cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Копин Роман Валентинович
Сәйәси эшмәкәрлеге
1999 йылда Чукотка автономиялы округы губернаторының кәңәшсеһе итеп тәғәйенләнә. 2001 йылда Чаун районы башлығы, ә 2003 йылда — Чукотка автономиялы округының Билибино районы башлығы итеп һайлана.
Сыр
Аҙыҡ булараҡ ҡиммәте
Сырҙа аҡһым (25 % етә), май (60 % етә) һәм аш тоҙон иҫәпләмәгәндә, минераль матдәләр 3,5 % етә. Сыр аҡһымдар һөттөкөнә ҡарағанда еңелерәк үҙләштерелә. Экстрактив матдәләре аҙыҡ эшкәртеүсе биҙҙәргә ыңғай йоғонто яһай, аппетитты аса. Сырҙағы туҡлыҡлы матдәләрҙе организм тулыһынса тиерлек эшкәртә (98—99 %). Был ризыҡта A, D, E, B1, B2, B12, PP, C витаминдар, пантотен кислота һәм башҡалар бар. Майлылығы һәм аҡһим миҡдары буйынса сырҙың энергия биреү ҡеүәте төрлөсә. Сыр һөт концентраты кеүек: аҡһымдар, май, минераль матдәләр шул уҡ нисбәттә, кальций менән фосфор ҙа тейешле кимәлдә.
Penicillium үңәҙ бәшмәге ҡулланып эшләнгәндәре
Ҡайһы бер сырҙарҙы Penicillium кеүек үңәҙ бәшмәктәрен файҙаланып эшләйҙәр. Бындай сырҙарҙың тышы күгәрек менән ҡапланған булыуы мөмкин: бри, гермелин һәм камамбер, йәки сыр эстән дә күгәрекле була (зәңгәр сырҙар), мәҫәлән рокфор һәм горгонцола.
Мәҙәниәттә
Сырҙағы һандар — ҡара йәки күк төҫтәге пластик һандар, улар ҡайһы саҡ сыр тышында осрай. Бында дата, бешергән көн һәм башҡа информация күрһәтелгән. Беҙҙең илдә балалар был һандарҙы хатта коллекция өсөн дә йыя торғайны. Һуңғараҡ ҡара менән штамп ҡуя башлайҙар. Һатҡанда уны ҡырҡып ташларға тейеш булалар. Хәҙер инде был мәғлүмәттәр лазер ярҙамында йә көпкә яҙыла. Ҡайһы бер заводтар әле лә пластик һандарҙы сырға баҫа, мәҫәлән, Кировской өлкәһенең вожгаль сыры — (2011 йылдың мартында шулай ине әле).
Сыр тышлыҡтарын коллекцияға йыйыу тиросемиофилия тип атала (tyrosemiophilia).
Чакрым
Чакрым (Суу-Катар) — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шавла йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Зарип (исем)
Фамилияла
Зарипов Ғәбделхай Әхәт улы (27 август 1923 йыл — 2020 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец.
Зарипов Зиннур Зариф улы (10 март 1915 йыл — 11 июль 1997 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, уҡсылар дивизияһы артиллерия полкының орудие командиры, старшина. 1945 йылдан Дүртөйлө районының «Ҡыҙыл Бүләк» колхозы рәйесе, рәйес урынбаҫары, ферма мөдире. Дан орденының тулы кавалеры. Башҡорт АССР-ының 3-сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Мероэ
Мероэ тарихы
Мероэ урынында, күрәһең, беренсе биләмәләр беҙҙең эраға тиклем VIII быуатта барлыҡҡа килә башлаған. Беҙҙең эраға тиклем 671-се быуатта Мысыр Ассирияны яулап алғандан һуң, тарихи Куш өлкәһе территорияһында үҙәге Напат ҡалаһында булған батшалыҡ барлыҡҡа килә.
Төньяҡ зыярат пирамидалары
Бәлки, көньяҡ зыяратта урынындар бөткәндер, шуға ла ерләү төньяҡ зыяратта дауам итә. Төньяҡ зыяратта ерләү беҙҙең эраға тиклем 300—350 йылдарға тура килә :
Яңы Сембер
Географияһы
Яңы Сембер ауылы климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә дөйөм. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45 °C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 көн ята.
Яңы Зейәш
Тарих
Яңы Зейәш — Гәрәй улусы типтәрҙәренең ауылы. Ауыл һуңыраҡ Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә.
Приураловка
Приураловка (Приураловка) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 94 кеше. Почта индексы — 453032, ОКАТО коды — 80203813009.
Лидерсдорф
Лидерсдорф (Liedersdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 295 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,79 км2. Диңгеҙ кимәленән 181 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6528 һәм автомобиль коды — MSH.
Йәшелсә
Аш-һыуҙа
Йәшелсәләр углеводҡа бай. Аҡһымы иттәгенән ҡайтыш, майы юҡ тиерлек. Йәшелсә биологик әүҙем матдәләргә байлығы менән юғары баһалана: уларҙа витаминдар (C витамины, каротин, фолий кислотаһы), минераль матдәләр, органик кислоталар, күҙәнәклек һәм пектинлы матдәләр күп булыуы алыштырғыһыҙ итә.
Ниғәмәт ауыл Советы (Баймаҡ районы)
Ауыл Советы етәкселәре
Ниғәмәт ауыл Советының адресы: 453657, Башҡортостан Республикаһы, Баймаҡ районы, Ниғәмәт ауылы, К. Диәров урамы, 7-се йорт.
Сахалин дәүләт университеты
Сахалин дәүләт университеты (Сахали́нский госуда́рственный университе́т, СахГУ) — Сахалин өлкәһе административ үҙәге Южно-Сахалинск ҡалаһында урынлашҡан юғары уҡыу йорто. 1949 йылда уҡытыусылар институты булараҡ нигеҙләнгән.
Саңғы
Тау саңғыһы
Пластик барлыҡҡа килгәс, саңғы төҙөлөшө тағы ла ҙурыраҡ үҙгәрештәр кисерә. Хәҙерге тау саңғылары — замандың фәнни һәм техник ҡаҙаныштары файҙаланылған юғары технологиялы продукт ул.
Һырлы һәм һырһыҙ пластик саңғы
Һырлы саңғыға тотҡарлау майы буяп тороуҙың кәрәге юҡ, шуға ул майлау техникаһы менән таныш булмаған һәм ара-тирә генә сығып йөрөгән тәжрибәһеҙ саңғысылар өсөн бик уңайлы.
Саңғы беркеткестәре
Саңғы ботинкаға төрлө ҡатмарлылыҡтағы төрлө беркеткес менән нығытыла. Беркеткес төрҙәре:
Һинд океанында ер тетрәүе (2004)
Һинд плитаһы — Һинд океаны һәм Бенгал ҡултығы аҫтында түшәлеп ятҡан ҙур Һинд-Австралия плитаһының бер өлөшө, ул йылына уртаса 6 сантиметр тиҙлек менән төньяҡ-көнсығышҡа хәрәкәт итә. Һинд плитаһы Зонд улағын барлыҡҡа килтереп, ҙур Евразия плитаһының бер өлөшө иҫәпләнгән Бирман плитаһы менән тоташа. Ошо урында Һинд плитаһы Никобар утрауҙары, Андаман утрауҙары һәм Суматра утрауының төньяҡ өлөшө урынлашҡан Бирман плитаһы аҫтына шыуыша. Һинд плитаһы әкренләп Бирман плитаһы аҫтына шыуа һәм шыуа барған һайын, арта барған температура һәм юғары баҫым Һинд плитаһының яҡынайған сиген магмаға әйләндерә (һөҙөмтәлә вулкандар (Вулкан дуғаһы) аша өҫкә ташлана) урғыла. Плиталарҙың бер нисә быуатҡа йәбешеүе арҡаһында был процесс туҡтатыла, әммә көсәйтелгән баҫым тағы ла ҙур ер тетрәүенә һәм цунамиға сәбәпсе булып тора.
Цунами характеристикаһы
Был цунами, һай урындар менән сағыштырғанда, үҙен океандың тәрән һыулы өлөшөндә бөтөнләй икенсе төрлө тота. Тәрән өлөшөндә цунами тулҡындары, күҙгә ташланһа ла, ҡурҡыныс янамаған бәләкәй тау кеүек күренә, шул уҡ ваҡытта ул ҙур тиҙлек менән (сәғәтенә 500—1000 саҡрым) күсә; һай урында цунами диңгеҙ ярҙары буйында сәғәтенә тиҫтәләгән саҡрымға тиклем әкренәйә, әммә шул уҡ ваҡытта ҙур емергес тулҡындар барлыҡҡа килтерә.
Килтерелгән зыян һәм ҡорбандар
Ер тетрәүҙән, цунамиҙан һәм артабан һыу баҫыуҙан һәләк булғандарҙың дөйөм һаны урындарҙағы тәртипһеҙлек һәм ҡапма-ҡаршы хәбәрҙәр арҡаһында ныҡ ҡына тирбәлә. Раҫланған һәләк булыусылар һаны — 184 мең, иң күбе — Индонезияла (131 мең), Шри-Ланкала (35 мең), Һиндостанда (12 мең), Таиландта (5 мең) теркәлгән. Һәләк булғандарҙың дөйөм һаны 235 мең самаһы кеше, тиҫтәләгән мең кеше хәбәрһеҙ юғалған, миллиондан ашыу кеше торлаҡһыҙ ҡалған. Тәүҙә йөҙләгән кеше ғүмере менән иҫәпләнгән юғалтыуҙар тураһында хәбәр ителгәйне, әммә киләһе аҙна эсендә билдәле ҡорбандар һаны ныҡ артты. Шри-Ланканың көньяҡ-көнбайыш ярында 7-9 метр бейеклектәге тулҡындар яр буйында хәрәкәт иткән тулы «Samudra Devi» пассажирҙар поезын юҡ иткән. Һөҙөмтәлә донъя тарихындағы иң ҙур тимер юл һәләкәтендә 1700-гә яҡын кеше һәләк була.
Илгә килгән бәлә-ҡазанан зыян күргәндәр
Ер тетрәү һәм цунами Көньяҡ-Көнсығыш Азияның күп илдәренә — Индонезияға (айырыуса Ачех провинцияһы һәм Банда-Ачех ҡалаһы), Шри-Ланкаға, Таиландҡа, Мальдивҡа, Мьянмаға, Малайзияға, шулай уҡ Африканың бер нисә дәүләтенә — Сомалиға, Мадагаскарукка, Кенияға, Көньяҡ Африка Республикаһына зыян килтергән. Башҡа илдәрҙән, айырыуса Австралиянан һәм Европа илдәренән граждандарҙың күбеһе бәлә-ҡаза төбәгендә отпуск уҙғарған.
Филүс (исем)
Билдәле кешеләр
Гәрәев Филүс Фазлиәхмәт улы (24 октябрь 1941 йыл — 1 апрель 1990 йыл) — (баритон). Башҡорт АССР-ының халыҡ (1987) һәм атҡаҙанған (1978) артисы.
Ҡансурин Филүс Тәлғәт улы (11 ғинуар 1990 йыл) — Рәсәй хәрби хеҙмәткәре, ефрейтор, Төньяҡ Кавказда хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы.
Филүс Хисаметдинов (23 март 1950 йыл)- популяр йырҙар авторы, шағир Татарстандың баш ветеринар табибы булып эшләй.
Һыуға һикереү
Снарядтар
Трамплин – оҙонлоғо 4,8 метр һәм киңлеге 0,5 метр булған махсус пружиналы таҡта, уның бер осо бассейндың ситенә нығытыла. Һикереү ваҡытында спортсы трамплинда тирбәлә, һуңынан көслө этәрелеп, трамплиндан өҫтәмә рәүештә тиҙлек ала. Бөтә оҙонлоғо буйынса тайыуҙы туҡтата торған түшәм менән ҡапланған. Һыу кимәленән 1 йәки 3 метр бейеклектә ҡуйыла.
Семеновка ауыл Советы (Баймаҡ районы)
Семеновка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы муниципаль берәмек.
Пәнйәр районы
Тарих
1960 йылдың 28 октябрендә Пәнйәр районы юҡҡа сыға, ә уның территорияһы Әгерже һәм Бондюг райондарына тапшырыла.
Татарка (Иня ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Фидаил
Билдәле кешеләр
Шамун Фидаи Ҡасим Мөхәммәтйән улы Шакирйәнов (15 июнь 1902 йыл — 1920 йыл) — башҡорт революционер-шағиры. 1920 йылда комсомолдың III Бөтә Россия съезына делегат итеп һайлана. Ләкин ул съезға китер алдынан кулактар тарафынан үлтерелә.
Атаһының исеме
Мөхәмәтшин Руслан Фидаил улы — Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығы Башҡортостан Республикаһы Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһы бүлегенең Ауырғазы районы буйынса бүлексә етәксеһе.
Үрге Бикҡол (Бикҡол ҡушылдығы)
Исеменең килеп сығышы
Атамаһы Биҡҡол башҡорт ирҙәр исеменән алынған.
Ла-Амистад (халыҡ-ара парк)
Ла-Амистад (Parque internacional La Amistad) — Панама менән Коста-Рика сигендәге халыҡ-ара парк, тәүгеһенең ике провинцияһында һәм икенсеһенең дүрт провинцияһында урынлашҡан.
Елгаштина Мария Николаевна
Биографияһы
1937 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1944) һәм халыҡ рәссамы (1955).
Сибай ауыл Советы (Баймаҡ районы)
Ауыл Советы етәкселәре
Ауыл Советы хакимиәте адресы: 453642, Башҡортостан Республикаһы, Баймаҡ районы, Иҫке Сибай ауылы, Ленин урамы, 16
Шишәмбе
Этимологияһы
Һиндостандың классик телдәрендә -пали һәм санскритта, Таиландта был көн Ангарака тип атала («ҡыҙыл төҫкә эйә»)
Ширәмәт районы
Ширәмәт районы (Ширәмәт районы, Шереметьевский район) — 1930 йылдан 1963 йылға тиклем ғәмәлдә булған Татарстан АССР-ның юҡ ителгән административ-территориаль берәмkеге. Саллынан көньяҡ-көнбайышҡа 65 саҡрым, Татарстандың үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Административ үҙәк - Ширәмәт ауылы.
Тарих
1934 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Ширәмәт районы урыҫ милли районы статусына эйә булған.
1963 йылдың 4 ғинуарында Ширәмәт районы юҡҡа сыға, уның территорияһы Саллы һәм Чистай райондарына тапшырыла.
Административ бүленеш
1948 йылда Ширәмәт районы 30 ауыл Советына бүленгән.
Энмис
Энмис — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Чили йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Ауыл хужалығы
Ауыл хужалығының үҫеү тарихы
Сахель төбәгендә дөгө һәм сорго урында үҫә. Урындағы культуралар үҙ аллы Көнбайыш Африкала һәм бәлки Яңы Гвинеяла, Эфиопияла үҫтерелә башлай. Ҡайһы бер ҡуҙаҡлыларҙың, бойҙайҙың беҙҙең эраға тиклем 6 мең йыл элек булыуына дәлил Һинд уйһыулығында табыла. Әфлисүндәр ошо мең йыллыҡта культивациялана. Беҙҙең эраға тиклем 4000 мең йыл элек уйһыулыҡта үҫтерелгән ауыл хужалығы культуралары булып борсаҡ, бойҙай, кунжут орлоғо, арпа, һинд мангоһы тора. Унда беҙҙең эраға тиклем 3500 йылда мамыҡ, туҡыма үҫтереү алға китә. Беҙҙең эраға тиклем 3000 йылда дөгө, ҡамыш шәкәре үҫтерелә башлай. Беҙҙең эраға тиклем 2500 йылға Ғәрәбстан диңгеҙе янындағы Мохенджо-Дарола дөгө мөһим туҡланыу продукты булып һанала. Һиндостан халҡының яҡшы яҡтыртылған иген һаҡлағыстары булған ҙур ҡалалары була. Американың өс төбәгендә шәкәр кукурузы, ҡабаҡ, картуф, бер йыллыҡ көнбағыш үҫтерелә башлай. Әгәр ауыл хужалығы тип, ер эшкәртеүҙе, ойошторолған дымландырыуҙы, монокультураларҙы һәм файҙаланған махсус хеҙмәтте аңлаһаҡ, беҙҙең эраға тиклем 5500 йылдан башлап, «ауыл хужалығын булдырыусылар» исемен шумерҙарға бирергә була. Ауыл хужалығын интенсив рәүештә үҫтереү күберәк халыҡты аҫрау, миҙгел араларында файҙалыныуға артыҡ продукт йыйыу, һатыу, алыштырыу мөмкинлеге бирә. Эшмәкәрлеге ауыл хужалығы менән бәйле булмаған фермерҙарҙың күп халыҡты туйҙыра алыу мөмкинлеге регуляр армияның барлыҡҡа килеүендә хәл иткес фактор була.
Иҡтисадта ауыл хужалығының роле
Ауыл хужалығының ил йәки төбәк иҡтисадындағы роле уның структураһын һәм үҫеш кимәлен күрһәтә. Ауыл хужалығы әһәмиәте күрһәткесе булып, унда купме халыҡтың шөғөлләнеүе һәм ауыл хужалығы сағыштырма ауырлығының тулайым эске продукт структураһындағы кимәле тора. Алға киткән илдәрҙә ауыл хужалығы экстенсив юл менән үҫешә, йәғни продукцияны арттырыу сәсеү майҙандарын, мал һәм ошо тармаҡта шөғөлләнеүсе халыҡ иҫәбен күбәйтеү юлы менән башҡарыла. Иҡтисады аграр тибына ҡараған бындай илдәрҙә механизация, химизация, мелиорация һ.б. күрһәткесе түбән. Был илдәрҙә «йәшел революция» XX быуат уртаһында уҡ үтә. Ауыл хужалығы етештереү хеҙмәтен күтәреүсе, яңы технологиялар, ауыл хужалығы машиналары системаһын, пестицидтттарҙы һәм минераль ашламаларҙы ҡулланыусы, генлы инженерияны, биотехнологияларҙы, робот техникаһын, электрониканы файҙаланыусы һәм интенсив юл менән үҫешкән, фәнни яҡтан нигеҙләнгән ойошма кеүек характерлана.
Рәсәй ауыл хужалығының административ структураһы
Рәсәйҙә ауыл хужалығы эшмәкәрлеге өсөн Рәсәй федерацияһының Ауыл хужалығы министрлығы яуап бирә. Уға 14 департамент буйһона — ветеринар һәм фитосанитар күҙәтеү буйынса Федераль хеҙмәт, балыҡсылыҡ буйынса Федераль агентлыҡ һәм ҡайһы бер подведомство ойошмалары.
Әхмәров Йосоп Ғәле улы
Биографияһы
1936 йылдың июнь айында Әхмәровты ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары итеп һайлайҙар. Был поста ул ВЛКСМ-дың Үҙәк комитетына эшкә алынған Шәрифә Тимерғәлина урынына килә. Ғәҙәттәгесә, Йосоп Ғәле улы яңы эшкә бөтә көсөн һалып эшләй. Бик йыш райондарҙа һәм ҡалаларҙа була, уны эшселәр коллективтарында, колхоздарҙа һәм төҙөлөштәрҙә һәйбәт беләләр.
Дресвянка (Балыксу ҡушылдығы)
Дресвянка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Балыксу йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Гуанакасте (тәбиғәтте һаҡлау территорияһы)
Вулкан Ринко-де-ла-Вьеха милли паркы
Вулкан Ринкон-де- -ла-Вьеха милли паркы Ринкон-де-ла-Вьеха һәм Санта-Мария  вулкандарын, шулай уҡ һүнгән Сьерро фон Сибах вулканын үҙ эсенә ала. Ринкон-де-ла-Вьеха вулканының һуңғы урғылыуы  1998 йылда була. Паркҡа яҡын ҡала — унан көньяҡҡа ҡарай урынлашҡан Либерия; паркта ике бина бар: туристар өсөн гидтар бюроһы һәм инструкторҙар өсөн бина
Вишерск ҡурсаулығы
Вишерск ҡурсаулығы — Пермь крайы ның Красновийск районында, Рәсәй дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы. Директоры - Бахарев Павел Николаевич.
Королева Елизавета утрауҙары
Географияһы
Ҡайһы бер утрауҙар уйһыу рельефлы, икенселәре 300—600 метр бейеклектәге яҫы яйланан ғибарәт. Девон утрауында тау һырттары 1921 метрға тиклем күтәрелә.
Тарихы
Утрауҙар европалылар тарафынан тәүге тапҡыр 1616 йылда асыла. Британ адмиралтействоһы атаманы инглиз арктик сәйәхәтсеһе У. Э. Парри хөрмәтенә бирә. Ул архипелагты 1819—1820 йылдарҙа аса. Һуңынан, 1953 йылда Елизавета II Канада королеваһы булараҡ тәхеткә ултырғандан һуң, утрауҙар уның хөрмәтенә атала.
Шәбеҙ (инеш)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Характеристика
Шәбеҙ инеше Аҡтаныш районы буйынса аға торған йылға.
Таҡталасыҡ (Татарстан)
Тарих
1746 йылда Таҡталасыҡ ауылы гәрәй башҡорттары старшина Мөтәй (Мөтиғулла) Йәнырыҫов, йөҙбаш Тимер Мөтәев (Мутин), Иштерәк Дүсмәкәев, рядовойҙар Ишәле Дүсмәкәев, Нуғай ауылынан (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы) Сәүәләй Сәлимов, Усман Аҙнағолов Пермяково ауылы крәҫтиәндәренә Ағиҙел буйындағы аҫаба ерҙәрендә балыҡ тотоу урындарын йылына 16 һум түләү алып 15 йылға ҡуртымға биргәндәр.
Семиттар
Килеп сығыштары
Көньяҡ семит төркөмөнөң төньяҡ өлөшө беҙҙең эраға тиклем 2-1 мең йыллыҡта лихьянидтар, самудтар һәм башҡа ҡәбиләләрҙән тора, улар б.э.т. I мең йыллыҡ башынан да һуңға ҡалмай ғәрәптәр исеме аҫтында берләштерелә. Ғәрәптәрҙең Ғәрәбстан ярымутрауынан ситкә сығыуы беҙҙең эраның VII-се быуатында (ҡара:Арабские завоевания- Ғәрәп яуҙары) семиттар күсенеүенең һуңғы һәм иң ҙур тулҡыны тип баһалана.
Себер дәүләт тимер юл университеты
Тарихы
1932 йылда Томскиҙа урынлашҡан Себер транспорт инженерҙары институтының юл-төҙөлөш факультеты базаһында төҙөлә.
Ҡыҙыл Юл (Мишкә районы)
Ҡыҙыл Юл (Кызыл-Юл) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 25 кеше. Почта индексы — ?, ОКАТО коды — ?.
Войжновка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Апартеид
Бантустандар системаһы
КАР хөкүмәте илде бер нисә өлкәгә бүлергә тырыша. Ил биләмәләренең 87 проценты (шуның 40 проценты самаһын буш Вельд платоһы алып тора) аҡтарға, төҫлө тәнлеләргә һәм һиндтәргә бирелә. Ҡалған 13 процентында ҡара тәнле африкандар (бөтә халыҡтың 80 проценты) өсөн ун «резервация» урынлаша. Ҡайһы бер бантустандарға «бойондороҡһоҙлоҡ» бирелә, ләкин уны башҡа илдәр араһында таныусы табылмай.
Апартеидҡа ҡаршы көрәш
Апартеидҡа ҡаршы көрәшкән Көньяҡ Африка коммунистар партияһында ла аҡ тәнлеләр күп була. Улар араһында Джо Слово, Рут Ферст, Абраһам (Брам) Фишер, Ронни Касрилс ҙур әүҙемлек күрһәтә.
Жем-Жес
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы
Халыҡ рәссамдары
Ш
Таулыҡай ауыл Советы (Баймаҡ районы)
Тарихы
1963 йылдың 13 апрелендә буранбай, Түбәнге Таулыҡай, Сыңғыҙ ауылдары составында Таулыҡай ауыл Советы ойошторола.
Хансядей-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Риман йөҙө
Төр Риман йөҙөнөң топологик характеристикаһы булып тора; төрө g=0 булған йөҙ — ул сфера, төрө g=1 булған йөҙ — тор.
Кесаҙна
Көн исеме тарихынан
Урыҫ телендә кесаҙна "четверг" тип атала, ул "четыре" һүҙенән алынған. Башҡа славян телдәрендә лә көн атамаһы оҡшаш атала. Шулай уҡ урыҫ телендә "после дождичка в четверг" тигән әйтем бар, ул "бер ҡасан да булмаясаҡ" тигән мәғәнәлә ҡулланыла. Был мәжүсилек осорондағы инаныс менән бәйле тип һанала. Христианлыҡ ҡабул иткәс, инанысты тәләкәгә әйләндергәндәрҙер.
СССР-ҙа 1932 йылда Наркомснаб Ҡарары менән дөйөм туҡланыу урындарында кесаҙнала "балыҡ көнө" индерелгән булған.
Горелка (Када ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Иммигранттар ҡунаҡханаһы
Комплекс
Биналар Пуэрто-Мадеро ҡалаһының Дарсена Нортеһы (Төньяҡ причал) янында урынлашҡан. Улар бөйөк европа миграцияһы тулҡыны дәүерендә Аргентинаға яңы күсеп килеүселәргә караптан төшөү, медицина ярҙамы, урынлашыу һәм эш эҙләү хеҙмәттәрен күрһәткән. Иммигрант эш тапҡансы торлаҡ бушлай бирелгән. Шул уҡ ваҡытта В иммигрантҡа ярҙам йөҙөнән эш эҙләү һәм артабан эш урынына барыу яғынан консультация үткәрелгән. Төҙөлөш Йәмәғәт хеҙмәттәре министрлығы контроле аҫтында 1906 йылда «Удина һәм Моска» компанияһы тарафынан алып барылған. Эштәр үҙенсәлекле тәртипкә ярашлы алып барылған; иң кәрәкле биналар: тәүҙә килеп төшөүселәр өсөн тәғәйенләнгән зал, артабан мәшғүллек бюроһы, хакимиәт, дауахана һәм, иң ахырҙа, торлаҡ биналары төҙөлгән. Эш йылдам алып барылған мәлдә иммигранттар яҡындағы «Ла Ротонда де Ретиро» тип аталған, хәҙер Ретиро тимер юл станцияһы урынлашҡан иҫке биналарҙа йәшәүен дауам иткән.
Игенселәр (Ғафури районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡараболаҡ
Ҡараболаҡ — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Синара йылғаһының уң ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.
Топка (Шубёнка ҡушылдығы)
Топка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шубёнка йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Харвута-Яха (Ярудей ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Левицкий (Мишкә районы)
Левицкий (Левицкий) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 24 кеше. Почта индексы — ?, ОКАТО коды — ?.
Успенский Василий Васильевич
Биографияһы
1905 йылға тиклем Мәскәү һәм Ҡазан университеттарының медицина факультеттарында белем ала, революцион хәрәкәттә ҡатнаша, ошоноң  менән бәйле университетты тамамламай Францияға Парижға  китергә мәжбүр була. 1910 йылда  Шарль Николдең  Пастер институтына  ғилми-тикшеренеү эшенә саҡырыуына тиклем, микробиологтар А. М. Безредка һәм И. И. Мечников менән берлектә эшләй, фәнни эшмәкәрлек бер үк ваҡытта Париж юғары медицина мәктәбендә уҡый.
1910 йылда Рәсәй империяһына ҡайтҡандан һуң, Мәскәү дәүләт университетының медицина факультетын тамамлай. 1910 йылдан 1914 йылға тиклем  Өфө һәм Тамбов земство табип уҡыу йорттарында клиник һәм практик эштәр менән шөғөлләнә, шулай уҡ Мәскәү Иҫке -Екатеринина дауаханаһында хирургтар  В. М. Минц, П. А. Герцен һәм В. Н. Розанов етәкселеге аҫтында эшләй. Ғәмәли эштәр менән шөғөлләнеүҙән тыш, табиптарҙы камиллаштырыуҙың Петербург клиника институтында  педагогик эш менән шөғөлләнә.
Элинор Остром
Биографияһы
1954 йылда — сәнғәт бакалавры, 1962 йылда — сәнғәт магистры, 1965 йылда Лос-Анджелеста Калифорния университетының философия докторы дәрәжәһен ала. 1974—2012 йылдарҙа — Блумингтонда Индиана университеты профессоры.
АҠШ Халыҡ-ара үҫеш агентлығы, Федераль юстиция департаменты, Форд фонды, Швеция Халыҡ-ара кооперацияны үҫтереү агентлығы проекттарында ҡатнаша. XX быуаттың һуңғы тиҫтә йыллығында Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы заказы буйынса Ерҙең урман ресурстарын файҙаланыу өҫтөнән күҙәтеүҙең инновацион системаһын эшләй.
Ерга
Ёрга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Татлыбай ауыл Советы (Баймаҡ районы)
Тарихы
Советтың беренсе ойоштороусылары һәм етәкселәре: Рысҡужин Хәйрулла, Хисаметдинов Ғәҙелша, Биктимеров Дәүләтша, Ғәлин Ғөбәйҙулла.
Фин ҡултығы
Экологик проблемалар
Фин ҡултығының Балтик диңгеҙе бассейнының көнсығыш өлөшөндәге экологик торошона төп роле менән бәйле, Фин ҡултығының Балтика ны экологик торошо экология буйынса халыҡ-ара симпозиумдарҙың төп темаларының береһе булып тора. Финляндияның, Швецияның, Эстонияның һәм башҡа илдәрҙең ғалимдарында шуның менән бәйле Фин ҡулты4ында нефть ташыу менән бәйле порттар төҙөү проекттары ҙур борсолоу тыуҙыра.
1700 йылға тиклем
XV быуатта Бөйөк Мәскәү кенәзлеге Новгород республикаһы составындағы Ижор ерен үҙенә ҡуша. 1550 йылда Швецияның короле Густав Ваза хәҙерге Хельсинки урынында ҡалаға нигеҙ һала. 1617 йылдағы Столбов килешеүе буйынса Швеция менән һуғышта еңелеү арҡаһында Фин ҡултығы һәм Нева йылғалары буйындағы ерҙәр швед Ингерманландияһы составына инә. 1632 йылда шведтар Нева тамағында Ниеншанц ҡәлғәһенә нигеҙ һалалар.
Рәсәй осоро
1710 йылда Фин ҡултығының көньяҡ ярында Петергоф һәм Ораниенбаум ҡалалары һалына. 1714 йылдың 27 июлендә (7 август) Гангут (Ханко ярымутрауы) рус һәм Швеция флоттары араһында Рәсәй тарихында диңгеҙ флотының тәүге еңеүе булған бәрелеш була. 1721 йылда Ништадт килешеүе буйынса Рәсәй Нева буйындағы һәм Фин ҡултығының яры буйҙарын, шулай уҡ Эстляндия, Лифляндия, Выборг менән ҡуша Карель муйынын көнбайыш өлөшөн ала һәм Швеция ны Финляндия ға кире ҡайтара. 1788 йылдың 6 (17) июлендә Гогланд утрауы районында, 1788—1790 йылдарҙағы рус-швед һуғышы ваҡытында Гогланд алышы була.
Ҡултыҡтың археологияһы
Фин ҡултығы төбө һәм айырыуса уның көнсығыш өлөштәрендә диңгеҙ хәрәкәтенә, балыҡсылыҡҡа, яр буйы төҙөлөшөнә, һыу үткәргес йәки кабель һалыуға хәүеф тыуҙырыусы, шулай уҡ экологик һәләкәттәр һәм бәлә-ҡаҙа ҡурҡынысы тыуҙырған объекттар күп. Фин ҡултығында миналар ҡуйыу әүҙем һәм киң күләмле рәүештә Беренсе донъя һуғышы, Граждандар һуғышы һәм интервенция, Ҡышҡы һуғыш йылдарында уҡ башҡарыла. Тулы булмаған мәғлүмәткә анализ 60 000 берәмек (1914—1917 йылдарҙа Рәсәй император флоты ғына 38 932 мина) ҡуйылыуын асыҡларға мөмкинлек бирә. Шул уҡ ваҡытта, белгестәр баһалауынса, ҡуйылған миналарҙың 25 проценты юҡ ителә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Варница (йылға)
Варница (Варниця) — Украиналағы йылға. Черновцы өлкәһенең Хотын районы аша көньяҡҡа табан аға. Днестрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 9,4 километр.
Кобленц
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Раян
Раян (неол.) — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Аҡташ районы
Тарих
1930 йылдың 10 августында үткән Саллы кантоны территорияһында барлыҡҡа килә.
Халыҡ
Ойошҡан уаҡытында халыҡ һаны 52025 кеше тәшкил иткән, шул иҫәптән урыҫтар - 75,7%, татарҙар - 13,6%, башҡа халыҡтар - 10,7%.
Ҙур оранжерея (Пушкин)
Тарихы
Был урында беренсе оранжереяныны 1751—1753 йылдарҙа   архитектор  С. И. Чевакинский төҙөй. Үҙәк залды һәм уның ике павильонын үҙ эсенә ала. Һуңғараҡ, 1750 йылдар аҙағында йәки 1760 йылдар башында Ф.-Б. Растрелли проекты буйынса  (Чевакинский һәм Растрелли авторлығы бәхәсле) өсөнсө павильон төкәтеп эшләнә. Оранжереяла Америка. Африка, Һиндостан, Испания, Яҡын Көнсығыштан күп экзотик үҫемлектәр туплана. Унда ҡәһүә ағастары, кактус, әфлисун, ананас коллекциялары була. Оранжерея слободаның беренсе ҙур  таш бинаһы була, һуңыраҡ  ҡала булып китә, уның күләмен, һуңыраҡ Батша Ауылының генераль планына ингән  күп йәһәттән кварталдар  күләме  билдәләй. 1779 йылдан оранжерея мөйөшөндәге бүлмәлә архитектор Чарлз  Камерон йәшәй. Уның йортонда һыҙма оҫтаханаһы һәм үҙ ат аҙбары була. Камерон был йортта 1803 йылға тиклем йәшәй. 1784 йылда оранжерея бинаһының үҙәк өлөшөнә  һарайҙан  театр  күсерелә
XIX быуат башына павильондар аламалана һәм күрше Екатерина һарайы һәм Яңы флигелгә ҡарата бик ябай була. Үҙгәртеп ҡороуҙар 1820 йылда В.П. Стасов проекты буйынса башлана. Эштәр менән В.М. Горностаев етәкселек итә. Стасов бинаның күренешен һаҡлай. Яңы оранжереяла дүрт ике ҡатлы корпус була, улар быялалы колоннада менән тоташа. Шулай уҡ ярым түңәрәк корпус төҙөү ҙә планлаштырыла, әммә ул тормошҡа ашмай. 1824 йылдың яҙында биҙәү эштәре башлана. Һылау деталдәрен Куприян Балин эшләй, биҙәктәр менән рәссам  Брандуков  шөғөлләнә. 1828 йылдың көҙөнә эштәр тамамлана
Сысҡанҡойроҡ
Таралыуы
Сысҡанҡойроҡ тау биттәрендә, ташлы аҡбурлы тупраҡта үҫә. Башҡортосьтанда һирәк осрай. Уны Башҡортостандың төньяҡ-көнбайыш райондарында һәм көньяҡ Уралда осратырға була.
= Һылтанмалар ==
Ҡырмыҫҡалар
Атаманың урыҫ телендәге этимологияһы
Муравей тигән урыҫ һүҙе, шулай уҡ , ( һәм μύρμηξ сығанағына барып тоташа). Фонетик яҡтан урыҫ телендә моровей тип атау дөрөҫөрәк булыр ине. Заманса формаһы мурава һүҙе менән контаминация нигеҙендә барлыҡҡа килгән.
Систематика и эволюция
Аҡбур осоронда бөжәктәрҙең һаны бик әҙ була һәм бөжәктәрҙең дөйөм һанының яҡынса 1 процентын тәшкил итә. Өсөнсөл осор башында адаптив нурланыштан һуң ҡырмыҫҡалар өҫтөнлөк итә башлай. Олигоцен һәм миоцен осорҙарындағы бөжәктәрҙең 20—40 проценты ҡырмыҫҡалар була. Эоцен дәүерендә йәшәгән бөтә төрҙәрҙең яҡынса 10 проценты беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡала. Балтик гәрәбәһендә осраған төрҙәрҙең 56 проценты (Олигоцен башына ҡарай) һәм доминикан гәрәбәһендә (иртә Миоцен) табылған ҡырмыҫҡаларҙың 92 проценты бөгөнгө көндә булғандарға тура килә.
Иҫәнғолов Илдар Илдус улы
«Салауат Юлаев» системаһында
2012 йылдың 24 ғинуарында Илдар «Салауат Юлаев» составында Континенталь хоккей лигаһында тәүге уйынын үткәрә. Шул көндә Башҡортостан командаһы «Витязь» хоккей клубын 3:0 иҫәбе менән ота. 24 февралдә ул лигала тәүге мәрәйен йыя. КХЛ-да шул миҙгелдә Илдар 12 уйын үткәрә, шуларҙың береһе Гагарин кубогы өсөн плей-оффҡа тура килә. Йәштәр хоккей лигаһында ул иң яҡшы уйынсылар өсөн үткәрелгән Саҡырыу кубогында ҡатнаша, ә миҙгелдә ул 35 уйында 20 мәрәй йыя. 2012 йылдың 3 май көнөндә Илдар «Салауат Юлаев» менән яңы контракт төҙөй.
Топчиха (йылға)
Топчиха  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Калманка (Калманка) йылғаһының һул ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Парнас
Артабанғы мәҙәниәттә
Тауҙың исемен Карл Линней күркәм бер үҫемлеккә бирә.
Монотеизм
Ислам
Ислам дине нигеҙендә ҡәтғи рәүештә Бер Аллалыҡ принцибы ята. Тарих күҙлегенән ҡарағанда ислам йәһүдилек һәм христианлыҡтан һуң барлыҡҡа килгән . Ҡөрьән буйынса иһә барлыҡ пәйғәмбәрҙәр мосолман (Аллаһҡа буйһоноусылар) булған. Бөтөн килеш ислам VII быуатта Мөхәммәт Пәйғәмбәр аша Ҡөрьән китабы иңдерелеп, бирелгән. Исламдың биш нигеҙе бар. Беренсе һәм иң төп шарт — Шәһәҙәт, йәки Аллаһы Тәғәләнән башҡа илаһ юҡ икәненә һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр уның илсеһе икәнлеген таныуҙы, шаһитлыҡ итеүҙе итеүҙе белдерә. Мәғәнәһе: „Аллаһтан башҡа һис бер илаһ юҡ. Мөхәммәт Уның ҡоло һәм Илсеһе икәнлегенә таныҡлыҡ бирәм“. Был формулала исламдың төп нигеҙе  — Тәүхид, йәғни монотеизм тап үҙе бәйән ителә. Һәм, ысынлап та, бөтә ислам йолалары, бөтә доғалары, йолалары һәм байрамдары Аллаһ Берәү һәм Берҙән-бер икәнен иҫбатлауға йүнәлтелгән.
Шәмбе
Календарҙа шәмбе тотҡан урын
Христианлыҡ йолалары көслө булған илдәрҙә шәмбене аҙнаның етенсе көнө тип ҡарауҙы дауам итәләр. Был антик осорҙон һуңғы киҫемендәге инаныстарға ла тап килә, улар аҙна көндәрен ете классик планета   менән бәйләгән, Ай, Марс, Меркурий, Юпитер, Венера, Сатурн).
Ислам дине тотҡан күпселек ғәрәп илдәре шәмбене аҙнаның беренсе көнө тип һанай.
Илебеҙҙә шәмбе көн традициялары
Урыҫ халҡы был көндө "мунса көнө" тип тә атай
Башҡорт халҡында шәмбе
'Ғ. Амантай'
Тәүәкәс
Тарихы
Мәсет һәм мәктәп булған.
Тадрарт-Акакус
Ландшафты
Акакус массивының ландшафты бик күп төрлө: төҫлө ҡом дюналарынан алып тау аркаларына, тарлауыҡ, айырым торған ҡаялар, тәрән йырындар һәм кипкән йылғалар үҙәненә (вади) тиклем. Төп иҫтәлекле урындары араһында — Афзеджаре һәм Тин-Хлега тау аркалары. Был өлкә Сахарала иң ҡороһо булһа ла, бында үҫемлектәр бар, мәҫәлән, бейек калотропис үҫә, ә тауҙарҙа шишмәләр, хатта ҡоҙоҡтар бар
Кобленц (Гёда)
Географияһы
Күрше ауылдары булып төньяҡта — Чешкецы, көнсығышта — Бечицы, көньяҡта — Нездашецы һәм көнбайышта — Добранец ауылдары тора.
Абай Ҡонанбаев
Биографияһы
Сердцу мук не избыть
Өзі де білмей ме,
Кең маңдай, қолаң шаш,
Қарағым, бетіңді аш!
Солқылдар соқса жел.
Өзгеше біткен гүл.
Филателия
Ҡаҙаҡ шағиры иҫтәлегенә СССР-ҙа, Ҡаҙағстанда һәм башҡа илдәрҙә сығарылған почта маркалары һәм башҡа филателия материалдары:
Лезга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Екатеринбург ҡалаһынан Теча йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Белоруссияла ислам
Тарих
Белорустар, поляктар, литвалар һәм урыҫтар менән милләт-ара никахтар ғәҙәти, әммә польша-литва татарҙарының тулы ассимиляцияһына килтермәй. Төрлө этник төркөмдәрҙән барлыҡҡа килеп, польша-литва татарҙары үҙ телдәрен юғалта һәм башлыса белорус, поляк һәм урыҫ телдәренә күсә. Әммә дини эштәрҙә ғәрәп теле ҡулланыла.
Тәкбир
Намаҙ
Тәкбир зекерҙә күп әйтелә.
Аҡ Урҙа (резиденция)
Резиденция 10 000 тенге купюраһына төшөрөлгән. Аҡ Урҙа донъяның иң матур 10 президент һарайы исемлегенә инә.
Тарихы
Яңы һарайҙың рәсми презентацияһы 2004 йылдың 24 декабрендә үтә. Резиденция эргәһендә Ҡаҙағстан Республикаһы парламенты, Ҡаҙағстан Республикаһы хөкүмәте, Ҡаҙағстан Республиканың Юғары Суды, Ҡаҙағстан Республикаһының Министрлыҡтар йорто урынлашҡан.
Архитектураһы
Өсөнсө ҡатта:
Меренге
Фольклор меренгеһы (merengue típico)
«Типико»-ансамблдә төймәле  аккордеон төп ҡорал булып тора. Аккордеон сағыу, һутлы тауыш өҫтәй һәм импровизациялау өсөн киң мөмкинлектәр аса. Аккордеонда соло — фольклор композицияларының мотлаҡ өлөшө. Аккордеонсы башлыса төркөмдөң етәксеһе һәм ойоштороусыһы ла булып тора.
Фольклор меренгеһында йәнә  мара́ка менән  телле маримба (marimba de lengüetas) йыш ҡулланыла. Һуңғыһы ағас йәшниктән тора, уның алғы яғында тишеге бар һәм ул тишек өлөшләтә металл пластиналар менән ҡапланған. Телле маримбела ошо   пластиналарға ҡул менән һуғып йә уларҙы тартып уйнайҙар.
Йәкшәмбе
Халыҡ-ара ISO 8601 стандарттарына ярашлы, йәкшәмбе аҙнаның етенсе көнө һанала. Мосолман календарында иһә ул аҙнаның икенсе көнө.
Йәкшәмбе — ял көнө
1930 йылда СССР-ҙа дүрт көн эшләп, бишенсе көнө ял тип иғлан ителә. Һәр эшсегә үҙ ялы бирелә, Биш байрам көнөнән башҡа, дөйөм ялдар бөтөрөлә.
Фаруҡ I
Хакимлыҡ итеүе
Үҙ аллы хакимлыҡ итеүе башланыу менән, Фаруҡ ул саҡта популяр һәм йоғонтоло Вафд милләтсе партияһы һәм уның лидеры премьер-министр Мостафа Наххас-пашаға ҡапма-ҡаршы позицияға баҫа. 1937 йылдың декабрендә Фаруҡ ән-Наххасты урынынан төшөрә һәм яңы хөкүмәт тәғәйенләй. 1938 йылдың апрелендә артабанғы парламент һайлауҙарына Вафд бойкот белдерә.
Хаспыря-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Тулайта
Тулайта — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кырлык йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Яңы Юл районы
Тарих
1935 йылдың 10 февралендә Ворошилов районы булараҡ Саллы районынан бүленеп алыу юлы менән барлыҡҡа килә. Район исеме совет дәүләт эшмәкәре, ғәскәр башлығы Т.Е. Ворошилов (1881-1969) хөрмәтенә аталған. Яңы барлыҡҡа килгән райондың барлыҡ идаралыҡ органдары Теләнсе-Тамаҡ ауылында 1880 йылдарҙа сәнәғәтсе Халфиндар тарафынан ҡоролған таш йорттарҙа урынлаша.
Рәсәй театр сәнғәте университеты
Тарихы
1878 йылдың 22 октябрендә Мәскәүҙә музыка һәм драматик сәнғәттәрен һөйөүселәр йәмғиәте ярҙамы менән рәсәй пианисы Шостаковский Пётр Адамович Музыкаль-драматик мәктәпкә нигеҙ һала. 1883 йылда Сәнғәт һөйөүселәр йәмғиәте Мәскәү филармоник йәмғиәте тип үҙгәртелә. П. А. Шостаковский үҙенең мәктәбен йәмғиәткә тапшыра. 1886 йылда мәктәпкә, консерваторияға тиң булырлыҡ, Музыкаль-драматик училище тигән исем бирелә.
Институт 9 үҙ аллы "производство оҫтаханалары"н берләштергән, һәр оҫтахананың үҙ оҫтаһы була, һәм ул оҫталарҙың ижади позициялары ҡапма-ҡаршылыҡлы булыуы күҙәтелгән. Тиҙҙән яһалма рәүештә берләшкән оҫтаханалар институт составынан сыға башлай.
1993 йылда 5 ГИТИСты тамамлаусы, Ростислав Хаит, Леонид Григорьевич Барац, Александр Сергеевич Демидов, Камиль Шамильевич Ларин һәм режиссёр Сергей Дмитриевич Петрейков «Квартет И» театрын булдыра. ГИТИС сәхнәһендә беренсе спектаклдәр күрһәтелә. Проект уңыш ҡаҙана, бик күп спектаклдәр һәм фильмдар эшләнә.
2019 йылда ГИТИСтың Парижда беренсе мәктәбе асыла.
Л.Н. Толстой исемендәге Тула дәүләт педагогия университеты
XX быуаттың икенсе яртыһы
1996 йылда университет ҡарамағында Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһының төбәк бүлексәләре, Гуманитар фәндәр академияһы, Халыҡ-ара мәғариф академияһы асыла. 1997 йылдың октябренән ТДПУ Халыҡ-ара рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары ассоциацияһының мөхбир ағзаһы булып тора. 1997 йылдың ноябрендә Л.Н. Толстой исемендәге Тула дәүләт педагогия университеты ЮНЕСКО ҡарамағындағы Халыҡ-ара университеттар ассоциацияһына ҡабул ителә
XXi быуат башында
2008 йылда университет үҙенең 70 йыллығын билдәләй. Ошо ваҡиға уңайынан 8 августа Европаның иң ҙур нөктәһендә - Эльбрус тауында - студенттар советы делегацияһы Л.Н. Толстой исемендәге дәүләт педагогия университетының флагын ҡаҙай.
2015 йылда Мәғариф һәм фән министрлығының 391 / НК һанлы бойороғо менән ТДПУ-ла кандидат һәм фән кандидаты  ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеүгә  диссертация советы асыла.
Игошев Владимир Александрович
Биографияһы
1944—1950 йылдарҙа В. И. Суриков исемендәге Мәскәү академия хужожество институтында уҡый (педагогтары Г. Г. Ряжский, К. Мочальский, В. В. Почиталов).
Күргәҙмәләре
1943 йылда Игошевтың тәүге эштәр күргәҙмәһе Өфөлә үтә — алтмышҡа яҡын фронт һүрәттәре күрһәтелә.
Кәлимуллин Сәмиғулла Мәсифулла улы
Биографияһы
Сәмиғулла Мәсифулла улы Кәлимуллин 1914 йылдың 25 авгусында Өфө губернаһының Златоуст өйәҙе Баҡал ҡаҙна руднигы ҡасабаһында (хәҙер Силәбе өлкәһенең Баҡал ҡалаһы) тыуған.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, фронтҡа китә. Кесе лейтенант булып запасҡа ҡайта.
1946 йылдан 1974 йылға тиклем Өфөлә Башҡорт дәүләт академия драма театрында рәссам булып эшләй.
Синара (Иҫәт ҡушылдығы)
Синара  — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе, Силәбе өлкәһе, Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иҫәт йылғаһының уң ярына тамағынан 402 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 148 км.
Акула
Һөлдәһе
Умыртҡа һөйәге каналдары аша умыртҡа һөйәгенең бөтә колоннаһына үтеп инеп, аккорд үтә. Акулаларҙың баш һөйәге — өҙлөкһөҙ шмәк ҡумтаһы, уның алғы осо шнурға терәлеп торған ростромға тиклем һуҙылған. Латераль өҫлөктәрҙә күҙҙе һаҡлаусы күҙ розеткалары бар, күҙ розеткалары стеналары араһында баш мейеһе ята.
Маңлай ҡабығы — мускул диуары ҡалынлығында гильза киҫәге артында ятҡан һәм бер нисек тә күсәр һөлдәһе менән бәйләнмәгән арка. Билбауҙың латераль өҫлөгөндә — ҡабырға һөлдәһенә ҡушылған урын. Ҡауырһындар билбауында плащ алдында ҡорһаҡ күҙәнәге мускулдарында ятҡан шмәк плитаһы барлыҡҡа килгән. Ҡорһаҡ ҡабырғаһының һөлдәһе латераль өҫлөккә беркетелә, ул бер нисә радиаль шмәк менән һуҙылған базаль элементтан тора. Ата заттарҙа базаль элемент птеригоподийҙың һөлдә нигеҙе булып хеҙмәт итә.
Курашов Сергей Владимирович
Биографияһы
Сергей Владмирович Курашов Пензала 1924—1926 йылдарҙа элекке Пенза реаль училище базаһында ойошторолған Г.Е.Зиновьев исемендәге I һәм II баҫҡыс хеҙмәт мәктәбендә уҡый. Һуңынан мәктәп бинаһына уға арналған мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.
Пенза
Пензала Володарский урамында элекке Пенза реаль училище бинаһында  (хәҙер — күп профилле 4-се «Баҫҡыстар» гимназияһы, Пенза), унда Сергей Курашов 1924—1926 йылдарҙа Г.Е.Зиновьев исемендәге I һәм II баҫҡыслы хеҙмәт мәктәбендә уҡыған,  уға арналған мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Турата
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Акпе-озень
Акпе-озень (Анке-озень, Атлан-озень) — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Атлан-озень йылғаһының һул ярына тамағынан 5,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Босний теле
Был күбеһенсә элекке Югославияның Босния һәм Герцеговинала таралған мосолман халҡының теле. Косовола һәм Новопазар Санджагында рәсми статус бирелгән. Серб Республикаһында рәсми рәүештә халыҡтың језик бошњачког тип атала.
Серб һәм хорват теленән төп тел айырмаһы Ғосман империяһы осоронда нығынған төрки, ғәрәп һәм фарсы теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә. Босний телендә 1,33 миллион самаһы кеше һөйләшә.
Хервупыря-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Босний теле
Ареалы һәм һаны
Ethnologue баҫмаһы мәғлүмәттәре буйынса, донъяла яҡынса 1334 мең кеше босний телендә һөйләшә, шуларҙың:
Спорт ориентирлашыуы
Тарихы
1934 йылға ориентирлашыу спорты Швейцария, СССР һәм Венгрияла таралыу ала. Икенсе донъя һуғышы башланғанға тиклем йыл һайын Швецияла, Норвегияла һәм Финляндияла ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн милләт беренселеге үткәрелә.
1949 йылдың майында Швецияның ориентирлашыу ассоциацияһы Сандвикенела Халыҡ-ара конференция үткәрә, унда ун бер ил ҡатнаша.
1996 йылдан алып ветерандар араһында спорт ориентирлашыуы буйынса донъя чемпионаты үткәрелә.
Һайлау буйынса ориентирлашыу
Һайлау буйынса ориентирлашыу «ВО» дистанцияны ирекле рәүештә үтеүҙән ғибәрәт. Старт алдынан һәр ҡатнашыусыға старт, финиш һәм контроль пункттараның ҡайҙа урынлашыуы күрһәтелгән карта бирелә. Ошондай төр ярыштарҙы үткәреүҙең өс варианты бар:
Рәсәйҙә ориентирлашыу спорты
2005 йылда Андрей Храмов донъя чемпионатында (Айти, Япония, 2005) йүгереп ориентирлашыуҙа Рәсәй ориентирлашыусылары араһында иң тәүге алтын миҙалды яуланы. Шул уҡ йылда Храмов ватан тарихында тәүге тапҡыр йүгереп спорт ориентирлашыуы буйынса Донъя кубогын яуланы.
2006 йылда Данияла (Орхус) донъя чемпионатында составына Роман Ефимов, Андрей Храмов һәм Валентин Новиков ингән ир-егеттәр командаһы Рәсәй тарихында тәүге тапҡыр эстафетала алтын миҙал яуланы, 2007 йылда ошо уҡ составта улар Украинала (Киев) үткән донъя чемпионатында ошо ҡаҙанышын ҡабатланы.
2008 йылда Чехияла үткән донъя чемпионатында Андрей Храмов, Швейцария спортсыһы Даниэль Хубмандан финишҡа ни бары 2 секундҡа алда килеп, спринтта алтын миҙал яуланы.
Фаруҡ
Билдәле кешеләр
Ғүмәр ибн әл-Хәттаб (أبو حفص عمر بن الخطاب العدوي القرشي; 3 ноябрь 644 йыл) — икенсе хәлифә (634—644), күренекле дәүләт эшмәкәре. Шулай уҡ Ғүмәр ибн әл Хәттаб әл Фаруҡ (عمر ابن الخطاب) һәм Ғүмәр I исемдәре менән билдәле.
Тоҙҙар
Физик үҙенсәлектәре һәм тоҙҙарҙың төҙөлөшө
Молекуляр (ковалент) төҙөлөшлө тоҙҙар билдәле (мәҫәлән, алюминий хлориды  AlCl3). Күп кенә тоҙҙарҙың химик төҙөлөш характеры  ион һәм ковалент бәйләнеш араһында<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.97.D0.B5.D1.84.D0.B8.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.941995.E2.80.94.E2.80.94377_8-1" rel="dc:references" contenteditable="false">.
Айырыуса ҡыҙыҡһыныу тыуҙырғаны ион шыйыҡсалары — иреү температураһы 100 °С кәм булған тоҙҙар. Бынан тыш, ион шыйыҡсалары  практик нуль туйындырылған быу баҫымына һәм юғары һуҙылыусанлыҡҡа эйә. Был тоҙҙарҙың махсус үҙенсәлектәре катиондың түбән симметрияһы менән аңлатыла, иондар бер-береһе менән насар бәйләнештә һәм катион заряды яҡшы таралыу арҡаһында .
Йәндүрин Салауат Дияс улы
Биографияһы
2001—2002 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһын Юстиция министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса Баш идаралығының беренсе категориялы белгесе булып эшләй.
2008—2009 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһы Юстиция министрлығының Башҡортостан Республикаһында Рәсәй Федерацияһы субъекттары ҡануниәте, федераль регистрҙы алып барыу һәм муниципаль берәмектәрҙең уставтарын теркәү бүлеге начальнигы.
Мөхәммәт Али
Донъя чемпионы исеме өсөн һуғышы
Үлсәнгән ваҡытта Клей үҙен тейешенсә тотмай, шуға уны штрафҡа юлыҡтыралар. Ул янауҙар, юрауҙар әйтеп ҡысҡырына, ә йөрәгенең тибеше ҡабалан була, медицина тикшереүе үткәргән врачтар Клейҙың ваҡытлыса аңының томаланыуын әйтәләр. Алыш башланғандан һуң Кассиус Листон тирәләй уратып йөрөй башлай, уның көслө һуғыуҙарынан ҡаса һәм үҙе контратакалай. Өсөнсө раундта һынылыш китә — Клей асыҡтан-асыҡ уйында чемпиондан арттырып ебәрә. Уның бер уңышлы комбинацияһынан һуң Листон тәнтерәкләй башлай, ул саҡ йығылмай ҡала. Тулыһынса отолған раундта Сонниның һул күҙе аҫтындағы ҡырҡылған урыны асыла, уң күҙе аҫтында шеш барлыҡҡа килә. Көтмәгәндә дүртенсе раунд барышында Клейҙың күреү һәләте менән проблемалар килеп сыға, күҙҙәрендә көслө ауыртыу кисерә башлай. Кассиус бөтөнләй тиерлек бер нәмә лә күрмәй, ул тренерынан бирсәткәләрен сисеүен һорай, Анджело Данди ауыр моментта һалҡын ҡанлылыҡ күрһәтә, сираттағы раундҡа Листондың атакаһынан һаҡланып, ринг буйлап хәрәкәт итергә тигән задание менән генә үҙенең көрәшсеһен сығара. Клейға чемпиондың ауыр һөжүмен уткәреп ебәрмәү мөмкинлеге була, ә бишенсе раундта күреү һәләте тергеҙелә. Кассиус яңынан рингта өҫтөнлөк ала, Сонниға күп тапҡыр тәңгәл эләктерә, һәм Листон алышты дауам итеүҙән баш тарта. 22 йәшендә Клей ауыр үлсәмдә донъя чемпионы исемен яулай.
«Ислам милләте менән бәйләнеше»
Рефери — элекке донъя чемпионы Джерси Джо Уолкотт — Алины нейтраль мөйөшкә күсеп торорға мәжбүр итеп ҡарай, бының урынына чемпион ҡулдарын өҫкә күтәреп рингта бейей башлай. Аҙаҡ буталыш китә, Уолтер Мөхәммәттең ахырҙа мөйөшкә барып тороуына ирешә. Был тотонолған ваҡытҡа судья иҫәп асмай. Листон ҡыйынлыҡ менән аяғына баҫа, һәм алыш дауам итә, әммә «The Ring» журналы мөхәррире Нэт Флейшнер судьяны саҡырып, Листон рингтағы түшәмдә 17 секунд ятты, тип хәбәр итә. Уолкотт боксерҙарҙы мөйөштәргә урынлаштыра, һәм алыш рәсми рәүештә тамамлана.
Армия хеҙмәтен үтәүҙән баш тартыуы.
Мәжбүри булған ял араһында Мөхәммәт оратор карьераһын уңышлы башлап ебәрә, илдең күп университеттары уны түләүле нигеҙҙә лекция уҡыуға саҡыра. Был сығыштарында Али үҙенең Вьетнамдағы һуғышҡа кире мөнәсәбәттә булыуына ҡарамаҫтан, йәштәрҙең кумиры булып ҡалыуына аптырай. Мөхәммәт колледждарҙа ярҙам таба, күп талиптар шулай уҡ һуғышҡа ҡаршы була, уны аяғүрә алҡышлайҙар. Был Алиға ныҡ тәҫьир итә, хатта илдең расаға бүленеүенә ныҡлы ышанһа ла, берәй заман был ижтимағи мәсьәләләр хәл ителер тип уйлай. 1967 йылда Али транспорт сараһын дөрөҫ түгел категориялы хоҡуғы менән йөрөткәне өсөн ун көн Флорида штатының төрмәһендә ултырып сыға.
1969 йылдың апрелендә АВС каналына биргән интервьюһында Али, әгәр уға яҡшы түләһәләр, рингҡа ҡыуанып сығырын әйтә. Мөхәмәт Элайджа Мөхәмәттең был һүҙҙәрен ишеткәс ярһый, «Ислам милләтенән» бер йылға айыра, һәм Али, Аллаға хеҙмәт итеүгә ҡарағанда, аҡ тәнлеләрҙең аҡсаһына күберәк мохтаж, тип белдерә. Мөхәммәт быны ауыр кисерә, әммә килеп сыҡҡан хәлде Аллаһ тарафынан ебәрелгән һынау тип ҡабул итә һәм үҙенең телмәрҙәрендә Элайджаны данлап һөйләүен дауам итә.
Боксҡа ҡайтыуы
1971 йылдың 28 июнендә АҠШ-тың Юғары суды Алиның эше буйынса ыңғай ҡарар сығара. Алты судья Кентукки штатының Саҡырыу комиссияһы Мөхәммәттең дини ҡараштарын иҫәпкә алмай хата ебәргән, тигән һығымтаға килә. Шулай итеп, судьяларҙың бер тауыштан булған ҡарары менән Али аҡлана һәм бөтә хоҡуҡтары ла тергеҙелә, ул яңынан донъя буйлап сәйәхәт итә һәм планетаның теләһә ниндәй нөктәләрендә алыштарын үткәрә ала. Алиның яҡындары илдең төп бокс ареналарына ҡайтыуы буйынса эш башлай. Улар араһында беренсе булып легендар «Мэдисон-сквер-гарден» була, әммә бының өсөн Нью-Йорк штаты Атлетик комиссияһының лицензияһын тергеҙеү талап ителә. Ул ваҡытта комиссиялар тарафынан холоҡ төҙәтеү учреждениеларында ултырған боксерҙарға амнистия үткәрелә, бының менән Алиның яҡлаусылары ла файҙалана. Улар клиентының рөхсәт ҡағыҙын тергеҙеүгә ирешәләр, сөнки кире яуап уға ҡарата хоҡуҡтарын сикләү һымаҡ күренер ине.