cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Яман шеш
Эпидемиология
Икенсе урынды һөт биҙе яман шеше биләй: ауырыусылар һаны — 1,050 миллион кеше. Үлем осраҡтары структураһында ул 5-се урынды биләй, 2000 йылда яман шештең был төрөнән 372 мең ҡатын-ҡыҙ мәрхүм булған. Өсөнсө урында йыуан эсәк яман шеше: 2000 йылда 943 мең кеше ауырыған, ә үлем һаны буйынса (491 мең) йыуан эсәк яман шеше 4-се урында тора. Ашҡаҙан рагы дүртенсе урынды биләй, ә үлем осраҡтары һаны буйынса ул 2-се урынды алған. 2000 йылда ашҡаҙан яман шеше менән ауырып китеүселәр һаны — 875 мең, вафат булғандар һаны 646 мең кеше тәшкил иткән.
Ауырып китеүселәр һаны буйынса 5-се урында бауыр рагы тора, 2000 йылда ундайҙар һаны 563 мең булған. Үлеүселәр һаны буйынса ул 3-сө урында тора (2000 йылда 547 мең кеше мәрхүм булған).
Тар-Седа-Яха (Щучья ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Хрисанфов Николай Васильевич
Николай Васильевич Хрисанов (кар. Krisun Miikul (Миикул Крисун); 27 июль, 1898, Вохтозеро ауылы, Петрозаводск өйәҙе, Олонец губернаһы — 8 ғинуар, 1938, Сандармох, Медвежьегорск районы, Карел АССР) — карел совет шағиры, тәржемәсе, архивсы.
Оло Киргизка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Софи Сагер
Биографияһы
1859 йылда Софи АҠШ-ҡа китә, унда Америка ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәтендә ҡатнаша. 1861 йылда ул  немец сығышлы американлы музыка уҡытыусыһы Э. А. Винерға кейәүгә сыға. АҠШ-та уның A woman’s desire and a Man’s duty (1861 г.) һәм A lecture on modern society and the marriage relation (1880 г.) китаптары баҫылып сыға. Әйткәндәй, АҠШ-та   Софи шул тиклем билдәле була, хатта ҡайһы бер ир-егеттәр эшләпәләренең төбөндә уның һүрәтен алып йөрөйҙәр.
Левкин Иван Иванович
Левкин Иван Иванович (20 апрель 1903 йыл — 21 июнь 1974 йыл) — карел совет композиторы, шағир, йыр фольклоры йыйыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Карелияның иң боронғо халыҡ хорҙарына — Петровка (беренсе Карел колхоз хорына) һәм Веллер хорҙарына нигеҙ һалыусы. Карел-Фин ССР-ының атҡаҙанған артисы (1949), РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Биография
1925-1927 йылдарҙа РКК сафтарында хеҙмәт итә, Карелия егер батальонында хеҙмәт итә. 1927-1929 йылдарҙа Онега заводында эшләй торған.
Теотиуакан
Дөйөм мәғлүмәттәр
Ҡаланың исеме билдәһеҙ. Классик дәүерҙәге майя текстарында ул puh - ҡамыш үҫентеләре тиа аталған. Әммә, һуңынан был исем индеецтарҙың төрлө ҡебиләләр тарафынан Мезоамериканың башҡа ҙур ҡалалырн атау өсөн дә ҡулланылған. Теотиуакан атамаһын ҡала емереклектәренә ул бер нисә быуаттан  юҡҡа сыҡҡандан һуң ацтектар бирә.
Юҡҡа сығыуы
Ҡаланың бөлгөнлөккә төшөүе VI быуаттың уртаһынан башлана,  VII быуаттың уртаһына Теотиуакан ташландыҡ хәлдә була. Күпкә һуңыраҡ килгән ацтектар бында мөһабәт емереклектәр генә таба
Оло Касияр
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Малик (исем)
Фамилия
Маликова Мәрйәм Ғүмәр ҡыҙы (18 май 1941 йыл) — ғалим-зоотехник, ауыл хужалығы фәндәре докторы, профессор. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Ауыл хужалығы малдарын туҡландырыу һәм аҙыҡ технологиялары лабораторияһында баш ғилми хеҙмәткәр.
Венерик ауырыуҙар
Гонорея
Гонококк — кеше организмында ғына оҙаҡ йәшәй торған паразит. Улар кеше организмынан тыш бик тиҙ үләләр. 56 °С-ҡа тиклем йылытҡанда, киптергәндә, ҡояш нурҙары, төрлө антисептик препараттар тәьҫирендә улар бик тиҙ юҡҡа сығалар. Гонококк енес органдарының лайлалы тышсаһында бик тиҙ үрсей, был иһә тышсаның ялҡынһынуына сәбәп була. Ул шешә, һәм күп булып эрен бүленеп сығара башлай.
Ҡаҫыҡ педикулезы
Ҡаҫыҡ беттәре тупланған урында асыҡ зәңгәр йәки зәңгәрһыу һоро таптар барлыҡка килә. Беттәрҙе врач ҡарағанда йәки лупа ярҙамында ғына күрергә мөмкин. Шулай уҡ төктәргә береккән һеркәләр ҙә була. Бет тешләгән урындарҙа зәңгәрләнеп тороусы таптар булырға мөмкин. Ҡаҫыҡ педикулезы тәртипһеҙ енси тормош алып барыусылар араһында йышыраҡ осорай. Был ауырыу менән сирләүселәрҙең 1/з ендә сифилис, венерик ауырыуҙар ҙа була. Үҙ ваҡытында дөрөҫ дауалау һәм таҙалыҡты һаҡлау ауырыуҙы тулыһынса бөтөрөргә мөмкинлек бирә.
СПИД
СПИД (синдром приобретенного иммунного дефицита) — тормошта барлыҡҡа килгән иммунитет дефициты — лимфатик системаның зарарлануы нәтижәһендә кеше организмының үҙ-үҙен һаҡлау көстәре кәмеүенә килтерә торған вируслы ауырыу. Был — XX быуат аҙағында барлыҡка килгән, барлыҡ континенттарға, илдәргә таралған ауырыу.
ВИЧ кешенең иммун системаһын зарарлай, ә иммун системаһы организмды бактериялар, вирустар, сит күҙәнәктәрҙән һаҡлай. ВИЧ өсөн ҡанда мишень булып аҡ ҡан есемдәре — Т-лимфоциттар һәм макрофагтар тора. Т-лимфоциттар шеш ауырыуына ҡаршы иммунитет булдыралар. Вирус лимфоциттарҙы зарарлай. СПИД ауырыуы ваҡытында, гөмумән, иммунитет кәмей, һәм ниндәй ҙә булһа кескенә генә инфекция ла кешелә үпкә, мейе, тире, ашҡайнатыу органдарын зарарлай.
СПИДтың симптомдары
Аурыуҙың билдәләре төрлө булырға мөмкин. Иммунологтар өсөн СПИД — кеше иммун системаһы дефицитының бер осорағы ғына. Был осраҡта вирус ҡандағы иммунитет күҙәнәктәрен үлтерә, һәм организм микробтарға ҡаршы тора алмай. СПИД кинәт кенә башланмай, вирус эләккәс, инкубацион период өс айҙан 18 йылға тиклем дауам итә. Ҡайһы бер инфекция йоҡҡан кешеләрҙә ауырыу башланмаҫҡа ла мөмкин. Аурыуҙың башланғыс этабында кешенең массаһы кәмей (10 %ка тиклем), муйында умрау һөйәге өҫтөндә, ҡултыҡ аҫтында, терһәк, боттарҙа лимфатик төйөндәр ҙурая. Сирле кешенең 70 % ында тире зарарлана, бит тиреһе ҡубырсыҡлана; ауыз, енес органдарының лайлалы тышсаһында эрен йыйылыу күҙәтелә. Хәлһеҙлек, температура күтәрелеү, төндә тирләү күҙәтелә. Һуңыраҡ ауырыуҙарҙың 50—60 % ында үпкә ялҡынһынуы башлана, 30 % ында тирелә, лайлалы тышсаларҙа Капоши саркомасы (ҡан тамырҙары, эске органдарҙағы тоташтырғыс туҡымала шеш) барлыҡка килә. Шулай ук ауырыуҙарҙың 30 % ында үҙәк нерв системаһы зарарлана (менингит — мейе ялҡынһыныу, шештәр барлыҡка килә, аҡылға зәғифлек күҙәтелә). Ошо билдәләр быйынса ауырыу тураһынса врач ҡанға лаборатор анализ яһағандан һуң әйтә ала — ҡан составында ВИЧ-ҡа антиесемдәр булырға тейеш. Ләкин антиесемдәр булыу быйынса ғына СПИД ауырыуы тип нәтижә яһарға ярамай.
СПИД-ҡа ҡаршы профилактика — дәүләт күләмендә санитар-гигиеник саралар һәм индивидуаль һаҡланыу. Рәсәй Федерацияһында «АнтиСПИД» программаһы эшләй. Уның маҡсаты енси юл менән СПИД таралыуҙы киҫәтеү. Бының өсөн: хоҡуҡ, социаль яҡтан һаҡлау;
Урмансылыҡ белгесе Георгий Рутто исемендәге дендропарк
Тарихы
Өфө урман хужалығының парк урмансылығы дендрарийына нигеҙ 1950 йылда урмансылыҡ белгесе Георгий Михайлович Рутто тарафынан һалынған. Дендропаркының дөйөм майҙаны 7 гектар тәшкил итә.
Арҡайым (авиакомпания)
Арҡайым ("Арҡайым" ЯСЙ, ООО "Аркаим") — Өфө аэропортында урынлашҡан Башҡортостан милли авиакомпанияһы. 2009-сы йылдың ноябренә торошло, һауа флоты ике L-410 самолётынан тора ;һәм ете Boeing йәки Airbus самолётын һатып алырға ниәтләй.
Волгодонск зоопаркы
Тарихы
2000 йылдар башында ҡалала иҡтисади  ҡатмарлы хәл  була, күп кенә дотациялы учреждениелар ябыла,  шул иҫәптән мәҙәниәт өлкәһендә лә. 2003 йылда, шул ваҡыттағы ҡала башлығы Клейменов Александр инициативаһы буйынса зоопаркты ҡала бюджетынан  финанслау туҡтатылғас, хеҙмәткәрҙәргә эш хаҡы  һәм коммуналь хеҙмәттәр түләнмәй. Зоопаркты һөҙөмтәлә ябырға ҡарар ҡабул ителә.
Йәнгел ауыл Советы (Әбйәлил районы)
Йәнгел ауыл Советы (2004 йылға тиклем — Йәнгел ауыл Советы) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы муниципаль районындағы муниципаль берәмек. «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законға» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Электромагнит тәьҫир итешеүе
Сифаттары
Электромагнитик тәьҫир итешеүҙең интенсивлығы нәҙек(нескә) структура даимиһы менән сифатлана: биредә e — элементар электрик заряд, \hbar — Планк даимиһы, c — яҡтылыҡ тиҙлеге
Тарҡалыш ваҡыты:
Һаҡланыу закондары
Көслө тәьҫир итешеүҙән айырмалы булараҡ электромагнитик тәьҫир итешеүҙә:
Һаҡланыу закондары сәбәпле электромагнит процестарында Һайланыш ҡағиҙәләре бар. Мәҫәлән, фотон 1-спинға эйә,шуның өсөн нулле импульс моментлы хәлдәр араһында сәсеү күсештәре тыйыла.
Электростатика
Электростатика хәрәкәтһеҙ зарядлы есемдәрҙе тасуирлай, Кулон законы: бында — электрик даими
Щербатов Фёдор Фёдорович
Биографияһы
Императрица Екатерина 1774 йылдың 24 июлендә Щербатовты вазифаһынан бушата, хеҙмәттән отставкаға ебәрелә, баш ҡалаларҙа йәшәҙән мәхрүм ителә
Оло Кулкас
Оло Кулкас — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Имгыт йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Вәлиәхмәтов Ансар Фазлиәхмәт улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Вәлиәхмәтов Ансар Фазлиәхмәт улының фәнни тикшеренеүҙәре нефть продукттары (тиофен һәм уның яһалмалары) тәьҫирендә организмдағы морфологик үҙгәрештәрҙе өйрәнеүгә арналған. 100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Бөтә Союз патологоанатомдар йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе (1972—1989). 1‑се (1985) һәм 2‑се дәрәжә (1944) Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ (1943) ордендары менән бүләкләнгән.
Муллаҡай (исем)
Фамилияла
Муллаҡаев Мирғәли Байғол улы (Мирғәли Байғолов; 1790—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Сәнәғәт
Эшкәртеүсе сәнәғәт тармағына машиналар төҙөү, ҡара һәм төҫлө металдар етештереү, прокат, химия һәм нефтехимия продукттары, машиналар һәм ҡорамалдар, ағас эшкәртеү ҡорамалдары, целлюлоза-ҡағыҙ сәнәғәте продукттары, цемент, төҙөлөш материалдары, еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте продукттары етештереү, шулай уҡ сәнәғәт йыһаздарын ремонтлау керә.
Тиҙлек
Материаль нөктә осрағы
Материаль нөктәнең һәр ваҡыт моментында тиҙлек векторы (моменталь тиҙлек) был нөктәнең ағымдағы торошоноң радиус-векторының {\vec r} ваҡыт буйынса сығарылмаһы түбәндәгесә билдәләнә:
бында  — траекторияның ағымдағы нөктәһе аша үткән тейеүсенең берәмек векторы (ул хәрәкәт итеүсе нөктәнең дуға координатаһының s үҫеү яғына йүнәлгән), ә  — дуға координатаһының ваҡыт буйынса сығарылмаһына тигеҙ булған һәм нөктәнең алгебраик тиҙлеге тип аталған, тиҙлек векторының телгә алынған берәмек вектор йүнәлешенә проекцияһы. Килтерелгән формулаларға ярашлы, нөктәнең тиҙлек векторы һәр ваҡыт тейеүсе буйлап йүнәлгән, ә нөктәнең алгебраик тиҙлеге был v векторының модуленән тик тамғаһы менән генә айырылырға мөмкин. Был ваҡытта:
Әгәр нөктәнең алгебраик тиҙлеге ваҡыт үтеү менән үҙгәрмәһә (йәки, шул уҡ, тиҙлек модуле даими булһа), нөктәнең хәрәкәте тигеҙ хәрәкәт тип атала (алгебраик тейеүсе тиҙләнеш \ddot{s} был ваҡытта тождестволы нулгә тигеҙ).
«Йәһәтлек» төшөнсәһе
Релятивистик механикала киҫәксәнең йыһан һыҙығына тейеүсеһе һәм база иҫәпләү системаһында ваҡыт күсәре араһындағы мөйөш йәһәтлек тип атала (\theta тип тамғалана). Йәһәтлек түбәндәге формула менән күрһәтелә
Тиҙлек үлсәү берәмектәре
Һыҙыҡлы тиҙлек:
Һамар (Мәләүез районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек урыҫтар (88 %) йәшәй.
Антигуа-Гуатемала
Тарихы
Элекке Сантьягоны  Антигуа йәғни «боронғо»тип атайҙар.
Нурғәли (исем)
Нурғәли — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарҙа ир-егеттәргә ҡушылған исем.
Снопская Сосновка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Ҡытай юане
Валюта курсы режимы
1994 йылдан Ҡытай властары юань курсын 1 доллар = 8,27 юань кимәлендә бикләп ҡуя. Ләкин һуңғы ваҡытта Ҡытай юане курсты либералләштереүҙе талап иткән  ЕС илдәре, Япония һәм айырыуса АҠШ-тың көсәйә барыусы баҫымы аҫтында ҡала. Улар фекеренсә, юань курсы түбәнәйтелгән, һөҙөмтәлә Ҡытай тауарҙары өҫтәмә конкурентлы өҫтөнлөккә эйә. АҠШ-тың Ҡытай менән сауҙалағы кире сальдоһы 2004 йылда 162 млрд доллар тәшкил итә.
Кукубаев Анатолий Кукубаевич
Әҫәрҙәре
«Халыҡ байрамы» увертюраһы (1983), Мари рапсодияһы (1986), Салауат маршы (1993);
Уйғыр яҙмаһы
Ҡытай уйғырҙары яҙмаһы
Uyghur Latin Yëziqi: A a, B b, Ch ch, D d, E e, Ё ё, F f, G g, Gh gh, H h, I i, J j, K k, L l, M m, N n, Ng ng, O o, Ö ö, P p, Q q, R r, S s, Sh sh, T t, U u, Ü ü, W w, X x, Y y, Z z, Zh zh.
Хужа Али Риза
Биографияһы
Беренсе грек-төрөк һуғышы барышында Ионияла рәссам-баталист була. 1903 йылда Боронғо ҡомартҡылар музейын ойоштороу буйынса комиссияла хеҙмәт итә. 1909 йылда Хәрби баҫмаларҙың офисы башлығы итеп тәғәйенләнә һәм бында ике йыл дауамында хеҙмәт итә. Ошо йылдарҙа ул шулай уҡ Ғосман рәссамдары ассоциацияһының рәйесе булған. 1911 йылда ярбай (подполковник) чинында отставкаға китә. 1914 йылда Нәфис сәнғәттәр мәктәбендә (хәҙерге Мимар Синан исемендәге нәфис сәнғәттәр университеты) пейзаж һынлы сәнғәтен уҡыта ашлаған. Ҡыҫҡартыуҙарҙан һуң Чамлыджала ҡыҙҙар өсөн урта мәктәпкә күскән һәм бында өс йыл булған. Артабан Ускюдарҙа ҡыҙҙар өсөн икенсе мәктәптә эшләгән, ә 1929 йылдан үҙенең үлеменә ҡәҙәр малайҙар өсөн мәктәптә эшләй.
Уның тере сағындағы һуңғы күргәҙмәһе Джелал Эсат Арсевен тарафынан 1928 йылда Парижда ойошторола. Уның эштәре йәш Төркиә Республикаһы осоронда уҡ юғары баһаланған. Үлгәндән һуң күп йылдар үтһәлә уның эштәре дәүләт күргәҙмәләрендә күрһәтелә. 1933 йылда Анкарала Халкевлери йәмғиәте рәссамдың эштәрен үҙенең тәүге күргәҙмәһендә күрһәткән. Бынан һуң йәнә 16 шәхси күргәҙмәләр уҙғарылған, улар уның артынан Төркиәнең иң мөһим пейзажистарының береһе репутацияһын нығытҡан.
Белембай (Свердловск өлкәһе)
Тарихы
Строгановтар мәктәп асалар. Белембай заводындағы мәктәп Уралда беренсе шәхси мәктәптәрҙен береһе булған. XIX быуаттың икенсе яртыһында Белембайҙа ике өс йыллыҡ земство мәктәптәре һәм граф училищеһы булдырыла. Ул белгестәр әҙерләгән, мәктәп-уҡыу йорто, бай китапханаһы булған. Строгановтар уҡыусыларҙың уҡыу барышын һәм өлгәшеүен иғтибар менән күҙәткәндәр.
Тюуй-Харвота-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Милли йәштәр хоккей лигаһы
Миҙгел форматы
2018/2019 йылдар миҙгелендә конференциялар бөтөрөлә һәм 13 команда бер-береһе менән даими чемпионатта дүртешәр осрашыу үткәрә. Тимәк һәр клуб 48 уйын уҙғара. 2019/2020 йылдар миҙгелендә командалар һаны 16-ға тиклем етә, улар ике конференцияға бүленә. Даими миҙгелдә һәр команда үҙ конференция клубтары менән дүртешәр (ике — өйҙә, ике — ҡунаҡта) осрашыу уҙғара, икенсе конференциянан командалар менән икешәр (бер — өйҙә, бер — ҡунаҡта) уйын үткәрә. Тимәк, һәр клуб 44 матч уйнаясаҡ. Даими беренселектә бар еңеү өсөн ике мәрәй бирелә башлай, өҫтәмә ваҡытта йә булиттар серияһында еңелгән өсөн бер мәрәй өҫтәлә.
Командаларҙың лигала һөҙөмтәләре
2016 йылда барлыҡҡа килгәндән бирле МЙХЛ-да бөтәһе 31 команда ҡатнаша. Таблицала МЙХЛ чемпионаттарында һәр миҙгелендә чемпионаттың даими өлөшөндә (һан — турнир таблицаһында урыны) һәм плей-оффта (төҫ менән күрһәтелгән) командаларҙың сығыш яһауҙарының һөҙөмтәләре күрһәтелгән. Тик төрлө конференциялар командалары төрлө уйындар һанын үткәргәнгә күрә, бындағы мәғлүмәт проценттар менән һаналған.
Аҫҡар
Ҡыҙыҡ мәғлүмәт
Аҫҡар ауылында 1910—1912 йылдарҙа Ишбирҙе исемле 80 йәшлек ҡурайсы ҡарт йәшәгән. Уның елкәһендә баш ҙурлыҡ ороһо булып, уны айырым шәл менән урап йөрөткән. Әүжәндән килгән урыҫтар уны өндәп больницаға ебәрәләр. Үрге Әүжән больницаһында ороһон ҡырҡалар. Оро биш ҡаҙаҡ (2 кг) тарта. Дауаханала ятҡан ваҡытында Ишбирҙе ҡарттың ҡурай уйнауын табиптар ҙа һоҡланып тыңлай һәм Мәскәүҙән ҡыҫҡа ғына ағас ҡурай алдырып бүләк итә.
Арамей телдәре
Боронғо заманда яҡынса хәҙерге Сүриә территорияһында күсеп йөрөгән көнбайыш семит ҡәбиләләре төркөмөн «арамейҙар» тип атағандар. Уларҙың теле (дөрөҫөрәге, туғандаш диалекттар төркөмө) ханаан телдәренә, атап әйткәндә, иврит теленә бик яҡын булған. Арамейҙар бер ҡасан да берҙәм халыҡ барлыҡҡа килтермәгән һәм уртаҡ дәүләткә эйә булмаған. Уларҙың теле, шулай булыуға ҡарамаҫтан, биләмәһен бер туҡтауһыҙ киңәйтеп, үҙен сиктән тыш экспансив тотҡан.
Европала XIX быуаттың 2-се яртыһына тиклем арамей телен (халдейҙар исеме менән) «халдей» теле тип атағандар.
Үҫеш стадиялары
Хронологик планда арамей телдәре иҫке арамей, урта арамей һәм яңы арамей осорҙарына бүленә. Был периодтарға бүлеү лингвистик эске критерийҙарға һәм дөйөм алғанда немец арамеисы Клаус Байер тәҡдим иткән арамей телдәрен классификациялауға нигеҙләнә.
Империя арамей теле
Империя арамей теле стандартлаштырылған тел була, уның орфографияһы, ниндәйҙер һөйләшеү диалекттарына ҡарағанда, күберәк тарихи тамырҙарға нигеҙләнә. Ул шул тиклем унификацияланған булған, хатта ҡайһы берҙә, һирәк үҙләштермәләрҙән тыш, айырым документтың килеп сығышын билдәләү мөмкин дә түгел. Боронғо фарсы теле менән бер-береһенә ҡотолғоһоҙ йоғонто яһауы, әйтерһең дә, уға яңы һулыш өрҙө. Хатта Әһәмәниҙәр державаһы ҡолағандан һуң быуаттар үтһә лә, күп кенә иран телдәрендә арамей йоғонтоһо күҙәтелә. Арамей яҙмаһы һәм арамей һүҙҙәре (идеограмма сифатында) урта фарсы теле (пехлеви) яҙмаһының айырылғыһыҙ өлөшөнә әйләнә.
Набатей, пальмира һәм аршакид диалекттары
Пальмира арамей телен б. э. т. 44 йылдан алып б. э. 274 йылына тиклем Пальмира ҡала-дәүләтендә ҡулланғандар. Пальмираның йомро яҙыуы сүриә яҙыуының (эстрангело) прообразы булған. Пальмира диалекты ғәрәп йоғонтоһона, набатей диалектына ҡарағанда, әҙерәк дусар ителгән.
Парфия батшалығында (б. э. т. 247 йыл — б. э. 224 йыл) ҡулланылған Аршакид арамей теле империяның көнбайышында киң таралған империя арамейының дауамы булып торған. Арамей яҙыуы пехлеви, парфяндарҙың яҙыуы өсөн нигеҙ булып торған, улар гетерограммалар ҡулланған, йәғни һүҙҙәрҙе арамейса яҙған, ә парфянса уҡыған. Аршакидтар үҙҙәрен Әһәмәниҙәрҙең вариҫтары тип һанаған, шуға күрә аршакид арамей теле Дарий I заманында башланған канцелярия йолаһын дауам итергә тейеш булған. Был тел бер аҙҙан һуң тиҙ үҫешкән башҡа телдәр — һөйләү арамей, грузин, фарсы телдәре — менән алмаштырыла. Фарсы телле Сәсәниҙәр Аршакидтарҙың парфян династияһын ҡолатҡандан һуң да, аршакид пехлевиһы һәм арамей теле элеккесә Ирандағы тел ситуацияһына йоғонто яһаған.
Урта арамей осоро
Барлыҡ урта арамей телдәре 22 билдәнән торған алфавит ҡулланған. Сүриәләге һәм мандей телдәре айырым графикаға эйә булған, Вавилондағы йәһүд арамейҙар иҫке арамей курсивынан сыҡҡан «квадрат шрифт» ҡулланған. Палестиналағы христиан арамей теле сүриә яҙмаһын ҡулланған, Самаритян фәләстин арамей теле палеойәһүд курсивы менән яҙып алынған.
Башҡортостандың тәбиғәт зоналары
Башҡортостан Республикаһы биш тәбиғәт зонаға: урман, урманлы дала, дала, таулы-урманлы һәм таулы-урманлы дала зоналарына бүленә. Һәр зонаның климаты, һыу ресурстары, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы, шулай уҡ тупраҡтың бер-береһенә йоғонто яһаусы билдәле бер үҙенҫәлектре бар.
Урманлы дала зонаһы
Асылыкүл менән Ҡандракүл — үҙе бер тәбиғәт мөғжизәләре. Асылыкүл яр буйында һирәк осрай торған үҫемлектәр, мәҫәлән, Себер флоксы, үҫә.
Шихандарҙа, боронғо диңгеҙ хайуандарының ташҡа әйләнгән һөлдәләрен осратырға мөмкин, тау ипкендәрендә һирәк осрай торған һәм юғала барыусы күп үҫемлектәр үҫә. Стәрлетамаҡ яңғыҙ тауҙарынан тыш Башҡортостанда шулай уҡ Дыуан рифтары билдәле. Улар ҙа пермь осоронда барлыҡҡа килгән.
Таулы-урманлы зона
Тәбиғәт ҡомартҡыһы булараҡ Шүлгәнташ мәмерйәһе, шулай уҡ Ҡотоҡ тарлауығындағы ҙур мәмерйәләр бик ҙур ҡиммәткә эйә. Ошо уҡ зонала урынлашҡан Башҡортостан ҡурсаулығында тәбиғәттең бөтә өлөштәре лә һаҡ аҫтына алынған. Унда болан үрсетеү буйынса ҙур эш алып барыла, ҡырағай бал ҡорттары, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы өйрәнелә. Зонаның күп төбәктәре ҡомартҡы булырлыҡ әһәмиәткә эйә. Көньяҡ Урал тауҙарына артылған кеше алдында бик ҙур тәбиғәт музейындағы һымаҡ һоҡланғыс күренеш асыла: бында урман менән ҡапланған һәм бер-береһе менән талғын ғына тоташа барыусы тау армыттары, тау тоҡомдары һыныҡтары менән тулы таш йылғалары, киң сәхрә булып ятҡан тау итәктәре һәм Нөгөштәге һымаҡ тәрән тарлауыҡтар таң ҡалдырырлыҡ! Быларҙың барыһы ла һаҡсыл ҡарашҡа һәм ҡурсалауға мохтаж.
Вәлиев Самат Фәттәх улы
Вәлиев Самат Фәттәх улы (3 декабрь 1904 йыл — 15 октябрь 1986 йыл) — дәүләт эшмәкәре. 1948—1971 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының финанс министры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының IV—VI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ике Ленин (1959, 1966) һәм «Почёт Билдәһе» (1949) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Вәлиев Самат Фәттәх улы 1904 йылдың 3 декабрендә Өфө губернаһының Златоуст өйәҙе Өлкөндө ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы) тыуған.
Абдуллин Сөләймән Әйүп улы
Биографияһы
26 йыл филармонияла солист һәм концерт бригадаһының алыштырғыһыҙ етәксеһе була. Тиҙ арала халыҡ ихтирамын яулап данлыҡлы йырсы булып китә.
Билдәле ғалим Рәшит Шәкүр билдәләүенсә :
Репертуары
Репертуарында алтмыштан артыҡ халыҡ йыры була. Шулар иҫәбендә «Мәҙинәкәй», «Зәлифәкәй», «Әрме», «Буранбай», «Урал», «Һырдаръя», «Кәмәлек», «Таштуғай», «Артылыш», «Шафиҡ», «Порт-Артур», «Ҡара ат», «Илсе Ғайса».
Зыязитдинов Рәфис Миңлеғәли улы
Зыязитдинов Рәфис Миңлеғәли улы (4 ноябрь 1952 йыл) – тарихсы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (2011), профессор. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2015), Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (2002).
Сорожья
Сорожья — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пеша йылғаһының һул ярына тамағынан 211 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Биҫтау үләне
Таралыуы
Европала киң таралған. Урманда, урман ситтәрендә, ағас ҡырҡылған ерҙә, йырғанаҡ-соҡорҙарҙа үҫә.
Кочубейҙың айырым йорто
2019 йыл мәғлүмәттәре буйынса, бина дәүләткә ҡарай, 1994 йылда уны Рәсәйҙең Эске эштәр министрлығы биләй.
XX быуат
Юрий Нечаев-Мальцев 1913 йылда  вафат булһа, Сергивский  урамындағы йортон, уның аҫрауға алынған улы Элим Павлович Демидов Сан-Донато ала. Бинаның һуңғы хужаһы ул була. Революциянан һуң айырым йорт национализациялана. 1920 йылда уны Петроград округы фотокинокомитетына  тапшыралар, ә 1933 йылда — Смольный  районына. 1936 йылдан алып 1994 йылға тиклем йортто Дзержинский башҡарма комитеты,  СССР тарҡалғандан һуң   район хакимиәте биләй. 1994 йылда бина МВД ҡала үҙәк идаралығы бинаһына бирелә, ә 2014 йылда Санкт-Петербург һәм Ленинград өлкәһе буйынса Эске эштәр министрлығының  баш идаралығына бирелә.
Насыров Юнер Ярулла улы
Биографияһы
1992—1993 йылдарҙа рәссамдың тырышлығы менән Нефтекама ҡалаһында «Мираҫ» галереяһы музей коллекцияларына нигеҙ һалына, 1994—2002 йылдарҙа уның директоры булып эшләй.
Оло Нарыс
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фархшатова Луиза Азамат ҡыҙы
Биографияһы
1978 йылда Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының башҡорт-урыҫ бүлеген тамамлай һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген Башҡорт АССР‑ының Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитетында башлай. Ошо йылдың 1 сентябренән Башҡортостан радиоһының музыкаль мөхәррире була.
1983 йылдың сентябренән — Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитетының кадрҙар бүлегендә өлкән инспектор, 1990 йылдың ғинуарынан — хаттар бүлеге комментаторы.
Тулин Сергей Заһит улы
Тулин Сергей Заһит улы  (1992 йылға тиклем — Ғиззәтуллин Риф Заһит улы; 11 сентябрь 1957 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең хәрби хеҙмәткәре, запастағы генерал-майор. Юридик фәндәр кандидаты. Рәсәй Федерацияһы Геройы.
Ҡыҙыҡлы факт
1992 йылда, Югославиягә барғанда, халык-ара ҡораллы көстәр штабы талабы буйынса, документтарындағы «урыҫ булмаған» фамилияны урыҫ фамилияһына алмаштырырға тура килә.
Карапетян Шаварш Владимирович
8 ғинуар, 1974
1974 йылдың 8 ғинуарында Шаварш Карапетян автобуста спорт базаһынан Ереванға ҡайтып барған. Автобуста утыҙҙан ашыу пассажир, шул иҫәптән, спортсылар була. Машина ниңәлер көйһөҙләнгәнгә, водитель автобусты туҡтатып, салондан тикшерергә сыҡҡан. Тау түбәнгә туҡтатылған автобус шул уҡ ваҡытта аҫҡа тәгәрәй башлай. Шаварш водитель булмауын беренсе булып күреп ҡалып, шофер кабинаһына быяланы вата һәм тарлауыҡҡа китеп барған автобус тау яғына йүнәлтә. Карапетян, һорауҙарға яуап биреп, «Мин барыһынан да яҡын ултыра инем», — тип яуап бирә.
Ғаиләһе
Шаварш Карапетяндың өс балаһы — ике ҡыҙы һәм улы бар. 1991 йылдан Шаварш Карапетян ғаиләһе менән Мәскәүҙә йәшәй. Эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнә.
Хавы-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фазыл (исем)
Билдәле кешеләр
Һәйетҡолов Фәйзулла (Фазыл) Фәттәх улы (Саиткулов Файзулла (Фазул) Фаттахович) (1908 йыл — 16 ғинуар 1973 йыл). 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. Гвардия сержанты. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Нәсихәттәр
Йөкмәткеһе
Уның әҫәрҙәрендә, йәштәр төплө белем һәм яҡшы тәрбиә алғанда ғына, уларҙың хыялдары тормошҡа ашыр, бәхетле булыр, тигән фекер ята. Р. Фәхретдиновтың шундай әҫәрҙәренең береһе «Нәсихәт» тип атала. Ул өс китаптан тора. Беренсеһе — ир балаларға, икенсеһе — ҡыҙ балаларға, өсөнсөһө — ололарға тәғәйенләнгән.
Ололар өсөн нәсихәт
Халыҡ араһында йәшәп килгән яҙылмаған ҡанундарҙы үҙләштергән, йәғни тәрбиәле, әҙәпле кеше халыҡ ихтирамын яулай, үҙ итмәгәнен, киреһенсә, халыҡ дошман күрә. Ризаитдин Фәхретдинов ялҡаулыҡ һәм нәфсе артынан йөрөүҙе хупламай, эшһеҙ һәм хәрәкәтһеҙ кеше тәбиәғәтен боҙа, был уны фәҡирләндерә ти.
Үҙе халыҡ өсөн бихисап эштәр башҡарған, изгелектәр ҡылған олуғ шәхестең: "«Милләт һәм ватан өсөн хеҙмәт итергә тура килһә, уның өсөн рәхмәт һәм бүләк көтмәгеҙ. Бүләк көтөү шулай ҡалһын, фарыз ҡылдың, милләт һеҙгә яфа ҡылһа, һис үпкәләмәгеҙ, өҫтөгөҙгә йөкмәтелгән хеҙмәттәрҙән баш тартмағыҙ. „Ҡалаларым һәм ҡәүемдәрем ни ҡәҙәр мине яфалаһалар ҙа, минең алдымда улар һаман хөрмәтле“, — тигән ғәрәп шиғырын' уҡығыҙ һәм шулай итеп күнелегеҙҙе йыуатығыҙ», -тигән һүҙҙәре уның васыяты кеүек ҡабул ителә".
Усманова Кәримә Ишбулды ҡыҙы
Биографияһы
Мәктәптә уҡыған йылдарында уҡ «Башҡортостан пионеры» гәзитенә мәҡәләләрен баҫтыра. Әсәһенең бер туған ағаһы, Башҡортостандың халыҡ шағиры Абдулхаҡ Игебаевтың һәр саҡ уларҙа булыуы, ул һөйләгән матур әҙәбиәт донъяһы Кәримә Ишбулды ҡыҙын мәктәпте тамамлағас, 1989 йылда Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистикаһы факультетына алып килә. Студент йылдарында уның мәҡәләләре «Башҡортостан», «Октябрь байрағы» гәзиттәрендә даими баҫылып сыға. 1994 йылда хеҙмәт юлын Күсей урта мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып башлай, артабан Сибай интернат-гимназияһында башҡорт теле һәм әҙәбиәтен уҡыта. 2000 йылда «Һаҡмар» гәзитендә- хәбәрсе, аҙаҡ Сибай төбәк яҙыусылар ойошмаһында әҙәби консультант вазифаһын башҡара. Сибай ҡалаһы уҡыусыларының ижадын бергә тупланған «Бала саҡтың яҡты хыялдары», «Еңеү яҙы», «Дуҫлыҡ гөлләмәһе» һәм ойошма ағзаларының ижадынан торған «Мөғжизәләр көтәм», «Йәйғор төҫө» исемле йыйынтыҡтарҙың төҙөүсеһе була.
Нумтосё
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Михайлов Александр Яковлевич
Батырлығы
1943 йылдың 26 октябрендә Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Тритон (юлдаш)
Орбитаһы
Нептундың тартыу көсө йоғонтоһо аҫтында Тритон үҙенең түңәрәккә бик яҡын булған орбитаһына инеп урынлаша, шул ваҡытта бүленгән энергия юлдаш эсендәге матдәләрҙе иретә. Өҫтө үҙәгенә ҡарағанда тиҙерәк һыуына, ә шунан һуң туңыу һәм юлдаш эсендәге һыу боҙоноң киңәйеүе барышында уның өҫтө ярыҡтар менән ҡаплана. Бәлки, Тритондың тартып алыныуы Нептундың юлдаштар системаһын боҙғандыр, Нереиданың ғәҙәти булмаған орбитаһы тап шуға ишаралай.
Тикшеренеүҙәр
«Вояжер-2» Тритонды яҡындан тикшергән беренсе һәм берҙән-бер космик аппарат булып ҡала. Был хәл 1989 йылдың июль-сентябрендә була.
Шәмсетдинова Мәсғүҙә Ислам ҡыҙы
Биографияһы
Мәсғүҙә Ислам ҡыҙы Шәмсетдинова 1955 йылдың 1 июлендә Башҡорт АССР-ы Асҡын районы Ҡышлауйылға ауылында тыуған.
Ҡышҡы һарай баҡсаһы
Төҙөлөшө
Был эш сиктәрендә урамдың кеше йөрөү өлөшө менән һарай араһында буфер-баҡса проекты төҙөлә, ул Александр III батшалыҡ иткән осорҙа тамамлана. Төҙөлөш архитектор Н. И. Крамский проекты буйынса 1896 йылда башлана. Эш процесы ваҡытында баҡса әйләнә-тирә пейзаж өҫтөнән ҡалҡып тора — 13 000 квадрат метрҙан ашыу майҙанда бейеклек айырмаһы  яҡынса метр тәшкил итә.
1902 йылда ҡойма ҡуйыла, ул гранит нигеҙҙә юғары урында эффектлы күренә. Баҡсаға инеү урыны Һарай стеналары янында урынлаша, был ике башлы бөркөт менән ҙур ҡапҡа була, бағаналарына фонарҙар ҡуйыла. Ҡоймаһы эргәһендә даими һаҡсы тора, баҡсала ағастар ултыртыла, һөҙөмтәлә баҡса император ғаиләһен тауыштан һәм ҡырын күренештәрҙән һаҡлай.
Хадыта-Яха (Шуга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Стәрлетамаҡ төҙөлөш, сәйәсәт һәм хоҡуҡ колледжы
Тарихы
50-се йылдар башында трест сода-цемент комбинатын, һуңынан синтетик каучук заводын төҙөү буйынса ҙур күләмле эштәр башҡара. Квалификациялы төҙөүсе кадрҙар кәрәк була. 1952 йылдың 7 авгусындағы Металлургия һәм химия сәнәғәте предприятелары министрлығының № 26 503/к бойороғона ярашлы Д.Ф. Толкачев етәкселегендә Стәрлетамаҡ киске төҙөлөш техникумы  ойошторола.
Махсус дисциплина уҡытыусыларының — инженер - төҙөүселәрҙең булмауы  ныҡ  һиҙелә. Бында ла ярҙамға  «Стерлитамакстрой» килә. Төҙөлөш производствоһы технологияһын Симонов С. П,  геодезияны  Барабанщиков В. П. уҡый. Диплом проектлауҙы тәүге йылдарҙа  Брежнев Л., Маслов П. Б., Швачко Л. И. һәм башҡалар алып бара.
1973 йылдың июлендә директор итеп Келлер Герман Иоганнесович тәғәйенләнә, ул 23 йыл эшләй, башта уҡытыусы, артабан уҡытыу эштәре буйынса директор урынбаҫары, 15 йыл дауамында  директор була.
Орхон яҙмалары
Орхон яҙмалары — Орхон йылғаһы буйында табылған иң иҫке төрки яҙмалар. Улар 732 үә 735 йылдар араһында Күл үә Билге исемле ике Күктүрк бигестәренә бағышланған ине. Яҙмалар Орхон әлифбаһы исемле иҫке төрки хәрефтәре менән ике ташта уйып ҡалдырылған. 1893 йылда уларҙы Вильһельм Томсен (Vilhelm Thomsen) исемле Дания ғалимы өйрәнеп тасуирлаған.
Берл Лазар
Биографияһы
Берл Лазар 5724 йылдың 8 сиван көнөндә (1964 йылдың 19 Май (Һабанай) көнөндә) Милан ҡалаһында тыуған. Атаһы – Милан ҡалаһы йәһүд общинаһы раввины. Атаһы-әсәһе Любавич хасид мәҙһәбенә мөнәсәбәтле.
Латыш исемдәре
Мәжүси һәм христиан исемдәре
Ысын латыш исемдәренә һәм башҡа телдәрҙән үҙләштерелгән исемдәргә: немец, швед, поляк исемдәренә бүленә.
Һарыш (Мәләүез районы)
Тарихы
XVIII быуатта Һарыш ауылы ауылға нигеҙ һалыусы Асҡар исеме менән аталған булған. 1795 йылда ауылда 12 йорт хужалығында 110 кеше йәшәгән. XIX быуаттың беренсе яртыһында Һарыш-Асҡар исеме менән билдәле булған. Ике исеме лә антропонимик сығышлы. Һарыш-Ҡыпсаҡ улусы ла булған, әммә Һарыш - аҫабаның исеме. 1753 йылда тыуған Аҡтәйләк Асҡаров билдәле. VII ревизияла шулай уҡ уның улдары Көмөшҡол ( уның улы Килмөхәмәт), Ярмөхәмәт, Мөхәмәтғәлий, Мөхәмәтҡол, Ишмөхәмәт күрһәтелгән. Ул ваҡытта ауыл 16 йорттан торған. Халҡы — 177 кеше. Бөгөнгө көндә Һарыш урыҫтар, башҡорттар һәм татарҙар йәшәгән ауыл.
Пеганов Николай Леонидович
Ҡатнашҡан күргәҙмәләре
Николай Леонидович Пеганов 1971 йылдан республика, зона, төбәк, бөтә Рәсәй күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
Шәхси күргәҙмәләре:
Зорин Сергей Петрович (Сталин премияһы лауреаты)
Библиографияһы
22 баҫма хеҙмәттәр авторы. Фәнни хеҙмәттәре ангидрит цементты ҡулланыу юлы менән тәбиғи ресурстарҙы төҙөлөштә рациональ файҙаланыуға йүнәлтелгән.
Саха Республикаһы
Тарих
Беренсе мең йыллыҡ урталарында эвенктарҙың һәм эвендарҙың боронғо ата-бабалары Яҡут еренә килеп ултыра. Был төбәккә сахаларҙың килеүе уларҙы төньяҡҡараҡ сигенергә мәжбүр иткән.
Милли составы
Саха Республикаһында 1989 йылда — 4190, 2002 йылда — 2335 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.
Красноуфимск алышы (1736)
1736 йылдың 25 июнендәге Красноуфимск алышы — 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары барышында 1736 йылдың 25 июнендә Ҡыҙыл Яр ҡәлғәһе (хәҙерге Красноуфимск ҡалаһы) янында башҡорт баш күтәреүселәре һәм хөкүмәт ғәскәрҙәре араһында булған алыш.
Алыш барышы
Полковник Прокопей Мартаковтың Ырымбур комиссияһы начальнигы В. Н. Татищевҡа хәбәр итеүе буйынса «Превосходительству господину действительному стацкому советнику Василью Никитичю Татищеву покорнейшее доношение. Ордер вашего превосходительства, писанной прошедшего июля от 23, я получил 31 дня, в котором изволите предлагать, чтоб до вашего превосходительства прислать подлинное известие, как воры башкирцы, где переходили реку Уфу и протчее. И на оное вашему превосходительству покорно доношу: оные воры переходили Уфу реку ниже Красноярской крепости в 25-ти верстах и шли более лесами. А как пришли близь крепости к отъезжему караулу, и, не доехав оне отъезжаго караулу, разделились надвое, и большая половина пошла левою стороною к большой дороге, которая дорога лежит к деревне, где ходили и табуны, а другая половина пошла на отъезжей караул, которой караул всегда к ноче приезжал ближе к лагирю, однакож оной был от лагирю как в полуверсте. А на отъезжем карауле, за умалением обер и ундер-афицеров, был капрал вместо ундер-афицера и при нем драгун 15 человек, нерегулярных 20 человек. И как оные воры на тот караул напали, и оные от них бежали к лагирю, тогда порутчик, которой был на пекете во штидесят человеках, Вепревской сел на лошеди. И как начелася пальба, то порутчик Бандемир, которой был при табунах для прикрытия, табуны погнал к крепости и к лагирю. А как оные воры увидели, что табуны гонят к лагирю, то оные воры отворотили от лагиря к своей всей каманде. И как начался у порутчика Бандемира, которой был у прикрытия, с ними, ворами, бой, тогда и порутчик Вепревской с конным пекетом и которые были на отъезжем карауле послан был к нему, Бандемиру, в сикурс. И видя жестокой их бой, выступил и я с пехотою в сикурс. И как уже оные воры, разобрав наших лошадей, и наступили на нас жестоко всем своим воровским собранием, и как я ранен и от раны не мог более действовать, поехал к крепости, а при каманде остались капитаны Астраханского полку Хорохордин, Казанского полку Кудрявцов и Равич, и по жестокому их нападению более не могли противитца, шли к крепости. А что побито обер и ундер-афицеров, капралов, редовых и протчих чинов, и что пропало ружья, мундиров и протчей амуницы, тако ж и что отогнано государевых лошадей, тому при сем посылаю до вашего превосходительства ведомость. Полковник Прокопей Мартаков. Августа 3 дня 1736 году. Краснояр» 1736 йылдың 23 йәки 24 июнендә Төлкөсура Алдағолов етәкселегендәге башҡорт отряды Ҡыҙыл Яр ҡәлғәһенән (хәҙерге Красноуфимск ҡалаһы) 25 саҡрым алыҫлыҡта Ҡариҙел йылғаһы аша үтеп, урмандар аша һиҙҙермәй генә ҡәлғә янына килә. Алдараҡ 12 кешенән торған разведчиктар төркөмө ебәрелә, ул ҡәлғә янында драгундарҙың ҡайҙа урынлашыуын асыҡлай.
Алдағолов етәкселегендәге башҡорт отрядының төп өлөшө поручик Бандемирҙың ротаһына һөжүм итә һәм уға ат өйөрҙәрен арҡыры ҡуйып, нығытмаға сигенергә бирмәй. Ошо уҡ ваҡытта, иғтибарҙы ситкә йүнәлтеү маневрын ҡулланып, разведчиктар төркөмө лагерҙан кире яҡҡа сигенә. Поручик Верпевский ротаһы, ҡарауыл посы ҡалдыҡтары менән бергә, разведчиктар төркөмөн эҙәрлекләү урынына, Бандемир ротаһына ярҙамға ашығырға мәжбүр була, өҫтәүенә, маневр барышында рота сафтарҙан сыға һәм төрлө яҡҡа һирпелә. Алыш барышында башҡорттар бер-бер артлы Бандемирҙың һәм Вепревскийҙың роталарын ҡыйраталар. Артабан башҡорттар нығытманан килеп сыҡҡан йәйәүле драгундарҙы (аттары нығытмаға барып етмәгән була) һөжүмләйҙәр. Драгундар сигенеп өлгөрәләр һәм башҡорттарға нығытмаға бәреп инергә мөмкинлек бирмәйҙәр. Пушкалары булмауы сәбәпле, башҡорттар нығытманы ҡыйрата алмай, әммә яу яланы тулыһынса уларҙың ҡарамағында була. Трофейҙарҙы йыйып алғандан һуң, Төлкөсура Алдағолов үҙенең отряды менән Красноуфимскиҙан ситкә китә.
Новосибирск юғары хәрби команда училищеһы
Училище тарихы
1967 йылдан алып 2007 йылға тиклем училищеһы (институт) офицер киләһе һөнәрҙәр буйынса әҙерләй:
Бурчакова
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Ахун (исем)
Этимологияһы
Ахун исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән, дуҫ, иптәш, ҡәрҙәш; хужа, әфәнде, (өндәшеү һүҙе); өйрәтеүсе тигәнде аңлата.
Фамилия
Ахундова Эльмира Хөсәйен ҡыҙы (Elmira Hüseyn qızı Axundova, 26 май 1953, Раменский районы, Мәскәү) — яҙыусы, Әзербайжандың халыҡ яҙыусыһы, Әзербайжан сәйәси эшмәкәре, Әзербайжан Республикаһы Милли йыйылышы депутаты, Әзербайжан Республикаһының Украинала ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе. Филология фәндәре кандидаты.
Ауылдар
Ахун (Ахуново) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл.
Инка музыкаһы
Йырҙар һәм бейеүҙәр
Инкаларҙың яңғыҙ йырлана торған лирик һарауи (harawi) йыры флейта оҙатыуында (кена, qina) башҡарыла. Бейеүҙәрҙең ҡайһы берҙәре күңел асыу өсөн башҡарылһа, икенселәре культ менән бәйле. Дини байрамдар ваҡытында карнавал бейеүҙәре ойошторолған. Улар магияға бәйле: мәҫәлән, хәрби бейеүҙәрҙе ир-егеттәр ҡорал менән башҡара, бейеүҙә еңеү тантанаһы күрһәтелә. Ритуаль бейеүҙәрҙе крәҫтиәндәр башҡара, ир-егеттәр ҙә, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа. Бесән әҙерләү йәки уңыш йыйыу осоронда ла ритуаль йырҙар башҡарыла.
Кудимов Павел Васильевич
Кудимов Павел Васильевич (1899, Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Үрге Әүжән ауылы  — 27 октябрь 1943, Киев өлкәһе Ходоров ауылы) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 979-сы уҡсылар полкы взводы командиры (Воронеж фронты, 40-сы армия, 253-се уҡсылар дивизияһы), старшина. Советтар Союзы Геройы.
Ғәзизов Чингиз Барый улы
Биографияһы
1996 йылдың 27 декабрендә Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай уны Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкил итеп тәғәйенләй. 2000 йылдың 26 декабрендә икенсе мөҙҙәткә яңынан тәғәйенләнә
Йыһанға осоу
Йыһанға осоу — йыһанға йәки йыһан аша сәфәр йәки транспортлау. Ер менән йыһан араһында аныҡ ҡына сик юҡ, шуға күрә ул Халыҡ-ара авиация федерацияһы тарафынан Ер өҫтөнән 100 км бейеклектә билдәләнгән. Был бейеклектә осоу аппараты аэродинамик көс ярҙамында хәрәкәт итә алһын өсөн тәүге космик тиҙлек кәрәк, аэродинамиктан бигерәк был осошто орбиталь итә,. Авиа- һәм йыһан осоштары араһындағы классик бүленеш йылдан-йыл юйыла бара, сөнки суборбиталь йыһан караптары һәм орбиталь осҡостар үҫеш ала.
Һалҡын һуғыш ваҡытында космик уҙыш
Совет космос программаһы күп йүнәлештәрҙә беренсе булып юл аса. Спутник-1 йыһанға осҡандан һуң бер ай үтеүгә тере йән эйәһен — «Лайка» тигән этте осоралар. 1961 йылдың 12 апрелендә Юрий Гагарин йыһанға оса һәм Ер шарын урап сыға. «Луна-2» һәм «Луна-9» 1959 йылда һәм 1966 йылда Айға төшә. АҠШ-та президент Джон Кеннеди ваҡытында быға ҡаршы Айға кеше идара иткән осош үткәреүгә көс һалалар, 1969 йылдың 20 июлендә  быны ярты миллиард тамашасы телевизорҙарынан күҙәтә.
Семёновка (Мәләүез районы)
Тарихы
Семёновка ауылына (Лесинский ҡасабаһы) 1893 йылда Сембер губернаһынан ағалы-ҡустылы Лесиндар тарафынан нигеҙ һалына. Дисәтинәһе 8-шәр һум ерҙе Һабаш ауылы башҡорттарынан һатып алғандар. Быуат аҙағында ауыл 86 кеше йәшәгән 11 йорттан ғына торған.
Ваксар-Ега
Ваксар-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының һул ярына тамағынан 383 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.
Валаам монастыры
Тарих
XVI быуат башында архипелагта 600-гә яҡын монах йәшәгән, ә шведтарҙың бер туҡтауһыҙ һөжүме утрауҙы ташландыҡ хәлгә килтерә.
Бөйөк Төньяҡ һуғыш
1721 йылда Швеция Ништадтский тыныслыҡ килещеүенә ҡул ҡуя һәм рәсми рәүештә Рәсәйгә Ингерманландия, Кексгольмский лен һәм Карелия менән Выборгтың ҡушылыуын таный
Бөйөк Финляндия кенәзлеге
Беренсе донъя һуғышына башында утрауҙа 1000-гә яҡын кеше йәшәй.
Заманов Мәсғүт Фәйзрахман улы
Биографияһы
Мәсғүт Фәйзрахман улы Заманов 1914 йылдың 14 ғинуарында Орск өйәҙе Иҫәнбәт (элекке атамаһы Сураш) ауылында тыуған. Башланғыс белемле.
Бүре (ырыу)
Бүре-Үҫәргән
(Ырыу аралары: арғын, буребай, ибәнәй, ҡаҙаҡ, майруҡ).
Боронғо Греция
Хәҙерге һәм боронғо гректарҙың атамаһы — эллиндар, был ил исеме — Элладанан (Hellas) күскән. «Гректар» этнонимы (Γραικοί, Graeci) латин теленән килеп сыҡҡан һәм, күрәһең, башта Төньяҡ Греция ҡәбиләләренең береһенә ҡараған, был исем шулай уҡ (Γραία)  ҡалаһының атамаһын сағылдырған Лингвистика һәм һинд филологияһы профессоры  Георгиос, Хадзидакис фекеренсә, «гректар» тип Танагра ҡалаһынан Көньяҡ Италияға (Кумы ҡалаһына) күсеп килгән боронғо ҡәбилә аталған. Римляндар был ҡәбилә исемен «гректар» тип бөтә эллин халыҡтарына күсергән.
Осорҙар
Фоменконың тәҡдим иткән «Яңы хронология»һын күп һәм төрлө һөнәр тарихсы-ғалимдары тәнҡитләй.
Крит-микен осоро
Боронғо Греция тарихының башланғыс (иртә) этабы крит-микән, йәки эгей осоро тип йөрөтөлә: Эгей диңгеҙе утрауҙарындағы бронза быуаты цивилизацияһы (б. э. тиклем 3000-1000 йылдарҙа), Критта, шулай уҡ материктағы Грецияла һәм Анатолиялағы цивилизация дөйөм Эгей цивилизацияһы атамаһын алған. Был цивилизация, үҙ сиратында, крит-микен осорона (б. э. тиклем III мең йыллыҡ аҙағы—б. э. тиклем II мең йыллыҡ) бүленә һәм Миной һәм Микен цивилихацияһын үҙ эсенә ала. Б. э. тиклем III—II мең йыллыҡтарҙа Эгей диңгеҙе бассейнындағы — Крит утрауында һәм Пелопоннес ярымутрауында  (Микены, Пилос, Тиринф ҡалалары) тәүге дәүләттәр барлыҡҡа килә. Был дәүләттәр монархия тибындағы дәүләттәр, улар боронғо көнсығыш деспотияларына киң тармаҡлы бюрократик аппараты һәм көслө общиналарына оҡшаған.
Рим яулауы
Македония римлеләрҙән Киноскефал янындағы алышта (беҙҙең эраға тиклемге 197 йылда) еңелгәндән һуң, римлеләр форсаттан файҙаланып даими рәүештә демократияға ҡаршы олигархик ҡатламдарҙы яҡлап гректарҙың эске эштәренә ҡыҫыла. Б. э. тиклемге 196 йылдың йәйендә рим полководецы Тит Квинкций Фламинин Истмий уйындарында гректарҙың «азатлығын» иғлан итә, Был хәл Грецияла Римды ҡыҫҡа ваҡыт популяр итә. Ошо ваҡыттан алып Греция рим тәьҫире аҫтында даими тора. Македония сәйәси әһәмиәтен юғалта, ә беҙҙең эраға тиклемге 148 йылда, Андриск ихтилалы баҫтырылғандан һуң, Илирия һәм Ипир менән бергә рим провинцияһына әүерелә. Рим этолий союзын тарҡата. Б. э. тиклемге 146-сы йылда Ахей союзы ла тар-мар ителә. Шулай итеп, бөтә Грецияла Рим власы аҫтында ҡала.м
Зыкина Рәйсә Фәрит ҡыҙы
Биографияһы
Раиса Фәрит ҡыҙы Зыкина «Салауат» телекомпанияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе, уның беренсе директоры (1999 йылдан). Уның башланғысы буйынса 2008 йылдан алып Салауат ҡалаһында "журналистар балы"н үткәреү — ҡәләм оҫталарының осрашыуы — Башҡортостан кимәлендә матур  йолаға әүерелә. Хәҙәер ул Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союздары ағзаһы.
Китаптары
«Газпром нефтехим Салауат» энциклопедияһын баҫмаға әҙерләүҙә ҡатнашаref> Энциклопедия «Газпром нефтехим Салават».
Бронислава Длуска
Биографияһы
1902 йылда Длускиҙар ғаиләһе, тыуған иленә ҡайтып, Закопанела тын юлдары ауырыуҙары, шул иҫәптән туберкулёз менән сирлеләр өсөн санаторий аса. В 1902—1918 йылдарҙа ире менән бергә табип-пульмонолог булып Казимир Длуска етәкләгән Косцелиско санаторийынды эшләй. Закопане һәм Косцелискола йәмәғәт эше менән әүҙем шөғөлләнә. Закопонела Туғандарса ярҙам санаторийын һәм Татр Музейы өсөн яңы бина булдырыу инициаторы була.
Фән
Ғалимдар
Ғалим — донъяның фәнни күренешен барлыҡҡа килтереүсе фән вәкиле, уның ғилми эшмәкәрлеге һәм квалификацияһы билдәле бер кимәлдә фәнни берләшмә таныуын тапҡан булырға тейеш. Квалификацияны таныуҙың төп формаль билдәһе — тикшеренеү материалдарын абруйлы ғилми баҫмаларҙа сығарыу һәм абруйлы ғилми конференцияларҙа докладтар яһау. Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара ғилми конференцияларҙағы доклад ғилми публикацияға тиңләнә, ләкин ғилми дәрәжәгә дәғүә итеүселәр өсөн сикләүҙәр бар. Рәсәйҙә Юғары аттестация комиссияһы (ВАК) таныған абруйлы ғилми баҫмаларҙы башҡа баҫмаларҙан айырыу өсөн уларҙың исемлеген төҙөргә тырышыла. Ләкин хатта абруйлы баҫмалар һәм конференциялар араһында ла бигүк аңлашылып бөтмәгән приоритеттар системаһы бар. Ҡағиҙә булараҡ, халыҡ-ара баҫмалар һәм конференцялар юғарыраҡ өҫтөнлөккә эйә. Ғалимдың абруйы һәм квалификацияһын таныу белгестәрҙең тар даирәһендә танылыу табыуға бәйле. Ғалимдың хеҙмәттәренә башҡа ғалимдарҙың хеҙмәттәрендә һылтанмалар һанына ҡарап, рейтинг төҙөргә тырышыла. Мәҫәлән, бер үк фән өлкәһендәге профессорҙар араһында был өлкәләге баҫмалары булғаны иң яҡшы эксперт тип һанала. Ә ике автор ҙа (бер үк ғилми дәрәжәлә) бер үк йүнәлештә эшләһә, ҡайһыһының хеҙмәттәренә һылтанмалар күберәк булһа, тимәк, башҡа авторҙар уның квалификацияһын таный һәм ул иң яҡшы эксперт тип табыла. Фәнни берләшмәлә белгестең абруйы шулай барлыҡҡа килә.
Миҙалдар һәм премиялар
Фән һәм фәнни метод тураһында ҡараштар  — фән методологияһы — ваҡыт үтеү менән үҙгәрә.
Фәнде популярлаштырыу
Фәнде популярлаштырыусының бурысы  —  «күңелһеҙ, ҡоро» фәнни мәғлүмәтте бөтәһенә лә аңлашылған ҡыҙыҡлы  мәғлүмәткә әйләндереү. Был мәғлүмәт бөтә йәмғиәткә, уның айырым бер өлөшөнә йә үҫеп килеүсе быуынға — талантлы балаларға тәғәйенләнергә мөмкин.
Фәнде популярлаштырғанда фәнни-популяр клишелар ҙа барлыҡҡа килгеләй: донъя яралыу серҙәре, «ғалимдар асты» һ. б.
Фән һәм ялған фән
Фәнни булмаған концепцияларҙың ҡайһы берҙәре парафән тип йөрөтөлә.
Матвея
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Бүре еләге
Әҙәбиәт
thumb|left|
Иткара (Том ҡушылдығы)
Иткара — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 149 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :