cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мөхәммәт әш-Шәфиғи
Иҫке доктринаһы
813 йылда ул Мәккәгә ҡайта, әммә бер йылдан тағы ла Бағдадҡа юл тота. Моғайын, Мәккәлә йәшәгән осоронда ул Әхмәт ибн Хәнбәл (өм. 855) менән осрашҡандыр, әммә улар яҡындан таныш булмағандарҙыр..
Дини эшмәкәрлеге
Дин тотоуҙа әш-Шәфиғи исламдың сөнниселек мәҙһәбенә ҡарай һәм Ҡөрьәндең һәм сөннәттең асыҡтан-асыҡ һәм мәғәнәүи эстәлегенә таяна. Ислам нигеҙҙәре принциптарына ҡарата аҡылдың ҡатнашыуына юл ҡуймай. Ул усули әл-фикһ (әр-Рисалия), фиҡһ буйынса (әл-Худжа, әл-Умм, Ахкам әл-Куран) һәм хәҙистәр буйынса (Муснад, Ихтиляф әл-хәҙис) әҫәрҙәре авторы булып тора.
1-се Дәүләтҡол (Күгәрсен районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мөхәммәт әш-Шәфиғи
Уҡытыусылары һәм уҡыусылары
Имам әш-Шәфиғи үҙенең шәкерттәренә изгелек һәм ихтирам менән ҡарай. Белем алыу өсөн уға алыҫ тарафтарҙан да килер булғандар.
Макаренко Антон Семёнович
Милләте тураһында
Белоруссия ССР-ы Яҙыусылар союзының хушлашыу һүҙендә былай тиелә:
Макаренконы тәнҡитләү
Анвайлер билдәләүенсә, Крупская үҙенең хеҙмәттәрендә Макаренконы телгә алмай тиерлек, Крупская баҫмаһының 1957—1963 йылдарҙағы педагогик хеҙмәттәренең 11 томлығын иҫбатлау сифатында, ә Макаренко 1957—1958 йылдарҙа баҫылған ете томлыҡта Крупская тураһында бер һүҙ ҙә өндәшмәй. Әммә был әҫәрҙәрҙе Крупская ла, Макаренко ла йыйынтыҡ итеп сығарыуҙа ҡатнашмған, һәм бының менән уларҙың мираҫы бөтмәгән. Мәҫәлән, Макаренко хеҙмәттәрен өйрәнеүсе Т. С. Князев 1979—1980 йылдара Мәскәү архивтарының береһендә Крупскаяның Макаренкоға яҙған хатын тапҡан. Педагогика өлкәһендә тикшеренеүҙәре менән билдәле С. С. Невская үҙ сиратында Крупскаяның «Книга для родителей» хеҙмәте буйынса яҙған ҡулъяҙма баһаһын таба. Макаренконың Кременчугтағы музейы директоры П. Г. Лысенко 1969 йылда Макаренконың «Биография Н. К. Крупской» исемле ҡулъяҙмаһын баҫтыра. Ваҡыт үтеү менән, А. С. Макаренконың педагогик тәжрибәһе тураһында аныҡланған мәғлүмәттәр килеү менән, Н. К. Крупскаяның уға һәм уның системаһына мөнәсәбәте яйлап эволюцияланған, тип уйларға ҡала.
Таңһылыу
Билдәле шәхестәр
Баһауетдинова Таңһылыу Сәйфетдин ҡыҙы (11 июнь 1967 йыл) — уҡытыусы, журналист.
Ғәйнуллина Таңһылыу Фәтих ҡыҙы (28 октябрь 1948 йыл Сибай) — башланғыс кластар уҡытыусыһы, педагог-психолог, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар союзы ағзаһы, «Халыҡ мәғарифы отличнигы» (1990), «Хеҙмәт ветераны» һәм «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы (1990) менән бүләкләнгән. «Сибай һөйләй» (2007), «Яҙмыштарҙа йәйғор төҫтәре» (2012), «Шаһитлы сер» (2017) китаптары авторы.
Үрге Иҙәк
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тала, тала (йыр)
Башҡарыусылар
«Тала-тала» йырын Хәмдүнә Тимерғәлиева, Ағрисә Мәүлитова, Фәриҙә Тимербаева, Гөлүзә Зыятдинова, Роберт Тимербаев, Альберт Әсәҙуллин, Люция Мусина, Надежда Бабкина, «Ҡаҙан егеттәре», «шУРАле» төркөмдәре, Миләүшә Таминдарова етәкселегендәге Татарстан республикаһы Дәүләт хоры башҡарыуында ишетергә була.
10 ғинуар
10 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 10-сы көнө. Йыл аҙағына тиклем 355 көн ҡала (кәбисә йылында 356).
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Британ Колумбияһы
Британ Колумбияһы (British Columbia, Colombie-Britannique) — Канаданың провинцияларының береһе. Конфедерацияға 1871 йылда, алтынсы булып ингән. Провинцияның рәсми ораны: Splendor Sine Occasu.
Харога
Харога — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Түбәнге Телза йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Оло Бәлеш (күл)
Тасуирламаһы
Ҡайһы бер географтар был ике күл бер һыу ятҡылығы булған тип иҫәпләй. Кесе Бәлеш ныҡ һаҙлыҡлы. Йәнә бер ҡылымыҡ Оло Бәлеште Табанкүл менән бәйләй.
Көнсығыштан күлгә ҙур булмаған Ҡараһыу йылғаһы ҡоя. Көнбайыш ярында ғәйәт ҙур һарыҡташты күрергә мөмкин.
Флораһы һәм фаунаһы
Бында сабаҡ һәм алабуға тереклек итә
Чаженьга (Лельма ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сырпар
Сырпар — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Парусовая йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Ғәйфуллин Андрей Юрьевич
Биографияһы
Андрей Юрьевич Ғәйфуллин 1974 йылдың 27 октябрендә Башҡорт АССР-ының Дыуан районы Мәсәғүт ауылында тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң белем алыуын Башҡорт дәүләт университетының Иҡтисад факультетында дауам итә һәм 1997 йылда «Социология» һөнәре буйынса диплом ала. Уҡыуын артабан дауам итеп аспирантураға инә һәм уны 2000 йылда тамамлай. 2001—2006 йылдарҙа Өфө ҡалаһының Киров районы хакимиәтендә мәғлүмәт-аналитика бүлеге менән етәкселек итә. Бер үк ваҡытта БР Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһында уҡый һәм уны 2005 йылда тамамлай. 2006 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Социаль-хоҡуҡи тикшеренеүҙәр секторы мөдире. Әлеге ваҡытта Башҡорт дәүләт университетының Философия һәм социология факультетының Социология һәм йәштәр менән эшләү кафедраһы мөдире.
Ир (Дудета ҡушылдығы)
Ир — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дудет йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Горняк (боҙло арена)
Характеристикалары
Боҙло аренаның дөйөм майҙаны — 8 210 м². Уның эсенә:
Постников Нестор Васильевич
Биографияһы
Шул уҡ уҡыу йортонда 1855 йылға тиклем анатомия прозекторы ярҙамсыһы булып эшләгән. Артабан Мәскәү һөнәрселек училищеһына врач булып урынлашҡан. «De anaesthesia» диссертацияһы яҙып (M., 1854), Постников медицина докторы дәрәжәһенә лайыҡ булған. 1855 йылдан Ярославль ҡалаһында, ә 1859 Һарытауҙа өлкән госпиталь врачы булып эшләгән.
Инженер-төҙөлөш институты
Етәкселеге
2019 й. алып. ректор вазифаһын башҡарыусы  — техник фәндәр докторы, профессор Козинец Галина Леонидовна
Европа берлеге менән Төркиә араһында таможня берлеге
Европа берлегендә тулы хоҡуҡлы ағзалыҡ
Төркиә 1964 йылдан Европа берләшмәһендә ассоциацияланған ағза була. 1987 йылдың 14 апрелендә тулы хоҡуҡлы ағза булыуға ғариза бирә.
Балабина Анастасия Ивановна
Биографияһы
Кашинский районында йәшәй. 1985 йылдың 13 декабрендә вафат була.
Кремль паркы (Бөйөк Новгород)
Тарихы
Парк Кесе тупраҡ ҡаласыҡ урынында  барлыҡҡа килә, уны өс яҡтан нығытма уратып ала. 1819 йылда ер нығытмалар ҡаҙылып бөтә. Ошо уҡ ваҡытта план барлыҡҡа килә, һәм уға ярашлы буш ҡалған участкаларҙа урман ултыртыу һәм Йәйге баҡса төҙөү ҡарала. План яртылаш үтәлә — төньяҡ өлөшө генә. Көньяҡта йорттар төҙөлә
Дәүләтша (Күгәрсен районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Вангелис
Биографияһы
Фашистик «ҡара полковниктар» путчы (1967) ваҡытында Вангелис Парижда була, унда дуҫтары  Демис Руссос һәм Лукас Сидерас менән Сорбоннала уҡып йөрөй. Тап ошо ваҡытта, 1968 йылда, Францияла  студенттар инҡилабы тоҡана. Йәштәр үҙ илдәренә ҡайтмаҫҡа ҡарар итә. Әммә Греция патриоты булып ҡалған өсәү тыуған илен музыка тарихына индереп ҡалдырырға була: шулай итеп, «Aphrodite's Child» («Афродита балаһы») тигән төркөм тыуа. Вангелис музыка яҙа һәм клавишалы аккомпанементты тәьмин итә, матур тауышлы дуҫы Демис Руссос вокал өсөн яуаплы була, ә баҫалҡы Лукас барабан һуғыу менән сикләнә.
Британ режиссёры Энтони Томас 1980 йылда «Смерть принцессы» тигән фильм төшөрә, унда «Альфа» композицияһын файҙалана.
Сырыль-Кикя
Сырыль-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пякаль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 166 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Ҡәйепов Мөхәмәтгәрәй Ильяс улы
Биографияһы
1853—1856 йылдарҙағы Көнсығыш һуғышы (Ҡырым һуғышы) иҫтәлегенә бронза миҙалы менән бүләкләнгән.
Черневка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Салехард күпере
Күпер төҙөү Төньяҡ киңлеге хәрәкәтендә — Ямал-Ненец автономиялы округы (ЯНАО) тимер юл магистраленең (ЯНАО) бер өлөшө булып тора Салехард күпере Төньяҡ киңлеге хәрәкәтенең төп участкаһы булып тора һәм Төньяҡ имер юлдарын, Свердловск өлкәһен тоташтыра, киләсәктә Рәсәй тимер юл селтәренең Ямал ярым утрауы һәм Сабетта порты аша Төньяҡ диңгеҙ юлына сығыуын тәьмин итәсәк.
Күпер төҙөлөшөнә ЯНАО 8 миллиард һумға яҡын сумма финанслай. Шулай уҡ Федераль бюджеттан 10 миллиард һум күләмендә грант ҡаралған. Дөйөм алғанда, Обь күперенең хаҡы 60 миллиард һум суммаһында баһалана Күпер тулыһынса 2023 йылда эксплуатацияға тапшырылырға тейеш.. Күпер ҡоролмаларsy n272= өсөн Ҡырым r=перен төҙөгән компанияһы zefg бирё. .
Сығатай улусы
Идара итеү системаһы
Сығатай улусында ике идара итеү системаһы була. Беренсе идара итеү системаһы дала һәм тау алды райондарына ҡағыла һәм сыңғыҙхан булдырған нойондар, темниктар, меңселәр унарлы системаһына ҡоролға. Икенсе система төрлө игенселек райондарын һәм ҡала территорияһын үҙ эсенә ала һәм бай һәм абруйлы нәҫеле вәкиле Мәхмүт Ялавасҡа буйһоналар. Мәхмүт Яловастың вафатынан һуң уның уландары һәм ейәндәре шулай уҡ монгол хандары тарафынан идарасылар итеп тәғәйенләнә. Уларҙың төп бурысы — төрлө матди байлыҡтарҙы (аҡса, затлы әйберҙәр, игенселек аҙыҡтары һәм башҡалар) монгол хандары файҙаһына өҙлөкһөҙ тәьмин итеү. Әлеге бурысты үтәү өсөн басҡаҡтар етәкселегендәге хәрби отрядтар ойошторола, ә административ көс булып чиновник-илселәр (төрлө мәсьәләләр буйынса монгол хандарының илселәре) тора.
Этнонимы
Сыңғыҙхандың улдары араһынан бер Сығатай ғына үҙенең исемен династияға һәм әлеге династия нигеҙләгән дәүләткә биргән. Сығатайҙар араһында дүрт ырыу айырыуса әһәмиәткә эйә булған: арлат, жалаир, ҡаусын һәм барлас. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекере буйынса, сағатай термины ошо монгол ҡәбиләләренә ҡарата әйтелгән. Төрки йәки тюркиләштерелгән күсмә тормош алып барыусылар Мәүәрәннәһерҙә XV быуатта ла, Сығатай династияһынан бер кем дә ҡалмаһа ла, хәрби ҡатламы булып ҡала һәм һаман да үҙҙәрен сыңғыҙиҙәр тип йөрөтәләр.
Мырҙабаев Хәсән Хәмзә улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Хәсән Хәмзә улы 1987 йылда Мәскәүҙә гистология, цитология, эмбриология темаһына кандидатлык, 2002 йылда Санкт-Петербургта «Морфологические основы посттравматической регенерации тканей органов опорно-двигательного аппарата(экспериментальное исследование)» темаһына докторлыҡ диссертацияларын уңышлы яҡлай.
Виктория (шарлауыҡ)
Викто́рия (Victoria) — Көньяҡ Африкалағы Замбези йылғаһындағы шарлауыҡ. Замбия һәм Зимбабве сигендә урынлашҡан. Шарлауыҡтың киңлеге яҡынса 1800 метр, бейеклеге — 120 метр. Виктория — донъяла бер үк ваҡытта бейеклеге 100 метрҙан һәм киңлеге километрҙан ашыу булған берҙән-бер шарлауыҡ. Һыу сығымы 1,4 меңдән алып 14 меңгә м²/с тиклем. Киңлеге буйынса донъяла дүртенсе һәм һыу сығымы буйынса иң ҙурҙарҙың береһе.
Тарихы
Шарлауыҡ тирәһендә иң боронғо билдәле кешеләр һунарсылар һәм йыйыусылар булған, үҙ телдәрендә шарлауыҡты «Гөрһөлдәгән төтөн» тип атағандар.
Шарлауыҡтың географик урынлашыуы
Шарлауыҡ Замбези йылғаһы ҡапыл тар (киңлеге 120 метр самаһы) ярыҡҡа ағып төшкән ерҙә барлыҡҡа килгән. Ҡабырғалағы күп һанлы утрауҙар шарлауыҡты бүлеп, ҡылымыҡтар барлыҡҡа килтерә. Ваҡыт үтеү менән шарлауыҡ ағым буйлап өҫкә сигенә, ярыҡтар күбәйә бара. Әлеге ваҡытта был ярыҡтар кәкерсәк һымаҡ текә стеналы үҙәнде барлыҡҡа килтерәләр. Улар спутниктан төшөрөлгән һүрәттәрҙә асыҡ күренә.
Милли парктар
Шарлауыҡ Замбиялағы Моси-оа-Тунья һәм Зимбабвелағы Виктория-Фолс тигән ике милли парк биләмәһендә урынлашҡан. Улар икәүһе лә ҙур түгел, майҙандары - 66 һәм 23 км².
Алдан (ҡала)
Тарихы
1924 йылда Незаметный алтын приискыһы булараҡ нигеҙләнгән. 1932 йылда ҡала статусы бирелгән, ә 1939 йылда ҡалаға Алдан исеме ҡушыла.
Баталин Юрий Петрович
Пенсия осоронда
2013 йылдың 22 июлендә Мәскәүҙә вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Гөргөри кейәүҙәре (спектакль)
Эстәлеге
«Гөргөри кейәүҙәре» спектакле халыҡ күҙаллауына таянып эшләнгән. Иғтибар үҙәгендә керәшен татарҙары йолалары күрһәтелә.
Поляк-венгр мөнәсәбәттәре
Тарих
Польша һәм Венгрияның үҙ-ара бәйләнештәре Урта быуаттар осорона барып тоташа. Поляк һәм венгр дворян нәҫелдәре вәкилдәре (династия Пясттар династияһы йәки йорто кеүек) йыш ҡына үҙ-ара никахҡа инәләр; билдәле венгр короле Изге Ласло I яртылаш поляк була. Бөйөк Людовик I 1342 йылдан Венгрияның һәм Хорватияның короле була, ә 1370 йылдан алып үҙенең 1382 йылдағы вафатына тиклем — шулай уҡ Польша короле. Уға короллек атаһы Карл I-нән күсә (Анжу-Сицилия нәҫеле) — Венгрия һәм Хорватия короле титулы — һәм үҙенең олатаһы Бөйөк Казимир III-ҙән — Польша короле титулы (Пясттар династияһынан аҙаҡҡыһы). Казимир королдең законлы уландары; ошо сәбәп арҡылы, күрәһең — династия күсәгилешен дауам итеү һәм билдәһеҙлектән арыныу маҡсатында — ул поляк тәхетен үҙенең кесе ир туғанына тапшыра. Людовик I-нең кесе ҡыҙы — поляк королеваһы Ядвига — тәхеткә ултыра һәм Польша тарихында иң популяр монархтарҙың береһе була. XV быуатта ике ил ҡабаттан бер аҙ ваҡыт бер монарх — король Владислав III Варненчиктың ҡул аҫтында булалар, ул егерме йәшендә генә Ғосман империяһы менән һуғышып һәләк була. XVI быуатта Польша үҙенең короле итеп венгр дворяны Стефан Баторийҙы һайлай, уны күптәр Польшаның иң бөйөк короләренең береһе тип һанайҙар.
Карадыге
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Кесе Уга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әбүл-Хәсән әл-Әшғари
Әбүл-Хәсән Ғәли ибн Исмәғил әл-Әшғари (ابو الحسن علي بن إسماعيل الأشعري;Абу-ль-Хасан аль-Ашари;, Бәсра — , Бағдад) - атаҡлы мосолман мәғрифәтсеһе, дин белгесе, уның исеме менән аталған әшғари кәләм мәктәптәренең береһенә нигеҙ һалыусы.
Нечвалода Елена Евгеньевна
Биографияһы
Фәнни хеҙмәттәре Башҡортостандың башҡорт, урыҫ, мари, сыуаш һ. б. халыҡтарының традицион кейемдәрен (сигеү, биҙәкләп туҡыу, аппликация һ. б.) һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәтенә арналған.
Башҡортостан Республикаһы, Свердловск һ. б. өлкәләр буйлап 10-дан ашыу этнографик экспедицияла ҡатнаша. 60-тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Тәбиғәт
Геология
Геология — минераль һәм углеводород сеймал ын табыуҙа, тәбиғи афәттәрҙең, стихиялы бәлә-ҡазаларҙың эҙемтәләрен прогнозлауҙа, геотехник өлкәләрҙә иҫәп-хисабта[en] һәм үткән дәүерҙәрҙәге климат һәм мөхитте өйрәнеүҙә төп академик дисциплиналарҙың береһе.
Күлдәр
Ваҡыттың геологик масштабы эсендә күлдәр ваҡытлы ғына йәшәй. Сөнки күлдәрҙең яйлап ултырма тоҡом менән күмелеп юҡҡа сығыуы ҡүҙәтеләсәк.
Урал федераль округы
Халҡы һәм милли составы
2002 йылдағы бөтә рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәтенә ҡарағанда Урал федераль округында 12 373 926 кеше, проценттар менән күрһәкәндә дөйөм Рәсәй халҡының 8,52% тәшкил итә.
Округтың составы
Федерация субъекты, административ үҙәк
Тәбиғәт
Йылғалар
Йылға — гидрологик циклдың бер өлөшө. Йылғаларҙа һыу ғәҙәттә яуым-төшөмдәрҙән, ер өҫтө ағымдарынан тәбиғи боҙлоҡтар һәм ҡар япмаһы иреүенән, ер аҫты һыуҙарынан һәм шишмәләрҙән йыйыла.
Экосистемалар
Экосистеманан кесерәк элемент микроэкосистема тип атала. Микросистемаға миҫал булып унда тереклек иткән организмдары менән бергә ағас төпһәһе йәки таш һәм уның аҫтындағы тереклек була ала. Макроэкосистемға бассейны менән бергә барлыҡ экорегионды миҫалға килтереп була.
Урал федераль округы
Билдәле шәхестәре
Александр Малинин йырсы
Чунова
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дауыт-Ҡайып
Топонимикаһы
Дауыт-Ҡайып ауылы тирәһендәге гидронимдар (башҡарҙы: Сәғитов Илгиз Ирәндек улы).
Татар аты
Башҡорт атынан айырмаһы
Ике тоҡомда ла ит сифаттары бер үк дәрәжәлә яҡшы сағыла, уларҙың һуғым сығыу 52%-тан артып китте.
Һандары
3 хужалыҡ оригинатор булып тора: Лениногорск районында ИП «Нәбиуллин Ф.М.», Әлки районынан КФХ «Бакиров Ф. Р.» һәм Теләсе районынан «Ғиниәтуллин С. Ш. ис. племрепродуктор».
Әҙәбиәттә
2019 йылдың көҙөндә Татарстан Республикаһы Ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министрлығы ярҙамы менән татар яҡшы тоҡомло аттар тураһында «Татар аты» китабы донъя күрә.
Мутусья
Мутусья — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының һул ярына тамағынан 306 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 88 км.
Довмонт ҡалаһы
Тарихы
Никола һәм Покров сиркәүе фундаменттары консервацияланған һәм ер өҫтөнә сығарылған.
Довмонт ҡалаһы территорияһында археологтар XIV-XV быуаттар хәрби кейемдәр һәм биш йөҙҙән ашыу ҡурғаш мисәт тапҡан.
Преображенский Евгений Алексеевич
Биографияһы
Евгений Алексеевич Преображенский 1886 йылдың Орёл губернаһы Болхов ҡалаһында протоиерей Алексей Александрович һәм Варвара Алексеевна (ҡыҙ фамилияһы — Левицкая) Преображенскийҙар ғаиләһендә тыуған. 1936 йылда атаһы ҡулға алына, төрмәлә вафат була.
Зөһрә
Билдәле шәхестәр
Вәлиева Зөһрә Сибәғәт ҡыҙы (1947) — Өфөләге Эре панеллы йорттар төҙөү йәмғиәтенең биҙәүселәр бригадиры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1998), Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2000).
Преображенский Евгений Алексеевич
Октябрь революцияһы һәм Граждандар һуғышы
РСДРП(б)-ның Урал өлкә комитеты ағзаһы булараҡ 1918 йылдың 18 июленән 5 (18) ғинуарға тиклем Преображенский РСДРП(б)-ның VI съезында ҡатнаша, И. В. Сталиндың «Вся власть Советам!» лозунгын алып ташларға кәрәк тигән тәҡдиме менән ризалашмай, бәхәскә инә, съезд уның төҙәтеүен инҡар итә. 1917 йылғы Октябрь ҡораллы ихтилалы Петрогадта еңгәненән һуң, Преображенский Златоуст тау округында Совет власын урынлаштырыуҙа ҡатнаша.
30-сы йылдарҙа
1933 йылдың декабрендә Преображенский партия сафтарында ҡабаттан тергеҙелә. 1933—1936 йылдарҙа СССР-ҙың иген һәм малсылыҡ совхоздары Халыҡ комиссариатының үҙәк план-финанс бүлеге начальнигы урынбаҫары 1936 йылда ҡабаттан ВКП(б-нан сығарыла).
Дәүләткилдеев Ҡасим Сәлиғәскәр улы
Биографияһы
Рәссамдың әҫәрҙәре — уның халыҡҡа биргән ҡиммәтле бүләге ул. Был әҫәрҙәрҙең бөтәһе лә тиерлек художество музейында һаҡлана. Уларҙың күбеһе акварель, күмер менән яһалған һүрәттәр, шулай уҡ 1908—1914 йылдарҙағы ҡәләм менән эшләнгән өйрәнсек һүрәттәр альбомы.
Сэнг-Кикя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Ерлығас
Географияһы
Ерғаслы ҡасабаһы Силәбе өлкәһенең көньяғында, Көньяҡ-Урал тау алдының көньяҡ-көнсығы сиктәрендә, дала зонаһында, Ярлығас йылғаһы буйында (Оло Ҡараған йылғаһы ҡушылдығы), райондың административ үҙәге Ҡыҙыл ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай яҡынса 28 километр (туранан) алыҫлыҡта урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 316 метр. Ерлығас күрше тораҡ пункттар менән грунт һәм шоссе юлдары бәйләй.
Халҡы
Халҡы 209 кеше. (1966 йылда — 517, 1970 йылда — 337, 1983 йылда — 276,  1995 йылда  256 кеше иҫәпләнгән).
2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, халыҡтың милли структураһында башҡорттар 54 %, ҡаҙаҡтар — 35 % тәшкил итә.
Урамдары
Ерлығас ҡасабаһы дүрт урам селтәренән тора.
Мукшинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Сингапур
Тышҡы сәйәсәт
Сингапур донъяның 186 дәүләте менән дипломатик бәйләнештә тора. БМО, Британ берҙәмлеге, АСЕАН, Азия-Тымыҡ океан иҡтисади хеҙмәттәшлеге һәм Ҡушылмау хәрәкәте ағзаһы.
Европа илдәре менән хеҙмәттәшлек
Сингапур Бельгия, Дания, Франция, Германия, Греция, Италия, Румыния, Рәсәй, Украина, Бөйөк Британия һәм башҡа илдәр менән дипломатик бәйләнештәр урынлаштырған.
Иҡтисад
Көсһөҙ яҡтары: һыу, энергия, аҙыҡ-түлекте импортлау. Ер етешмәүе. Сингапур — юғары үҫешкән баҙар иҡтисадлы һәм түбән һалымлы ил. Валовой национальный продукт на душу населения — один из самых высоких в мире (в 2015 году — 85 тыс. долл. США по паритету покупательной способности). В рейтинге конкурентоспособности ВЭФ экономика Сингапура заняла в 2014 году 2-е место (в 2008 году 5-е место из 134 стран, в 2007 году 7-е место из 131 страны, в 2006 году — 5-е место).
Мәҙәниәт
Хөкүмәт үтәлешен күҙәтеп тора принцибын толерантлыҡ, шул иҫәптән свободной дин. Сингапурҙа бер нисә бар индийских, буддийский һәм лаосский храмов, шулай уҡ мәсеттәр һәм христиан сиркәүҙәре. Мәсьәләгә йортолоҡло ҡараған һәм дини төркеме.
Каргала (Сережа ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ушанов Юлай Ғиниәт улы
Биографияһы
Ульяновск (1968) һәм Ленинград (1969) ҡалаларында үткән Башҡорт АССР-ы мәҙәниәте көндәрендә, Ҡарағалпаҡ АССР-ында үткән Башҡортостан әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәрендә (1976) ҡатнаша.
Йәнгәрәев Дәүләткирәй Сәлим улы
Йәнгәрәев Дәүләткирәй Сәлим улы (15 сентябрь 1927 йыл — 20 май 1999 йыл) — урмансы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1956—1987 йылдарҙа Белорет урман хужалығының Үҙәнбаш урман пункты йөк ташыусыһы, артабан бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Белорет районының почётлы гражданы (2000).
Чурьега
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Дерби Үҙәк китапханаһы
1964 йылда музей һәм сәнғәт галереяһы икенсе бинаға күсерелә.
Новосёлова Александра Васильевна
Биографияһы
Һуғыш йылдарында Александра Васильевна ҡыҙҙары менән Татарстандың Ҡырым ауылына эвакуациялана. Унда урындағы мәктәптә уҡытыусы булып эшләй. Һуңынан ире, эксперименталь медицина профессоры Михаил Иванович Ушаков эшләгән ергә, Томскиға китә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Бериллийҙың ауыр иреүсән берләшмәләрен химик газ транспорт реакциялары ысулы синтезлау проблемаһын хәл итә һәм СССР-ҙа беренче тапкыр (Б. П. Соболев менән бергә) бериллий, цинк, алюминий, марганец силикаттарының монокристалдарын ала.
Новосёлова ярым үткәргестәртәрҙең физик-химик тикшеренеүҙәр мәктәбенә нигеҙ һалыусы. Уның тырышлығы менән 1958 йылда МДУ-ла (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1962 йыл) СССР-ҙа беренсе булған ярым үткәргестәрҙең химияһы проблемалы лабораторияһы булдырыла. 1981 йылда был лаборатория эш һөҙөмтәләре буйынса Дәүләт премияһы менән билдәләнә.
Пироговка (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Зәйнәп (исем)
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте — Башҡортостан Республикаһының башҡорт, урыҫ, татар һәм республикала йәшәүсе башҡа халыҡтар телдәрендә нәфис, ғилми-популяр, педагогик, балалар, мәҙәни-ағартыу, тыуған яҡты өйрәнеү әҙәбиәтен, POS-материалдарын һәм һынлы сәнғәт тауарҙарын баҫып сығарыусы (нәшер итеүсе) дәүләт ойошмаһы.
Роберт де Ниро
1960-сы һәм 1970-се йылдар
«Көҙгө алдында» эпизоды «кино тарихындағы иң яҡшы 100 сәхнә» теҙмәһенә индерелгән һәм төрлө жанрлы кинофильмдарҙа ҡабатлап кителә (цитаталана) йәиһә пародиялана.
1980-се һәм 1990-сы йылдар
1995 йылда Роберт Де Ниро Аль Пачино менән бергә «Алыш» фильмында уйнаған. Фильмдың динамик сюжетын һәм ике арҙаҡлы актёрҙың уйнауын тамашасы яҡшы ҡабул иткән. Йыйылған аҡса суммаһы фильмдың бюджетын өс тапҡыр ҡаплаған (178 млн долл.- 60 млн долл.). Шул уҡ йылда Де Ниро һәм уның кино буйынса даими партнёры Джо Пеши ҡатнашлығында «Казино» (1995) фильмы сыға. Тәнҡитселәр фильмды һәм артистарҙың эшен юғары баһалай, төрлө ҡырлы, бөтөнләй кире персонаждарҙы ла, кешесә хуплау һәм ихтирам тыуҙырырлыҡ итеп, уйнауын билдәләй. Әммә күренекле артист өсөн коммерция уңышын һәм позитив профессиональ тәнҡитте һыйҙырған был ике фильм һуңғы фильмдары булып сыға. 1995 йылдан һуң Де Нироның бер фильмы ла әйҙәүсе кинематографик исемлектәргә (IMDb фаразы буйынса, 250 иң яҡшы фильм, «Empirе» журналы рейтингына йәиһә AFI фаразы буйынса, 100 йылға 100 иң яҡшы америка фильмы теҙмәһенә) эләкмәгән һ.б.).
Ҡыҙыҡлы факттар
Өсөнсө төркөмдә: «Ҡурҡыу мороно», «Бразилия», «Уяныу», «Рокки һәм Буллвинкль мажаралары», «Франкенштейн Мэри Шелли», «Беҙ фәрештә түгел», «Фәрештә йөрәге», «Ҙур өмөттәр», «Сәләмләүҙәр» һәм «Сәләм, әсәй!», «Утлы өйөрмә».
Плутарх
Әҫәрҙәрен баҫтырыу
Ҡарағыҙ: Моралии (Плутарх) һәм Сравнительные жизнеописания (Плутарх).
Ерекле (Күгәрсен районы)
Тарихы
Бына ошо исемдәргә әүерелгән бер ғаилә ағзаларының исемдәре: Күлынариф Тойғонов, 1779 йылғы; уның балалары Мөхәмәткәрим, Мөхәмәҙиәр. Ғаилә башлығы ағалы-ҡустылы Мөхәмәтшәрип, Рамаҙан, Мөхәмәткәрим, Абдулнасир менән йәшәй.
Матбуғатта
Ерекле тураһында белешмә
«Мираҫ» ансамбле
Тарихы
«Мираҫ» йыр һәм бейеү ансамбле 1992 йылда Өфө приборҙар эшләү заводы эргәһендәге Салауат Юлаев исемендәге бейеү ансамбле нигеҙендә ойошторола. Ойоштороусыһы һәм 1991 йылдан алып беренсе художество етәксеһе — Г. В. Анищенко. «Мираҫ» ансамбленең барлыҡҡа килеүе — баш ҡаланың ғына түгел, шулай уҡ бөтә Башҡортостандың мәҙәни тормошонда сағыу ваҡиға. Бер юлы бер нисә үҙ аллы коллективты — бейеү төркөмөн һәм хорҙы, оркестрҙы һәм халыҡ уйын ҡоралдары ансамблен берләштергән бындай ижади союз Өфөлә һәм республикала тәүге тапҡыр ойошторола. «Мираҫ» — Башҡортостандың баш ҡалаһы, Рәсәй һәм халыҡ-ара кимәлендәге байрамдарҙың һәм тантаналы сараларында ҡатнаша.
"Мираҫ"тың ижады күп яҡлы, Рәсәйҙең төрлө халыҡтарының йолалары һәм мәҙәниәте бейеүҙәрҙә, йырҙарҙа, инструменталь пьесаларҙа, күләмле вокаль-хореография композицияларында сағылыш таба, күп кенә фольклор өлгөләре яңы сәхнә тормошона эйә була.
2012 йылда «Мираҫ» Мордовия Республикаһының баш ҡалаһы Саранскиҙа «Беҙ барыбыҙ ҙа — Рәсәй!» Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының милли мәҙәниәте фестивалендә, «Сочи-2014» Мәҙәни олимпиадала Рәсәй төбәктәренең икенсе марафонында ҡатнашты. «Мираҫ» илдең күп милләтлелеген һәм мультимәҙәниәтлелеген бик яҡшы күрһәтте.
Сит илдәрҙә сығышы
2017 йылдың авгусында Мәскәүҙәге В. Д. Поленов исемендәге Рәсәй дәүләт халыҡ ижады йорто тәҡдиме буйынса «Мираҫ» йыр һәм бейеү ансамбле Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының күп милләтле мәҙәниәте менән таныштырҙы. 2020 йылда Бөтә донъя Фольклориадаһында ҡатнашыусыларҙы ҡабул иткән Рәсәй төбәге Башҡортостан Республикаһын презентацияланы.
Сурин Вениамин Константинович
Биографияһы
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1943 йылда урындағы Белорет металл эшкәртеү заводында слесарь-электрик булып башлай.
2-се Грунский
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шимла
Халҡы — 171 817 кеше (2001).
Кербежик
Кербежик — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Таранжуль йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ибраһим (Күгәрсен районы)
Ибраһим (Ибрагимово) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 172 кеше. Почта индексы — 453340, ОКАТО коды — 80238885003.
Шаглас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дәүләтшин Ғәббәс Йәғәфәр улы
Биографияһы
1929—1931 йылдарҙа Ленинградта Көнсығыш телдәре институтында уҡый. Унда ғәрәп теле, төрки телдәрҙең сағыштырма грамматикаһы, төрки халыҡтары телдәренең тарихи үҫеше, фольклоры, эксперименталь фонетикаһы кеүек проблемаларҙы һәм фәндәрҙе өйрәнә.
Хеҙмәттәре
1927 йылда Ғәббәс Дәүләтшин Дауыт Юлтый һәм Вәли Хангилдин менән бергә Башгизда «Башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия» сығара.
Хәтер
2020 йылдың 30 октябре – Сәйәси золом ҡорбандарын хәтергә алыу көнөндә БДУ-ның роман-герман филологияһы факультеты бинаһы стенаһына (элек бында К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт пединституты урынлашҡан була) хәҙерге заман башҡорт тел ғилеменә нигеҙ һалыусыларҙың береһе Ғәббәс Дәүләтшингә мемориал таҡтаташ асыу тантанаһы булды.
Әҙәбиәт
«Башҡортостан. Ҡыҫҡаса энциклопедия».
Хань Фэй
Хань Фэй  — Боронғо Ҡытай легистарының төп идеологы, идаралыҡтың деспотик формалары яҡлы була. Уның фекерҙәре «Хань Фэй-цзы» трактатында сағылыш таба һәм Ҡытайҙы берләштергән Цинь Ши Хуандың сәйәси ҡараштарының үҙәген тәшкил итә.
Селычка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Хәрби тарих музейы (Алматы)
Экспозицияһы
Музей шулай уҡ Афғанстан һуғышы осорон яҡтырта, һәм шулай уҡ, айырым залдағы исемлеккә шул һуғышта һәләк булған ҡаҙағстанлыларҙың исеме яҙылған.
Башҡорт шәжәрәһе
Башҡорт халҡы өсөн әһәмиәте
Ырыу-ҡәбилә генеалогияһын һәм мөһим ваҡиғаларҙы хәтерҙә һаҡлау өсөн башҡорттар үткәндәрҙе шиғри формаға һалып, рифмалап һөйләр булған, сөнки шиғри текслы шәжәрә еңелерәк иҫтә ҡалған һәм быуындан-быуынға ҙур хаталарға юл ҡуймайынса тапшырылған. Шәжәрәне төҙөү һәм белеү башҡорттар араһында бик хөрмәтле йола һаналған. Ырыу шәжәрәһен юғалтыу ҙур яҙыҡ булған.
Тарихи әһәмиәте
Шәжәрәләр ниндәйҙер кимәлдә тарихи документ, яҙма ҡомартҡы булып тора: уларҙа тарихи мәғлүмәттәр менән бергә халыҡтың көнкүреше, холоҡ сифаттары, юридик һәм мораль-этик нормалары тураһында белешмәләр, халыҡ ижады әҫәрҙәренең сюжеттары, әҙәби фрагменттар табыла. Ҡайһы бер шәжәрәләр бер нисә быуатты, хатта унан да күберәк ваҡытты солғай. Шәжәрәләрҙе тикшереп, теге йәки был осорҙағы йәмғиәттең ҡоролошо (синыфтар, ҡатламдар), борон булған ваҡиғалар тураһында мәғлүмәт табырға мөмкин. Ләкин документаллек менән уйҙырманың ҡатнашыуын да шәжәрә үҙенсәлектәренең береһе тип билдәләп үтергә кәрәк. Ошо сәбәпле тарихсылар ҡайһы бер шәжәрәләрҙе ҡиммәтле тарихи сығанаҡ итеп танымай.
Ташкент
Ташке́нт (Ташҡәнт; Toshkent / Тошкент) — баш ҡала һәм Үзбәкстандағы иң эре ҡалаларҙың береһе, административ үҙәге Ташкент ѳлкәһе. Халыҡ иҫәбе буйынса ла Үзбәкстандың һәм Урта Азияның иң ҙур ҡалаһы, Ташкент агломерацияһының үҙәге, илдең мөһим иҡтисади, сәйәси, мәҙәни, фәнни һәм шулай уҡ авиация, тимер юлы, автомобиль үҙәге. Административ яҡтан 11 районға бүленгән.
Пусан
Финанс
Пусанда Корея биржаһы һәм Пусан халыҡ-ара финанс үҙәге урынлашҡан.
Транспорты
Шулай уҡ пассажирҙар өсөн һыу «трамвайы», тимер юл үҙәге, үҫешкән автобустар һәм такси системаһы бар. Пусанда Көньяҡ Кореяның иң оҙон Кванан  күпере бар. Понённо ҡалала һәм илдә  беренсе автомобиль магистрале,  төньяҡтан көньяҡҡа үтә.
Гимны
Тәүләп йырсы Юн Синэ башҡара. 25 сентябрҙән муниципаль  хөкүмәт тарафынан әүҙем тарала, киң мәғлүмәт саралары тапшыра, төрлө спорт сараларында һ.б. башҡарыла
Спорты
2002 йылда Пусан  XIV йәйге Азия уйындарының баш ҡалаһы һәм  футбол буйынса донъя чемпионатын  үткәреү урындарының береһе була.
Кизилка (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Бедренко Николай Васильевич
Биографияһы
Никола́й Васи́льевич Бедре́нко 1923 йылдың 9 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны Казанка утарында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районы) Казанка ауылы) тыуған. Рус. Башланғыс белемле. 1945 йылдан алып ВКП(б) ағзаһы. «Ҡаҫмарт» колхозында, Ейәнсура районының «Һарыҡсылыҡ» совхозында слесарь булып эшләй.
Поляк Ғәскәренең Киев операцияһы (1920)
Киевҡа һөжүм итеү
Был операциялар һөҙөмтәһендә 12-се армия (РККА) тарҡатыла, әммә тулыһынса юҡҡа сыҡмай, сөнки уның ҡайһы бер частары поляк һөжүме башланғанға тиклем үк көнсығышҡа сигенә башлай.
Әммә Киевты поляк ғәскәрҙәре Киевты тотоп ҡала алмай. 14 майҙа Белоруссияла Михаил Тухачевский етәкселегендәге ярайһы уҡ көсәйтелгән Көнбайыш фронтының контрһөжүме башланды. Ә 5 июндә Украинала 1-се атлы армия фронтты йырып сыға һәм поляктарҙы сигенергә мәжбүр итә. 12 июндә Киевҡа Ҡыҙыл Армия ғәскәрҙәре инә (шулай уҡ ҡарағыҙ Киев операцияһы (1920))
Сепыч (Иж ҡушылдығы)
Сепыч — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иж йылғаһының уң ярына тамағынан 168 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Шарьга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Бурса (ҡала)
Тарихы
1919-1922 йылдарҙағы Икенсе грек-төрөк һуғышы барышында 1920 йылдың йәйендә ҡала грек ғәскәре тарафынан алынған, 1922 йыл аҙағында ғына Төркиәгә ҡайтарылған.
Достоевский Фёдор Михайлович
Достоевский Федор Михайлович (, Мәскәү, Рәсәй империяһы —, Санкт-Петербург, Рәсәй империяһы) — урыҫ яҙыусыһы, аҡыл эйәһе, философ һәм публицист. 1877 йылдан алып Фән академияһының ағза-корреспонденты.
Яҙыусының иң әһәмиәтле әҫәрҙәре булып «бөйөк биш» романдары тора. 2002 йылда «Преступление и наказание», «Идиот», «Бесы» һәм «Братья Карамазовы» романдары Норвегия китап клубының иң яҡшы 100 китап исемлеге эсенә индерелә. Достоевскийҙың билдәле әҫәрҙәре күп тапҡырҙар экранлаштырыла һәм театрҙа, балетта һәм операларҙа ҡуйыла.
Яҙыусының ата-әсәһе
Достоевскийҙар тураһында беренсе дөрөҫ мәғлүмәт буласаҡ яҙыусының атаһы Достоевский Михаил Андреевичтан башлана. Документтар буйынса, Достоевский Михаил 1789 йылда Войтовец ауылында тыуа, 1802 йылда Шаргородский Николаев монастыры янындағы дини семинарияға уҡырға инә. 1809 йылдың авгусында Александр I император медицина-хирургия академияһына дини академия һәм семинарияларҙан өҫтәмә 120 кеше ҡабул итеү тураһында указ сығара. Михаил Достоевский имтихандарҙы уңышлы тапшыра һәм 1809 йылдың 14 октябрендә академияның Мәскәү медицина бүлексәһенә ҡаҙна иҫәбенә уҡырға ҡабул ителә. 1812 йылда ватан һуғышы ваҡытында 4 класс студенты Достоевский «яралы һәм ауырыуҙарға ярҙам итеү өсөн файҙаланырға» тип һуғышҡа ебәрелә, ә һуңыраҡ тиф эпидемия менән көрәшә. 1813 йылдың 5 авгусында Бородино пехота полкының 1-се бүлегендә  штаб-табип исеменә лайыҡ булап.
Уҡый башлауы. Даровое утары.
1827 йылдың яҙында Михаил Андреевич Достоевскийға коллежский асессор чинын бирәләр һәм ул тыумыштан дворян титулына эйә була. 1828 йылдың 28 июнендә Достоевскийҙар дворян нәҫеле тип иҫәпләнә башлай, улар мәскәү дворянлыҡ шәжәрәһе китабының өсөнсө өлдөшөндә тыумыштан дворяндар тип яҙыла, был уларға утар (имение) һатып алырға һәм йәй айҙарын унда үткәрергә мөмкинлек бирә. 1831 йылдың йәйендә Михаил Андреевич 30 мең һум тирәһе аҡсаға Мәскәүҙән 150 км алыҫлыҡтағы Тула губернаһының Даровое ауыл  һатып ала. был ауыл ерҙәре уңдырышһыҙ була, 11 крәҫтиән ихатаһының барыһы ла — ярлы, ә ауыл хужаһы байҙың йорто ситәндән үрелеп, балсыҡ менән эстән-тыштан һыланған өс бүлмәле флигелдән ғибәрәт була. Күршеһенә ҡараған һәм ауылда тороп ҡалған 6 ихата өсөн, күршеләре менән ыҙғыш-талаш сыға, был судҡа күсә. Бынан тыш, 1832 йылдың яҙында бер крәҫтиәндең ғәйебе арҡаһында Даровое ауылында янғын сыға, дөйөм зыян яҡынса 9 мең һум тәшкил итә. Һуңыраҡ яҙыусы: «баҡһаң, барыһы ла янып бөткән була<...> башта ҡурҡыуҙан тулыһынса бөлгәнбеҙ икән тип уйланыҡ» тип яҙа. Шул зыян күргән крәҫтиәндәргә аҡса тараталар һәм йәй аҙағында уҡ «ауыл <...> өр-яңынан төҙөлә», 1833 йылда ғына, Даровое утарына нигеҙ һалғас, бәхәсле Черемошняны һатып алып була.. 1832 йылдың йәйендә генә Достоевскийҙарҙың балалары тәүге тапҡыр Рәсәй ауылы менән таныша. Достоевскийҙарҙың йорто Брыково ҡайынлығына терәлеп тора, өй янында йүкә ағаслығы үҫә. Брыково Федяға бик ныҡ оҡшай, ә «крәҫтиәндәр, бигерәк тә ҡатын-ҡыҙ, бай балаларын бик ныҡ ярата». Һуңынан был сәйәхәттән алған тәьҫораттарын яҙыусы «Ярлы кешеләр», «Бесы» романдарында һүрәтләй.
Мәскәүгә ҡайтҡандан һуң, Михаил менән Федор өсөн уҡыуҙар башлана. Аталары баштан уҡ улдарын «Мәскәү университетының лайыҡлы пансионына» уҡырға бирергә итә, әммә пансионды балаларға тән язаһы ҡулланыуҙы рөхсәт иткән гимназияға үҙгәрткәс, тыйылып ҡала. Михаил Андреевичтың ҡыҙыу холҡло һәм талапсан характерлы булыуына ҡарамаҫтан, Достоевский ғаиләһе балаларға «бик миһырбанлы була <...> уларға бер ваҡытта ла тән язаһы ҡулланмағандар». Өлкән балаларҙы өйгә килеп Закон Божий, рус теле, арифметика һәм географияға Екатерина институтынан дьякон Хинковский уҡыта.. Көн һайын малайҙарҙыАлександровский һәм Екатеринина институты уҡытыусыһы  Н. И. Драшусовҡа француз теленә уҡырға йөрөтәләр. Драшусовтың үҙ балалары ла шунда уҡ математика һәм тел фәненә уҡый. Драшусов латин теле уҡытыусыһы булмағанлыҡтан, Михаил Андреевич «Бантышев латин грамматикаһын» һатып ала, һәм көҙ-ҡыш « һәр кис Федор һәм Михаил менән латин теле менән шөғөлләнә башлай». Һуңыраҡ Михаил «атай изгелек кеше булыуына ҡарамаҫтан бик талапсан булды» тип иҫенә төшөрә. Пансионер булғас, Федор менән Михаил Даровоеға йәйҙәрен бары тик ике айға ғына килә. Был ваҡытта үткәрелгән ревизия буйынса, Достоевскийҙарҙың «биш йөҙ дисәтинәгә яҡын ере һәм йөҙҙән ашыу крәҫтиәне» була. 1833-1834 йылдарҙа Достоевский Вальтер Скотт ижады менән таныша. Һуңыраҡ яҙыусы был танышыу уның «тәьҫирләнеү һәм фантазияһын» үҫтереүгә булышлыҡ итеүе тураһында яҙа. Андрей Михайлович хәтирәләре буйынса, уға бик часто Федорҙың «Квентин Дорвард» һәм «Уэверли, йәки Алтмыш йыл элек». китаптарын уҡып ултырғанын күрергә тура килә.
Мария Федоровна 1835 йылдың апрелендә бәләкәй балалалары менән Даровое ауылына бара. 29 апрелдә ул ҡаты сирләй башлай. Михаил менән Федор был ваҡытта пансиондағы имтихандарға әҙерләнә. Июлдә Мария Федоровнаның ҡыҙы тыуа һәм әсәнең сире тағы ла ҡуҙып китә. Киләһе йәй уның өсөн һуңғыһы була. Көҙ көнө әсә ауырып йығыла. Утыҙ семь йәшен тултырмайынса, Мария Федоровна 27 февралдә вафат була. 1 мартта уны Лазарев зыяратында ерләйҙәр.
Каторга һәм һөргөн
Достоевский ғәйебен танымаһа ла, суд уны «иң мөһим бер енәйәтсе» тип һанай һәм уҡыусыларға «Белинскийҙың Гоголгә хаты»н таратыуҙа ғәйепләй. 1849 йылдың 13 ноябренә тиклем Хәрби-суд комиссияһы Ф. М. Достоевскийҙы бөтә хоҡуҡтарынан мәхрүм итергә һәм «атып үлтереү язаһы»на тарттырырыға тигән ҡарар сығара. 19 ноябрҙә Достоевскийға үлем хөкөм ҡарарын ғәмәлдән сығаралар: был генерал-аудиториаттың «уның ғәйебе был хөкөмгә тура килмәй» тигән ҡарары арҡаһында була. Достоевскийҙы был ҡарар буйынса һигеҙ йыл каторгаға хөкөм итәләр. Ноябрь аҙағында император Николай I генерал-аудиториат сығарған хөкөөм ҡарарын дүрт йыллыҡ каторга менән һәм артабан ябай һалдат хәрби хеҙмәт итергә тигән ҡарар менән алмаштыра һәм раҫлай.
Тобольскиҙа ҡыҫҡа ғына ваҡыт туҡтап торған саҡта, 1850 йылдың 9 ғинуарында, Себергә һөргәнгә ебәрелгән декабристар Ж. А.. Муравьев, П. Е. Анненков һәм Н. Д. Фонвизиндың ҡатындары яҙыусыны этапта барыусы башҡа петрашевсылар менән осрашыуын ойошторалар һәм капитан Смольков аша Достоевскийға китап тышы ҡатырғаһына 10 һум аҡса һалынған Инжил тапшыралар  (10 һум). Достоевский был китапты ҡомартҡыһы булараҡ һаҡлай, ә ул яҙған «Записки из Мертвого дома» китабында бер арестант тың Инжилын урлайҙар. Киләһе дүрт йылын Достоевский Омск ҡалаһында каторгала үткәрә. . Арестант хат алышыу хоҡуғынан мәхрүм ителә, әммә, лазаретта дауаланғанда, яҙыусы йәшерен рәүештә «Себер дәфтәре» («моя тетрадка каторжная») яҙмаһын яҙа ала. Шунан алған тәьҫораттары уның «Записки из Мертвого дома» әҫәрендә сағылыш таба. Оҙаҡ ваҡыт Достоевский әҫәрҙәре баҫылып сыҡмай тора, ул онотола. 1850 йылда Польшаның «Варшава китапханаһы» журналында яҙыусының «Бедные люди» романынан өҙөктәр баҫыла һәм уның тураһында ыңғай фекерҙәр әйтелә. Яҙыусы каторгала саҡта ул ҡуянсыҡ (быума өйәнәге) менән сирләй башлай (Epilepsia). 1858 йылда Александр II Достоевский хәрби хеҙмәттән сығарыуын һорап үтенес хатын яҙа.
Залаэгерсег
Залаэгерсег (Zalaegerszeg, Egersee) — Венгрияның көнбайышындағы ҡала, административ үҙәге, Зала медьеһының административ үҙәге. Халҡы - 59 275 кеше (1 ғинуар, 2014 й.)
Пифагор теоремаһы
Оҡшаш өсмөйөштәр ярҙамында
Дәреслектәрҙә алгебраик формулировканы киң таралған иҫбатлауҙарҙың береһе булып өсмөйөштәр оҡшашлығы техникаһын ҡулланып иҫбатлау тора, был осраҡта ул туранан-тура тиерлек аксиомаларҙан килеп сыға һәм фигураның майҙаны төшөнсәһенә ҡағылмай. Унда C түбәһендәге мөйөшө тура мөйөш, яҡтары a, b, c, ҡаршы ятыусы түбәләре ярашлы рәүештә A, B, C булған өсмөйөшө өсөн, CH бейеклеге үткәрелә, был ваҡытта (ике тигеҙ мөйөшө буйынса оҡшашлыҡ билдәһенә ярашлы) оҡшашлыҡ нисбәте барлыҡҡа килә:  һәм, бынан түбәндәге нисбәттәр килеп сыға: Пропорцияларҙың ситке быуындарын ҡабатлағанда ошондай тигеҙлектәр килеп сыға: уларҙы быуын-быуынлап ҡушыу кәрәкле һөҙөмтәне бирә:
Евклид иҫбатлауы
Шулай итеп, AHJK һәм BHJI тура дүртмөйөштәренән торған гипотенузала төҙөлгән квадраттың майҙаны катеттарҙа төҙөлгән квадраттарҙың майҙандарының суммаһына тигеҙ булыуы иҫбатлана.
Майҙандар тураһында Паппа теоремаһы
Майҙандар тураһында Паппа теоремаһы, ирекле өсмөйөш һәм уның ике яғында ирекле параллелограммдар өсөн өсөнсө яғында, майҙаны бирелгән ике параллелограмдың майҙандарының суммаһына тигеҙ булырлыҡ итеп параллелограмм төҙөргә мөмкинлек биреүсе теорема, шулай уҡ Пифагор теоремаһының дөйөмләштерелеүе итеп ҡарарға була : бирелгән өсмөйөш — тура мөйөшлө, ә катеттарҙа параллелограмдар сифатында квадраттар төҙөлгән осраҡта, гипотенузала төҙөлгән квадрат майҙандар тураһында Паппа теоремаһын ҡәнәғәтләндереүсе булып сыға.
Күп үлсәмле дөйөмләштереүҙәр
Пифагор теоремаһының өс үлсәмле Евклид арауығы өсөн дөйөмләштерелеүе булып де Гуа теоремаһы тора: әгәр тетраэдрҙың тура мөйөшө булһа, ул саҡта тура мөйөшкә ҡаршы ятҡан ҡырының майҙанының квадраты, ҡалған өс ҡырының майҙандарының квадраттары суммаһына тигеҙ. Был һығымта юғары үлсәмле Евклид арауыҡтары өсөн «n-үлсәмле Пифагор теоремаһы» булараҡ дөйөмләштерелергә мөмкин — ортогональ n-үлсәмле симплекс өсөн майҙандары булған ортогональ ҡырҙары һәм майҙаны S_0 булған уларға ҡаршы ятыусы ҡыры өсөн түбәндәге нисбәт үтәлә:
өс үлсәмле осраҡтағы кеүек, һөҙөмтә перпендикуляр яҫылыҡтарҙа тура мөйөшлө өсмөйөштәргә Пифагор теоремаһын эҙмә-эҙ ҡулланыу эҙемтәһе булып тора.
Гөлсөм
Гөлсөм исеменең талисмандары
- Ағасы: Тал.
Принстон (Көнбайыш Виргиния)
Халҡы
2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Гленвилл халҡы 6432 кеше   (шул иҫәптән 46,5 % ир-ат һәм  53,5 % ҡатын-ҡыҙ), 3030 йорт хужалығы  һәм 1683 ғаилә тәшкил итә. Раса составы: аҡ тәнлеләр — 90,7 %, афроамерикандар — 6,3 процент, ерле америка халҡы — 0,3 %, ике һәм унан күберәк раса вәкилдәре — 1,8 %
Профессиональ спорт командалары
Принстон нурҙары, Тампа Рейс Бэй филиалы, аппалач Лигаһы. Команда үҙ P. Hunnicutt H. Field стадионында уйнай.
Бродский Виктор Леонидович
Биографияһы
1955 йылда аҡлана һәм иреккә сыға. Ленинградҡа ҡайта. 1-се Үҙәк конструкторлыҡ бюроһында (п/я 70) инженер булып эшләй, ә һуңынан Үҙәк конструкторҙар бюроһында промыслалар флоты өсөн судноларҙы проектлау буйынса әйҙәүсе конструктор.
Шилокша (Вадья-Вадьинская ҡушылдығы)
Шилокша — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вадья-Вадьинская йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Зубарев Прокопий Тимофеевич
Биографияһы
1904 йылдан 1908 йылға тиклем легаль булмаған әҙәбиәт архивын тикшереү буйынса партия эшен башҡара, әҙәбиәтте Урал ойошмаһы аша сит илдән алдыра. Бынан тыш ул агитация һәм пропаганда эшен алып бара.
1909 йылдан 1915 йылға тиклем Өфө губернаһында бер нисә вазифа биләй: счетовод-бухгалтер, Өфө губерна земствоһының кооперация буйынса инструкторы була.
1918 йылдан — комиссар, Өфө губерна аҙыҡ-түлек комитетының рәйесе, Өфө губерна Советының Башҡарма комитеты рәйесе.
Норматив этика
Эпикуреизм
Эпикур һәм уның эйәрсендәре идеяларынан сыҡҡан фәлсәфәүи тәғлимәт. булды. Антиклыҡ осоронда Эпикуреизм иң абруйлы фәлсәфәүи ағымдарҙың береһе булған. Эпикурейса фәлсәфә, бигерәк тә  Эпикурҙың үҙенең фәлсәфәһе, ахыр маҡсат итеп теоретик хәҡиҡәтте табыуҙы, ул үҙенең алдына ниндәйҙер саф белем алыу бурысын ҡуймай. Эпикуреизм тулыһынса конкрет ихтыядарға хеҙмәт итә: кешене ғазаптан ҡотолдороу ысулын эҙләй. Эпикурсылар, кешегә бәхетле тормошта йәшәү өсөн:
Эпикурсылар өсөн төп ҡыҙыҡһыныу булып хис-тойғолар донъяһы тора, шуға күрә уларҙың төп этик принцибы — рәхәтлек. Әммә Эпикур ләззәтте  вульгар һәм ябайлаштырып түгел, ә юғары намыҫлы  тыныслыҡ, рәхәт баҫалҡылыҡ тип атаған. Уның фекеренсә, кеше теләктәре сикһеҙ, ә уларҙы ҡәнәғәтләндереү саралары сикләнгән. Шуға күрә   үҙеңде уларҙы үтәмәү ғазапҡа алып килгән ихтыяждарҙан сикләү кәрәк. Башҡа теләктәрҙән баш тартырға кәрәк, был осраҡта аҡыл һәм кәрәк. Тәҡдир ҡотолғоһоҙ тип иҫәпләгән стоиктарҙан айырмалы рәүештә, эпикурейсылар кешегә ихтыяр азатлығы бирә. Кеше үҙ теләктәренә ярашлы, ләззәткә бирелә ала. Тормош — бына төп ләззәт. Эпикур вафат алдынан йылы ванна ҡабул иткән һәм шарап килтереүҙәрен үтенгән.
Процессор
Тәүге процессорҙар уникаль һәм хатта бер төрлө компьютер системалары өсөн уникаль компоненттар булараҡ булдырылған. Һуңынан, бер йәки бер нисә юғары махсуслаштырылған программаны тормошҡа ашырыу өсөн тәғәйенләнгән процессорҙарҙы эшләүҙең ҡиммәтле ысулынан компьютер етештереүселәр күп маҡсатлы процессор ҡоролмаларының типик кластарын сериялы етештереүгә күсә. Компьютер компоненттарын стандартлаштырыу йүнәлеше ярымүткәргесле элементтарҙың, майнфреймдарҙың һәм мини-компьютерҙарҙың йылдам үҫеше дәүерендә барлыҡҡа килә, интеграль схемалар барлыҡҡа килеү менән ул тағы ла популярыраҡ булып китә. Чиптар эшләү КПУ-ның ҡатмарлылығын тағы ла арттырырға, шул уҡ ваҡытта уларҙың физик күләмен кәметергә мөмкинлек бирә. Процессорҙарҙы стандартлаштырыу һәм миниатюралау цифрлы ҡоролмаларҙың кешенең көндәлек тормошона тәрән үтеп инеүенә килтерә. Хәҙерге процессорҙарҙы компьютер кеүек юғары технологиялы ҡулайламаларҙа ғына түгел, автомобилдәрҙә, калькуляторҙарҙа, кеҫә телефондарында һәм хатта балалар өсөн дә осратырға мөмкин. Йышыраҡ микроконтроллерҙарҙан торалар, унда, иҫәпләү ҡоролмаларынан тыш, чипта өҫтәмә компоненттар урынлашҡан (программа һәм мәғлүмәттәр хәтере, интерфейстар, I/O порттары, таймерҙар һ.б.). Микроконтроллерҙың заманса иҫәпләү мөмкинлектәре персональ компьютерҙар эшкәртеүселәре менән ун йыл элек сағыштырыла, һәм йышыраҡ уларҙың эшсәнлегенән күпкә артығыраҡ була.
Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университеты
Һарытау дәүләт университеты бөгөн
ҺДУ — илдең үҙ составында РФ Мәғариф министрлығының һәм иң ҙур фондтарҙың (Карнеги корпорацияһы, МакАртуров фонды, CRDF) гуманитар өлкәлә (МИОН — Төбәк-ара ижтимағи фәндәр институты), шулай уҡ тәбиғи фәндәр (НОЦ — «Нелинейная динамика и биофизика» ғилми-белем биреү үҙәге) өлкәһендә абруйлы гранттар буйынса проекттарҙы тормошҡа ашырыу өсөн үҙ структураһы булған өс вузының береһе. Был ике дисциплина-ара структура тейешле конкурстарҙа еңеү яулау һәҙәмтәһе һәм Рәсәйҙә иң яҡшылар иҫәбенә инә. Һарытау дәүләт университетында өҙлөкһөҙ әҙерләү циклы тормошҡа ашырыла: вузға тиклемге әҙерлек — урта профессиональ белем биреү — юғары профессиональ белем биреү — вуздан һуң белем биреү — белгестәрҙең белемен камиллаштырыу һәм квалификацияһын күтәреү. ҺДУ-ҙа 26342 студент һәм 590 аспирант уҡый. Белем биреү 82 специальность буйынса алып барыла, 21 һөнәр буйынса — урта профессиональ белем, 61 һөнәр буйынса — аспирантура, 5 һөнәр буйынса — докторантура, 28 һөнәр буйынса — бакалавриат, 13 — магистратура, 15 — өҫтәмә һөнәри белем биреү программалары буйынса, 26 — профессиональ әҙерлек. Ҡағиҙә булараҡ, уҡыу йортонда яңы һөнәрҙәр төбәк партнерҙар инициативаһы һәм ярҙамы менән асыла.