cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Карл университеты
Ике Папа низағы һәм Кутногор декреты
Әкренләп 1380-се йылдарҙа чех телендә һөйләшкән студенттар (уларҙың вәкиллеге академик сенатта тик дүртән бер өлөш кенә булған) һәм немец телендә аралашҡан күплек араһында низағтар көсәйә барған. 1386 йылғы тәүге низағ ятаҡтарҙағы урындарға бәйле булған, ул Прага архиепископы тарафынан чехтар файҙаһына хәл ителгән. Был ҡарар университет ректорын һәм яҡынса 20 профессорҙы ҡәнәғәтләндермәгән, улар протест белдереп Праганы ташлап киткәндәр һәм аҙаҡ Гейдельберг һәм Кёльн университеттарын нигеҙләүҙә ҡатнашҡандар.
1434—1622 йылдар
Был ваҡытта университетта әүҙем рәүештә антик шиғриәте һәм грек әҙәбиәте уҡытылған, 1570-се йылдарҙан чех ерҙәренә башлыса Италиянан килгән гуманизм сәскә атҡан. Студенттар үҙҙәре грек һәм рим шағирҙары стилендә күп шиғырҙар ижад иткән. Ошо ваҡыттан беҙҙең заманға тиклем бихисап телмәрҙәр, эпитафиялар, элегиялар, одалар һәм ҡотлауҙар килеп еткән, әммә барлыҡ ижадтан ысын шиғриәт бик аҙ ижад ителгән.
1610 йылда астрономияны һәм математиканы уҡытыу өсөн университетҡа ул ваҡытта Прагала йәшәгән Иоганн Кеплер саҡырылған. Кеплер университет хужа булған йортта йәшәгән һәм шулай уҡ уның обсерваторияһы менән файҙаланған. Әммә ул уҡытыу эшенән баш тартҡан,үҙ артынан университет математигы һәм астрономы вазифаһын һаҡлап ҡалған.
Ятаҡтар милке менән 1609 йылдан квестор (Kvestor, Bursar) етәкселек иткән, был вазифа хәҙерге көнгә тиклем һаҡланған. Квестор барлыҡ университеттың хужалығы менән етәкселек итә, уға ректорат һәм башҡа учреждениелары хеҙмәткәрҙәре буйһонған.
1848 йылғы ваҡиғалар һәм уның эҙемтәләре
1880-се йылдар башынан күп кенә чех студенттары үҙенең сәйәси ҡараштарында Милли партиянан («оло чехтарҙан») алыҫлаша башлайҙар һәм 1874 йылда төҙөлгән Ирекле фекер йөрөтөүсе партияһына («йәш чехтар») әүҙем рәүештә хуплағандар. Яңы сәйәси ҡараштағы студенттар Slavia йәмғиәтенә берләшкән, 1889 йылдың 3 майынан улар «Чех студентлығы журналы» (Časopis českého studentstvá) тигән журналды сығара башлай, уның мөхәррирҙәре араһында буласаҡ чех сәйәсмәндәре Антонина Гайна һәм Карел Сокол булған.
1915 йылда Карел Чапек эстетика һәм сәнғәт тарихы буйынса үҙенең диссертацияһын яҡлай, ә 1918 йылда «Алюминийҙың электртиҫкәрелеге» темаһы буйынса Ярослав Гейровский (Чапектың Академик гимназия буйынса класташы, буласаҡ Нобель премияһы лауреаты) диссертация яҡлай.
Беренсе республика һәм нацистик оккупация: 1918—1945
1938 йылғы Мюнхен килешеүенән һуң Чехияның Судет өлкәһе Өсөнсө рейхҡа бирелгән, ә Венгрия Словакияның көньяҡ һәм көнсығыш төбәктәрен оккупациялаған, бынан һуң Словакияла уҡытҡан барлыҡ тиерлек чех профессорҙары Прага һәм Брно ҡалаларына кире ҡайтҡандар. Профессорҙарҙың пенсия йәше 70 йәштән 65 йәшкә тиклем кәметтеләгән. Нацистик Германия йоғонтоһо арҡаһында 1939 йылдың 21 февралендә йәһүдтәргә дәүләт вазифаларын биләүҙе тыйған закон сыҡҡан. Барлыҡ йәһүд профессорҙары һәм доценттары университетты ташлап китергә мәжбүр булған. Немец университеты нацизм йоғонтоһоноң һәм Немец милли-социаль эшселәр партияһының үҙәге булып китә, 10 мартта уның студенттары тарафынан Каролинум бинаһында Өсөнсө рейх флагы ҡуйылған.
Коммунистик осор: 1945—1989
1948 йылда университет үҙенең 600-йыллығын ҡаршылаған. Юбилей хөрмәтенә университеттың почётлы доктор маҡтаулы исемен донъяның 40 билдәле профессорҙарына бирергә ниәтләнгән. Әммә февраль түңкәрелешенә ризаһыҙлыҡ белдереп уларҙың ун өсө, шул иҫәптән пенициллинды асҡан Александр Флеминг Прагаға килеүҙән баш тартҡан.
1968 йылғы ваҡиғаларҙан һуң Чехословакияла нормалләштереү сәйәсәте башланған, ул фактик рәүештә элекке системаға ҡайтыуҙы һәм либераль реформаларҙан баш тартыуҙы аңлатҡан. Чисткаларҙың сираттағы яңы тулҡыны һәм профессорҙарҙың эмиграцияға китеүе барған. 1980 йылдың 10 апрелендә ҡабул ителгән законға ярашлы, барлыҡ профессорҙар, декандар һәм ректорҙар дәүләт хеҙмәткәрҙәре булып киткәндәр һәм туранан-тура дәүләт тарафынан тәғәйенләнгәндәр, университет хеҙмәткәрҙәре тарафынан декандарҙы һәм ректорҙарҙы һайлау практикаһы тулыһынса бөтөрөлгән һәм 1989 йылға ваҡиғаларҙан һуң ғына ҡайтарылған.
Волгоград дәүләт университеты
Университет тарихы
1972 йылда КПСС-тың Волгоград өлкә комитеты ҡалала дәүләт университеты булдырыу кәрәклеге тураһында ҡарар ҡабул итә.
Фәнни тикшеренеүҙәре
Фәнни тикшеренеүҙәр үткәрелә, бик күп ғилми мәктәптәр эшләй.
Нәшриәт
2001 йылдан «Исследования молодых учёных» дисциплина-ара ғилми хеҙмәттәр йыйынтығы нәшер ителә.
Музей комплексы
Музей фонды 1996 йылда ректор О. В. Иншаков инициативаһы буйынса булдырыла (1997 йылда асыла), 2500-ҙән ашыу экспонат иҫәпләнә. Музей комплексын үҙ эсенә ВолДУ тарихы музейын, Курсант полктары музейын, Академик В. И. Борковскийҙың кабинет-музейын, Археология, антропология, этнология музейын ала.
Терроризм
Террорсылыҡ төрҙәре
Террорҙың һәм терроризмдың аныҡ сағылыштары тураһында һөйләгәндә, ҡайһы бер тикшеренеүселәр һәм журналистар былай ти:
Боронғо донъя терроризмы
Икенселәр иң тәүге террористик төркөмдәрҙең береһе итеп йәһүдтәрҙең беҙҙең эраның беренсе быуатында Йәһүҙиәлә эш иткән сикария («хәнйәрҙәр») сектаһы тип һанай. Секта ағзалары римлеләр менән солох яҡлы булған һәм улар тарафынан дин һәм милли мәнфәғәттәрҙән ситләшеүҙә һәм Рим власы менән «хеҙмәттәшлектә» ғәйепләнгән абруйлы йәһүд вәкилдәрен үлтереү менән шөғөлләнәләр. Ҡорал сифатында сикарийһар хәнйәр йәки ҡыҫҡа ҡылыс — «сику» ҡуллана. Улар экстремистик милләтселәр була, улар йәмәғәт ҡаршылыҡ күрһәтеү хәрәкәтен етәкләй һәм түбәнге синыфтарҙы юғарыға ҡаршы бора һәм был йәһәттән хәҙерге радикаль террористик ойошмаларҙың прототибы булып тора. Сикарийҙарҙың эшмәкәрлегендә дини фанатизм һәм сәйәси терроризмдың берләшеүе сағыла: шәһитлектә шатлыҡ килтергән нәмәне күреп ҡалалар һәм, боҙоҡ режим ҡолатылғандан һуң, Раббы үҙ халҡына килеп, уларҙы ғазаптарҙан ҡотҡарыр, тип ышаналар. Улар 66—71-се йылдарҙағы йәһүд ихтилалын тар-мар ителеүендә мөһим роль уйнай һәм, еңелгәндән һуң, юҡ ителәләр. Атап әйткәндә, Иерусалим (Ҡотдос) ҡалаһын римлеләр баҫып алғандан һуң, ҡала емертелә.
Колядина Варвара Васильевна
Биографияһы
Варвара Васильевна Колядина 1896 йылдың 23 декабрендә Пенза губернаһының Пенза өйәҙе Соловцовка ауылында тыуған. 1916 йылда Икенсе Пенза ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһын тамамлай (педагогик класс менән).
Йән
Антик традициялар. Сократҡа тиклемге фәйләсуфтар, Платон һәм Аристотель
Сократҡа тиклемге фәйләсуфтар йән тураһында, бигерәк тә уның тән менән бәйләнеше — кеше йәшәйешенең ике фундаменталь үлсәме тураһында уйлана.
Демокрит
Йәнде ул атомдарҙан һәм үлемдән тора тип һанаған. Ул тын алыуҙы эске йәндең тышҡы йән менән алмашыу процесы тип һанаған: тын алып, кеше йәки хайуан тышҡы йән менән тула, тынды сығарып, үҙ йәненең киҫәксәләрен һауала ҡалдыра. Шуға ла йән үҙгәреүсән. Йән торошо уның ойоштороусы атомдарының хәрәкәтсәнлегенә бәйле. Ҡартлыҡта күсмә атомдар һаны кәмей.
Ильницкий Людвиг Яковлевич
Биографияһы
1961 йылда Людвиг Яковлевич Киев граждандар һауа флоты институтына эшкә күсә (хәҙер Милли авиация университеты), унда 1962 йылдан башлап антенна-фидер ҡорамалдар кафедраһы менән етәкселек итә, ә 1986 йылдан — радиотехника факультетының электродинамика кафедраһы мөдире, 2000 йылдан — профессоры. 1970 йылда «Применение дробно-рациональных приближений в теории функциональных преобразователей» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1971 йылда профессор ғилми дәрәжәһе бирелә. Уның фәнни етәкселегендә 22 кандидатлыҡ һәм 3 докторлыҡ диссертациялары яҡлана.
Африка берләшмәһе
АС киләсәктә берләштерелгән валюта, дөйөм оборона ҡораллы көстәре һәм башҡа дәүләт институттарын булдырырға нийәтләй, шул иҫәптән АС етәксе кабинетында. Ойошманың маҡсаты: ҡитғала демократияны һаҡлау, кеше хоҡуҡтарын һаҡлау, иҡтисадты тотороҡло үҫтереү, африка халыҡтары араһындағы конфликтты юҡҡа сығарыу һәм һөҙөмтәле дөйөм баҙар булдырыу.
Лыковтар (дәрүиштәр)
Ғаилә составы
Дәрүиш тормошо менән йәшәй башлайҙар:
Дәрүиш көнкүреше
Һунар (утлы ҡоралдары булмай; һуҡмаҡтарҙа һунар соҡорҙарын ҡаҙалар, итте ҡышҡа әҙерләү өсөн уны нәҙек оҙонса киҫәктәргә бүләләр һәм елдә ҡаҡлайҙар), балыҡсылыҡ (балыҡты сейләй, утта бешереп ашайҙар һәм һаҡлыҡҡа киптерәләр) менән шөғөлләнәләр, бәшмәк, еләк йыялар, кедр сәтләүектәрен әҙерләйҙәр. Баҡсала картуф, шалҡан, һуған, борсаҡ, арыш, тарма үҫтерәләр. Икмәк ни икәнен белмәйҙәр. Дәрүишлек иткән саҡта Лыковтарҙың бер ҡасан да тоҙҙары булмай, үҙҙәре таныуынса, тоҙҙоң булмауы «ысын ғазап» була.
Һаҙан
Һаҙан, Ябай крап (, Сазан) йәки ябай карп  — Ҡара, Арал, Каспий диңгеҙҙәрендә һәм Уссури өлкәһендәге һыу бассейнында йәшәй торған, бик үрсеүсән мөһим промысла балығы. Карп балығы Башҡортостан күлдәрендә лә үрсетелә.
Тәтешле районы
Тарихы
Тәтешле районы 1935 йылдың 31 ғинуарында Башҡорт АССР‑ының Балтас һәм Яңауыл райондарын бүлеү һөҙөмтәһендә ойошторола. 1963 йылдың 1 февралендә район бөтөрөлә, уның территорияһы Яңауыл районы составына керә. 1966 йылдың 30 декабрендә Тәтешле районы яңынан ойошторола.
Паника (Дон ҡушылдығы)
Паника  — Рәсәйҙәге йылға. Липецк өлкәһе,Тула өлкәһе,Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дон йылғаһының һул ярына тамағынан 1774 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы башынан Задонск ҡалаһына тиклем, Красивая Меча һәм Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Альфахор
Көньяҡ Америкала альфахор Аргентина, Уругвай, Эквадор, Парагвай, Чили, Перу һәм Бразилияның көньяҡ төбәгендә йышыраҡ осрай. XIX быуат уртаһынан Аргентина менән Уругвайҙа был тәмлекәс ныҡ популяр булыуға ҡарамаҫтан, ул ғәрәп донъяһында барлыҡҡа килгән. Альфахор атамаһығәрәп телендәге الفاخر, [ælˈfæːxɪr] һүҙенән килеп сыға һәм «фантастик» йәки «бына тигән» тәмлекәс тигәнде аңлата. Тәүге тапҡыр альфахор Аль-Андалус булған заманда Иберияла барлыҡҡа килә.
Лоймаа
Тарих
1876 йылда ҡалаға тимер юл килә, ә әлеге ваҡытта тимер юл вокзалы бинаһы дәүләт тарфынан һаҡланған архитектура ҡомартҡыһы булып тора.
Төбәк (Кәҫле районы)
Топонимикаһы
Богослов сиркәүен төҙөгәндән һуң, ауылды Богословский тип атап ҡарайҙар, әммә яңы исем нығынмай.
Баландин (Башҡортостан)
Тарихы
1911 йылда ауылда сиркәү төҙөлә, революциянан һуң мәктәп һәм ауыл клубы итеп үҙгәртеп төҙөлә. 1930-сы йылдарҙа Баландино ауылының исеме Чапа́ево итеп үҙгәртелә. Ул Дәүләкән районының Отрада ауыл Советы составына инә. Ауыл 1940-сы йылдарҙан Н. К. Крупская исемендәге колхоздың үҙәк усадьбаһы, ә 1960-сы йылдарҙан Раевка игенселек совхозының Отрада бүлексәһе була.
Новосёлов Виктор Фёдорович
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге нефтте һәм нефть продукттарын үткәргес торбалар ярҙамында ташыу технологияһына арналған. В. Ф. Новоселов ҡатнашлығында ҡуйылығы юғары булған нефть продукттарының горизонталь үткәргес торбалар эсендә ҡаты фаза барлыҡҡа килтереп ҡатыуы, ҡуйы булмаған нефть продукттарының ирекле конвекция шарттарында һыуыныуы процестары тикшерелгән. Уның тарафынан һурҙырып ҡыуҙырыу күләме кәмегәндә бер көпшәле үткәргес торбаларҙы һәм күп көпшәле үткәргес торбалар системаларын рациональ тултырыу теорияһы, бер нисә нефть продуктын бер үткәргес торба буйлап эҙмә эҙ һурҙырыу технологияһы эшләнгән. Асыштары үткәргес торба транспортында индерелгән. В. Ф. Новоселов — 300 ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 12 уйлап табыу авторы.
Төп ғилми хеҙмәте:
Мөхәмәтйәнов Искәндәр Илгиз улы
Биографияһы
Мөхәмәтйәнов Искәндәр Илгиз улы 2009 йылдың 5 майында Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһында тыуған.
Вәлиев Мәсәлим Мөшәрәп улы
Вәлиев Мәсәлим Мөшәрәп улы (26 март 1888 йыл — 2 ғинуар 1956 йыл) — композитор һәм дирижёр, башҡорт профессиональ музыка сәнғәтенә нигеҙ һалыусы. Беренсе башҡорт операһы авторы. «Почёт Билдәһе» ордены (1955) кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1940). БАССР Композиторҙар союзының беренсе рәйесе (1940—1948).
Биографияһы
Мәсәлим Мөшәрәп улы Вәлиев 1888 йылдың 26 мартында Ырымбур губернаһы үҙәге Ырымбур ҡалаһында тыуған. Бала сағында атаһынан скрипкала уйнарға өйрәнә. 1914—1917 йылдарҙа урындағы татар мосолман хәйриә йәмғиәтенең музыка мәктәбендә уҡый. 1917—1930 йылдарҙа өҙөклөк менән Ырымбурҙа йәшәй, йыр дәресе уҡытыусыһы була, ә 1920—1921 йылдарҙа Көнсығыш музыка мәктәбендә скрипка һәм хор класында уҡыта.
1921—1922 йылдарҙа оркестр менән етәкселек итә һәм Стәрлетамаҡта Башҡорт драма театрында скрипкасы булып хеҙмәт итә. 1922 йылда Сәйфи Кудашевтың драма төркөмө спектаклдәрен музыкаль яҡтан биҙәй.
1-се Барҙыбаш
Халыҡ һаны
2005 йылда ауылда 276 кеше йәшәгән.
Папоротка
Папоротка — Рәсәйҙәге йылға. Липецк өлкәһе,Тула өлкәһе,Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Богоявленка йылғаһының һул ярына тамағынан 5,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Васильев Тимофей Васильевич
Тимофей Васильев һәм мордва мәсьәләһе
Тимофей Васильев бала сағынан уҡ ҙур держава шовинизмдан интеккән тыуған халҡының хәлен яҡшы аңлай. Революцияға тиклемге Рәсәйҙә мордваларҙың милли һәм мәҙәни автономияһы тураһында бер ниндәй ҙә билдә булмай, был фин-уғыр халҡы йәшәгән территория бер нисә провинция араһында бүленә. Совет власының тәүге йылдарында хәл яҡшырмай.
Сауҙа вәкиллеге
1931 йылда Васильев Бөйөк Британияла СССР Сауҙа вәкиленең беренсе рәйесе итеп тәғәйенләнә. Халыҡ-ара юрист Тимофей Васильевтың әүҙем ҡатнашыуы менән дәүләт-ара ҡапма-ҡаршылыҡ шарттарында 1934 йылдың 16 февралендә СССР һәм Бөйөк Британия араһында яңы сауҙа килешеүе төҙөлә.
Кутаиси
Мәҙәниәте
Ҡалала XIX быуат аҙағынан алып драма театры эшләй, шулай уҡ опера театры бар.
Литва ҡараимдары
XX быуатта Литвала ҡарайымдар
Совет осоронда Вильнюста 1911 йылда төҙөлгән ҡараимдарҙың кенассаһы (1949) националләштерелә. Бинала төрлө учреждениелар, атап әйткәндә, геодезия хеҙмәте архивы һәм торлаҡ бүлмәләр урынлаша. Паневежистаға кенасса емерелә (1970). Литваның һәм Советтар Союзының берҙән-бер эшләп килгән кенассаһы Тракай ҡалаһында була, уның хеҙмәттәре тик байрамдарҙа ғына үткәрелә.
Теле
Ҡараим теле ҡумыҡ һәм татар теленә яҡын һәм төрки телдәргә ҡарай. Тракай, галицко-луцкий һәм ҡырым диалекттарына бүленә. Литва ҡараимдарының көнкүрешендә һәм литургияла эш итә. Башҡа төҙөлөшлө телдәр уртаһында булып һәм ҡәрҙәш телдәр менән аралашыуҙан мәхрүм булып, башҡа төрки телдәр юғалтҡан боронғо һыҙаттарын һәм сағыштырмаса таҙа лексикаһын  һаҡлап алып ҡалған  (литва һәм поляк телдәренән аҙ үҙләштерелгән ҡатлам менән). Морфологияһы буйынса агглютинатив тел булып тора. Фонетик системаға төрки телдәрендәге кеүек һуҙынҡылар гармонияһы хас. Баҫым даими, ғәҙәттә, һуңғы ижеккә төшә. Яҙма латин алфавиты нигеҙендә. (Ҡырым ҡараимдары кириллица менән яҙа).
Ермолин Павел Иванович
Биографияһы
Павел Иванович Ермолин 1884 йылдың 24 октябрендә Пензала офицерҙар ғаиләһендә тыуған.
Пюль-Кы (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Пи (һан)
Транцендентлыҡ һәм иррационаллек
\pi һаны иррациональ, йәғни уның ҡиммәте \frac{m}{n} кәсере күренешендә теүәл күрһәтелә алмай, бында m һәм n — бөтөн һандар. Ошонан сығып, уның унарлы яҙылышы тамамланмай (сикһеҙ) һәм периодлы була алмай. \pi һанының иррационаллеген беренсе булып 1761 йылда Иоганн Ламберт тангенсты өҙлөкһөҙ кәсергә тарҡатыу юлы менән иҫбатлай. 1794 йылда Лежандр \pi һәм \pi^2 һандарының иррационаллегенең ҡәтғиерәк иҫбатланышын килтерә.
Классик период
рәтенә үҙгәртеп, һандың яҙылышында 11 цифрын дөрөҫ табып, \pi-не 3,14159265359 тип иҫәпләй алған. Был рекорд 1424 йылда фарсы математигы Джамшид әл-Каши тарафынан еңелә, ул үҙенең «Трактат об окружности» исемле хеҙмәтендә \pi һанының 17 цифрын килтерә, шуларҙың 16-һы дөрөҫ була.
Оҡшаш ҡабатландыҡтар:
Тождестволарға нигеҙләнгән ысулдар
Лежандр ҙа, Эйлер ҙа \pi трансцендент булырға мөмкин тип фаразлайҙар, был аҙаҡҡы сиктә 1882 йылда Фердинанд фон Линдеман тарафынан иҫбат ителә.
Компьютер иҫәпләүҙәре эраһы
Канаданың алдағы күпселек рекордтары Брент — Саламин алгоритымы ярҙамында ҡуйылһа ла, 2002 йылдағы иҫәпләүҙә Мэчинов тибындағы ике формула ҡулланыла, улар яйыраҡ эшләй, ләкин хәтерҙе ҡулланыуҙы киҫкен кәметәләр.
Данилов Виктор Петрович (тарихсы)
Биографияһы
1961—1992 йылдарҙа — «Исторические записки» мәхәрририәтенең ағзаһы; 1988 йылдан башлап ғүмеренең аҙағына тиклем «Вопросы истории» журналы мөхәррирәте ағзаһы, 1989 йылдан 1994 йылға тиклем — «The Journal of Historycal Sociology» консультанттар коллегияһы ағзаһы (Оксфорд — Нью-Йорк).
Ҡарлыман (Ағиҙел ҡушылдығы)
Йылға һәм уның үҙәне тураһында
Йылғаға һыу сығанаҡтарҙан ағып төшә, шул иҫәптән ҡар һыуҙары менән тулылана.Олокүл ауылы эргәһендә уртаса йыллыҡ һыу сығымы 0,52 м3/с.. Йылға буйында буйында урынлашҡан тораҡ пункттары (тамағынан инешенә табан): Иҫке Бәпес, Яңы Бәпес, Ҡарлыманбаш, Яңы Ҡуғанаҡ, Ҡарлыман, Ҡырмыҫҡалы, Алексеевка, Урал, Яңы Аҡташ, Оло Күл,.
Ҡәйүм Насыри
Биографияһы
Ҡәйүмдең олатаһы — Хөсәйен бин Әлмөхәмәт Сәғит Әхмәтовтың данлыҡлы Бәрәзә ауыл мәҙрәсәһен (хәҙер Татарстан Республикаһының Әтнә районы) тамамлағандан һуң, XVIII быуаттың икенсе яртыһында — XIX быуат башында Үрге Шырданда имам була, уҡытыу һәм ғилми эшмәкәрлек менән уңышлы шөғөлләнә. Ул заман шәкерттәре араһында ҙур популярлыҡ менән файҙаланған ғәрәп синтаксисы һәм грамматикаһы буйынса бер нисә ҡулъяҙма хеҙмәт ҡалдырған. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, уның улы Ғәбденасир, иҫ киткес һәләтле булыуына, Ҡазандағы иң абруйлы татар мосолман мәғрифәтселек үҙәктәрендә, Бәрәзә һәм Мәскәрә ауылдарында (хәҙерге Татарстан Республикаһы Кукмара районы) ислам фәндәре өлкәһендә фундаменталь белем алыуына ҡарамаҫтан, дингә өндәүсе кимәленә үҫеп етмәй.
Функция (математика)
Функцияны тарайтыу һәм һуҙыу
һәм M\subset X сағылышы бирелһен, ти.
Образдар үҙсәнлектәре
A һәм B — функцияһының бирелеү өлкәһенең аҫкүмәклектәре булһын, ти. Ул саҡта f сағылышында A һәм B күмәклектәренең образдары түбәндәге үҙсәнлектәргә эйә: Һуңғы ике үҙсәнлекте теләһә ниндәй һандағы күмәклектәргә дөйөмләштерергә мөмкин.
Инъективлыҡ
Икенсе төрлө әйткәндә, инъекция ваҡытында X күмәклегенең ике һәм унан күберәк төрлө элементтары Y күмәклегенең бер үк элементына сағылдырыла алмайҙар.
Күмәклектәрҙең һәм функцияларҙың үҙсәнлектәре
Күмәклектәрҙә бирелгән структураларҙың күп төрҙәре бар. Бында инә:
Порса
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Ҡуйсан (Сафакүл районы)
Сығанаҡтар
�*Карпунина И. Б. Ликвидация «Неперспективных» деревень // Историческая энциклопедия Сибири: [в 3 т.] — Новосибирск: Историческое наследие Сибири, 2009.
Телефон
Тарихы
Телефон уйлап табылғас, 1876 йылда венгр инженеры Тивэдэр Паскас телефон станциялары һәм селтәрҙәре төҙөү өсөн тоташтырғыс уйлап таба
Спивак Александр Иванович
Биографияһы
1930 йылда ғаилә БАССР-ҙың Благовар районындағы 9-сы Алкино ауылына күсеп килә. 1931—1935 йылдарҙа Александр Община ауылында башланғыс мәктәптә уҡый, унан һуң Иваненково ауылында тулы булмаған Троицкий урта мәктәбенә бишенсе класҡа килә. 1938 йылда мәктәптең 7 синыфын Маҡтау грамотаһы менән тамамлай, Александр Спивак конкурста бер урынға 9 кеше янында имтихан тотоп, Өфө геолог-разведка техникумына уҡырға инә.
Воронеж дәүләт университеты
Тарихы
2014 йылда «Эксперт РА» агентлығы вузға «D» рейтинг класын бирә, был инде сығарылыш уҡыусыларын әҙерләүҙең "лайыҡлы кимәл"дә булыуын күрһәтә.
Һикияҙ
Һикияҙ — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы Дыуан районы, Салауат районының төньяҡ өлөшөнән, Шәрип ауылы эргәһе биләмәләрендә аға. Йылға Әй йылғаһының һул ярына тамағынан 200 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һеләүһен
Һеләүһен (рысь) (Lynx lynx)— бесәйҙәр ғаиләһенә ҡараған һарғылт һоро төҫтәге йыртҡыс хайуан; Австралиянан башҡа бөтә илдәрҙә урманда йәшәй, ваҡ йәнлектәр менән туҡлана торған эре йыртҡыс хайуан.
2-се Барҙыбаш
2-се Барҙыбаш (Барҙабаш, Бардабаш ) — Пермь крайының Барҙы районындағы ауыл, Бисер ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618156, ОКАТО коды — 57204813003.
Консуэло де Сент-Экзюпери
Консуэло де Сент-Экзюпери (Consuelo de Saint-Exupéry), ҡыҙ саҡтағы исем-шәрифе Консуэло Сунсин-Сандовал-Сесенья (Consuelo Suncín-Sandoval Zeceña; 10 апрель 1901, Армения, Сальвадор — 28 май 1979, Грас, Франция) — Сальвадор яҙыусыһы, журналист һәм рәссам. Француз яҙыусыһы һәм лётчигы, «Бәләкәй шаһзада» романы  авторы  Антуан де Сент-Экзюпериҙың ҡатыны.
Зифа
Билдәле кешеләр
Дәүләтбаева Зифа Айытбай ҡыҙы (14 август 1966 йыл), театр актёры. Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1989 йылдан Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2020). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы Күсей ауылынан.
Черняев Валерий Давыдович
Черняев Валерий Давыдович (9 март 1937 йыл) — ғалим-тау инженеры, нефть сәнәғәте эшмәкәре. 1970—1978 йылдарҙа Магистраль нефть үткәргестәрҙең Урал-Себер идаралығының (Өфө) баш инженеры–начальник урынбаҫары; 1980 йылдан СССР Нефть сәнәғәте министрлығының Нефть ташыу һәм тапшырыу баш идаралығы начальнигы, 1991 йылдан — СССР нефть сәнәғәте министры урынбаҫары; 1993—1998 йылдарҙа «Транснефть» компанияһы президенты. Техник фәндәр докторы, профессор. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе, СССР-ҙың почётлы нефтсеһе һәм дәүләт премияһы лауреаты (1977), И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты. Дуҫлыҡ ордены кавалеры (1996).
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының төбәк бюролары
Төбәк директоры — Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының төбәк һаулыҡ башлығы. Төбәк директоры һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәрҙәренең һәм/йәки башҡа махсуслаштырылған төбәк бүлексәһе һәм һаулыҡ һаҡлау үҙәктәре белгестәре менән етәкселек итә һәм уларҙың эшен контролдә тота. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының Генераль директоры һәм башҡа төбәк бюроларының етәкселәре менән бер рәттән, һаулыҡ һаҡлауҙы туранан-тура күҙәтеү функцияларына эйә.
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының эше
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы-ЮНИСЕФ (1978);
Һаулыҡ һаҡлауҙы финанслау
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһын финанслау күләме һәм сығанаҡтары асыҡ.
3) Өсөнсө — яңынан Билл Гейтс. Был юлы — ул нигеҙ һалған Вакцина һәм иммунизация глобаль альянсы (GAVI), был альянс төрлө шәхси һәм хөкүмәт ойошмаларын берләштерә. GAVI ойошмаһынан Бөт донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы 370 миллион доллар аласаҡ (8 %).
Изге ихтыяр илселәре
Изге ихтыяр илселәрен ирекмәндәр (волонтерҙар) менән бутарға ярамай, сөнки 25 йәштән өлкән, юғары белеме һәм эш стажы булған, шулай уҡ инглиз телен белгән һәр теләгән кеше ирекмән була ала. Ирекмәнлек өсөн бары тик БМО ирекмәндәр сайтына ғариза биреү ҙә етә.
Тәнҡит
Пандемия осоронан һуң, Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһын тәнҡитләүселәр донъяға дөрөҫ мәғлүмәт бирә торған урынға ул «юҡҡа ғына ҡурҡыныс һәм буталыш» килтереп сығарған, тип әйтәләр. Тармаҡ эксперттары, 2009 йылдағы пандемияла «ойошма һәм донъя һаулыҡ һаҡлау органдары, ғалимдар һәм етештереүселәр берлектә енәйәти килешеү төҙөп, илдәрҙе ваҡытында пандемиянан киҫәтмәйенсә, пандемия башланғандан һуң өс ай үткәс кенә вакциналарҙы ҡулланыуҙы хуплағандар, тип әйтәләр. Был яуап һуңғы тиҫтә йылдар эсендә киң әҙерләнеү арҡаһында ғына мөмкин булған була.
Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министрлығы һәм Роспотребнадзор 2018 йылда Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының Рәсәйҙә СПИД эпидемияһы тураһында докладындағы һандарҙы күпкә күтәренке һәм нигеҙһеҙ, тип тапты.
Әхмәд Йүгнәки
Биш йөҙҙән артыҡ шиғри юлдан торған был әҫәр юғары синыф вәкилдәренә төбәп яҙылған. Автор байҙарҙы һәм батшаларҙы ғәҙеллеккә, инсафлыҡҡа һәм мәғрифәткә өндәй. Аҡыл һәм белем, Әхмәд Йүгнәки фекеренсә, кешенең яҙмышында хәл иткес роль уйнай. Белем эйәһе үлһә лә, исеме халыҡ хәтерендә мәңгелеккә ҡала. Былар барыһы ла Әхмәд Йүгнәкиҙең заманына күрә алдынғы ҡарашлы булғанлығын дәлилләй.
Яғыулыҡ
Яғыулыҡ - һүҙҙе киң мәғәнәлә алғанда — билдәле бер процестар ваҡытында энергия бүлеп сығарырға һәләтле матдә, уны техник маҡсаттарҙа файҙаланырға мөмкин. Химик яғыулыҡ янғанда - экзотермик химик реакциялар барышында, ядро яғыулығы  ядро реакциялары барышында энергия бүлеп сығара. Ҡайһы бер яғыулыҡтар (мәҫәлән, гомоген дары һәм ҡаты ракета яғыулығы) кислородһыҙ ҙа яна ала.Әммә күпселек яғыулыҡҡа яныу өсөн кислород кәрәк.
Математика
Математика фәне бүлектәре
3. Фәнни эштәрҙе системалаштырыу өсөн «Математика» бүлеге бар универсаль ун классификация (УДК).
Кысская Рассоха
Кысская Рассоха — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кысса йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Сквирня
Сквирня — Рәсәйҙәге йылға. Липецк өлкәһе,Тула өлкәһе,Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дон йылғаһының һул ярына тамағынан 1673 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Әхмәт Ниязи бей
Биографияһы
5 июлдә Ниязи бей Дебар, Преспа, Струга, Ресен һәм Охрид ҡалаларының христиан халҡына прокламация нәшер итә, унда йәш төрөктәр менән берләшеп солтан абсолютизмына ҡаршы көрәшергә саҡыра. Яне Санданский македондарҙан беренсе булып Ниязи бейҙы хуплай.
Көньяҡ алтай теле
Алтай телендә белем алыу
Таулы-Алтай дәүләт университеты 050302.00 программалары буйынса — «Туған тел һәм әҙәбиәт (алтай теле һәм әҙәбиәте)» (белгес квалификацияһы: «Алтай теле, әҙәбиәте һәм рус теле, әҙәбиәте уҡытыусыһы»), 050302 — «Туған тел һәм әҙәбиәт», «Мәктәпкәсә йәштәгеләргә белем биреү» өҫтәмә һөнәри белем бирелә: («Алтай теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы» белгесе квалификацияһы) белгестәр әҙерләй.
Башҡорт теленең фразеологияһы
Тасуирлама
Үҙҙәрен уратып алған донъяның билдәһеҙ яҡтарын башҡорттар аңлашылған предметтар, факттар һәм күренештәр аша ҡабул иткән. Лексикала күп мәғәнәлелек менән дә шуға оҡшаш хәл бара — һүҙҙең мәғәнәһе был мәғәнәне уға оҡшаш башҡа күренештәргә күсереү юлы менән киңәйтелә. Фразеологик берәмектәр — ул төҙөлөшө һәм мәғәнәһе яғынан ойошҡан, нығынған, телмәрҙә әҙер килеш ҡулланыла торған хис-тойғоло, образлы һүҙбәйләнештер. Фразеологик берәмек кәмендә ике һүҙҙән тора һәм ғәҙәттә бер төшөнсәне белдерә: төпһөҙ кәмәгә ултыртыу — алдау, ҡара бауыр — мәкерле, типһә тимер өҙөрҙәй — көслө.
Емеш-еләк, үҫемлектәр йыйыу кәсебе
Тарихы
П. С. Паллас һәм И. И. Лепехин тасуирлаған ҡырағай үләндәр һәм тамыр аҙыҡтарҙың күп атамалары В. В. Катаринский төҙөгән «Русса-башҡортса һүҙлек» биттәрендә сағылыш таба.
Төркәй
Төркәй (Тюркеево) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 118 кеше. Почта индексы — 452744, ОКАТО коды — 80214822008.
Усманов Ғәлимйән Усман улы
Биографияһы
1910 йылда «Ғосмания» мәҙрәсәһендә белем алған.
Пюрмай-Кикя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Мәғәфүрова Флүрә Фаат ҡыҙы
Биографияһы
1976 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтында (БНИИСХ) эшләй. 1999 йылда өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй, 2012 йылдан лаборатирия мөдире вазифаларын башҡара.
Дағстан дәүләт педагогия университеты
Дағстан дәүләт педагогия университеты (ДГПУ) — Махачҡала ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто, Дағстандың иң эре университеттарының береһе.
Тарихы
1972 йылда педагогия институты мәғарифты һәм оҙаҡ йылдар педагогик традициялар үҫтереүҙә юғары ҡаҙаныштары өсөн РСФСР Юғары Советының Маҡтау ҡағыҙы һәм «50-лет СССР» юбилей миҙалы менән бүләкләнә.
Етәкселәре
2019— ''хәҙ. ваҡыт. —'' Федотова, Полина Яновна
Билдәле тамамлаусылары
Гаджиев, Булач Имадутдинович (1919—2007) — СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы, РСФСР-ҙың һәм Дағстандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, Ленин ордены кавалеры, яҙыусы һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе.
Казиева, Хамис Абдусаламовна (1932) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1968).
Маллаев, Джафар Михайлович (1949) — ғалим-дефектолог.
Сури (Непрядва ҡушылдығы)
Сури  — Рәсәйҙәге йылға. Липецк өлкәһе,Тула өлкәһе,Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Непрядва йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Лебская Рассоха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шөғәйепова Минзәлә Нурмөхәмәт ҡыҙы
Биографияһы
1988—1991 йылдарҙа «Урал» колхозының партком секретары.
Незлобинский Николай Антонович
Эмиграция
Врангелселәр менән берлектә ғаиләһе менән Ҡырымдан эвакуациялана һәм 1921 йылда Сербтар, хорваттар һәм словендар короллегенә эләгә, бында башта Крива-Паланкала, һуңынан Стругала Һаулыҡ һаҡлау министрлығында вазифа биләй. 1924 йылдың 28 авгусында Стругаға килә, бында уның төп маҡсаты — малярияға ҡаршы көрәш була. Дрин йылғаһы буйындағы утрауҙарҙа госпиталь булдырыла, бында ул ике рус белгестәре Г.Руднев һәм М. Макаров менән бергә эшләй. 1926 йылда хайуан һәм ҡош ҡарасҡылары коллекцияһын туплай башлай, ул 1937 йылда король декреты менән Тәбиғи фәндәр музейы (1940 йылда асылған) тип үҙгәртелә. 1941 йылда Италия ғәскәрҙәре Музей бинаһын госпиталь итеп яраҡлаштыра, әммә Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң музей яңынан асыла. Әлеге ваҡытта ул — доктор Николай Незлобинскийҙың халыҡ музейы. 1942 йылдың 17 майында вафат була.
Һул Рассоха (Четлас ҡушылдығы)
Һул Рассоха  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Четлас йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Вараждинска жупанияһы
Географияһы
Вараждинска жупанияһының майҙаны — 1262 км². Төньяҡта жупания Меджимурск менән, көньяҡ-көнсығышта — Копривничко-Крижевачка менән, көньяҡта — Загребачка менән, көньяҡ-көнбайышта — Крапинский-Загорск менән сиктәш. Төньяҡ-көнбайышта жупания Словения менән сиктәш тора. Жупания территорияһында бер нисә мөһим автомобиль һәм тимер юл магистрале үтә, уларҙың төп йүнәлештәре Будапешт — Вараждин — Загреб һәм Марибор — Вараждин — Осиек.
Сафин Франгил Шири улы
Биографияһы
Франгил Шири (Ширияздан) улы Сафин 1950 йылдың 10 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Салауат районы 2-се Иҙелбай ауылында тыуған.
Һалҡын ҡан (хикәйә)
Тарихы
Хикәйә Чеховтың көньяҡҡа сәфәре материалдары буйынса яҙыла. Яҙыусының ҡустыһы М. П. Чехов былай тип яҙа: «… Чеховтарҙың Людмила Павловнаға өйләнгән Митрофан Егорович исемле бабаһы булған. Людмила Павловнаның Андрей Павлович (Евтушевский) исемле ағаһы — мөләйем кеше, Таганрог ҡала башлығы эргәһендә чиновник хеҙмәтендә уңышһыҙлыҡҡа осраған ағаһы була, шул сәбәпле ул отставкаға сығырға һәм коммерция менән шөғөлләнергә ҡарар итә. Тәжрибә рәүешендә һәм һуңғы аҡсаһына ул ит өсөн мал һатып ала, уны тауар вагондарына тейәй ҙә Мәскәүҙә һатырға алып китә. Юл буйына, уны, тәжрибәһеҙ һәм эшлекле сифаттары булмаған кешене тимер юлсылар шулай тунай, шулай ҡыҫырыҡлай, ул Мәскәүгә бер тинһеҙ тиерлек килеп етә, эләгеү түгел „хаҡ“ҡа эләкмәй һәм тулыһынса төңөлөп Мәскәүҙә Антон Павловичты эҙләп таба һәм, барыһын да төп нөсхәлә документтар менән раҫлап, юлда юлыҡҡан бәхетһеҙлектәре хаҡында һөйләй. Антон Павлович, Андрей Павлович һөйләгән бөтә нескәлектәрен килтереп, үҙенең хикәйәһендә ҡуллана ».
Тәнҡит
Әммә А. Р. Дистерло хикәйә тураһында, автор өҫтән-мөҫтән генә ижад иткән тигән кире фекер әйткән. Автор әҫәр темаһына битарафлыҡ күрһәткән, тип һанаусы тәнҡитсе Н. К. Михайловский ҙа шундайыраҡ фекерҙә булған.
Ҡоро Табола
Сухая Табола — Рәсәйҙәге йылға. Липецк өлкәһе,Тула өлкәһе,Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокрая Табола йылғаһының һул ярына тамағынан 1,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Бавария
География
right|thumb|Бавария ерендә [[Дунай]]
Виктор Гюго
Викто́р Мари́ Гюго́, Victor Marie Hugo ; 26 февраль 1802 йыл, Безансон — 22 май 1885 йыл, Париж) — француз яҙыусыһы (шағир, прозаик һәм драматург), француз романтизмына нигеҙ һалыусы һәм уның теоретигы. Француз академияһы ағзаһы (1841).
Тормошо һәм ижады
1813 йылда Гюгоның әсәһе, Софи Требюше, генерал Лагори менән мөхәббәт бәйләнеше тотоп, иренән айырыла һәм улы менән Парижда төпләнә.
1814 йылдан 1818 йылға тиклем Гюго Бөйөк Людовик  лицейында уҡый. 14 йәшендә ул ижади эшмәкәрлеген башлай: үҙенең баҫтырып сығарылмаған «Yrtatine» трагедияһын әсәһенә бағышлай; һәм «Athelie ou les scandinaves» трагедияһын, «Louis de Castro» драмаһын яҙа, Вергилийҙы тәржемә итә. 15 йәшендә инде Академия конкурсында «Les avantages des études» шиғыры өсөн маҡтаулы баһалама ала, 1819 йылда «Jeux Floraux»  конкурсында «Верденские девы» (Vierges de Verdun) поэмаһы һәм  «На восстановление статуи Генриха IV»  (Rétablissement de la statue de Henri IV) одаһы ике премияға  лайыҡ була. Һуңынан беренсе тапҡыр уҡыусыларҙың иғтибарын уға юнәлткән «Телеграф» сатираһын баҫтырып сығара. 1819—1821 йылдарҙа Le Conservateur роялистик католик журналына әҙәби ҡушымта сығара. Үҙенең баҫмаһында төрлө псевдонимдар ҡулланып, Гюго «Ода на смерть герцога Беррийского» әҫәрен баҫтырып сығара, был оҙаҡҡа уның монархист репутацияһын нығыта.
Библиографияһы
Публицистика һәм эссе
Шиғриәте
Усть-Донецкий
Усть-Донецкий районы һәм Усть-Донецкий ҡала биләмәһенең административ үҙәге. Халҡы — 11256 кеше (2016).
Тарихы
1963 йылдың февраленән алып 1965 йылдың ноябренә тиклем Усть-Донецкий эшселәр ҡасабаһы Ростов өлкәһенең Волгодонск ҡалаһы ҡарамағында була.
Географияһы һәм климаты
Усть-Донецкий ҡасабаһы Северный Донец йылғаһының уң яҡ ярында, Дон йылғаһына ҡушылған урындан 4 км алыҫлыҡта ята.
Транспорты
Ҡасабала Усть-Донецкий тимер юл станцияһы бар (бер юллы электрлаштырылған һыҙыҡта һуңғы пункты Лесостепь — Усть-Донецкий), ул Рәсәй тимер юлдарының Ростов төбәгенәң Төньяҡ-Кавказ тимер юлы составына инә. Дондағы Ростовҡа көн һайын 1 электропоезд йөрөй.
Тәүрә (Әй ҡушылдығы)
Йылға буйы ауылдары
Тәүрә йылғаһының Әй йылғаһына ҡойған ерҙә Абдулла ауылы урынлашҡан. Йылғаның үрге яғында Башҡортостан Республикаһының Жвакин, Свердловск өлкөһенең Урыҫ Тәүрәһе, Оло Тәүрә ауылдары урынлашҡан.
Әзербайжан дәүләт академия опера һәм балет театры
Тарихы
Театр 1920 йылдың майында Әзербайжан ССР-ы хөкүмәтенең декреты буйынса ойошторола. Ул 1910—1911 йылдарҙа архитектор Николай Георгиевич Баев (6.10.1875—5.08.1949) төҙөгән бинала урынлаша. 1910 йылда Рәсәй империяһының әрмән сығышлы нефть магнаттары, эшҡыуар һәм меценат ағалы-энеле бер туған Маиловтар Баҡы ҡалаһындағы үҙҙәренең ер биләмәһендә театрға яңы һәм заманса йыһазландырылған бина төҙөргә ҡарар итә. Уларҙың өлкәне Илья Лазаревич табип, кесеһе Даниил Лазаревич бизнесмен, иҫәп-ссуда сауҙа-сәнәғәт комитеты ағзаһы була. Театрҙың тамаша залы 1281 кеше һыйҙырышлыҡ итеп эшләнә. Бында опера, балет һәм драматик спектаклдәр рус һәм әзербайжан телдәрендә ҡуйыла, шулай уҡ оперетталар ҙа сәхнәләштерелә.
Тәүге йылдарҙа уҡ театрҙа милли композиторҙар Уир Ғаджибәковтың (18.09.1885—23.11.1948) «Ләйлә менән Мәжнүн», Мөслим Магомаевтың (18.09.1885—28.07.1937) «Исмаил шаһ» һәм Зөлфугар Ғаджибәковтың (17.04.1884—30.09.1950) «Ашуг Гариб» исемле опералары, шулай уҡ рус һәм сит ил композиторҙарының киң билдәле «Демон», «Мазепа», «Евгений Онегин», «Князь Игорь», «Аида», «Фауст», «Кармен», «Тоска» опералары һәм «Лебединое озеро», «Жизель», «Коппелия» балеттары ҡуйыла.
Әйләнә
Мөйөштәр
Ҡамалған мөйөш өсөн тышҡы мөйөш — ҡамалған мөйөштөң бер яғы һәм икенсе яғының дауамы менән яһалған мөйөш (һүрәттә θ мөйөшө көрән төҫтә). Ҡамалған мөйөш өсөн тышҡы мөйөш шул уҡ хордаға икенсе яҡтан таянған ҡамалған мөйөшкә тигеҙ. Әйләнә менән тура һыҙыҡ араһындағы мөйөш — киҫеүсе тура һыҙыҡ менән әйләнә һәм тура һыҙыҡ киҫешкән нөктәлә әйләнәгә үткәрелгән ике тейеүсенең береһе араһындағы мөйөш.
Декарт координаталары
Әйләнәне шулай уҡ параметрлы тигеҙләмә ярҙамында ла бирергә мөмкин:
Поляр координаталар
Әгәр әйләнә үҙәгенең поляр координаталары булһа, ул саҡта координаталар башы аша үтеүсе әйләнә түбәндәге тигеҙләмә менән бирелә:
Туймазы районы
Географияһы
Башҡортостандың көнбайышында урынлашҡан. Төньяҡта — Шаран, көнсығышта — Бүздәк, көньяҡта — Бәләбәй һәм Йәрмәкәй райондары, көнбайышта — Татарстан Республикаһы һәм Октябрьский ҡала округы биләмәләре менән сиктәш.
Халыҡ һаны
Ҡала шарттарында (Туймазы ҡалаһы) район халҡының % йәшәй.
Иҡтисад
Район сәнәғәт һәм ауыл хужалығы йүнәлешле. Нефть ятҡылыҡтарын «Туймазынефть» һәм «Октябрьскнефть» НГДУ-ры үҙләштерә. Сәнәғәт предприятиелары Октябрьский һәм Туймазы ҡалаһы, шулай уҡ Серафимовка ҡасабаһында (автоматика һәм телемеханика ҡулланмаларын сығарыусы тәжрибә заводы, мамыҡ-ҡауырһын әйберҙәре һәм тегеү фабрикалары), Түбәнге Троицкиҙа (Башҡортостан буҫтау комбинаты), Собханғолда (консерва заводы), Ҡандрала (Туймазы быраулау эштәре идаралығы, иген ҡабул итеү предприятиеһы, ҡатнаш мал аҙығы заводы) урынлашҡан. Ауыл хужалығы предприятиеларынан — Туймазы ҡошсолоҡ фабрикаһы, Ҡандра мөгөҙлө эре мал үрсетеү һәм һимертеү совхозы, Туймазы тоҡомсолоҡ совхозы, ҡошсолоҡ инкубатор станцияһы, «Башнефть» АНК-һының ярҙамсы хужалыҡтарыры: «1 Май», «Нарыштау» һәм «Төҙөүсе» совхоздарыздары эшләй.
Грамматика
Сифат ҡылым
Ҡылымдың айырым формаһы, ҡылым үҙенсәлектәренә лә, сифат үҙенсәлктәренә лә эйә булып, предметтың билдәһен һәм хәрәкәтен билдәләп, ниндәй? нимә эшләүсе? нимә эшләгән? нимә эшләйәсәк? нимә эшләүсе? һорауҙарына яуап биреүсе үҙ аллы һүҙ төркөмө. Башҡорт телендә сифат ҡылымдың ҡылым билдәләре — тамамланған, тамамланмаған, 4 йүнәлеш : — уртаҡлыҡ йүнәлеше, ҡайтым йүнәлеше: төшөм йүнәлеше, йөкмәтеү йүнәлеше һәм заман формаһы.
Эйә
Һөйләмдең баш киҫәге, грамматик яҡтан башҡа һүҙҙәргә буйһонмай, Һөйләмдә һәр ваҡыт нимә йәки кем тураһындалыр әйтелә һәм хәбәр итеүҙең предметын белдергән һүҙҙәр эйә, тип атала. Эйә кем? нимә? һорауҙарына яуап бирә. Һөйләмдең эйәһе төрлө һүҙ төркөмдәренән, шулай уҡ ҡушма һүҙҙәрҙән, һүҙбәйләнештәрҙән килергә мөмкин. Эйә күпселек осраҡта исемдәрҙән төп килештә килә. Һөйләмгә грамматик анализ яһағанда аҫтына тура һыҙыҡ һыҙып билдәләнә.
Тултырыусы
Төшөм килештәге тултырыусылар (рус телендә эйәлек килештә булыу осраҡтары бар) — тура, ҡалғандары ситләтелгән тултырыусы тип атала.
Өҫтәлмәлек
Ҡая-бәһлеүән күкрәгендә алтын болот йоҡланы.
Өҫтәлмәлектәр предметтың төрлө билдәләрен: йәшен, милләтен, һөнәрен һ.б күрһәтергә мөмкин.
Урын-ваҡыт килеш
Урын-ваҡыт килештәге һүҙҙәр рус славян һәм башҡа ҡайһы бер телдәрҙә кем тураһында? нимә тураһында? ҡайҙа? ҡасан? ҡайһы ваҡытта? һорауҙарына яуап булып, исемдәр ҡылымдан аңлашылған эш йәки хәлдең урынын, ваҡытын белдерә. Сығышы менән урыҫ урын килеше һинд-европа (локатив) урын килешенә барып тоташа һәм уның мәғәнәһен бәйләүестәр «в» һәм «на», «при» менән һаҡлай. Боронғо рус телендә был килеш бәйләүесһеҙ ҡулланыла алған: Киевль « в Киеве», урын килеш мәғәнәһенең төп күрһәткесе, бәйләүес об тәүҙә «вокруг-тирәләй» мәғәнәһен аңлатҡан.
Грамматиканың башҡа дисциплиналар менән бәйләнеше
Грамматика сиктәрендә грамматик тикшеренеүҙәрҙең бер нисә йүнәлеше бүленә:
Базазьянц Стелла Борисовна
Биографияһы
Стелла Базаньянц 1932 йылдың 9 майында Мәскәүҙә  тыуған;  1952 йылда М.В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты (МДУ) тарих факультетының сәнғәт фәне бүлегенә уҡырға инә. 1956 йылда профессор Юрий Коллинскийҙың фәнни етәкселеге аҫтында башҡарылған диплом эшен яҡлай. 1963 йылда Стелла Борисовна Базаньянц СССР рәссамдарының Мәскәү Союзы ағзаһы булып тора.
Стелла Борисовна «Декоративное искусство СССР» журналында эшләй башлай: 1957—1976 йылдарҙа  журналдың бүлек мөдире  булып тора; 1976 йылдан 1989 йылға тиклем осорҙа баш мөхәррир урынбаҫары вазифаһын биләй, ә 1989 йылда баш мөхәррир булып тора — был вазифала 1992 йылға тиклем  ҡала. 1991—1997 йылдарҙа Мәскәү  галереялары  ассоциацияһы президенты вазифаһын биләй (АМОГ). 1988 йылда «РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» исемен ала; артабан Рәсәйҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре исеменә лайыҡ була. XXI быуатта инде, 2012 йылда, сәнғәт белеме бүлеге буйынса Рәсәй сәнғәттәр академияһының академигы була. 2019 йылдың 11 сентябрендә Мәскәү ҡалаһында вафат була.
Мөғжизә
Исламда
Ислам әҙәбиәтендә пәйғәмбәрҙәргә генә хас ғәҙәттән тыш хәлде мөғжизә тип атайҙар. Пәйғәмбәргә үәхи килгәнгә тиклем, йәғни пәйғәмбәр итеп тәғәйенләнгәнгә тиклем, башлаған ғәҙәттән тыш хәлдәр кәрәмәт тип атала. Кафырҙар йәки тәҡүә булмаған кешеләр мөғжизә күрһәтһә, быны сихыр, истидрәж йәки мәкер тип атайҙар. Бик тәҡүә кешеләр кәрәмәткә эйә булыуы мөмкин, быны бер нисә хәҙис һәм Ҡөрьән аяттары иҫбатлай
Рафиҡов Булат Заһри улы
Биографияһы
1954—1959 йылдарҙа ул Башҡорт дәүләт университеты студенты. Вузды тамамлап сыҡҡас, үҙе уҡыған Үрге Юлдаш урта мәктәбенә уҡытыу бүлеге мөдире булып эшкә ҡайта. Бер йылдан Өфөгә «Ленинсы» гәзите редакцияһына эшкә саҡырыла. Бында ул әҙәби хеҙмәткәр, бүлек мөдире булып 1970 йылға саҡлы эшләй. Журналистика эше уның аҙаҡ «Совет Башҡортостаны» гәзите, «Пионер», «Ағиҙел» журналы редакцияларында дауам итә. Булат Рафиҡов 1980 йылда Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараһының яуаплы секретары итеп һайлана. 1988—1998 йылдарҙа «Ағиҙел» журналының баш мөхәррире. Башҡорт ырыуҙарының Аҡһаҡалдар ҡоро рәйесе була.
Йәрмөхәмәт (Бөрйән районы)
Тарихы
Исәнғазы ауылының ерҙәрен Ҡананикольск һәм Вознесенка заводтары тарафынан ҡыҫырыҡлана башлағас,  Маҙалы шишмәһенең Ағиҙел йылғаһына ҡушылған  ерҙә, Маҙалы туғайында  12 йорттан торған  утарға нигеҙ һалалар. 1834 йылда утар ҙурайып,. Йәрмөхәмәт (Маҙалы) ауылын барлыҡҡа килтерә.
Бәшкәрт халҡы
Көнкүреш һәм ғөрөф-ғәҙәт
Йола үтәгәндә ҡатын-ҡыҙ бөркө тип аталған битлек кейә.
Фарсы ҡултығында урынлашҡан һәм Ирандың иң ҙур диңгеҙ порты һаналған Бендер-Аббас тигән ҡала — бәшкәрт биләмәләренә иң яҡыны. Унан 70-80 саҡрымдағы 50 меңдән ашыу кеше йәшәгән Минаб ҡалаһы халҡының күпселеген дә бәшкәрттәр тәшкил итә.
Рәсәй тураһында беләләр, илебеҙгә ихтирам менән ҡарайҙар. Урал башҡорттары тураһында мәғлүмәттәре бөтөнләй юҡ.
Халыҡ мәҙәниәте
Уларҙа «нәй» тип аталған (инде юғала барған)музыка ҡоралы бар, уның моңо ҡурайҙыҡына тартым. Беҙҙең ҡыл ҡумыҙҙы хәтерләткән «гыджак» тигән ҡыллы музыка ҡоралы иһә формаһы һәм атамаһы яғынан да, уйнау ысулы менән дә төркмән халыҡ музыка ҡоралын ҡабатлай. Бәшкәрт һәм башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының биҙәнеү әйберҙәре бер-береһенә ныҡ оҡшаш булып сыҡты.
Комарова Домна Павловна
Биографияһы
1940 йылдан алып ВКП(б) ағзаһы, КПСС Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы (1966—1989).
Наҙарғол (Күгәрсен районы)
Тарихы
X ревизияла 19 йорт һәм 124 кеше күрһәтелгән. 1920 йылда 37 ихатала 178 башҡорт йәшәгән.
1-се Төпсән
1-се Төпсән (1-е Тупчаново) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 126 кеше. Почта индексы — 453340, ОКАТО коды — 80238885005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Пюрмель-Кикя
Пюрмель-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға №6720 исемһеҙ тармАғиҙелтың уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Енси булмаған үрсеү
Бөрөләнеү юлы
Бөрөләнеп үрсеү күп кенә  түбән  һәм юғары төҙөлөшлө бәшмәктәргә (мәҫәлән, супрә бәшмәге),  хатта ҡайһы бер күп күҙәнәкле хайуандарға  (мәҫәлән сөсө һыу гидраһы) хас.Сөсө һыу гидраһының тәнендә бәләкәй генә түмһәләк барлыҡҡа килә — уның тәненең стенаһы бүлтәйеп сыға. Был түмһәләк үҫә, һуҙыла бара. Уның осонда һәрмәүестәр барлыҡҡа килә, ә улар араһында ауыҙ хасил була.
Фёдоровка районы (Башҡортостан)
Иҡтисады
Федоровка районының ере — ҡара тупраҡлы. Районда 24 ауыл хужалығы предприятиеһы, 136 игенсе-фермерлыҡ хужалығы һәм 7150 шәхси ярҙамсы хужалыҡ. 25 мең гектарҙы — иген культуралары, 4,5 мең гектары көнбағыш һәм шәкәр сөгөлдөрө баҫыуҙары биләй
Транспорт
Район аша Стәрлебаш — Федоровка — Мәләүез, Федоровка — Стәрлетамаҡ, Федоровка — Дедово — Ермолаевка автомобиль юлдары уҙа.
Хангыль
Тарих
1945 йылда Япониянан бойондороҡһоҙлоҡ яулағандан һуң, Кореяның рәсми яҙыуы тип хангыль ҡулланыла башлай һәм тиҙҙән ҡатнаш система юғала килә. Шулай ҙа, хәҙерге заманда ханча яҙыуын гәзиттәрҙең мәҡәлә исемдәрендә, лозунгтарҙа, ресторандар атмаларында осратырға мөмкин.
XXI быуат башында Сеул ҡалаһында хангыль музейы төҙөлә башлай.
Филиппин инҡилабы
Филиппин инҡилабы (1896—1898) (Revolución Filipina) — Филиппинда испан колониаль властары һәм баш күтәреүселәр араһында ҡораллы бәрелеш (атап әйткәндә, Катипунан ойошмаһы тарафынан), уның һөҙөмтәһендә Филиппин бойондороҡһоҙ республикаға әүерелә (ҡара. Беренсе Филиппин республикаһы).
АҠШ-тың ҡыҫылыуы
Шуға ҡарамаҫтан, Филиппин республикаһы АҠШ тарафынан танылмай, улар Филиппин менән һуғыш башлай. 1902 йылда Филиппин партизандарының төп көстәре ҡыйратыла һәм АҠШ утрауҙарҙы контролгә ала. 14 йылдан һуң ғына АҠШ филиппиндарға аҡрынлап Бойондороҡһоҙлоҡ алыуға курс иғлан итә.
Һөйөндөков Йәлил Төхвәт улы
Биографияһы
Артабанғы эш урындары: 1988—1990 йылдарҙа — Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ер эшкәртеү һәм тупраҡ ғилеме кафедраһы ассистенты, 1990—1994 йылдарҙа — Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтының ер эшкәртеү бүлеге өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1994—1996 — Башҡорт дәүләт педагогия институты (БДПИ) Сибай филиалының тәбиғәт ғилеме кафедраһы доценты, өлкән уҡытыусыһы, 1996—1998 йылдарҙа — БДПИ-ҙың Сибай филиалы директоры, 1998—1999 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт  университеты Сибай институтының (филиалының) социаль-иҡтисади һәм кадрҙар эше буйынса директор урынбаҫары, 1999—2001 йылдарҙа — ошо уҡ институтта тәбиғәт фәндәре кафедраһының өлкән ғилми хеҙмәткәре, агроэкология кафедраһы доценты, 2001—2009 йылдарҙа — ситтән тороп уҡыу бүлексәһе буйынса директоры урынбаҫары, экология кафедраһы профессоры. 2004—2009 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Сибай филиалы директоры, бер үк ваҡытта экология һәм тәбиғәт ресурстарын һөҙөмтәле файҙаланыу лабораторияһы мөдире.
Ҡараим теле
Диалекттары
ХХ быуат башында Ҡырымда милләт-ара аралашыу теле булараҡ ҡулланылған урыҫ теле ҡараим телен ҡулланылыштан тулыһынса тиерлек ҡыҫырыҡлап сығара. Әлеге ваҡытта ҡараим теленең бөтә диалекттары, траҡай диалектынан тыш, бөтөнләй юғалған. Ҡараим теленең лексик составы гебраизмдарҙың бик күп булыуы менән айырылып тора.
Алкин Ильяс Сәйетгәрәй улы
Биографияһы
1919 йылдың ғинуарында Башҡорт ғәскәре сафтарына инә. «Стәрлетамаҡ фронтының башҡорт көстәре» оператив төркөмө командующийы итеп тәғәйенләнә.
Короткова Александра Ивановна
Короткова Александра Ивановна (24 ноябрь 1925 йыл — 13 май 1999 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Горький өлкәһе Богородский районы «Крәҫтиән» колхозы һауынсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958).
Хмелёв Анатолий Павлович
Биографияһы
1982 йылда Башҡорт АССР-ының Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының баш инженеры итеп тәғәйенләнә, 1989 йылда — директор итеп ҡуйыла, 1992—1998  йылдарҙа — генераль директоры вазифаһында хеҙмәт һала.
Бойҙай
Ботаник тасуирлама
Бер үҫемлектән- 2—4-тән алып 12-гә тиклем һәм унан да күберәк һабаҡ үҫеп сыға.
Бойҙайҙың япраҡтары тар (3—15 (20) мм киңлектә), оҙон, параллель һеңерсәле.
Ҡаты бойҙайҙың эндоспермы тығыҙ була. Әгәр уны киҫһәң, ул быяла һымаҡ ялтырап тора. Ҡаты бойҙайҙы иртә яҙ сәсәләр. Ул тупраҡҡа һәм климатҡа бик талапсан. Шуға күрә Рәсәйҙә ҡаты бойҙайҙы күбеһенсә көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш райондарҙа, йылылыҡ һәм яҡтылыҡ күп, тупраҡ уңдырышлы булған ерҙәрҙә үҫтерәләр.
Де-Мойн
Транспорт
Яҡындағы тимер юл станцияһы Оцеола ҡаласығында тора. Ул Де-Мойндан көньяҡҡа табан 64 километрҙа урынлашҡан. Уның аша Сан-Франциско — Чикаго поезы йөрөй. Ҡала аша штат-ара шоссе I-35 һәм I-80 үтә, шулай уҡ, тиҙ йөрөшлө US 6, 69 US US 65 юлдары бар.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">