cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чаган-Бургазы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сабитов Ғәлиулла Зәйнулла улы
Биографияһы
1942 йылдың 7 июлендә 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының Липецк өлкәһе Тербун районы территорияһында барған ҡаты оборона һуғышында һәләк була. Курск өлкәһенең Большая Поляна районы Алешки ауылында (хәҙер Рәсәй Федерацияһының Липецк өлкәһе) туғандар ҡәберлегендә ерләнә.
«Башҡорт матуры» алмаһы
Тасуирламаһы
Әскелтем татлы, үҙенә башҡа ҡырҡыуыраҡ тәм итә.
Тимер юлы ғәскәрҙәре һәм хәрби бәйләнештәр хәрби институты
Йыл һайын байрам ителә торған көн - 17 июль.
Совет осоронан һуң яңы тарих
2012 йылдың 15 мартында Хәрби-транспорт институты Тимер юлы ғәскәрҙәрее һәм хәрби бәйләнештәр хәрби институты тип үҙгәртелде.
Институт наградалары
3 апрель 1921 йыл
Урта махсус музыка колледжы
Хәҙерге статусы
Хәҙерге ваҡытта колледжда Рәсәй Федерацияһының: ике атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, өс атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, өс атҡаҙанған артисы, бер дөйөм мәғарифтың почётлы хеҙмәткәре, бер мәғариф алдынғыһы, шулай уҡ Башҡортостан Республикаһының: бер почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре, биш мәғариф алдынғыһы, 17 атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, 11 атҡаҙанған артисы, туғыҙ атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, бер халыҡ артисы, ике атҡаҙанған уҡытыусыһы, Заһир Исмағилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының ун профессоры һәм ете доценты, бер академик, бер сәнғәт белеме докторы һәм һигеҙ фән кандидаты белем бирә.
Филиалдары
1994 йылда Урал аръяғы төбәгенең һәләтле балалары өсөн Сибай ҡалаһында ӨММК-ның Башланғыс махсус музыка лицей-мәктәп асылды (әлеге ваҡытта — ӨММК-ның Сибай филиалы.
Волга (автомобиль юлы)
Мәскәү өлкәһе
Юл буйында светофорҙар һәм тораҡ пункттар бик күп.
Владимир өлкәһе
нең төп постары: Владимирҙы төньяҡтан урап үтеү һәм Пенкино ауылы янындағы Көньяҡ урау юл тармағы, Пестово ауылы (мобиль радар/камера, ҡағиҙә булараҡ, Мәскәүҙән Түбәнге Новгород йүнәлешендәге 8-се яҡтыртыу бағанаһы артына йәшертелгән); Вязниковский районында (~ 285-се км) Коурков ауылы янындағы тимер юл аша үткән алдынан  тренога урынлаштырылған,  экипажы юл үткәргестән һуң ҡаршылай. Контроль йүнәлеше үҙгәреүе бик мөмкин — ҡайһы берҙә Мәскәү яғынан, ҡайһы саҡта Түбәнге Новгород яғынан ҡаршылайҙар. Симонцево ауылында (~ 276 км) айырыу һыҙаты өҙөгөндә, ауыл уртаһындағы кафе ҡаршыһында, радар менән ике яҡты ла «сәптә тоталар».
Түбәнге Новгород — Сыуашстан сиге участкаһы
Түбәнге Новгородтан һуң трассаны дауам һуң Ҡазан шоссеһы дауам итә һәм Волга буйы ҡалҡыулығына сыға. Рельеф һиҙелерлек үҙгәрә — бик күп текә төшөү урындары һәм текә үрҙәр башлана. Ике генә һыҙатлы һәм айырыу һыҙаты булмағанлыҡтан, юлдың был участкаһы автомобилдәр бәрелешеү хәүефенең аврийность юғары кимәлдә булыуы менән айырылып тора. Ҡатлау сифаты уртаса, 2011 йылдың июненә ҡарата мәғлүмәт буйынса, унда-бында ремонт эштәре алып барыла. Был участкалағы төп тораҡ пункттар: Кстово һәм Лысково ҡалалары, ҡала тибындағы Воротынец ҡасабаһы.
Татарстан Республикаһы
901—941 км. — 4 һыҙат
Кеүәш (Әй ҡушылдығы)
Этимологияһы
Стрельниковтың топонимик һүҙлегендә атамаһы башҡорт-төрки сығышлы Күбаш исеменә барып тоташа тип фаразларға була тиелгән.
Чаган-Узун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Башҡорт сортлы бәрәңге
Сығышы
Башҡорт сорты бәрәңгеһе Башҡортостан ғилми-тикшеренеү ауыл хужалығы институты һәм ДФИ ВНИИ-ның А. Г. Лорх исемендәге Бәрәңге хужалығы селекционерҙары тарафынан сығарылған. 1991 йылда Белоусовский һәм 289/82-3 ВНИИКХ гибрид (Мәскәү) сорттарын ҡауыштырып алынған.
Солтан Амет-Хан
Амет-Хан Солтан (Amet-Han Sultan, ласк. Ахмад-Хан Солтан; 20 октябрь 1920 йыл — 1 февраль 1971 йыл) — совет хәрби осоусыһы-ас, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (1943, 1945).
Пакистан
Провинциаль органдар
Провинциялар менән идара итә. Провинцияларҙың закон сығарыу органдары — халыҡ һайлап ҡуйған провинциаль ассамблеялар. Башҡарма власты президент тәғәйенләп ҡуйған губернаторҙар һәм провинциаль ассамблеялар раҫлаған провинция хөкүмәттәре тормошҡа ашыра.
Рельеф
Инд үҙәненең аллювиаль уйһыулығы Индостан платформаларының ситендә урынлашҡан Индо-Ганг тигеҙлегенең көнбайыш өлөшө булып тора. Ул тулыһынса тиерлек 200 м аҫта ята һәм бәләкәй ауышлыҡтағы бер төрлө үҙгәрешһеҙ рельефы менән айырылып тора. Индтың һул яҡ яры буйлап уйһыулыҡтың ҙур өлөшөн Тар сүллеге биләй. Пакистандың көнбайыш һәм төньяҡ-көнбайыш өлөштәрен 3452 метрға тиклем бейеклектәге параллель тиерлек тауҙар сылбыры төҙөгән Иран таулыҡтарының — Макран, Киртхар, Чагаи, Тобакакар, Сөләймән тауҙары сит һырттары биләй. Һырттарының Аравий диңгеҙенә һәм Индо-Ганг тигеҙлегенә ҡараған бите — текә; ҡапма-ҡаршы, Белуджистан яҫы таулығына ҡарай тәпәшәйгән бите — һөҙәк. Белуджистан сиктәрендә бейек (3000 м-ға тиклем), сағыштырмаса тигеҙ участкалар күп һандағы ҡоро йылға үҙәндәре менән бүлгесләнгән тау аралары соҡорҙары менән сиратлашып килә. Тәрән йырғысланған йылға үҙәндәре булған һәм эре боҙлоҡтар менән ҡапланған ҙурыраҡ тауҙар теҙмәһе Пакистандың алыҫ төньяғында урынлашҡан. Был тауҙар теҙмәһе Гиндукуш, Гималайҙар һәм Каракорум тауҙар системаларына ҡарайҙар. Һуңғыһы Кашмирҙың Пакистан тарафынан контролләнгән өлөшөндә урынлашҡан. Илдең иң бейек нөктәләре — Гиндукуштағы Тиричмир тауы (7690 м) һәм Каракорумдағы Чогори тауы (8611 м). Пакистан территорияһында 7000 метрҙан бейегерәк 40 тирәһе түбә бар. Пакистандың бөтә таулы райондары йәш Альп-Гималай хәрәкәтсән поясына ҡарай. Мөһим ҡаҙылма байлыҡтары булып Индостан платформаһы ситтәрендәге ултырма комплексҡа тап килгән нефть, газ, таш күмер һәм йыйырсыҡлы өлкәләрҙәге ҡара һәм төҫлө металл рудалары тора.
Иҡтисады
2000-се йылдарҙа Пакистандың иҡтисады йылына яҡынса 7 % тотороҡло иҡтисади үҫеш күрһәтте.
Тышҡы сауҙа
Төп һатып алыусылар — Берләшкән Ғәрәп Эмираттары 16,3 %, Сауд Ғәрәбстаны 12,2 %, Ҡытай 11,6 %, Кувейт 8,4 %, Сингапур 7,1 %, Малайзия 5 %.
Назарбаевтың шәхес культы
Массауи мәҙәниәттә
Нур-Солтанда ҡаҙаҡтарҙың беренсе президенты көнөн байрам итеүгә арналған «Тунғыш-Беренсе» документаль кино аҙналығы үтә, тип хәбәр итә баш ҡаланың рәсми сайты. «Ил анаһы» һәм «Арҡалаштар» фильмдары күрһәтелә. Президент менән бергә уҡыған, эшләгән кешеләр уның тураһында һөйләй. Был хәбәрҙе «Назарбаев үҙәге» вәкиле Оксана Лоскутова еткерә. Аҙна дауамында Ҡаҙағстан президентының тормошон һәм эшмәкәрлеген сағылдырған һигеҙ документаль фильм тәҡдим ителә.
Йәзд
Ел башнялары
Каджарҙар династияһы осоронда Йезд менән Бәхтийәр хан идара итә. Тарихи, мәҙәни һәм дини әһәмиәте яғынан Йәзд Бөтә донъя ЮНЕСКО мираҫына индерелгән.
Назарбаевтың шәхес культы
Байрамдар
1 декабрҙә Беренсе президент көнө билдәләнә, ул шулай уҡ дәүләт байрамы һәм ял көнө булып тора. Беренсе президент көнө алдынан 3 меңдән ашыу студент Елбасыға ҡарата һөйөүен белдерә.
Маҡтаулы исемдәре, титулдары һәм наградалары
Нур-Солтанда Беренсе президент музейы һәм дәүләт башлығы бюсы булдырылды.
Ҡалаларҙа һәм баш ҡалала үҙәк урамдарҙы икенсе төрлө атау
Исемдәре үҙгәртелгән урамдар исемлеге:
Понтий расаһы
Үҙенсәлекле билдәләре
Понтий антропологик тип мезокефалия менән айырылып тора, сәстәре һәм күҙҙәре ҡара, йәки шуға яҡын пигментациялы, танауҙары тура, осо төшөбөрәк тора, танау биле бейек, һаҡалдары оҙон булып үҫеүсән. Урта буйлылар, яңы заманда оҙоная баралар.
Качимка
Качимка (Кичимка) — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының уң ярына тамағынан 805,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Әбдрәшитов Мостал Ислам улы
Биографияһы
Мостал (Мифтал) Ислам улы Әбдрәшитов Пенза өлкәһе Ивановка районы Плетнёвка ауылында тыуған.
Кесе Сива
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Өҫән-Ивановка
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Чеба
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шостка (Тьма ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Эрнст Гидеон фон Лаудон
Биографияһы
Сығышы менән шотланд милләтенән, Лифляндияла төпләнгән.
Кесе Сюрва
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Побединский Николай Иванович
Биографияһы
Побединский клиникала күп һанда уңышлы кесарев киҫелеше операциялары башҡара (Мәскәү университеты клиникаһында 1895 йылда Побединский Рәсәйҙә беренсе булып бындай операцияны уңышлы башҡара), асептикаға айырым иғтибар бирә, был шунда уҡ үлем осраҡтары кәмеүҙә сағыла. Побединский осоронда кафедрала студенттар өсөн тәүге тапҡыр акушер семинарҙары индерелә. Университетта уҡытыусылыҡ эшмәкәрлегенән тыш, Побединский 1908 йылдан алып Мәскәү юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарында акушерлыҡты уҡыта.
Мораҡ уйпатлығы
Мораҡ уйпатлығы, Мораҡ депрессияһы (Мраковская депрессия) — Урал алды бөгөлөнөң көньяҡ өлөшөндә ҙур кире тектоник структура. Флишоид (карбон), биогерм (аҫҡы пермь), галоген (көңгөр ярусы) һәм ҡыҙыл төҫлө өҫкө пермь терриген ҡатламдары менән тулған тар тәрән асимметрик синклиналь булып тора, ҡалынлығы 1-2 км-ға етә.
көнбайыш (тышҡы) зона
Бында түбәнге пермь ҡатламдарында ишембай тибындағы нефть ятҡылыҡтарын һыйҙырған риф массивтары үҫешкән.
Камал III
Ижады
Татар милли театр сәхнәһенең күренекле оҫталарының береһе, батыр тыныс образдар ижад итеүсе. Репертуарында боронғо ҙур-романтик, баҫалҡы йәш ҡаһармандар (Хәлил, Баҡый, Шәрәф) булһа, һуңыраҡ өлкән ҡаһармандарҙы уйнай. 50 йыллыҡ ижад ғүмерендә лә образ ижад иткән. Сәхнәлә партнершаһын булып һәрваҡыт Ильская уйнай торған була. Уның уйынын Зәйни Солтанов юғары баһалай.
Тере һыу
Фольклорҙа
Алишер Навои Искәндәр Зөлҡәрнәй ғүмеренең аҙағында тере һыу табырға тырыша, тип телгә ала, әммә уңышһыҙ була.
Эпитет булараҡ
Күсмә мәғәнәлә рухландырыусы, яҡшы тәьҫир итеүсе, ҡыҙыҡһыныу тыуҙырыусы бөтә нәмәне аңлата.
Страховкалау йәмғиәте бинаһы (Вологда)
Тарих
Михаил Аполлонович исемендәге беренсе китапхана асыу 1914 йылдың 17 майында Вологда ҡалаһында Михаил Аполлонович Скородумов исемендәге балалар китапханаһы асыла.
Вәлиева Юлиә Фирҙәүес ҡыҙы
Биографияһы
Юлиә Фирҙәүес ҡыҙы Вәлиева 1991 йылдың 18 майында Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
Рәсәй һәм Башҡортостан йыйылма командаһы баш тренеры Юрий Владимирович Черток, «Республика Башкортостан» гәзитендә 2008 йылдың 15 ғинуарында баҫылған интервьюһында Башҡортостан шашкаһының киләсәген билдәләп, түбәндәге фекерҙе әйтеп үтә:
Пасов Николай Трофимович
Батырлығы
1945 йылдың 24 мартында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шуның менән бергә ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткәне өсөн лейтенант Николай Трофимович Пасовҡа Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 610) тапшырылып «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Усман Ҡөрьәне
Усман Ҡөрьәне — Ҡөрьән кодексы, заманында хәлифә Усман ибн Әффан кодлаштырылған Һәм Хәлифәлектең төрлө провинцияларына күсермәләре таратылған.
Черга (Сёма ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сергеев Алексей Георгиевич
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
А. Г. Сергеев «Белем» йәмғиәтендә, «Донъяны һаҡлау» комитетында, «Транспорт» нәшриәтендә, Рәсәйҙең Стандартлаштырыу һәм метрология буйынса методик комиссияларында эшләй, «Технологиялар, продукция, Рәсәйҙең Мәғариф министрлығы ҡарамағындағы мәғариф хеҙмәттәре һәм объекттар сифаты» комиссия рәйестәше була. 1987 йылда Владимир өлкә Халыҡ депуттары советы депутаты итеп һайлана.
Ҡаҙаныштары
Рәсәй Космонавтика федерацияһы тарафынан академик С. П. Королев миҙалы (1999) һәм Ю. А. Гагарин миҙалы (2003)
Дәүләт наградалары
«Почет ордены» (1995)
Мүк еләге һаҙлығы
Тыйыуҙар
— мал көтөү;
Ишембаев Ринат Сәхиулла улы
Ишембаев Ринат Сәхиулла улы (5 август 1976 йыл) — Рәсәй шашкасыһы, судья. Халыҡ‑ара шашка уйындары буйынса халыҡ‑ара мастер (2001).
Биографияһы
Ринат Сәхиулла улы Ишембаев 1976 йылдың 5 авгусында Иҫке Ишембай биҫтәһендә, элекке Ишембай ауылында тыуған. Ишембай ауылына нигеҙ һалған йөҙ башы Ишембай Аҡбирҙин тоҡомо.
Уйғырҙар
Төрки телдәр
Уйырҙарҙың антропологияһы
Антропологик яҡтан уйғырҙар монголоид һәм европеоид расаһының ҡушымтаһы булып торалар. Ҡытай генетиктары Сюй һәм Цзин үҙҙәренең фәнни тикшеренеүҙәрендә уйғырҙарҙың 60 % европеоид, ә 40 % монголоид сығышлы тип раҫлайҙар. Уларҙың билдәләүенсә, бындай буталыштың 126 быуын элек, йәғни 2520 йыл элек, булыуы мөмкин. Ли һәм Кидтың ғилми хеҙмәттәрендә тик 30 % европеоид ҡушылмаһы барлығы тураһында яҙыла. .
Таралып ултырыу, һан иҫәбе
Уйғырҙар Ҡытайҙа хуэй (дунгандар) халҡынан ҡала икенсе урында торған төрки сығышлы мосолман халҡы. Таралып ултырған төп территорияһы — ҠХР төньяҡ-көнбайыш өлөшө (Көнсығыш Төркөстан йәки Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы) һәм Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстандың сик буйы райондары
Тарихы
Уйғыр этносының формалашыу процесы ҡатмарлы һәм оҙайлы. Уларҙың ата-бабалары — Көнсығыш Төркөстандың күсмә ҡәбиләләре, һәм Хунну (б.э.т. III б — б.э IV бб..) дәүләтендә мөһим роль уйнаған.
630 йылдан, Төрки ҡағанаты ҡолағандан һуң, токуз-оғуздар ун уйғыр ырыуын берләштергән яғлакар ҡәбиләһе етәкселегендә мөһим сәйәси көс булараҡ сығыш яһай башлай. V—VIII бб. уйғырҙар жужаней ҡағанатына ҡарай, ә һуңынан — [Төрки ҡағанаты]]на. Уйғырҙарҙың этник яҡтан тупланыу процесы, Төрки ҡағанаты тарҡалып, тәүге осор феодаль Уйғыр дәүләте (Уйғыр ҡағанаты) барлыҡҡа килгәс, VIII быуатта тамамлана Ҡағанат башында яглакар тигән уйғыр ырыуынан сыҡҡан ҡағандар тора (кит. Yao-luo-ko;745-795). Фәҡәт ошо осорҙа рәсми дин булып манихейлыҡ таныла. 795 йылда власҡа Эдиздар (795—840) ҡәбиләһе килә, улар ҙа яғлаҡар атамаһын ҡабул итәләр.
Кесе Уньва
Кесе Уньва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Уньва йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Кряжим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Дүртмөйөш
Ҡайһы бер тамғалауҙар һәм ҡыҫҡартыуҙар
«Дүртмөйөш» һүҙе урынына ҡайһы бер тамғалауҙар һәм ҡыҫҡартыуҙар ҡуланылыуы мөмкин: дүртмөй, «\square» йәки « ♢ » символдары.
Тулы дүртъяҡ
Дүртъяҡ атамаһы дүртмөйөш атамаһына эквивалентлы булырға мөмкин булһа ла, уға йыш ҡына өҫтәмә мәғәнә һалалар. Тулы дүртъяҡ тип бер ниндәй икәүһе параллель булмаған һәм бер ниндәй өсәүһе бер нөктә аша үтмәгән дүрт тура һыҙыҡ атала. Бындай конфигурация Евклид геометрияһының ҡайһы бер раҫлауҙарында (мәҫәлән, Менелай теоремаһы, Гаусс тура һыҙығы, Обер тура һыҙығы, Микель тура һыҙығы һәм башҡалар) осрай, уларҙа йыш ҡына бөтә тура һыҙыҡтар ҙа бер береһен алмаштырыусан булалар.
Дүртмөйөш тигеҙһеҙлеге
Дүртмөйөштөң теләһә ниндәй ике яғының айырмаһы модуле ҡалған ике яғының суммаһынан ҙур түгел. Эквивалентлы: теләһә ниндәй дүртмөйөштә өс яғының оҙонлоҡтары суммаһы дүртенсе яғынан кәм түгел, йәғни : Дүртмөйөш тигеҙһеҙлегендә тигеҙлек, дүртмөйөш боҙолған булғанда ғына, йәғни уның бөтә дүрт түбәһе бер тура һыҙыҡта ятҡанда ғына үтәлә.
Ҡайһы бер дүртмөйөштәрҙең диагоналдәре үҙсәнлектәре
Иҫкәртеү 1: Трапецияларҙың дөйөм алғанда һәм тигеҙ эргәле трапецияларҙың перпендикуляр диагоналдәре юҡ, ләкин сикһеҙ күп һанда (оҡшаш булмаған) трапециялар һәм тигеҙ эргәле трапециялар бар, уларҙың ысынлап та диагоналдәре перпендикуляр һәм улар ниндәй ҙә булһа башҡа аталған дүртмөйөшкә оҡшамаған.
Үрге Йәркәй
Урамдары
Жуков тыҡрығы (Жукова (проспект))
Ивановка урамы (Ивановская (улица))
М.Горький урамы (М.Горького (улица))
Урау юл урамы (Объездная (улица))
Тимерязов урамы (Тимерязова (улица))
Йәримов урамы ({{lang-ru|Яримова (улица)})}
Сағанлы (Бәләбәй районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Литва тарихы
Литва тарихы — Литва Республикаһының (лит. Lietuvos Respublika) ил биләмәләренә кешеләр күсеп ултырған беҙҙең эраға тиклемге X-IX быуаттар аҙағынан алып бөгөнгө көндәргә тиклемге оҙайлы осорҙо үҙ эсенә алған тарихы.
Шкарлетова Мария Савельевна
Балалыҡ йылдары
Мария Савельевна Шкарлетова 1925 йылдың 3 февралендә Харьков өлкәһе Купянский районы Кисловка ауылында эшсе ғаиләһендә тыуған. Украин ҡыҙы.
Хәтер
17 июня 2004 года её именем назван медицинский колледж в городе Купянске Харьковской области Украины. Там же в честь фронтовых медсестёр установлен памятник, прообразом барельефа на котором стала санинструктор Мария Шкарлетова.
Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы
Биографияһы
Абдулхаҡ Абдрахман улы Ҡаһарманов 1927 йылдың 24 апрелендә Башҡортостан АССР-ы Оло Кәбәс ауылында (хәҙер бөткән ауыл) тыуған.
Артабаһ ғаиләһе Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылына күсә. Атаһы Абдрахман дини белемле була, ауылда ғәрәпсә балалар уҡыта. Уның ике ҡатыны була: Хәҙисә һәм Бүләкбикә.
Бородин Александр Порфирьевич
Йәшлеге
10 йәшендә химия менән ҡыҙыҡһына башлай, был мауығыуы йылдар үтеү менән тормошоноң иң ҙуршөғөлөнә әүерелә.
Химия һәм медицина
Шул уҡ йылда Хәрби-медицина ғалимдар советы Бородинды 1841 йылда сауҙагәр В. А. Кокоревтың һыу менән дауаланыу дауаханаһындағы минераль һыу составын өйрәнеү өсөн Солигаличҡа йүнәлтә. 1859 йылда «Мәскәү ведомостары» гәзитендә баҫылып сыҡҡан эше тураһындағы отчеты ысын мәғәнәһендә бальнеология буйынса ғилми хеҙмәт була, ул авторға киң танылыу алып килә.
Афғанстан
Афғанстан, шулай уҡ Ауғанстан (افغانستان, ), рәсми исеме — Афғанстан Ислам Әмирлеге (د افغانستان اسلامي امارت, ) — Үҙәк Азиялағы дәүләт, диңгеҙгә сығыу юлы юҡ. 2013 йылдың халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса халҡы 31 миллион, территорияһы — 652 864 кm².
Афғанстан — Көнсығыш менән Көнбайыш илдәре араһындағы юл сатында ятыусы боронғо миграция һәм сауҙа үҙәге. Ул бер яҡтан Көньяҡ һәм Үҙәк Азия, икенсе яҡтан Яҡын Көнсығыш араһында урынлашҡанлыҡтан, был төбәктәге илдәрҙең иҡтисади, сәйәси һәм мәҙәни мөнәсәбәттәрендә ҙур роль уйнай.
Исеменең килеп сығыуы
XIX быуатҡа тиклем был исем бары тик традицион пуштундар йәшәгән илдең атамаһы булып торған. Ә ил Кабул короллеге тип атап йөрөтөлгән. XVIII—XIV быуаттарҙа тарихтың айырым осорҙарында был илдә бойондороҡһоҙ Балхе короллеге лә булған. .
Рельефы
Афғанстан Иран таулығының төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Илдең байтаҡ өлөшөн тауҙар һәм улар араһындағы үҙәндәр тәшкил итә.
Аҙнай нефть ятҡылығы
Тасуирламаһы
Тәүлегенә дебит 1-5 мең м³ етә. Ятыш тәрәнлеге яҡынса 1900 метр. Геологик йәһәттән Сатай нефть ятҡылығы һәм Дим нефть ятҡылығы кеүек үк Абдулла бөгөлөнә ҡарай. Ятҡылыҡтың яҡынса координаттары: 53°30' так как 54°25' к-ш о.
Шәйхетдинов Рөстәм Рәжәп улы
Эшмәкәрлеге
Башҡорт композиторҙары әҫәрҙәрен популярлаштырыу һәм фортепианола башҡарыу оҫталығын үҫтереүгә индергән өлөшө, сәнғәт белеме һәм педагогика өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн 2005 йылда Ш. Бабич исемендәге республика дәүләт йәштәр премияһына лайыҡ була.
Әминев Әхмәҙулла Сәләхетдин улы
Әминев Әхмәҙулла Сәләхетдин улы (1905 йыл — 1944 йыл 8 апрель, Ҡырым АССР-ы Күл ауылы) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец.
Вотяк Мәнәүезе
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Дуҫлыҡ (Туймазы районы)
Тарихы
1925 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙан һуң барлыҡҡа килгән. 1981 йылда РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумы Указы менән Туймазы совхозы ҡасабаһының исеме Дуҫлыҡ тип үҙгәртелә.
Лелянга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Чёрная Терехта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ниғмәтуллин Рауил Хөрмәт улы
Биографияһы
Ҡуҙғалығыҙ-
Иңдәш булып йәндәш дуҫҡа,
Баймаҡ ҡалаһының 3-сө мәктәбе
Хәтер
Мәктәп бинаһында Чечняла хәрби хәрәкәттәр ваҡытында һәләк булған сығарылыш уҡыусыһы С. А. Гусневҡа арналған мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. Советтар Союзы Геройы З. А. Космодемьянская һәйкәле мәктәп ихатаһында урынлаштырылған.
Әбү Симбел
Күсереү (1964—1968)
ЮНЕСКО махсус комиссия йыя, уға ЮНЕСКО директоры, кәңәшләшеү комитеты етәксеһе һәм өс эксперт инә. Улар ҡомартҡыларҙы 30 тоннаға тиклем ауырлыҡтағы ҙур киҫәктәргә бүлеп, икенсе урынға күсереп тергеҙеүҙе күҙҙә тотҡан шведс-мысыр проектын яҡлай. Плотина 1960 йылда төҙөлә башлай. Ҡомартҡылар 1964—1968 йылдарҙа күсерелә. Эштәр совет белгестәре һәм сит ил инженерҙары тарафынан [источник не указан 1093 дня] башҡарыла.
Ломовка (Каслей-Кадад ҡушылдығы)
Ломовка — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каслей-Кадада йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юбилей баҡыр колчеданы ятҡылығы
Ятҡылыҡтарҙың тасуирламаһы
Юбилей ятҡылығы мәғдәндәре ике төрҙән тора: алтынлы көрән тимер мәғдәне һәм беренсел баҡыр колчеданы.
Троица сиркәүе (Гергети)
XIV быуатта төҙөлгән Хеви өлкәһендәге берҙән-бер  тәре -көмбәҙле ҡорам. Ғибәҙәтхана янында урта быуат манараһы һаҡланып ҡалған. Ҡорам эстән биҙәлмәгән, фрескалар юҡ, диуарҙары таш блоктан һалынған. Ҡорам эсендә ҡараңғы, электр үткәрелмәгән, ә тәҙрәләре тар. Металл ҡулсаларҙан торған тимер ишеге иғтибарға лайыҡ. Совет осоронда сиркәү ябыла, хәҙер Грузин православ сиркәүе тарафынан кире ҡайтарылған. Июль айында Гергетоб байрамына бында күп халыҡ йыйыла. Туристар араһында популяр.
Суханов Владимир Павлович
Башҡарыу оҫталығы
1975 йылдан —  Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы һәм концертмейстеры. Монголия, Дания, Финляндия, Германия, Перу, Шри-Ланка, Мальдив Республикаһы, Греция, Франция, Италия, Мысыр, Мальта, Израиль, Төркиә, Кипрҙа гастролдәрҙә була. Сыуашстанда, Татарстанда, Силәбе өлкәһендә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаларында, шулай уҡ халыҡ-ара Аксаков байрамдарында, «Уралдың музыкаль мәрйене» фестивалдәрендә (Түбәнге Тагил) ҡатнашшты. 2004—2007 йылдарҙа концерт төркөмдәре Астана, Мәскәү, Санкт-Петербург, Кемерово, Һарытау, Ырымбур, Силәбе, Париж, Истанбул ҡалаларында сығыш яһаны.
Чёрный Сугаш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яр-Бишҡаҙаҡ таш тоҙ ятҡылығы
Ишембай ҡалаһында урынлашҡан уң яҡ участкаһын «Башҡортостан сода компанияһы» акционерҙар йәмғиәте (лицензия УФА 00956 ТЭ) эшкәртә. Һул яҡ участкаһы бүлеп бирелмәгән ер аҫты фондында урынлашҡан.
Самтависи
Самтависи (სამთავისი) — Грузин Православ Сиркәүе Самтависи һәм Касп епархияһының кафедраль ҡорамы, Касп муниципалитетының Самтависи  ауылында урынлашҡан,Шид-Картли крайы  баш ҡалаһы Горинан  30 саҡрым алыҫлыҡта ята,  Бөтә донъя мираҫы исемлегенә кандидат
Исмәғилева Әлфиә Ибраһим ҡыҙы
Биографияһы
1974 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай.
Эркки Хуттунен
Биографияһы
1931—1956 йылдарҙа шулай уҡ үҙ архитектура бюроһында эшләй. Уның ҡоролмалары араһында — Коткала һәм Лауритсалдә ҡала советы бинаһы, Наккилала сиркәү.
Әйүпова Регина Рифат ҡыҙы
Биографияһы
Регина — халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй чемпионатының (18.11.2012, Суздаль) бронза призеры Әйүпова Руфина Рифат ҡыҙының (17.03.1999) апаһы.
Вотгать
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Верченко Иван Яковлевич
Биографияһы
Һуғыш башланғас Баҡыға эвакуациялана. Унда Яковлев Конструкторлыҡ бюроһына инженер-конструктор сифатында эшкә күсә, һәм бында һуғыш бөткәнсе тиерлек эшләй. 1943 йылда Конструкторлыҡ бюроһы менән бергә Мәскәүгә ҡайта. Эшләп йөрөү менән бер рәттән, фән, атап әйткәндә, күп үҙгәреүсәнле функциялар теорияһы менән шөғөлләнеүен дауам итә. 1949 йылдың 29 сентябрендә В. А. Стеклов исемендәге математика институтында докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Наградалары, исемдәре һәм дәрәжәләре
- 1949 сентябрь — физика-математика фәндәре докторы, диссертация темаһы «Исследования по теории площади поверхностей».
Ярмунса
Исеме
Ауылдың исеме Ярмунса йылғаһыны исеменән алынған.
Ҡорайыштар
Иң танылған ҡорайыш
Рисаләт иңгәс, бик күп ауырлыҡтар кисереп, быуаттарға, ҡитғаларға таралған Аллаһ динен кешеләргә тапшыра, Мәккәне Ислам донъяһының үҙәгенә әүерелдерә
Ҡурәйш сүрәһе
Ҡөрьән Кәримдә ҡорайыш ҡәбиләһенә бағышланған 106-сы сүрә «Ҡурәйш сүрәһе» (سورة قريش)тип атала. Ҡурәйш (ҡорайыш) сүрәһе 4 аяттан тора, Мәккәлә иңгән. Риүәйәте:ҡорайыш ҡәбиләһе йылына ике мәртәбә сауҙагәрлек маҡсаты менән сәфәр ҡылған. Ҡыш көнө Йәмәнгә, йәй көнө Шамға (Дамаск) барғандар. Ҡайҙа ғына барһалар ҙа, уларҙы Харам-Шәриф (изге ғибәҙәтхана) әһеле тип хөрмәт иткәндәр. Аллаһы тәғәлә уларға биргән ниғмәттәрен бәйән итеп, әлеге сүрәне иңдергән.
Кобзарь (шиғырҙар китабы)
«Кобзарь» (хәҙерге орфографияла укр. Кобзар; Шевченко Кобзарь — үҙе тере ваҡыттағы баҫмалар орфографияһында) — Тарас Шевченконың шиғри әҫәрҙәре йыйынтығы.
Самсонова Галина Алексеевна
Биографияһы
1985 йылда Мәскәү технология институтының Өфөләге факультетын тамамлай.
Кобзарь (шиғырҙар китабы)
Беренсе баҫма
Беренсе баҫма ярыжка телендә сыға (украин теленең русса уҡыу ҡағиҙәләренә нигеҙләнгән орфографияһы); Шевченко үҙе иҫән саҡта күпселек ҡулъяҙмаларында ошо стилде һаҡлаған:
Сәғитова Азалия Наил ҡыҙы
Биографияһы
Рәсәй һәм Башҡортостан йыйылма командаһының баш тренеры Юрий Владимирович Черток «Республика Башҡортостан» гәзитендәге әңгәмәлә (15.01.2008) Башҡортостан шашкаһының киләсәген билдәләп үтә:
Ҡыуғынсылар йырҙары
Тарихы
Аҡса ла бирһәм, алырһың,	Деньги мои получишь, Гөлмәрйен янсыҡҡа һалырһың. В кошелек из бисера положишь. Гөлмәрйенкәй янсыҡ, мәрйен суҡ,	Ненадолго хватит кошелька — Әллә кемгә тороп ҡалырһың. Как ты потом проживешь одна
Шаһыбал исемле Инйәр төбәге һалсыһы ла шундай фажиғәле яҙмышҡа дусар булған.
15 март
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Байғужа һоро күмер ятҡылығы
Тасуирламаһы
Көньяҡ Урал күмер бассейнының 54 ятҡылығының береһе һуңғы олигоценда (төйлөгән свитаһы) формалаша башлаған иртә миоцен осоронда (көйөргәҙе свитаһы) максимумға еткән һәм һуңғы миоценда (ушҡатлы свитаһы) формалашҡан. Күмерле формациялар формалашыу процесы ҡыҙыл төҫтәге пермь ултырмаларынан торған нигеҙҙә барлыҡҡа килгән.
Колхида
Тарих
Тарихсылар фекеренсә, хәҙерге Грузия территорияһындағы һүҙгә алынған беренсе дәүләт — Колхид батшалығы, Ҡара диңгеҙҙең көнсығыш ярында урынлашҡан. Беренсе тапҡыр уның тураһында б. э. т. I мең йыллыҡ уртаһында грек авторҙары Пиндар һәм Эсхил телгә ала. Грузия тарихсылары шулай уҡ Геродоттың Алғы Азияның дүрт халҡы тураһындағы эшенә ҙур әһәмиәт бирә: фарсы, мидяндар, сасперс һәм колхтар, һуңғылар, фарсылар кеүек үк, үҙ дәүләтле була алған. Рәсми грузин тарихнамәһе Колхиданың б. э. т. I мең йыллыҡ уртаһында юғары үҫешкән, полистар урындағы халыҡ менән нигеҙләнгән, грек йоғонтоһо тик импорт менән сикләнгән тип һанай. Әммә археологтар эҙләнеүҙәре һөҙөмтәһеҙ була. Болтунова билдәләүенсә, аргонавт тураһындағы мифта ваҡыты һәм йөкмәткеһе билдәһеҙ. Бәлки ысынбарлыҡҡа ҡағылышы булмаған сюжеттар һуңғараҡ ҡына Колхида менән ассоциялана башлай. Геродот яҙмаларын дәүләт булғанын дәлилләү түгел, ә колх ырыуҙарының Әхмәнидтәр дәүләте менән бәйләнешен күрһәтеү итеп ҡарарға кәрәк. Яйленко ла б. э. т. IV быуатта Колхидала ҡала мәҙәниәте үҫешкән дәүләт булыуында икеләнә. Encyclopædia Iranica Әһмәнидтәр хакимлығы ваҡытындағы (б. э. т. 546—331 йылдар) протогрузин ырыуҙарына ҡарауы яҡлы.
Гректарға Колхида б. э. т. VI быуаттан Диоскуриада һәм Фасис грек колониялары аша билдәле була. Боронғо грек мифологияһында Колхида һәм Кавказды етеп булмаҫлыҡ «ер сиге» тип һанайҙар. Кавказ тауҙарына Прометей бығауланған, Колхида батшалары ҡояш аллаһы Гелиос тоҡомонан. Колхидаға Аргонавттар алтын руно артынан бара.
Әлимғолов Искәндәр Арыҫланбәк улы
Биографияһы
1930 йылда Искәндәр Арыҫланбәк улы Стәрлетамаҡ педагогия техникумын, һуңыраҡ ситтән тороп уҡытыусылар институтын тамамлай. Башланғыс кластар, физика һәм математика уҡытыусыһы, мәктәп директоры булып эшләй.
Сөләймәнов Рөстәм Сәлих улы
Биографияһы
2004—2008 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Милли симфоник оркестры дирижеры.
Дева Мария Рождествоһының базиликаһы (Мариацелль)
Тарих
XIV быуатта  Венгрия короле Бөйөк Людовик инициативаһы менән роман стилендә төҙөлгән сиркәүҙе тулыһынса готика стилендә яңынан төҙөгәндәрт.Сиркәүҙең яңы йортона  90 метрлы шпиль өҫтәгәндәр.1420 һәм 1474 йылдарҙа был йорт янғындан ҙур зыянланған. XVII быуатта император Фердинанд III сиркәүҙе яңынан төҙөү өсөн ҡаҙнанан бик күп аҡса бүлгән. Үҙгәртеп төҙөү 1644 - 1683 йылдарҙа итальян архитекторы  Доменико Шассиа етәкселеге аҫтында башҡарылған һәм  уның тарафынан  йорттоң готика стиленә бик күп барокко элементтары өҫтәтелгән. йорто күп арочный элементтары.Сиркәүҙең яңы барокко интерьерын  билдәле архитектор И. Б. Фишер фон Эрлах төҙөгән.
Сөләймәнов Рөстәм Сәлих улы
Ижади юлы
Милли симфоник оркестр менән бергә башҡорт авторҙарының әҫәрҙәрен яҙҙыра, улар араһында: З. Исмәғилев, Л. Исмәғилева, А. Березовский, Р. Сабитов, А. Хәсәншин, С. Сальманов һәм башҡалар. Сөләймәнов Рөстәм коллектив менән халыҡ-ара фестивалдәрҙә ҡатнаша.
Дева Мария Рождествоһының базиликаһы (Мариацелль)
Хаж
XIV—XV быуаттарҙа хажға барыусылар араһында Австрия халҡы ғына түгел, ә байтаҡ ҡына күрше илдәрҙең  халыҡтары, щул иҫәптән венгрҙар, чехтар, булған.Контрреформациянан һуң  Габсбург тар  Мариацеллгә милли изге урын статусын биргәндәр. Император Иосиф II күп кенә Австрия монастырҙарын, шул иҫәптән Мариацелль монастырын да таратҡан һәм хажға йөрөүҙе лә тыйған. Хәҙерге ваҡытта Мариацеллгә йыл һайын  яҡынса бер миллион кеше хажға килә.
Уртаморон (Ишембай районы)
«Уртаморон» атамаһы «урта» (средний, срединный) һәм «морон» — тауҙың сығып торған өлөшө (выступ) һүҙҙәренән алынған.
Ландшафт
Тауҙа һоро урман тупрағында иң япраҡлы урмандар үҫә.
Һынташты (археология)
Һынташты — бронза дәүере археологик ҡомартҡылары комплексы. Радиоуглерод дата билдәләү өлкәһендәге иң яңы тикшеренеүҙәр буйынса, һынташты боронғо ҡомартҡыларының йәше б. э. т. XXI быуаттар араһындағы осор менән билдәләнә.
Органик булмаған химия
Органик булмаған химияның теоретик нигеҙе булып тора периодик закон һәм уның буйынса эшләнгән Менделеевтың периодик системаһы тора. Органик булмаған химияның төп бурысы — заманса техника талап иткән кәрәкле яңы материалдар булдырыу ысулдарын эшләү һәм фәнни яҡтан нигеҙләү.
Моршанка
Моршанка (Уранка) — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының уң ярына тамағынан 727 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Добриха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Урал аръяғы агросәнәғәт колледжының Иҫке Собханғол филиалы
Һөнәр биреү
Теләге булғандарға электр һәм газ менән иретеп йәбештереүсе һөнәре алыу мөмкинлеге бар. Көндөҙгө бүлектең бөтә төркөмдәрендә лә «В» категорияһындағы водитель һөнәренә уҡытыу алып барыла.
Ғосман империяһында мөхәжирлек
Депортация һәм Греция менән халыҡтарҙы алмашыу
XIX быуат аҙағында, XX быуат башында сәйәси һәм хәрби сәбәптәр буйынса Кесе Азияла һәм Балҡанда бер нисә этник һәм дини община бөтөрөлә, был процесс 3 миллиондан ашыу кешегә ҡағыла. 1914 йылға тиклем ҡасаҡтар башлыса мосолмандар була. Европа территорияларын юғалтыуға бәйле төрөктәрҙең коллектив рәүештә рухи йәрәхәтләнеүе төрөктәрҙә башлыса мосолмандар йәшәгән Кесе Азияла тыуған ил төҙөү кәрәклеге тураһындағы инаныуға килтерә, шул маҡсатта Ғосман империяһынан гректар һәм әрмәндәр ҡыуыла. Һөҙөмтәлә әрмәндәр һәм гректар геноцидты татый. Ошо тарихи нигеҙҙә Греция менән Төркиә араһында этник аҙсылыҡтар менән алмашыу тураһында ҡарар ҡабул ителә.
Дорок
Дорок — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Троца йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Утарйорт (тау)
Иң бейек нөктәһе— 608,5 м. Битләүҙәре текә. Тау тоҡомо һәүерташтарҙан, рифей ҡомташтарынан тора.
Ландшафт
Һоро урман тупрағында киң япраҡлы урмандар үҫә.
Бебрисцихе
Легенда
Ҡәлғәгә ҡасандыр  кенәз  Симеон хужа була. Кенәздең улы Мамука һәм ҡыҙы Макрине була. Кенәз үлгәндән һуң ҡәлғәне Мамука ала, уның хакимлығы крәҫтиән- подданныйҙар өсөн ауыр йөк булып ята, һалымдар саманан тыш артыҡ һалына. Уны изге Макрина выжданына саҡырырға тырыша, әммә яуыз ағаһы уны башняға бикләй. Бер ваҡыт ул ҡамсыһы менән крәҫтиәндәренә ташлана, шунда ҡапыл уның аяғына ҡара йыландар сырмала. Ҡурҡышынан Мамука гөнаһтары өсөн тәүбә итә башлай, бөтә имениеһын таратырға, ә үҙе ҡорам өсөн аҡса йыйырға  вәғәҙә итә. Башнялағы һеңлеһе Макрине ла ағаһы өсөн доға ҡыла. Аллаһы тәғәләгә уларҙың доғалары барып етә, Мамуканың аяғынан йыландар, әйтерһең, ҡоро тамырҙар кеүек ҡубып төшә. Мамука китә, Макрине монахиня була. Макринеға 70 йыл ғүмер бирелә, уны ерләшеүгә бер билдәһеҙ ҡарт килә, гүр эйәһенең маңлайынан үбә һәм  «Ҡәрендәшем минең! Мин үҙем нәҙеремде үтәнем» тип әйтә. Һәм үлә. Ә кешеләр был урынды «Бебрисцихе» (ҡарт ҡәлғәһе) тип атай башлайҙар.
Әҙәбиәт
ვახუშტი, «საქართველოს გეოგრაფია», ტფილისი, 1904 წ., გვ. 89-90
Һылтанмалар
Крепость Бебрисцихе, Мцхета, Грузия, история, путеводитель по крепости
Маяҡтау
Тасуирламаһы
Көньяҡ Уралдың көнбайыш тау алдында, Сатра шишмәһенең үрге ағымында урынлашҡан Маяҡтау (Аҫылташ) тәбиғәт комплекстары һәм уның тирә-яғы һаҡлана. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2003 йылдың 19 апрелендәге 146-сы Ҡарары менән үҫемлектәрҙең үҫеү шарттарын насарайтҡан һәм тәбиғәт ҡомартҡыһына кире йоғонто яһаған эшмәкәрлек тыйыла.
Һаҙари ислам
Хадари ислам (Islam Hadhari — цивилизациялы ислам) Малайзия премьер-министры Абдулла Бәдәүи тәҡдим иткән концепция. "Ислам терроризмы"нан ситтә тороуҙы аңлата.
Йәрмөхәмәт (Туймазы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек милләт башҡорттар (79 %).
Географик урыны
Оло Нөгөш йылғаһы (Өҫән йылғаһы бассйны) буйында урынлашҡан.
Елнать (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мечка (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Бедиа соборы
Собор 999 йылда абхаз батшаһы Баграт III тарафынан Божья Матерь Влахерна иконаһы хөрмәтенә төҙөлә. Ҡорамда уның кәшәнәһе бар. XIII быуатта Бедиа соборы реставрациялана, яңынан көмбәҙе һәм фасады төҙөлә. Планында ҡорам үҙенең формаһы менән көмбәҙле була. Стеналары юнылған таштан һалынған. XVII быуатта сиркәү ғибәҙәттәре туҡтатыла, XIX быуатта яңыртыла.
Ставрополь
Ставрополь (Ставрополь, σταυρός — «тәре»,  — «ҡала»; Шъэт-Къалэ) — Ставрополь крайының үҙәге.
Яңы Көс
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әбүталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы
Биографияһы
Р.Ә.Әбүталипова республиканың, Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эштәрендә лә әүҙем ҡатнаша. II Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты. Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар ойошмаһының бюро, ҡала гәзите "Ашҡаҙар"ҙың редколлегия ағзаһы  ла  ул. Моңло т ауышы менән башҡорт халыҡ йырҙарын сәхнәлә башҡарыу - уның Хоҙай биргән тағы ла бер һәләте. Аҡылы камил, күңеле саф, кешеләргә ихлас, үтә лә егәрле, изгелекле Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалында буласаҡ уҡытыусыларға  белем бирә һәм күп  яҡлы таланты менән уртаҡлаша.
Дөмәй
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Подольск баҡыр-цинк ятҡылығы
Тарихы
1971 йылда асылған, туранан-тура Подольск ауыл эргәһендә урынлашҡан.
Әбдрәхимов Сәғит Ҡәйүм улы
Хәтер
Әбдрәхимов Сәғит Ҡәйүм улының исеме Башҡортостан баҫмаларында һәм Баймаҡ районының Темәс ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Бөрйән районы хакимиәте
Бөрйән районы хакимиәте (рус. администрация Бурзянского района) — урындағы үҙидараның башҡарма органы. Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында урынлашҡан.
Огинский Михаил Клеофас
Бала сағы
Михаил Клеофасҡа фортепианола уйнарға Огинскийҙар ғаиләһенең һарай музыканты Осип Козловский өйрәтә, артабан Джованни Джорновики уны скрипкала уйнарға өйрәтә, һуңыраҡ ул Италияла Дж. Б. Виотти һәм П. М.&nbsp;Ф.&nbsp;Байо ярҙамында скрипка буйынса алған белемен нығыта.
Сәйәси эшмәкәр
Сәйәси эшмәкәрлек менән 1789 йылда шөғөлләнә башлай.
1810 йылда Огинский Санкт-Петербургҡа күсә һәм Рәсәй империяһы сенаторы була, сәйәсәт менән әүҙем шөғөлләнә. 1810—1812 йылдарҙа император Александр Беренсенең ышаныслы кешеһе була. Александр I-гә Рәсәй империяһы составында Бөйөк Литва кенәзлеген булдырыу проектын тәҡдим итә (проект Огинский планы исеме аҫтында билдәле) әммә проект кире ҡағыла.
Мазель Лев Абрамович
Ижади биографияһы
1932 йылда Мәскәү дәүләт консерваторияһының аспирантураһын (ғилми етәксеһе — профессор М. В. Иванов-Борецкий) тамамлай һәм сәнғәт фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһе ала.
Шараш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чавчавадзе Илья Григорьевич
Ижады
1857 йылда уҡ Чавчавадзе «Цискари» («Таң») грузин журналында бер нисә ҙур булмаған шығыр баҫтыра; һуңынан уның әҫәрҙәре «Дроэба» («Ваҡыт») гәзитендә, «Кребули» («Йыйынтыҡ»), үҙе асҡан «Сакартвелос Моамбе» («Грузин хәбәрҙәре») һәм "Иверия"лаһәм әле лә нәшер ителгән «Моамбе» грузин журналындаи донъя күрә. «Эпизод из жизни разбойников», «Призрак», «Дмитрий Самопожертвователь», «Отшельник» һәм «Мать и сын» поэмалары; «Кациа-Адамиани» ("Грузин хәбәрҙәре"ндә, 1863 һәм айырым Санкт-Петербургта), «Рассказ нищего» (там же и отдельно), «Сцены из первых времен освобождения крестьян» («Кребуль», 1865 и отдельно), «Письма проезжего» («Кребуль», 1864), «Вдова из дома Отара» («Иверия», 1888), «Странная история» («Моамбе»), «Рождественский рассказ» һәм «У виселицы» («Иверия») повестары һ.б. Чавчавадзе үҙе иҫән сағында уның бер нисә бәләкәй шиғыры һәм «Отшельник» поэмаһы рус теленә тәржемә ителә. Уларҙың бер өлөшө Тифлистә нәшер ителгән айырым йыйынтыҡта, бер өлөшө «Русская Мысль», «Живописное Обозрение», «Вестник Европы» һ.б. баҫмаларҙа донъя күрә. «Отшельник» поэмаһы инглиз теленә һәм проза формаһында француз теленә тәржемә ителә. Немец телендәге бер нисә бәләкәй шиғыры «Georgische Dichter» (Лейпциг, 1886; Дрезден, 1900) йыйынтығына индерелә. Чавчавадзе А. С. Пушкинды, М. Ю. Лермонтовты, Тургеневты, Гейнены, Фридрих Шиллерҙы һәм Иоганн Вольфганг Гётены грузин теленә тәржемә итә. Кенәз Иван Мачабели менән берлектә Уильям Шекспирҙың "Король Лир"ын ауҙара. Сәйәси, публицистик, тәнҡит һәм педагогик йөкмәткеле бик күп мәҡәләләр, шулай уҡ Григорий Дмитриевич Джамбакуриан-Орбелианиҙың шиғырҙар китабына баш һүҙ яҙа. Патриотик ҡарашта тора. «Армянские ученые и вопиющие камни» (1902 йыл) мәҡәләһе рус теленә тәржемә ителгәс, урындағы әрмән матбуғатында шау-шыу тыуҙыра. Грузияла В. Величконың әрмәндәргә ҡаршы мәҡәләләрен ҡабаттан баҫтыра.
Химик ҡушылмалар
Сифат һәм миҡдар составы
Химик ҡушымта сифат-миҡдар составын билдәләү өсөн химик анализдың төрлө ысулдары ҡулланыла (мәҫәлән, колориметрия, хроматография). Был ысулдарҙы аналитик химия фәне өйрәнә.
Ирпинь (йылға)
Ирпинь (Ірпінь) — Украиналағы йылға. Житомир һәм Киев өлкәләре аша көньяҡҡа табан аға. Днепрҙың (Киев һыуһаҡлағысы) һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 162 километр.
Электроника
Йәнә электрон аппаратураһы ла ҡыҫҡаса электроника тип йөрөтөлә.
Электроника өлкәләре
Электрониканың түбәндәге өлкәләре бар: Электрон ҡулайлама электр сигналы төрлө физик процестар ҡатнашлығында эшкәртелгән төрлө-төрлө материалдарҙы һәм мөхиттәрҙе солғай ала. Әммә һәр ҡулайламала мотлаҡ электр сынйыры була.
Ҡаты есемле электроника тарихы
Ҡаты есемле электроника термины әҙәбиәттә XX быуат уртаһында ҙур күләмле һәм түбән һөҙөмтәле радиолампаларға алмашҡа килгән транзистор, ярымүткәргесле диод кеүек ярымүткәргесле элемент базаһындағы ҡулайламаларҙы атау өсөн барлыҡҡа килә. Терминдың «ҡаты есем» тигән өлөшө шуға бәйле: электр тогына идара итеү процесы, радиолампалағы вакуумдан айырмалы, ярымүткәргестең ҡаты есемендә бара. XX быуат аҙағында был термин ҡулланылмай башлай, сөнки беҙҙең цивилизациялағы бөтә электроника былай ҙа тик ярымүткәргесле ҡаты есемле әүҙем элемент базаһын ғына файҙаланғанлыҡтан, атамаһында ҡаты есемле тигән төшөнсәне һыҙыҡ өҫтөнә алыуҙың хәжәте ҡалмай.
Элементтарҙы алыу технологияһы
Ҡаты есемле электроникалағы әүҙем һәм һүлпән элементтар ярумүткәргестең (йышыраҡ кремнийҙың) бер генә төрлө үтә саф кристалында эшләнә; бының өсөн инжекция ысулы йә кристалдың тәғәйен координаталарына башҡа химик элементтарҙың атомдарын, ҡатмарлыраҡ (шул иҫәптән органик) матдәләрҙең молекулаларын өрҙөрөү ысулы ҡулланыла. Инжекция ысулы инжекцияланған (легирланған) урында ярымүткәргестең үҙенсәлектәрен үҙгәртә һәм диод йәки транзистор йәки һүлпән элемент (резистор, үткәргес, конденсатор йә индуктивлыҡ кәтүге, изолятор һәм башҡалар) хасил итә.
Электроника эволюцияһында сираттағы баҫҡысты, бәлки, оптик электроника биләр һәм фотон төп элементҡа әйләнер.
Аналоглы һәм цифрлы электроника араһындағы төп айырмалар
Аналоглы электроника был ысулдарҙың иң ябайын — нисбәтле бер үлсәмле кодлаштырыуҙы ҡуллана, уның асылы мәғлүмәт сығанағының физик параметрҙарын электр яланының йәки көсөргәнештең аналогик физик параметрҙарына сағылдырыуҙан (амплитудаларҙы амплитудаларға, йышлыҡтарҙы йышлыҡтарға, фазаларҙы фазаларға һ.б.) ғибәрәт.
Ҡайынтүш мәктәбе (Бөрйән районы)
Ҡайынтүш мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауыл советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Адресы: Иҫке Собханғол аулы, Ҡыҙыл таш урамы, 16
Шашикман
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Суляевка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл советы (Ишембай районы)
Медицина
Ауыл биләмәһендә 5 фельдшер-акушер пункты (һәр береһе сменаһына 21 ауырыуҙы ҡабул итә ала) эшләй: Әптек, Ҡарайған, Сәлих, Урман-Бишҡаҙаҡ ауылдарында. Ауыл биләмәһе халҡы һаулыҡ һағы объекттары менән тулыһынса тәьмин ителгән.
Һыу ресурстары
Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл советы ауыл биләмәһе ауылдарындә йәшәүселәр ауылдарҙағы шәхси скважиналарҙан сыҡҡан һыуҙы файҙалана. Һыу таҙартыу стадияһын үтмәй.
Коваленко Константин Иосифович
Биографияһы
РСФСР Мингео Баш нефть разведкаһының начальнигы урынбаҫары (1966—1972); Бөтә Рәсәй ғилми-тикшеренеү нефть геологияһы институтының секторы мөдире (1972—1982); ВНИПИМорнефтегазда эшләй (1982—1988).
Рождественская Татьяна Всеволодовна
Хеҙмәттәре
Авторҙаш:
Мөхәррирләү һ.б.:
Шығай ауылы эргәһендә ҡарт ҡарағас
Тасуирламаһы
Тәбиғәт ҡомартҡыһы Белорет районының Шығай ауылынан Сермән ауылына табан юл буйлап, Шығайҙан 2,25 км алыҫлыҡта (автомобиль юлынан 10 м уңда) урынлашҡан. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2005 йылдың 21 июлендәге 673-р һанлы бойороғо менән ҡарт ҡарағас ботаник (дендрологик) тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә була. Тәбиғәт ҡомартҡыһының сиктәре 61,8 метр радиуслы түңәрәк формаһында билдәләнгән, уртаһында һаҡланған ағас урынлашҡан. Әбйәлил районындағы йәше инструменталь билдәләнгән Ҡараһыйыр ҡарағасынан һуң Башҡортостан Республикаһының иң оло ҡарағасы. Ағас Төньяҡ Ҡыраҡа һыртының көнсығыш шлейфында, автомобиль трассаһы менән йәнәш ҡайын-ҡарағас урманы ситендә урынлашҡан. Һуңғы йылдарҙа ҡарағас тирәләй йәш ҡайынлыҡ барлыҡҡа килгән. Ағастың йәше 460 йылдан ашыу (тыуған йылы яҡынса 1550 йыл), күкрәк бейеклегендә диаметры 144 см, әйләнә оҙонлоғо — 4,5 м, бейеклеге — 20 м. Ҡарағастың осо 1899 йылда йәшен һуғыуҙан ҡорой. Үткән быуаттың 70-се йылдарына ағас иҫке осона параллель яңы ос барлыҡҡа килтергән, ләкин ул да ҡороған, күрәһең, уны ла йәшен һуҡҡандыр. Ҡарағастың үҙағасы тулыһынса һау-сәләмәт, ә был йәштә, ғәҙәттә, башҡа ҡарт ҡарағастарҙың үҙағасы ҡыуышлы була.
Ингирь (Шохма ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).