cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡояш тотолоу
Тасуирламаһы
Ҡояш тулыһынса тотолоу  һыҙаты янында күҙәтеүселәр, уны  өлөшләтә Ҡояш тотолоу тип күрергә мөмкин. Өлөшләтә тотолғанда Ай Ҡояш дискыһының бер өлөшөн генә ҡаплап үтә. Шул уҡ ваҡытта күк йөҙө тулы тотолоу менән сағыштырғанда күпкә көсһөҙөрәк ҡараңғылана, йондоҙҙар күренмәй. Өлөшләтә тотолоуҙы тулы тотолоу зонаһынан яҡынса ике мең километр алыҫлыҡта күҙәтергә мөмкин..
Ҡояш тотолоу ваҡытында күренештәр
Шулай уҡ ҡояш тотолоуы, айырыуса тулы йәки ҙур фазала булғанда, хайуандар ға һәм ҡоштар ға йоғонто яһай. Хайуандар борсолоу күрһәтә, ҡоштар йоҡоға тала башлай. Ҡояш офоҡ өҫтөнән бейек булғанда яҡтылыҡтың әкренләп кәмеүе ғәҙәти эңерҙән һиҙелерлек айырыла: яҡтылыҡтың кәмеүе яҡтылыҡ спектрын ҡыҙыл диапазонға күсереп тормайынса бара (ҡояш байығандағы кеүек түгел), һуңғы мәлгә тиклем яҡтыртыу төҫө үҙгәрмәй, тик уның интенсивлығы ғына кәмей. Ландшафтты автомобилдең нейтраль-ҡара плёнкаһы менән ҡапланған быялаһы аша ҡараған кеүек тип күҙ алдына килтерергә мөмкин.
Васильев Борис Львович
Биографияһы
1970 йылда «А зори здесь тихие…» повесы Таганка театры сәхнәһендә күрһәтелә торған иң билдәле постановкаларҙың береһе була Әҫәрҙе 1972 йылда Ростоцкий Станислав экрандарға сығара.
2013 йылдың 11 мартында Мәскәүҙә 89-сы йәшендә вафат була. Үлем сәбәбе — йөрәк ауырыуы була. 14 мартта Ваганьков зыяратында ҡатыны менән йәнәш (42-се участкала) ерләнгән.
Әҙәбиәт
https://rg.ru/2013/03/11/istoriya-site.html
Исхаҡов Абдрахман Исхаҡ улы
Биографияһы
Исхаҡов Абдрахман Исхаҡ улы 1906 йылда Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районында тыуған. Ҡыҙыл Армияға Күгәрсе район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313‑сө гвардия кавалерия полкында пулемет эскадронының пулемет тоҫҡаусыһы булып хеҙмәт итә.
«Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ булған награда ҡағыҙында Исхаҡов Абдрахман Исхаҡ улы тураһында былай тип яҙыла:
Тюлем
Тюлем — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лебедь йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Позан Юрий Михайлович
Биографияһы
1934 йылда уҡыу йортон Свердловскиға күсереү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Свердловскиға институт менән бергә йәш директор Юрий Михайлович Позан һәм 15 уҡытыусы күсеп килә. 1937 йылда Свердловск совет хоҡуҡ институты Свердловск юридик институты итеп үҙгәртелә.
Һаҙ
Һаҙ (Сазово) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 549 кеше. Почта индексы — 452853, ОКАТО коды — 80233847007.
Сәфәр (Учалы районы)
Сәфәр (Сафарово) — Башҡортостан Республикаһының Учалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 1410 кеше. Почта индексы — 453720, ОКАТО коды — 80253870001.
Югославия ҡатын-ҡыҙҙарының фашизмға ҡаршы фронты
Исеме
Башта был ойошманы Ҡатын-ҡыҙҙарҙың фашизмға ҡаршы ойошмаһы, тип исемләйҙәр. Берҙәм илдең төрлө төбәктәрендәге ойошма бүлексәләре төрлө исем йөрөтә: Хорватияла Хорватия ҡатын ҡыҙҙарының фашизмға ҡаршы фронты, тип исемләнә: Словенияла Ҡатын-ҡыҙҙарҙың фашизмға ҡаршы ассоциацияһы, Ҡатын-ҡыҙҙарҙың фашизмға ҡаршы фронты исеме аҫтында йөрөтөлгән ойошма була, формаль рәүештә ул Словения ҡатын-ҡыҙҙарының фашизмға ҡаршы ойошмаһы була (Словенияла шулай уҡ Ҡатын-ҡыҙҙарҙың итальяндарға ҡаршы союз була); Македонияла Македония ҡатын-ҡыҙҙарының фашизмға ҡаршы фронты булдырыла, Сербияла — Сербия ҡатын-ҡыҙҙарының фашизмға ҡаршы фронты (шул иҫәптән Воеводина ҡатын-ҡыҙҙарының фашизмға ҡаршы фронты, уның штабы Суботицала урынлаша).
Босния һәм Герцеговина
1941 йылдың авгусында Дрвар ҡатын-ҡыҙҙарының Ҙур конференцияһы үткәрелә, ә конференция аҙағында берҙәм ойошмаһын булдырыу буйынса эш башлана. 1942 йылдың февралендә Фочела Босния һәм Герцеговина ҡатын ҡыҙҙарының фашизмға ҡаршы фронты булдырыла.
Дуглас Адамс
Биографияһы
1991 йылда «HHGG» аудиокитабы «Иң яҡшы һөйләшеү йәки музыкаль булмаған яҙмалар» (or Best Spoken Word Non-Recording Musical) номинацияһында Грэмми премияһына эләгә.
1996 йылда «The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy» «Быуаттың йөҙ бөйөк китабы» исемлегендә 24-се урынды яулай.
Дуглас Адамс тирә-яҡ мөхитте һаҡлау һәм юҡҡа сыҡҡан төрҙәрҙе ҡотҡарыу өсөн хәрәкәттәр, шул иҫәптән ҡара мөгөҙморондарҙы һәм гориллаларҙы һаҡлау буйынса программалар активисы була. Бынан тыш, Pink Floyd и Procol Harum төркөмдәре йоғонтоһонда булып, ул гитарала күп уйнай (һулаҡайҙар өсөн уның колллекцияһында 24 гитара була). Адамс технологиялар прогресы энтузиасы була, үҙен «радикаль атеист» итеп күрһәтә; Ричард Докинз уға «Бог как иллюзия» китабын бағышлай,  шаяртып, уны «атеизмға мин күндергән, бәлки, берҙән-бер кеше» тип атай.
Сталинград алышы
Сталинград алышы, 1941—1942 йылдарҙағы бер нисә еңелеүҙән һуң, Бөйөк Ватан һуғышында ғына түгел, бөтә Икенсе донъя һуғышында «төп һынылышҡа» баш һала, совет командованиеһы стратегик инициативаны үҙ контроле аҫтына ала. .
Вермахт һәм уның союздаштарының Түбәнге Волга буйы һәм Кавказ территорияларын, ә шулай уҡ Баҡы нефть ятҡылыҡтарын баҫып алыу хәүеһфеҙлеген юҡҡа сығарыу — еңеүҙең хәрби әһәмиәте.
Вермахт:
Парийский Николай Николаевич
Биографияһы
1924 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетын тамамлағандан һуң, 1960 йылға тиклем Мәскәү дәүләт университетында уҡыта. 1935 йылдан алып СССР Фәндәр академияһының Ер физикаһы институтында эшләй (1956 йылдан — бүлек мөдире). СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1968 йылдың 26 ноябренән, Ер тураһында фән бүлеге — геофизика буйынса).
Заһиҙуллин Нуриәхмәт Шәрифулла улы
Биографияһы
1942 йылдың 6 июлендә Курск өлкәһенең (хәҙерге Рәсәй Федерацияһының Липецк өлкәһе) Тербуны районында хәбәрһеҙ юғала.
Эрбий
Тарих
Ул Y2O3 концентратында ҡушылмалар таба һәм уларҙы өс фракцияға бүлә: иттрий, алһыу terbia (ул хәҙерге заманда эрбий элементы тип атала) һәм төҫһөҙ erbia (быныһы тербий элементы булған).
Сталинград алышы
Совет ғәскәрҙәренең контрһөжүмгә әҙерләнеүе
Дон фронты командованиеһы был директиваға ризаһыҙлыҡ белдерә. 9 октябрҙә Рокоссовский үҙ һөжүм планын тәҡдим итә. Ул Котлубань тирәһендә фронтты йырып булмаясаҡ, тип һанай. Уның фекеренсә, йырып сығыу өсөн 4 дивизия кәрәк буыр ине, был операцияны әҙерләгән осорҙа — 3 дивизия һәм дошман һөжүменән һаҡланыу өсөн тағы ла 3 дивизия; шулай итеп, ебәрелгән ете дивизия етешмәйәсәк. Рокоссовский Кузьмичи тирәһендә һөжүм итеүҙе тәҡдим итә (139,7 бейеклеге), йәғни шул уҡ элекке схема буйынса: 14-се танк корпусын ҡамарға, 62-се армия менән тоташырға һәм ошонан һуң ғына Гумракка 64-се армия частары менән тоташыу өсөн хәрәкәт итергә. Рокоссовский был планды трормошҡа ашырыу өсөн 4 көн талап итә: 20 октябрҙән 24 октябргә тиклем. Немецтарҙың «Орел күтәрмәһе» 23 августан алып Рокоссовскийға тынғы бирмәй, шуға күрә ул башта ошо «сөйәл» менән мәсьәләне хәл итергә, ә унан һуң дошманды тулыһынса ҡамауға алырға кәрәк, тип иҫәпләй.
Алыш һөҙөмтәләре
• 1-се румын кавалерия дивизия;
Хәтер
Икенсе донъя һуғышында боролош булараҡ Сталинград алышы донъя тарихына бик ҙур йоғонто яһай. Кинематографта, әҙәбиәттә, музыкала йыш ҡына Сталиншнград темаһына мөрәжәғәт итәләр, «Сталинград» һүҙенең үҙе үк күп мәғәнәлә ҡулланыла. Күп кенә донъя ҡалаларында Сталинград алышы хәтере менән бәйле урамдар, проспектар, майҙандар бар. 1943 йылда Сталинград һәм Ковентри тәүге туғандаш ҡала булдылар. Туғандаш ҡалаларын бәйләү элементтарының береһе — Сталинград исемле урамдарҙың барлыҡҡа килеүе, уларҙың ҡайһы берҙәре десталинизация менән бәйле «Волгоград» тип исемләнә башлай. Париждағы метро станцияһы, астероид, крейсерҙарҙың бер төрө Сталинград исемен ала.
36-сы гимназия (Дондағы Ростов)
Архитектураһы һәм биҙәлеше
Мәктәптең кирбес бинаһы өс этаждан һәм подвалдан тора. Башы дүрт яҡлы ҡыйыҡлы, төньяҡ көнсығыш яҡтан сатыр бар. Кирбестән биҙәк һәм гимназия фасадының асимметрияһы (симметрияһыҙлығы), тәҙрә уйымдарының ҡатмарлы формаһы бинаны модерн стиленә индерергә мҡмкинлек бирә. Яҫы сығынты һыҙаттар бинаның тышҡы йөҙөн вертикаль бүлемдәргә айырыу өсөн хеҙмәт итә Бинаны горизонталь бүлемдәргә айырыу кронштейндарға беркетелгән кәрниз һәм этаж ара горизонталь сығынты ярҙамында өлгәшелә.
Рәхимғолов Сафа Әхмәтша улы
Рәхимғолов Сафа Әхмәтша улы (1912 йыл — 9 май 1973 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының разведка дивизионында кавалерист-разведчик, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Уруна
Уруна — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Неня йылғаһының уң ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Леушинка
Кесе Леушинка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Леушинка йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Орхус
Иҡтисады
Ҡала сауҙа-сәнәғәт, тимер юл үҙәге булып тора. Машиналар төҙөү (Danfoss компанияһы фабрикаһы), химик, текстиль, аҙыҡ-түлек сәнәғәте үҫешкән. Шулай уҡ ҡалала һөт продукттары етештереүсе—  дания-швед Arla Foods компанияһының штаб-фатиры урынлашҡан.
Технеций
Тарих
Атом физикаһы ((ядерная физика ) үҫешеү менән, ни өсөн техниций тәбиғәттә табылмауы асыҡлана: Маттаух-Щукарев ҡағиҙәһе буйынса, был элементтың тотороҡло изотоптары юҡ.
Ҡулланыу
Ядро медицинаһында баш мейеһе, йөрәк, ҡалҡан биҙе, үпкә, бауыр, үт ҡыуығы, бөйөр, һөлдә һөйәге, ҡан, шулай уҡ шештәрҙе өйрәнеү һәм диагностикалау өсөн киң ҡулланыла.
Бөйөк Альфред
Бөйөк Альфре́д  (англо-сакс Ælfrēd se Grēata; Alfred the Great; ян. 849 — 26 октябрь 899 / 28 октябрь 901) — 871—899 йылдарҙа Уэссекс Короле.
Имашев Лоҡман Ноғман улы
Имашев Лоҡман Ноғман улы (1908- 8.12.1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец.
Чарный Исаак Абрамович
Исаак Абрамович Чарная (6 сентябрь 1909 йыл, Гомель — 1 август 1967 йыл, Мәскәү) — СССР математигы һәм механигы. Сталин премияһы лауреаты (1949), техник фәндәре докторы (1939), профессор (1941).
Күмәклек
Күмәклекте биреү
Күмәклекте биреүҙең ике төп ысулы бар: һанап биреү һәм һүрәтләү.
Беренсе ысул шунан ғибәрәт, күмәклеккә ингән элементтарҙың тулы исемлеге бирелә һәм һанап сығыла. Мәҫәлән, Y 10-дан бәләкәйерәк тиҫкәре булмаған йоп һандар күмәклеген теҙем рәүешендә бирергә мөмкин:. Был ысулды сикле күмәклектәрҙең сикләнгән һаны өсөн генә ҡулланып була.
Сафуанов Әхмәт Вилдан улы
Биографияһы
Санинструктор Сафуанов Әхмәт Вилдан улы 1942 йылдың 19 ноябренән 30 ноябренә тиклем осорҙа һөжүм итеү һуғыштарында һуғыш яланынан ҡоралдары менән утыҙлаған яралы һалдатты һәм командирҙарҙы һәм 1942 йылдың 6 июленән 10 июленә тиклем 15 кешене алып сыға. Һуғыш яланында булып яралы һалдат һәм командирҙарға кисекмәҫтән ярҙам күрһәтә. Үҙенең фиҙәҡәр хеҙмәте менән ул тиҫтәләгән яугир дуҫтарының ғүмерен ҡотҡарып алып ҡала. Үҙенең хеҙмәт бурыстарын үтәгәндә яралана. Үҙенә үҙе беренсе ярҙам күрһәтеп, ул яралы иптәштәренә ярҙам күрһәтеүен дауам итә. Подразделениеның 387-се бойороғо менән гвардия старшинаһы Сафуанов Әхмәт Вилдан улы 1942 йылдың 17 декабрендә Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була.
Халдеева Галина Викторовна
Биографияһы
Ул һайлаған репертуарында көйгә өҫтөнлөк бирә. Г.Халдеева үҙенең концерттарында рус композиторҙарының (М. И. Глинка, С. В. Рахманинов, Н. А. Римский-Корсаков, П. И. Чайковский, иҫке рус романсы вәкилдәре П. П. Булахов, А. Е. Варламов, А. Л. Гурилев) популяр вокаль лирикаһын башҡара. Йырсы хәҙерге заман башҡорт композиторҙарының ижадын (З. Исмәғилевтең, Р. Мортазиндың, Н. Сабитовтың һәм башҡаларҙың йырҙарын һәм романстарын) иғтибар үҙәгендә тота, уларҙың әҫәрҙәрен популярлаштыра. Г. Халдеева Германия, Польша, Сүриә, Белоруссия, Үзбәкстанда гастролдәрҙә була, уның яңғыҙ программалары Мәскәүҙә, Санкт-Петербургта, Ҡазанда һәм башҡа ҡалаларҙа ҙур уңыш менән үтә.
Алгебраик һандар яланы
Ябайҙарға тарҡатыу һәм кластар төркөмө
Ирекле Дедекинд ҡулсаһында нулдән айырмалы идеалдарҙың ябай идеалдар ҡабатландығына берҙән-бер тарҡалмаһы бар. Әммә һәр бөтөндәр ҡулсаһы факториаллыҡ үҙсәнлеген ҡәнәғәтләндермәй: квадратик яландың бөтөндәр ҡулсаһы өсөн тарҡалмаһы берҙән-бер түгел:
Норма һәм эҙ
Был матрицаның элементтары базисты һайлауға бәйле, әммә уға матрицаның бөтә инварианттары ла бәйле түгел, мәҫәлән билдәләүсе һәм эҙ кеүектәр. Алгебраик киңәйтеүҙәр контексында элементҡа ҡабатлау матрицаһы билдәләүсеһе был элементтың нормаһы (N(x) тип тамғалана); матрицаның эҙе — элементтың эҙе ( тип тамғалана) тип атала.
Фермий
Фермий (, Fm) — Менделеевтың периодик таблицаһының 7-се осор элементы. Тәртип номеры — 100.
Символы
Фермий элементының символы — Fm (Фермий тип уҡыла).
Ушлеп
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәрәп теле
Классик, әҙәби һәм һөйләш телдәре
Ғәрәп теленең бер-береһенән байтаҡҡа айырылып торған өс формаһы бар.
Төп ғәрәп теле диалекттары
right|thumb|500px|Ғәрәп диалекттары картаһы
Ғәрәп яҙмаһы
Ғәрәп яҙмаһының төп үҙенсәлеге шул: бында текст уң яҡтан башланып, һулға табан китә. Тыныш билдәләренән өтөр аҫтан өҫкә ҡарай күтәрелеп, осо уңға бөгөлә (،), ә һорау билдәһе уң яҡҡа ҡаратып ҡуйыла (؟). Цифрҙар иһә уңдан һулға түгел, ә һулдан уңға уҡыла.
Тартынҡылар
Ғәрәп телендә 28 тартынҡы өн бар. Тартынҡылар араһында айырыуса эмфатик тартынҡылар тип аталған дүрт д, т, с, ҙ өндәре үҙенсәлекле. Улар дад, та, сад, ҙа хәрефтәре ярҙамында яҙыла. Эмфатик тартынҡылар башҡаларынан ҡатыраҡ әйтелеүе менән айырыла. Был тартынҡылар артынан килгән һуҙынҡыларға ла йоғонто яһай — улар артынса ә, ү, и урынына а, у, ы һуҙынҡылары ҡулланыла. Бындай өндәр донъяның башҡа бер телендә лә осрамай, шуға ла ғәрәптәр үҙҙәрен ҡайһы берҙә Дад кешеләре тип атай.
Тамаҡ төбө тартынҡылары араһында ғайн һәм ъәйн хәрефтәре менән билдәләнгән өндәр шулай уҡ иғтибарға лайыҡ. Уларҙың тәүгеһе башҡорт телендәге ғ хәрефе менән оҡшаш яңғыраһа, икенсеһе иһә тамаҡ мускулдары ҡыҫылғанда барлыҡҡа килә. Ғәҙәттә был өн башҡорт теленә күскән һүҙҙәрҙә ғ хәрефе менән алмаштырыла йәки бөтөнләй төшөп ҡала.
Ғәрәп теленең башҡа телдәргә йоғонтоһо
711 йылдан алып 1492 йылға тиклем, Иберий ярымутрауында ислам дине хөкөм һөргән осорҙа испан теленең Кастилия һәм башҡа күп диалекттарына ғәрәп теленән күп һүҙҙәр инеп ҡала. Хәҙерге испан һүҙлеге ғәрәп теленән бихисап һүҙҙәрҙе үҙ эсенә алған, шулар иҫәбендә taza (сынаяҡ), loco (диуана) һәм café (ҡәһүә). Бынан тыш, Испанияла байтаҡ географик атамалар ғәрәп телендә.
Ғәрәп яҙмаһы башҡорт телендә
Х быуаттан башҡорттар мөхитенә ғәрәп хәрефе менән яҙылған төрлө китаптар, яҙмалар килеп инә. Аҙмы-күпме ваҡыт үтеүгә, башҡорттар үҙҙәре лә шул хәреф менән яҙа башлағандар. Үҙ заманының уҡымышлылары ҡулдан күп нәмә яҙып ҡалдырғандар, улар араһында тарихи документтар менән шәжәрәләр ҙә, эпос, легендалар һәм башҡалар ҙа бар. Боронғо ҡәбер таштарындағы, һәр төрлө һәйкәлдәрҙәге яҙыуҙар ҙа ғәрәп хәрефе менән башҡарылған. XIX быуатта, XX быуат башында байтаҡ китап, әҙәби әҫәрҙәр, журнал, газета, һәр төрлө мөһим документтар шул ғәрәп хәрефе менән баҫылған. 1928-1930 йылдарға тиклем партия, совет учреждениеларында эш йөрөтөү ҙә ғәрәп хәрефе менән алып барылған.
Ғәрәп телендә һөйләшеүселәр
Ғәрәп теле 300 миллиондан ашыу кеше өсөн туған тел. Башлыса улар 22 ғәрәп иле — Ғәрәп лигаһының ағзалары: Алжир, Бәһрәйен, Джибути, Мысыр, Иордания, Ираҡ, Йемен, Ҡатар, Коморҙар, Кувейт, Ливан, Ливия, Мавритания, Марокко, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре, Оман, Палестина, Сәғүд Ғәрәбстаны, Сүриә, Сомали, Судан, Тунис илдәрендә йәшәй.
Бәйрәкә (ауыл, Татарстан)
Тарих
1859 йылда 3 мәсет теркәлгән. 3-сө йәмиғ мәсете ҡарамағындағы «Ғөбәйҙиә» мәҙрәсәһе Һамар губернаһында иң абруйлы һәм иң ҙур мосолман уҡыу йорттары рәтенә кергән. ХХ быуат башында ауылда 5 мәсет, 5 һыу тирмәне булған; кесаҙна һайын баҙар үткәрелгән. 1906 йылда ауылда крәҫтиәндәр күтәрелеше булған.
Алябушев Василий Иванович
Хәтер
Алябушев Василий Ивановичтың исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ның Иглин районы Загорский ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Ҡарамышева Таңһылыу Фаяз ҡыҙы
Биографияһы
Өфөләге 1-се башҡорт интернат-мәктәбен, 1971 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
Әхмәтйәнова Зарема Әхмәт ҡыҙы
Әҙәби ижады
Зарема Әхмәтйәнованың шиғырҙары институтта уҡығанда республика гәзит һәм журналдарында баҫыла. Артабан ул ике жанрҙа әүҙем эшләп, шиғырҙар һәм хикәйәләр ижад итә. Балалар һәм өлкәндәр өсөн ете китап авторы.
Котов Михаил Иванович
Биографияһы
1917—1922 йылдарҙа — В. Н. Каразин исемендәге Харьков милли университетының физика-математика факультеты студенты һәм бер үк ваҡытта Халыҡ мәғарифы, Юл профсоюзы курстары лекторы. 1920—1922 йылдарҙа — Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә.
Воскресенский Леонид Александрович
Биографияһы
1963 йылдың апрелендә Л.А.Воскресенский сәләмәтлек торошо буйынса Мәскәү авиация институтына уҡытыусылыҡ эшенә күсә,  әммә ғүмеренең аҙағына тиклем ОКБ-1  менән рәсми "һынауҙар бүлегенең фәнни етәксеһе вазифаларын башҡарыусы» консультант сифатында хеҙмәттәшлек итеүен дауам итә.
1961 йылдан 1965 йылға тиклем профессор, 308-се Мәскәү авиация институтының (МАИ) кафедра мөдире, 1961 йылда ошо кафедраны ойоштороуҙа инициатор, барлыҡҡа килеүендә   «Осоу аппараттарын үлсәү һәм һынау системаһы кафедраһы» тигән исем ала, ул ракета һәм авиация техникаһының бер нисә быуын  инженер-һынаусыларын әҙерләй.
Кесе Юконда
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Фразеология
Башҡорт теле фразеологияһын өйрәнеү
С. Н. Моратовтың “Төрки телдәрҙә нығынған һүҙбәйләнештәр” (“Устойчивые словосочетания в тюркских языках”; 1961) тигән хеҙмәте башҡорт һәм татар теленең фразеологияһын сағыштырма өйрәнеү буйынса беренсе монография булып иҫәпләнә.
Фольклор традициялары нигеҙендә башҡорт фразеологизмдары барлыҡҡа килгән: “бер бите ай, бер бите ҡояш” (бик матур, үтә сибәр). Сит тел элементтары башҡорт фразеологизмдарының лексик составында, шулай уҡ күпселек рус теленән ингән калькаланған бәйләнештәр рәүешендә барлыҡҡа килә: “аҡҡош йыры”, “беренсе ҡарлуғас”, “һыуҙан ҡоро сығыу”.
Калифорний
Тарихы
Был элемент беренсе тапҡыр 1950 йылда Берклиҙағы Лоуренс Милли лабораторияһында (элек Калифорния университеты Радиация лабораторияһында) кюрийҙы альфа-киҫәксәләр (гелий-4 иондары) менән аттырып синтезланған. Актиноид, алтынсы трансуран элемент, шуғаса синтезланған теләһә ниндәй элементтың иң юғары атом массаһына эйә, ул күҙ менән күрер күләмдә (эйнштейнийҙән һуң). Элемент Калифорния штаты һәм шул штаттағы университет исеме менән аталған. Был яһалма элемент 1950 йылда америка физиктары С. Томпсон, К. Стрит, А. Гиорсо һәм Г. Сиборг тарафынан Берклиҙың Калифорния университеты ҡарамағында 242Cm тиҙләтелгән α-киҫәксәләр менән нурландырып алынған.
Калифорнийҙың беренсе ҡаты берләшмәләре — 249Cf2O3 һәм 249CfOCl 1958 йылда етештерелгән.
Часта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Крак-де-Шевалье
Ҡәлғә тарихы
2013 йылда ҡәлғәне террорсылар баҫып ала.
Ольборг (коммуна)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Чебалчиха
Чебалчиха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Неня йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Зарипов Рәхим Закир улы
Биографияһы
Зарипов Рәхим Закир улы 1908 йылдың 16 мартында Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районы Килем ауыл Советы Оҙонҡулбаш (?) ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армияға 1941 йылдың 12 авгусында Шаран район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкында; 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкында элемтә взводы командиры була.
Ричард I Арыҫлан Йөрәк
Тормош юлы
Англия короле Генрих II Плантагенет менән Аквитания герцогиняһы Алиенораның биш улының өсөнсөһө, Ричард, 1157 йылдың 8 сентябрендә Оксфордта, Бьюмонт ҡәлғәһендә тыуған. Яҡын туғандар булыуына ҡарамаҫтан, был ваҡытта Англия һәм Франция королдәре бер-береһе менән ыҙғышып йәшәгән. 1168 йылда Рим папаһы Александр III тырышлығы менән генә Генрих II менән Людовик VII үҙ-ара ваҡытлыса килешә.
Өсөнсө тәре походы
1191 йылдың 30 мартында Мессинаға Алиеонора менән Беренгария Наваррская, королдең яңы кәләше, килә. Беренгария менән Иоанна айырым карапта Ричардтың артынан юлға сыға.
Каддафи Муаммар
Бала сағы: 1940-1950-се йылдар
Хәҙерге заман Каддафиҙары кеүек үк, бәҙеүәндәрҙең күсмә ҡәбиләләре наҙан булған һәм тыуыу тураһында яҙма алып бармаған. Күп биографтар 7 июнде Каддафиҙың тыуған көнө тип ҡарай; ләкин уның тыуған көнө аныҡ билдәле түгел, һәм сығанаҡтар уның 1942 йылда йәки 1943 йылдың яҙында тыуғанлығын раҫлай. Биографтар Дэвид Бланди һәм Эндрю Лайсетт билдәләүенсә, Каддафиҙың тыуыуы 1940 йылға тиклем булыуы ла мөмкин. Каддафиҙың өс апаһы, һәм ул ата-әсәһенең берҙән-бер улы булған. Каддафи бәҙәүи мәҙәниәтендә тәрбиәләнгән, һәм уның шәхси зауығына бөтә ғүмеренә йоғонто яһаған; ул сүллеккә өҫтөнлөк биргән һәм уйланған саҡтарында барған.
Каддафи бала саҡтан Европа колониаль державаларының Ливияға ҡатнашлығы барлығын белгән; Италия уның илен баҫып алған, һәм Икенсе бөтә донъя һуғышының Төньяҡ Африка кампанияһы ваҡытында Ливия итальян һәм инглиз ғәскәрҙәре араһындағы конфликттың шаһиты булған. Һуңыраҡ яҙылған раҫлауҙарға ярашлы, Каддафиҙың атаһы яғынан олатаһы Әбдесәләм Буминьяр 1911 йылда Италия армияһы баҫып ингән ваҡытта үлтерелә. Икенсе бөтә донъя һуғышының аҙағында, 1945 йылда, Ливияны Британия һәм Франция ғәскәрҙәре баҫып ала. Бөйөк Британия һәм Франция илде үҙ-ара бүлешеү мөмкинлеген ҡарай, әммә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль ассамблеяһы илгә сәйәси бойондороҡһоҙлоҡ бирелергә тейеш тигән ҡарар ҡабул итә һәм 1951 йылда көнбайыш монарх Мөхәммәт Иҙрис әс-Сануси етәкселегендә федератив дәүләт — Ливия Берләшкән Короллеген булдырҙы. Ул сәйәси партияларҙы тыйҙы һәм власты үҙ ҡулында үҙәкләштерҙе.
Тышҡы мөнәсәбәттәр
Насырҙың ғәрәп милләтселеге Революцион совет командованиеһына ап-асыҡ аңлашыла ине. Администрация шундуҡ Мысыр, Сүриә, Ираҡ һәм Судан кеүек күрше ғәрәп милләтселек режимдары тарафынан таныла, һәм Мысыр тәжрибәһеҙ Революцион командование советына ярҙамға эксперттар ебәрә. Каддафи бөтә Төньяҡ Африка һәм Яҡын Көнсығышты тоташтырған берҙәм ғәрәп дәүләте төҙөү кәрәклеген пропагандалаған панғәрәп идеяларын иғлан итә. 1969 йылдың декабрендә Ливия, Мысыр һәм Судан менән бергә, Триполи хартияһына ҡул ҡуя. Һөҙөмтәлә өс милләттең тулыһынса сәйәси берләшеүен белдергән Ғәрәп революцион фронты, йәғни панмилли берләшмә барлыҡҡа килә. 1970 йылда Сүриә берләшмәгә ҡушылырға тенләүен белдерә.
Насыр 1970 йылдың сентябрендә ваҡытһыҙ вафат була, һәм Каддафи уны ерләүҙә ҡатнаша. Насыр урынына Әнүәр Саҙат килә, Әнүәр ғәрәп илдәренә берҙәм дәүләт төҙөү түгел, ә Ғәрәп Республикалары Федерацияһын төҙөү идеяһын тәҡдим итә, һәм ул 1971 йылдың апрелендә ысынбарлыҡҡа әйләнә; 1971 йылда Мысырҙан Әнүәр Садат, Ливиянан Каддафи һәм Сүриәнән Хафез әл-Асад федераль Ғәрәп республикалары союзын ойоштороу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуя. Өс ғәрәп дәүләте араһында федератив союз булдырылмай; шуның менән бергә Мысыр, Сүриә һәм Судан ливий нефть аҡсаһынан эре субсидиялар ала. 1972 йылдың февралендә Каддафи һәм Саҙат берләшеү тураһында рәсми булмаған хартияға ҡул ҡуя, әммә алдағы йылда мөнәсәбәттәре боҙоллуы арҡаһында тормошҡа ашмай ҡала. Саҙат Ливияла радикаль йүнәлештәге үҫеш башланыуынан ҡурҡҡан, һәм 1973 йылдың сентябренә тәғәйенләнгән Федерацияға берләшеү хәрәкәте тормошҡа ашырылмай.
Раҫланыуы: 1977
1977 йылдың 2 мартында Каддафи күрһәтмәһе буйынса Дөйөм халыҡ конгресы «Халыҡ власын урынлаштырыу тураһында декларация» ҡабул итә. Ливия Ғәрәп Республикаһы урынына концептуаль рәүештә Каддафи төҙөгән Бөйөк Социалистик Халыҡ Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе, «халыҡ массалары дәүләте» булдырыла. Ил флагы итеп тотош йәшел байраҡ ҡабул ителә. Рәсми рәүештә Жәмәһириә халыҡ үҙе менән бөтә өлкән ливиялылар милли ҡарарҙар өсөн тауыш биреп, 187 Төп халыҡ конгресы аша идара итә. Атабан улар үҙҙәренең ағзаларын йыл һайын үткәрелгән һәм телевидениенан тура эфиҙа тапшырылған Дөйөм халыҡ конгресына ебәргән. Ғөмүмән, Халыҡ конгрестары Ливияның юғары власть органы булған, унда хөкүмәт чиновниктары йә Каддафи үҙе тәҡдим иткән мөһим ҡарарҙарҙы ҡабул итеү өсөн Халыҡ конгрестарының ризалығы кәрәк булған. Каддафи, үҙен «революция лидеры» тип иғлан итеп, 1979 йыл башында ул постан китһә лә, Дөйөм халыҡ конгресының генераль секретары була.
Рәсми рәүештә бөтә сәйәси контроль Халыҡ конгрестарына һалынһа ла, ысынбарлыҡта Ливияның сәйәси етәкселеге төрлө дәрәжәләге власть һәм йоғонто яһауҙы дауам иткән. Дебаттар сикләнгән, ә иҡтисад һәм оборонаға ҡағылған мөһим ҡарарҙарҙан тайпылғандар йәки өҫтән-мөҫтән генә ҡаралған; Дөйөм халыҡ конгресы нигеҙҙә Каддафи сәйәсәте өсөн «резина штамп» ҡына булып ҡалған. Дөйөм халыҡ конгресы бик һирәк осраҡьтарҙа ғына Каддафи тәҡдидәренә ҡаршы, ҡайһы берҙә хатта уңышлы, ауыҙ асҡан; атап әйткәндә, Каддафи, өйҙә уҡытыу балаларға файҙалырыраҡ тип иҫәпләп, башланғыс мәктәптәрҙе ябырға саҡырғанда, конгресс был идеяны кире ҡаҡҡан. Башҡа осраҡтарҙа Каддафи закондарҙы Дөйөм халыҡ конгресы хуплау-хупламауын тыңлап та тормай, ҡабул иткән: ҡатын-ҡыҙҙарға ҡораллы көстәрҙә хеҙмәт итергә рөхсәт биргәндә, мәҫәлән. Ҡайһы саҡта, Дөйөм халыҡ конгресы, ул ҡаршы сыҡҡан закондарҙы ҡабул итеү ихтималлығы янағанда, сираттан тыш һайлауҙар тәғәйенләгән. Каддафи Халыҡ конгрестары, башҡа сәйәси ойошмаларҙы кәрәкһеҙгә әйләндереп, Ливияның бөтә сәйәси ихтыяжын тәьмин итә, тип иҫәпләгән; сәйәси партияларҙы, профессиональ ассоциацияларҙы, бойондороҡһоҙ профессиональ союздар һәм ҡатын-ҡыҙ төркөмдәрен индереп, бөтә санкцияланмаған төркөмдәр, тыйылған. Шундай сикләүҙәргә ҡарамаҫтан, Сант Джон отметил, Жәмәһириә системаһы шулай ҙа «Ливияла әлегә билдәле булмаған вәкәләтлек һәм ҡатнашыу кимәлен индергән».
Көнбайыш менән бәйләнештәрҙе тергеҙеү
<!-- В 1999 году Ливия начала секретные переговоры с британским правительством о нормализации отношений. В сентябре 2001 года Каддафи публично осудил нападения 11 сентября аль-Каиды на Соединённые Штаты, выразив сочувствие жертвам и призвав Ливию к участию в возглавляемой Соединёнными Штатами войне с терроризмом против воинствующего исламизма. Правительство Каддафи продолжало подавлять внутренний исламизм, в то же время Каддафи призывал к более широкому применению законов шариата. Ливия также укрепила связи с Китаем и Северной Кореей: в апреле 2002 года Ливию посетил президент Китая Цзян Цзэминь. Под влиянием событий войны в Ираке, в декабре 2003 года Ливия отказалась от обладания оружием массового поражения, свернув свои программы по созданию химического и ядерного оружия. В результате отношения с Соединёнными Штатами улучшились. Премьер-министр Великобритании Тони Блэр посетил Каддафи в марте 2004 года; между ними установились тесные личные связи. В 2003 году Ливия выплатила 2,7 миллиарда долларов Соединённых Штатов семьям жертв взрыва в Локерби, так как это было условием Соединённых Штатов и Великобритании для прекращения оставшихся санкций Организации Объединённых Наций. Ливия продолжала отрицать свою роль в взрыве. В 2004 году Каддафи посетил штаб-квартиру Европейского Союза в Брюсселе, что означало улучшение отношений между Ливией и Европейским Союзом, и Европейский Союз снял санкции с Ливии. Будучи стратегическим игроком в попытках Европы остановить нелегальную миграцию из Африки, в октябре 2010 года Европейский Союз заплатил Ливии более 50 миллионов евро, чтобы остановить поток африканских мигрантов в Европу; Каддафи поощрял этот шаг, говоря, что это необходимо для предотвращения потери европейской культурной идентичности и замены её новой «чёрной Европой». Каддафи также заключил соглашения с итальянским правительством о том, что они будут инвестировать в различные инфраструктурные проекты в качестве компенсации за прошлую колониальную политику Италии в Ливии. Премьер-министр Италии Сильвио Берлускони принёс Ливии официальные извинения в 2006 году, после чего Каддафи назвал его «железным человеком» за его мужество, проявленное при этом. В августе 2008 года Каддафи и Берлускони подписали в Бенгази исторический договор о сотрудничестве ; согласно его условиям, Италия выплатит Ливии 5 миллиардов долларов в качестве компенсации за бывшую военную оккупацию. В обмен Ливия примет меры по борьбе с нелегальной иммиграцией, прибывающей с её берегов, и увеличит инвестиции в итальянские компании.
Сәйәси идеология
<!--
Осорҙо һәм шәхесте баһалау
…и в 1970-е, 1980-е, и даже в 1990-е гг. Каддафи сделал немало для простых ливийцев. Было время, когда бензин был бесплатным — так Каддафи распределял доходы от нефти. Он реализовал ряд больших проектов, направленных на улучшение жизни людей: например, решил проблему пресной воды. Однако, начиная с 2000 года, сконцентрировал всё внимание на международной арене, пытаясь построить отношения с крупными державами, и забыл в каком-то смысле о своём народе. <…>
Он выделил несколько больших ошибок правления Каддафи, среди которых:
Димтамаҡ
Тарих
1859 йылда мәсет теркәлгән.
Затлы газдар
Затлы газдар (Благородные газы; шулай уҡ инерт йәки һирәк газдар ) — оҡшаш үҙсәнлектәргә эйә булған химик элементтар төркөмө: ғәҙәти шарттарҙа улар төҫһөҙ, тәме булмаған һәм еҫһеҙ. химик реактивлығы бик түбән бер атомлы газдар. Затлы газдарға инә: гелий (He), неон (Ne), аргон (Ar), криптон (Kr), ксенон (Xe) һәм радиоактив радон (Rn). Формаль рәүештә был төркөмгә яңыраҡ асылған оганесон (Ог) инә, ләкин уның химик үҙенсәлектәре өйрәнелмәгән тиерлек һәм, мәҫәлән, астат (At) һәм теллурий (Te) кеүек металлоидтар үҙенсәлектәренә яҡын булыуы ихтимал.
Ҡулланыу
Еңел инерт газдарҙа ҡайнау һәм иреү нөктәләре бик түбән, был уларҙы криоген технологияла һыуытҡыс сифатында ҡулланырға мөмкинлек бирә. 4,2 К (−268,95 °C) ҡайнаған шыйыҡ гелий  электр ҡаршылығы материалын  етештереү өсөн ҡулланыла, атап әйткәндә, магнит-резонанс томографияһы һәм ядро магнит-резонанстың башҡа ҡушымталары өсөн ҡулланылған электромагниттарҙың  электр үткәргес урауҙарын һыуытыу өсөн ҡулланыла. Шыйыҡ неон, ҡайнау нөктәһе (-246,03 °C) шыйыҡ гелий кеүек түбән ҡиммәттәргә етмәһә лә, криогеникала ла ҡулланыу таба, сөнки уның һыуытыу үҙенсәлектәре (үҙенсәлекле парға әйләнеү йылылығы) шыйыҡ гелийға ҡарағанда 40 тапҡырға, ә шыйыҡ водородҡа ҡарағанда өс тапҡырға яҡшыраҡ.
Липидтарҙа иреүсәнлек кәмеү сәбәпле, гелий атомдары күҙәнәк мембранаһында һаҡлана, шуға күрә гелий тримикс һәм гелиокс кеүек һулыш алыу ҡатнашмаларында ҡулланыла, был тәрәндә барлыҡҡа килгән газдарҙың наркотик тәьҫирен кәметә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="0">
Иҫке Турай (Ҡалтасы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Амангилдин Әхмәҙулла Ғөтләт улы
Амангилдин Әхмәҙулла Ғөтләт улы (Амангильдин Ахмадулла Гудлатович; 1921 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкы разведчигы. Гвардия кесе сержанты.
Оҙонгүл (ауыл)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, Оҙонгүл ауылында башҡорттар йәшәй (100 %).
Зәйниев Шәмси Зәйнетдин улы
Биографияһы
Һуғыш яланында күрһәткән батырлығы өсөн 1942 йылдың 31 июлендә «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (батырлыҡ күрһәткән көндәре: 02.07.1942-11.07.1942, документ датаһы: 31.07.1942, Приказ №: 68/н) менән бүләкләнә.
Могат
Могат — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Морд-Ега йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Боголепов Дмитрий Петрович
Мәскәү дәүләт университеты ректоры
1920 йылда Совет хөкүмәте юғары белем биреү системаһын дәүләт ҡарамағы күҙәтеүе аҫтына ҡуйыу маҡсаты менән етди реформалау менән шөғөлләнә. Дмитрий Петрович был сарала әүҙем ҡатнаша.
Хикәйәт
Хикәйәт (حكاية һөйләп биреү) — көнсығыш әҙәбиәтендә киң таралған бәләкәй сәсмә жанр; тарихи нигеҙ биреп һөйләнгән халыҡ әҫәре ; легендаларға нигеҙләнеп яҙылған әҙәби әҫәр.
Әүәлге ҡулъяҙма башҡорт әҙәбиәтендә хикәйәттәр үҙәк урынды биләй. Атаҡлы «Мәжмәғел хикәйәт» (Хикәйәттәр йыйынтығы) киң билдәле. Сәйеф Сараи «Гөлстан бит-төрки» дастанында хикәйәт жанрын киң ҡулланған.
Шәйехзада Бабич исемендәге башҡорт гимназияһы
Шәйехзада Бабич исемендәге башҡорт гимназияһы (рус. Муниципальное общеобразовательное автономное учреждение «Башкирская гимназия им.Ш.Бабича с.Зилаир» муниципального района Зилаирский район Республики Башкортостан) — Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы Йылайыр ауылында урынлашҡан дөйөм белем биреү мәктәбе.
Федератив договор
РФ менән БР араһындағы федератив килешеү һәм уға Ҡушымта
Рәсәй Федерацияһы дәүләт власы органдары менән Башҡортостан Республикаһы дәүләт власы органдары араһында хакимиәт даирәһе сиктәрен һәм вәкәләттәрҙе бүлешеү тураһында федератив договорға һәм уға Башҡортостан Республикаһынан ҡушымтаға 1992 йылдың 31 мартында ҡул ҡуйыла. 1993 й.
Договор преамбуланан һәм 8 статьянан тора. Договорҙа федератив дәүләт составында, кешенең ҡайҙа йәшәүенә һәм ниндәй милләткә ҡарауына бәйһеҙ рәүештә, кеше һәм граждандар хоҡуҡтарының өҫтөнлөгө, халыҡтарҙың үҙбилдәләнешкә хоҡуғы тураһында положениелар нығытылған.
Батицкий Павел Фёдорович
Биографияһы
1922 йылда тулы булмаған урта мәктәптә 4-се класты тамамлағас, артабан Харьковтың «Ураҡ һәм Сүкеш» моторһар эшләү заводы ҡарамағындағы фабрика-завод училищеһында уҡый.
Морд-Ега
Морд-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Конда йылғаһының һул ярына тамағынан 118 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 139 км.
Чеботарёв Харитон Андреевич
Биографияһы
Харитон Андреевич Чеботарёв 1745 йылда (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа 1746 йыл) Вологдала тыуған. Атаһы вафат булғандан һуң, Мәскәүгә уҡырға ебәрелә. 1755 йылдың 16 ноябрендә ҡабул ителгән "үҙ иҫәбенә " университет гимназияһының төрлө чиндар бүлегенә ҡабул ителә. Алты йыл үткәс, 1761 йылда, ҡаҙна иҫәбендәге (казеннокоштный) студант була. 1763 йылдың 30 июнендә ректор класынан Мәскәү университетының философия факультетына күсерелә. "Студент йылдарында Харитон Андреевич тәржемәләр һәм дәрестәр менән эшләй; уҡыу китаптары һатып алырға аҡсаһы етмәгәнгә, уларҙы ҡул менән үҙенә күсереп алған. ".
Туйыр
Халҡы
1816 йылда ир енесле 77 йән аҫаба башҡорт һәм 2 йән керҙәш башҡорт; 1870 йылда — 250 башҡорт; 1912 йылда — 476 аҫаба башҡорт, 27 керҙәш башҡорт йәшәй.
Мифология
Мифология кимәлдәре
Мифологик персонаждар төрлө төркөмгә бүленә, улар араһында илаһтар — юғары персонаж мифологияһы һәм йыш ҡына рәсми культ персонаждары, һәм түбән мифология персонаждары — иблистәр һәм рухтар. Һуңғыларына үҫемлек рухтары, календарь байрамдары (Славяндар: Ярила, герман һәм итальян Бефана һ.б.), мәжүси илаһтар, рәсми булмаған халыҡ традицияһында — уңыш эйәләре һ.б. (урыҫтарҙа Велес — Власий Севастийский, Мокошь — Параскева Пятница һ.б.), төрлөһө — уҫал рухтар, күп традицияларҙа түбән фәрештәләр һ.б. . Түбән мифология персонаждары йыш ҡына кешеләр тормошонда ҡатнаша, улар менән осраша, кешегә әүереләләр, шуның өсөн күп мифологияларҙа, ҡағиҙә булараҡ, был персонаждар мифик осорҙа йәғни донъя барлыҡҡа килгәндә ғәмәл башҡарған илаһтарҙан ҙурыраҡ әһәмиәткә эйә. Ритуал сфераһында түбән мифологик заттар хөрәфәттәр, сихыр һәм магия тылсымы комплекстары, илаһтар — дөйөм ҡәбилә йә дәүләт культы менән бәйле. Европала түбән мифология персонаждарына төрлө традицияларҙан (антик, герман, славян һ. б.) килгән вампирҙар, убырлы ҡарсыҡ (мәскәй), ер аҫты хазинаһын һаҡлап торған кәрлә (гном), диңгеҙ ҡыҙҙары (морские девы), тәүфиҡһыҙ ир заты (инкуб), аҙғын ҡатын-ҡыҙ (суккуб), тылсымсы ҡатын-ҡыҙ (фея, Ламия, иблес Мара, ундиналар, Бефана һ.б., происходящие из разных традиций (античной, германской, славянской и др.), һәм улар дөйөм донъя фольклорына ингән.
Космогоник һәм антропогоник мифтар
Антропогоник мифтарҙың айырым төрө булып йыш ҡына аныҡ ҡәбилә кешеләренең теге йәки был хайуандан барлыҡҡа килеүе тураһындағы тотемик мифтар тора. Ҡайһы бер халыҡтарҙа тотемик мифтарҙа ҡоштар ҙа кешеләрҙең тәүаталары булып һанала. Тәүге кешенең йомортҡанан тыуыуы тураһындағы сюжеттар осрай.
Хайуандар тураһында мифтар
Хайуандар шулай уҡ яңы мәҙәни-социаль традицияһын (йәмғиәт ҡоролошо, һөнәрҙәргә өййрәтеү һ. б.) нигеҙләүселәр ролендә лә сығыш яһай. Мәҫәлән, боронғо Ҡытайҙа Бянь Цяо — табиптар, дауалаусылар ҡурсалаусыһы: ҡош суҡышлы һәм ярғанат ҡанатлы зат. Ди Ку — күк хакимы ҡош башлы һәм маймыл кәүҙәле күк хакимы. Кешеләрҙе балыҡсылыҡҡа һәм һунарға, шулай уҡ иероглиф яҙмаға өйрәтеүсе герой Фуси башта ҡош образында һынландырыла ине. Яҡынса ике мең йыллыҡ элегерәк уны йөҙө менән тәүге тыуҙырыусы тәүге әсә Нюйваға оҡшаған аждаһа кәүҙәле, ямғыр рухлы (ҡайсаҡ тәлмәрйен) — батша ҡыҙы тип уйлай башлай. Ҡатын-ҡыҙ һәм ир-ат башланғысын, йәшәйештең икелелеген, инь һәм ян символдарын кәүҙәләндереп, улар ҡәрҙәш пар барлыҡҡа килтергән.
Анна Кәримә
Биографияһы
1916 йылда Софияла ҡыҙҙар өсөн беренсе коммерция мәктәбен аса. 1912–1918 йылдарҙағы һуғыш ваҡытында хәйриәлек  менән шөғөлләнә. Етемдәр приютын булдырыуға булышлыҡ итә. 1917 йылда «Булгарка»гәзите мөхәррире булып эшләй.
Пьесалары
«Азатлыҡ» («Свобода») (1931)
Мурах
Мурах — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Тап йылғаһының уң ярына тамағынан 204 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Үтәшев Марат Мөхәр улы
Биографияһы
Марат Мөхәр улы Үтәшев 1938 йылдың 1 ноябрендә Башҡорт АССР-ы Ейәнсура районы Иҫәнғол ауылында тыуған.
Бургас
2016 йылдың 15 мартына ҡарата ҡалала халыҡ һаны 211 752 кеше тәшкил иткән.
Транспорты
Ҡара диңгеҙ яры буйының көнбайыш өлөшөндә шул уө исемле ҡултыҡта Бургас порты урынлашҡан. Порттың дөйөм алғанда максималь 12,3 метр батымы менән егерме туҡтау урыны бар. 1903 йылда Бургаста төҙөлгән үҙәк вокзал Болгарияла тәүге тимер юлы станцияларының береһе була. Бина архитектура ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән.
Диңгеҙ буйы паркы
Ҡаланың иң иҫтәлекле урындарының береһе — 1910 йылда төҙөлгән  Диңгеҙ буйы паркы. 60 гектар майҙанды биләгән парк көнсығыштан пляж, көньяҡтан Бургас порты менән сиктәш. Болгарияның иң матур парктарының береһе тип һанала, унда бөтә континенттарҙан килтерелгән үҫемлектәр үҫә; платан, йүкә, ҡарама, ҡайын, альбиция, ливан кедры, кипарис, криптомерия ағастарын күрергә була. Диңгеҙ буйы паркының иҫке өлөшө парк сәнғәтенең ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән. Уның биләмәһендә күп кенә билдәле шәхестәргә һәйкәлдәр ҡуйылған, шул иҫәптән 1952 йылда Александр Пушкин һәйкәле һәм 1949 йылда Адам Мицкевич һәйкәле асыла. Улар араһында —   2015 йылда Йәйге театр янында асылған билдәле театр һәм кино актеры  Георгий Калоянчев һәйкәле. Йәйге театр сәхнәһендә билдәле музыкаль коллективтар һәм солистар сығыш яһай. Бында төрлө фестивалдәр, шул иҫәптән Халыҡ-ара фольклор фестивалдәре, «Бургас һәм диңгеҙ» милли йыр конкурсы, «Эмил Чакыров исемендәге Бургас музыкаль байрамдар» опера фестивале һ. б. үтә.
Хикмәт
Хәҙистәрҙең хикмәте
Мөхәммәт ғәлиәссәләм йыш ҡына әйтер булған: «Бер әҙәм минең өммәтем өсөн минең сөннәтемдән ҡырҡ хәҙисте ҡылһа (ятлап алһа), ҡиәмәт көнөндә шәфҡәтемә дәлил булыр» Әҙәм балаһының таянасаҡ нәмәһе — хикмәт. Хикмәте булмаған кешенең көнө лә, дине лә бөтөн булмаҫ, ти бер хәҙис.
Бәхтизин Альберт Рәүеф улы
Биографияһы
2007 йылдан алып Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте ҡарамағындағы Закон сығарыу һәм сағыштырмалы хоҡуҡ фәне институтында баш ғилми хеҙмәткәре була.
Иҫке Теләнсе
Тарихы
Иҫке Теләнсе — ҫарайлы-мең ырыуы башҡорттарының ауылы. 1703 йылдан билдәле. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенең Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй улусы составына керә.
1920 йылда ауыл Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1921 йылдан — Саллы кантоны, 1930 йылдан — Минзәлә районы, 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — Сарман районы, 1984 йылдан — Туҡай районы составына керә.
Бәхтизин Альберт Рәүеф улы
Ғилми эшмәкәрлеге
Агент-ориентирланған һәм CGE моделдәрен төҙөү һәм апробацияһына бағышланған 100-ҙән ашыу ғилми эштәр авторы. Бахтизин ҡатнашлығында Рәсәйҙең социаль-иҡтисади системаһының агент-ориентирланған моделе эшләй башлай.
Краузе Константин Павлович
Биографияһы
1964 йылда вафат була. Сергеев зыяратында ерләнгән.
Фәнни эшмәкәрлеге
1933 йылда Ленинградта атом ядроһы буйынса Бөтә союз конференцияһы эшендә ҡатнаша.
Теләнсетамаҡ
Тарихы
1920 йылда ауыл Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1921 йылдан — Саллы кантоны, 1930 йылдан — Сарман районы, 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — Сарман районы, 1984 йылдан — Туҡай районы составына керә.
Ғәзәл
Ике юллы строфаларҙан торған, юл һандары алты юлдан алып егерме дүрткә еткәнсә еткән бер төрлө рифмалашҡан шиғыр. Рифмалашыу схемаһы а-а, б-а, в-а, г-а, д-а… тәртибендә. Йәғни тәүге ике юл үҙ-ара рифмалаша ла алдағы юллыҡтарҙың икенсе юлы тәүге юлдың рифмаһы менән берҙәй яңғырашында үҫә, төрлөләнә бара.
Карбышев Дмитрий Михайлович
Бала сағы, үҫмер йылдары, хәрби хеҙмәтенең башы
Дми́трий Миха́йлович Ка́рбышев 1880 йылды 14 октябрендә Рәсәй империяһының Омск ҡалаһында керәшен татарҙары  : Омск (Себер) кадет корпусын тамамлаған Ҡырым һуғышы ветераны, хәрби чиновник Михаил Ильич Карбышев (1829—1892) һәм бай 2-се гильдия Омск сауҙагәрҙәренән коллежский советник ҡыҙы Лузгина Александра Ефимовна ғаиләһендә тыуған. Олатаһы Ильяның ике туған ағаһы Иван Семёнович Карбышев — Верный (Алма-Аты) ҡалаһына нигеҙ һалған. Атаһы ҡалын нәҫелле себер казактарынан — төп сығышы менән Дон дворяндары Омск станицаһы Карбышевтарҙан  Атаһы хәрби хеҙмәте өсөн Изге Станислав, III дәрәжә Изге Анна ордендары, миҙалдар менән бүләкләнгән. Өлкән улы мәктәп йәшенә еткәндә, Михаил Ильич хәрби жеҙмәттән китә, Омскиҙа Себер казак ғәскәрендә хәрби чиновник була. Уның дүрт улы, ике ҡыҙы була (Дмитрий — кинйә улы). Михаил Ильич тәүҙә бухгалтер ярҙамсыһы, артабан Ҡарасуҡ тоҙло күлдәренең ҡараусыһы була: далала кәсепселек, тоҙ табыу, геология разведкаһы менән шөғөлләнә. Фотография менән мауыға. Өлкән балалары гимназияла, ике улы Михаил һәм Сергей — Себер кадет корпусында уҡый. Өлкән ағаһы отличие менән гимназияны тамамлағанда, ксе улы ладшему Дмитрийға 4 йәш була. Владимир врач булырға хыяллана, Митяны сәсәк сиренән терелтә. Юғары мәғрифәтле әсәһе Дмитрийҙы әҙәби рус телендә лә, керәшен татар телендә лә акцентһыҙ һөйләшергә өйрәтә, француз һәм немец елдәрендә һөйләшеп алғандарын хәтерләп яҙған. Митя ун ике йәштә саҡта атаһы вафат була. Дмитрий казак балаларын әйҙәүсе смфатына эйә булып, ҡарҙан йә ерҙән ҡәлғәләр төҙөп уйнайҙар.
Рус-япон һәм Беренсе донъя һуғышы
1907 йылда Владивостокта яңы формалашҡан ҡәлғә сапёр батальонында рота командиры була. 1908 йылдың көҙөндә Санкт-Петербургтағы Николаев инженер академияһына уҡырға инә.
Фрунзе исемендәге академия, Генштаб Академияһы
1935 йылдың 5 декабрендә дивизион инженеры исеме бирелә.
Совет-фин һуғышы һәм тыныс осор
Совет-финлянд һуғышында (1939—1940) ҡатнаша. Оборона төҙөлөшө буйынса Баш хәрби-инженер идаралығы начальнигы урынбаҫары төркөмө составында Маннергейм һыҙатын йырып сығыуҙы инженер тәьмин итеү тәҡдимдәрен биргән.
1940 йылдан КПСС (ВКП(б) ағзаһы.
Бөйөк Ватан һуғышы
1941 йылдың июнь башында Д. М. Карбышев Көнбайыш махсус хәрби округҡа командировкаға ебәрелә, бында ул 68‑се Гродненский нығытылған районының фортификацион ҡоролмаларына инспекция үткәрә. Мәскәүҙән киткәндә ул, дошманды тиҙ арала еңеүгә иҫәп тотҡанлығын белдерә.
Чуря
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Цирк
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында
Карандаш тамашасылар алдында йөҙөнә яртылаш кеше-ярым эт битлеге һала, башына суйын сүлмәк кейҙерә, балта, бысаҡ, суҡмар менән ҡораллана. Алыҫтан нимәлер күрә, «Нах Москау!», тип ҡысҡырып, танкыға ултыра. Ҙур мискә танкыға оҡшатып эшләнгән була.
Шаландайка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ғәйнизаров Зәбих Әхмәҙи улы
Биографияһы
1951 йылда КПСС сафына инә, бер нисә тапҡыр Муйнаҡ ауыл советына депутат итеп һайлана. Ошо арала ете балаһын уҡытып, ҙур тормошҡа аяҡ баҫтырта.
Мөтәшәбиһтәр
Тасуирламаһы
Мөтәшәбиһ аяттары йәшерен мәғәнәгә эйә. Мосолман мөтәшәбиһте ысынға ҡабул итергә тейеш, сөнки уның ысын мәғәнәһе Аллаһҡа ғына билдәле. Был аяттарҙа һәм хәҙистәрҙә Аллаһ тарафынан урынлаштырылған символик һәм башҡа мәғәнәләр кешегә аныҡ билдәле була алмай. Бынан тыш, уларҙың ҡайһы берҙәрен кеше аңлауы мөмкин булғандың сигенән сыға.
Бөйөргән
Географик урыны
Ауыл Түбәнге Кама һыуһаҡлағысы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан төньяҡ-көнсығыштараҡ 37 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Инфраструктура
Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар. Игенселек, малсылыҡ үҫешкән.
Сәхибгәрәев Әмир Мырҙабай улы
Сәхибгәрәев Әмир Мырҙабай улы (Сахибгареев Амир Мурзабаевич 1904 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. 1942 йылдың 7 июлендә Курск өлкәһендә хәбәрһеҙ юғала.
Яңы Сарайлы
Тарихы
1920 йылда ауыл Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1922 йылдан — Саллы кантоны, 1930 йылдан — Саллы районы (1976 йылдан Туҡай районы) составына керә.
Һабыр мәктәбе
Тарихы
Ошо сходтың 1876 йылдың 3 ноябрендә мировой судья һәм улус старшинаһы Кулибаев тарафынан раҫлаған ҡарары 1877 йылдың 25 февралендә донъя аралашсыһы, статский советник Н. Смолянцевҡа тапшырыла. Артабан был документтар Ырымбур округы попечителенә ебәрелә. Ахыр килеп, Рәсәй Халыҡ мәғарифы министрлығының 1877 йылдың 7 майындағы ҡарары менән Һабыр ауылында мәктәп асыуға рөхсәт бирелә. Әммә мәктәп 1879 йылдың 13 февралендә генә асыла.
20 ҡыҙ уҡый. Ул ваҡытта ҡыҙҙарҙы малайҙарҙан айырым уҡытырға тырышҡандар. Уҡытыу маҡсаты ауыл ере өсөн оҫталар, хужабикәләр әҙерләү була. Балта оҫталары, тимерселәр әҙерләү менән 1919 йылда мәктәп мөдире Уҡыусылар — ҡыҙҙарға 20 уҡыусы күрһәтелгән. Ул ваҡытта ҡыҙҙарҙы малайҙарҙан айырым уҡытырға тырышҡандар. Уҡытыу маҡсаты ауыл ере өсөн оҫталар, хужабикәләр әҙерләү ине. Балта оҫталары, тимерселәр әҙерләү менән 1919 йылда мәктәп мөдире Сәйфетдин Дәүләтбаев һәм 2 уҡытыусы — Хөсәйен Күсәкәев һәм Мәрзүкә Юлдашева шөғөлләнә.
Кластарға бүлеү шартлы рәүештә була. Йыл һайын уҡыу йылы аҙағында мәктәпкә инспектор килә һәм бөтә предметтар буйынса имтихандар ҡабул итә.
Шалап (Неня ҡушылдығы)
Шалап  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Неня йылғаһының уң ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Крашенинников Ипполит Михайлович
Биографияһы
Ипполит Михайлович Крашенинников 1947 йылдың 27 октябрендә Ленинградта вафат була.
Ҡыҙыл майҙан (Чернигов)
Майҙандың хәҙерге урынлашҡан урыны Киев Русы ваҡытында ҡаланың төп сауҙа урыны булып хеҙмәт итә. Ваҡыт үтеү менән, татар-монголдар тарафынан емертелгәндән һуң Черниговтың халҡы һәм территорияһы байаҡҡа кәмегәндән һуң, сауҙа ҡәлғә биләмәһендә алып барыла, ә ул бөтөрөлгәндән һуң яңынан Пятницкий яланына күсә. Ваҡыт үтеү менән ялан Баҙар тип, ә һуңынан Ҡыҙыл Майҙан тип атала башлай. 19 быуат башында майҙанда колонна-галерея булып сауҙа рәттәре төҙөлә, унда урындағы сауҙагәрҙәр үҙ магазиндарын асалар.
Ириков Н. Р. исемендәге мәктәп (Йылайыр районы)
Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында мәктәп үҙ эшмәкәрлеген туҡтатмай, 29 уҡытыусы Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла.