Һыу_аҫты_кәмәһе
Тарихы
Рәсәй уйлап табыусыһы К. А. Шилдерҙың донъялағы беренсе тотош металдан эшләнгән һыу аҫты кәмәһе билдәле, уның двигателе булып өйрәк суҡышына оҡшаған ишеү ҡоролмалары тора. 1834 йылда һыналған был һыу аҫты кәмәһенән тәүге тапҡыр уңышлы һыу аҫты ракеталары осорола. Һыу аҫты судноһын хәрби ҡулланыу идеяһы Жюль Верндың 1870 йылда яҙылған «Һыу аҫтында егерме мең льё» романында популярлаштырыла. Романда «Наутилус» һыу аҫты кәмәһе тасуирлана, ул кәмәнең осонда урынлашҡан металл «һуҡҡы» ярҙамында һыу өҫтө судноларын юҡ итә. Романда торпедаларҙың йәки башҡа ҡоралдарҙың ниндәй ҙә булһа прототиптары телгә алынмай. «Серле утрау» романында (1875 йыл) пират карабына капитан Немо һалған диңгеҙ минаһы һөжүм итә һәм карап батырыла. «Һыу аҫтындағы егерме мең льё» романының йоғонтоһо шул тиклем көслө була, хатта беренсе атом һыу аҫты кәмәһенә Жюль Верндың «Наутилус» исеме бирелә. Бынан тыш, «Һыу аҫтындағы егерме мең льё» тигән «Наутилус» атамаһы тикшеренеү маҡсатында киң ҡулланыла. Конфедерация флотында Граждандар һуғышы ваҡытындағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡулланылған беренсе һыу аҫты кәмәһе АҠШ-та Л. Хорас Ханли тарафынан эшләнә һәм уйлап табыусы исеме менән атала (L. Hunley). Һыу аҫтына төшөү кәмәнең моронондағы ике балкон цистернаны һыу менән тултырылыу ярҙамында башҡарыла. Ә тиҙ күтәрелеү өсөн карап төбөнә нығытылған тимер балласт ташлана. Ишеү винты ете матростың быуынлы валды хәрәкәткә килтереүе ярҙамында башҡарыла. Кәмә менән айырым урындан командир идара итә. Кәмә моронона беркетелгән оҙон һырғауыл башында беркетелгән мина 3орал булып тора. Экипаждың кәмәгә инеүе һәм унан сығыуы, күҙәтеү ике ҙур булмаған башнянан башҡарыла. 1864 йылдың 17 февралендә «Ханли» төньяҡтарҙың USS Housatonic винтлы шлюпкаһын батыра, әммә шартлауҙан үҙе лә һәләкәткә осрай, шуға ҡарамаҫтан, ул өҫтәмә һыу аҫты кәмәләрен ҡулланыу мөмкинлеген иҫбатлай. Шулай итеп, H. L. Hunley — һыу аҫты кәмәһен батырыусы донъяла беренсе һыу аҫты кәмәһе. USS Tonatonic — донъяла һыу аҫты кәмәһе тарафынан батырылған тәүге карап. Һәләк булыусылар — һыу аҫты һөжүменең тәүге ҡорбандары, ә һыуға батҡан Hunley экипажы һыу аҫты һуғышында батып үлеүселәр. 1864 йылдың 17 февралендә дата — һыу флотының тәүге хәрби һынау үтеү көнө. Конструктор Иван Александровскийҙың беренсе рус һыу аҫты кәмәһе 1866 йылда Санкт-Петербургта Балтик заводында төҙөлә. 1878 йылда Одессала Рәсәйҙә инженер Джевецкийҙың конструкцияһындағы беренсе һыу аҫты кәмәһе һынау үтә. 5 метр оҙонлоғондағы кәмә велосипедтағы һымаҡ, аяҡ менән төрәнле винт ярҙамында хәрәкәткә килтерелә. 1878 йылда Одесса рейдында 5 ай һынау үтә. Джевецкий якорҙа торған баржаға мина ҡуя һәм уны шартлата ала. Джевецкийҙың икенсе кәмәһен 1879 йылда Санкт-Петербургта Нева заводында төҙөйҙәр. Был кәмә дүрт кешегә иҫәпләнә, ике ишкәкле винты — берәр алдан һәм арттан була. Тышлығы 5 миллиметрлыҡ ҡалай менән көпләнә. Винттар боролмалы һәм уларҙы руль итеп файҙаланғаналар, Артҡы винт — горизонталь яҫылыҡта, алғы винт вертикаль рәүештә урынлаша. Руль шарнирҙарын эшләүҙе Губэҙың француз оҫтаханарына тапшыралар. Был һуңынан ул Губэға авторлыҡ буйынса төп дәғүәләрен күрһәтергә мөмкинлек бирә. Һынау Көмөш күлдә, 7,5 метр тәрәнлектә, Александр III ҡатнашлығында үткәрелә. Джевецкий һыу аҫты кәмәһен күҙәтеп торған батша шлюпкаһы аҫтынан үтә ала. Ул императрица Мария Фёдоровнаға былай тип яҙылған орхидея гөлләмәһен түбәндәге һүҙҙәр менән бүләк итә: «Был Нептундың ғали йәнәптәргә ихтирамы». Унан һуң император 1880—1882 йылдарҙа Джевецкий проекты буйынса 50 ҙур булмаған һыу аҫты кәмәһе төҙөргә ҡуша. Улар диңгеҙ ҡәлғәләрен һаҡлауға тәғәйенләнә. Францияла диңгеҙ «Жимнот» һыу аҫты кәмәһе йәки торпедалы кәмә (франц. gymnote — йыланбалыҡ), 1887 йылда һыуға төшөрөлә.