cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әмин (исем)
Фамилияла
Әминов Рим Фәйзрахман улы (18 июнь 1941 йыл) — театр актёры, 1976 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1989), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993).
Әй (Салауат районы)
Тарихы
Әй ауылы XX быуат башында Златоуст өйәҙе территорияһындағы Тырнаҡлы ырыуы ерҙәрендә Андреевский ҡасабаһы булараҡ барлыҡҡа килгән. Уға урыҫтар нигеҙ һалған.
Әй ауылы 1925 йылда 1 урыҫ йортонан торған ауыл хужалығы колонияһы булараҡ беренсе тапҡыр иҫәпкә алына.
Йәнтилин Ғөзәйер Йыһанур улы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1941 йылда Баймаҡ район комиссариаты тарафынан фротҡа саҡырыла. Дон фронтына ҡараған 41-се гвардия уҡсылар дивизияһының 124-се гвардия уҡсылар полкы составында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, ҡаты яралана.
1957—1961 йылдар — Сибай ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе.
Зимина Нина Николаевна
Биографияһы
2011 йылдың көҙөндә Нина Зиминаға «Белорет ҡалаһының почётлы гражданы» исеме бирелә
Гербеде замогы
Гербеде замогы (Haus Herbede) — нығытылған усадьба. Был усадьба Рур үҙәнендәге Вестфалия еренең Виттен ҡалаһында урынлашҡан. Ул торған район территорияһының исеме лә Гербеде тип атала. Замок XI быуат башында төҙөлә башлаған. XIV быуат дауамында баштағы ағас йорт манаралы таш йортҡа алмаштырып үҙгәртелә. Гербеде замогы бөгөн төрлө саралар үткәреү урыны сифатында ҡулланыла, шул иҫәптән туйҙар һәм һынлы сәнғәт күргәҙмәләре. Замок архитектура ҡомартҡыһы булып тора.
Зимина Нина Николаевна
Әҙәби эшмәкәрлеге
Нина Зимина 7-се синыфта уҡ шиғырҙар яҙа башлай, 9-сы класта уҡығанда ҡала гәзитендә тәүге шиғыры баҫылып сыға.
Яңы Ҡарамалы (Ауырғазы районы)
Яңы Ҡарамалы (Новые Карамалы) — Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 392 кеше булған. Почта индексы — 453490, ОКАТО коды — 80205831005.
Ҡариҙел һөйләше
Ҡариҙел һөйләше — башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш (көнбайыш) диалекты һөйләштәренең береһе.
Грамматикаһы
Ҡариҙел һөйләшенең грамматик төҙөлөшөндә әҙәби телдә күҙәтелмәгән, шул уҡ ваҡытта башҡорт теленең көньяҡ һәм көнсығыш диалекттарының башҡа һөйләштәре, иң тәүҙә дим һәм урта һөйләштәре, менән яҡынайтҡан архаик һыҙаттар һаҡланған.
Самокат
Дёрт-самокат
Был самокат ташлы юлда, трамплинлы дёрт-парктарҙа йөрөү өсөн тәғәйенләнә.Төрлө әкәмәт хәрәкәттәр эшләү өсөн яраҡлы. Киң, тын тултырылған тәгәрмәсле, төҙөлөшө ныҡ һәм йыйылмай торған самокат.
Үәхи
Ҡөрьән — Аллаһы тәғәлә һүҙҙәре
Ҡөрьән, Ҡөрьән-Шәриф — Аллаһы тәғәләнең пәйғәмбәре Мөхәммәт Саллаллаһү ғәләйһи үә сәлләмгә үәхи ебәреп барлыҡҡа килгән изге китап. Ҡөрьәндәге һүҙҙәр — Аллаһы тәғәлә һүҙҙәре.
Кари (күл)
Кари (Քարի լիճ, Кари-лич) —. Әрмәнстандың Арагац тауының битләүендә урынлашҡан тау күле. Күлдең күп өлөшө ҡышын ҡар һәм боҙ менән ҡаплана. Диңгеҙ кимәленән 3207. метр өҫтәрәк, тауҙарҙың иң бейек нөктәһе аҫтындағы яҫылыҡта урынлашҡан. Яр һыҙығының оҙонлоғо 1150 метр тәшкил итә, күл өҫтө майҙаны — 30,0 гектар, күләме — 357 мең м³, иң тәрән урыны — 8 метр. Күл боҙлоҡ сығышлы. Иң Бюракандан күлгә илткән юл асфальтлы. Күлдең көнсығыш ярында метеорология станцияһы урынлашҡан.
Ҡырмыҫҡалы районы
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
Аэробтар
Аэробтар — (аэро… һәм гр. bíos — тормош), мөхиттә молекуляр кислород булғанда йәшәүсе һәм үҫеүсе организмдар.
Кесе Мураниха
Кесе Мураниха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мураниха йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Чачава Константин Владимирович
Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге
К.В. Чачаваның төп ғилми-педагогик эшмәкәрлеге мәсьәләләре акушерлыҡ һәм гинекология, аналыҡтың ҡыҫылыу эшмәкәрлегенең патологияһы һәм физиологияһы, яралғы торошон тикшереүҙең электрофизик һәм физиологик  ысулдары менән бәйле, уның тарафынан яралғының  электрокардиографияһы һәм тура  реоэнцефалографияһы ысулдары тәҡдим ителә. К.В. Чачава инициативаы буйынса ҡатмарлы бала табыу ваҡытында яһалма гипотермия ысулы тәҡдим ителә. 1971 йылдан 1979 йылға тиклем К. В. Чачава Бөтә Союз акушер-гинекологтары ғилми йәмғиәтенең Президиумы ағзаһы, шулай уҡ Венгрия, Румыния һәм Чехословакия акушер-гинекологтары ғилми йәмғиәтенең почетлы ағзаһы булып тора. К. В. Чачава фәнни «Советская медицина» һәм  «Акушерство и гинекология» журналдары мөхәрририәт коллегияһының ағзаһы булып тора,  Ҙур медицина энциклопедияһының «Акушерство и гинекология» мөхәрририәт бүлеге мөхәррире була.
Турбаҫлы мәҙәниәте
Турбаҫлы мәҙәниәте — иртә урта быуат археологик мәҙәниәте. Беҙҙең эраның 5—8 6ыуаттарына ҡарай. Ағиҙел йылғаһының һул ярындағы урта ағымында, Эҫем һәм Сәрмәсән йылғалары тамағы араһында урынлашҡан археологик мәҙәниәт. 1957—1958 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Благовещен районында Яңы Турбаҫлы ултырағы һәм ҡурған ҡәберлектәре ҡаҙылма материалдары буйынса археолог Н. А. Мәжитов тарафынан айырып алынған.
Мөхәммәттең ғазауаттары
Рабиғҡа серийәт
Ғөбәйт ибн Харис ғазауаты (سرية عبيدة بن الحارث — серийәт Ғөбәйдәт бну әл-Харис) мосолмандарҙың Мәккә мөшриктәренә ҡаршы походы, ул һижри 1-се йылдың шәүүәл айында үтә. Мөхәммәт пәйғәмбәр походҡа Ғөбәйт ибн Харис етәкселегендә 60 (йәки 80) кешенән торған отряд ебәрә. Унда улар Әбү Суфыян ибн Хәрб тең 200 кешелек отряды менән осраша. Һуғыш урынына еңел бәрелеш һәм уҡтан киҫәтеүсе атыу ғына була. Уҡтан атыусы беренсе мосолман Сәғд ибн Әби Үәҡҡас була. Мосолмандар яғынан ярҙам килеүенән ҡурҡып, мәккәләр һуғышҡа инмәҫкә ҡарар итә һәм ике яҡ та үҙ юлы менән китә.
Бууатҡа ғазауат
Бууатҡа ғазауат (غزوة بواطء — ғәзәүәт бууат) Әбүәнән һуң бер ай үткәс, Һижрәттең икенсе йылы Рабиғел әүүәл айындағы ғазауат (Ҡурәйш сүрәһе). Мөхәммәт Пәйғәмбәр Бууат тауына еткәс, бер ниндәй ҡаршылыҡ күрмәйенсә Мәҙинәгә ҡайта.
Нәхел серийәт
Нәхел ғазауаты — мәккә каруанына етенсе рейд һәм мәккәләргә ҡаршы беренсе уңышлы алыш. 623 йылдың декабрендә Мөхәммәт Пәйғәмбәр үҙенең ике туған ағаһы Абдуллаһ ибн Йәхеште Нәхелгә алты дөйәле 12 кешенән торған отряд менән ебәрә. Уҡҡаш ибн Михсән, ҡорайыштар уны үмрә ҡыла тип уйлаһын өсөн, сәсен ҡыра. Ҡорайыштар аш-һыу әҙерләү менән мәшғүл булған саҡта, мосолмандар һөжүм итә һәм тиҙ генә барған алышта ҡорайыштар башлығы Вәҡид ибн Абдуллаһты атып үлтерәләр. Мосолмандар Усман ибн Абдуллаһты һәм әл-Хәҡәм ибн Ҡайсанды әсирлеккә ала. Абдуллаһ ибн Йәхеш Мәҙинәгә табыш һәм ике әсир ҡорайышменән ҡайта, табыштың биштән бер өлөшөн Мөхәммәт Пәйғәмбәргә бирергә ниәтләй.
Сафауанға ғазауат
Сафауанға барыу йәки, «Бәҙергә беренсе поход» һижрәттән һуң бер йыл үткәс (623 йылдың сентябре) үтә, уның маҡсаты — дөйә һәм һыйыр урлаған Ҡурз ибн Жәбир әл-Фихриҙы тотоу була. Мөхәммәт пәйғәмбәр, үҙе урынынаЗәйет бин Хариҫаны ҡалдырып, 70 кешенән торған отряд менән эҙәрлекләүгә ташлана, әммә Ҡурз ҡасып китә. Сафауанға барып еткәс Мөхәммәт Пәйғәмбәр Мәҙинәгә ҡайта. Һуңыраҡ Ҡурз ибн Жәбир ислам динен ҡабул итә һәм иң диндар һәм изгелекле мосолмандарҙың береһе була.
Няру-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Хазар ҡағанаты
Армияһы
Ғәмәлдә, хазар армияһы профессиональ армия булған, һәм ошо ҡағанлыҡҡа 150 йыл буйына үҙенән һан буйынса күп тапҡырға өҫтөн булған дошманы менән көрәшеп йәшәү мөмкинлеге биргән. Гвардия бик йоғонтоло булған, ләкин илдә берҙән-бер генә булмаған. Хазар батшалары ҡарамағында (баш ҡалала ла торған) ялланған славян һәм рустар контингенты булған. Асылда хазар көстәре атаҡлы нәҫелдән сыҡҡан бай түрәләр (вельможалар) үҙенең хәленә ҡарата бүлгән һыбайлыларҙан торған. Бойондороҡло халыҡтар (буртастар, болғарҙар) ополчение менән тәьмин итеүҙе дауам иткәндәр.
Ғәббәсиҙәр хәлифәте армияһында әсир хазар яугирҙары хеҙмәт иткән, уларҙың ҡайһы берҙәре, провинциялар наместниктары һәм хәлифтәрҙең шәхси хеҙмәтселәре булып китеп, юғары дәрәжәгә өлгәшкәндәр. Хазар гвардиясылары шулай уҡ Византияла ла хеҙмәт иткәндәр.
Иҡтисады
Хазарияла үҙ тимер аҡсаһын да сүкегәндәр, даими булғанмы был процесс, һорау асыҡ ҡала. Хазар Дон буйы территорияһында «хазарҙар ере» тип яҙылған ғәрәп дирһәмдәренә оҡшаған тәңкәләр серияһы табылған. Бер нисә тәңкә IX б. 2-се яртыһы — X б. башына, ҡалғандары  IX б. 30-сы йылдарына ҡарай. Швецияның Готланд утрауындағы Спиллингс биҫтәһендә табылған «Мөхәммәт — Алла илсеһе» тиер урынға «Муса — Алла илсеһе» тип яҙылған биш дирһәм шул уҡ дәүергә тура килә.
Дине
Һаҡланып ҡалған мәғлүмәттәргә ярашлы, иудаизация процесы оҙайлы булған, күрәһең, иудаизм шунда уҡ хакимлыҡ итеүсе дингә әйләнмәгән. Ортодоксаль (раввинистик) иудаизм урынлаштырыу синагогалар төҙөгән һәм Мишна һәм Талмуд индергән батша Ғобадия эшмәкәрлеге менән бәйләнгән. Хазарияға икенсе илдәрҙән еврейҙәр күсенеп килгән. Йософ идара иткән заманда, Византияла еврейҙарҙы эҙәрлекләй башлағас, күсенеп килеүселәр бигерәк күп булған. Хазар батшаһы, үҙ сиратында, христиандарҙы эҙәрлекләй башлаған. Әҙәбиәттә, бигерәк тә публицистикала, иудаизмға күсеүҙе йыш ҡына, нигеҙһеҙ рәүештә, ҡағанлыҡтың емерелеүе менән бәйләйҙәр (ысынбарлыҡта көрсөк 100 йылға һуңыраҡ башланған), һәм намыҫһыҙ спекуляцияға алып килә Шуға оҡшаған сағыштырыуҙың берҙән-бер сығанағы булып Римдың тарҡалыуында христианлыҡты, хазарҙарҙың бөлгөнлөгөндә — иудаизмды, Уйғыр ҡағанатының емерелеүендә — манихейлыҡты ғәйепләгән «Денкарт» зороастрий трактаты тора. Археологик мәғлүмәттәре буйынса Хазарияла иудаизмдың таралыуы кимәленә ҡарағанда, тикшеренеүселәрҙең ҡарашы ныҡ айырыла. Идара итеүсе синыфтың юғары ҡатламына ғына ҡараған тотанаҡлы баһа йәһүд культы эҙҙәре бигерәк аҙ булған археологик сығанаҡтарға таяна. Археологтар ҡарашынан сығып билдәләгәндә, IX—X быуаттарҙа, иудаизм булһынмы ул, христианлыҡмы һәм исламмы, Хазарияға бер донъяуи диндең дә ҡағылышы булмаған Күрәһең, хазар иудаизм диненә нығынырлыҡ ваҡыт етмәгән.
Төп сығанаҡтар
Хазар тарихының күп һорауҙарын географик хеҙмәттәрҙән башҡа тергеҙеп булмай. Был төркөмдәге хеҙмәттәр, беренсенән, ваҡиғаларҙың замандаштары тарафынан яҙылған, ә икенсенән, махсус рәүештә, сит халыҡтарҙың эске ҡоролошон (христиан тарихнамәһендә бындай хәл күҙәтелмәй) тасуирлауға бағышланған, шуның өсөн был сығанаҡтар иҫ киткес мәғлүмәти ҡиммәткә эйә. Ғәрәптәр, Хазария кеше йәшәгән өлкәләрҙең һуңғынан алдағыһында — Ерҙең алтынсы климатында урынлашҡан, тип күҙаллаған. Тәүге фараздар буйынса, был территорияла Йәжүк һәм Мәжүж тигән демоник халыҡ йәшәгән, тиелгән, ләкин бәйләнештәр үҫешә барған һайын, фантастик ҡарашҡа алмашҡа ысынбарлыҡ ҡараш килгән. Хазар ике власлығының (властан ҡолаҡ ҡаҡҡан ҡаған һәм бәк) ентекле ваҡлыҡтары, хазарҙар иудаизацияһының ҡайһы бер шарттары һәм иудаизмдың таралыу дәрәжәһе, баш ҡалаһы иң ентекле ҡылыҡһырланған хазар ҡалаларын тасуирлау мәғлүмәттәре тап ғәрәп географияһынан килеп еткән. Уларҙағы хазарҙарҙың этник сығышына туранан тура һәм ситләтелгән күрһәтмәләр мөһим. Географик хеҙмәттәр араһында сауҙа маршруттарын тасуирлауға бағышланған «юлдар һәм илдәр китабы» ҙур әһәмиәткә эйә. Һаҡланып ҡалған шундай әҫәрҙәргә Ибн Хордадбехтың хеҙмәте ҡарай (IX быуат уртаһы). Ошо дәүергә Көнсығыш Европа халыҡтары тураһындағы яҙмаларҙы бохара ғалимы әл-Джайханиҙың бөгөнгө көнгә килеп етмәгән хеҙмәтенән үҙләштергән Ибн Русте һәм Ғардизиҙың мәғлүмәте лә ҡарай. X быуаттағы шарттар «классик мәктәп» тип йөрөтөлгән географтар: Истахри, Ибн Һәүкәл, Мөҡәддиси хеҙмәттәрендә сағылған. Һуңғы авторҙар башҡа мәғлүмәт менән бергә Хазарияның ҡолатылыуы тураһында ла хәбәр еткергән. Хазария сиктәрендә булған Х б.тың күренекле сәйәхәтселәре — Ибн Фаҙлан һәм әл-Мәсүҙи хеҙмәттәре лә был әйләнәгә инә. Ибн-Фаҙлан 922 йылда Иҙел Болғарына, ә Мәсүҙи 940 йылда — Көньяҡ Каспий буйында булып киткән.
Грузин сығанаҡтары. Грузин сығанаҡтарында VIII быуаттың икенсе яртыһындағы хазар саралары тураһында «Картлис цховреба» (XI—XVIII быуаттар) йылъяҙмалар йыйынтығында һәм «Або Тбилисскийҙың ыҙа сигеүе» агиографик яҙмаһында ҡиммәтле мәғлүмәт тупланған.
Еврей сығанаҡтары.Ҡайһы бер еврей авторҙарының хазарҙар тураһынд телгә алыуы. Замандаштарҙан — сәйәхәтсе Эльдад һа-Дани (IX быуаттың икенсе яртыһы), вавилон диаспораһы башлығы — Гаона Саадийҙың хаттары (X быуаттың беренсе яртыһы), ҡараим богословы әл-Киркисани (937 йыл), шулай уҡ итальян хронографы Иосиппон (Х быуат яртыһы). Һуңғы сығанаҡтарҙан, сюжеты буйынса хазарҙарҙы дингә бағышлағанда сыҡҡан бәхәсте яҡтыртҡаны, күләме яғынан иң ҙуры Иегуда Галевиҙың "Кузари"йы. Автор иудаизм тантанаһын раҫларға ынтылған, һәм хикәйәләүҙе хазар батшаһы һәм еврей тәғлимәт таратыусыһы араһындағы уйлап сығарылған диалогы формаһында төҙөгән. Галеви хазар йылъяҙмаларына һылтанған һәм хазарҙарҙы дингә йәлеп итеүҙең төгәл датаһын атаған. Ҡараимдар күпселек осраҡта хазарҙарға негатив баһа бирһә лә, раббани авторҙарының хазарҙарға мөнәсәбәте ыңғай йәиһә нейтраль булған.
Археология
Хәҙерге заманға саҡлы хазар этносын ысын мәғәнәһендә идентификациялау буйынса дөйөм ҡабул ителгән критерийҙар эшләнмәгән, ә төп Хазария территорияһы (бигерәк тә Түбәнге Иҙел буйы) етерлек өйрәнелмәгән. Ҡағанат территорияһы һәйкәлдәре (Дон буйы, Аҙау диңгеҙе буйы, Ҡырым), өҫтөнлөклө ҡараш буйынса, салтово-маяҡ археологик мәҙәниәте менән бәйләнгән. Был мәҙәниәтте йөрөтөүселәр урман-дала зонаһында алан халҡы, ә дала ерҙәрендә — төрөктәр булған.
Хазар археологияһы проблемалары иҫәбенә ҡаҙыныу мәғлүмәттәренең яҙма тарих менән тығыҙ интеграцияланыуы инә.
Стельмах Михаил Афанасьевич
Ижады
Романдар трилогияһы авторы:
Шулай уҡ Михаил Стельмах — түбәндәге романдар авторы:
Михаил Стельмах сценарийҙары буйынса төшөрөлгән фильмдар:
Харденштайн замогы
Тасуирлау һәм тарихы
2006 йылдың апреленән алып урындағы «Hardenstein» паромы емереклектәр янынан үтә. Рур йылғаһындағы берҙән-бер паром урындағы иҫтәлекле ҡомартҡы булып тора. Ул шулай уҡ Рур үҙәнендәге велосипед юлы селтәренең дә бер өлөшө булып иҫәпләнә. Маршруты замоктан ҡаршы ярҙа торған Гербеде шлюзы янында тамамланған паромды ун биш ирекмән хеҙмәткәр һәм даими бер шкипер хеҙмәтләндерә. «II Schwalbe MS» экскурсия карабы ла емереклектәр янынан даими үтеп тора. Уны урындағы «Witten Stadtwerke» коммуналь компанияһы хеҙмәтләндерә.
Аффикс
Аффикс (лат. affixus — ялғанған) — морфологик деривация (һүҙ үҙгәреше һәм һүҙьяһалыш) процестарында һүҙ тамырына ҡушылыусы ярҙамсы морфема.
Нагаева Шәмсиә Миҙхәт ҡыҙы
Биографияһы
1983 йыл — тормош юлдашы менән Себерҙәге Мегион ҡалаһына китә, унда ҡаланың мәҙәниәт йорто директоры булып эшләй.
1984—1990 йылдар- Ишембай ҡалаһының музыкаль ҡунаҡханаһы мөдире.
Париж
Топографика
Ҡала киңлеге көнсығыштан-көнбайышҡа 18 км, ә төньяҡтан көньяҡҡа 9,5 километрға етә.
Ҡаланың иң түбән нөктәһе (30,5 м) 15-се округта, Leblanc һәм St. Charles урамдары киҫешкән урында.
Париждың антиподы Тымыҡ океан һыуҙарында, Яңы Зеландияның көньяҡ-көнсығышында, Антиподтар утрауына яҡын урында урынлашҡан.
Климат
Парижда метеокүҙәтеүҙәр 1873 йылдан алып Монсури паркындағы метеостанцияла бер туҡтауһыҙ үткәрелә. Париж уртаса климат зонаһында, ике ҡапма-ҡаршы климат күренештәре — диңгеҙгә яҡынлыҡ һәм шул сәбәпле йылы һәм дымлы һауа массалары һәм ғәҙәттә төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыштан һалҡын континенталь һауаның баҫып инеүе — араһында урынлашҡан. Уртаса йыллыҡ һауа температураһы 12,0 оС, иң һалҡын ай — ғинуар (4, 7 оС), иң эҫе — июль йәки август (20 оС), уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме — 600 мм. Иң ямғырлы ай — май (64, 9 мм), ә иң әҙ яуым-төшөм февралдә — 43, 7 мм. Күп йыллыҡ күҙәтеүҙәр буйынса, бер йылда 111 ямғырлы көн була, 18 көн — йәшенле көслө ямғырҙар, 11 көн ҡар яуа. Париждың экологик бысраныуы һәм тығыҙ урынлашыуы сәбәпле үҙгәргән микроклиматы һауа температураһы (регион буйынса 2 оС юғарыраҡ, айырма хатта 10 оС етергә мөмкин), түбән дымлылыҡ, көндөҙ яҡтылыҡтың әҙерәк, ә төндә күберәк булыуы менән айырыла. Хакимлыҡ итеүсе елдең йүнәлеше, Météo-France станцияһы күҙәтеүҙәре нигеҙендә төҙөлгән елдәр раузаһы буйынса, көньяҡ-көнбайышҡа табан
Ҡалаға нигеҙ һалыу
Ҡала б.э.т. III быуат уртаһында хәҙерге Сите утрауы урынында паризийҙар ҡәбиләһенең Лютеция тигән кельт биҫтәһенән төҙөлә. Ҡаланың хәҙерге исеме шул ҡәбилә исеменән килеп сыҡҡан. Лютеция тураһында беренсе тапҡыр б.э.т. 53 йылда Юлий Цезарҙың Галлия менән һуғышы хаҡындағы 6-сы китапта иҫкә алына.
Халыҡ
Des villages Cassini
Париж биләмәһендә Иль-де-Франс төбәгенең 19, 3 % халҡы һәм Францияның 3, 6 % кешеһе йәшәй. Шуға күрә, Париж Францияның халыҡ иң тығыҙ урынлашҡан төбәге булып һанала, унда уртаса тығыҙлыҡ 20 433 кеше/км2. Халыҡ тығыҙлығы округтар буйынса төрлөсә. Иң бәләкәй тығыҙлыҡ булғаны 12-се (8 370 кеше/км2) (Венсен урманы биләмәһен индереп иҫәпләгәс) һәм 1-се (9 228 кеше/км2) округтары. Ә иң тығыҙ округ 40 000 кеше/км2 тығыҙлығы булған 11-се округ.
Демографик мәғлүмәттәр
Күпселек парижлылар пенсияға сыҡҡас ҡала янына һәм Францияның көньяғына күсеп киткәнгә күрә, Париж сағыштырмаса «йәш» ҡала булып иҫәпләнә. Бында өйләнмәгән (кейәүгә сыҡмаған) кешеләр күп (халыҡ һанының 51, 5 % -ы), ә уртаса париж ғаиләһе 1,88 кешенән тора. Күпселек париж ғаиләләрендә бер бала ғына бар. 2004 йылда тыуым коэффициенты 14,8, ә үлем коэффициенты 6,6-ны тәшкил итә. Шулай итеп, халыҡ һанының тәбиғи артыуы +8,1, ә дөйөм артыуы — +2,1.
Иммигранттар
Францияның башҡалаһын күп төрлө мәҙәниәттең осрашыу урыны тип атарға мөмкин. Мәҫәлән, 1999 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса, Париж халҡының 19,4%-ы сит илдәрҙә тыуған. 4,2%-ы 1990—1999 йылдарҙа күсеп килгән иммигранттар, күбеһе Ҡытайҙан һәм Африканан килгәндәр. Парижлыларҙың 15%-ы — мосолмандар. Беренсе тапҡыр көслө иммиграция 1820 йылда була, ул ваҡытта Алманияла башланған ауыл хужалығы көрсөгөнән ҡасып, бик күп алман крәҫтиәндәре күсеп килә. Шул замандан бирле Парижға киң күләмдә күсеп килеүҙәр йыш ҡабатлана, XIX быуатта Үҙәк Европанан итальяндар һәм йәһүдтәр, 1917 йылғы инҡилаптан һуң Рәсәй Империяһы граждандары, ике Бөтә донъя һуғышы араһында поляктар, һуңыраҡ элекке француз колонияларынан — яңы бойондороҡһоҙ дәүләттәрҙән этник француздар, 1950—1970 йылдарҙа испанлылар, итальяндар, португалдар, Мәғрип, Көньяҡ-көнсығыш Азия илдәренән сығыусылар һ.б. күсенәләр. Иммигранттарҙың йәшәү урындары ғәҙәттә уларҙың сығыштарына бәйле. Мәҫәлән, Африканың ҡара тәнле иммигранттары ҡаланың 18-се һәм 19-нсы округтарында (бигерәк тә, Шато Руж биҫтәһендә) йәшәйҙәр, ә Бельвиль биҫтәһендә — Ҡытайлылар һәм төньяк Африканан килеүселәр. 13-се округ үҙенең Ҡытай биҫтәһе менән данлыҡлы, ә американлылар аристократтар төпләнгән 16-сы округта йәшәйҙәр.
Иҡтисад
Париж — Францияның бик әһәмиәтле иҡтисади үҙәге, бында илдең дөйөм милли продуктының 10%-ы етештерелә. Илдә булған барлык етештереү кәсепханаларының сиреге баш ҡалала үҙ офистарын һәм штаб-фатирҙарын асҡан. Ҡалала хәҙер 1,64 млн эш урыны булған 349 меңдән артыҡ кәсепхана бар. Тимәк, эшкә һәләтле парижлыларҙы иҫәпкә алғанда, һәр кешегә 1,5 эш урыны тура килә. Ләкин эшһеҙ парижлылар һаны барыбер 8,7 % тәшкил итә, тик был һан Франция буйынса тағы ла юғарыраҡ (9,3 %).
Музейҙар
Орсе музейы Сена ярындағы элекке Орсе тимер юл вокзалы йортонда урынлаша. Вокзал Виктор Лал проекты буйынса 1900 йылда Париж һәм Орлеан араһында бәйләнеш өсөн төҙөлә, ләкин 1939 йылда ул ябыла. 1980-сы йылдарҙа Гае Аленте етәкселегендә йортто музейға әйләндерәләр. Был музей беренсе сиратта француз импрессионисттары коллекцияһы менән данлыҡлы. Шулай уҡ бында 1848—1914 йылдарға ҡараған картиналар, скульптуралар, фотографиялар һәм йыһаз ҡуйылған.
Вәлиева Зилә Рәхимйән ҡыҙы
Биографияһы
2010 йылда «философия фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
1980 йылдан Зилә Вәлиева — Татарстан матбуғатында: 1982 йылғаса Ҡазанда рус телендә баҫылып килгән «Вечерняя Казань» гәзите хәбәрсеһе; 1982—1990 йылдарҙа — «Советская Татария» гәзитендә хәбәрсе, социаль проблемалар бүлеге мөдире; 1990—1992 йылдарҙа — Ҡазанда рус телендә яңы нәшер ителә башлаған «Известия Татарстана» гәзитенең сәйәсәт бүлеге мөдире.
1992—1995 йылдарҙа Татарстан Республикаһы Юғары Советы рәйесенең беренсе урынбаҫары;
Павловка һыуһаҡлағысы
Һыуһаҡлағыс
Һыуһаҡлағыс ноябрҙән майға тиклем боҙ менән ҡаплана, февраль-мартта боҙ ҡалынлығы 70—80 сантиметрға етә.
Туймазы татар дәүләт драма театры
Театр Республика һәм Рәсәй кимәлендәге фестивальдәрҙә уңышлы ҡатнаша.
Түбәнге Лапаҫ
Тарихы
Ауылға XIX быуат аҙағында Ҡолбаҡ ауылын 2 тораҡ пунктҡа: Үрге һәм Түбәнге Лапаҫҡа, бүлгәндән һуң нигеҙ һалына
1980-се йылдар уртаһына тиклем йәшәй.
Бохара
Бохара (Buxoro / Бухоро) — Үзбәкстан ҡалаһы. Бохара өлкәһенең идари үҙәге.
Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры
Тарихы
1861 йыл — Өфөлә беренсе театр бинаһы төҙөлә. Ул хәҙерге Матросов, З. Вәлиди, Цюрупа, Туҡай урамдарының квадратында урынлашҡан була. Театр 400 урынлыҡ тамашасыға иҫәпләнгән була.
Совет осоро
1981 йылда театр Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә, ә 1998 йылда Рәсәй Федерацияһының мәҙәниәте һәм сәнғәтен үҫтереүгә индергән тос өлөшө өсөн уға «Академия театры» тигән юғары һәм маҡтаулы исем бирелә. Программисты бизнес-приложений получают в два раза больше программистов других приложений. Каждый программист стремится стать программистом бизнес-приложений. Театр — Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара театр фестивалдәре лауреаты.
Исем
Использование имён
Граница между именами собственными и нарицательными непостоянна и подвижна: имена нарицательные легко становятся собственными наименованиями, прозвищами и кличками, и наоборот. Так, например, имя собственное Казанова стало именем нарицательным.
Кутоп-Нюрум-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Блохин Олег Владимирович
Блохин Олег Владимирович (Олег Володимирович Блохін; 5 ноябрь 1952 йыл, Киев, Украина ССР-ы) — СССР футболсыһы, һөжүм итеүсе, тренер, бик күп рекордтар эйәһе.
Тренер сифатында
«Олимпиакос»
Харакс паркы
Тарихы
Октябрь революцияһынан һуң «Харакс» биләмәһе Украина Үҙәк башҡарма комитетының партия ағзалары өсөн Ял йорто итеп үҙгәртелә. Бөйөк Ватан һуғышы Свита корпусын һәм һарай ҡыйығын емерә (боҙоп тергеҙелә). Бөгөн Харакс паркында «Днепр» шифаханаһы урынлашҡан. Китапхана залында «Харакс» биләмәһенең үткәне һәм бөгөнгөһө тураһында һөйләүсе музей бар.
Парктың иҫтәлекле урыны булып уртаһында фонтан торған һәм 12 мәрмәр колонна меәнн уратылып алынған беседка тора. Археолог К. К. Орлов фекеренсә (Харакстағы ҡаҙыныу эштәре етәксеһе), бағаналар 1882 йылда янған һарайҙың бер өлөшө (Помпейҙағы Рим йорто атриумы күсермәһе).
Ғиззәтуллина Гөлсирә Мирза ҡыҙы
Биографияһы
Гөлсирә Мирза ҡыҙы Ғиззәтуллина (ҡыҙ фамилияһы Ғайсарова) 1957 йылдың 4 июлендә тыуған.
Ғәбитов Риф Фәтих улы
Ғәбитов Риф Фәтих улы (5 декабрь 1952 йыл) — бейеүсе, балетмейстер. 2000—2004 йылдарҙа Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбленең художество етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994), Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1995).
Нюрум-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Рихард Штраус
Штраус һәм национал-социализм
Килене Әлисә 1938 йылда Гармишта өй һағы аҫтына алынған саҡта, Штраус Берлиндағы бөтә үҙенең бәйләнештәрен ҡуллана, мәҫәлән, ул киленең хәүефһеҙлеген тәьмин итеү буйынса Берлиндың Интенданты Титьен Хайнцҡа мөрәжәғәт итә; бынан тыш, иптәштәрен һәм йәһүд коллегаларын яҡлау өсөн шулай уҡ үҙенең рәсми хәлен дә файҙаланырға тырыша тигән күрһәтмәләр бар. Штраус нацистар тарафынан индерелгән антисемитизмға ҡарата үҙенең ҡарашын белдергән бер ниндәй ҙә көндәлек йәки аңлатма ҡалдырмаған, шуға күрә ул осорҙағы уның эш итеүҙәре тураһында фаразларға ғына ҡала. Хәйер, 1930 йылдарҙа күпселек уның эш итеүҙәре асыҡтан-асыҡ конформизм һәм диссидентлыҡ араһында була, уның музыкала тик бер диссидент ҡылығы — День мира пацифистик драмаһы тураһында ышаныс менән әйтергә була.
Һуңыраҡ ул нацистар менән хеҙмәттәшлек итеүҙә һәм бәйләнештә ғәйепләнә һәм судҡа йәлеп ителә. Суд ҡарары менән аҡлана.
Фомина Елена Юрьевна
Биографияһы
1990 йылда А. Я. Ваганова исемендәге Ленинград академия хореография училищеһын (Рәсәй халыҡ артисы И. Зубковская класы) тамамлай.
Ғимран (исем)
Билдәле кешеләр
Әхмәтйәнов Ғимран Хәбибйән улы (21 декабрь, 1918 йыл — 6 февраль, 1945 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән лейтенанты. «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән наградланған
Атаһының исеме
Солтангәрәев Рәшит Ғимран улы (15 декабрь 1935 йыл — 5 ноябрь 2000 йыл) — башҡорт яҙыусыһы. 1966 йылдан — КПСС, 1971 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм БАССР-ҙың (1985) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1978).
Кутоп-Соим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғосман империяһында фитрәт осоро
Тарихы
Процесс башында Галлиполдә 1403 йылғы килешеү тора. Ул Румелияның төрөк хакимы Сөләймәндең (1402—1411), Венецияның, Генуя һәм Византияның мәнфәғәттәрен тотороҡландырып торған була.
Сөләймәнгә ҡаршы сыҡҡан һәм уны еңгән Муса, Сербия һәм Валахия менән союз төҙөп, Византияға һөжүм итә. Һөҙөмтәлә Сигизмунд Венецияға ҡаршы потенциаль союздаштарынан мәхрүм ителә. Киреһенсә, Венеция үҙе төрөктәрҙең яңы хакимы менән килешеүҙең бөтә өҫтөнлөктәренә эйә була.
Сөләймәндең Мәхмәт менән көрәше
Сөләймән Селәби Константинополгә ҡасырға маташа, әммә 1411 йылдың 17 февралендә ҡулға алына һәм үлтерелә. Д. Сөләймән Селәбиҙың башын тәүҙә Мусаға Әдирнәгә алып киләләр Һуңынан уны Бурсала Морат I төрбәһендә ерләйҙәр.
Мәхмәт менән Мусаның көрәше
МәхмәтСеләби Әдирнәлә үҙен Ғосман империяһының берҙән-Бер хакимы тип иғлан итә, фитрәт осоро тамамлана.Мәхмәт ғосмандарҙың берҙән-бер һәм бәхәсһеҙ солтаны булып китә.
Собок
Собок (Сібок, Собок) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Немиров, Липовец һәм Ильинцы райондары аша көньяҡҡа табан аға. Собтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 33 километр. Бассейн майҙаны - 352 км².
Олбрайт Мадлен
Сәйәси эшмәкәрлеге
1982 йылда «Берҙәмлек»те хуплауын күрһәтеү маҡсатында «Польша Полша булһын өсөн» программаһында ҡатнаша.
Шәхси тормошо
1997 йылда дәүләт секретары булып киткәс, Олбрайт исемле йәһүд мираҫы тураһында хәбәр иткәс, отчет уның өсөн көтөлмәгән сюрприз бүләк булды, тигән. Олбрайт призналась, что только в возрасте 59 лет Олбрайт әйтеүенсә, 59 йәшемдә генә уның ике ата-әсәһенең дә йәһүд ғаиләһендә тыуып үҫеүҙәрен белгән. Уның Чехословакиялағы туған-тыумасаһы, шул иҫәптән уның өс өләсәһе һәм олатаһы Холопокост осронда үлтерелә.
Инглиз, урыҫ, чех телдәренә өҫтәп, Олбрайт француз, немец, поляк һәм серб-хорват телдәрендә һөйләшкән. Ул шулай уҡ словак телен аңлаған.
Һиммелькрон монастыры
Һиммелькрон монастыры (Kloster Himmelkron) — элекке цистерциан ҡатын-ҡыҙ монастыры. Һиммелькрон (Үрге Франкония) бавария коммунаһы территорияһында урынлашҡан һәм Бамберг архиепархияһына ҡараған. Монастырға XIII быуатта нигеҙ һалынған һәм XVI быуатта таратылған— бынан һуң XIX быуатҡа тиклем биналар комплексы Байрейталар кенәзлегенең йәйге резиденцияһы һәм һунар йорто булып хеҙмәт иткән.
Шапсығтар
Тарихы
Эдиғаларҙың, шул иҫәптән шапсығтарҙың, боронғо тарихы тураһында киләһе археологик мәҙәниәттәре артефакттары бәйән итә — Майкоп мәҙәниәте, Дольмен мәҙәниәте, Меот мәҙәниәте һәм башҡалар, улар Адыгеяла, Рәсәйҙә, шулай уҡ сит илдәрҙәге тарихи музейҙарҙың алтын фондына инә.
В итоге многолетней войны шапсуги добились своего и ограничили права дворян. Хотя дворянство сохранило некоторые привилегии, они имели скорее характер почетных отличий; например, за кровь убитого дворянина уплачивалось 30 голов скота, а за земледельца-торлокотля — 28. За кражу лошади, помимо возвращения украденного, дворянину полагалось еще 2 лошади, а торлокотлю — одна. Крепостные, видя падение власти и значения дворян, отказались им повиноваться и сбросили с себя их иго.
Законодательная и исполнительная власть находилась в руках народа, а отсутствие главы делало управление республиканским. В собрании присутствовали все сословия, кроме зависимых крестьян; позже собрание составлялось из депутатов от обществ.
Каждое псухо (общество) управлялось своей мирской сходкой — зауча или джеме. Гражданский и юридический быт Шапсуги был основан на трех главных началах: 1) на праве собственности, 2) на праве употребления оружия каждым свободным человеком и 3) на родовом союзе, со взаимной обязанностью защищать друг друга, мстить за смерть, оскорбление и нарушение прав собственности всем за каждого и с ответственностью перед чужими родовыми союзами за всех своих. Суд сначала производился на основании обычая, адата, но затем, под влиянием духовенства, усилившегося вследствие борьбы с русскими и развития фанатизма, стал вводиться суд духовный, по шариату, хотя суд по адату преобладал до конца.
Нюсам-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ою-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Шуров Дмитрий Игоревич
Pianoбой
2011 йылдың 13 декабрендә  Святослав Вакарчук, Сергей Бабкин, Макс Малышев һәм Петр Чернявский менән бергә  «Брюссель»  альбомын презентациялай, был музыканттарҙың берлектәге проекты була. 2012 йылдың майында Риапобойҙың дебют альбомы — «Простые вещи», ә 2013 йылдың сентябрендә  «Не прекращай мечтать» альбомы  сыға. 2013 йылдың апрелендә Шуров «йырсы» номинацияһында ELLE Style Awards  премияһын ала.
Дмитрий Шуров «Ельзи Океаны » төркөмөнөң иҫке составында 2013 йылдың 14 декабрендә Евромайҙанда  һәм 2014 йылдың 21 июнендә «Олимпийскийҙа»  сығыш яһай. Шуров шулай уҡ Евгений Шварц пьесаһы мотивтары буйынса «Золушка» музыкаль спектакле өсөн музыка яҙа, ул 2014 йылдың апрелендә Мәскәү ҡалаһының «Замандаш театры сәхнәһендә ҡуйыла».
Дискографияһы
Океан Ельзи
Pianoбой
Ассоциативлыҡ (математика)
Үҙсәнлек тәбиғи рәүештә n-ар осрағына дөйөмләштерелә: операцияһы, әгәр бөтә  өсөн түбәндәге тождество үтәлһә:
Будённовск
Исеме
Ҡала совет хәрби начальнигы Буденный Семен Михайлович хөрмәтенә уның исеме менән атала. Ҡала хөрмәтенә ракеталы катер «Буденновск» тип аталған.
Тарих
1920 йылда ҡала совет хәрби етәксеһе Буденный Семен Михайлович исеме менән атала (шул арала Прикумск тип тә атала. 1973 йылда Буденновск тип яңынан үҙгәртелә.
Лобов Олег Николаевич
Тормош юлы
1943 йыл буйына Ҡурған ҡалаһында Сталинград танк училищеһында «Т-34» танкының командиры вазифаһына уҡый. Декабрҙә уға «кесе лейтенант» званиеһы бирелә.
Украинаны немец илбаҫарҙарынан азат иткән саҡта кесе лейтенант Лобовтың танк экипажы Корсунь — Шевченковскиҙағы фашист төркөмдәрен тармар итеүҙә ҡатнаша. Был һуғыштарҙың береһендә ул ауыр йәрәхәтләнә. Өс ай госпиталдә дауалана, бында уға I дәрәжә Ватан һуғышы орденын тапшыралар. Аҙаҡтан Олег Николаевич тағы ла бер тапҡыр шундай уҡ орден менән, ике тапҡыр II дәрәжә Ватан һуғышы ордены, ике Ҡыҙыл йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
Гиоргиевица
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Ҡалыу (тау һырты)
Ҡалыу (Калу, тура тәржемәһе — «тороп ҡалыу») — тау һырты, Көньяҡ Уралдың көнбайыш тау армыттары. Башҡортостанда урынлашҡан.
Һырт оҙонлоғо 26 км, киңлеге 4 км, абсолют бейеклеге — 771 м. 700 м-ға тиклем бейеклектәге түбәләре бар.
Ҡомташтарҙан, елмәрҙәк свитаһы алевролиттарынан һәм һәүерташтарынан тора.
Мерьем Узерли
Биографияһы
Мерьем Узерли 1983 йылдың 12 авгусында Германияның Кассель ҡалаһында тыуған. Ғаиләлә дүртенсеһе бала була (өлкән ике әсәләш туғаны Денни һәм Кристофер әсәһенең беренсе никахынан һәм өлкән бер туған апаһы — Джанан Узерли — немец-төрөк йырсыһы). Атаһы Хөсәйен — төрөк, ә әсәһе Урсула — немец ҡатыны.
47-се халыҡ-ара «Алтын әфлисун» кинофестивале
2010: «Путешествие без возвращения» өсөн жюриҙың махсус призы
Ибрай ауыл Советы (Ауырғазы районы)
Тарихы
Ауыл биләмәһе «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры
Фестивалдәр
1993 йылдың мартынан алып Рудольф Нуриев исемендәге балет сәнғәте фестивалдәре уҙғарыла. Беренсе фестиваль ЮНЕСКО ҡарамағындағы Халыҡ-ара театр институтының бейеү комитеты почетлы президенты, Париж Бейеү Академияһы ағзаһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы, СССР һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы Юрий Григорович тәҡдименә ярашлы ойошторола һәм уның «Григорович-балет» труппаһы ҡатнашлағында үтә.
Кәрәмәткүл
Кәрәмәткүл - Карматкуль (Караматкуль, Кармаккуль) - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы күл.
Географияһы
Координаттары: 55°18′47″N 60°14′46″E.
Хәйретдин Ҡараджа
Биографияһы
2012 йылда Ҡараджа арыу-талыуҙы белмәй тәбиғәтте һаҡлағаны, әүҙемлеге һәм булдыҡлылығы өсөн Right Livelihood Award премияһы лауреаты була.
Әлкә
Тарихы
Шулай итеп, элегерәк бер үк Йонос ауылы Тәкәй ҙә, Юлай тип тә йөрөтөлгән тигән фекер менән ризалашып булмай. Бөтә өс ауыл да бер үк осорҙа йәнәш торған.
1842 йылда 10 умарта иҫәпкә алынған. VII рәүиз һәм башҡа йылдарҙағы йәниҫәп документтарында мәсет иҫәпкә алынған.
Этимологияһы
Әлкә атамаһы Шайтан-Көҙәй улусының абруйлы аҫаба башҡорто Әлкә Булатов исеменән алынған. Әлкә Булатов 1762 йылдың 21 авгусында заводчиктар И. Б. Твердышев менән И. С. Мясниковҡа улус еренең бер өлөшөн 60 йылға ҡуртымға биреүе менән билдәле. 1786 йылдың 15 октябрендә ауылдың 77 йортоноң ышаныслы кешеһе Әлкәнең улы Әптекәй Әлкәев (1738—1814), ауылдаштары муллалар Юлыҡай Әбләзев һәм Йәркәй Ҡасаев (Ҡасай ауылы яндырылғас, Шағанайҙа йәшәгән, 1775 йылда улус старшинаһы булған), Юныс ауылына нигеҙ һалыусының улы Күҙекәй Юнысов, элек Аҙналы ауылында йәшәгән Ырыҫөмбәт Аптраҡов менән, Шайтан-Көҙәй улусының аҫаба ерҙәрен заводсы И. И. Бекетоваға һатыу килешеүен төҙөгән.
Тирә-яҡ мөхит
Йылғалар:
Грана
Грана (Grana) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 755 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,99 км2. Диңгеҙ кимәленән 174 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6712 һәм автомобиль коды — BLK.
Кырма-Соим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Исмәғил ауыл Советы (Ауырғазы районы)
Тарихы
Ауыл Советы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ауыр металдар
Башҡортостанда
Ағыулы Ауыр металдар менән тирә-яҡ мөхиттең бысраныуы экологик мониторинг ярҙамында билдәләнә; төп сығанаҡтары — сеймал табыу һәм яғыулыҡәҙерләү сәнәғәте, ҡара металлургия, төҫлө металлургия предприятиеларының сәнәғәт ҡалдыҡтары, гальваника цехтарының ағынты һыуҙары, антропоген ташландыҡтар; ер аҫты һыуҙарында ауыр металдар концентрацияһының артыуы тупраҡтың әсеүе менән (Геоэкология), һыу ятҡылыҡтарында — кислоталы ямғырҙар менән бәйле. Тәбиғи объекттарҙа ауыр металдар миҡдарын Башҡортостан Республикаһы Тәбиғәтте файҙаланыу һәм экология министрлығының Дәүләт аналитик контроль идаралығы, “Ишембай” агрохимия хеҙмәте станцияһы, Йәшәйеш хәүефһеҙлеге институты, Экология үҙәге күҙәтә. БДАУ‑ҙа тупраҡта ауыр металдар барлығын асыҡлау (Н.А.Середа), Йәшәйеш хәүефһеҙлеге ҒТИ менән берлектә уларҙың тере организмдарҙа тупланыуы буйынса тикшеренеүҙәр уҙғарыла (Бысратыусыларҙың биоаккумуляцияһы). Химия иниститутында модификацияланған, “Паллада” ғилми‑производство фирмаһы ЯСЙ‑нда (Салауат ҡалаһы) органик (С.В.Алексеев, Ю.С.Дальнова, Б.С.Жирнов, А.А.Иващенко, С.В.Ковтуненко) ауыр металдар сорбенттары; Башҡортостан нефть эшкәртеү ғилми тикшеренеү институтында металһыҙлаштырыу процесы эшләнә. Дәүләт аналитик контроль идаралығында БДУ, Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбитаты менән берлектә Башҡортостандың Урал аръяғындағы бәләкәй йылғаларҙың ауыр металдар менән бысраныу кимәле (Н.Н.Александрова, А.А.Колчина, Ф.Х.Ҡудашева, В.И.Сафарова, Т.П.Смирнова, А.П.Ступин, А.Ә.Фәүхетдинов, Г.Ф.Шәйдуллина);
Паета-Яха (Хут-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сандармох
Тарихы
Башта бында «беренсе Соловки этабының» 1111 тотҡонын атып үлтереү урыны икәне билдәләнә. Улар араһында — күренекле мәҙәниәт оҫталары, дәүләт эшмәкәрҙәре, СССР-ҙың күп кенә республикалары руханиҙары.
Хәтер
Сандармох ыҙанында атып үлтереүҙәр башланыуынан 80-йыллығы айҡанлы «Үлемһеҙ барак» проекты сайты Соловки этабының атып үлтерелгәндәрҙең тулы исемлектәрен баҫтырып сығарҙы, «делоларынан» алынған фотоһүрәттәре һәм мәғлүмәттәр күрһәтелде
Козлов Валерий Васильевич
Биографияһы
1978 йылда «Вопросы качественного анализа в динамике твёрдого тела» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1983 йылдан — Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетының теоретик механика кафедраһы профессоры, унда 1999 йылға тиклем эшләй.
Рәсәй мәктәп уҡыусылары араһында математика буйынса олимпиадалар советының эксперт комиссияһы ағзаһы.
2017 йылдың 22 мартынан Рәсәй Фәндәр академияһының яҙҙан көҙгә күсерелгән яңы президентын һайлағанға тиклем Рәсәй Фәндәр академияһы башлығы вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә һәм 24 марттан Рәсәй Хөкүмәте бойороғо менән ошо вазифала раҫлана. 11 апрелдә «Российская газета»ға интервьюһында көҙ көнө үҙ кандидатураһын тәҡдим итергә йыйынмауы хаҡында белдерә Сентябрҙә, һайлауға тиклем бер нисә көн ҡалғас, Рәсәй Фәндәр академияһы президенты булырға амбицияларының булмауын раҫлай, кандидаттарҙы ил етәкселеге менән яраштырыу идеяһының дөрөҫлөгөн билдәләй һәм Рәсәй Фәндәр академияһының яңы башлығы үҙ программаһын көндәлек диалогта ғына тормошҡа ашыра аласағын билдәләй. 2017 йылдың 26 сентябрендә Александр Сергеев Рәсәй Фәндәр академияһы президенты итеп һайланғандан һуң вәкәләттәрен һала, ләкин Президиум ағзаһы булып ҡала — өҫтәүенә бер юлы ике ролдә: Рәсәй Фәндәр академияһы вице-президенты һәм Математика фәндәре бүлегенең академик-секретары булараҡ.
Фәнни эшмәкәрлеге
В. В. Козлов тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре: теоретик механика, хәрәкәт тигеҙләмәләренең аныҡ интеграцияланыу проблемаһы, механиканың вариация ысулдары, хәрәкәт тотороҡлолоғо теорияһы, ҡаты есем динамикаһы, неголономик механика, бәрелеү, симметрия һәм интеграль инварианттар теорияһы, статистик механиканың математик мәсьәләләре, эргодик теория һәм математик физика.
Дупленая
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Морат Өлкәр
Биографияһы
Морат Өлкәр 1959 йылдың 21 мартында Төркиәнең Истанбул ҡалаһында, «шоколад короле» Сабри Өлкәр һәм уның ҡатыны һәм Гюзиде Иман ғаиләһендә тыуа. Ул Истанбулда ир балалар өсөн лицейҙа урта белем ала һәм Босфор университетын бизнес-етәксе һөнәре буйынса тамамлай. 1982 йылда ул сит илдә Америка Икмәк бешереү институтында (American Institute of Baking, AIB) һәм Үҙәк немец кондитер сәнәғәте техникумында (Zentralfachschule der Deutschen Süßwarenwirtschaft, ZDS) уҡый. Ҡушма Штаттарҙа Continental Baking Company компанияһында стажировка үтә. Өлкәр шулай уҡ Халыҡ-ара ирекле эксперттар корпусының (International Executive Service Corps) төрлө проекттары менән шөғөлләнә.
Һөт
Микроэлементтар
Әгәр ҙә селен етешмәһә, хайуандар бик яй үҫә, уларҙа ҡан тамырҙары патологияһы, ашҡаҙан аҫты биҙенең һәм репродуктив органдарҙың дегенератив үҙгәреше күҙәтелә. Селендың бик мөһим антиоксидант булыуы билдәле — ул глутатионпероксидаза ферменты составына инә һәм күҙәнәк мембраналарында липидтарҙың пероксид окисланыуына юл ҡуймай һәм ирекле радикалдарҙы бөтөрә.
Цинк дефициты малдарҙа үҫеште һәи енси өлгөрөштө әкренәйтә, аш һеңдереү процесы боҙола.
Контаминант
Һөттө контаминанттарҙың — гормондарҙан алып пестицидтарға тиклем төрлө ҡушылмаларҙың булыуы ихтимал. Атап әйткәндә, һөттә һыйыр тәнендә эшләп сығарылған гормондар һәм үҫеш факторҙары була; һөткә эстрогендарҙың һәм уға оҡшаш гормондарҙың эләгеүе мөмкин; улар тик яңы һауылған һөттә генә үтә күп миҡдарҙа була, шуға күрә яңы һауылған һөттө үтә йыш ҡулланыу ҡыҙҙарҙың бик иртә енси өлгөрөүенә, ә малайҙарҙа енси өлгөрөүҙең тотҡарланыуына килтерә. Бынан тыш, һөткә һыйыр малында булған рекомбинант үҫеш гормоны кеүек синтетик гормондың эләгеүе ихтимал, сөнки ул фермаларҙа йыш ҡына һауым арттырыу өсөн ҡулланыла. Заводтарҙа эшкәртеү үткәндән һуң һөттә был гормон миҡдары бик ныҡ түбәнәйә.
Лактация осоро
Лактация осоро — ул һөттөң барлыҡа килеү һәм һөт биҙҙәренән бүлеп сығарылыу процесы. Һыйырҙарҙа ул уртаса 305 көн дауам итә. Уны өс стадияға айыралар:
Болан һөтө
Төньяҡ боланы һөтөнөң составы:
Һарыҡ һөтө
Ғәҙәттә һарыҡ һөтөн сыр етештереүҙә ҡулланалар. Һарыҡ һөтөнән етештерелгән сыр һыйыр һөтөнән етештерелгәнгә ҡарағанда күпкә юғарыраҡ баһалана.
Паета-Яха (Хэ-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Ҡорот
Ҡорот — байтаҡ төрки халыҡтарға хас һөт ашамлығы.
Составы
Ҡорот ашҡаҙан-эсәк эшмәкәрлеген көйләүсе шифалы хәләл ризыҡ. Ул С витаминына һәм башҡа файҙалы матдәләргә бай. Һыуыҡ тейгәндә ҡоротто иҙеп, аҡ йәки һыры май ҡушып, ҡайнар һыуға һалып эсһәң, шунда уҡ тирләтеп «һыуыҡты ҡыуып сығыра». Борон заманда сәс ебәк кеүек ялтырап торһон өсөн эркет һыуында йыуғандар.
Ҡорот яһау ысулы
Ҡорот эшләүе ярайһы ғына мәшәҡәтле. Башта айыртылған һөттө ойотоп, ҡатыҡ яһарға кәрәк. Ошо ҡатыҡ ағас батманға йыйыла бара. Шунан һуң уны ҡаҙанға йәки башҡа һауытҡа һалып өҫтөнә күбеге сыҡҡансы ҡайнаталар. Ҡайнатылған эркеттең күбеген һөҙөп алғас, уны таҙа тоҡҡа ҡойоп элеп ҡуялар. Бер нисә көн үтеүгә уның һыуы ағып бөтә һәм барлыҡҡа килгән ҡоротто тоҙлап баҫып йомғатстар яһарға мөмкин. Дөрөҫ, был әле йәш ҡорот ҡына була. Бында иң мөһиме — уны киптерә белеү.
Нялинг-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Шульженко Клавдия Ивановна
Биографияһы һәм ижады
Кла́вдия Ива́новна Шульженко 1906 йылдың 11 (24) мартында Харьков ҡалаһы Александровский дауаханаһында тыуған. Уның атаһы Иван Иванович Шульженко Тимер юлдары баш идаралығында бухгалтер булып эшләгән. 1923 йылдан Москалёвкала — Владимирская урамы, 45-се йорт, 6-сы фатирҙа йәшәй.
1931 йылдың октябрендә Ленинград мюзик-холлында үткән «Шартлы үлтерелгән» спектакле премьераһы була, йырсы Машенька Фунтикова ролен башҡара. Спектаклгә музыканы Дмитрий Шостакович яҙа, ә дирижёрлыҡ пульты артында Исаак Дунаевский тора. Шулай уҡ «Аттракцион ғәмәлдә» программаларында ҡатнаша. 1934 йылда режиссёр М. А. Авербахтың «Һинең дуҫың кем?» кинофильмда Вера ролендә төшә. 1936 йылда уның йырҙары граммофонға беренсе тапҡыр яҙҙырыла. 1939 йылдың көҙөндә 1-се Бөтә Союз эстрада артистары конкурсы үтә. Бик ҡаты һәм абруйлы жюри, конкурсанттар араһында байтаҡ талантлы артистар булһа ла, берәүгә лә беренсе премияны бирмәй. Йырсы башҡарған өс йыр— «Челита», «Ҡыҙыҡай, һау бул» һәм «Записка» йырҙары жюриға ла, тамашасыға ла онотолмаҫлыҡ көслө тәьҫир итә. Мария Миронова менән өсөнсө премияны бүлешеп, Клавдия конкурс лауреаты була. Уның танылыуы арта бара. Шульженко грампластинкалар яҙҙыра, һәм улар прилавкаларҙа оҙаҡ ятмай. Уның репертуарына «Йонсоған ҡояш» популяр тангоһы, «Дуҫлыҡ» («Ҡасан ябай һәм яғымлы ҡараш менән…»), «Андрюша», «Ваня ағай» фокстроттары инә; ул «Ҡулдар», «Записка» сюжетлы йырҙарын актёрҙарса «уйнай». 1940 йылдың ғинуарында Ленинградта Клавдия Шульженко һәм уның ире Владимир Коралли етәкселегендә джаз-оркестр төҙөлә, ул бик популяр булып китә һәм 1945 йылдың йәйенә тиклем ғәмәлдә ҡала. «Мөхәббәт тураһында әйтеп тораһы ла түгел», «Күгәрсенкәйем» йырҙары башҡарыла.
Салихтар
Хәҙистәрҙе өйрәнеү ғилеме
Хәҙистәрҙе өйрәнеү ғилем терминологияһында салих тип хәҙистәрҙе ышаныслы тапшырыусылар тип атала, улар «ялғансы» һәм «фальсификатор»ҙарҙан айырмалы рәүештә хәҙистәргә буталсыҡ индермәй. Салихҡа яҡын эквивалент — садук («хаҡ»).
Кесе Утюкс
Кесе Утюкс — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Утюкс йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Кошелевка (Дыуан районы)
Кошелевка (Кошелевка) — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 3 кеше булған. ОКАТО коды — 80223828004.
Гроздова Светлана Христофоровна
Биографияһы
Светлана мөмкинлектәре сикләнгән балалар менән эшләүен дауам итә : 2008 йылдан ул Мәскәүҙең «Көнсығыш Дегунино» исемле ғаилә һәм балаларға социаль ярҙам итеү үҙәгендә физкультура буйынса инструктор вазифаһын башҡара.
Спорт акробатикаһы
Спорт акробатикаһы буйынса ярыштарҙа ҡатнаш парҙа сығыш яһап, 1984,1988 йылдарҙа абсолют донъя чемпионы һәм 1984, 1988, 1985 йылдарҙа Европа чемпионы була. 1985 йылда донъя Кубогына эйә була.
Ега (Ней ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кәшкәләү ауыл Советы (Борай районы)
Административ үҙәге — Кәшкәләү ауылы
Тарихы
Кәшкәләү ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Борай районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Немиров һарайы
Иҫке Немиров һарайы
Тажлы гетман Юзеф Потоцкий өсөн төҙөлгән. 1787 йылда поляк короле Станислав Август Понятовский Немировҡа килгән булған, бында Тадеуш Костюшко һәм кенәз Юзеф Понятовский ҙа булып киткән. 1871 йылда Наполеон Орда Немиров һарайының һүрәтен төшөргән.
1799 йылда, ҙур бурысы булғанлыҡтан, В. Потоцкий һарайына секвестр һалынған. Моғайын, XIX быуат башында. Немировты уның туғанының улы Станислав Щенсный Потоцкий һатып алған. Станислав Щенсный Потоцкий 1805 йылда вафат булғандан һуң, Немиров имениеһы уның улы Ежи Щенсныйға күскән, ә унан София Потоцкая һатып алған. 1824 йылда Немиров граф Болеслав Станиславович Потоцкийға (София һәм Станислав Щенсный Потоцкийҙың кесе улы) күскән. 1860 йылдың 26 октябрендә Немиров янындағы Шутивка һәм 40 ауыл (15208 дисәтинә) менән Б. С. Потоцкийҙың атаһынан мираҫ итеп тыумышы менән Потоцкая, Мария Болеславовна Строганова алған.