cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Перевалова Любовь Евграфьевна
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1966-1971 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Балаҡатай район комитеты секретары. <!-- В 1971-91 годах инструктор, секретарь (с 1977) райкома КПСС. В 1991-99 годах — заместитель председателя районного Совета депутатов. Многократно избиралась депутатом районного Совета, возглавляла его постоянные комиссии. Избиралась делегатом XV съезда ВЛКСМ (1966). Активный организатор и участник художественной самодеятельности, инициатор проведения крупных культурно-массовых и общественно-политических мероприятий (праздник частушки и русской песни, праздники малых деревень, эстафеты труда и культуры и т.д.). На всех участках работы проявляла высокую ответственность, требовательность к себе и коллегам, чуткое отношение к людям.
Иҫке Хәлил (Дыуан районы)
Тарихы
Иҫке Хәлил ауылына Себер даруғаһы Һарт улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ауылдың атамаһы — улус старшинаһы Хәлил Яҡуповтың исеменән. Ауыл яҡынса 1776 йылдан билдәле, йәниҫәп материалдарында Халилево (Халилово) тип теркәлгән.
Мәсет, училище, 2 һыу тирмәне булған.
Ларин Юрий Анатольевич
Биографияһы
Ларин Юрий Анатольевич 1981 йылдың 27 июлендә ҡаты ауырыуҙан һуң вафат була. Өфө ҡалаһының Көньяҡ зыяратында ерләнгән.
Түләбаев Марат Сәйфулла улы
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
2007 йылдан Үҫәргән ырыуы башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитет рәйесе — Ҡор башы итеп Марат Сәйфулла улын һайлап ҡуя.
Әҙәби ижады
М.Түләбаев сығарған тәүге китап — «Булат Ишемғол. Тормошо һәм ижады» — Булат Ишемғоловтың фажиғәле, әммә иҫ киткес сағыу тормошо хаҡында.
Иҫке Сәфәр
География
Ауыл Бүтәҙә һәм Терпеле йылғалары буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайыштараҡ 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға бүләр ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Тәүге тапҡыр 1757 йылда телгә алына. Ауыл Бүләр улусының Бүләр түбәһенә ҡарай, ә һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә состаында була. Башҡортостанда кантон идаралығы осоронда, 11-се башҡорт кантоны 1-се йортона ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.
Төймә
Йышыраҡ төймә уртаһында ике йәки дүрт тишекле, түңәрәк итеп эшләнелә. Әммә квадрат, өсмөйөш, цилиндр йәки тупсыҡ рәүешлеләре лә осрай.Уларҙың тишек һандары ла төрлөсә була.
Төймәгә ҡулланылған материалдар
Төймәләр төрлө материалдарҙан эшләнгән һәм эшләнә: металл, быяла, ағас, гәрәбә, мәрүәт (перламутр), күн, һөйәк, фарфор, эбонит һәм башҡалар.
Курд теле
Курд телдәренең таралышы
Курд телдәренең иң таралған урыны булып Төркиә, Иран, Ираҡ, Сүриә, Азербайжан, Иордания һәм Әрмәнстан кеүек илдәр иҫәпләнә. 60 % курдтар Төркиәлә, Төньяҡ- көнбайыш Иранда, Ираҡтың һәм Сүриәнең (Көнбайыш, Төньяҡ-көнбайыш, Көньяҡ-көнбайыш һәм Үҙәк Курдистан) төньяғында йәшәй. Улар куманджи диалектында аралаша. Курдтарҙың 30 % самаһы Көнбайыш һәм Көньяҡ-көнсығыш Иранда, Көнсығыш һәм Көньяҡ-көнсығыш Ираҡта йәшәй һәм сорани диалектында һөйләшә (Көньяҡ һәм Көньяҡ-көнсығыш Курдистан). Курдтарҙың ҡалған өлөшө зази (думили) һәм гурани (көньяҡ курд) диалектын ҡуллана FB.ru: http://fb.ru/article/275086/kurdskie-yazyiki-alfavit-pismennost-territoriya-rasprostraneniya-i-uroki-dlya-nachinayuschih.
Комплекслы анализ
Дөйөм төшөнсәләр
Артабан комплекслы функцияның сикләнгәнлеге тураһында әйтелгән һәр ерҙә, уның модуленең сикләнгәнлеге күҙ уңында тотола (бынан ике компонентының да ғәҙәттәге мәғәнәлә сикләнгәнлеге килеп сыға).
Комплекслы функцияларҙы интеграллау
тигеҙләмәһе комплекслы яҫылыҡта ниндәйҙер \gamma өлөшләтә-шыма кәкре һыҙыҡты бирһен ти, ә f(z) функцияһы был кәкренең нөктәләрендә бирелһен. Параметр бирелгән интервалды n тигеҙ өлөшкә бүләйек: һәм Был сумманың n сикһеҙ ҙурайғанда сикләнмәһе (комплекслы) был f(z) функцияһынан \gamma кәкреһе буйлап интеграл тип атала; ул ошолай тамғалана: Теләһә ниндәй \gamma буйынса өҙлөкһөҙ f(z) функцияһы өсөн, был интеграл бар һәм параметр буйынса ғәҙәттәге ысын интеграл аша иҫәпләп сығарылырға мөмкин: Бында u,\;v — f(z)-тың компоненттары. Был күренештән шунда уҡ комплекслы интегралдың үҙсәнлектәре ысын кәкре һыҙыҡлы интегралдың үҙсәнлектәренә оҡшаш икәне килеп сыға.
Контурлы интеграл
Комплекслы һәм ысын интегралдарҙы өйрәнеү өсөн башҡа ҡеүәтле инструменттар:
Лоран рәте
Функцияның үҙ-үҙен тотошон айырылған айырым нөктәнең, йәғни эргә-яғында функция аналитик, ләкин нөктәнең үҙендә йә аналитик түгел, йә билдәләнмәгән нөктәнең эргәһендә тикшереү ҙур практик әһәмиәткә эйә. Дәрәжәле рәт бында файҙаһыҙ, шуға күрә дөйөмөрәк булған Лоран рәте индерелә: Әгәр Лоран рәтенең йыйылыусанлыҡ өлкәһе буш булмаһа, ул түңәрәк ҡулсанан ғибәрәт: r<|z-z_0|<R.
Ысын анализда өҫтәмәләр
Комплекслы үҙгәреүсәнле функцияһына күскәндә хәл асыҡлана, уның ике айырым нөктәһе бар икәне күренә: \pm i. Ярашлы рәүештә, был функцияны Тейлор рәтенә тик  түңәрәгендә генә тарҡатырға мөмкин.
Жуков Михаил Фёдорович
Жуков Михаил Федорович (, Верховье станицаһы, Орел губернаһы — 4 декабрь 1998, Новосибирск) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, аэродинамика һәм газ разрядлы плазма өлкәһендә белгес. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы. СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты.
Үҫмер йылдары
Уҡыуын дауам итеү өсөн уҡыу йортон һайлап, Михаил К. Э. Циолковскийға хат яҙа, уның популяр китаптарын уҡыған була һәм ошо һайлауҙа ярҙам итеүен һорай. Яуап хатында аныҡ фекер әйтелә — Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетына уҡырға инергә кәрәк.
Фәнни эше
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе — газ разрядлы плазманы һәм плазмотрондарҙы тикшереү.
Сибирчата-Вож
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Динамо (стадион, Өфө)
Стадиондың тасуирламаһы
2012 йылдың йәйендә стадиондың футбол майҙанына яһалма газон түшәлә, уның йылытыу системаһы юҡ.
Илисуин ҡурсаулығы
Булдырыу маҡсаты
Ҡурсаулыҡ Оло Кавказдың көньяк битләүендә тәбиғәт комплекстарын һаҡлау, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһында һирәк төрҙәрҙе һаҡлау һәм арттырыу, урмандарҙы элекке хәленә тиклем тергеҙеү, тау йылғалары тупраҡты ашауын булдырмау маҡсатында төҙөлә.
Рыть-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Морони
Географияһы
Ҡала Нгазиджа (элек Гранд-Комор булараҡ та билдәле булған) утрауының көнбайыш ярында, 2361 метр бейеклектәге Картала янар вулканы итәгендә урынлашҡан. Вулкандың һуңғы урғылыуҙары 2005 һәм 2006 йылдарҙа булған. Морони вулкандың кратерынан 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Транспорты
Морониҙан 15 саҡрым алыҫлыҡта Хахайя ауылында принц Сәйет исемендәге халыҡ-ара аэропорт урынлашҡан. Ҡаланың диңгеҙ порты аша материк (Африка) һәм Комор архипелагының башҡа утрауҙарына, шулай уҡ Мадагаскарға һәм Һинд океанының башҡа утрауҙарына даими йөк ташыу башҡарыла.
Лазарев Николай Иванович
Биографияһы
1944 йылдың 18 сентябрендә 24-се танк бригадаһының моторлаштырылған батальонының автоматсыһы (2-се Балтик буйы фронты, 3-сө удар армия, 5-се танк корпусы,) Латыш ССР-ндағы Скудрес торама пункты өсөн алышта дошмандың ауыр танкылар ярҙамында үткәрелгән контратакаһын кире ҡағып, танкыға ҡаршы граната менән алда килгән «Тигр»ҙы сафтан сығара һәм батальондың уңышын тәьмин итә. 1944 йылдың ноябрендә Советтар Союзы Геройы исеменә тәҡдим ителә, әммә 3-сө дәрәжә Дан ордены менән наградлана (16 ноябрь 1944).
Владимиров Владимир Владимирович
Белеме
1997 йылда Өфө дәүләт нефть техник университетына уҡырға инә (буласаҡ һөнәре — тәбиғи энергия ташыусы һәм углерод материалдарының химик технологияһы).
Ставрополь крайы губернаторы
2014 йылдың мартында Владимиров Евросоюз санкциялары исемлегенә эләгә
Урман (исем)
Ауылдар
Урман-Бишҡаҙыҡ (Урман-Бишкадак) — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы ауыл.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Урман институты (Рәсәй империяһы) — Лесной институт (Российская империя) — Рәсәй империяһы юғары уҡыу йорто, Ғәмәли урман училищеһы нигеҙендә булдырыла. .
Металл конструкциялар
Файҙаланылған материалдарына ҡарап – ҡорос һәм еңел иретмәләрҙән(никель, хром, тимер, баҡыр, молибден һәм башҡа) яһалған, элементтары үҙ ара болттар менән тоташтырылған, беркетелгән, иретеп йәбештерелгәндәргә айыралар.
Сагай-Йоль
Сагай-Йоль — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Дель-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Мичуг
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сахалин өлкәһе
Башҡарма влас
Сахалин өлкәһе Губернаторы — Сахалин өлкәһе башлығы һәм Сахалин өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Сахалин өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Сахалин өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Сахалин өлкәһе Уставы менән билдәләнгән.
Эске һыу
Сахалин өлкәһе эре йылғалар:
Байтирәков Нурлығаян Нуриәхмәт улы
Байтирәков Нурлығаян Нуриәхмәт улы (28 ноябрь 1890 йыл — 17 май 1974 йыл) — хәрби табип, хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1946—1960 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Эске эштәр министрлығының медицина хеҙмәте начальнигы. Беренсе донъя, Граждандар, Совет-фин һуғышы һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. Медицина хеҙмәте полковнигы (1959). Башҡортостанда һаулыҡ һаҡлау эштәрен ойоштороусыларҙың береһе. РСФСР-ҙың (1957) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1957). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1945), ике Ҡыҙыл Йондоҙ (1944, 1948) һәм «Почёт Билдәһе» (1948) ордендары кавалеры.
Биографияһы
1974 йылдың 17 майында Өфө ҡалаһында вафат була, мосолман зыяратында ерләнә.
Феофан Критский
Феофандың ике эше Эрмитажда һаҡлана.
Ер ҡабығы
Ер ҡабығы структураһы буйынса ер төркөмөндәге планеталарҙың күпселегенә оҡшаш, Меркурий ғына башҡа. Бынан тыш, булған ер ҡабығына оҡшаш тип Айҙа һәм гигант планеталарҙың юлдаштарында бар. Ерҙе уникаль иткән сифаттар - ҡабығының ике төрө: континенталь һәм океан аҫты ҡабыҡтары бар. Ер ҡабығына даими хәрәкәт хас: горизонталь хәрәкәт итеп тора һәм тирбәлә.
Кувшинов Леонид Михайлович
Кувшинов Леонид Михайлович (5 август 1914 йыл — 18 август 1973 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, осоусы, полковник (1957). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1957). СССР-ҙың атҡаҙанған һынаусы лётчигы (1959).
Биографияһы
Леонид Михайлович Кувшинов 1914 йылдың 5 авгусында Орск өйәҙе Преображенск заводы ауылында эшсе ғаиләһендә тыуған. Рус. 1946 йылдан — КПСС ағзаһы.
1941 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Көнбайыш фронтының махсус тәғәйенешле 401-се истребителдәр авиация полкы составында һуғыша. Артабан — ҡабаттан һынау эшендә.
Молокша (Черный Лух ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Башинформсвязь
Тарихы
«Башинформсвязь» йәмғиәте 1992 йылда Башҡортостан Республикаһының элемтә һәм мәғлүмәт дәүләт предприятиеһын акционерлаштырыу һѳҙѳмтәһендә барлыҡҡа килә.
Эшмәкәрлек күрһәткестәре
2011 йылдың март аҙағына компанияның абонент базаһы урындағы телефон бәйләнешенең 1 млн, юғары тиҙлекле Интернеттың — 251 мең, IPTV-телевидениеның — 32 мең, кабелле телевидениеның 84 мең абонентын үҙ эсенә ала.
Воронихин Николай Николаевич
Биографияһы
1907-1922 йылдарҙа Петроград (Ленинград) һәм Тифлистың юғары уҡыу йорттарында уҡыта.
Сыңғыҙхан
Ҡара Ҡытай ҡағанаты
Һуғышсыларҙың аҙлығы арҡаһында, монголдар һуғыш алымдарын үҙгәртергә мәжбүр була — улар Кучулук яҡлылар араһында ризаһыҙлыҡ ойоштора, был Ҡара Ҡытайҙы көсһөҙләндерә. Кучулук ғәскәре Ҡашҡарҙың көнбайышында монголдарҙан еңелә. Кучулук тағы ҡаса, әммә Джебенең ғәсҡәре уны ҡыуып етә һәм үлтерә. 1218 йылда, Ҡара Ҡытай ҡолағас, Монгол империяһы көнбайышта Балхаш күленә тиклем киңәйеп, Хәрәзм империяһы менән сикләнә.
Двин
Тарихи очерк
1236 йылда монголдар ҡаланы тулыһынса юҡҡа сығара.
Башҡортостан Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында
Халыҡты мобилизациялау
Икенсе донъя һуғышы алдынан республикала 3 млн. 158 мең кеше йәшәй.
Фронттағы ҡаһарманлыҡ
Мобилизацияланған республика халҡы Бөйөк Ватан һуғышының барлыҡ фронттарында ла һуғыша. Айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәткән 200 мең яугир орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә. Уларҙың 278-е Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булһа, 35-е — Дан орденының тулы кавалеры.
Саклинг-Я
Саклинг-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Ғатаулла мулла мәсете
Ғатаулла мулла мәсете - (Мечеть Гатауллы муллы, Троицкиҙың алтынсы йәмиғ мәсете ) — Силәбе өлкәһе  Троицк ҡалаһындағы таш мәсет.
Комсомол (Салауат районы)
Ер-һыу атамалары
Йылғалар:
Солтанов Мөхәмәткамил Шафиҡ улы
Ғаиләһе
Өйләнгән, ғаиләһендә ике бала тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Саклинь-Я
Саклинь-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Шома-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Таҙтүбә (Дыуан районы)
Таҙтүбә ауылының XIX быуатта артабанғы үҫеше
Таҙтүбә ауылында 1816 йылда 671, 1834 йылда — 823 кеше. 1859 йылда 1028 йән иҫәпләнә. 1865 йылда 428 йортта 2066, 1870 йылда 428 йортта 2066 кеше, 1895 йылда 383 йортта — 2232 кеше йәшәгән.
Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше
1906 йылда Таҙтүбә ауылы Мусихинский ҡасабаһы (хәҙер — Вознесенка ауылы) менән бергә иҫәпкә алынған, унда 1823 һәм 1896 йылдарҙа төҙөлгән 2 сиркәү, 3 сиркәү-мәхәллә мәктәбе, 2 класлы министрлыҡ мәктәбе, земство мәктәбе, земство дауаханаһы, һелтеле матдә етештереүсе поташ завод, канат һәм һабын ҡайнатыу заведениеһы, 9 һыу тирмәне, мануфактура, бакалея һәм галантерея кибеттәре, запас иген һаҡлау мөгәзәйе булған. Йәрминкәләр үткәрелгән. Кәсепселек киң таралған.
Тирә-яҡ мөхит
Шишмәләр: Шишмәгүл
Бензилпенициллин
Күп кенә ауыр сирҙәргә, мәҫәлән, сифилис, шулай уҡ инфекция тыуҙырыусы стафилококтар һәм стрептококктар килтереп сығарған инфекцияларға ҡаршы беренсе һөҙөмтәле дарыу булып торғаны өсөн пенициллинлы антибиотиктар мөһим тарихи әһәмиәткә эйә. Пенициллин һәйбәт өйрәнелгән, ләкин әлеге ваҡытта күпселек бактериялар β-лактамлы антибиотиктарға ҡарата тотороҡло. Хәйер, мәҫәлән, аҡһыл трепонема пенициллинға ҡаршы етерлек тотороҡлоҡҡа эйә түгел.
Көтөлмәгән тәьҫирҙәре
Химиотерапевтик сәбәптәргә бәйле килеп сығыуы мөмкин эффекттар: кандидозы, ауыҙ ҡыуышлығы кандидозы.
Дарыуҙың кәрәкмәгәнен күрһәтеүсе билдә
Ҡайһы бер кешеләрҙең бензилпенициллинға һәм башҡа пеницилин һәм цефалоспорин препараттарына һиҙгерлеге юғары булыуы мөмкин. Быума Эпилепсия менән ауырыусы пациенттарға пенициллинды эндолюмбаль индереү етди зыян килтереүе мөмкин, шуға уларға антибиотикты бөтөнләй ҡулланырға ярамай.
Айырым күрһәтмәләр
Бензилпенициллинға һиҙгер булмаған микроорганизмдар тыуҙырған (шул иҫәптән бактериаль инфекция менән ҡатмарланмаған киҙеү вирустары менән ауырығанда) йоғошло ауырыу осрағында бензилпенициллинды клиник ҡулланыу рациональ түгел, ә антибиотик менән дауалау үткәреүҙең өҫтәмә эффекты үҫеш мөмкинлеге менән бәйле — хәүефле.
Дарыуҙарҙың үҙ-ара тәьҫире
Пробенецид бензилпенициллиндың канал секрецияһын кәметә, һөҙөмтәлә уның ҡан плазмаһында концентрацияһы, органик арта. Бактериостатик тәьҫир итеүсе (тетрациклин) антибиотик ҡулланғанда, бензилпенициллиндың бактерицид ғәмәле кәмей.
Йомаев
Йомаев — фамилия.
Зандауэрхольц
Зандауэрхольц (Sandauerholz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 162 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,17 км2. Диңгеҙ кимәленән 25 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39606 һәм автомобиль коды — SDL.
Ҡыҙылурҙа
Аҡмәсет һәм башҡорттар
Башҡайыбыҙ аҙҙы бик үк йыраҡ -
Тәбиғәте
Ҡала тирәһендәге байтаҡ майҙандарҙы дөгө баҫыуҙары биләй. Ҡаланан 1—5 км алыҫлыҡта ҡатып ҡалған ҡом өйөмдәре осрай (бейеклеге 2—8 м).
Сак-Посл
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сале-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пиза
Ҡаланы ҡурсалаусы булып Изге Райнерий (итал. San Ranieri ) һанала. Ҡала байрамы — 17 июнь.
Иҫтәлекле урындары
Музейҙары:
Сиркәүҙәре:
Мормаз
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Пухтюга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Варламов Виктор Иванович
Биографияһы
Аҙаҡҡы ваҡытта бөтә Союз кимәлендә һиҙелерлек уңыштарға өлгәшмәһә лә, 1978 йылға тиклем СССР йыйылма командаһы составында ҡала.
Ҡарағол
Ҡарағол ауылының XIX быуат уртаһынан артабанғы үҫеше
1816 йылда Ҡарағол 34 ир-егет һәм 46 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән 12 йортло ауыл булған. Ҡалған Түбәләҫ ырыуы ауылдарынан айырмалы, Ҡарағол ауылы 8-се Башҡорт кантонының 9-сы йортона ҡараған берҙән-бер ауыл. Башҡа ырыуҙарға ингән 7 ауыл: Илтәй һәм Ахун (икеһе лә Мырҙалар улусыныҡы), Шағанай, Иҙрис, Әлкә (бөтәһе лә Шайтан-Көҙәй улусыныҡы), Лағыр (Тырнаҡлы улусыныҡы) менән бер административ берәмеккә ҡараған.
Йөрөшбаев Нәсүр Әндәрйән улы
Биографияһы
2002 йылда «Трасса» тигән тәүге документаль фильмын төшөрә, ул «Уренгой — Помары — Ужгород» газ үткәргесенең төҙөлөшө хаҡында бәйән итә. «Изге Алексей сиркәүе» («Церковь святого Алексия») тип аталған икенсе фильмы Лейпциг янында Наполеон армияһы һәм союздаш ғәскәрҙәре араһында булған Халыҡтар һуғышына бағышланған. Наполеон ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнашҡан башҡорт яугирҙары тураһындағы «Сена буйында ҡурай моңо» («Звуки курая над Сеной») тигән докуметаль фильмы өҫтөндә 7 йыл дауамында эшләй. Был фильм Башҡортостанда, Германияла һәм Францияла төшөрөлә, уның өҫтөндә эшләгәндә күп кенә архив документары ҡулланыла. «Сена буйында ҡурай моңо» фильмы күп тамашасылар һөйөүен яулай (мәҫәлән, тик Саксония телевидениеһында уны 22 тапҡыр күрһәтәләр).
Иена
Тарих
Мэйдзи реставрацияһынан һуң, 1869 йылда тәүге тапҡыр баҫылып сығып, 1871 йылғы аҡса реформаһы арҡаһында иена рәсми рәүештә Японияның төп аҡса берәмеге тип ҡабул ителгән. Шул уҡ йылды хөкүмәт кландарҙың ҡағыҙ аҡсаларының (XVI быуаттан алып айырым япон феодалдары менән сығарылған) әйләнешен ваҡытлыса туҡтата. 1868 йылда Финанс министрлығы менән үткәрелгән тикшеренеүҙәр буйынса, Токугава заманында (1603—1867) илдә бөтәһе 1694 дана кландарҙың ҡағыҙ аҡсаһы йөрөгән, уларҙы 244 клан, 14 магистрат һәм 9 сёгунат ялсыһы сығарған. 1879 йылға клан аҡсаларын иенаға алмаштырыу тамамлана.
«Иена» атамаһын япон валютаһы «эн» формаһынан алған (японса «түңәрәк» тигәнде аңлата), сөнки элекке тәңкәләре овал, тура мөйөшлө йәки төрлө рәүештәге алтын йә көмөш ҡойолма булып торған. Иенаның тағы ла боронғо, «хөрмәтле» иероглифик һүрәтләнеше бар — 圓.
Әйләнештәге банкноталар
2004 йылғы серияның 1000, 5000 һәм 10 000 иена номиналындағы банкноталар әйләнештә йөрөй. 2000 йылғы серияның 2000 иена номиналындағы банкноталар әйләнештә ғәмәлдә осрамай.
Ваксман Зельман Абрахам
Биографияһы
Винница  ҡалаһынан  алыҫ булмаған Яңы Прилука ауылында   Яков һәм Фрейда Ваксман  (ҡыҙ фамилияһы Лондон) ғаиләһендә тыуған. Ауылдағы хедерҙы һәм   Одесса  5-се гимназияны тамамлай. 1910 йылда   АҠШ-ҡа китә. Бер аҙ ваҡыт Нью-Джерси штатында туғандарының фермаһында йәшәй. Ауыл хужалығы колледжында уҡығанда тупраҡ микробиологияһын өйрәнә.Тәбиғәт фәндәре магистры дәрәжәһен ала (1915). 1918 йылда химию ферментов в Берклиҙа  Калифорния университетында ферменттар химияһын өйрәнгәндән һуң,  фән докторы  була. Бынан һуң ул  Нью-Джерси штатындағы Ратгер университетында эшләй. 1925 йылда адъюнкт-профессор, 1931 йылда— профессор вазифаһына тәғәйенләнә.
Моратша Сыртланов
Биографияһы
1773 йылда Е. И. Пугачёвтың етәкселегендә Крәҫтиәндәр һуғышы тоҡанғас, үҙенең отряды менән баш күтәреүселәр яғына сыға. Емельян Пугачёв уға полковник званиеһын бирә. 1774 йылдың 23 мартында Өфө янында И. И. Михельсон командалағында батша ғәскәренә ҡаршы һуғыша. 1774 йылдың июлендә Ҡәнзәфәр Усаев отряды менән берлектә Ҡазан һәм Нуғай даруғаларындағы алыштарҙа ҡатнаша.
Асыҡ Грушанск ере
Заказниктың фәнни ҡиммәте бар. Уның ер тоҡомо асыҡ рәүештә генә түгел, вулканогенлы материал менән дә буталған. Әлбиттә, был тағы ла әһәмиәт һәм үҙенсәлек өҫтәй. Ер ҡалдыҡтар, вулкан кратерҙары, лава төйөнсөктәре Волынь һәм Ровно өлкәләрендәге менән синхрон булып тора. Грушанск еренең асылыуы нәҙек тел һыҙаты булып хатта Днестр эргәһенә тиклем килеп етә. Был геологик күренеш Вищеолчедаив ауылындағы Лядова йылғаһы буйлап та күҙәтелә.
Азиаттар
Мәғәнәүи төрлөлөк
Бразилияла һәм АҠШ-та ғәҙәттә Көнсығыш һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азиянан сыҡҡан, сағыу монголоид расаһы билдәләренә эйә булған кешеләрҙе (йәғни япондарҙы, корейҙарҙы, ҡытайҙарҙы һ.б.) азиат тип һанайҙар. Азия территорияһында йәшәүсе европеоидтар, гендары буйынса ғәрәптәр, төрөктәр, йәһүдтәр, ирандар, кавказдар АҠШ-та аҡ тәнлеләргә  индерелә, ә ҡуңырыраҡ тәнле индустар һәм малайҙар халыҡ иҫәбен алғанда, ғөмүмән, «башҡалар» тип кенә билдәләнә. Бөйөк Британияла, киреһенсә, «Asian» термины менән нигеҙҙә һиндтәр, пакистандар һәм Индостан ярымутрауының башҡа халыҡтары атап йөрөтөлә. Шуныһы ҡыҙыҡ: КАР-ҙа апартеид осоронда япондар аҡ тәнлеләргә индерелә, ә азиаттар тип Инд-Пакистан субконтиненты халҡы ғына атала.
Мирсаяп (исем)
Фамилия
Мирсаяпов Миңнислам Нурислам улы (25.11.1929, БАССР‑ҙың Стәрлетамаҡ кантоны Айтуған ауылы (БР‑ҙың Мәләүез р‑ны) — 27.7. 1996, БР‑ҙың Әбйәлил р‑ны) зоотехник, хужалыҡ эшмәкәре. 1964—1972 йылдарҙа Әбйәлил районы «Урал» совхозы, 1972 йылдан — Урал аръяғы совхоздар тресы, 1975 йылдан — «Красная Башкирия» совхозы директоры, 1993 йылдан — директор урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының 9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған зоотехнигы (1974), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1985). Ленин (1971), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966) һәм Халыҡтар Дуҫлығы (1981) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районы Айтуған ауылынан.
Моториха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Сермән
Тарихы
Ауылды нигеҙләүсенең улы Хоҙайбирҙе Аҡкөсөков исеме лә билдәле.
Пау-Юх-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡорт халыҡ ижады (китап серияһы)
Библиография
1954-1959 йылдарҙа башҡорт телендә өс томлыҡ баҫмалар нәшер ителә: 1. Башҡорт халыҡ ижады. 1-се том / Төҙөүсе мөхәррире, инеш мәҡәлә яҙыусы һәм аңлатмалар биреүсе Ә. И. Харисов. Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте. 1954. 304 б.
11. Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар һәм көйҙәр. / Төҙөүсе, инеш мәҡәлә яҙыусы, аңлатмалар биреүсе Р.С. Сөләймәнов. Яуаплы редакторҙары Р. В. Сәлмәнов менән М.М. Сәғитов. Өфө, 1983. 310 б.
13. Башҡорт халыҡ ижады. Йомаҡтар. / Төҙөүсе, инеш мәҡәлә яҙыусы, аңлатмалар биреүсе Ф.А. Нәҙершина. Яуаплы редакторы Кирәй Мәргән. Өфө, 1979. 348 б.
2. Башкирское народное творчество. Предания и легенды. / Сост., автор вступительной статьи и комментариев Ф.А. Надршина. Уфа, 1987. 573 с.
5. Башкирское народное творчество. Бытовые сказки. / Сост. А.М. Сулейманов. Вступ. ст., коммент., указатели Л.Г. Барага и А.М. Сулейманова. Уфа, 1990. 494 с.
Уҡҫынны
Тарихы
Ауыл тораҡ пунктының ауыл статусын ҡасаба Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусының үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙең күсерелеүе менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында»,  211-з һанлы Законына ярашлы ала, ст.1: 6. Тораҡ тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә: 5) Ауырғазы районында:… я13) Исмәғил ауыл Советы Уҡҫынны ҡасабаһының
Этимологияһы
Ауылдың исеме урындың Укҫынны атамаһынан алынған (диал. укҫын «дикий чеснок»).
Сәйет Йәғәфәров
Биографияһы
Сәйет Йәғәфәров 1681 йылдың июненән Башҡортостандың Ҡазан, Нуғай, Уҫы һәм Себер даруғалары территорияһында ихтилалға әҙерлек буйынса агитацион эшмәкәрлек алып бара. 1682 йылда апрелендә алып баш күтәреүселәрҙең Кама аръяғы ҡәлғәләренә һөжүменә, Көңгөр һәм Өфөнө ҡамауға етәкселек итә. Ихтилал барышында Сәфәр хан исеме аҫтында башҡорт ханы тип иғлан ителә.
Баш күтәреүселәр араһындағы низағтан һуң 1682 йылда июлендә ҡалмыҡ ханы Әйүкә менән ихтилалға ҡораллы ярҙам тураһында килешеү төҙөй. Башҡорт һәм ҡалмыҡтарҙың Сәйет батыр етәкселек берләшкән отрядтары башлыса Ҡазан, Нуғай һәм Уҫы даруғалары территорияһында һуғыша. 1683 йылда башында ҡалмыҡтар ихтилалдан ситләшә, башҡорт отрядтары көрәште 1684 йылда көҙөнә тиклем дауам итә. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Манжур (йыр)
Тарихы
Магнит таҫмаһына 1961 йылда Куйбышев өлкәһе Оло Чернигов районының Диңгеҙбай ауылында йәшәгән Мәғрифә Йәрмөхәмәтованан яҙып алына. Нотаһын Камил Рәхимов яҙа — Ғилми архив, ф. 3, оп. 23/6, л. 40. Йырҙың тексы: Башҡорт халыҡ ижады, 1974 йыл, 147-се бит.
Нелка
Нелка — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нельша йылғаһының уң ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Ғәбитова Зәкиә Муллағәле ҡыҙы
Биографияһы
Зәкиә Муллағәле ҡыҙы Ғәбитова 1962 йылдың 14 февралендә Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының) Мәләүез районы Үрге Таш ауылында тыуған.
175 баҫылып сыҡҡан хеҙмәт, шул иҫәптән 75 уҡытыу-методик әсбап авторы.
Гданьск
Һуғыштан һуң
1980 йылда ҡалала «Солидарность» караптар эшләүселәрҙең бойондороҡһоҙ профсоюзы барлыҡҡа килгән, уны карап верфының электригы Лех Валенса етәкләгән. Аҙаҡ Лех Валенса Польшаның президенты булып киткән.
Шайморатова Әсмә Сабир ҡыҙы
Биографияһы
1932 йылда Башҡорт сәнғәт техникумын тамамлай. Һуңынан Мәскәү консерваторияһы ҡарамағындағы башҡорт студияһына уҡырға инә һәм уны (өҙөклөктәр менән) 1942 йылда тамамлай. Уҡытыусыһы — профессор Мария Владимировна Башҡортостандың һәм башҡа милли республикаларҙың милли кадрҙарын үҫтереү өсөн бик күп эшләй. Әсмә Шайморатованың тәбиғәттән бирелгән тауышын шымартып, һирәк тембрлы лирик-колоратур сопрано өҫтәүгә өлгәшә.
Ижади эшмәкәрлеге
Әсмә Шайморатованың тауышы сағыу һәм матур тембр, киң диапазон, һығылмалылыҡ һәм йомшаҡлыҡ менән айырылып торған. Концерт репертуарында башҡорт, татар, урыҫ һәм сит ил композиторҙары әҫәрҙәре бар, шулай уҡ классик оҙон көй өлгөләрен («Ашҡаҙар», «Бейеш», «Буранбай», «Ғилмияза», «Зөлхизә», «Таштуғай», «Һандуғас», «Әрме» һәм башҡалар) айырыуса тәьҫирле башҡарған. Мәсәлим Вәлиев, Халиҡ Заимов, Хәбибулла Ибраһимов, Заһир Исмәғилев, Рәүеф Мортазин, Нариман Сабитов, Хөсәйен Әхмәтовтың ҡайһы бер вокаль әҫәрҙәрен дә тәүгеләрҙән булып сәхнәгә сығара.
Аҡболаҡ
Илек (Урал ҡушылдығы) йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан. Ҡаҙағстан тимер юлының Ташкент йүнәлешендәге тимер юл станцияһы, Ырымбур ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа 127 километрҙа.
Тарихы
1936 йылдың 19 июнендә үткән Аҡболаҡта туп-тулы ҡояш тотолоу һыҙаты үткән, шул сәбәпле бында совет һәм америка астрономдары экспедицияһы эшләй. Шул ваҡытта унда Юлиус Фучик килә.
Мәҙәниәте
Акбулак ҡалаларында кинотеатрҙар бар «Колос». Яңы ҡорам төҙөлә. Өс дөйөм белем биреү учреждениеһы эшләй, лицей, политехник техникумы, балалар үҫмерҙәр спорт мәктәбе, балалар сәнғәт мәктәп, ике китапхана, яҡты өйрәнеү музейында, боҙ һарайы (2010 г.).
Бурһыҡташ (Ишембай районы)
Атамаһының килеп сығышы
Башҡорт телендәге Бурһыҡ (Бурhыҡ) + камень (таш, тау) һүҙҙәренән килеп сыҡҡан. Тимәк, был тауҙы бурһыҡтар төйәк иткән.
Ҡасаҡтар буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы баш комиссары идаралығы
Штаб-фатиры — Женева, Швейцария.
Ҡасаҡтар буйынса баш комиссарҙар
Беренсе комиссар Фритьоф Нансен Милләттәр Лигаһы тарафынан 1922 йылда тәғәйенләнде.
Маннанова Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙы
Биографияһы
Әсәһе Мәстүрә Хәбибрахман ҡыҙы - Һайран ауылы имамы Хәбибрахман Бибулат ҡыҙы, заманына күрә бик уҡымышлы кеше була, ғәрәп һәм фарсы телдәрендә уҡый-яҙа белә. Хәбибрахман хәҙрәт тә Әхмәтшаһ хәҙрәтте ҡулға алған мәлдә, 1937 йылдың июлендә, ҡулға алына, РСФСР Енәйәт кодексының 58-10 һәм 58-11 статьялары буйынса хөкөмгә тарттырылып, шул йылдың июль айы аҙағында аталар. Шулай итеп, халҡыбыҙға аң-белем, әҙәп-тәүфиҡ таратыусы был ике дин әһеле, бер төрмәлә ултырып, бер үк көндә атыла һәм бер соҡорға күмелә. 1960 йылдың 8 ғинуарында икеһе лә аҡлана
Хеҙмәт һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге
Хеҙмәт эшмәкәрлеген Боҙаяҙ мәктәбендә башлай. Ауыр һуғыш йылдарында ғаилә Ишембай ҡалаһына күсенергә ҡарар итә. 1942 йылдың сентябрендә Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙы Ишембай ҡалаһы янындағы Ирек мәктәбендә башланғыс класс балаларын уҡытыу эшенә тотона. Күп тармаҡлы «Башҡортостан» сәнәғәт артеленең комсомол ячейкаһы секретары итеп тә һайлап ҡуялар үҙен.
Бер аҙҙан уны ҡалалағы 3-сө һанлы башҡорт мәктәбенә башланғыс кластар уҡытыусыһы итеп күсерәләр. Тап ошонда эшләгән ваҡытында, уҡытыусыларҙың ҡала-район конференцияһы мәлендә, ул үҙенең ғүмерлек тормош юлдашы, райондың Йәнырыҫ ауылы егете, элекке фронтовик Нәжип Абдулхаҡ улы Маннановты осрата ла инде. Йәштәр бер аҙ дуҫлашып йөрөгәндән һуң өйләнешергә була, һәм Нәжип ағай ҡәҙерле йәмәғәтен 1948 йылда үҙе эшләгән Этҡол ауылына күсереп алып ҡайта. Шулай итеп, Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙы пенсияға сыҡҡансы ошо ауыл балаларына белем бирә. Ҡыҙҙары Ләләне ҡулына алғас та, Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙы оҙайлы ялда ултырып тормай, яратҡан эшенә, уҡыусылары янына ашыға һәм, әлбиттә, йәмәғәт эшенә лә сума. Өҫтәүенә төп эшенән тыш уға Маҡар районы мәктәптәренең башланғыс кластар уҡытыусырының методик берекмәһен етәкләүҙе ышанып тапшыралар. Үҙе ҡулланған алдынғы уҡытыу алымдары тураһында башҡаларға еткереү маҡсатында матбуғат баҫмаларына мәҡәләләр яҙыу эшенә лә тотона. Шулай итеп, мәҡәләләре «Учитель Башкирии» журналында, "Совет Башҡортостаны" һәм райондың "Алға" гәзиттәрендә донъя күрә башлай.
Ғаиләһе һәм балалары
Ләлә Нәжип ҡыҙы һәм уның тормош иптәше Рәжәп Хәсән улы Ишҡоловтар институттан һуңғы тәүге 15 йылда Этҡол урта мәктәбендә физика һәм математика фәндәренән уҡыта. Артабан 30 йылға яҡын икеһе лә Ишембай ҡалаһы-районының мәғариф бүлегендә эшләй. Икеһе лә - "РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы". Ләлә Нәжип ҡыҙы "Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы" исеменә лә лайыҡ була.
Урмантау ауыл Советы (Салауат районы)
Тарихы
38) Салауат районы буйынса:
Бурһыҡ шишмәһе (Ишембай районы)
Йәйге осорҙа һыуы әҙәйә, йәй ҡоро килгән саҡта бөтөнләй ҡороп, ер аҫтына китә. Бурһыҡ соҡорондағы шишмә үҙәнендә төрлө файҙалы үҫемлектәр, дарыу үләндәре үҫә.
Күҫәләр
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Фламинго
Йәшәү мөхите
Фламинго Африкала, Кавказта, Көньяҡ-Көнсығыш һәм Үҙәк Азияла Көньяҡ һәм Үҙәк Америкала тереклек итә. Һай һыу ятҡылығы ярҙарында ҙур кононияларҙа йәшәйҙәр. Бер кононияла йөҙ меңләр ҡош иҫәпләнә.
Аҙығы
Ҡыҫала, бөжәктәр ҡарышлауыҡтар, селәүсен, моллюсклар һәм ылымыҡлак менән туҡлана.
Веста ҡорамы
Ҡорам эсендә йәшерен урын  (Vestae penus) булған, унда, легенда буйынса, Энейҙың Троянан алып ҡайтҡан  империя  символдары, шул иҫәптән Палладиум,  Минерваның боронғо һүрәте һаҡланған. Фараздар буйынса ,йәшерен урын    2,40×2,40 м тәрәнлектә урынлашҡан, уға тик сиркәүҙең үҙенән эләгергә мөмкин булған. Ҡорамда йыш ҡына янғындар булып торған. Беҙҙең эраның 64 йылында бөйөк янғын ваҡытында бина яна. Тергеҙелгәндән һуң уны тәңкәләр серияһында төшөрәләр. Беҙҙең эраның 191 йылғы янғынынан һуң Септимий Северҙың ҡатыны Юлия Домна етәкселегендә реконструкция уҙғарыла.
Үтәкәев Азат Нәзир улы
Биографияһы
Республика Һаулыҡ һаҡлау министрлығының йүнәлтмәһе менән «Башнефть» производство (етештереү) берекмәһе «Арланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының Нефтекама ҡалаһындағы медик-санитар бүлегенә интернатура үтергә ебәрелә. Артабан 1977 йылдың авгусынан 1984 йылдың февраленәсә шунда уҡ цех терапевы булып эшләй.
Халыҡ-ара балалар уйындары
Сығанаҡтар
Халыҡ-ара балалар уйындарының официаль сайты
Ҡара диңгеҙ
Атамаһы
Шулай ҙа гректар урындағы скиф-сармат телендәге *axšaina — «ҡараһыу күк», «ҡарағусҡыл» һәм грек телендәге «ҡырыҫ» һүҙҙәренә лә таянып атағандарҙыр. Һуңғараҡ,грек колонистары үҙҙәре уңышҡа өлгәшкәс, диңгеҙҙе Понтос Эвксиоконос (Πόντος Εὔξενος, «Ҡунаҡсыл диңгеҙ») тип исем бирә.
Флораһы һәм фаунаһы
Ҡара диңгеҙҙә ағыулы балыҡтар ҙа бар — диңгеҙ аждаһаһы, скорпена, диңгеҙ бесәйе кеше өсөн хәүеф тыуҙыра. Диңгеҙ төлкөһө ағыулы түгел, мәгәр ҡойроғонда сәнскәктәре менән яралай ала
Ҡара диңгеҙ сәнғәттә
Ҡара диңгеҙ тематикаһы әҙәби, музыкаль әҫәрҙәрҙә лә сағылыш таба: миҫалға Валентин Катаев;Михаил Булгаков; Константин Паустовский; Юрий Кузнецов; Леонид Утёсов; Юлий Ким; Георг Отс ижадын килтерергә мөмкин.
Роваж
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Нендовка
Нендовка — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нея йылғаһының һул ярына тамағынан 145 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Самыр-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ишбулатов Мөнир Сибәғәт улы
Әҙәби ижады
Шиғриәт, проза һәм драматургия өлкәһендә берҙәй үк уңышлы ижад итә. Бик күп шиғырҙарына Муса Смаков, Дамир Әҙелбаев һәм башҡа композиторҙар көй яҙа.
Дәүләтов Шәйхинур Рамаҙан улы
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, клммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәреү буйынса комиссия ағзаһы.
Биографияһы
Хеҙмәт юлын 1955 йылда Үзбәк ССР-ы «Тепломонтаж» тресында монтажсы булып башлай, артабан мастер булып эшләй. 1961—1969 йылдарҙа Нефтекама ҡалаһында «Башэлектромонтаж» трестында мастер һәм прораб булып эшләй. 1969—1974 йылдарҙа «Арыҫлан» совхозында баш агроном, Краснокама районы ауыл хужалығы идараһында баш агроном. 1974 йылдан «Красный партизан» колхозы рейесе, «Колос» крәҫтиәндәр хужалағы ассоциацияһы советы рәйесе. Краснокама районы 228-се Николо-Берёзовка һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты була, халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, коммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәреү буйынса комиссия ағзаһы. Өйләнгән, ике улы бар.
Яңысарҙар
Яңысарҙар (төрөк.  (йәничәри) — яңы сиреү, яңы ғәскәр) — Ғосман империяһының 1365—1826 йылдарҙағы даими пехотаһы. Яңысарҙар сипаһтар (ауыр атлы ғәскәр) һәм аҡынсылар  (даими булмаған еңел атлы ғәскәр) менән бергә Ғосман империяһы ғәскәренең төп өлөшөн тәшкил иткән. Ҡапыҡоло  (һүҙмә-һүҙ: ҡапҡа ҡоло, һарай ҡапҡаһы һаҡсыһы мәғәнәһендә; солтандың шәхси гвардияһы, рәсми рәүештә солтандың ҡолдары тип иҫәпләнгән профессональ яугирҙәрҙән торған) полктарының өлөшө булған. Яңысар полктары ғосман дәүләтендә полиция, һаҡ, янғын һүндереү, кәрәк булғанда, яза биреү функцияларын да башҡарған.
Роврова
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғөбәев Сәлим Сәрүәр улы
Биографияһы
1979—1984 йылдарҙа — Өфө авиация институтының көндөҙгө бүлеге студенты;
Дәвширмә
Тарихы
1580-се йылдарҙан «Порта хеҙмәтселәренә» ғаилә ҡороу һәм балаларын яңысарлыҡҡа мираҫ буйынса яҙҙырыу рөхсәт ителгән.
Дауытов Салауат Әхәт улы
Даутов Салауат Әхәт улы (Даутов Салават Ахатович) (1 март 1947 йыл) — партия органдары хеҙмәткәре һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Экология, тәбиғи ресурстарҙы рациональ файҙаланыу буйынса комиссия ағзаһы.
Маргулис Григорий Александрович
Биографияһы
Оригами математикаһы буйынса йәнселгән һум тураһында мәсьәлә «Маргулис салфеткаһы тураһында мәсьәлә» булараҡ билдәле.
Чуднив
2016 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 5 777 кеше йәшәй.
Франц-Иосиф Ере
Франц-Иосиф Ере Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Франц- Йосиф Ерендә йәшерен рәүештә нацист Германияһы вәкилдәре барлыҡҡа килә. 1944 йылда бында немец метеорологик станцияһы ойошторола, унда бер миҙгел поляр айыу итен ашарға һәм ашығыс рәүештә, хатта ҡайһы бер документтарын ташлап, эвакуацияларға тура килгән 10-15 кеше эшләй. Станция барлығы тураһында совет яғы 1950 йылдарҙа ғына, уның ҡалдыҡтарын тапҡас ҡына белә. Фараздар буйынса, станция 1942 йылдың йәй-көҙөндә немец авиацияһы һәм Хәрби-диңгеҙ флотының Баренц диңгеҙендәге ғәмәлдәренә метеорологик ярҙам күрһәтеү маҡсатында төҙөлә. 1944 йылдың аҙағында — 1945 йылдың башында ашығыс рәүештә ташлап китәләр, шуға күрә уны юҡ итеп өлгөрмәйҙәр.
Һуғыштан һуңғы осор
1957 йылдың йәйенән Хейс утрауында Эрнст Кренкель исемендәге обсерватория урынлаша. Унда атмосфераны ракета ярҙамында зондлау станцияһы бар. Хейс утрауындағы старт майҙансығынан 1957 йылдың ноябренән 1990 йылдың декабренә тиклем бейеклеге 100 км-ға тиклем еткән бер мең туғыҙ йөҙ илле М-100 метеорологик ракеталары уңышлы осорола.
Геология
Флора моронондағы сланецтар һәм ҡомташтары араһында көрән күмер табылған. Архипелагтың төп минералдары булып һоро күмер, фосфорит һәм уның менән бәйле компоненттар — титан, ванадий, иттрий, скандий, һирәк ер металдары, торий тора.
Гидрология
Утрауҙың ҙур өлөшөн боҙлоҡ ҡаплаған, күлдәр бик күп. Утрауҙарҙың ер өҫтөндә күп йыллыҡ туңған тупраҡ ята (мәңгелек боҙлоҡ).
Рогна
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дегтярёв Николай Егорович
Дегтярёв Николай Егорович (9 май 1932 йыл ) — транспорт тармағы ветераны. 1977 йылдан «Башавтотранс» берекмәһенең Салауат ҡалаһындағы автоколоннаһы директоры. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе.
Көҫәпәй
Көҫәпәй (Кусепеево) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл, Мәсетле ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 250 кеше. Почта индексы — 452482, ОКАТО коды — 80247840003.
Тарихы
Көҫәпәй ауылына XVIII быуаттың 2-се яртыһында Себер даруғаһы Мырҙалар улусы биләмәһендәге Мәсетле ауылы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1816 йылда ике ауылда — 342, 1834 йылда 628 кеше йәшәгән.
Барокко
Классик архитектура формалары барокко стиленең урыҫ архитектураһында, нигеҙҙә, декоратив роль уйнаған, ул биналарҙың композицион принциптарына тәъҫир итмәгән тиәрлек. Был стильдәге фасад биҙәлешенә ике төҫлөлөк − ҡыҙыл кирбес диуар һәм аҡ таштан уйып яһалған детальдәр хас. XVII быуат урыҫ архитектураһына шулай уҡ төрлө төҫтәрҙәге рәсемдәр менән биҙәлгән фасадтар, шашка һамаҡ түбәләр, тимерҙән киҫеп яһалған биҙәктәре һ.б. менән айырылып торған «Украина» бароккоһы ла һиҙелерлек йоғонто яһай. Был стильдәге ҡоролмаларҙың күләм композицияһы һәм фасадтары − симметрия, интерьерҙары анфилада принциптарына нигеҙләнә. 18 быуаттың 1-се яртыһындағы «Пётр» йәки «Петербург бароккоһы» ябайлығы, формалар теүәллеге, фасадтарҙың пилястралар йә иһә ярым бағаналар, уйымдар һәм филёнкалар менән бүлгеләнеүе, биналарҙа маҡсатҡа ярашлы декоратив скульптуралар менән айырылып тора. 18 быуаттың 1-се яртыһында архитектор П. Зарудный, Ж.-Б. Леблон, Д. Трезини, М. Г. Земцов, И. К. Коробов, П. М. Еропкин эшсәнлеге ошо йүнәлештә бара.
Көҫәпәй
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1842 йылда 22 хужалыҡта 167 ат, 116 һыйыр, 54 һарыҡ, 3 кәзә аҫыралған. Малды йәй буйы көтөүҙә йөрөткәндәр. Бесәнлектәр Йүрүҙән йылғаһының һыубаҫар туғайҙарында ла, таусыҡтарҙа ла урынлашҡан булған. 30-ға яҡын кеше һәр береһе 6 һум эш хаҡына яҡын-тирә ауылдарға ураҡҡа ялланған. Яҙ көндәрендә Балашевтың урман дачаһында 20 кеше, һәр береһе айына 4 һум ялына, урман ҡырҡҡан һәм ағас яндырып күмер эшләгән.
Халыҡ һаны
Көҫәпәйҙә башҡорттар йәшәй (2002).
Хисаметдинов Әхмәтсафа Мәғәфүр улы
Биографияһы
1942 йылдың июнендә Олым йылғаһы буйында оборона тоталар. Дошман Воронеж ҡалаһын алыу өсөн бар көсөн һала. Артиллерия ер менән күкте тоташтыра. Дивизия, Сталинград йүнәлешендә хәрәкәт итергә, тигән приказ ала. Сталинград өсөн ҡаты һуғыш башлана. Әхмәтсафа, шул алыш мәлендә яралпанып, хәрби госпиталгә эләгә. Дауаланып сыҡҡас, уны 3-сө Украина фронтына ебәрәләр, һәм ул Курск дуғаһы һуғышында ҡатнаша. 1943 йылдың 19 авгусында ауыр яралана, әммә дауаланып сыҡҡас кире сафҡа баҫа. Курск, Чернигов, Сарны, Люблин ҡалаларын һәм ауылдарҙы азат итеүҙә ҡатнаша. 1945 йылдың майында 187-се уҡсылар полкы составында Австрияға бәреп инә. Балатон күле янында уларҙың полкы АҠШ һалдаттары менән осраша. Шулай итеп, Иҫән егете Әхмәтсафа Хисаметдинов Украина, Югославия, Венгрия, Румыния, Болгария һәм Австрия илдәрен дошмандан азат итеүҙә ҡатнаша. 1945 йылда II төркөм Ватан һуғышы инвалиды булып тыуған ауылына ҡайтып төшә.
Сартынь-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ленин Владимир Ильич
Революцион эшмәкәрлегенең башы
Ричард Пайпс фекеренсә, 1887—1891 йылдар арауығында йәш Ульянов, язалап үлтерелгән ағаһы артынан, «Халыҡ азатлығы» («Народная воля») яҡлы булып китә. Ҡазанда һәм Һамарҙа уның ағзаларын махсус эҙләп таба, уларҙан был ваҡытта «һөнәри революционерҙарҙың» конспирациялы һәм дисциплиналы ойошмаһы булып күренгән ошо хәрәкәттең практик эшмәкәрлеге хаҡында белешмә ала.
Беренсе эмиграцияһы (1900—1905)
1900 йылдың июнендә Владимир Ульянов әсәһе Мария Александровна һәм оло апаһы Анна Елизарова-Ульянова менән Өфөгә, бында һөргәндә булған ҡатыны Надежда Константиновна Крупская янына килә.
1901 йылдың декабрендә «Заря» журналында «Аграрный вопрос и „критики Маркса“» исемле мәҡәлә донъя күрә — был Владимир Ульяновтың «Н. Ленин» тигән псевдоним менән баҫтырған тәүге хеҙмәте була.
Беренсе рус инҡилабы (1905—1907)
РСДРП-ның 1905 йылдың апрелендә Лондонда үткән III съезында Ленин был революцияның төп бурысы — «Рәсәйҙә самодержавиены һәм крепостнойлыҡ хоҡуҡ ҡалдыҡтарын бөтөрөү» тип билдәләй.
Сэренг-Се
Сэренг-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының һул ярына тамағынан 319 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Бохара Халыҡ Совет Республикаһы
1920 йылдың 13 сентябрендә РСФСР менән килешеү төҙөлә, уға ярашлы Рәсәй Бохара үҙаллылығын (суверенитет) таный. 14 сентябрҙә Ревком һәм Нәҙирҙәр (комиссарҙар) советы тулыһынса формалаша, Бохара Халыҡ Совет Республикаһы 1920 йылдың 6 октябрендә иғлан ителә.
СССР составына инеүе
1924 йылдың сентябрь айында V Бохара Ҡоролтайы Бохара Халыҡ Республикаһын Социалистик итеп үҙгәртеү тураһында ҡарар сығара һәм «Урта Азия халыҡтарының милли-дәүләт берләшеүе тураһында» ҡарар ҡабул итә.
Ҡыҙырбаҡ
Ер-һыу атамалары
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Йола
Йола (обычай) — билдәле бер йәмғиәттә йәки социаль төркөмдә ҡулланылған тәртип-низамдың стереотипҡа әйләнгән ысулы, был улар өсөн тәбиғи, ғәҙәти ғәмәлдәр.
Йоланың үҙенсәлектәре
Дөйөмөрәк төшөнсә булған традициянан айырымалы, ул боронғо мәҙәниәт өлгөһө булараҡ үтәлгән ғәмәлдәр. Традициялар иһә социаль тормоштоң барлыҡ даирәләренә һәм барлыҡ мәҙәниәттәргә хас булған күренештәрҙе үҙ эсенә ала.
Йола төшөнсәһе — бөгөнгө ҡулланышта
Йола төшөнсәһенең мәғәнәһе һәм йөкмәткеһе хәҙерге ваҡытта ҡулланышҡа бәйле. Был төшөнсә тормоштоң төрлө даирәләрендә: мәҙәниәт, хоҡуҡ, эшҡыуарлыҡ, сауҙа өлкәһендә ҡулланыла.
Түбәнге Ичежа
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алекс Фергюсон
Фергюсон «Ист Стерлингшир» һәм «Сент-Миррен» шотланд клубтарының баш тренеры һуңынан «Абердин» клубының тренеры була, клубы менән ҙур уңыштарға өлгәшә. Ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа Джок Стейт вафат булғандан һуң Шотландия милли йыйылма командаһын етәкләй, һуңынан, 1986 йылдың ноябрендә «Манчестер Юнайтед»тың баш тренеры итеп тәғәйенләнә.
Манин Юрий Иванович
Биографияһы
1992—1993 йылдарҙа C Массачусетс технология институты профессоры.
1993—2005 йылдарҙа Макс Планк математика институты директорҙашы (Бонн).
Мауығыуҙары
Әҙәбиәт, шиғриәт, психология, философия, сит телдәр һәм туризм менән мауыға.
Ҡудашева Флорида Хөсәйен ҡыҙы
Фәнни ҡаҙаныштары
Ҡудашева Флорида Хөсәйен ҡыҙының фәнни хеҙмәттәре нефть химияһы һәм нефть эшкәртеү өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә, тирә‑яҡ мөхит объекттарын анализлағанда хроматография ҡулланыуға арналған. Ҡудашева тарафынан ауыр нефть ҡалдыҡтарының углеродлы сүстәргә күсеүенең физик‑химик законлыҡтары, тирә‑яҡ мөхит объекттарында экотоксиканттарҙың хроматографик анализ ысулдары табылған. 250‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 20 уйлап табыу авторы .Ҡудашева Ф. Х. Флорида Хөсәйен ҡыҙы «Интер» нәшриәтендә (Мәскәү, 2004 йыл) сыҡҡан «Экоаналитический контроль в системе оценки качества окружающей среды» монографияһының авторҙашы булып тора. Ҡудашева Флорида Хөсәйен ҡыҙы бер нисә йыл рәттән химия фәндәре докторы һәм 15 химия фәндәре кандидаты әҙерләгән. Уҡыусыларҙың Мәскәү дәүләт университеты тарафынан Башҡорт дәүләт университеты базаһында үткән Бөтә Рәсәй химия олимпиадаларын әҙерләүҙә һәм үткәреүҙә ҙур өлөш индерә. 20 йылдан ашыу уҡыусыларҙың химиянан Республика олимпиадаларында жюри рәйесе булып тора.
Хәбиров Радий Фәрит улы
Биографияһы
Радий Фəрит улы Хəбиров 1964 йылдың 20 мартында Башҡорт АССР-ының Һайран ауылында тыуған. Был ваҡытта атаһы Хәбиров Фәрит Барый улы мәктәп директоры булып эшләгән, тап ул ағас мәктәп урынына кирбестән яңы бина һалдыртҡан. Әсәһе Хәбирова Разия Исхаҡ ҡыҙы — шулай уҡ педагог.
2018 йылдың 11 октябрь — 8 сентябрь 2019 йыл — Башҡортостан Республикаһы Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы.
Оло Учалы (күл)
Топонимикаһы
Ғалим һәм сәйәхәтсе Иван Лепёхин үҙенең юл яҙмаларында күлгә «Ашулы» тигән аңлатма бирә, һәм — «асыулы» тип тәржемәләй. Башҡорт телендә «асыулы» — русса «гневный» тигән һүҙ бар, татар телендә лә шундай уҡ мәғәнәгә эйә — «ачулы» һүҙе бар.
Волонтир Михай Ермолаевич
Биографияһы
Иң киң танылыуҙы Волонтирға күп сериялы «Сиған» (1979) фильмы алып килә, был фильмда актёр ирек һәм бәхет артынан ил гиҙгән сиған Будулай ролен башҡара. Фильм тамашасыларҙа ҙур уңыш ҡаҙана һәм 1985 йылда фильмдың дауамы — «Будулайҙың ҡайтыуы» — донъя күрә.
Вафатынан алда ике айҙан ашыу Бельцы ҡалаһында стационарҙа, һуңынан Кишиневта Республика клиник дауаханаһында дауалана, шунда уҡ 2015 йылдың 15 сентябрендә вафат була. Үҙәк (Әрмән) зыяратында ерләнә.