡарар ҡабул итә. Был уйында түбәндәге шахматсылар ҡатнаша: Макс Эйва (Голландия); Михаил Ботвинник, Пауль Кересе һәм Сало Флор (Советтар Союзы); Ройбен Файн һәм Самуэль Решевский (Америка Ҡушма Штаттары). Ләкин ФИДЕ тиҙ арала советтарҙың Сало Флорҙы Василий Смысловҡа алмаштырыу тәҡдимен ҡабул. Ройбен Файн, психиатрия өлкәһендә ғилми дәрәжә алыу өсөн уҡыуын дауам иткәнлектән, турнирҙа ҡатнашыуҙан баш тарта. Шулай итеп, шахмат буйынса донъя чемпионы титулы өсөн биш уйынсы ғына бәхәсте дауам итә. Ботвинник турнирҙа ышаныслы еңеү яулай, һәм ул яңы донъя чемпионы исемен ала. Шулай уҡ донъя чемпионы исемен алыуға үткәрелгән матчтың дәғүәселәре 3 йыллыҡ циклда билдәләү процедураһы асыҡлана: ФИДЕ составына ингән илдәр үҙҙәренең уйынсыларын зона турнирына ебәрә (һәр илдең нисә көслө уйынсыһы булыуына ҡарап, һәр илдән килергә тейешле уйынсылар һанын билдәләйҙәр); зона турнирында беренсе урын алған уйынсылар зона-ара турнирҙа ҡатнаша (көслө уйынсыларҙың һәм илдәрҙең һаны артыуы арҡаһында, башта ике турнирға, аҙаҡ өс турнирға бүлеп үткәрәләр). Зона-ара турнир таблицаһында беренсе баҫҡысты биләгән шахматсылар, бынан алдағы матчта титулын юғалтҡан дәғүәселәр, һәм бынан алдағы өс йыллыҡ циклда икенсе урын алған шахматсылар менән уйнарға тейеш булалар. Дәғүәселәр турнирында еңгән шахматсы матчты донъя чемпионы менән уйнай. 1962 йылға тиклем шулай уйнала.
1993 йылдан алып хәҙерге көндәргә тиклем
1992 йылда Найджел Шорт һайлап алыу турнирында еңә, шуның менән, ул донъя чемпионы исеменә көрәшеүҙә рәсми дәғүәсе булып иҫәпләнә. ФИДЕ бик тиҙ арала Манчестерҙың (Бөйөк Британия) донъя чемпионы исеме өсөн матчты 1993 йылда үткәрергә тигән ҡарарын ҡабул итә. Әммә ул ваҡытта Шорт Грецияла була һәм, ФИДЕ талап иткәнсә, консультация ала алмай. Хәлде өйрәнеп, Шорт ФИДЕ-ға һәм уның президенты Флоренсио Кампоманесҡа (сөнки ул 1984 йылда Каспаров-Карпов матчын туҡтата) ышанысын юғалтҡан Каспаров менән бәйләнешкә инә. Каспаров менән Шорт ФИДЕ иң яҡшы финанс шарттарын тыуҙырырға һәләтле түгел, тигән һығымтаға килә, һәм яңы ойошма — Профессиональ шахмат ассоциацияһы яҡлауы аҫтында сығыш яһаясаҡтары тураһында белдерәләр. Быға яуап итеп, ФИДЕ Каспаровты донъя чемпионы исеменән мәхрүм итә һәм Каспаров менән Шортты рәсми рейтингтар битенән алып ташлайҙар. Шулай уҡ ФИДЕ Карпов менән Ян Тимман араһында донъя чемпионы исеменә үтәсәк матч тураһында иғлан итә, унда Шорт ярымфиналда һәм финалда еңгән була. Каспаров та, Карпов та үҙ матчтарында еңеү яулай, һәм ике шахматсы ла үҙҙәрен донъя чемпиондары тип йөрөтә башлайҙар.
Комитеттар
2010 йылға ҡарата ФИДЕ составында эшләйҙәр:
Джек Лондон
Биографияһы
Джек Лондондың 1893 йылдың 12 ноябрендә баҫылып сыҡҡан «Япония ярҙарындағы дауыл» («Тайфун у берегов Японии») исемле тәүге очеркы Сан-Франциско ҡалаһы гәзиттәренең береһенең беренсе премияһын ала һәм уның әҙәби карьераһына нигеҙ һала.
Хәниф
Хәниф — төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Билдәле кешеләр
Хәбибрахманов Хәниф Мирзаһит улы (12 ноябрь 1948 йыл) — скульптор, 1982 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы (2006), Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1992).
Атаһының исеме
Ғиззәтуллин Рөстәм Хәниф улы (16 сентябрь 1974 йыл) — йырсы, композитор, продюсер. Башҡортостан республикаһының атҡаҙанған артисы (2016), Башҡортостан республикаһының халыҡ артисы (2021).
Бельцова Александра Митрофановна
Биографияһы
1920—1924 йылдарҙа «Рига рәссамдар төркөмө» ағзаһы була. 1920 йылдан алып һүрәттәре күргәҙмәләрҙә, шул иҫәптән «Йәшел ҡарға» берекмәһенең төркөм күргәҙмәләрендә ҡуйыла (1927—1931). Шәхси күргәҙмәләре: Рига (1928, Роман Сута менән берлектә, 1962, 1972), Тукумс (1963), Ленинград (1972, 1973), Лиепая (1974), Юрмала (1977). Иҫтәлекле күргәҙмә: Рига (1984), Мадона һәм Лиепая (1985), Валмиера (1986).
1945 йылдан алып СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Май, пастель, акварелдәр техникаһында эшләй. Башлыса натюрморт һәм портрет. Ире менән бергә «Балтарс» фарфор изделиеларын биҙәү буйынса оҫтахана эшендә ҡатнаша (1924—1929).
Ғаиләһе
Ире, Роман Сута — рәссам; ҡыҙы, Татьяна Сута — сәнғәт белгесе; ейәне, Сута Инга — музыкант.
Топкий (Уй ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
К'шанье (ауыл)
К’ша́нье (македонса К'шање, албанса Këshanji) — Төньяҡ Македонияның Куманово общинаһында урынлашҡан ауыл.
Буҫтау рәттәре (Краков)
Тарихы
1875—1879 йылдарҙа буҫтау рәттәре архитектор Томаш Прылинский проекты буйынса яңынан төҙөлә. Бина тирәләй ослайып торған неоготик аркалар өҫтәп төҙөлә. Аркада колонналары капителдәре (колоннаның ослайып тамамланған урыны) Ян Матейко проекттары буйынса эшләнә.
Башҡорт яугирҙары һәйкәле (Нидерланд)
Тарихы
205 йыл үткәс, голланд яғы ҡасандыр үҙ илдәрен ҡоллоҡтан ҡотҡарған яугирҙарҙың тоҡомдарын рәхмәт йөҙөнән ҡунаҡҡа саҡырып, Нидерландыла Башҡортостан мәҙәниәте көндәре үткәрә
Грипп
Организмға эләккән вирус 4—6 сәғәт эсендә үрсей. Таралыуҙан һаҡланыу өсөн организм шул урынға иммунитет күҙәнәктәрен йүнәлтә. Лимфа төйөндәрендә вирусҡа ҡаршы тороусы тәнсектәр эшләп сығарыла башлай, тик улар 1,5—2 аҙнанан һуң ғына көсәйә.
Тарихи белешмә
Грипптың беренсе билдәләрен б. э. т. V быуатта ук бөйөк Гиппократ тасүирлап ҡалдырған. Шул замандарҙан бирле кешелек дөньяһы әлеге сиргә ҡаршы бик күп саралар уйлап тапҡан. Түбәндәге сараларҙың иң яҡшы яғы шул — улар йөҙ процент натураль. Дөрөҫ, улар сирҙең башланғыс осоронда нәтижәлерәк. Әмма «яулап алыу» бөтә ҡеүәтенә барғанда ла, төп дауаланыуға өҫтәмә булараҡ, был саралар — бик файҙалы.
Власов Александр Васильевич (төҙөүсе)
Сығышы
1944 йылда Александр Пенза ҡалаһының 7-се урта мәктәбен тамамлай.
Илнур
Билдәле кешеләр
Хәйруллин Илнур Зирәк улы — Салауат Юлаев тураһында әҫәрҙәрҙе эстон теленә тәржемә итә, Хәйруллина Флүзә Тимерғәзим ҡыҙының улы. «Ағиҙел» башҡорт йәмғиәте булышлығы менән 2014 йылда башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юлаевтың һуңғы төйәге булған Эстония республикаһында Эстонияның аҙ һанлы милләттәре берләшмәһе, Палдиски ҡалаһының ҡала хакимиәте һәм «Урал» мәрхәмәтлек фонды ярҙамында Салауат Юлаев. Эстония хәтерләй китабы донъя күрә.
Ключ (Ниәт ҡушылдығы)
Ключ — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Ниәт йылғаһына уң яҡтан (тамағынан 7 км алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км тәшкил итә.
Хәйҙәрабад
Демографияһы
Хәйҙәрабатдың дөйөм майҙаны — 650 км², халҡының иҫәбе 6 809 970 кеше. Был уны Һиндостанда дүртенсе эре ҡала итеп күрһәтә. . Ҡала агломерацияһы халҡы — 7749334 кеше. 2001 йылғы иҫәп алыуҙар мәғлүмәте буйынса ҡала халҡы 3637483 кеше тәшкил итә. 2011 йыл мәғлүмәте буйынса гендер состав: 1000 ир-егеткә 945 ҡатын-ҡыҙ. . Халыҡтың күпселек өлөшө төпкөлдә, емерек өйҙәрҙә йәшәй. Грамота кимәле 82,96 % (85,96 % ир-егет һәм 74,04 % ҡатын-ҡыҙ). Төпкөлдә йәшәүселәрҙең грамотаһы күпкә түбәнерәк. Ҙур Хәйҙәрабад халҡының тығыҙлығы бер квадрат километрға яҡынса 21048 кеше тәшкил итә. . Ҡаланың дини составы — 50 % мосолмандар, 44 % — индустар, 2,4 % — джайнистар, 2 % — буддистар, 1 %— христиандар. Иң киң таралған телдәр — телугу, урду һәм инглиз теле. Халыҡтың бер өлөшө шулай уҡ һинди, бенгал, тамил, маратһи һәм башҡа телдәрҙә аралаша.
Киноиндустрия
Хәйҙәрабад Һиндостандың иң эре өс киноиндустрияһының береһе, телугу телендәге телугу кинематографы (Толливуд) үҙәге булып тора. . Ҡаланан бер нисә саҡрым алыҫлыҡта Телугу Кинематографы # Рамоджи Кинокомплексы бар. Ул донъялағы иң эре киностудия булараҡ, Гиннестар рекорды китабына индерелгән. Йыл һайын Раможиға миллиондан ашыу турист килә. . Хәйҙәрабадта шулай уҡ, донъялағы иң ҙур IMAX (IMAX 3D) экранлы кинотеатр бар. .
Архитектураһы
Ҡала ҙур Мәккә мәсете менән билдәле. Ул XVIII быуатта данлыҡлы Мәккә мәсете өлгөһөндә төҙөлгән. Уның дүрт манаралы триумфаль Чарминар ҡапҡаһы бар, шуға ҡайһы саҡта уны Көнсығыштың Триумфаль аркаһы тип тә йөрөтәләр; 1918—1960 йылдарҙа төҙөлгән университет биналары бар, улар араһында 1918 йылда төҙөлгән Ғосман университеты, һин-сарацинск стилендәге гуманитар фәндәр колледжы бинаһы; 1962 йылда төҙөлгән театры; Чаумахалла һарайы һәм {{iw|Флакнум һарайы ({{lang-te|Пхалакунума}}) бар. Ҡала сигендә бер нисә мавзолейы булған Голконда (XVII—XVIII б.) ҡәлғәһе бар. Бейек ҡалҡыулыҡта урынлашҡан Голконда форты кис һайын ойошторолған төрлө төҫтәр шоуы һәм уникаль һыу биреү системаһы менән билдәле. Форттан йыраҡ түгел ерҙә Голконда менән 170 йыл идара иткән Котобшах династияһы солтандарының кәшәнәләре урынлашҡан. Шуныһы ҡыҙыҡ, кәшәнәнең иң ябайы династияға нигеҙ һалыусы Солтан Ҡотоб-уль-Мөлөктөкө. Ул кәшәнәне иҫән сағында уҡ үҙе проектлап, төҙөп ҡуя. Комплекс Һинд, фарсы, патан һинд-фарсы архитектур стиленең берләшеүе менән уникаль һанала. . Хәйҙәрәбадтың төп иҫтәлекле урындары араһында Закондар сығарыу Ассамблеяһы бар. Ул ҡаланың иң бөйөк, тәьҫирләндерерлек биналарының береһе.
Апшерон милли паркы
Флораһы һәм фаунаһы
Ҡоро ерҙә йәйрән, сүл бүреһе, төлкө, бурһыҡ, ҡуян, Каспий диңгеҙе һыуҙарында тюлень һәм балыҡ, көмөш аҡсарлаҡ, ышылдаҡ аҡҡош, ҡашҡабаш, һуна өйрәк, ҙур аҡ селәндәр, һаҙ көйгәнәге һәм башҡа күсмә ҡоштар тереклек итә. Әзербайжандың Ҡыҙыл китабына ингән һәм Ширван милли паркында йәшәүсе йәнлектәр һәм ҡоштар Апшерон милли паркында ла осрай.
Нуриман (исем)
Этимология
Нуриман исеме башҡорт теленә ғәрәп һәм фарсы телдәреннә ингән. Ғәрәпсә — иман нуры; фарсы телендә — ғәйрәтле тигәнде аңлата.
Бычков Владимир Николаевич
Биографияһы
Владимир Николаевич Бычков 1961 йылдың 25 декабрендә Башҡорт АССР-ының Салауат ҡалаһында тыуған. 1990 йылда Стәрлетамаҡ физик культура техникумын, 2012 йылда Урал дәүләт физик культура академияһын тамамлай. Еңел атлетикала йүгереүҙә,һөңгө сөйөүҙә, бишбәйгелә юғары һөҙөмтәләргә ирешкән спортсмен. “Спартак” ирекле спорт йәмғиәте (ДСО) тәрбиәләнеүсеһе — тренеры П.З.Буйлов. 1979 йылдан 1991 йылға тиклем РСФСР һәм 1992 йылдан алып Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы.
Спорт карьераһы тамамланғандан һуң тренерлыҡ һәм уҡытыусылыҡ эшенә күсә. Өфө «Нур» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең баш тренеры. Һуҡыр һәм күреү һәләте насар булған балалар өсөн Өфөләге 28-се интернат-мәктәптә эшләй. Һуҡырҙар араһында физик культура һәм спорт һәм реабилитация эшмәкәрлеген ойоштороуҙа һәм үткәреүҙә әүҙем ҡатнаша. Һуҡырҙар спорты Федерацияһы Президиумы ағзаһы.
Косово албандары
Косово албандары - (Ко́совские алба́нцы), (Shqiptarët në Kosovë, косоварҙар, Kosovar) — Косово Республикаһында һаны буйынса иң эре этник төркөм.
Мәғлүмәттәр
1991 йылда Югославия Федератив Социалистик Республикаһы алған йәниҫәп мәғлүмәттәре буйынса (албандар йәниҫәпка бойкот белдергән булған), Косовола 1 596 072 этник албан йәшәгән (халыҡтың 81,6 %). 2000 йылғы мәғлүмәттәр буйынса — 1 584 000 - 1 733 600 араһында (халыҡтың 88 %). Әлеге осорҙа уларҙың һаны - дөйөм халыҡтың 92,93 проценты.
Косово албандары этник албандар булып тора, шәжәрәләре бар,  ҡайҙа йәшәһәләр ҙә улар үҙҙәрен косово албаны тип белә.1998 йылда баш күтәргән албандар менән Югославия  Союздаш Республикаһы  араһындағы ҡораллы бәрелештән һуң  башлыса Германияла һәм Швейцарияла албандарҙың эре диаспоралары ойоша. Баһалауҙар буйынса, Швейцария һәм Германияла 500 000 самаһы косово албандары йәшәй (яҡынса 200 000 - Швейцарияла, 300 000 - Германияла), был косоварҙарҙың дөйөм һанынан яҡынса биштән бер өлөш
ХХ быуат башы
1910 йылда албан күтәрелештәре Приштинанан башлана һәм 1911 йылда Косовоға төрөк солтаны килгәнсә дауам итә. Албандар 4 албан виләйәтен берләштерергә уйлай, әммә сербтар Косово халҡының сиреген тәшкил итә, йәнә тәрәктәр һәм славяндар ҙа була, шуға күрә албандар Косовоны үҙ хакимлығына ала алмай.
ХХ1 быуат башы
2007 йылдың февралендә Ахтисаари Белград һәм Приштина лидерҙарына статусты көйләү буйынса проект тәҡдим итә. Проект БМО-ның Хәүефһеҙлек Советы резолюцияһы проектына нигеҙ булып ята.
Киригуа
Тасуирламаһы
Киригуа ҡыҙыл ҡомташтан һырлы майя стелалары менән дан тота — был һүрәттәр һәм яҙыуҙар менән таштан дүрт ҡырлы ҙур колонналар. Күбеһе уларҙың хакимдарҙы һүрәтләй, ә иероглифтар ҡомартҡыларҙың ҡуйылыу ваҡытын аңлата. Ҡайһы берҙәрендә кеше йөҙҙәре менән мифик заттар һүрәтләнгән — улар, күрәһең, боронғо культтың объекттары. Оҫталар намыҫлы эшләгән, дымлы тропик климатҡа ҡарамаҫтан, биҙәктәре бер нисә быуат яҡшы һаҡланған. Бында табылған стелаларҙың береһе — боронғо цивилизацияның иң бейеге һанала. Иң билдәле скульптура һындары — скульптура календарҙары  һәм майя цивилизацияһы тураһында мөһим белем сығанаҡтары булып хеҙмәт иткән мифик албаҫтыларҙың хикмәтле скульптуралары
Торжок
Тверца йылғаһы буйында урынлашҡан. Уға X—XI быуаттарҙа нигеҙ һалынған.
Һарыстан (Силәбе өлкәһе)
Тарихы
1756 йылда ауылға иҫке Себер трактында почта станцияһы булараҡ нигеҙ һалынған. Һарыстан аша Александр I, Александр II, В. А. Жуковский һәм башҡа сәйәхәтселәр уҙып киткәндәр. Һуңыраҡ Һарыстанда оҙатыу пункты барлыҡҡа килә. Граждандар һуғышы ваҡытында бында һуғыш хәрәкәттәре була. 1918 йылдың 18 июнендә аҡтар тарафынан баҫып алына, ә 22 июндә Уралда Ҡыҙыл армияны ойоштороусыларҙың береһе булған Иван Михайлович Малышевты иптәштәре менән бергә аталар.
Халыҡ һаны
Һарыстан халҡы йылдан- йыл кәмей, сөнки кешеләр башҡа ерҙәргә күсенәләр.
Петр Атоян исемендәге стадион
Стадиондың һыйҙырышлығы 8320 урын. 1996 йылдан Уральск ҡалаһының почетлы гражданы Петр Атоян исемен йөрөтә.
Тарихы
СССР чемпионаттарында, ә һуңғараҡ һәм Ҡаҙағстан чемпионаттарында ҡатнашҡан бөтә урал клубтары был стадионда үҙ осрашыуҙарын ойоштора.
Яҡтылыҡ тиҙлеге
Яҡтылыҡ тиҙлеген үлсәү тарихы
Яҡтылыҡ тиҙлегенә беренсе харатеристиканы Олаф Рёмер бирә (1676 йыл). Ер һәм Юпитер (планета) Ҡояштан төрлө яҡта булғанда, Юпитер юлдашы Ионың тотолоуы 22 минутҡа һуңға ҡалғанын күҙәтә. Шунан ул яҡтылыҡ тиҙлегенең теүәл булмаған, ләкин яҡынса ҙурлығын билдәләй — 220 000 км/с. Ярты быуаттан һуң, яҡтылыҡ аберрацияһын асыу яҡтылыҡ тиҙлегенең сиклелеген раҫлау һәм уны теүәлерәк билдәләү мөмкинлеген бирә.
Деванагари
Графиканы төҙөү принциптары
Деванагариҙа тартынҡы өсөн тәғәйенләнгән һәр тамғала (а) һуҙынҡыһы билдәһе лә бар. Тартынҡыны һуҙынҡыһыҙ билдәләү өсөн махсус аҫҡа төшөрөлгән билдәне - халант (вирама) өҫтәргә кәрәк. Башҡа һуҙынҡыларҙы билдәләү өсөн, семит яҙма системаларындағы кеүек үк, диакритик тамғалар ҡулланыла. Махсус тәғәйенләнешле билдәләр һүҙ башындағы һуҙынҡылар өсөн ҡулланыла. Тартынҡылар, шуға ярашлы, һуҙынҡылары төшөрөлөп ҡалдырылған ойоштормаларҙы барлыҡҡа килтерергә мөмкин. Тартынҡылар ғәҙәттә тоташ йәки ҡушма билдәләр (лигатуралар) булараҡ яҙыла.
Юникодта деванагари
-->
Бөйөк француз инҡилабы
Генераль штаттар саҡырылышы
Штаттарҙың эш тәртибе мәсьәләһе ҡапма-ҡаршы фекерҙәр тыуҙыра. Генераль штатттар һуңғы тапҡыр 1614 йылда саҡырыла. Ул ваҡытта, традиция булараҡ, ҡатламдар бер тигеҙ вәкиллеккә эйә була, ә тауыш биреү ҡатламдар буйынса уҙғарыла(par ordre): руханиҙар — бер, дворяндар — бер, өсөнсө ҡатлам бер тауышҡа эйә була. Шул уҡ ваҡытта 1787 йылда Ломени де Бриенн тарафынан ойошторолған провинция ассамблеялары өсөнсө ҡатламдың икеләтә викиллегенә эйә була. Ил халҡының күпселеге лә, Неккер ҙа шуны теләй, сөнки реформалар үткәреү һәм өҫиөнлөклө ҡатламдларҙың ҡаршылығын еңеп сығыу өсөн киңерәк терәк талап ителеүен яҡшы аңлай. 1788 йылдың 27 декабрендә өсөнсө ҡатламдың Генераль штаттарҙа икеләтә вәкиллек алыуы иғлан ителә. Әммә тауыш биреү мәсьәләһе асыҡ килеш ҡала.
Милли Йыйылышты иғлан итеү
20 июндә өсөнсө ҡатлам депутаттарын бикле зал ҡаршылай. Улар туп уйнау залында йыйыла(Jeu de paume) һәм Жан Жозеф Мунье тәҡдиме менән конституцияны эшләп бөтөрмәй тороп таралышмаҫҡа ант итә. 23 июндә «Кесе уйындар» залында Генераль штаттар өсөн «король ултырышы» ойошторола(Lit de justice). Депутаттар 5 майҙағы кеүек үк, ҡатламдар буйынса ултыртыла. Версалға хәрбиҙәр килеп тула. Король 17 июндә ҡабул ителгән ҡарарҙы юҡҡа сығарыу һәм үҙенең власын сикләүгә лә, дворяндар менән руханиҙарҙың традицион хоҡуҡтарын боҙорға ла юл ҡуймаясағын белдерә һәм депутаттарға таралырға бойора. Бойороғо һис һүҙһеҙ үтәлер тип, ул сығып китә. Уның менән бергә руханиҙарҙың күпселеге һәм дворяндар барыһы ла сыға. Әммә өсөнсө ҡатлам депутаттары урындарынан да ҡуҙғалмай. Церемониймейстер рәйеслек итеүсе Жан Сильвен Байиға королдең бойороғо хаҡында белдергәс, Байи: «Йыйылған милләткә бойормайҙар», — тип белдерә. Артабан Оноре Габриель Рикети Мирабо күтәрелә һәм: «Әфәндегеҙгә әйтегеҙ, беҙ бында халыҡ ихтыяры буйынса йыйылдыҡ һәм урындарыбыҙҙы штык көсөнә бирешкәндә генә ҡалдырасаҡбыҙ!». Король лейб-гвардияға тыңлауһыҙ депутаттарҙы таратырға бойора. Ләкин гвардеецтар залға инергә маташҡанда уларҙың юлын ҡулына шпага тотҡан маркиз Жильбер Лафайет һәм бер нисә абруйлы дворян бүлә. Ошо уҡ ултырышта Мирабо тәҡдиме менән ассамблея Милли йыйылыш ағзаларының тейелгеһеҙлеге, уларҙың ғүмеренә ҡул һуҙыусыларға енәйәт яуаплылығы ҡаралыуы хаҡында белдерә.
Лесин Василий Николаевич
Биографияһы
Бала саҡтан һүрәт төшөрөү менән мауыға. Өфөлә Серго Орджоникидзе исемендәге мәҙәниәт һарайында һынлы сәнғәт студияһында шөғөлләнә. Өфө авиация институтын тамамлағандан һуң, Силәбелә юғары авиация училищеһында хеҙмәт итеп, Силәбе механик заводының һынлы сәнғәт студияһында (педагогы — акварелсе Николай Петрович Богомолов) шөғөлләнә.
В. Н. Лесин ижады жанр йүнәлештәре буйынса төрлө: пейзаж, портрет, натюрморт, сюжет-тематик картиналар.
Вынокса
Вынокса — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Индоманка йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дьяков Владимир Анатольевич
Биографияһы
1960—1995 йылдарҙа СССР Фәндәр Академияһының Славяндарҙы өйрәнеү һәм балканистика институтында: өлкән ғилми хеҙмәткәр, ғилми мөхәррир, сектор мөдире, директор урынбаҫары, ғүмеренең һуңғы көндәрендә — әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр.
Сейкарга-Яга (Сеньяга ҡушылдығы)
Сейкарга-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сеньяга йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Океан
Океан (боронғо грекса Ὠκεανός''' боронғо грек аллаһы Океан исеменән) — Донъя океанының бер өлөшөн тәшкил иткән иң ҙур һыу объекты, континенттар араһында урынлашҡан, һыу әйләнеше системаһына һәм башҡа үҙенсәлекле һыҙаттарға эйә. Океан атмосфера һәм ер ҡабығы менән өҙлөкһөҙ үҙ-ара тәьҫир итешә.
Флора һәм фауна
Атлантиканың үҫемлектәр донъяһы төрҙәр төрлөлөгө менән айырылып тора. Һыу ҡатламында динофлагеллят һәм диатом ылымыҡтарҙан торған фитопланктон өҫтөнлөк итә. Сәскә атҡан осорҙа Флорида яры буйындағы диңгеҙ сағыу ҡыҙыл төҫкә инә, ә бер литр диңгеҙ һыуында тиҫтәләрсә миллион бер күҙәнәкле үҫемлектәр бар. Төбөндә көрән (фукустар, ламинарийҙар), йәшел, ҡыҙыл ылымыҡтар һәм ҡайһы бер ҡан тамырлы үҫемлектәр бар. Йылға тамағында диңгеҙ зостераһы, йәки диңгеҙ үләне үҫә, ә тропиктарҙа йәшел (каулерпа, валония) һәм көрән (саргасса) ылымыҡтар өҫтөнлөк итә. Океандың көньяҡ өлөшөнә һоро ылымыҡтар (фукус, лесония, электус) хас. Хайуандар донъяһына бик күп биполяр төрҙәр, йөҙгә яҡын, менән айырылып тора, улар тик һалҡын һәм уртаса зоналарҙа ғына йәшәй һәм тропиктарҙа булмай. Беренсенән, улар эре диңгеҙ хайуандары (кит, тюлень, диңгеҙ бесәйе) һәм океан ҡоштары. Тропик киңлектәрҙә диңгеҙ терпеләре, мәрйен полиптары, акулалар, попугай һәм хирург балыҡтар йәшәй. Дельфиндар Атлантика һыуҙарында йыш осрай. Хайуандар донъяһының шат күңелле интеллектуалдары ҙур һәм бәләкәй караптарҙы ҙур теләк менән оҙатып бара — ҡайһы берҙә, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, винттарҙың рәхимһеҙ ҡалаҡтары аҫтына эләгә. Атлантиканың төп йән эйәләре булып Африка ламантиндары һәм планетаның иң ҙур һөтимәрҙәре — зәңгәр кит тора.
Тригорский
Тарих
Тригорский ауылы XVIII быуаттан Егорьевский ирененең өлөшө кеүек билдәле: 1762 йылда Екатерина II Шлиссельбург коменданты Д. М. Вындомскийға был ауылды һәм ерҙәрен бүләк иткән. Артабан ауылдың хужаһы булып Александр Максимович Вындомский ҡалған, ә 1813 йылда Тригорскийҙың хужабикәһе булып, статский советница Прасковья Александровна Осипова-Вульф ҡала. Ул бында ире И. С. Осипов (1824 йылдың 5 февралендә вафат була) һәм балалары: Алексей, Анна, Евпраксия, Валериан, Михаил Вульф, Александра һәм Екатерина Осипова һәм үгәй ҡыҙы Александра Осипова менән йәшәй. Прасковья Александровнаның туғаны Керн Анна Петровна, шағир А. С. Пушкин, уларға ҡунаҡҡа килеп йөрөй. 1826 йылда шағир Н. М. Языков та бында ҡунаҡта була, ул бер нисә шиғырын усадьба хужаларына бағышлаған, шул иҫәптән — «Тригорский». 1918 йылда алпауыттарҙың Тригорскийҙағы йорто яна. 1922 йылдан алып Тригорский А. С. Пушкин музей-ҡурсаулығының бер өлөшө булып тора. 1962 йылда йорт иҫке фундаментта электән һаҡланып ҡалған һүрттәр нигеҙендә тергеҙелә (архитекторы В. П. Смирнов). Ҡунаҡ бүлмәһе, Прасковья Александровна, Алексей һәм Евпраксия Вульфтарҙың бүлмәләре тергеҙелә. уларҙың һаҡланған әйберҙәре музейға ҡуйыла.
А. С. Пушкин Тригорскийҙа
Ғаилә:
Гнилуха (Шексна ҡушылдығы)
Гнилуха — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шексна йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Бәнү Исраил
Йәһүдтәр
Йәһүдтәр "Китап әһелдәре " категорияһына ҡарай (әһле әл-китаб). Мәккә һәм Мәҙинәлә пәйғәмбәрлек осоро башында Мөхәммәт Мәҙинә (Йәсриб) халҡы һәм йәһүдтәр араһында фекерҙәштәр табыуҙы күҙаллай. Әммә Мәҙинә йәһүдтәре Мөхәммәттең пәйғәмбәрлек миссияһын танымай, уны мыҫҡыллай һәм көлә. Был улар араһында хәрби алыштарға килтерә.
Санто-Доминго колониаль ҡалаһы
Санто-Доминго колониаль ҡалаһы (Ciudad Colonial) — Доминика Республикаһының баш ҡалаһы, Санто-Доминго ҡалаһының тарихи үҙәге. Кариб диңгеҙе ярында һәм ҡаланы икегә бүлеп торған Осама йылғаһының көнбайыш ярында урынлашҡан. Райондың майҙаны 5 квадрат километр тәшкил итә. 1990 йылдан ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән .Ҡаланың был өлөшөндә иҫтәлекле урындарҙың күп һаны урынлашҡан, шул иҫәптән Алькасар-де-Колон, Осама ҡәлғәһе, Санто-Доминго кафедраль соборы, Пуэрта-дель-Конде ҡапҡаһы, Король йорттарының музейы, Доминика республикаһының милли пантеоны һәм башҡалар.
Хәҙерге заман
Колониаль ҡалаға йәнәш ятҡан Осама йылғаһындағы портҡа  700 миллион АҠШ  доллары күләмендә инвестиция һалына, уның  маҡсаты Санто-Домингоны бай сәйәхәт караптары инеү  портына әйләндереү  була һәм шул иҫәптән  унда яхталар өсөн шәхси пристань ойошторорға уйлайҙар. Проектты Sans Soucí Ports S.A компанияһы тамамлай. Бәлки, был ылыҡтырғыс проект колониаль ҡаланың һәм Санто-Домингоның ҡалған өлөшөн туристар өсөн йәлеп итеүсәнлегенең үҫешенә булышлыҡ итә.
Никон (Мәскәү патриархы)
Батша менән һүҙгә килешеү
Патриарх Никон граждан хөкүмәтенең уның юрисдикцияһына һәм вәкәләттәренә дәғүә итеүгә ҡаршылыҡ күрһәтергә тырыша. 1649 йылғы Собор уложениеһын ҡабул итеү айырыуса ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, сөнки ул динилектең статусын кәметә һәм Сиркәүҙе ысынында хөкүмәткә буйһондора. Мәҫәлән, монастырь аҫабалыҡтарын эксплуатациялау килемдәре Уложение сиктәрендә булдырылған Монастырь приказына һәм артабан дәүләт ҡаҙнаһына күсәләр; мир судьялары сиркәү суды ҡарамағындағы эштәрҙе ҡарай башлай.
Үлеме һәм үлгәндән һуң яҙмышы
1682 йылда батша Федор Алексеевич көнсығыш патриархтарынан рөхсәт грамоталарын ала. Әлеге грамоталарҙа Никонды изге изгеләр араһына индереү һәм ошо сифатында уны асыҡтан-асыҡ иҫкә алыу йолаһын атҡарыу бойорола. Дин белгесе Вильям Шмидт, Никондың вафатынан һуң урыҫ православие кешеләр үҙенең Патриархын ҡаршы алыу, данлау һәм күҙ йәштәре менән иҫкә алыу өсөн сығалар, тип билдәләй. Формаль рәүештә Никон патриарх дәрәжәһендә тергеҙелмәгән саҡта уҡ, халыҡ уның аяҡтарына йығылған. Урыҫ халҡы уны яратҡан һәм хөрмәт иткән, уның ғәҙеллегенә ышанған булғаны асыҡлана. Католик сиркәүе ҙур кинәнес менән уны патриарх дәрәжәһендә тергеҙә һәм Иң изге Мәскәү патриархтары араһына индерә.Воскресенск монастырында XVII быуат башынан алып XXI быуат башына тиклем изгеләнгән патриарх Никондың кәшәнәһе янында мөғжизәле һауығыу осраҡтары була.
Сейәтүккән
Тарихы
Октябрь революцияһынан һуң ауыл бер Башҡортостанға, бер Ырымбур өлкәһенә күсеп, кантон атамалары ла үҙгәреп ала. 1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны иҫәбендә була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составында булып сыға. 1930 йылдың 20 авгусынан кантон бөтөрөлөп, Ейәнсура районы ойошторола һәм ауыл уның етәкселегенә күсә. 1934 йылда Оло Сурай яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһе ҡарамағына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. Әйткәндәй, 1938—1957 йылдарҙа өлкә үҙе лә исем алыштырып, Чкалов өлкәһе тип аталып ала. 1959 йылдан ауыл Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы ҡарамағында
Кена
Тарихы
Беҙҙең эраға тиклем 9 — 2 быуаттарҙағы Чавин мәҙәниәте дәүеренән билдәле. Хайуандар, кеше һөйәктәренән, алтындан, көмөштән, балсыҡтан, ҡабаҡтан эшләгәндәр, хәҙерге ваҡытта башлыса ҡамыштан бамбук һабағынан эшләнә.
Ҡаҙан дәүләт энергетика университеты
Тарихы
Рәсәйҙә энергетика өлкәһендә махсуслашҡан 3 юғары уҡыу йортоноң (ҡалған икеһе Ивановола һәм Мәскәүҙә) береһе булған Ҡазан энергетика университеты уҡытыу шарттары һәм техник йыһазландырыу яғынан төбәктәге иң яҡшы уҡыу йорто булып тора.
Көҫәпҡол Азатбаев
1773 йылдың октябрендә Һайран Сәйетов менән бергә Пугачевҡа Юрматы башҡорттарынан торған бер меңлек отряд килтерә..
Сенька-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Даугавпилс төрмәһе
Тарихы
1941 йылдың 23 июнендә  немец ғәскәрҙәре Даугавпилсҡа  яҡынлашыу менән төрмә ихатаһында НКВД  хеҙмәткәрҙәре урыҫтарҙың мәнфәғәтен яҡлаусы, аҙаҡ иҫке ҡарашлы фракцияны ойоштороусы Латвияның бөтә дүрт сеймының депутаты  Мелетий Архипович  Каллистратовты атып үлтерә.
Ғәйнә
Тормош-көнкүреше
Ҡуян һәм Ҡолтай ауылында йәшәгән ғәйнәләрҙең игенселек менән шөғөлләнеүе хаҡында яҙма документ бар. Бынан 350 йыл элек яҙылған документ башҡорттарҙың шөғөлө хаҡында тулыһынса күҙалларға мөмкинлек бирмәһә лә, ҡайһы бер мәғлүмәттәр яғынан бик ҡиммәт. Ғәйнәләр ултыраҡ тормошҡа һәм игенселеккә башҡаларҙан иртәрәк күскән. Көнгөр бургомистры Юхнев яҙған мәғлүмәттәр ошо хаҡта һөйләй: «Уҫы даруғаһы башҡорттары йорттарҙа йәшәй. Уларҙың сәсеүлеге һәм игене күп, йәйге мәлдә дала буйлап күсеп йөрөмәйҙәр, урыҫтар кеүек өйҙәрҙә йәшәйҙәр. Башҡа халыҡтарҙыҡы кеүек, уларҙың да малы ишле, бесәнде күп сабалар».
Скандинавия ярымутрауы
Географияһы
Рельефтың төп һыҙаттары Скандинавия ярымутрауының  Балтик ҡалҡан һәм каледон йыйырсыҡтары структураһы  сиктәрендә  урынлашыуына бәйләнгән. Был урындар неоген-антропоген ваҡытында вертикаль күсеү һәм боҙлоҡ экзарацияһы (боҙлоҡ шылғанда нигеҙендә ятҡан грунтты емереүе, һыжырып тигеҙләүе)   һәм аккумуляцияһы  һөҙөмтәһендә  тигеҙләнеү процесы  кисергән.
Климат
Скандинавия ярымутрауы урынлашҡан биләмәләренең күп өлөшө уртаса бүлкәткә, ә иң төньяғы —субарктик  билбауға тура килә.
Боронғо боҙлоҡтар тарафынан эшкәртелгән тектоник сығышлы ҡаҙанһыу урындарҙа  күлдәр күп. Иң эреләре - Венерн, Веттерн, Меларен.
Алдар (исем)
Алдар — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла осрай.
Мусин Сәфәр Ғайсар улы
Биографияһы
Сәфәр Ғайсар улы Мусин Башҡорт АССР-ының Йомағужа районы Ялсы ауылында 1948 йылдың 5 ноябрендә тыуған. Урта белемле.
2008 йылда С. Ғ. Мусин хаҡлы ялға сыға, Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка районында йәшәй. Райондың почётлы гражданы.
Яндырка (Аршаглы-Аят ҡушылдығы)
Яндырка (Каменная, Салтыбалты) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аршаглы-Аят йылғаһының уң ярына тамағынан 142 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Йомаҡай
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Даугавпилс тыуған яҡты өйрәнеү һәм сәнғәт музейы
Даугавпилс тыуған яҡты өйрәнеү  һәм сәнғәт музейы (лат. Un Daugavpils Novadpētniecības muzejs mākslas ) —   Даугавпилста төп музей 1938 йылдан эшләй. Ригас урамында урынлашҡан.
Жилая Мушня
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Муса Ғәли
Биографияһы
1942 йылдың мартында Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 1943 йылдың көҙөнән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында фашистарға ҡаршы һуғышта, Днепрҙы кисеүҙә, Украинаны һәм Белоруссияны азат итеүҙә ҡатнаша. Ҡаты яраланғандан һуң госпиталдә ята, һауыҡҡас, 1946 йылға тиклем хәрби хеҙмәтте дауам итә. Яуҙарҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн II дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. Демобилизацияланғандан һуң Шишмә районының Сыуалҡип ете йыллыҡ мәктәбендә бер нисә йыл уҡытыусы һәм завуч булып эшләй.
Сомина
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Пихтовая
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Хаббл (телескоп)
Тарихтан
Башта телескопты космосҡа сығарыу 1986 йылға планлаштырыла, ләкин «Челленджер» катастрофаһынан һуң (28 ғинуар) «Спейс шаттл» программаһынан бер аҙға баш тарталар.
Йүкәтау (һырт)
Йүкәтау (Жукатау) — Көньяҡ Уралда Силәбе өлкәһе Һатҡы районындағы тау һырты.
Ивода
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Анн Лакатон
Архитектура практикаһы
1989 йылда Лакатон Жан-Филипп Вассаль менән бергә Lacaton & Vassal компанияһына нигеҙ һала. Башта компания Бордо ҡалаһында урынлаша, ә  2000 йылда Парижға күсә Lacaton & Vassal  әҙерәк сығымдар менән төҙөлөшкә туплана. Күп проекттар заманса төҙөлөш концепциялары һәм  төрлө технологиялар араһында гибридтарҙан, төҙөлөш подрядсыларының стандарт эш алымдарынан китеүҙән ғибәрәт.
Һиммельталь монастыры
Тарихы һәм тасуирламаһы
Изге Себастьянға бағышлаған барокко хаж сиркәүе алдағы готика сиркәүе урынында 1753 йылда төҙөлгән. 1757 йылда Марктайденфельдтан Иоһанн Конрад Вер булдырған үҙенсәлекле орган XXI быуат башына тиклем һаҡланған. 1773 йылда иезуиттар ордены бөтөрөлгәндән һуң монастырь милеге Майнц архиепискобына кире ҡайтарылған — һәм Ашаффенбургтағы уҡыу йортона (мәктәп) өлөш итеп бирелгән булған. 1814 йылда элекке монастырь биналары Ашаффенбург урта мәктәбе фонды составына тулыһынса индерелгән.
Әхмәтйәнов Хәнифйән Мәүли улы
Биографияһы
1976 йылдан Мәсетле район мәҙәниәт йорто методисы, һуңңынан директоры булып эшләй.
1995-2009 йылдарҙа Мәсетле район хакимиәтең мәҙәниәт бүлеге начальнигы.
Нововолынск
Нововолынск (Нововолинськ) — Украинаның Волынь өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала.
Сермюдъяга
Сермюдъяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Балахонка (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡәғбә
Ҡәғбә (الكعبة المشرفة — куб) — Мәккә ҡалаһында, Әл-Харам мәсетенең уртаһында урынлашҡан, мосолмандар өсөн изге бер бина. Намаҙ ҡылған кеше ғибәҙәтен Ҡәғбә яғына ҡарап башҡарырға тейеш. Хаж ғибәҙәтенең төп шарттарынан береһе булып Ҡәғбә тирәләй әйләнеп сығыу, йәғни тауаф ҡылыу тора. Халҡыбыҙҙа уны ололап Ҡәғбәтулла тип атайҙар.
Александр Позынич һәйкәле
Тасуирламаһы
Бронза диңгеҙ пехотаһы бейеклеге — ике метр.
Һәйкәлде ҡуйыу инициаторы һәм уның Төп бағымсыһы «Социаль инициативалар үҙәге»   ойошмаһы тора. Шулай уҡ бағымсы булараҡ Новочеркассктың  битараф булмаған халҡы сығыш яһай. Һәйкәлдең дөйөм хаҡы 600 мең һум тәшкил итә.
Әзербайжандың ауыл хужалығы
Әзербайжан Республикаһының территорияһы 86,6 мең кв. км (12 % — урман, 1,6 — һыу бассейны, 52,3 % — ауыл хужалығы өсөн яраҡлы ерҙәр, 34,1 % — башҡа ерҙәр) тәшкил итә. Бөтә ерҙәрҙең (8,7 миллион гектар) 4,6 миллион гектарын ауыл хужалығы ерҙәре  биләй. Шуның 1,8 миллион гектары — һөрөнтө ерҙәр, 2 миллион гектарҙы  йәйге һәм ҡышҡы көтөүлектәр алып тора,  ауыл хужалығы ерҙәренең бер өлөшөндә күп йыллыҡ үҫемлектәр үҫтерелә. Һөрөнтө ерҙәрҙең яртыһы тиерлек —  Кура-Аракс уйһыулығында.
Тарихы
2006 йылда  аҙыҡ-түлек импорты һәм экспортының  удель ауырлығы  ярашлы 10,6% һәм 5,1% була.
Артур (исем)
Билдәле кешеләр
Әхмәтханов Артур Фәрүәз улы (15 ноябрь 1962 йыл — 14 май 2019 йыл) — дәүләт эшмәкәре һәм эске хеҙмәт ветераны. 2018 йылдың 22 октябренән Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең вице-премьеры. Полиция генерал-лейтенанты. IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены һәм II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы кавалеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы.
Айвазян Артур Суренович (Արթուր Այվազյան; 14 ғинуар 1973 йыл, Ереван, Әрмән ССР-ы) — спортсы, бәләкәй калибрлы һәм пневматик спорт винтовкаһынан атыу буйынса сығыш яһай. Атҡаҙанған спорт мастеры.
Сурин Артур Шәйхетдин улы(6 июнь 1958 йыл — 1 апрель 2012 йыл) — мәғариф һәм дәүләт эшмәкәре. 2005—2012 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы мәғәриф министры урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (1992) һәм атҡаҙанған уҡытыусыһы (1997), Рәсәй Федерацияһының урта профессиональ белем биреү алдынғыһы 2003), Константин Ушинский һәм Михаил Шолохов исемендәге миҙалдар эйәһе.
Сесаяга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Тар-Седа-Яха (Сибилей-Сё ҡушылдығы)
Тар-Седа-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сибилей-Сё йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Чжэн Хэ
Чжэн Һэны үҙ ҡурсауы аҫтына алған император Чжу Ди дәүерендә лә Чжэн Һэ экспедициялары Ҡытайҙың конфуциан элитаһы тарафынан ҡаты тәнҡит утына тотола, улар бындай экспедицияларҙы кәрәкмәгән һәм бик ҡиммәтле "уйын" тип һанай. Чжэн Һэ һәм император Чжу Чжаньцзи (Чжу Диҙың ейәне) вафаттарынан һуң Мин Ҡытайы хөкүмәтенең бөтә кимәлдәрендә ошондай ҡараштар өҫтөнлөк ала. Һөҙөмтәлә диңгеҙ экспедициялары туҡтатыла, һәм Чжэн Һэ флоты тураһындағы техник мәғлүмәттәрҙең күбеһе юҡҡа сығарыла йәки юғалтыла. XVII—XVIII быуаттарҙа рәсми рәүештә өҙөп-йолҡоп тигәндәй булдырылған Мин империяһы тарихы Чжэн Һе экспедицияларына кире баһа ҡуя, ләкин Ҡытайҙа йәшәүселәрең байтағы өсөн Чжэн Һэ халыҡ батыры булып ҡала.
Килеп сығышы
Бөйөк кенәз даирәһендә булғанда Ма Саньбао яҡшы белем алыуға өлгәшә.
Чжу Ди даирәһенә хеҙмәткә алыныуы һәм хәрби карьераһы
Өс йылдан һуң 1385 йылда малайҙы бестерәләр (рус. обрезание), шулай итеп ул Бөйөк Ян кенәзе титулын йөрөткән Чжу Ди даирәһенә индерелә (евнух сифатында) (Yan Wang) һәм Бэйпинға (хәҙерге Пекин) килтерелә. Йәш евнух Ма Саньбао (馬三寶/马三宝), йәғни Ма «Өс аҫыл таш» исемен ала. Бөйөк Британия ғалимы биохимик и эмбриолог, синолог Нидэм Джозефтың яҙмаларына ярашлы, һис шикһеҙ мосолман булараҡ тыуһа ла, уның титулы буддизмдағы Триратна — өс аҫыл таш тураһындағы тәғлимәьье раҫлай.
Чжэн Хэның ете диңгеҙ сәйәхәте
Чжэн Хэның диңгеҙ экспедицияларында ҡатнашыусылар йыйған материалдар һәм мәғлүмәттәр нигеҙендә 1597 йылда Мин Ҡытайында Ло Маодэн «Чжэн Хэның Көнбайыш океанға барыуы» («Сань бао тай цзянь Си ян цзи») романын яҙа. Ҡытай тарихын өйрәнеүсе ватандашыбыҙ Вельгус Виктор Андреевич әйтеүенсә, романда фантастика бик күп, әммә авторҙың тарихи һәм географик сығанаҡтарҙы файҙаланыуы күренеп тора. Чжэн Хэ һәм уның командаһы һалған яңы маршруттарҙы аҙаҡ Европа диңгеҙселәре файҙалана, сөнки улар Чжэн Хэға тиклем Яҡты Өмөт морононан үтмәй һәм Көнсығыш Африка тураһында бер нимә лә белмәй.
Балтырған
Ботаник күҙлегенән тасуирлау
Балтырған — күбеһенсә икейыллыҡ, һирәгерәк- күпйыллыҡ үлән. Төрлө төр балтырғандың һабаҡтары төрлө бейеклеккә күтәрелә — 20—50 см-ҙан 250 см-ға тиклем; ҡағиҙә булараҡ, улар ҡыуыш эсле.
Таралыу территорияһы
Рәсәйҙең төньяғында, төньяҡ-көнбайышында һәм үҙәк региондарында балтырғандың кеше тәнен көслө бешергән төрөнөң таралыуы оло проблемаға әйләнде. Ул, эпидемияға оҡшап, донъяны баҫа, ваҡытында зыянлы үләнде таратмаҫ өсөн бер ниндәй хәл иткес ҡарарҙар ҡабул ителмәгәс, ҡырағай тәбиғәттә кеше һәм хайуандарҙың тиреһенә аяуһыҙ булған сүп үләне ҙур тиҙлектә таралыуын дауам итә.
Һормуз боғаҙы
География
Боғаҙҙың төньяғында Иран яр буйы, көньяғында — Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре һәм Оман илдәренең яр буйы урынлашҡан.
Пла Хосефина
Әҫәрҙәре
Урыҫ телендә Хосефина Пла шиғырҙары тәүге тапҡыр 1975 йылда «Латин Америкаһы шиғриәте» йыйынтығында — "Бөтә донъя әҙәбиәте китапханаһы"ның 170-се томында баҫылып сыға. <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Үрге Себенле
Географияһы
Ауыл өлкәнең үҙәк өлөшөндә, дала зонаһында, Һаҡмар йылғаһының һул ярында Һаҡмар ауылынан туранан көнсығышҡа табан яҡынса 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Яман шеш
Дөйөм мәғлүмәттәр
Яман шеш төрлө йәштәге кешеләрҙе ауырыта, ләкин өлкән йәштәгеләрҙә күпкә йышыраҡ була. Ул алға киткән илдәрҙә үлемдең төп сәбәптәре иҫәбенә инә. Күпселек шештәрҙең яһалыуы тирә-яҡ мөхит факторҙары, мәҫәлән, алкоголь, тәмәке төтөнө, ионлаштырыусы нурланыш, ультрафиолет нурланыш, ҡайһы бер вирустар менән бәйле.
Яман шештәрҙең беренсел шеш барлыҡҡа килгән ағзаға, яманға әүерелгән күҙәнәктәрҙең тибына, шулай уҡ пациентта күҙәтелгән клиник билдәләргә ҡарап классификацияланыусы бик күп төрҙәре бар. Медицинаның яман шештәрҙе өйрәнеү һәм дауалау менән шөғөлләнгән өлкәһе онкология тип атала.