cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Белорет
Һыу һурҙырғыс башня
Ҡалала 1916 йылда «Вогау и К» тигән Сауҙа йорто хужалары ситтән килтерелгән сифатлы ҡыҙыл кирбестән эклектика стилендә һыу һурҙырғыс башня төҙөтә. Ул ҡаланың иң бейек ҡоролмаһы була һәм Үрге биҫтә тип йөрөтөлгән өлөштә инженерҙарҙың йорттарына, больницаға, ҡунаҡханаға, улус идаралығына, магазиндарға һәм һыу алғыс будкаларына һыу ебәрә. Һыу үткәргестәр 8,4 км оҙонлоҡта булған. Иң өҫтәге күҙәтеү майҙансығында янғын һүндереүсе нәүбәттә торған. 1956 йылда ул һыу биреүҙән туҡтаған, ә 1967 йылда бик ныҡ туҙған ротондаһы һүтеп алынған.
Балхаш
Тарихы
Балхаш күленең тарихи-географик мәғлүмәттәре иң тәүҙә ҡытай халыҡтарына билдәле була. Улар Урта Азия менән бәйләнеш тотоп, был төбәк менән башҡаларҙан алда танышҡан. Бөйөк Ҡытай ҡәлғәһенә көнбайышта ятҡан араны улар «Си-Юй» (Көнбайыш сик) тип атап йөрөткән. Уның барлығын беҙҙең эраға тиклем 126 йылда уҡ белгәндәр. 607 йылда 44 дәүләт тарафынан ул ваҡыттағы Урта Азияның картаһы төҙөлгән булған. Тик ҡыҙғанысҡа ҡаршы ул һаҡланмаған. VIII быуаттан алып күлдән Тянь-Шәнгәсә булған биләмәләр Етеһыу (Жетісу булараҡ билдәле. Ул ерҙәрҙә күсмә(манғол һәм төркиҙәр) һәм Урта Азияның ултыраҡ халыҡтарҙың мәҙәниәте ҡатнашҡан..
Мань-Я (Хулга ҡушылдығы)
Мань-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хулга йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 123 км.
Мань-Я (Хура ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кома
Тәүге ярҙам: сирленең тар кейемен ысҡындырыу йәки һалдырыу, уға горизонталь торош биреү, тын юлдарына эләкмәһен өсөн алынған теш протездарын ауыҙ ҡыуышлығынан алып ҡуйыу. Был осраҡта ашығыс ярҙам саҡыртырға кәрәк.
Комала ваҡытлыса йәки даими нигеҙҙә «булған» пациенттарҙың, үҙ сиратында, донъяны ҡабул итеү һәм фекерләү боҙолоуына (ваҡытты дөрөҫ иҫәпләмәү, галлюцинация, аңы ҡаҡшаған, ҡыҫҡа ваҡытлы хәтерҙең антероград боҙолоуы) булышлыҡ иткән баш мейеһе ҡабығында соматик характерҙағы когнитив үҙгәрештәр үҫешеүе мөмкин. Аңлы эшмәкәрлек саҡ ҡына үҙгәрә йәки элеккесә ҡала.
I дәрәжәле кома
Һиҙелерлек иҫәңгерәү, йоҡо килеү, көслө ҡуҙғытҡыстарға реакцияларҙың тотҡарланыуы; сирле кеше ҡатмарлы булмаған хәрәкәттәр яһай, һыуҙы һәм шыйыҡ аҙыҡты йота ала, түшәктә үҙ аллы борола, ләкин уның менән бәйләнеш ярайһы уҡ ауыр; мускулдар тонусы күтәрелгән; күҙҙәр ҡараһының яҡтылыҡҡа реакцияһы һаҡланған, йыш ҡына ҡылыйлыҡ күҙәтелә, тире рефлекстары һүлпәнәйгән һәм башҡалар.
Батыр ауыл Советы (Ауырғазы районы)
Тарихы
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы билдәләнелә.
Яңауыл
Тарихы
1909—1914 йылдарҙа Ҡазан-Екатеринбург тимер юлы төҙөлә. Тимер юл бер-береһенән бер саҡрым йыраҡлыҡта ғына ятҡан Иванай (Иманай, Йобанай) һәм Яңауыл ауылдары араһынан үтә. Бында станция төҙөлә. Уға Яңауыл исеме бирелә. 1916 йылда беренсе поезд үтә. Станцияны 1919 йылда В. М. Азин аҡтарҙан азат итә.
Транспорт
Ҡазан–Екатеринбург (Горький тимер юлы, Башҡортостан Республикаһы территорияһы буйлап 69 км). Дөйөм йүнәлеше – көнбайыштан көнсығышҡа. Яңауыл ҡалаһы һәм районы аша үтә.
Бурков Александр Леонидович
Дәүләт Думаһы депутаты
2013 йылдан — «Ғәҙел Рәсәй» партияһының һайлау кампанияларын әҙерләүҙе һәм үткәреүҙе ойоштороу мәсьәләләре буйынса Президиум секретары.
Омск өлкәһе губернаторы
2018 йылдың 10 сентябрендә Омск өлкәһе губернаторы һайлауҙарында 82,56% тауыш йыя.
2019 йылдың 2 авгусынан 2020 йылдың 27 ғинуарына тиклем — Рәсәй Федерацияһы Дәүләт советы президиумы ағзаһы.
1 октябрь
1 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 274-се көнө (кәбисә йылында 275-се). Йыл аҙағына тиклем 91 көн ҡала.
Ғосман мәсете
Тасуирламаһы
Мәсет Бәнғази үҙәгендәге Муниципаль майҙанда урынлашҡан. Хәҙерге үҙәк көмбәҙ ҡоролмаһы ғосман стилендә башҡарылған.
Рошен
Таможня союзы дәүләттәре яғынан
2013 й ылдың 29 июлендә Роспотребнадзор тарафынан Рәсәйгә «Рошен» компанияһы продукцияһын индереүгә тыйыу һалына. Тыйыу сифат һәм хәүефһеҙлек талаптарын боҙоуға ҡағыла: продукция өлгөләрендә майҙар күләме һәм органолептика нормативҡа тап килмәй, һөтлө шоколадта хәүефле бензпирен химик берләшмәһе табыла.
«Рошен» һәр ваҡыт Украина менән Рәсәй Федерацияһының дәүләт норматив документацияһы талаптары, сертификатлау ҡағиҙәләре тулыһынса үтәлеүе, санитар нормалар күҙәтелеүе тураһында белдерә.
Изге Валентин көнө
Беҙҙең эраның 269 йылында Рим императоры Клавдий өйләнешеүҙе тыйыусы Указ сығара. Ғаилә ирҙәрҙе өйгә бәйләй, ә улар яҡшы һалдат булыу өсөн яратылған, тип иҫәпләй ул. Валентин исемле йәш христиан руханийы указды тыңламай, бер-береһен һөйгән йәрҙәрҙе йәшереп йәрәштерә. «Законһыҙ өйләнешеүҙәр» тураһында белеп ҡалған император уны язаларға һәм үлтерергә ҡуша.
Тотҡонда Валентин ваҡыт үткәреү өсөн төрмә начальнигының ҡыҙына мөхәббәт хаттары яҙа. Ауыр мәлдәр һәм үлем яҡынлашып килеүенә ҡарамаҫтан, йәштәр араһында ҡайнар мөхәббәт хистәре уяна. Хөкөм алдынан, 270 йылдың февралендә, егет ҡыҙға «Валентиндан» тип кенә яҙылған хушлашыу ҡағыҙы ебәрә. Ул аҙаҡ ғүмерлек мөхәббәт һәм тоғролоҡ символы булып китә. Күп йылдар үтеү менән Валентиндың көлөн Римдәге Изге Плаксидис сиркәүенә ерләйҙәр, ә ҡапҡаларын «Валентин — ҡапҡалары» тип атай башлайҙар. Һуңғараҡ сиркәү уны изгеләр рәтенә индерә, ә ғашиҡтар үҙҙәренең яҡлаусыһы сифатында ҡабул итә.
Изге Валентин байрамының сәскә эмблемаһы — ҡыҙыл рауза. Сөнки, антик легенда буйынса, ҡыҙыл рауза мөхәббәт аллаһы Афродита арҡаһында барлыҡҡа килгән, имеш. Алиһә үҙенең яраланған һөйгәне янына йүгергәндә, аҡ рауза ҡыуағына баҫа һәм энәләренә аяғын йәрәхәтләй. Уның илаһи ҡаны сәскәне ҡыҙыл төҫкә буяй.
Инлоу
Инлоу — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ковенская йылғаһының һул ярына тамағынан 176 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Ибрай ауыл Советы (Ҡыйғы районы)
Административ үҙәге — Ибрай.ауылы
Болть
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Лана Петранович
Иртә йылдары
Петранович Мәскәүгә күсеп килә 2016 йылда Рәсәй фигурисы  Антонио Соуза-Кордейру менән парҙа була.
Нонза-Се
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бабасыр
Кәүҙәһе орсоҡ һымаҡ, аҡ төҫтә. Инә заттарҙың оҙонлоғо - 12 мм, ата заттар 5 мм-ға етә. Кеше һәм приматтар эсәгесе паразиты. 20 төрө билдәле. Үҫеше аралаштан хужаларҙан башҡа үтә. Инә зат 5 тән алып 17 меңгә ҡәҙәр йомортҡа (оҙонлоғо яҡынса 0,05 мм) һала, улар 4-6 сәғәт эсендә етлегәләр. Тышҡы мөхиттә 3 аҙнаға яҡын йәшәргә һәләтле. Кеше инвазион йомортҡалар йотоп зарарлана; нескә эсәктә тишелеп сыҡҡан личинкалар йыуан эсәк башланған урынға күсәләр һәм 2 аҙнанан һуң енси яҡтан етлегәләр. Етлеккән инә заттар арт юлдан сыға һәм уның тирәләй йомортҡа һалып ҡалдырып үлә. Бабасырҙар 1 айҙан артыҡ йәшәмәй, энтеробиоз ауырыуын китереп сығара. Тормош циклының ябайлығы, зарарланыуҙың һәм кешенең ҡабат үҙ-үҙен зарарлауҙың еңеллеге арҡаһында ауырыу оҙаҡка һуҙыла һәм хроник төҫ ала.
Чурилов Валерий Андреевич
Биографияһы
1993 йылдан 1997 йылға тиклем Чурилов «Уңыш этикаһы» журналы баҫтыра. Һуңынан журналдың материалдары уның «Сәйәси уңыш этикаһы» фәнни-публицистик монографияһында (Мәскәү, 1997) дөйөмләштерелә. 1997 йылдың майында Прогрессив көстәр союзын (СПС) ойоштороуҙа ҡатнаша. «Кешегә юл» китабы һәм механика, материалдарға ҡаршы тороу, эш этикаһы буйынса 40 баҫма хеҙмәт авторы.
Валерий Чурилов әлеге ваҡытта «Югра-Холдинг» ЯАЙ-һын етәкләй, ул «Югра» сәнәғәт-инвестиция корпорацияһының баш ойошмаһы.
Туниста ислам
Дөйөм күҙәтеү
Туниста мосолмандарҙың күбеһе сөнни Мәлики мәҙһәбенә ҡарай. Туниста суфый тәриҡәттәре йоғонтоһо ҙур булған, ил мөстәҡиллек алғас, уларҙың күбеһе илдән сығып киткән, илдә ҙур булмаған суфый йәмғиәттәре йәшәп килә. Рамаҙан байрамы ваҡытында суфыйҙар дини бейеүҙәр башҡарып, мәҙәни саралар үткәрә.
Тарих
Тунистың ғәрәп мосолман идарасылары 800—909 йылдарҙа Тунис, Триполитания һәм көнсығыш Алжир менән идара иткән Әғләбиәләр династияһына нигеҙ һалған. Уның баш ҡалаһы Ҡайраүән Мәғрибтә, бигерәк тә теология һәм хоҡуҡи өлкәһендә иң мөһим уҡыу үҙәге булып торған.
Ишембай станоктар ремонтлау заводы
«Ишембай станоктар ремонтлау заводы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте— металл киҫеүсе һәм тимерсе-пресслау ҡорамалдарын ремонтлау заводы. Рәсәй баҙарында металл эшкәртеү ҡорамалдарының киң номенклатураһын модернизациялауҙы һәм ремонтлауҙы үҙләштергән берҙән-бер предприятие. Башҡортостан Республикаһының Ишембай ҡалаһында урынлашҡан. Адресы: Индустриаль шоссе, 2б.
Интими-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тәлмәрйендәр
Өҫтө йәшелдән алып ҡуйы көрән төҫтә, арҡаһында ҙур түңәрәк ҡара таптар бар. Ҡорһак яғы асыҡ төҫтә, ваҡ таплы
Тәлмәрйендең үҫеше
Башта һәр ыуылдырыҡтың тиресәһе бүртенә. Эсендә йомортҡа күренеп торған үтә күренеүсән ҡойҡа һымаҡ ҡатламға әүерелә. Уның өҫкө яғы ҡараһыу, аҫҡы яғы асығыраҡ төҫтә була. Йомортҡаның ҡараһыу төҫтәге өлөшө ҡояш нурҙарын яҡшыраҡ йота һәм нығыраҡ йылына. Күпселек төр тәлмәрйендәрҙә ыуылдырыҡ йомарлаҡтары өҫкә күтәрелә, сөнки унда һыу йылыраҡ була.
Төрҙәре
Яҙын быуа тәлмәйене күл баҡаһынан һуңыраҡ күренә башлай. Май урталарында яр ситтәрендә ыуылдырыҡ сәсә. Инә баҡа 1-1,8 мең ыуылдырыҡ һала,. Үҫеше 130 көнгә тиклем дауам итә. 2-3 йылдан енси яҡтан өлгөрәләр.
Матум-Тахамтамья
Матум-Тахамтамья — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Янгтумп йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
«Юрматы» башҡорт халыҡ үҙәге
"Юрматы" башҡорт халыҡ үҙәге (урыҫ.«Башкирский народный центр "Юрматы", г. Ишимбай», 29.04.1989 г.) — башҡорт халҡының телен һәм мәҙәниәтен тергеҙеү, һаҡлау һәм үҫтереү, халыҡтың үҙаңын үҫтереү һәм республиканың ижтимағи-сәйәси тормошонда әүҙем ҡатнашыуын ойоштороу маҡсатында төҙөлгән йәмғиәт. Төп урыны — Башҡортостан, Ишембай ҡалаһы.
Хисаметдинов Рәбис Аҡмал улы
Биографияһы
Юғары һөнәри белем алғандан һуң 1977 йылдан алып Өфө ҡалаһының 15-се ҡала дауаханаһының баш табибы булып эшләй.
Яһаҡ
Тарихы
[[Файл:IstSib098_1.jpg|мини|Яһаҡ йыйыу.
Яһаҡ һәр ҡәбилә йә ырыуға айырым-айырым, «кешеләренә һәм кәсептәренә ҡарап» тәғәйенләнә. Яһаҡ йыйыу йыш ҡына ерле халыҡ вәкилдәрен аманат итеп алыу юлы менән гарантиялана.
Бойондороҡһоҙ Хорватия дәүләте
Тарихы
1944 йылдың аҙағында Бойондороҡһоҙ Хорватия дәүләте һәм немец ғәскәрҙәре контроле аҫтында бер нисә эре ҡала, шулай уҡ иң мөһим автомобиль юлдары һәм юл буйындағы ҙур булмаған территория участкалары, ҡала.
Дәүләт ҡоролошо
Вәкәләтле орган булып Хорват Дәүләт Саборы тора (Hrvatski državni sabor). Юғары суд инстанцияһы — Юғары Суд (vrhovni sud), апелляция инстанцияһы суды — бан трибуналы (banski stol), беренсе инстанция суды — жупа трибуналдары (župske sudbene stolove), суд системаһының түбәнге звеноһы — округ суды (kotarska suda).
Оло Кехтога
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Менкул-Я
Менкул-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 209 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Әжәк ауыл Советы (Борай районы)
Административ уҙәге — Әжәк ауылы
Кубереньгарь
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сәғитов Рәсүл Хәсән улы
Биографияһы
‎Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының юридик факультетын (1998) тамамлай, Мәскәү Телевидение һәм радио хеҙмәткәрҙәре һөнәрен камиллаштырыу институтында уҡый (2001).
Әҙәби ижады
Ун ике йыйынтыҡта баҫылған хикәйәләре һәм новеллалары уҡыусылар тарафынан йылы ҡабул ителде. Урыҫ телендәге яҙмалары республикала нәшер ителгән «Бельские просторы», «Ватандаш», «ЛИФФТ» журналдарында, шулай уҡ Мәскәүҙә сыҡҡан «Журналист», «Журналистика и медиарынок» журналдарында, «Литературная газета»ла донъя күрҙе.
Учалы
Учалы́   — республика әһәмиәтендәге ҡала. Башҡортостандың көнсығышында, Урал тауҙары итәгендә, Өфөнән 350 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Учалы районының административ үҙәге (1965 йылдан алып).
Аҙыҡ тәме
Әсе
Әсе (кислое) тәм шыйыҡсаның pH дәүмәле менән ҡушыла. Тойоу механизмы тоҙло тәмде тойомлауға оҡшаш. Гидроксония иондары (күбеһенсә H3O+) кислоталар тарҡалғанда барлыҡҡа килә.
Учалы
Тарихы
1830 йылда ер өҫтөнә сығып тороусы алтын ятҡылыҡтары табыла. XIX быуатта урыҫ помещиктары бында 7,5 тонна алтын ала. ХХ быуат башында ятҡылыҡтарҙың күбеһе сит ил кешеләре ҡулында була. Башҡорт типтәрҙәре, ер аҙлыҡҡа күрә төрлө приискыларҙа, шахталарҙа ялланып көн күрә.
Транспорт
Тимер юлы. Район аша Рәсәй тимер юлдарының Көньяҡ Урал бүлексәһенә ҡараған Межозерный—Учалы—Мейәс тимер юлы үтә. 1995 йылға тиклем бынан Учалы—Өфө—Күмертау—Ырымбур поезы йөрөнө.
Аҙыҡ тәме
Мәҙәниәттә «тәм» төшөнсәһе
— Йылына ике тапҡыр стоматологҡа күренеп, тештәрҙе тикшертеп торорға.
Тәм тураһында мәҡәл һәм әйтемдәр
— Аштың тәме хужанан.
— Тоҙһоҙҙо күҙһеҙ ҙә тоя.
Наталья Гаврилица
Биографияһы
2007—2008 йылдарҙа — Молдавияла Иҡтисад һәм сауҙа мингистрлығы ҡарамағында сәйәси идара итеү һәм макроиҡтисади программаларҙың үҫеше идаралығы етәксеһе,  2008—2009 йылдарҙа — Молдавия хөкүмәте янында  ярҙам күрһәтеү һәм координациялау программалары  идараһының башлығы.
Әбдрәшит (Дыуан районы)
Тарихы
1795 йылда 33 йортта 204 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, арба, сана эшләү менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет була.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1920 йылда 114 йортта 555 кеше йәшәгән.
Әлеге ваҡытта Әбдрәшит ауылында 1-се Мәсәғүт лицейының филиалы — башланғыс мәктәп-балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар.
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Һырғатуй
Һамаҡтар
Ҡыҙҙы күрһәтерҙән әүәл кейәү егеткә лә, ҡыҙға ла үҙен нисек тоторға өйрәтеп, өгөт-нәсихәт әйтәләр.
Симонян Метаксия Миграновна
Биографияһы
М. Симоняндың репертуары киң һәм төрлө була, ул ватан, рус, Көнбайыш Европа авторҙарының әҫәрҙәре буйынса ҡуйылған пьесаларҙа берҙәй уңышлы уйнай. Иң яҡшы ролдәре араһында: Дездемона («Отелло», Шекспир), Настасия Филипповна («Идиот», Ф. М. Достоевский), Марта («Кто боится Вирджинии Вулф?», Э. Олби).
Яңы Атйетәр
Яңы Атйетәр (Новоадзитарово) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 372 кеше. Почта индексы — 453483, ОКАТО коды — 80205804006.
Әй фонтаны
Тарихы
2001 йылда Ҡыйғы районы инвалидтарының турист слёты ваҡытында баһаламасылар ағзаһы булараҡ ҡатнашҡан Владимир Иванович торбаға бөкө тығырға тәҡдим итә һәм ер аҫты һыуҙары баҫымы һөҙөмтәһендә фотан бейеклеге 8-10 метрға етә. Хәҙер иһә һыу бағанаһы 5,5 метр тирәһенә күтәрелә.
Бенинда ислам
Мәсеттәр
Параку ҡалаһында ғибәҙәтханалар араһында иң күбе ― мосолман мәсеттәре.
Чернобыль
Тарих
1986 йылдың 26 апрелендә Чернобыль АЭС-ның дүртенсе энергоблогында атом энергетикаһы тарихында иң эре һәләкәт булып һаналған авария тыуа. Ҡаланың бөтә кешеләре лә эвакуациялана, әммә ҡайһы берҙәре һуңынан үҙҙәренең йорттарына ҡайталар һәм әле лә ағыуланған территорияла йәшәүен дауам итәләр.
Мис-Сос
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Добродеев Олег Борисович
Биографияһы
Олег Борисович Добродеев 1959 йылдың 28 октябрендә Мәскәүҙә тыуа.
Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Шуның менән, оригиналдың стилен, дөйөм эске һулышын бар нескәлектәре менән һаҡлауға өлгәшә. Был осорҙа әле рус теленән тәржемә эше лә түбән була, ә инде башҡа сит телдәрҙән туранан-тура тәржемә итеү тағы ла һирәк ине.
Баҙраҡ ауыл Советы (Борай районы)
Баҙраҡ ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Борай районындағы муниципаль берәмек.
Тимерғазин Ҡадир Рәхим улы
Биографияһы
1947—1950 — Өфө нефть фәнни- тикшеренеү институтының литология һәм геохимия лабораторияһы мөдире.
1949 — «Терригенные отложения девона Бавлинско-Туймазинского нефтеносного района» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1950—1951 — Өфө нефть фәнни-тикшеренеү институтының геология бүлеге начальнигы.
Ҡояш системаһы
Ҡояшҡа яҡын һәм ер төркөмөнә ҡараған эске планеталар — Меркурий, Венера, Ер һәм Марс — нигеҙҙә, силикаттан һәм металдан тора. Дүрт тышҡы планета (Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун) ер төркөмөндәге планеталарҙан ауырыраҡ. Уларҙы газ гиганттары тип атайҙар. Ҡояш системаһында иң ҙур планеталар — Юпитер менән Сатурн — башлыса водород һәм гелийҙан тора; бәләкәйерәк газ гиганттары — Уран менән Нептундың составында, водород һәм гелийҙан тыш, атмосфераларында метан һәм һөрөм газы бар. Бындай планеталар айырым «боҙ гиганттары» класына бүленә. Һигеҙ планетаның алтыһының һәм дүрт кәрлә планетаның тәбиғи юлдаштары бар. Юпитер, Сатурн, Уран һәм Нептун саң һәм башҡа киҫәксәләрҙән торған ҡулсалар менән уратып алынған.
Ҡояш системаһы Ҡош Юлы галактикаһы составына инә.
Составы
Һигеҙ планетаның атамаларын һәм хәрәкәт итеү тәртибен хәтерҙә ҡалдырыуҙы еңелләштереү өсөн төрлө мнемоника алымдары ҡулланыла.
Ҡояш системаһының эксе өлкәһе
Ҡояштың төп эҙмә-эҙлектәге урыны уның йәҙрә синтезы өсөн водород запасының бик күп булыуын һәм үҙ эволюцияһының уртаһында тороуын раҫлай. Хәҙерге ваҡытта Ҡояш әкренләп сағыулығын арттыра бара, бөгөнгө көн менән сағыштырғанда иртә үҫеш стадияһында уның сағыулығы бөгөнгөнөң 70 процентын ғына тәшкил иткән.
Уран
Урандың 27 юлдашы булыуы билдәле; иң эреләре — Титания, Оберон, Умбриэль, Ариэль һәм Миранда.
Формалашыуы һәм эволюцияһы
Яҡынса 7 млрд йылдан һуң Ҡояш йәҙрәһендәге водород тулыһынса гелийға әйләнә, был төп эҙмә-эҙлелек фазаһын йомғаҡлай; Ҡояш субгигантҡа әйләнә. Тағы ла 600 млн йылдан, хәҙерге үлсәмдәре менән сағыштырғанда, Ҡояш ҡыҙыл гигант стадияһына күсә. Ҡояш, ҡырҡа артып, яҡындағы Меркурий менән Сулпан планеталарын йота. Бәлки, Ҡояштың тышҡы ҡыртыштары Ерҙе йотмаҫ, әммә унда тереклек йәшәй алмай, сөнки йәшәү зонаһы Ҡояш системаһының тышҡы сигенә күсә.
Каланч-Соим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Моли-Хот-Юган
Моли-Хот-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ун-Амп-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Талхина Динә Азат ҡыҙы
Ижад юлы
Динә Талхина ижад юлына 80-се йылдарҙа аяҡ баҫа. Проза һәм поэзия жанрҙарында берҙәй уңышлы эшләй, тәүге китаптарын кескәйҙәргә арнай.
Шағир тураһында
«Динә Талхинаның ижадын тын ғына аҡҡан йылғаға оҡшатам. Күңел күҙе күргәнгә тәрән, мул ул.» Гөлназ Ҡотоева, шағирә
Кропоткин Пётр Алексеевич
Кропоткин Петр Алексеевич (9 декабрь 1842 йыл — 8 февраль 1921 йыл — урыҫ анархист-революционеры, географ һәм геоморфолог. Кенәз Кропоткиндар нәҫеленән.
Белем алыуы һәм хәрби хеҙмәте
Төрмә һәм һөргөн системаларына реформалары проектын әҙерләү буйынса комиссияларҙа ҡатнаша, шулай уҡ ҡала үҙидараһының проектын төҙөү өҫтөндә эшләй, әммә тиҙҙән ғәмәлдәге идара итеү аппаратының эшенә ризаһыҙлығы барлыҡҡа килә һәм үҙгәртеп ҡороуҙар идеяһына ҡыҙыҡһыныуын юғалта.
«Мәскәү хәбәрҙәре» гәзитендә, йышыраҡ уның йәкшәмбе ҡушымтаһында («Хәҙерге йылъяҙма»), «Русский вестник», «Записки для чтения» журналдарында һәм башҡаларҙа Себер, Байкал аръяғы, Маньчжуриялағы үҙ юлъяҙмаларын баҫтыра.
Европаға сәфәре. Беренсе Интернационал
1872 йылда Кропоткин сит илгә сәфәргә рөхсәт ала. Бельгияла һәм Швейцарияла ул Рәсәй һәм Европа революцион ойошмалары вәкилдәре менән осраша, шул уҡ йылда Беренсе ИНТЕРНАЦИОНАЛ-дың Юр Федерацияһына инә (лидеры Михаил Бакунин).
Эмиграцияла (1876—1917)
1878 йылда, үҙенең 36 йәшендә, Пётр Алексеевич Томскиҙан Швейцарияға уҡырға килгән йәш ҡыҙға, Ананьева Софья Григорьевнаға — Рабиновичҡа, өйләнгән. Өйләнешкәндән һуң күп тә үтмәй, улар Женеванан Кларан ҡалаһына күсә.
1881 йылда Швейцария хөкүмәте, Рәсәй империяһы хөкүмәте тәҡдиме буйынса, Кропоткинға, хәүефле революционер булараҡ, илдән китергә ҡушҡан. Кропоткин Францияға күсә.
Рәсәйҙә ҡайтыуы. 1917 йыл.
Уның союздаштарыбыҙҙың дуҫлығын, айырыуса инглиздәрҙең, маҡтауы күптәрҙе ҡыуандырҙы. <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" />
Июль айынан Юғары Баш командующий булған генерал Лавр Корнилов 25 августа хәрби диктатура урынлаштырыу һәм Советты юҡ итеү, пролетариаттың ҡораллы төркөмдәрен баҫтырыу маҡсатында фронттан Петроградҡа ғәскәр килтерә. Корнилов менән теләктәш министр-кадеттар хөкүмәттән сыға. Үҙ сиратында, Керенский Корниловты фетнәсе тип иғлан итә һәм вазифаһынан ситләтә. Керенскийҙың эшмәкәрлеге революция яҡлы Петроград гарнизоны һәм Балтика флоты частары, большевиктар контроле аҫтында булған эшсе Ҡыҙыл гвардия отрядтары хупланы. Корнилов ғәскәрҙәре 30 августа туҡтатыла, ә үҙе ҡулға алына. Шул уҡ көндө Керенский Юғары баш командующий вазифаһын биләй. Был революцияның һул радикаль төркөмдөң көсәйеүенә килтерҙе.
16 октябрҙә Короленко В. Г., Шаляпин Ф., Бунин И һәм Чайковский менән бер рәттән «Халыҡ эше» мәҙәни-ағартыу йәмғиәте Кропоткинды ойоштороусылар ағзалығына саҡырған.
Ижтимағи һәм сәйәси эшмәкәрлеге
Швейцарияның Женева ҡалаһында француз телендә популярлыҡ менән файҙаланылған «Le RquvoltY» гәзитен булдыра һәм сығара; гәзит Кропоткин П. А. үҙе яҙған мәҡәләләр менән тулылана тиерлек; революцион пропагандалаң өсөн Швейцариянан Францияға ебәрелгән, унда пропагандистик эшмәкәрлекте дауам иткән. Англия ижтимағи-сәйәси гәзитенә Freedom (Свобода) нигеҙ һала һәм баҫтырып сығара. 1917 йылдың йәйендә Кропоткин П. А. Көнбайыш Европанан Тыуған иленә ҡайта. 12 июндә Петроградтағы вокзалда поезд вагонынан сыҡҡанда уны күмәк халыҡ ҡаршы ала. Ҡаршылаған меңдәрсә кеше араһында Ваҡытлы хөкүмәт министрҙары була. Керенский А. Ф. Кропоткинға хөкүмәттәге теләһә ниндәй вазифаны, шул иҫәптән Хөкүмәт Рәйесе вазифаһын үтәргә тәҡдим итә. Кропоткин тәҡдимдән баш тарта — ләкин шул уҡ йылдың август айында Дәүләт кәңәшмәһендә ҡатнашты.
Колка (боҙлоҡ)
Колка боҙлоғон ҡайһы бер тикшеренеүселәр пульсациялы типҡа индерә. Бындай боҙлоҡ өсөн билдәле бер ваҡыт арауығында киҫкен (боҙлоҡ подвижка, йәки серджи) күсеү, боҙ убылыуы, гляциаль шыуғын барлыҡҡа килеүе хас
Кыссара
Кыссара — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тарня йылғаһының уң ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Әнйәк
Тарих
Себер даруғаһы Тырнаҡлы улусының аҫаба башҡорттары менән Мәсәғүт улусы урыҫ крәҫтиәндәре араһында 1798 йылда төҙөлгән керҙәшлек килешеүе буйынса Әнйәк ауылы барлыҡҡа килгән.
Аскарида
Аскарида (Ascarididae, Аскариды) — кеше, хайуан эсенә эйәләшеүсән паразит йомро селәү ;ашҡаҙан-эсәк трактын зарарлай, аскаридоз ауырыуына килтерә, оҙонлоғо 40 см-ға тиклем етергә мөмкин.
Оло Шохра
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Мария Виттек
Иртә тормошо
Мария Виттек Польшаның Рәсәй өлөшөндә тыуған. Атаһы, Станислав Виттек, балта оҫтаһы була, Польша Социалистик партияла тора һәм 1915 йылда  Рәсәй властары тарафынан ҡулға алыныуҙан ҡасыу өсөн ғаиләһе менән бергә Украинаға күсә. Мария мәктәптә үк Киевтағы   скаут отрядына инә. Һуңынан ул Киев университеты математика факультетының тәүге ҡатын-ҡыҙ- студенты була. Шул уҡ ваҡытта, уның йәшерен поляк Organizacja Wojskowa (Польша хәрби ойошмаһы) ойошмаһына инә ― унтер-офицерҙарҙың әҙерлек курсын тамамлай. 1919 йылда армияға китә, Украинала большевиктар менән һуғыша. Һуңынан, 1920 йылда, ирекмәндәрҙең ҡатын-ҡыҙҙар отряды һалдаты булараҡ, Львов өсөн һуғыштарҙа көрәшә һәм  тәүге тапҡыр юғары  Virtuti Militari поляк миҙалы менән бүләкләнә
Икенсе Бөтә донъя һуғыш ваҡытында
Польшаға баҫып инеү ваҡытында Мария Виттек Ҡатын-ҡыҙҙар батальоны командиры була. 1939 йылдың октябрендә ул Ҡораллы көрәш берлегенең йәшерен төркөмөнә инә, ул һуңғараҡ  Крайова армияһы итеп үҙгәртелә. Генерал Ровецкий штабы эргәһендәге һуңынан ― Тадеуш Коморовскойҙың ҡатын-ҡыҙҙар хеҙмәте бүлеген етәкләй. Варшава ихтилалында ҡатнаша һәм подполковник дәрәжәһенә тиклем күтәрелә. Капитуляциянан һуң  немец  әсирлегенән ҡасып китә һәм йыйылған халыҡҡа ҡушылып Варшава емереклектәрен ташлап китә. 1945 йылдың ғинуарына тиклем бөтөрөлгәнгә тиклем Крайова армияһында үҙенең вазифаһында хеҙмәт итеүен дауам итә.
Василиса Микулишна (рус фольклоры)
Василиса Микулишна — ҡыҙ-батыр, былина батыры Микула Селяновичтың өлкән ҡыҙы, «Про прекрасную Василису Микулишну» и «Ставр Годинович» былиналарындағы (бер сюжеттың ике версияһы бар) Ставр Годиновичтың ҡатыны
Яңы Гуровка
Географик урыны
Күҙйылғаның һул ярында Терәпә ауылы (ауыл советы үҙәге) ҡаршыһында урынлашҡан.
Му-Пант-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кьяловка
Кьяловка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кулой йылғаһының һул ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Харрасов Рәшит Мирхәҙи улы
Биографияһы
1995—1999 йылдарҙа — территориялар менән эшләү бүлеге мөдире, мөдире.
1999 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Секретариаты бүлегенең дөйөм бүлеге мөдире.
Рәсәйҙең суд системаһы
Тәнҡит
Левада-Үҙәк тикшеренеүҙәре күрһәтеүенсә, суд системаһына ышанмау тотош власть менән ҡәнәғәтһеҙлектең бер өлөшө булып тора.
Морозкин Николай Данилович
Морозкин Николай Данилович (27 ноябрь 1953 йыл) — ғалим-математик, юғары мәктәп эшмәкәре, 2013-2022 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты ректоры, 2022 йылдың 8 апреленән — университет президенты. Физика-математика фәндәре докторы (1996), профессор (1997). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған (2011) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2022)
Оло Ингирь
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Габороне
Габороне Ботсвананың көньяҡ-көнсығышында, Көньяҡ Африка Республикаһы сигенән 15 километр алыҫлыҡта, Нготване йылғаһында урынлашҡан. Баш ҡаланы сэр Серетсе Кхама исемендәге халыҡ-ара аэропорты хеҙмәтләндерә. Урындағы халыҡ ҡаланы йыш ҡына GC йәки Моце-Мшате тип йөрөтә.
Тарих һәм география
Яңы баш ҡала ҙур булмаған ауыл урынында өс йыл эсендә үҫкән. Хөкүмәт учреждениелары, электр станцияһы, дауахана, мәктәптәр, радиостанциялар, телефон узелдары, полиция станциялары, почта бүлексәләре, банктар, магазиндар, сиркәү, отелдәр, стадион һәм меңдән ашыу йорт төҙөлә. 1966 йылдың 30 сентябргә Бойондороҡһоҙлоҡ көнөнә ҡаланың төп инфраструктураһы әҙер була. Иҫке торама ҡаланың the Village (ауыл) районына әүерелгән.
Ботсванала ислам
Ботсванала ислам (Islam in Botswana, тсван. Tumelo ya Islam Botswana mo, الإسلام في بوتسوانا) ― әҙселек дине. Ботсванала күпселек кеше (ил халҡының 77 %-ы) христиан дине йәки урындағы инаныстар тарафдары.
Тарихы
Ислам Ботсванаға Көньяҡ Азиянан килгән мосолман мөһәжирҙәр аша таралған, улар был төбәктә Британияның колониаль хакимлығы ваҡытында урынлашҡан.
1970-се йылдарға тиклем Ботсвананың төп халҡы араһында ислам динен ҡабул итеүселәр күп булмай. Гайананан шәйех Али Мостафа 1970-йылдарҙан Ботсвана (күберәк биҫтәләрҙә һәм төрмәләрҙә) прозелитизм менән шөғөлләнә.
Украинаны урыҫлаштырыу
Рәсәй империяһында урыҫлаштырыу
1863 йылда Рәсәй эске эштәр министры  Пётр Валуев украин телендә нәшерлекте туҡтатып тороу тураһында йәшерен  циркуляр тарата. Ул шулай уҡ цензура тарафынан "был телдә нәфис әҙәбиәт өлкәһенә ҡараған әҫәрҙәр генә үткәрелә ала" тип иғлан итә.
Шаһиев Мөждәбә Гәрәй улы
Биографияһы
1942 йылдың йәйендә Витебск янында немец ғәскәрҙәренә тотҡонлоҡҡа эләгә. Бер нисә концлагерҙарҙы алыштырып, Франция территорияһына барып сыға, бында бер нисә әсир менән бергә француз партизан-макизарҙарына ҡаса.
Боровая Шохра
Боровая Шохра — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Межа йылғаһының һул ярына тамағынан 184 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Латвия
XIII—XV быуаттар
1201 йылда епископ Альберт фон Буксгевден Рига ҡалаһына нигеҙ һала. Үҙ власын нығытыу өсөн, ул артабан үҙ аллы сәйәси һәм иҡтисади көскә әйләнгән ҡылыс йөрөтөүселәр (меченосцы) орденын (Саул эргәһендәге алышта тар-мар ителгәндән һуң — Тевтон ордены составындағы Ливон ордены) төҙөй; орден һәм епископ Ливониялағы сәйәси гегемония өсөн бер-береһенә ҡаршы көрәш алып бара. 1209 йылда епископ һәм орден контролдә тотҡан ерҙәрҙе үҙ-ара бүлешеү тураһында килешә. Европа картаһында немец рыцарҙары-тәре йөрөтөүселәрҙең дәүләт берәмеге — Ливония (урындағы ливтар этносының исеме буйынса) барлыҡҡа килә. Уның составына бөгөн Эстония һәм Латвия урынлашҡан биләмәләр инә. Полоцк кенәзлегенең Латвия территорияһындағы (Кукейнос һәм Герсика кенәзлектәре) элекке биләмәләре өҫтөнән контроле юғала.
Һағыҙаҡ һымаҡтар
Һығыҙаҡ һамаҡтар (Vespoidea, (Осообразные) — яры ҡанатлылар отрядындағы бөжәк. 10 ғаилә 25000 төрҙө берләштерә, шул иҫәптән бал ҡорттары, ҡырмыҫҡалар, иңкештәр, һағыҙаҡтар һ.б.
Латвия
XVII быуат
1684 йылда Приекулала урындағы тимерсе Звиедрис Йогансон яндырып язалауға хөкөм ителә. 1670—1684 йылдарҙа ул үҙе конструкциялаған (дельтаплан кеүек) осоу аппаратында бер нисә осош яһаған. Саптырыу өсөн ҡәлғә һәм сиркәүҙәрҙең манараларын файҙаланған. Күрше поместьеларға тиклем 2 км ара үтеп, аяғын һындыра, һуңғараҡ һауала өйөрөлә башлай.
XIX быуат
1899 йылдың майы — эшселәрҙең ризаһыҙлыҡ сығыштары (Рига ихтилалы).
XX быуат
1918 йылдың 18 ноябре — Латвия Халыҡ советы Латвия Республикаһын бойондороҡһоҙ һәм үҙаллы дәүләт тип иғлан итә һәм Латвия дәүләтселеген әҙерләү этабын тамамлай. 1918 йылдың 22 декабрендә — В. Ленин Латвия Совет Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон таныу тураһында Халыҡ Комиссарҙары Советының декретына ҡул ҡуя.
1922 йылдың 15 феврале — Латвия Республикаһын Ойоштороу йыйылышы Республика Конституцияһын (Сатверсме) ҡабул итә.
1940 йылдың 15 июнендә — Масленки ҡалаһында Латвияның сик һаҡсыларына һөжүм итә.
1940—1991 йылдарҙа — Латвия ССР-ы СССР составында. Республикала сәнәғәт (Рига электр машиналары төҙөү заводы, Рига автобус фабрикаһы, «РНИИРП» — Рига радиоизотоп приборҙары төҙөү фәнни-тикшеренеү институты) үҫешә. Был осорҙа Совет Латвияһының ҡайһы бер партия етәкселәре Мәскәүгә етәксе вазифаларға күрһәтелә, улар араһында КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы Арвид Янович Пельше, СССР-ҙың эске эштәр министры Борис Карлович Пуго һ. б.
1990 йылдың 4 майында Латвия ССР-ы Юғары Советы «Латвия Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү тураһында декларация» ҡабул итә. Ошо документҡа ярашлы, 1922 йылғы бойондороҡһоҙ Латвия Конституцияһы яңытыла һәм Сейм саҡырылғанға тиклем де-факто күсеү осоро билдәләнә.
1991 йылдың 21 авгусында Латвияның Юғары Советы, «Латвия Республикаһының дәүләт статусы тураһында» Конституция законын ҡабул итеп, республиканың бойондороҡһоҙлоғон раҫлай.
1995 йылдың 10 февралендә Латвия Республикаһы Европа Советы ағзаһы була.
Сәйәси партиялары
Латвия күп партиялы системаға эйә, партияларҙың коалицион хөкүмәттәр ойоштороу мөмкинлеге бар.
Дәүләт символикаһы, дәүләт байрамдары
1279 йылғы Ливон (немец) рифмалашҡан хроникаһында Венден ҡәлғәһенең (хәҙерге Цесис ҡалаһы биләмәһендә) аҡ һыҙатлы ҡыҙыл ландесвер (ополчение) отряды байрағы телгә алына.
Европа берлегенә инеү процесы
2007 йылдың 21 декабрендә Латвия исемлеккә инде, ә 2008 йылдың 30 мартынан зонаға ингән дәүләттәр араһында эске сиктәрҙә сик контролен бөтөрөүҙе һәм бер үк ваҡытта зона менән сиктәш өсөнсө дәүләттәр менән сиктәш булған сик контролен нығытыуҙы күҙ уңында тотҡан Шенген зонаһы ҡағиҙәләрен тулыһынса ҡуллана.
Илдең эре ҡалалары
Йәҙүәлдә 1000 ашыу кеше йәшәғән торамалар күрһәтелгән (01.01.2012). Латвия 777 пункттын ҡала статусы бар (ул араһынан 9 — республика ҡалалалар статуслы). Республика ҡалалар ҡалын хәрефтәр менән күрһәтелгән.
Географик урынлашыуы
Иң оҙон уйһыулыҡ — Приморье уйһыулығы.
Латвияла йәмғеһе 2585 йылға һәм 2288 күл иҫәпләнә.
Иҡтисады
Өҫтөнлөктәре: һуңғы йылдарҙа тулайым эске продукттың 70%-ы хеҙмәтләндереү өлкәһе иҫәбенә формалаша. Ил шок терапияһы аша сағыштырмаса тотороҡло баҙар иҡтисадына уңышлы үтте. Маастрихст критерийҙары арҡаһында евроға күсеү алдынан инфляция кәмене һәм түбән булып ҡала (2018 йылда 1%-тан аҙыраҡ). Евроға күсеү менән, милли валюта, лат, ғәмәлдән сығарыла (2014). Ил — берҙәм Европа союзы баҙары ағзаһы, иҡтисади үҫеш буйынса сағыштырмаса юғары темптарға (ЕС буйынса уртаса күрһәткестән юғары) һәм түбән дәүләт бурысына (ЕС буйынса уртасанан түбән) эйә. Бында, Европа союзы илдәре менән сағыштырғанда, сағыштырмаса арзан һәм яҡшы белемле эшсе көстәр бар. Эшһеҙлек кимәленең түбәнәйеүе һәм эшсе көстәр дефицитының көсәйеүе шарттарында 2019 йылға хеҙмәт хаҡының үҫеше иҡтисади үҫеш темптарын тотҡарламай.
Иҡтисадының тарихы
Латвия 1999 йылдан башлап Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы ағзаһы һәм 2004 йылдан Европа союзы ағзаһы булып тора. 2014 йылдың 1 ғинуарында Латвия милли валютаһы латтан евроға күсте. 2016 йылдың 2 июнендә Латвия Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһының 35-се ағзаһы булды. Статистикаға ярашлы, 2013 йыл аҙағында халыҡтың 45%-ы евро индереүҙе хупланы, ә 52%-ы — ҡаршы булды. Евроны индергәндән һуң, 2014 йылдың ғинуарында Eurobarometer һорау үткәреүе евроны хуплау 53 % самаһы тәшкил итеүен күрһәтте, был Европалағы уртаса кимәлгә яҡын. 2000 йылдан Латвияла Европала эске тулайым продукт үҫешенең иң юғары темптарының береһе булды. Әммә үҫеш, башлыса, Латвияла ҡулланыу менән бәйле, 2008 йыл аҙағында һәм 2009 йыл башында Латвияның эске тулайым продуктын емереүгә, глобаль иҡтисади көрсөктөң киҫкенләшеүенә, кредиттар етешмәүенә һәм Parex банкын ҡотҡарыу өсөн файҙаланылған ҙур аҡсаларҙың етмәүенә килтерҙе. 2009 йылдың тәүге 3 айында Латвияның эске тулайым продукты 18 %-ҡа кәмей, Европа союзында — иң түбәне.
Лайбуя
Лайбуя — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Түбәнге Майга йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Латвия
Юғары уҡыу йорттары
• Язеп Витола исемендәге Латвия музыка академияһы;
Телевизион компаниялар
• Латвия телевидениеһы (LTV):
• Rīga TV24
Спорты
Шулай уҡ спидвей популяр, унда Латвия йыйылма командаһы 2013 йылда тәүгә спидвей буйынса Донъя кубогының ярымфиналына сыҡты. Спидвейҙағы «Локомотив» (129) клубы Даугавпилсе ҡалаһында урынлашҡан.
Латвия ҡышҡы һәм йәйге Олимпия уйындарында ҡатнаша. Бойондороҡһоҙ Латвия тарихында иң уңышлы олимпия спортсыһы — Марис Штромбергс.
Бәләбәй
Мәғариф
Ҡаланың төп белем биреү учреждениелары:
Словактарға һәйкәл
Һүрәтләнеше
Алты метрлы, үҙенсәлекле конструкциялы гранит обелиск Липовец ҡалаһына ингән урынға ҡуйылған һәм Украина территорияһындағы шундай берҙән-бер монумент.
Мухтынг-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бочкор Андреа Гейзовна
Биографияһы
2014 йылда «Фидес — Венгр союзы граждандары» исемлеге буйынса  Европа парламентына депутат итеп һайлана. Бочкор Европа парламентының тарихта Украина гражданлығына эйә булған беренсе вәкиле булып тора. Европа парламентында Бочкор Карпат аръяғының венгр общиналары проблемалары менән шөғөлләнә. 2014 йылдың авгусында Украинаның «Азатлыҡ» партияһынан халыҡ депутаты Тарас Осауленко  Украинаның хәүефһеҙлек хеҙмәтенә Бочкорҙың «шпионлығына» ҡарата эшмәкәрлеген тикшереү үтенесе мөрәжәғәт итә. 2019 йылда Бочкор Европарламентҡа  ҡабаттан  ағза итеп һайлана. Бочкор мәғлүмәттәре   2020 йылда  «Тыныслыҡ урынлаштырыусы» сайты базаһына индерелә. Бынан һуң Венгриянан Еврокомиссар Оливер Варгей Украина-ЕС Ассоциацияһы советы ултырышында Украина яғынан  «Тыныслыҡ урынлаштырыусы» сайтының  эшмәкәрлеген туҡтатыуҙы талап итә.
Исмәғил I
Сығышы
Суфыйҙар даирәһендә Сәфәүиҙәр етенсе шиғый имамы Муса Кәзимдән килеп сыҡҡан, шулай итеп, Мөхәммәт пәйғәмбәр менән Али ибн Әбү Талиптың тоҡомо булып тора тип раҫлана. Ләкин был Сәфәүиҙәрҙең дини хакимлығын легитимлаштырыу өсөн уйлап сығарылған легенда тип һанала.
Исмәғил шаһ шиғриәте
Исмәғил шағир булараҡ та билдәле, ул Хатаи тигән псевдоним аҫтында яҙа һәм әзербайжан поэзияһының классигы тип һанала. Ул шулай уҡ ат сабыштырыу, һунар менән мауыға, һүрәт төшөрөү һәм каллиграфия техникаһына эйә була, барбатта уйнай, матур тауышлы була һәм иҫ киткес көслө була. Һөнәрҙәрҙе һәм сауҙа үҫешен дәртләндерә. Күп һанлы халыҡ риүәйәттәре һәм дастандары персонажы
Борай ауыл Советы (Борай районы)
Административ үҙәге — Борай ауылы
Ҡаймалы аусы
Ҡаймалы аусы, доломед (Dolomedes fimbriatus, (Охотник каёмчатый ) — Pisauridae ғаиләһенән пранеоморф үрмәкселәр төрө . Евразияла таралған, Рәсәйҙең Европа өлөшөндә таралған.
Лебеденьга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сураш (Нуриман районы)
Сураш (Чурашево) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 168 кеше. Почта индексы — 452443, ОКАТО коды — 80245805010.
Лиекса
Халыҡ
Ҡала халҡы 11097 кеше тәшкил итә (2019 йыл мәғлүмәттәре буйынса). Лиекса тулыһынса финн телле ҡала.
Макаров Валерий Леонидович
Баҫмалар исемлеге
1981 йыл
Лева (Пордонг ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы
Идара итеү органдары
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу шарттарында 1941 йылдың 23 июнендә Юғары баш командованиеһы Ставкаһы (1941 йылдың 10 июленән — Юғары баш командованиеның Ставкаһы, 1941 йылдың 8 авгусынан Юғары баш командованиеһы Ставкаһы). 1946 йылдың 25 февраленән алып СССР тарҡалғанға тиклем ҡораллы көстәр менән идара итеү СССР-ҙың оборона министрлығы ҡарамағында була (үҙәк аппарат 1992 йылыдң 14 февралендә Рәсәйҙең тейешле министрлығына үҙгәртеп ҡорола). РСФСР-ҙың Революцион хәрби советы (1918 йылдың 6 сентябрендә булдырылған) РККА менән туранан-тура етәкселек итә. Совет етәкселегендә хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса халыҡ комиссары һәм РВС рәйесе торорға тейеш була.
РККА-ның Үҙәк аппараты алдағы төп органдарҙан тора:
• РККА штабы, 1921 йылдан РККА-ның генераль штабы
Ойоштороу структураһы
Башта РККА-ның формалашыуының төп берәмәге ирекле шарттарҙа ойошторолған үҙ аллы хужалыҡлы хәрби часты кәүҙәләндергән айырым отряд була. Отряд башында хәрби етәксе һәм ике төп хәрби комиссар составында булған Совет тора. Совет янында ҙур булмаған штаб һәм инспекторат була. Тәжрибә йыйылғандан һәм хәрби белгестәрҙе РККА сафтарына йәлеп иткәндән һуң тулы ҡанлы подразделениелар, частар, соединениелар (бригада, дивизия, корпус), учреждениелар һәм заведениелар формалаша башлай.
• Уҡсылар корпусы ике — дүрт дивизиянан тора; • дивизия — өс уҡсылар полкынан, артиллерия полкынан (артполк) һәм техник подразделениеларҙан; • полк — өс батальондан, артиллерия дивизионынан һәм техник подразделениеларҙан; • кавалерия корпуусы — ике кавалерия дивизияһы; • кавалерия дивизиһы — дүрт—алты полктан, артиллериянан, броньлы частарҙан (бронечасти), техник подразделениеларҙан.
Химик ғәскәрҙәр
1923 йылда уҡсылар полктарының штаттарына газға ҡаршы командалар индерелә.
1924—1925 йылдарҙа, хәрби реформа барышында, частарҙа планлы хәрби-химик әҙерләүгә нигеҙ һалына.
Тимер юлы ғәскәрҙәре
КБФ 11-се Гвардия айырым тимер юлы артиллерия батареяһы. «Гвардия» званиеһы 1945 йылдың 15 сентябрендә бирелә. Дүрт тимерюлы корпусы була: икеһе БАМ-ды төҙөй, икеһе Тюмендә күперһәр төҙәләр, юлдар һалалар.
Званиелар
1940 йылдың 7 майында «генерал», «адмирал» персональ званиелары индерелә (комдив, командарм урынына). 1940 йылдың 2 ноябрендә кесе командирҙар составы өсөн вазифа рангтары бөтөрөлә һәм подполковник званиеһы индерелә. 1942 йылдың башында техник һәм тыл службаларының званиелары ғәҙәттәге званиелар менән тиңләшә(«инженер-майор», «инженер-полковник» һ. б.). 1942 йылдың 9 октябрендә сәйәси комиссарҙарҙың системаһы бөтөрөлә.
1943 йылдың башында рәсми лексиконға «офицер» һүҙе погондары һәм айырыу билдәләре менән ҡайтарыла. Хәрби званиелар системаһы һәм айырыу билдәләре СССР-ҙың тарҡалыуына тиклем ғәмәлдә була. Хәҙерге Рәсәйҙә ошо уҡ система файҙалана.
Бронепоездар
Бронепоезд частары Аҡ армияһында, чехословак корпусында, украин милләтселәре ғәскәрҙәрендә лә була.
Хәрби ант
Присяга тексы ошо рәүештә булған: Я, гражданин Союза Советских Социалистических Республик, вступая в ряды Рабоче-крестьянской Красной армии, принимаю присягу и торжественно клянусь быть честным, храбрым, дисциплинированным, бдительным бойцом, строго хранить военную и государственную тайну, беспрекословно выполнять все воинские уставы и приказы командиров, комиссаров и начальников.
Ротенбург (Заале)
Ротенбург (Заале) (Rothenburg (Saale)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 867 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,4 км2. Диңгеҙ кимәленән 130 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6420 һәм автомобиль коды — SK.
Морат II
Биографияһы
1446 йылда Скан­дер­бе­г етәкселегендә албандар баш күтәргәс, һарай кешеләре үтенесе буйынса яңынан тәхеткә ултыра.
Леменьга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мордвалар
Кейеме
Мордваларҙың традицион ҡатын-ҡыҙ кейеме (Дыуан районының Михайловка ауылы). Мордваларҙың традицион кейеме сигелгән биҙәктәрҙең (нигеҙҙә ҡара, күк, сем ҡыҙыл, һары һәм йәшел төҫтәге ептәр ҡулланылған) күплеге менән айырылып торған. Ҡатын-ҡыҙ кейеме мул күлдәктән (панар, паля, покой), кешмир, сатин йә ситса туҡыманан тегелгән тура сарафандан һәм алъяпҡыстан торған. Күлдәкте туҡылған суҡлы һәм сулпылы билбау, таҫтамал (кеска руцят) бәйләп, тар ҡайыштар йә бау (муҡшыларҙа), киндер туҡыма (пулокаркс) менән быуғандар, сигеү, уҡа, семәрле тимер тәңкәләр (эрзәләрҙә) менән биҙәгәндәр. Мордва ҡатын-ҡыҙы биҙәүесе (пулай). Башҡортостан Республикаһы Милли музейы Ҡатын-ҡыҙ яулыҡ, шәл, сигеү, сәйлән менән биҙәлгән һәм арҡалығы (эрзәләрҙә) оҙон булып төшөп торған, бейек киндер кәпәс (сорока); сигеү, сәйлән менән биҙәлгән (муҡшыларҙа) трапеция рәүешендәге (панга) баулы башлыҡ, кейәүгә сыҡмаған ҡыҙҙар — сигеү, сәйлән, уҡа менән биҙәлгән ҡашмау, яһалма сәскәләрҙән һәм муйынсаҡтарҙан эшләнгән таж кейгән.
Музыка
Мордваларҙың музыкаль фольклоры күп төрлө: эпик, лирик, әйлән-бәйлән йырҙары, туйҙа сеңләү, мәрхүмде иҫкә алып һыҡтау киң таралған; күп тауышлы хор менән йырлау уникаль иҫәпләнә. Халыҡ музыкаль ҡоралдары: ике яғынан эсе ҡыуыш ике ҡамыш торба беркетелгән кларнет (нюди, нудей), волынкалар (фам, пувама) һәм башҡалар.
Каль-Юган
Каль-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Егам-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Ғарипов
Ғарипова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Халиҡов Айҙар Шәрифйән улы
Биографияһы
Юғары белемле — 1978 йылдан сәнәғәт предприятиеларын, ҡала һәм ауыл хужалығын электр менән тәьмин итеүсе һөнәре буйынса Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск тау-металлургия институтында (хәҙер — Магнитогорск дәүләт техник университеты) уҡып, 1983 йылда тамамлап сыҡҡан.
2001—2003 йылдарҙа — «Башкирэнерго» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең ҡояш энергеияһы ҡулланыу электр станцияһы директоры.
Арый
Арый ауылының XIX быуатта артабанғы үҫеше
1859 йылда Арый ауылындағы 29 йортта — 256, 1870 йылда 37 йортта — 119, 1920 йылда 89 йортта — 461 кеше йәшәгән.
Тирә-яҡ мөхит
Ялан-бесәнлектәр:
Массаның атом берәмеге
Һан яғынан мәғәнәһе
Элеменар киҫәксәләрҙең массаһы, ғәҙәттә, электронвольталарҙа сағыла, шуға күрә эВ һәм а араһындағы күсереү коэффициенты мөһим булып тора. :
Йылайыр ауыл Советы (Йылайыр районы)
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Судек Йозеф
Биографияһы
Өс йәшендә атаһын юғалта. 1910 йылда Прагаға килә. 1913 йылдан алып һәүәҫкәр фотография менән шөғөлләнә. Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, Италия фронтында һуғыша, етди йәрәхәтләнеүҙән һуң уң ҡулын юғалта. Фото сәнғәтенә Функт Яромиҙа уҡый, пикториализмға яҡын манерала башлай. 1924 йылда Чех фотойәмғиәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе була. 1927—1936 йылдарҙа  Družstevní práce . нәшриәтендә эшләй. Уның дуҫтары араһында күренекле рәссамдар Филла Эмиль, Тихий Франтишек була. 1974 йылдан алып сит илдә (Рочестер, Нью-Йорк, Лондон һәм башҡалар) фоторәсемдәре ҡуйыла. 20-нән ашыу альбом сығара.
Карабацек Йозеф
фон Карабацек Йозеф (йәки Карабачек; Joseph von Karabacek;, Грац — , Вена) — Австрияның тарихи-шәрҡиәтсеһе.
Нябы-Яха (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Летняя Шенчуга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Яманпорт
Яманпорт (Яман-Порт) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 164 кеше. Почта индексы — 452431, ОКАТО коды — 80245816004.
Оха
Тарих
1920—1925 йылдарҙа Япония тарафынан оккупацияланған. 1921 йылда бында нефть сығара башлағандар. Күптәр ҡалаға нигеҙ һалыу ваҡыты — 1925 йыл тип иҫәпләйҙәр. 1925 йылдың октябрендә Оха Көнсығыш районы үҙәге була (һуңынан Оха районы). Оха йылғаһының атамаһы буйынса ҡалаға исем бирелә. Һуңғы атамаһы әлегә мотлаҡ һуңғыһы тигән һүҙ түгел.
Тәбиғи ресурстар сығарыу
Оха — эре нефть һәм газ сәнәғәте үҙәге Сахалин (ААО «РН-Сахалинморнефтегаз»). Оханан нефть үткәргестәр буйынса нефть Комсомольск-на-Амуре ҡалаһына сығарыла.