cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Либерализм
Либерализм һәр кешенең хоҡуҡ һәм иректәрен юғары ҡиммәт тип иғлан итә һәм уларҙы йәмәғәт һәм иҡтисади тәртиптең хоҡуҡи нигеҙе итеп билдәләй. Был осраҡта дәүләттең һәм сиркәүҙең йәмғиәт тормошона йоғонто яһау мөмкинлектәре конституция менән сикләнә. Һүҙ азатлығы (үҙ фекереңде халыҡ алдында асыҡ итеп әйтә алыу), дин һайлау азатлығы, ғәҙел һәм азат һайлауҙа үҙ вәкилдәреңде ирекле билдәләү хәҙерге заман либерализмында иректең иң мөһимдәре итеп ҡарала. Хосуси милектең, сауҙа һәм эшҡыуарлыҡ иреклегенең тейелгеһеҙлеге иҡтисад йәһәтенән либерализм принциптары итеп ҡарала. Хакимдәрҙең теләк-ихтырынан ҡанундың өҫтөнлөгө (верховенство закона) һәм байлығына, социаль хәленә һәм абруйына ҡарамай бөтә граждандарҙың ҡанун алдында тигеҙлеге юридик йәһәттән либерализм принциптары итеп ҡарала.
Григорьевка (Стәрлетамаҡ районы)
Григорьевка (Григорьевка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 115 кеше. Почта индексы — 453142, ОКАТО коды — 80249816004.
Атмосфера циркуляцияһы
Башҡортостан иң юғары антициклонлыҡ (Азия һәм Азор максимумы) һәм юғары циклонлыҡ (Төньяҡ Атлантик минимумы) райондары араһында аралаш урынды биләй, шуға күрә циркуляция процесы режимы ҙур үҙгәреүсәнлек менән характерлана, ул һауа шарттарының киҫкен һәм ҙур үҙгәрештәренә килтерә.
Кутузов (йыр)
Һылтанмалар
КУТУЗОВ, песня
Исторические песни башкир
Воробьёв Дмитрий Сергеевич
Статистика
Һуңғы яңыртыу: 12 август 2020
Мальцева Евгения Елисеевна
Биографияһы
Һуғыш йылдарында Мальцева етәкселеге аҫтындағы мәктәп 1729-сы эвакуацияланған госпиталь өҫтөнән шефлыҡ итә, йылы әйберҙәр һәм яугирҙар өсөн бүләктәр йыйыуҙа, тимер юлда воскресниктар үткәреүҙә ҡатнаша.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- «РСФСР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы » исеме, 1955 йыл йәки 1960 йыл
Цитрус
Төрҙөң фәнни атамаһы латин теленән алынған, унда цитрус һүҙе «лимон ағасы» тигән мәғәнәне аңлатҡан.
Хужалыҡтағы әһәмиәте
Цитрустарҙы етештереү күләме 1960-сы йылдар аҙағында 30 миллион тоннанан 2002—2004 йылдарҙа 105 миллион тоннаға тиклем арта, шуларҙың яртыһынан күберәге — апельсин. Шул уҡ ваҡытта бөтә етештереү күләменең яҡынса 2/3 өлөшө 6 илгә тура килә: Ҡытай, Бразилия, АҠШ, Һиндостан, Мексика һәм Испания. Улар донъяның төп ауыл хужалығы культуралары иҫәбенә инә. XX быуат аҙағынан донъяла йән башына цитруслыларҙы ҡулланыу йылдам үҫә. Төньяҡ Америка ҡулланыу буйынса лидер булып тора, унан һуң Латвия Америкаһы һәм Европа килә. Үҫешкән илдәрҙә йән башына цитрус ҡулланыу иң юғары нөктәһенә етә һәм кәмей башлай, ә үҫештәге илдәрҙә үҫеүен дауам итә. Цитруслыларҙың иҡтисади яҡтан әһәмиәтле төрҙәренә һәм гибридтарына лимон, лайм, әфлисун, померанец, мандарин, грейпфрут, цитрон һәм помело һ.б. ҡарай. 2021/2022 йылға баһалар буйынса, донъяла етештерелә:
Персеполь
Персеполдән 70 км төньяҡ-көнсығышта Фарсыстандың алдағы баш ҡалаһы Пасаргады урынлашҡан.
Ксеркс Һәрәме
Платформаның көньяҡ өлөшөндә Ксеркс һарайы, торлаҡ һәм ярҙамсы биналар, шулай уҡ Дарий һәм Ксеркстың рельефлы һындары менән биҙәлгән батша хазинаһы була. Шуларҙың иң ҡыҙыҡлыһы — Персеполдең беренсе археологы Херцфельд Ксеркс Һәрәме тип аталған бина. Ике һәм өс бәләкәй генә бүлмәле егерме ике бинанан торған Һәрәмдә бәлиғ булмаған балалары менән ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.
Октябрьский (Свердловск өлкәһе)
Тарихы
Ауылдың тәүге исеме — Шайтанка. 1750 йылдарҙа ауылд аҫылташтар сығарыу эше үҫешә. 1786 йылда А. В. Раздеришин ауылға яҡын Шайтан-Таш ҡаяһы эргәһендә, Реж йылғаһы буйында, ҡойолма (переливт) ятҡылығы асылыуы тураһында иғлан иткән. Биҙәү ташы «Шайтан ҡойолмаһы» тип аталған. 1810 йылда урындағы халыҡ, бер туған Кузнецовтар, ҡыҙыл турмалин тапҡан. 1815 йылда Мор руднигына (копи) нигеҙ һалынған. Быуат аҙағында тирә-яҡта зәңгәр яҡут (сапфир), ҡыҙыл яҡут (рубин) һәм алмас сығарылған.
Бәләкәй Венеция
Тарихы
Каналдар буйлап гондолалар йөҙә, яр буйында ҙур булмаған кафе һәм парктар асыла, ә кисен территория яҡтыртыла. Совет заманында балалар өсөн каналдар системаһы булараҡ билдәле була һәм, шаяртып, «Баҡы Венецияһы» тип атала. Һуңға тиклем моторлы кәмәләр йөрөгән каналды баҡылар яратып файҙалана. Бында күп ял итеүселәр килә. 2011 йылдың 30 мартында Әзербайжан президенты Илһам Әлиев, Әзербайжан келәме музейын төҙөү менән танышҡанда, "Кесе Венеция"ны үҙгәртеп ҡорорға ҡуша. 2012 йылдың 28 майында «Кесе Венеция» капиталь реконструкциянан һуң асылған. Реконструкция барышында дөйөм структураһын һаҡлап ҡалына, каналдар киңәйтелә, яңы кәмәләр — гондола һатып алына. Шулай уҡ өҫтәмә күпер, «Шарг» («Көнсығыш») һәм «Италия» ресторандары асыла.
Помильяно-д’Арко
Демография
Халыҡ динамикаһы:
Үрге Сәлим
Тарихы
Сәлим ауылы тураһында рәсми документ X ревизия (1859 йыл) ваҡытынан алып һаҡланған. Ошонда уҡ уның IX ревизия (1850 йыл) менән иҫәпкә алыныуы хаҡында күрһәтмә бар. Тимәк, Сәлим ауылы 1850 йылға булған. Ләкин, әйтелеүенсә, VIII ревизия (1834 йыл) һәм 1842 йылғы материалдарҙа уның тураһында мәғлүмәттәр юҡ. Сәлим, ауыл булараҡ, 1842-се һәм 1850-се йылдар араһында хасил була. Тәүҙә ул Мәҡсүт ауылының утары була. Мәҫәлән, XIX быуаттың Ырымбур өйәҙе картаһында «Быҙаулыҡ» йылғаһының һул ярында «Мәҡсүт утары» күрһәтелгән һәм был урын Сәлим ауылы тәүге урыны менән тап килә.
Межевая (Сосьва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Дейтерозавр
Тасуирламаһы
Дейтерозаврҙың икенсе төрөн Г. Сили 1894 йылда Ҡарғалы рудниктарында (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Һаҡмар районы) табылған баш һөйәге нигеҙендә тасуирлай. 1928 йылда Ф. Нопча был өлгөһөн айырым төркөмгә һәм төргә бүлә — Mnemeiosaurus jubilaei, ә шундай уҡ баш һөйәгенең киҫәген — Uraniscosaurus watsoni. 1983 йылда Нежинский йырынында табылған тулы баш һөйәген П. К. Чудинов мнемейозаврға индерә. Һуңғы йылдарҙа М. Ф. Ивахненко «мнемейозавр»ҙы дейтерозаврҙың икенсе төрө булыуын күрһәтә. Типик төрҙөң аҫҡы яңағын өйрәнеү күрһәтеүенсә, дейтерозаврҙың аҫҡы ҡаҙыҡ тештәреы төҙөлөшө буйынса антеозаврҙарҙың ҡаҙыҡ тештәренән айырыла.
Синонимдары
D. jubilaei (NOPSCA, 1928) IVAKHNENKO, GOLUBEV, GUBIN, KALANDADZE, NOVIKOV, SENNIKOV & RAUTIAN, 1997
Ҡоллоҡ
Ҡоллоҡ барлыҡҡа килеү
Етештереү һөҙөмтәлелегенә өлгәшеү өсөн хеҙмәт бүленеше мөһим. Бындай бүленеште ойошторғанда ауыр (тәү сиратта физик хеҙмәт) хеҙмәт иң теләемәгән эш булып тора. Йәмғиәт үҫешенең билдәле бер стадияһында (техника үҫеше эшсенең тормошто тәьмин итеү өсөн кәрәк булғандан күберәк продукция етештереүен тәьмин иткәндә), элек үлтерер алдынан хәрби әсирҙәрҙе пленға алғандар һәм иркенән мәхрүм итеп хужаға эшләргә мәжбүр иткәндәр. Иректән мәхрүм ителгән һәм хужа милкенә әйләнгән кешеләр ҡол булып киткән.
Ҡолдар менән һатыу итеү
Урта диңгеҙҙә ғәрәп ҡолбиләүселәренең пиратлыҡ һәм һөжүмгә нигеҙләнгән Бербер ҡолдары менән һатыу итеү ҙә киң ҡолас ала. Тунис, Алжир һәм Триполи мәғлүмәттәре буйынса, XVI быуат башынан XVIII быуат уртаһына тиклем Төньяҡ Африканан 1 миллиондан алып 1,25 миллионға тиклем негр ҡоллоҡҡа алына (был һандарға Марокко ҡоллоғона эләккән европалылар һәм Урта диңгеҙ яры буйының башҡа рейдерҙары һәм сауҙагәрҙәре инмәй). Бербер һуғыштарында (1800—1815) Швеция һәм АҠШ Бербер дәүләттәрен тар-мар иткәндән һуң ҡолдар баҙары кәмей.
Тәүтормош йәмғиәте
Яҙма сығанаҡтар семит ҡәбиләләренең Шумерҙы баҫып алыу осоронда табыла. Бында әсирлеккә эләккән халыҡты пленға алыу һәм ҡол биләүсегә бойһондороуы күҙәтелә. Месопотамия территорияһында ҡол биләгән дәүләттәрҙең ы беҙҙең эраға тиклем өсөнсө мең йыллыҡ башында уҡ булған. Библия сығанаҡтарында ҡоллоҡ ташҡындан һуң тасуирланған (). Боронғо патриархтарҙың ҡолдары күп булған.
Мораҙым тораһы һәм яҙыуы
Мораҙым тораһы һәм яҙыуы (Мурадымовская стоянка и писаница) - Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы Мораҙым ауылынан (3‑сө Юлдыбай) йыраҡ түгел урынлашҡан. археологик ҡомартҡы.
Мишәр диалекты
Мишәр диалектына хас булған фонетик үҙенсәлектәр
г) һүҙ башында ж' ауазын й-ләштерү хас: ел — йил, ер — йир.
Кулибаев Илдус Хәйбрахман улы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1997 йылдан — Өфө ауыл Советы рәйесе.
Седа-Халето-Се
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
7-се гвардия кавалерия корпусы
Бранденбург Ленин ордены Ҡыҙыл Байраҡ Суворов ордены 7-се гвардия кавалерия корпусы (7-се гв. кк) — Бөйөк Ватан һуғышы осоронда СССР Ҡораллы көстәре составындағы кавалерия корпусы.
Тарихы
Алдан килеүсе — 8-се кавалерия корпусы.
Ошо операциялағы уңышлы ғәмәлдәр өсөн 1944 йылдың 9 авгусында корпус Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
Әкимбәтова Ғәйшә Мостафа ҡыҙы
Биографияһы
Әкимбәтова Ғәйшә Мостафа ҡыҙы 1930 йылдың 19 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Дәүләкән районы Буранғол ауылында тыуған. Милләте башҡорт. Тулы булмаған урта белем алған. Хеҙмәт юлын «Буранғол» колхозында башлаған. 1953—1958 йылдарҙа «Асылыкүл» колхозында эшләй. Эшкә тырышлығы, яуаплы ҡарағаны өсөн Дәүләкән районы Ҡыҙрас ауыл Советы башҡарма комитетына депутат итеп һайлана. 1961 йылда Ҡыҙрас ауыл Советы башҡарма комитеты рәйесе булып китә. Был вазифаһында ауыл-ҡасабаларҙы төҙөкләндереүгә, социаль-мәҙәни төҙөлөшкә ҙур иғтибар бирә. Ул Ҡыҙрас ауыл Советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләгән осорҙа ауыл мәктәбе һигеҙ йыллыҡҡа, ә 1965 йылда 400 урынлыҡ яңы типлы мәктәп бинаһы төҙөлөп, ул урта мәктәпкә әйләндерелә.
Ғәйшә Мостафа ҡыҙы йәмәғәт эштәрендә ҡатнаша, мәктәптәргә осрашыуҙарға йөрөй, йәштәргә милли йолаларҙы өйрәтеүгә лә өлөш индерә. Мәҫәлән, Рәсәй фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты әҙерләп сығарған «Дәүләкән ынйылары» тигән китапта информанттар исемлегендә уның да исеме бар.
Дауытов Зиҡәф Нәби улы
Биографияһы
3. Н. Дауытов 19 рационализаторлыҡ тәҡдиме индерә, уларҙы индереү һөҙөмтәһендә 20 мең һумдан ашыу аҡса экономиялана. Үҙенең бай һөнәри тәжрибәһен хеҙмәттәштәре менән бүлешә. 1966—1970 йылдарҙа 18 йәш операторға һөнәр үҙләштерергә ярҙам итә.
Үҙъйылға (Үрләҙе ҡушылдығы)
Үҙъйылға (Узельга)— Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Үрләҙе йылғаһының уң ярына тамағынан 2,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Зачатьевский манараһы
Тарих
1620 йылда кремлдә ҙур ремонт үткәрелә. Ул эштәрҙе 1620 йылда Мәскәүҙән ебәрелгән Первуша Данилов алып бара. Ул манараның тау аҫты яғын нығытыу маҡсатында байтаҡ контрфорстар эшләтә. Әммә 1621—1622 йылдарҙа яҙылған китапта стеналарҙың бик насар хәлдә булыуы тураһында әйтелә. Шунда уҡ Зачатьевский манараһының ике ҡатлы булыуы, йәғни стеналары менән бер бейеклектә булыуы телгә алына. Хәйер, бәлки, бында шул ваҡытта емерелгән һәм өлөшләтә ҡайтанан төҙөлгән манараның хәле генә теркәлгән булғандыр Нисек кенә булмаһын, манараның иң тәүге ҡиәфәте билдәле түгел. 1646 йылда воевода Д. Лодыгин һәм дьяк Г. Патрикеев манараларҙың икеһенең дә һәм кешеләр үтеп йөрөгән стеналар торған ерҙең туҙған булыуы тураһында яҙа. 1650—1651 йылдарҙа Түбәнге Новгород посад кешеһе Семен Задорин манараның контрфорстары емерелеп ҡойола башлаған, ә манара үҙе сүккән һәм тау аҫтына табан ауа башлаған, тип яҙа. Унда гидротехник эштәр үткәреү һәм стеналарға имән свайҙар ҡуйып манараны нығытыу планы тормошҡа ашырылмай ҡала. XVIII быуатта манараның аҫҡа табан шыуыу һәм емерелеүе дауам итә. 1765 йылдағы иҫәп алыу буйынса, манараның ике үткәүеленең өҫтө емерелеп төшә, үткәүел һәм ҡапҡа тышҡы яҡтан кирбес менән көпләнә, ә эсендә — бүрәнәләр менән нығытыла. 1785—1787 йылдарҙа Иваново, Зачатьевский һәм Борисоглебский манараларын өлөшләтә һүтәләр, 1787-1790 йылдарҙа губернатор Ребиндер кремлдең тау аҫты өлөшөн ремонтлата. 1833 йылда кремль стенаһы йоҡа ғына кирбестән һалына, ә манара урынында — «Живоносный һыу сығанағына» төшөрлөк бина һалына (уның ҡабырғаларында бойницаларҙы хәтерләткән тәҙрә һәм ҡарауыл бүлмәһе һалына). XIХ быуатта манараның тау аҫты өлөшө яңынан емерелә башлай.
Музей
Зачатьевский манараһы бинаһында музей экспозицияһы урынлашҡан. Бүлмәнең байтаҡ өлөшөн реконструкторҙар биләп тора.
Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)
Тарих
«Металлург» хоккей клубы 1955 йылдың 26 декабрендә Магнитогорскта ойошторола.
Седета-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Тявсора
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Элисса Аалто
Биографияһы
Элисса Аалто 1922 йылда Кеми ҡалаһында  полковник Аугуст Мякинеми ғаиләһендә тыуған. 1949 йылда Хельсинки ҡалаһында  Политехник институтта белем ала һәм архитектор Алвар Аалтола эшләй башлай. Аалтоның шул ваҡытта  беренсе ҡатыны, шулай уҡ архитектор һәм дизайнсы  Айно вафат була. 1952 йылда Элисса һәм Алвар өйләнешә. Ул ваҡытта Алварға 54 йәш, ә Элиссаға  29 йәш була.
Элисса Аалто 1981 йылда  Америка архитекторҙары институтының почетлы ағзаһы титулына лайыҡ була. 1994 йылда 72 -се йәшендә яман шештән  вафат була. Хиетаниеми зыяратында ерләнә.
Урҙаҙы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, инешенән Верхнеурал һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Позерна
Позерна (Poserna) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 384 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,06 км2. Диңгеҙ кимәленән 115 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6686 һәм автомобиль коды — BLK.
Сутыгинская
Сутыгинская — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Һул Ильяк йылғаһының уң ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Оленья (Вагран ҡушылдығы)
Оленья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вагран йылғаһының һул ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәсәнов Марс Мәғнәүи улы
Хәсәнов Марс Мәғнәүи улы (22 май 1955 йыл, Талбазы ауылы, Ауырғазы районы, Башҡорт АССР-ы) — Рәсәй ғалимы, техник фәндәр докторы, профессор, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы, "Газпромнефть"тең фән буйынса директоры, SPE Рәсәй һәм Каспий төбәге илдәренең күҙәтеү советы рәйестәше.
Нефертити
Сәнғәт әҫәрҙәрендә
Эхнатон 6 йыл хакимлыҡ иткәндән һуң Сед тантанаһын байрамын үткәреү өсөн төҙөлгән зал диуарҙары дым алиһәһе, Ҡояш-Раның донъя гармонияһын һәм илаһи закондарҙы тотоп торған ҡояш ҡыҙы Тефнутҡа тиңләштерелгән Нефертитиҙың ғәйәт ҙур һәм бик күп скульптура һындары менән биҙәлә. Бындай ҡылыҡһырламалар алған Нефертити Мысыр дошмандарын суҡмар менән ҡырған сфинкс сифатында ла кәүҙәләндерелеүе ихтимал.
Кипр Республикаһы
Кипр Республикаһы рәсми рәүештә Кипр утрауының 98 % территорияһын һәм яҡындағы Агиос Георгиос, Геронисос, Глюкиотисса, Кила утрауы, Киедес, Кордилия, Мазаки утрауҙарын биләп тора. Утрауҙың ҡалған 2 % территорияһында британ хәрби базалары уhынлашҡан.
Дин
Кипр православие сиркәүе квази-дәүләт учреждениеһы статусына эйә һәм илдең йәмәғәт-сәйәси тормошонда билдәле роль уйнай; Кипр Сиркәүенең предстоятеле — Яңы Юстиниана һәм Кипрҙың Архиепископы. Һәр ауылда тиерлек булған ҡорамдарҙан тыш (500-ҙән ашыу) сиркәүҙең Кипрҙа 9 монастыры бар, был монастырҙар утрауҙағы йыл әйләнәһенә яһалма һуғарылыу ойошторолған бик күп һәм иң уңдырышлы ерҙәргә һәм башҡа төрлө эре мөлкәткә эйә.
1960 йылғы Конституция (19 статья) буйынса һәр кеше һүҙ, намыҫ һәм дин азатлығына хоҡуҡлығын раҫлай.. Бөтә диндәр ҙә закон алдында тигеҙ Республиканың ҡанун сығара торған, башҡарма һәм административ акты ниндәй булһа дини институтын йәки дини ойошмаһын дискриминациялай алмай. Һәр кеше дин тотоу иреклегенә хоҡуҡлы, ул үҙенең динен үҙ аллы йәки күмәкләп өйрәнә ала. Республика Конституцияһында бындай азатлыҡтың берҙән-бер сикләүҙәр бар һәм улар Республиканың һәм уның граждандарының хәүефһеҙлеген тәьмин итә. Бөтә ошо ҡарарҙар утрауҙа рәсми рәүештә танылған дин юҡлығын раҫлай. Улар шулай уҡ халыҡ аҙсылығын тәшкил иткән ике дини төркөмдөң (католиктар һәм марониттар) хоҡуҡтарын яҡлауын гарантиялай.
Сәнәғәт
Электростанциялар (204 мең кВт дөйөм ҡеүәте) ситтән килтерелгән нефттә эшләй; 1971 йылда электр энергияһын етештереү 564 млн кВт∙сәғәт тәшкил итә. Аҙыҡ-түлек сәнәғәте үҫешкән (1971 йылда шарап етештереү — 49,4 мең т, зәйтүн майы — яҡынса 1 мең т, емеш һәм йәшелсә консервалары һәм башҡалар), тәмәке, туҡыма, күн аяҡ кейеме сәнәғәте. Цемент 1971 йылда 303 мең тонна етештерелә. Ваҡ һөнәрселек етештереү үҫешкән (керамиканан, тимерҙән әйберҙәр).
Кипр сәнәғәте экспорт йүнәлештәре: фармацевтика продукцияһы, эсемлектәр һәм аҙыҡ-түлек, электроника, эшкәртеүсе сәнәғәте продукцияһы, машиналар һәм ҡоролмалар, металдар һәм химия тармағы продукцияһы. Шулай уҡ Кипр мебель, кейем, күн әйберҙәр һәм автомобилдәр өсөн аксессуарҙар экспортлай.
Көнсығыш Европа тигеҙлеге
Көнсығыш Европа тигеҙлеге (йәки Урыҫ тигеҙлеге) — Көнсығыш Европалағы тигеҙлек. Майҙаны буйынса Амазонка тигеҙлегенән һуң икенсе урын алып тора.
Королёва Марионелла Владимировна
Биографияһы
Башҡа сығанаҡтар буйынса, Гүля Королева кесе сержант званиеһында булған, 1942 йылдың 24 ноябрендә һәләк булған һәм Волгоград өлкәһе Городище районы Котлубань ҡасабаһында туғанлыҡ ҡәберендә ерләнгән.
Үрге Ҡаҙарма
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 35 %, рустар (45 %) тәшкил итә.
Стәрлетамаҡ тарихы
Тәүге иҫкә алыуҙар
Стәрлетамаҡ ҡалаһы тарихы  XVIII быуатта башлана. Ун һигеҙенсе быуаттың 30-сы йылдарында Рәсәй империяһы хөкүмәте  Өфөнән Ырымбурға тиклемге юлда почта станциялары (ямдар) ойоштора. Бындай станцияларҙың береһе Ашҡаҙар почта ямы була. Көньяҡ-көнсығыш сиктәрҙе  нығытыу өсөн һәм Урал төбәген үҙләштереү маҡсатында Сенаттың оберсекретаре Кирилов Иван Орья йылғаһы тамағында Ырымбур ҡала-ҡәлғәһен төҙөү буйынса проект тәҡдим итә. Артабан Яйыҡ, Һамар һәм Һаҡмар буйҙарында ҡәлғәләр,  редутталар һәм форпостар төҙөү күҙаллана, был берҙәм сик һыҙығын тәшкил итәсәк була. Проектта шулай уҡ, Башҡортостан менән идара итеү өсөн бер Өфө етерлек булмағанлығы күрһәтелә "шул тиклем кешеләре аҙ һанлы, башҡорттарға ҡаршы йөҙөнсө өлөшө лә юҡтыр ул". Шулай итеп, Башҡортостан ҡушылғас, Рәсәй бай ерҙәргә, һәм ҡыйыу башҡорт яуғирҙәренә эйә булыу мөмкинлеген ала. "Башҡорт яуғирҙәре шведтарға һәм поляктарға ғына түгел, ә төрөктәргә һәм ҡырымлыларға ҡаршы көрәштә лә ышаныслы хеҙмәт иттеләр", тип күрһәтелә.
И. К. Кириловың проектың Сенат 1734 йылдың 1 майында хуплай  һәм уға "Рәхимле апробация " бирелә. 1734 йылда Ырымбур экспедицияһы Ҡазан аша Яйыҡ ҡа юллана һәм 1734 йылдың көҙөндә Өфөгә килеп етә. 1735 йылдың апрелендә экспедиция Өфөнән Орья йылғаһы тамағына сығып китә һәм унда августта килеп етеп, ҡәлғәғә нигеҙ һала. Ҡәлғә төҙөүҙән тыш И.К.Кириловҡа шулай уҡ Өфөнө һәм Ырымбурҙы бәйләүсе почта стацияһын бер көн үтәрлек арала (20-30 саҡрым) ойоштрорға кәрәк була. Бындай станцияларҙың береһе  Ашҡаҙар почта ямы була. Әммә күренекһеҙ почта станцияһының киләсәген Ырымбур трактында почта  ташыу билдәләмәй. Ашҡаҙар ямының киләсәген XVIII быуат уртаһында Башҡортостандың таулы райондарында ҙур тиҙлек менән төҙөлә башлаған металлургия заводтары билдәләй.
Стәрлетамаҡ Октябрь революцияһынан һуң
1939 йылда Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу буйынса Стәрлетамаҡта 37953 кеше йәшәгән.
Стәрлетамаҡ Бөйөк Ватан һуғышы осоронда
Бөйөк ватан һуғышы йылдарында Стәрлетамаҡҡа оккупацияланған райондарҙан  заводтар эвакуациялана. Ҡалаға күп ҡасаҡтар килә –халыҡ һаны  38 меңдән 70 меңгә арта. Стәрлетамаҡ ҡалаһы һәм райондарынан 16 мең кеше фронтҡа китә. Уларҙың 8500-ҙән ашыуы һуғыш яландарында һәләк булғандар. Стәрлетамаҡ Советтар Союзы геройҙары һаны буйынса рекорд ҡуя. Ҡаланың крайҙы өйрәнеү музейы ошо һанды атай: Башҡортостандың данлы улдары араһында, был юғары исемгә лайыҡ булған, 24 стәрлетамаҡлы бар. Был республиканың башҡа теләһә ҡайһы ҡала йәки райондарына ҡарағанда күберәк.
Хәҙерге осор
80 – се йылдар аҙағына Стәрлетамаҡ ҡалаһы өсөн ауыр осор башлана. Стәрлетамаҡ ҡалаһының яңы тарихы – ул система кризисы менән көрәш. Ҡала сәнәғәте тәрән тарҡалыу кисерә. Күп кенә предприятиеләр  бөтөнләйе менән, йәки тулы көсөнә эшләмәй. Ҡаланың иҡтисад өлкәләрендә ялланған эшсе көстәрҙе бүлеү уҙғарыла. Юғары хаҡтар түбән эш хаҡтары менән сикләшәләр. Ҡаланың эре предприятиеләрендә ("Синтез-Каучук" ААЙ-һы , "Стәрлетамак нефтехимия заводы" ААЙ-һы , "Каустик" ААЙ-һы ) түбән эш хаҡтары урынлаша. Спорт мәҙәниәт булараҡ үҫешмәй, сөнки йәштәр бындай хәл менән килешмәйсә, ҡаланан күпләп китә башлайҙар.
Ғәмер ибн Ғөбәйд
Биографияһы
759 йылда мөғтәзилиҙәр исеменән хәлифә әл-Мансур менән уның яҡлыларҙың Ираҡтағы Алисылар династияһын пропагандалаусы Мөхәммәт ән-Нәфс Әз-Зәкигә мөнәсәбәте айҡанлы һөйләшеүҙәр алып барырға тейеш була. Мөғтәзилиҙәр Мөхәммәт ән-Нәфскә яҡшы ҡарашта булһа ла, Ғәмер ибн Ғөбәйд нейтралитет һаҡлап ҡала ала. Ул 761 йылда Алисылар ихтилалы башланыуға тиклем вафат була.
Сетий-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Күмертау ТЭЦ-ы
Тарих
1957 й. алып К. ТЭЦ ы — «Башкирэнерго» ААЙ филиалы.
2012 й. ҡарата станцияның электр ҡеүәте 120 МВт, йылылыҡ ҡеүәте сәғәтенә 328 Гкал тәшкил иткән.
1954—2012 йй. пр тие тарафынан 42 млн МВт•сәғ. электр һәм 92 млн Гкал йылылыҡ энергияһы етештерелгән.
Такасаки
Иҡтисад
Хәҙерге Такасаки иҡтисадының төп өлөшөн электр приборҙары етештереү, машиналар эшләү һәм химия сәнәғәте тәшкил итә. Шулай уҡ ҡалала туҡыу, тегеү, ҡағыҙ сәнәғәте һәм он тартыу сәнәғәт предприятиелары эшләй. Ҡала Гумма префектураһының финанс-коммерция үҙәге булып тора. Традицион етештереү һөнәрҙәре араһында иң билдәлеһе — бәхет символы булған дарума ҡурсаҡтарын эшләү тора. Шулай Такасакиҙа ҡала тимер юлдар системаһы бар, ул ҡаланы күрше Томиока ҡалаһы һәм Синомита ҡасабаһы менән бәйләй.
Чаньяраль (провинция)
Географик урыны
Провинцияның сиктәштәре:
Ольва
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Маргарет Коул
Маргарет Изабель Коул (ҡыҙ фамилияһы Постгейт; 6 май  1893, Кембридж — 7 май 1980, Горинг-он-Темз) — инглиз сәйәсмәне-социалисы, шағир һәм яҙыусы. Ул ире менән бергә бер нисә детектив хикәйә яҙған. Икенсе донъя һуғышынан һуң Лондон хөкүмәтендә мөһим вазифалар биләй.
Одиссей
Одиссе́й (Ὀδυσσεύς — Страдающий; Ulysses, Ули́сс), боронғо грек мифологияһында Итака батшаһы, Лаэрт һәм Антиклеяның улдары, Пенелопаның ире һәм Телемаханың атаһы, Троян һуғышында ҡатнашыусы булараҡ дан ҡаҙана, аҡыллы һәм тапҡыр оратор. "Илиада"ла төп персонаждарҙың береһе. «Одиссея» поэмаһының баш геройы, әҫәрҙә оҙаҡ йылдар сит яҡтарҙа берәҙәк булып йөрөүе һәм тыуған яғына ҡайтыуы тураһында хикәйәләнә. Одиссей ҡыйыулығы менән генә түгел, хәйләкәрлеге, тапҡырлығы менән дә билдәле була. Шуға ла уның «аҡыллы хәйләкәр» тигән ҡушаматы була. Ғәҙәттә, грек моряктарының кәпәсен кейгән һаҡаллы ир итеп һүрәтләнә.
Үрләҙе
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, инештән Верхнеурал һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Марианне Мёрк
Карьераһы
1999 йылда Икенсе пландағы иң яҡшы актриса номинацияһында «Алтын битлек» менән бүләкләнә. Был награданан тыш уның шулай уҡ башҡа күп милли наградалары һәм премиялары бар.
Поляктарҙы депортациялау
1936 йылғы депортация
Спецпереселенецтар хужалыҡтары 28 колхоз итеп үҙгәртелә. Был колхоздарға 8 йылға оҙайлы сроклы ссудалар иҫәбенә (1945 йылға тиклем) торлаҡ йорттар, мәктәптәр, балалар учреждениелары, дауаханалар тапшырыла. Иҡтисади көсһөҙлөк арҡаһында хужалыҡтар түләүҙәрҙе индерә һәм үҫешә алмайҙар. Ошо арҡалы Ҡаҙағстан хөкүмәте ил етәкселегенә, беренсенән, ссудаларҙы тулыһынса ҡаплау срогын 10 йылға тиклем оҙайтыу; икенсенән, күскенселәр үҙ торлағы өсөн компенсация алмағанға күрә, йорт хаҡын дәүләт иҫәбенә ике тапҡырға кәметеү буйынса үтенесе менән мөрәжәғәт итә.
Кацерик Георгий Иванович
Ижады
Георгий Иванович Кацерик оҙайлы ауырыуҙан һуң 2020 йылдың 26 декабрендә Өфө ҡалаһында вафат булды.
Сиивмтота-Юн
Сиивмтота-Юн — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Еся-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Аллаһ
Ҡөрьән дә — Аллаһ мөғжизәләренең береһе. Аллаһ тураһындағы тәғлимәт — Ислам диненең асылы. Аллаһы тәғәләнең берҙән-берлеге тураһындағы тәғлимәт (тәүхид) Исламдың төп ҡануны.
Маркобрунова Анна Васильевна
Биографияһы
КПСС-тың XXV съезы делегаты (1976).
Таривердиев Микаэл Леонович
Фильмдрға яҙылған музыкаһы
Микаэл Таривердиев музыкаһын яҙған йә уның музыкаһы файҙаланылған фильмдар исемлеге :
Бал ҡорттары
Бал ҡорттарының эволюцияһы
Бал ҡорттары, ҡырмыҫҡалар кеүек үк, асылда махсуслаштырылған һағыҙаҡтар формаһы булып тора. Бал ҡорттарының ата-бабалары булып ҡом ғаиләһенең йыртҡыс һағыҙаҡтар тора. Йыртҡыс бөжәк йәшәү рәүешенән һеркә диетаһына күсеү һеркә һибелгән һеркә бөжәктәрен ашау һөҙөмтәһе булып торғанға оҡшай. Ошоға оҡшаш эволюцион сценарий веспоидеяла ла күҙәтелә, уның төркөмдәренең береһе хәҙерге ваҡытта һеркәләндеүселәр сәскә һағыҙаҡтары йәки мазариндар булараҡ билдәле. Улар йыртҡыс тоҡомдан барлыҡҡа килгән.
Тоҡомдары
Рәсәйҙә бал ҡорттары тоҡомдарының түбәндәгеләре үрсетелә: Итальян тоҡомо — Италияла, Канадала, Америкала һәм башҡа илдәрҙә йәшәгән алтын һары төҫтәге эре бал ҡорто. Был тоҡом ҡышҡы ҡырыҫ климатка түҙемһеҙ, аҙыҡты ла күп тотоноусан.
Социаль һәм ярым социаль бал ҡорттары
Ябай социаль тәртипле төрҙәр һаны күпкә күберәк, ләкин улар аҙ өйрәнелгән, һәм уларҙың күбеһенең биологияһы билдәһеҙ тиерлек. Бындай төрҙәрҙең ҙур өлөшө Halictidae (Halictidae) ғаиләһенә ҡарай. Бындай бал ҡорттарының колониялары бик аҙ, бал ҡорттары һаны тиҫтәнән артмай, ә эшсе бал ҡорттары менән инә ҡорттарҙың берҙән-бер айырмаһы — уларҙың ҙурлығы. Был бал ҡорттарының күбеһендә колониялар бер йыллыҡ циклға эйә, ҡышты тик аталанған инә ҡорттар ғына (буласаҡ ҡорт инәһе) сыға. Ҡайһы бер төрҙәрҙә колониялар күп йыллыҡ, ә ҡорттарҙың һаны бер нисә йөҙгә етә.
Нуруллин Ринат Ғәли улы
Тормош юлы һәм ижады
2011 йылдан Татарстан Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Цивилизация
Цивилизацияларҙы бүлеү критерийҙары, уларҙың һаны
Цивилизациялар бүлеү өсөн критерийҙар индереү бер нисә тапҡыр ҡабул ителде; мәҫәлән, Рәсәй тарихсыһы Э. Д. Фролов үҙ эштәренең береһендә уларҙың киң таралған йыйылмаһын һанап китә: геосәйәси шарттарҙың дөйөмлөгө, боронғо тел ҡәрҙәшлеге, иҡтисади һәм сәйәси ҡоролоштоң, мәҙәниәттең (динде лә индереп) һәм менталитеттың берҙәмлеге. Шпенглер һәм Тойнби артынан ғалим, «цивилизацияның үҙенсәлекле сифаты һәр структура булдырыусы элементтарҙың үҙенсәлекле үҙенсәлегенә һәм уларҙың ҡабатланмаҫ берҙәмлегенә бәйле», тип билдәләне.
Айно Аалто
Биографияһы
Айно Аалто 1949 йылда 55-се йәшендә  яман  шеш ауырыуынан вафат була, Хиетаниеми зыяратында ерләнә. 1952 йылда Алвар Аалто икенсе тапҡырға архитектор Мякинеми Элиссаға өйләнә. Айноның архитектура һәм дизайнға индергән өлөшө уның иренә ҡарағанда, башлыса ҡатын-ҡыҙҙарға ҡаршы архитектурала тиҫкәре ҡараш арҡаһында, аҙ билдәле.
Штеффи Граф
Биографияһы
Граф — Ҙур шлемдың һәр турнирын дүрттән дә кәм булмаған еңеү яулаусы берҙән-бер тенниссы.
13 йәштә 4 ай тигәндә 1982 йылда Штутгартта өлкәндәрҙең һөнәри бәйгеләрендә тәүге сығышы була. Һөнәри карьераһының шулай иртә башланыуы Графтың юниорҙар араһында юғары ҡаҙаныштары арҡаһында килеп сыға. 13 йәшендә ул 18 йәшлек уйынсыларҙы еңел генә еңеп сыға, һәм үҙенең илендәге был йәш төркөмдә бөтөнләй көнәркәштәре булмай.
Навратилова йәнә еңеүгә өлгәшә, әммә донъяның беренсе ракеткаһы статусы Графҡа күсә, сөнки дөйөм һөҙөмтәләр буйынса уның күрһәткестәре яҡшы була.
1989 йылдан алып Графтың Югославия тенниссыһы Моника Селеш менән компромиссһыҙ алышы башлана. Артабан был дәғүәселекте ҡатын-ҡыҙҙар теннисы тарихында иң мауыҡтырғыс алыш тип атайҙар.
Әммә дәғүәселәр был уйын өҫтөнлөгө менән файҙалана алмай, сөнки Графтың күсенеп йөрөүе ныҡ тиҙ була. Йылдар үтеү менән Графтың уйыны яҡшыра, техник кимәле күтәрелә. Селеш менән алыштарында Штеффи Граф ракетканы дәғүәсе яғына ҡарай селтәр өҫтөнән бик түбән ебәрә башлай, был дәғүәсене ҡатмарлы хәлдә ҡалдыра.
1995 йылда Петер Граф исеме менән финанс ғауғаһы ла бәйле була. Уға данлыҡлы ҡыҙының призлы еңеүҙәренән килгән ҙур сумманан налогтар түләмәүе тураһында ғәйеп ташлана, ул ҡыҙының эштәрен яңғыҙы алып барған була.1996 йылда Петер Граф 4 йылға төрмәгә хөкөм ителә.
Карьераһы тамамланғандан һуң тормошо
Үҙенең юбилейы алдынан (40 йыллығына) Штеффи Граф теннистың үҙенең тормошондағы роле тураһында былай тип әйтә: «Теннис биргән иң ҙур бүләк'' — был минең ғаиләм … Ә икенсе урында — нимә менән шөғөлләнергә теләһәм, шуны ирекле һайлау мөмкинлеге. Бер нисә бына тигән проекттарҙа ҡатнаша алыуым менән мин бәхетле. Мин сәйәхәт итә, күргәҙмәләргә йөрөй алам, архитектуралар менән һоҡлана алам, төрлө мәҙәниәттәрҙе өйрәнә алам. Бының менән килгән тәжрибәмде мин бөтә башланғыстарҙа файҙалана алам''».
Лас-Вегаста үҙенең ғаиләһе — ире, билдәле тенниссы Андре Агасси һәм ике балаһы менән йәшәй.
Өфө епархияһы
Тарихы
Өфөлә кафедралы епархия император Павел I 1799 йылдың 27 сентябрҙәге указына ярашлы ойошторолған һәм 1900 йылдың башында Ырымбур һәм Өфө епархияһы булараҡ Ырымбур губернаһы сиктәрендә булдырыла. Уның составына Ҡаҙан епархияһынан — Өфө, Минзәлә, Бөрө, Бәләбәй, Стәрлетамаҡ, Ырымбур; Тобольск епархияһынан — Троицк, Силәбе, Верхнеурал инә.
Күмертау тау колледжы
Күмертау тау колледжы — Күмертау ҡалаһындағы уҡыу йорто.
Һылтанмалар
http://www.moeobrazovanie.ru/org/12373
Әбделмәмбәт (Әбйәлил районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — башҡорттар (100 %).
Химик тигеҙләмә
Химик тигеҙләмә (химик тигеҙләмә реакцияһы) — ул химик формулалар, һан коэффициенттары, математик символдар менән химик реакцияның шартлы яҙмаһы. Матдәләрҙең массаһы һаҡланыу законы нигеҙендә химик реакцияларҙың тигеҙләмәләрен төҙөйҙәр.
Тарихы
XIX быуаттың аҙағы XVIII башы — стехиометрия закондарының формалашыу осоро. Был тикшеренеүҙәрҙең башында немец ғалимы И. У. Рихтер тора. Студент йылдарында уҡытыусы, философ И. Кант тың тәбиғи фәндәрҙең айырым өлкәләрендә математика кеүек үк ысын фән булыуы тураһындағы һүҙҙәре уға ныҡ тәьҫир итә. Рихтер диссертацияһын математиканы химияла ҡулланыуға арнай. Рихтер химик реакцияларҙың тәүге миҡдар тигеҙләмәләрен индерә, стехиометрия терминын ҡуллана башлай.
Күмертау авиация техник колледжы
Тармаҡтары
Уҡытыу көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыу бүлектәрендә түбәндәге һөнәрҙәр буйынса алып барыла: электр һәм электр‑механик ҡорамалдарҙы техник эксплуатациялау һәм хеҙмәтләндереү, машиналар эшләү технологияһы, осоу аппараттары етештереү, иретеп йәбештереү производствоһы, мәғлүмәт системалары.
Чернов дачаһы
Иҫкәрмәләр
Категория:
Яҡтыкүл алабалығы
Тарихы
Башҡортостанда 3 төрө климатҡа яраҡлаштырылған: күл сабағы, пелядь, ябай алабалыҡ.
Ҡылыҡһырлама
Унда октябрь айҙарында көн һайын бер нисә центнер ала балыҡ тотоп, уларҙың ҡиммәтле ыуылдырыҡтары алалар. Унан бер нисә ай махсус ҡоролмаларҙа кислородҡа бай, гел алмашынып торған һыуҙа һаҡлайҙар. Шунан ҙур-ҙур күлдәргә ебәрелә.
Бродовиков Геннадий Матвеевич
Биографияһы
1937 йылдың майында Чита өлкәһенең Шилкин районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 1938 йылда Хәсән күле янындағы һәм 1939 йылда Халхин-Гол йылғаһындағы һуғыштарҙа, 1939—1940 йылдарҙа совет-фин һуғышында ҡатнаша (разведротала снайпер була). 1941 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 50-се армия 362-се уҡсылар дивизияһының 1206-сы уҡсылар полкы пулеметсыһы; 2-се Белорус фронты 70-се армия 330-сы уҡсылар дивизияһы 1111-се уҡсылар полкының йәйәүле разведка взводының отделение командиры була.
Батырлығы
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 7 мартындағы Указы менән сержант Геннадий Матвеевич Бродовиков немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә (№ 13508).
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 29 июнендәге Указы менән сержант Геннадий Матвеевич Бродовиков немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә (№ 435). Шулай итеп, Дан орденының тулы кавалеры була.
Арыҫланов Ибраһим Ғариф улы
3-сө башҡорт мәктәбендә
3-сө башҡорт мәктәбенең тәүге директоры итеп Ибраһим Ғариф улы Арыҫланов тәғәйенләнә.
Бүләктәре
«Ҡыҙыл йондоҙ» ордены, « Германияны еңгән өсөн», « 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан Һуғышында Германияны еңеүгә 20 йыл» миҙалдары менән бүләкләнгән.
1-се Белорус фронты
Икенсе формирование
Белоруссия стратегик операцияһы барышында 1944 йылдың 24-29 июнендә фронт ғәскәрҙәре Бобруйск операцияһын үткәрә, уның һөҙөмтәһендә 6 дошман дивизияһын ҡамайҙар һәм юҡ итәләр. 29 июндән 4 июлгә тиклем 1-се Белоруссия фронты Минск операцияһында ҡатнаша. 18 июлдән 2 августҡа тиклем фронт ғәскәрҙәре Люблин-Брест операцияһын үткәрәләр, уның барышында Висла аша сығып, уның һул ярында Магнуш һәм Пулав плацдармдарын яулайҙар, Брест, Седлец, Люблин ҡалаларын азат итәләр.
Куба
Куба (Cuba ), рәсми исеме — Куба Республикаһы (República de Cuba ) — Латин Америкаһында, Кариб диңгеҙендәге утрауҙағы дәүләт. Куба, Хувентуд утрауҙарында һәм Оло Антил утрауҙарының 1600-ҙән ашыу һәм ваҡ утрауҙар төркөмөндә урынлашҡан (Сабан, Лос-Канарреос, Лос-Колорадос, Камагуэй, Хардинес-де-ла-Рейн архипелагтары; Сан-Фелипе утрауҙары.). Көнсығышта Атлантик океан, көньяҡта — Кариб диңгеҙе менән йыуыла. Төньяҡ Америка көнбайышта Юкатан боғаҙы, төньяҡта — Флорида боғаҙы менән айырыла. Унитар дәүләт. Баш ҡалаһы һәм эре ҡалаһы — Гавана. Аҡса берәмеге — песо (1994 йыылдан 2021 йылға тиклем әйләнештә конвертацияланыусы песо). Рәсми теле — испан теле.
Рельефы
Куба рельефы башлыса тигеҙлек. Тауҙар һәм ҡалҡыулыҡтар территорияһының өстән бер өлөшө самаһын биләй. Төп өс тау системаһы — көнбайышта Кордильера-де-Гуанигуанико һәм үҙәк өлөштә Эскамбрай һәм көнсығышта Сиерра-Маэстра. Иң бейек тау массивы Сиеррала-Маэстра көньяҡ-көнсығыш яр буйы буйлап 250 км һуҙылған. Иң юғары нөктәһе — Туркино түбәһе (1972 м). Көнбайышта урынлашҡан утрауҙар матур һәм бейек булмаған тауҙар менән йырғыланған.
Кубала бөтә ерҙә карст, шул иҫәптән киң билдәле мәмерйәләр күп. Мәҫәлән, көнбайышҡа табан Санто-Томас мәмерйәһе 25 км оҙонлоҡтағы ер аҫты галереяһының күп тармаҡлы селтәренә эйә. Йыш ҡына «моготес» тип аталған тропик карст формалары осрай, улар вертикаль тиерлек битләүҙәр һәм яҫы түбәләр менән ҡалҡыулыҡтар тәшкил итә. Тигеҙлектәрҙә халыҡ күберәк ултырған. Ярҙар, ҡағиҙә булараҡ, тәпәш, ҡайһы береһе һаҙлыҡланған, күп осраҡта мангр ҡыуаҡлыҡтары үҫә. Йыш ҡына ҡомло пляждар сорай, улар күп километрҙарға һуҙыла (мәҫәлән, Икакос ярымутрауында, унда билдәле Варадеро курорты урынлашҡан).
Файҙалы ҡаҙылма байлыҡтар
Куба кобальттың ҙур запастарына эйә һәм уны сығарыу һәм етештереү күләме буйынса донъяла өсөнсө урынды биләй.
Климаты
Куба климаты тропик, пассат. Уртаса йыллыҡ температура 25,5 °C тәшкил итә. Иң һалҡын айҙың уртаса температураһы (ғинуар) 22,5 °C тиң һәм иң эҫе (август) — 27,8 °C тәшкил итә. Ҡышын яр эргәһендә һыу өҫтө температураһы 22-24 °C, йәй — 28-30 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме, ғәҙәттә, ҡойма ямғырҙар рәүешендә — 1400 мм, әммә йыш ҡына ҡоро йылдар ҙа була.
Тарихы
1998 йылда Гаванаға Рим Папаһы Иоанн Павел II килә.
2016 йылдың 25 ноябрендә, оҙайлы ауырыуҙан һуң 91-се йәшендә, Фидель Кастро вафат була. Юғары баш командующий вазифаһын ҡустыһы Рауль Кастро ала.
Транспорты
Куба утрауында тимер юлдар бар, әммә эске төп транспорт төрө булып автомобиль тора. Башҡа илдәр менән диңгеҙ һәм һауа бәйләнеше яйға һалынған. Кубаның төп Cubana de Aviación авиакомпанияһының 32 илдә вәкиллектәре бар.
Дәүләт ҡоролошо
Дәүләт идара итеү формаһы буйынса Куба президент-парламент (2019 йылдан) төрөндәге социалистик республика булып тора Коммунистар партияһы, Конституцияға ярашлы (ст. 5), Куба дәүләтенең етәксе көсө булып тора. Парламентта күпселек депутаттар Куба коммунистар партияһы вәкилдәре. Башҡарма власты президент ғәмәлгә ашыра (дәүләт башлығы), ул бер үк ваҡытта куба Коммунистар партияһы Үҙәк комитетының беренсе секретары була. Хөкүмәт Дәүләт советы һәм Министрҙар советынан тора. Хөкүмәт Республиканың бер палаталы парламенттан формалаша, ул Халыҡ власының милли ассамблеяһы тип атала. Парламент шулай уҡ президентты һайлай. Шулай итеп, Кубала дәүләт власының юғары органы булып тап Милли ассамблея тора.
Иҡтисады
Көсһөҙ яҡтары: АҠШ эмбаргоһы арҡаһында инвестиция һәм мөһим баҙарҙарға инеү мөмкинлеге юҡ. Валютаға ҡытлыҡ. Никель һәм шәкәргә донъя хаҡтары тирбәлеше. Ҡатмарлаштырылған сауҙа сикләүҙәре инвестицияларға ҡамасаулыҡ итә. Насар инфраструктура. Яғыулыҡ, ашламалар һәм запчастарға дефицит. Куба Латин Америкаһы илдәре араһында БМО классификацияһы буйынса кеше үҫешенең кимәле буйынса 4-5-се урында (Бразилиянан юғары) һәм донъяла 67-сы урынды биләй.
ЦРУ белешмәһе мәғлүмәттәре буйынса 2017 йыл реаль эске тулайым продукт үҫеше 1,6 % тәшкил итә.
Америка Ҡушма Штаттары
1962 йылда АҠШ оборона министрлығы «Нортвудс» операцияһын планлаштыра, уның маҡсаты -Америка ижтимағи фекерен Кубаға ҡорал менән бәрелешеүгә әҙерләү һәм Фидель Кастро Хөкүмәтен тар-мар итеү ине. Операция Америка президенты Джон Кеннеди инициативаһы буйынса АҠШ хөкүмәте тарафынан әҙерләнгән Кубаға ҡаршы «Мангуст» операцияһының өлөшө була һәм АҠШ, Куба һәм башҡа илдәр территорияһында уйҙырма йәки реаль ҡорбандар менән террористик акттарҙы тормошҡа ашырыуҙы күҙаллай. Әммә Кеннеди был проектты кире ҡаға.
Һаулыҡ һаҡлау
2007 йылға табип һөнәре популяр һөнәр була, шул уҡ йылда илдә барлығы 70 мең самаһы дипломлы табип иҫәпләнә.
Мәғариф һәм фән
Куба революцияһы еңеүенән һуң, 1959 йылда белем алыу барлыҡ баҫҡыстарында ла бөтә түләүһеҙ була (башланғыс синыфтан башлап юғары уҡыу йорттарына тиклем), был ил конституцияһы менән нығытыла. Туғыҙ йыллыҡ белем мотлаҡ булып тора (урта 12-синыфлы белем).
Радио һәм телевидение
Кубала берҙән-бер дәүләт тапшырыусыһы — ICRT (Instituto Cubano de Radio y Televisión— «Куба радио һәм телевидение институты»), 1962 йылдың 24 майында ойошторолған. Үҙ эсенә ала:
Музыка һәм бейеү
Куба традицион халыҡ музыкаһы үҙ эсенә: румба, дансон, сон, сальс, гуарача, болеро, конга, трова, нуэваны ала.
Штейнберг Сергей Самойлович
Биографияһы
Сергей Самойлович Штейнберг 1872 йылдың 8 октябрендә Мәскәүҙә табип-психиатр С. И. Штейнберг ғаиләһендә тыуған.
Куба
Спорты
Спорт Кубала һәр кем өсөн асыҡ, һәм был киң таралғанлыҡ спорттың төрлө төрҙәре буйынса милли командаларҙы тулыландырырға мөмкинлек бирә, улар бәләкәй Кариб утрауына мөһим донъя һәм олипия наградаларын алып килә. Куба — бөтә донъяға билдәле булған спортсыларҙың тыуған иле. Спорт төрҙәре араһында бейсбол, бокс, еңел атлетика һәм волейбол айырылып тора.
2016 йылдың 18 авгусына ҡарата Куба йыйылма командаһы бейсболдағы барлыҡ ваҡыттары эсендә иң күп миҙалдарҙы яулай.
Урта Яру-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кирәй Мәргән
Биографияһы
1949 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай.
Әбйәлил (Әбйәлил районы)
Әбйәлил — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл, Таштимер ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 496 кеше. Почта индексы — 453601, ОКАТО коды — 80201837002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Пермь районы
Тарихы
1939 йылдың 26 мартында РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән Үрге Мулла районы (хәҙер яңынан Пермь районы) ойошторолған.
Халҡы
2010 йылғы иҫәп буйынса: урыҫтар — 86,9 %; татарҙар — 4,3 %; коми-пермяктар — 1,9 %.
Суслова Надежда Прокофьевна
Рәсәйгә ҡайтыуы
1868 йылдың 16 апрелендә Венала Надежда Прокофьевна Швейцария табибы Федор Федорович Эрисманға кейәүгә сыға. Надежда, 1867 йылдың 14 декабрендә Грац ҡалаһындағы Австрия университетында уҡыуын тамамлап, уның менән Санкт-Петербургҡа ҡайта һәм үҙен табип тип таныуҙарына өлгәшә: уға имтихандарын ҡабаттан тапшырырға һәм диссертацияһын икенсе тапҡыр яҡларға тура килә. Һуңынан уның башҡа ғилми эштәре донъя күрә: «Прибавление к физиологии лимфатических сердец» (Санкт-Петербург, 1868) М. М. Манасеинаның «О воспитании детей в первые годы жизни» китабын тәнҡитле анализлау.
Ялшан (Үрләҙе ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, инешенән Верхнеурал һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сәйет (Арғаяш районы)
Почта индексы — 456896, ОКАТО коды — 75206898006.
Эскадрон (йыр)
«Эскадрон» — башҡорт халыҡ йыры (һалмаҡ көй).
Ҡуштирәк
Тирә-яҡ мөхит
Башҡа урын-ер атамалары:
Громов Александр Петрович
Биографияһы
1976 йылда хаҡлы ялға сыға.
Һөйәрғолов Муллайән Зыяитдин улы
Биографияһы
Муллайән (Мулаян) Зыяитдин улы Һөйәрғолов 1934 йылдың 21 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Байназар ауылында тыуған. 1959 йылда Рәсәй дәүләт театр сәнғәте институтын (педагогтары Борис Бибиков, Ольга Ивановна Пыжова) тамамлай. IШул уҡ йылдың 17 сентябрынан Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында эшләй башлай. Амплуаһы — комик герой.
Мастодонзаврҙар
Описание
Һыу төбөндә аҙ хәрәкәт иткән балыҡ ашаусы йыртҡыстар, моғайын, һыуҙан сыҡмағандыр.
Мускулдар
Мускулдар тән өлөштәренең арауыҡтағы торошон төрлөсә үҙгәртеүгә булышлыҡ итә. Кеше ниндәй генә хәрәкәт яһамаһын — күҙ йомоу һәм йылмайыу кеүек иң ябайҙарҙан башлап, ювелирҙар йә спортсылар башҡарған үтә нескә һәм әүҙем, ғәйрәтле йә етеҙҙәргә тиклем — уларҙы мускул туҡымаларының ҡыҫҡарыу һәләтлеге арҡаһында башҡара. Өс төп төркөмдән торған мускулдарҙың ипле һәм дөрөҫ эшләүенә организмдың хәрәкәтсәнлеге генә түгел, ундағы барлыҡ физиологик процесстарҙың барышы ла туранан-тура бәйле. Бөтә мускул туҡымаларҙың эшмәкәрлеге менән нервы системаһы идара итә, ул шулай уҡ мускулдарҙың баш һәм арҡа мейеләре менән бәйләнешен тәьмин итә һәм химик энергияның механик энергияға әүерелеүен көйләй ҙә.
Солоҡсолоҡ
Солоҡ ҡара урман бал ҡорто Apis mellifera mellifera
Тарихы Солоҡсолоҡ Көньяҡ Уралда, Бөрө ҡалаһы янындағы бахмут мәҙәниәтенә ҡараған боронғо ҡәберлектә табылған артефакттар буйынса фекер йөрөткәндә, урындағы фин — уғыр ҡәбиләләре араһында беҙҙең эраның 5-6 быуаттарҙан ла һуңғараҡ булмаған ваҡытта барлыҡҡа килгән. Һуңыраҡ был кәсепте бахмуттарҙы ассимиляцияға дусар иткән һәм был ерҙәрҙән ҡыҫырыҡлап сығарған башҡортарҙың ата — бабалары үҙләштереп ала. Әлеге кәсеп тимерҙән етештерелгән ҡоралмаларҙан башҡа барлыҡҡа килә алмай. Ул үҫеп ултырған ҡыу ағас олононда яһалма ҡыуышлыҡтарҙы ҡороу һәм солоҡ балын алыу өсөн ҡырағай бал ҡорттары ғаиләләрен йәлеп итеү буйынса солоҡсоларҙың күп нәҫел быуаттар дауамында туплаған тәжрибә йыйымы. Башҡорт солоҡсолоғоноң иң ҙур үҫеш алыу осоро 18 быуатҡа тура килә. Германия, Польша, Литва, Белоруссия һәм Рәсәй ҙең үҙәк төбәктәренә ҡарағанда ул оҙағыраҡ үҫешә, шуға күрә күпкә камилыраҡ, уңайлы һәм һыналған ҡоролмалар йыйылмаһы менән айырылып тора. Үҙенә бер башҡа ер биләүгә аҫабалыҡ хоҡуҡтарына эйә булған башҡорттарҙың Рәсәй Урман хеҙмәте норматив документтары талаптарын үтәмәҫкә мөмкинлектәре була. Был документтарға ярашлы 1882 йылда хөкүмәт урмандарында солоҡсолоҡ янғын сығанағы булараҡ тыйыла. Урмандарҙың кәмеүе һәм килмешәк халыҡтар тарафынан мәҙәни традицияларҙың ҡыйралыуы 19 быуатта башҡорт солоҡсоларын умартасалыҡты үҙләштерергә мәжбүр итә. Умарталар — шул уҡ яһалма ҡыуышлыҡ, тик улар ерҙә таяу өҫтөнә урынлаштырылған ағас түмәрҙәрҙә, шулай уҡ бейектә ағастарҙа ойошторола. Солоҡло һәм умарталы ағастар башҡорттарҙа шәхси милек тип һаналған һәм ырыуҙың айырмалыҡлы билдәләре — тамғалар — ҡуйылған. Һәр умартасы үҙенең билдәһен яҡшы белгән һәм башҡаларҙың милкенә дәғүә итмәгән. Солоҡтар ғәҙәттә атаһынан балаларына күскән. Бер туған ағалы — ҡустылыларҙың тамғалары оҡшаш була, ғаиләнең төп билдәһенә яңы элементтар ҡушылып китеүе менән генә айырылған, кесе улы атаһының тамғаһын мираҫлыҡҡа үҙгәрешһеҙ ала.
Бөрйән солоҡ бал ҡортон һаҡлап ҡалыу мәсьәләһе
" …Бөрйән районы булмаһа, ҡурсаулыҡ бал ҡортон һаҡлап ҡала алмаҫ ине. Бал ҡортто нәҡ район халҡы ҡурсалай, улар ошо бал ҡортон һаҡлайҙар, унда [башҡа ҡорттарҙы] индереүҙе тыялар… Белорет районында әле ун йыл элек ошондай уҡ солоҡ популяцияһы бар ине, ҡурсаулыҡ асыуға бәйле 3-4 ауылды күсереү менән был популяция юҡҡа сыҡты, сөнки ул бигерәк бәләкәй, ул үҙе генә көн күрә алмай. Шулай уҡ 'Шүлгәнташ'та ла үҙе генә, Бөрйән районы бал ҡорттары менән алмашмайынса, йәшәй алмай."
Порхов
Яңы ваҡыт
Әммә 1610 йылдың 17 (27) июлендә Василий Шуйский ҡолатылғандан һуң Делагарди яңы Мәскәү власын танымай һәм 1611 йылдың 16 (26) июлендә Новгородты баҫып ала. Шунан һуң 1611 йылдың август-сентябрендә Я. Делагардиҙың һәм кенәз И.Н.Одоевскийҙың Новгород хөкүмәте власын Иҫке Русса, Порхов, Ладога  һәм Тихвин монастыры таный.
1905 йылдың 27 ноябрендә (10 декабрендә) Шелонь йылғаһы аша Тимер юлы тантаналы асыла
Ғибәҙәтханалар
2011 йылдың декабрендә емерелгән соборҙар иҫтәлегенә сүкелгән сиркәү изгеләндерелә.
Ҡала транспорты
Ҡала транспорты 2 автобус маршрутынан ғибәрәт:
Грузияла шарап яһау
Төп шарап етештереү төбәктәре
Йола буйынса шарап етештерелгән төбәк атамаһы менән йөрөтөлә.
Эйхенвальд Антон Александрович
Эйхенвальд Антон Александрович (13 май 1875 йыл — 1952 йыл) — композитор, дирижёр, фольклорсы. 1933 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1945) һәм һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1944).
Биографияһы
1893 йылдан Ҡазан операһында хормейстер булып эшләй. Лингвист-ориенталист Н. Ф. Катанов менән этнографик экспедицияларҙа ҡатнаша.
Хеҙмәттәре
Биш музыкаль комедия, шул иҫәптән «Табачный капитан» (1942).
Ушмаль
Дөйөм мәғлүмәттәр
Эргәләге Лабна цермониаль комплексы һәм Сайиль һарай комплексы менән бергә 1996 йылда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы ҡомартҡыһы тип иғлан ителә.
Иҫтәлекле урындары
Әлеге ваҡытҡа биналар өлөшләтә реставрацияланған.
Хөсәйенов Әхәт Рәхмәтулла улы
Биографияһы
1966 йылда Өфө сәнғәт училищеһын (педагогы Илшат Йомағолов) тамамлай. 1966 йылда Салауат башҡорт дәүләт драма театрында эшләй башлай. 1992—2002 йылдарҙа Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театрының директоры һәм артист булып эшләй. 1968 йылда Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры труппаһына ҡабул ителә һәм өҙөклөктәр менән хәҙерге көндә лә шунда эшләй.
Ҡымыҙ
Ҡымыҙ тарихынан
Ҡымызҙы әсетеү һәм уның кеше организмына тәьҫире хаҡында 1253 йылда француз сәйәхәтсеһе Вильгельм Рубрик яҙып ҡалдырған. Һуңынан итальян сәйәхәтсеһе Марко Поло (1254—1323) уны «аҡ шарап» менән сағыштырған.
Рәсәйҙә «Ипатьевский список» тигән боронғо урыҫ йылъяҙмаһында ҡымыҙ тәүге тапҡыр телгә алына. Игорь Северской ҡыпсаҡтарҙа 1182 йылда әсирлектә булғанда, һаҡсылар ҡымыҙ эсеп иҫереп йоҡлап киткәс, ҡасҡан. Башҡа йылъяҙмала Тверь кенәзе Михаилды әсир булараҡ ҡымыҙ эсергә мәжбүр итеүҙәре, 1245 йылда Батый хан кенәз Даниил Галицкийҙы ҡымыҙ менән һыйлауы ла телгә алына.
Такасаки (кенәзлек)
Тарих
1710—1717 йылдарҙа Такасаки-хан менән Манабэ Акифуса (1666—1720) идара итә, ул Токугава Иэнобу сегундың фавориты була. 1717 йылда Мацудайра Тэрусада яңынан Такасаки-ханға ҡайтарыла. Уның вариҫтары Мэйдзи реставрацияһына тиклем кенәзлек менән идара итә.
1870 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Такасакиҙа 3 654 самурай һәм 916 йорт хужалығы теркәлгән.