Руанда
Хуту власы аҫтында
Киләһе йылда улар Руанда — Урундиҙы колония хакимлығынан азат итә һәм уны ике өлөшкә — Руанда менән Бурундиға бүлә. Бынан һуң Руандала хакимлыҡ иткән «Пармехута» милли-демократик хуту партияһы (етәксеһе Грегуар Кайибанда) 1 июлде «Ҡотҡарыу көнө» тип аталған дәүләт байрамы итеп билдәләй. Шул саҡта уҡ хуту хөкүмәте тәүге тапҡыр тутсиға ҡаршы күләмле репрессиялар үткәрә һәм һуңғыларының күптәрен күрше илдәргә ҡасырға мәжбүр итә. Тап ошо ҡасаҡтар һуңғараҡ Уганда территоияһында Руанда патриотик фронт (РПФ) ойоштора, ул граждандар һуғышы башлай. 1964 йылда Кайибанда тутси мәнфәғәттәрен алға ебәреүсе партиялар булдырыуҙы рәсми рәүештә тыя һәм уҡыу йорттарында һәм дәүләт хеҙмәтендә ошо милләт вәкилдәре һанына квотаның 9 процентын (йәғни дөйөм һандан 9 % артмаған) индерә. 1964 йылда Кайибанда тутси мәнфәғәттәрен алға ебәреүсе партиялар булдырыуҙы рәсми рәүештә тыйған һәм уҡыу йорттарында һәм дәүләт хеҙмәтендә ошо милләт вәкилдәре һанына 9 процент квота индерә (йәғни дөйөм һандан 9 процент). Сикләүҙәр армияға ла ҡағыла: тутсиҙар хәҙер офицер була алмай, ә хуту ир-егеттәренә тутси-ҡатын-ҡыҙҙары менән никахҡа инеү тыйыла (бельгийҙар һәм немецтар быға ҡаршы булмай)). Дәүләт (йыш ҡына шәхси) киң мәғлүмәт сараларында пропаганда көстәре менән тутси Руандаға сит милләт тип күрһәтелә, ул илдең бөтә бәлә-ҡазалары өсөн яуаплы була. Шул уҡ йылға рәсми мәғлүмәттәр буйынса, 336 меңгә яҡын тутси илдән күсеп китә, уларҙың 200 меңдән ашыуы — Бурундиға, унда дуҫтарса сәйәси режим ҡуйыла. Унан ҡасаҡтарҙың ҡоралланған төркөмдәре «Пармехуту» режимын бөтөрөргә һәм тыуған яғына ҡайтырға ынтылып, сик буйындағы райондарға һөжүм итә. 1963 йылдың декабрендә Бугесерҙағы Руанда хәрби лагерына ҡораллы һөжүм яһала. Промонархияға ҡараған бында бер төркөм кешеләр үҙ милләтенең власын кире ҡайтарырға һәм Кайибәнда билдәләгән режимды ҡолатырға маташа. Улар ике лагерҙы баҫып ала, һуңынан урындағы халыҡ иҫәбенә уларҙың һаны 1-7 мең кешегә еткәс, баш күтәреүселәр Кигалиға юл тота. Әммә Руанд армияһы подразделениелары уларҙы Кигалиҙан көньяҡҡа табан 19 саҡрым алыҫлыҡта баҫып ала. Был һуғышта тутси ғәскәрҙәре, бер нисә йөҙ яугирҙы юғалтып, ҡыйратыла. Властар мәйеттәрҙең береһендә, йәнәһе лә, баш күтәреүселәр еңеү осрағында власҡа килтерергә теләгән урындағы чиновниктарҙың исемлеген таба. Оксфордтан тарихсы Джеймс Корни был документты уйҙырма тип һанай, сөнки фетнәселәр һәм илдә ҡалған кешеләр араһында яҡын мөнәсәбәттәр булмай. Ошо һөжүмдән һуң властар тутсиҙы аяуһыҙ рәүештә үлтерә. Һәләк булғандарҙың теүәл һанын билдәләүе ҡыйын. Сығанаҡ мәғлүмәттәре бер меңдән егерме мең кешегә тиклем тирбәлә. Үс алыуҙар эске таҙартыуҙан башлана. Һуңынан Кайибанда һәр префектураға һаҡланыу буйынса ғәҙәттән тыш вәкәләттәр, шул иҫәптән хутуға «үҙ-үҙеңде обороналауҙы» ойоштороу бурысын, тапшыра. 23 декабрҙә үлтереүҙәр, шул иҫәптән, сиктән тыш ҡанһыҙлыҡ акттарынан ҡылынған кеше үлтереүҙәр башлана{{Sfn|Lemarchand|1972|p=224}. Күп тутсиҙар, көс ҡулланыуҙан ҡотолорға тырышып, илдән ҡасып китәя. Халыҡ-ара йәмәғәтселеккә был хәл тураһында хәбәр килгәс, ул аптырашта ҡала һәм ерәнгес тулҡын уята. Гәзиттәрҙә геноцид режимын ғәйепләүсе мәҡәләләр сыға. Фән өлкәһендә был айҡанлы берҙәм фекер юҡ. Берәүҙәр геноцид тураһында ғаризаларҙы дөрөҫ түгел, ялған һәм пропаганда тип һүрәтләй, икенселәр был ваҡиғаны «этник таҙартыу» тип атай, өсөнсөләр, геноцид хәүефе ҙур булды, тип яҙа, әммә уға барып етмәне, ә һуңғылары, ҡайһы берҙә ретроспективта, туранан-тура быны геноцид тип атай.