cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Биатлон
Таралғанлығы
Биатлон бөтәһенән элек үҙәк, төньяҡ һәм көнсығыш Европала, шул иҫәптән Рәсәйҙә киң таралыу алған. Биатлон тарихындағы иң уңышлы илдәр иҫәбенә СССР, Рәсәй, ГДР, Германия, Норвегия инә. Ул шулай уҡ Францияла, Австрияла, Беларуста, Швецияла, Украинала, Италияла, Ҡытайҙа һәм Төньяҡ Америкала ла популяр. Халыҡ-ара ярыштарҙа 43 ил спортсылары ҡатнаша (2013 йылға ҡарата). Шул уҡ ваҡытта 68 ил федерацияһы Халыҡ-ара биатлонсылар союзында ағза булып иҫәпләнә.
Ҡағиҙәләр һәм ҡорамалдар
Биатлонда саңғыла йөрөүҙең ирекле стиле ҡулланыла. Саңғының оҙонлоғо спортсының буйына бәйле — спортсының буйы минус 4 сантиметрҙан да ҡыҫҡараҡ булырға тейеш түгел, максималь оҙонлоғона сикләү ҡуйылмаған. Саңғының минималь киңлеге — 4 см, массаһы — 750 грамдан кәм түгел. Саңғы ярыштарына тәғәйенләнгән ҡәҙимге саңғы һәм саңғы таяғы алына (таяҡтың оҙонлоғо спортсының буйынан артыҡ түгел; оҙонлоғон үҙгәртә торған һәм этәреүҙе көсәйтә торған таяҡ тыйыла).
Конфуций
Биографияһы
Чуньцю («Яҙ һәм Көҙ», Лу еренең беҙҙең эраға тиклем 722 йылдан 481 йылға тиклемге осоро йылъяҙмаһы) китабын ғына Конфуцийҙың классик әҫәре тип атарға мөмкин; артабан бәлки ул Ши-цзинды («Шиғырҙар китабы»н) мөхәррирләгәндер, тигән фекер ҙә йәшәй. Ҡытай ғалимдары Конфуцийҙың 3000 шәкерте булған, шуларҙың 70-е — иң яҡыны тип иҫәпләһә лә, ғәмәлдә 26 шәкертенең генә исемдәре билдәле; Янь-юань иң яратҡан шәкерте булған. [Цзэн-цзы]] һәм Ю Жоны ла ул үҙенә яҡын тартҡан (см. en:Disciples of Confucius).
Көнбайыш Европала конфуцианлыҡтың таралыуы
Иң танылған иезуит тикшеренеүселәренең береһе, Маттео Риччи, ҡытай рухи тәғлимәттәре менән харистианлыҡ араһында концептуаль бәйләнеш булыуын табырға тырыша. Бәлки уның тикшеренеү программаһына европаны үҙәкләштереү хас булғандыр, ләкин тикшеренеүсе Ҡытай, христианлыҡ ҡиммәттәрен ҡабул итеп алмаһа ла, уңышлы үҫешә алыр, тип башына ла килтермәй. Риччи «Конфуций ҡытай-христиан синтезен булдырыу өсөн асҡыс» тип билдәләй. Бынан тыш ул, һәр диндең нигеҙ һалған кешеһе булырға тейеш, тип иҫәпләй, шуға ла Конфуцийҙы «конфуциан диненә» нигеҙ һалыусы тип атай.
Алта (аэропорт)
Алта аэропорты (норв. Alta lufthavn ; (IATA: ALF, ICAO: ENAT)) — Норвегияның Алта ҡалаһындағы халыҡ-ара аэропорт.
Авиакомпаниялары һәм йүнәлештәр
Norwegian Air Shuttle, Scandinavian Airlines һәм Wideroe авиакомпаниялары даими рейстар башҡара. 2019 йылдың февраленә ҡарата аэропорт түбәндәге авикомпанияларҙың рейстарын хеҙмәтләндерә :
Кыпа-Кэлиль-Кы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Булдаков Алексей Иванович
Биографияһы
1982 йылда Булдаковтың кино дебюты үтә — режиссёр Леонид Макарычевтың «Ут аша» хәрби драмаһында актёр төп роль партизан-разведчик Савелийҙы башҡара. 1983 йылда Николай Гусаровтың «Семен Дежнев» тарихи-биографик нәфис фильмындағы урыҫ тикшеренеүсе — ергиҙәрҙәре Семен Иванович Дежнев ролен уйнай.
Каланка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу айырғыс
Тасуирламаһы
Һыу айырғыстың төрлө яҡтарында Ер өҫтө рельефының һарҡыуҙары һәм ауышлыҡтары урынлаша. Таулы төбәктәрҙә һыу айырғыстар ғәҙәттә тау һырттары буйлап уҙа, тигеҙлектәрҙә — убалар йәки хатта уйһыулыҡтар һыу бассейнын айырыуы мөмкин. Тигеҙлектәрҙәге рельефта һыу айырғыстар ғәҙәттә артыҡ һиҙелмәй һәм һыу айырыр яҫылыҡҡа әүерелә, унда һыу ағымы үҙгәреп тороуы мөмкин. Ҡайһы берҙә һыу айырғыс территориялар (йәки ҡалҡыуҙар) шулай уҡ һыу айырғыс тип атала. .
Мастобаев Борис Николаевич
Биографияһы
Уның атаһы, Мастобаев Николай Иванович (1919—2013) — Бөйөк Ватан һуғышының ҡатнашыусыһы һәм инвалиды. Һуғыш башланғанда ул Бреста була. 1942 йылда Одесса тирәһендә ҡаты яралана. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм күп кенә миҙалдар менән наградлана.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Рәсәй Федерацияһы хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты— "Диңгеҙ нефте"фәнни-ғәмәли тикшеренеүе өсөн (2011).
Нове-Место (Братислава)
Иҫтәлекле урындары
Нов-Местонан алыҫ түгел урында Кесе Карпат тауҙары тора, Братислава урман паркы бар. «Камзик» телебашняһы — шул уҡ исемдәге убала төҙөлгән ҡалалағы иң бейек ҡоролма. Тауға автомобилдә генә түгел, ә поезда ла күтәрелергә мөмкин. Муниципалитеттың гербы вокзал бинаһында урынлашҡан. Нова доба биҫтәһе заманса архитектура өлгөлө. 1999—2001 йылдарҙа Кухайда күле янында Словакияның беренсе сауҙа үҙәге — Полюс Сити Центр барлыҡҡа килә. Нов-Местола ике тимер юл станцияһы «Нове-Место» һәм «Винограды» бар. Братиславаның үҙәк тимер юл вокзалы «Главна станция» en — боронғо һәм яңы ҡала сиктәрендә урынлашҡан.
Мамин Асҡар Узакбай улы
Биографияһы
2018 йылдың 8 ғинуарында премьер-министрҙың беренсе урынбаҫары Асҡар Мамин Kazakh Tourism милли компанияһының директорҙар советына инә.
Наградалары
Почётлы легион ордены кавалеры (Франция, 2013);
«Гражданлыҡ хеҙмәттәре өсөн» оло тәреһе ордены кавалерҙары (Испания, 2014);
Ишимка (Чулым ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тәтеш районы
Тәтеш районы (Тәтеш районы) — Татарстан районы.
Йомағужа районы
Халҡы — 21,4 мең кеше (1959), күбеһенсә башҡорттар һәм урыҫтар. Иҡтисадтың нигеҙен ауыл хужалығы тәшкил итә, ауыл хужалығы ит-һөт йүнәлешендәге эре мөгөҙлө мал үрсетеү, иген культуралары үҫтереү буйынса махсуслашҡан. 24 колхоз, 66 дөйөм белем биреү мәктәбе (шул иҫәптән 3 урта), үҙәк район дауаханаһы, мәҙәниәт йорто, 7 клуб учреждениеһы, китапхана булған. «Ударсы» район гәзите сыға.
Кыпа-Кэт-Кикя
Кыпа-Кэт-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Вели-Сурун-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һажибәков Ғөзәйер Әбделхөсәйен улы
Ижады
Көнсығыш һәм европа музыка стилдәрен яраҡлаштырып яҙған 7 опера һәм 3 оперетта авторы:
Ғ. Һажибәковтың әзербайжан мәҙәниәтендә һәм мәғрифәтендә тотҡан урыны
Ғөзәйер Һажибәков Әзербайжандың милли композиторҙар мәктәбенә һәм музыка мәҙәниәте тарихында яңы йүнәлешкә нигеҙ салды. Азербайжандың беренсе опера, музыкаль комедия һәм башҡа жанрҙар серияһын да беренсе тапҡыр ул барлыҡҡа килтерә.Ғөзәйер Һажибәков оло инноватор, Әзербайжанда уҡытыусы-педагог һәм музыкант, беренсе музыкаль театрҙы һәм концертты ойоштороусы булараҡ, Әзербайжан халҡы тарихына һәм мәҙәниәтенә тәрән эҙ ҡалдырҙылар
2010 йылда Ғөзәйер Һажибәковтың 125 йыллыҡ юбилейы айҡанлы Әзербайжанда ғына түгел, был датаны бар донъяла билдәләйҙәр. 18-28 сентябрҙә халыҡ-ара «Üzeyir Hacıbəyli — 125» музыкаль фестивале үткәрелә
Ат культы
Хөрәфәттәр
Хөрәфәттәр буйынса, ат күҙе кешенән йәшеренгән әйберҙәрҙе күреүгә һәләтле; күбеге һәм тире сирҙән дауалай, йылан сағыуҙан, күҙ тейеүҙән һаҡлай һ.б. Яуыз рухтарҙы ҡыуып сығарыу өсөн атты өйгә индергәндәр, ә умарта өҫтөнә, кәртә һайғауҙарына һәм ҡапҡа башына уның баш һөйәген элгәндәр; аттың ялынан йәки тиреһенән үрелгән бауҙы һаҡлағыс итеп файҙаланғандар. Йыланды аттың тире һеңгән ҡамсы менән һуғыу уның өсөн үлемесле һаналған.
Ат менән бәйле әйтемдәр, мәҡәлдәр
«Йылҡы — малдың батшаһы», «Аты-туны бар кешелә Алпамыша көсө бар», «Аты бар — арыҫлан», «Аты барҙың ҡанаты бар, һыйыры барҙың һыйы бар», «Атлы ерҙә ир үлмәҫ», «Ат булған ерҙә андыҙ бар», «Арҙаҡлы ат арымаҫ, дағалы ат таймаҫ» һ.б.
Зелёный (Бөрө районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Юлай Аҙналин
Шәхси сифаттары
Урыҫ яҙыусыһы Ф. Д. Нефёдов 1880 йылда Юлай тураһында түбәндәгеләрҙе яҙа:
Баш һалыуы һәм үлеме
1774 йылдың көҙөндә, баш күтәреүселәр хәрәкәте уңышһыҙлыҡтарға осрай башлағас, Юлай баш һалырға ҡарар итә, 31 октябрҙә, батша алдында үҙ ғәйебен танып, карателдәр командаһы начальнигы подполковник И. Л. Тимашевҡа мөрәжәғәт итә. Тиҙҙән Юлайҙы Ҡаҙанға конвой менән оҙаталар. Артабан ентекле тикшереү эштәрен үткәреү өсөн Ырымбур губернаһына алып китәләр. Унда тикшеренеү эштәрен Өфө провинция канцелярияһы алып бара. Юлайға һәм уның улына ҡамсы менән һуҡтырыу язаһын бирәләр һәм ғүмерлеккә Эстляндия губернаһына (хәҙер Эстониялағы Палдиски ҡалаһы) каторгаға ебәрәләр. Документтар буйынса Юлай Аҙналин каторгала 20 йыл булғандан һуң баҡыйлыҡҡа күсә. Һуңғы тапҡыр Юлай тураһындағы документ 1797 йылдың июлендә тултырыла.
Лозная (Тишанка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Хопёр йылғаһы ҡушылған урынған алып Калач-на-Дону ҡалаһына тиклем, Хопёр, Медведица һәм Иловля йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Ҡуян ябалағы
Ҡуян ябалағы, аҡ ябалаҡ, аҡ сая белая сова  — ябалаҡтар отрядындағы ҡош.
Оло Йыуашйылға
Географияһы
Оло Йыуашйылға, йәғни карталарҙа алынғанса, Йыуашйылға - Силәбе өлкәһе Ҡуҫа йылғаһының уң яҡ ярынан 17 км-ҙа килеп ҡойған сығанаҡ.Йылғаның оҙонлоғо - 16 км.
Вивекананда
Рамакришна уҡыусыһы
Рамакришна етәкселегендә биш йыл дауамында Нарендра тынғыһыҙ, сабырһыҙ егеттән Аллаһы тәғәләне ғәмәлгә ашырыу өсөн бар нәмәнән ваз кисеү өсөн әҙер булған етлеккән кешегә әйләнә. Тиҙҙән Рамакришнаның тамаҡ яман шеше үҫешә, 1886 йылдың авгусында ул вафат була. Бынан һуң Нарендра һәм Рамакришнаның башлыса йәштәрҙән торған төп уҡыусылары төркөмө монах анттары ҡабул итә һәм бөтә донъялыҡтан баш тарта. Улар Калькуттаның Баранагор районында йәшәй башлай. Был йорт Рамакришна Орденының беренсе монастырь йорто була. Улар аслыҡты ҡәнәғәтләндереү өсөн хәйер һорай, ә уларҙың башҡа ихтыяждары тураһында Рамакришнаның хәлле уҡыусылары — йорт хужалары хәстәрлек күрә.
Перегонный (Ишембай)
Һылтанмалар
Первооткрыватель башкирской нефти А.А.Блохин
Вивекананда
Принциптары һәм фәлсәфәһе
Аллаһ бер, тик исемдәре генә айырыла, — тип раҫлай ул. — Берүәҙәр уны Аллаһ, икенселәр — Бог, кемдер Брахман, кемдер Коли, кемдер Рама, Хари, Иисус, Будда тип атай.
Ракобольская Ирина Вячеславовна
Биографияһы
1950—1963 йылдарҙа ассистент булып эшләй, 1963—1977 — доцент, һәм 1977 йылдан алып — Мәскәү дәүләт университетының физика факультеты йыһан нурҙары кафедраһының профессоры.
1968 йылда НИИЯФ Мәскәү дәүләт университетында үтә юғары энергиялар нурланышы лабораторияһы ойошторола, 1991 йылға тиклем уны етәкләй. 1968 йылда Мәскәү метрополитенының ер аҫты бинаһында 144 күп ҡатлы ҡурғаш рентгенэмульсион камераларҙан (РЭК) торған уникальҡоролма төҙөлә. РЭК экспозицияһы һөҙөмтәләре буйынса ғәҙәти булмаған күренеш — икенсел киҫәксәләрҙең компланар осоуы өйрәнелә. Был яңы күренештең энергетик сиге һәм энергетик бәйләнгәнлеге билдәләнә.
Түбәнге Кама районы
Халыҡ — 264 815 кеше.
Өкө
Ҡылыҡһырлама
Ҡаҙҙан бәләкәйерәк тән ҡошо. Шым ғына оса. Башында ҙур ҡолаҡтары бар. Дөйөм төҫө һорғолт ерән, буй ҡара таптар, арҡыры нәҙек һыҙыҡтар менән биҙәлгән. Күҙҙәре ҡыҙғылт һары. Ҡуян ябалағынан төҫө, өкө ябалағынан ҙурлығы, башҡа ябалаҡтарҙан ҡо¬лаҡлы булыуы- менән айырыла.
Тауышы
Тауышы көслө: «ух-хуу» йәки үҙенсәлекле сырылдау.
Йәшәү рәүеше
Йәшәү урыны — урман, ҡайя таштар, упҡындар, мәмерйәләр. Ваҡ йәнлектәр һәм ҡош-ҡорт аулай. Ултыраҡ ҡош, һирәк оорай. Ояһы ерҙә, ҡая таш һәм текә яр һикәлтәләрендә була. 2—3 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Зарарлы кимереүселәрҙе ҡырып, ҙур файҙа килтерә.
2011 йылғы Ҡышҡы Азия уйындары
Ғариза
2007 йылдың 29 октябрендә Азия олимпия советы ның сираттағы сессияһында Ҡаҙағстандың үтенесе ҡәнәғәтләндерелә. Унда ҡатнашыусылар 2011 йылғы Азия уйындарының географияһын киңәйтеүҙе хуплай.
Герцен һәйкәле (Мәскәү)
Александр Герцен һәйкәле — әҙәбиәтсе Александр Герцендың скульптура һәйкәле, Мәскәүҙең Тверь бульварында урынлашҡан. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты.
Тасуирлама
Яҙыусы А. И. Герцен фигураһы тулыһынса баҫып тора, бронзанан ҡойолған, тәпәш торған шымартылған ҡара гранит постаментҡа ҡуйылған. Һәйкәл авторы яҙыусыны көсөргәнешле итеп һүрәтләй, был Герцендың революцияға ынтылышын күрһәтә. Һул ҡулында ул оҙайлы ваҡыт үҙе сығарған «Ҡыңғырау» гәзите гранкаларын тотҡан.
Мельгунов Алексей Павлович
Биографияһы
Православие диненән. Сығышы менән дворяндар нәҫеленән. Минзәлә өйәҙенең ер биләүсеһе (1300 дисәтинә ере була).
1912 йылда Өфө губернаһынан Дәүләт Думаһына һайлана. Прогрессистар фракцияһына инә. Аҙыҡ-түлек комиссияһы рәйесе урынбаҫары һәм хәрби һәм диңгеҙ эштәре, бүлеү, юлдар, һорауҙар, урындағы үҙидара, күсенеүселәр мәсьәләләре буйынса комиссияларҙа ағза була. 1916 йылдың октябрендә прогрессистар фракцияһын ташлап сыҡҡанға тиклем Прогрессив блокка инә.
Зуев (Бөрө районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Казаназарь
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гырба (Пёза ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Кыпа-Кюэль-Кы
Кыпа-Кюэль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Воргэ-Кюэль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университеты
'''В.В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университеты''' - Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университеты, формаль булмаған - "Плехановка", "Плеханов университеты" - Рәсәйҙең төп иҡтисади юғары уҡыу йорто, "Иҡтисад" йүнәлешендә йүнәлешендә белгеслек һаны буйынса илдә иң ҙуры булып тора. Рәсәйҙең иҡтисади профилендәге иң юғары белем биреү учреждениеһы.
Мәскәү коммерция институты
.
Карасев Лог
Карасев Лог — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Новосибирск һыу һаклағысы (Обь) йылғаһының һул ярына тамағынан 3161 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Акимова Александра Фёдоровна
Биографияһы
Александар Федоровна Акимова 1922 йылдың 5 майында Рязань губернаһының Сколин өйәҙе Петрушино ауылында  (хәҙер Рязань өлкәһе Сколин районы) тыуған.
1943 йылдың февралендә -ҙенең ҡаҙаныштары өсөн 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкы исеменә лайыҡ була.
Ата-әсә
Ата-әсәләрҙең балаға ҡарата роле ҡатмарлы һәм тәрән характерҙа ул мәҙәниәт, дин һәм халыҡҡа бәйле тирбәлә. Ата-әсә, тәрбиәсе булараҡ, шулай уҡ балаһының йәмғиәттәге тәртибе өсөн яуаплы. Шулай итеп, ата-әсә опекаһының һәм бала тәрбиәләүҙең этик нормалары һәр кешенең, шулай уҡ тотош йәмғиәттең именлеге һәм тәртибе нигеҙендә ята. Ата-әсәһенән мәхрүм ителгән бала етем тип билдәләнә.
Борисполь
Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Борисполь территорияһында аяуһыҙ алыштар бара. Немец ғәскәрҙәре ҡаланы 1941 йылдың 23 сентябрендә баҫып ала. Борисполь 1943 йылдың 23 сентябрендә Ҡыҙыл Армияның йылдам һөжүме һөҙөмтәһендә азат ителә.
1956 йылдан Борисполь — район ҡарамағындағы ҡала. 1965 йылда халыҡ-ара Борисполь аэропорты асыла. 1975 йылдан Борисполь — өлкә ҡарамағындағы ҡала.
Халҡы
XVII быуат уртаһында Борисполдә яҡынса 370 кеше йәшәй. XIX быуат аҙағында халыҡ һаны 5 меңдән ашыу кеше тәшкил итә. 2018 йылда 60 меңгә яҡын кеше йәшәй.
Дүшәмбикә
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
Ауыл халҡының 1897 йылғы хужалыҡ тормошо тураһында түбәндәге мәғлүмәттәр бар. «Бүленгән ерҙәрҙе улар 1892 йылғы махсус ыҙанлау планы буйынса Сағыр ауылы башҡорттарынан алған, ул ике участканан торған: береһе ауыл эргәһендә, ә икенсеһе — унан 4 саҡрым алыҫлыҡта». «Таулы, тигеҙ ерҙә һөрөлгән, күптән һөрөлгән, тупраҡ — 4-тән 6-ға тиклем ҡарыш тәрәнлектәге уртаса тығыҙлыҡтағы ҡомло балсыҡ. Сәсеү әйләнеше өс баҫыулы. Арыш, һоло, борай, бойҙай, арпа сәсәләр. Ауылда 6 һуҡҡыс һәм 9 елгәргес бар». Мал иҫәбе тураһында беҙҙә мәғлүмәттәр юҡ. Хужалыҡ малсылығы булған.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
Әлеге ваҡытта Дүшәмбикәлә урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тәбиғәт һәйкәлдәре:
Чирпан Хати
Биографияһы
Афет Инан әйткәнсә, Ататөрк уның менән осрашҡандан һуң былай тигән: «был парламент ағзаһы булараҡ уңыш ҡаҙанырлыҡ ҡатын-ҡыҙ». Сати Ҡадын үҙенең уңышлы һайлау алды кампанияһын Ататөрк ярҙамына таянып алып барған. Һуңынан ул, ул саҡта хаттар (Анатолия) цивилизацияһы менән ҡыҙыҡһынған Ататөрк кәңәш иткәнсә, үҙенең беренсе исемен Хатиға алмаштыра, сөнки уның беренсе исеме Сати төрөк телендә «һатыу» йәки «һатып алыу» тигәнде аңлата. 1934 йылда бөтә төрөк граждандары фамилияға эйә булырға тейеш тигән Фамилиялар тураһында закон ҡабул иткәндән һуң, Чирпан фамилияһын ала.
Казыльюн
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пантелеев Лонгин Фёдорович
Биографияһы
1919 йылдың 16 декабрендә Петроградта вафат була. Волков зыяратында ерләнгән.
Россия Дәүләт әҙәбиәт һәм сәнғәт архивында Л. Ф. Пантелеевка арналған материалдар бар.
Ат-Тариҡ сүрәһе
Ат-Тариҡ сүрәһе (سورة الطارق, Таң йондоҙо ) — Ҡөрьән Кәримдең 86 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 17 аяттан тора.
Рекиноа
Рекиноа (Requínoa) — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Качапоаль провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 8 240 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 673,3 км². Халыҡ һаны — 24 523 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 36,42 кеше/км².
Катанский Николай Васильевич
Биографияһы
Дворян сығышлы. 1872 йылдың 4 июлендә тыуа.
Кайдатка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сукачёв Владимир Николаевич
Биографияһы
1943 йылдың 27 сентябрендә биология фәндәре (ботаника, фитоценология, биогеоценология, фитопатология) буйынса СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы.
Хәтер
В. Н. Сукачев хөрмәтенә  үҫемлектәрҙең яңы төрҙәре аталған:
Әл-Иншиҡаҡ сүрәһе
Ғәрәпсәһе
إِنَّهُ كَانَ فِي أَهْلِهِ مَسْرُورًا (13)
بَلَى إِنَّ رَبَّهُ كَانَ بِهِ بَصِيرًا (15)
فَلَا أُقْسِمُ بِالشَّفَقِ (16)
وَالْقَمَرِ إِذَا اتَّسَقَ (18)
Ҡаҙағстанда спорт
Хоккей
Ҡаҙағстандың хоккей традициялары киң билдәле. Усть-Каменогорск — хоккей оҫталары тәрбиәләүсе ҡала. Усть-Каменогорск «Торпедо» сафынан сыҡҡан Евгений Паладьев — өс тапҡыр донъя чемпионы, Мәскәүҙең «Спартак» клубы өсөн 7 йыл сығыш яһай, 1972 йылдағы СССР — Канада легендар уйындар серияһында ҡатнаша һәм Борис Александров — ЦСКА составында өс тапҡыр СССР чемпионы һәм 1976 йылда Инсбрук ҡалаһында үткән Ҡышҡы олимпия уйындары чемпионы. «Торпедо» клубы уйынсыларынан торған Ҡаҙағстандың хоккей буйынса йыйылма командаһы 1998 йылда Наганолағы Олимпиадала АҠШ, Швеция һәм Белоруссия йыйылма командалары менән 5 — 8 урынды бүлешә. Һуңыраҡ был команданың тиҫтәгә яҡын хоккейсыһы сит илдәрҙә уйнай. 2002 йылда Павлодар ҡалаһынан Максим Кузнецов «Детройт Ред Уингз» составында Стэнли Кубогын яулай.
Еңел атлетика
Олимпия уйындары еңел атлетика буйынса призерҙар:
Ҡаҙағстан Олимпия уйындарында
1972 йылда Ҡаҙағстандың беренсе олимпия чемпионы — баскетболсы Әлжан Жармөхәмәтов. Ә иң сағыу спорт йондоҙо — Монреалдағы 1976 йылғы олимпия уйындарында өс тапҡыр чемпион, гимнаст Нелли Ким.
Әл-Иншиҡаҡ сүрәһе
Транскрипцияһы
1. Иҙәә-ссәмә'үң-шәҡҡәт
Мәғәнәһе
5. шул ваҡытта ул үҙенең Раббыһына буйһонор һәм уға итәғәт итер. Ошо ваҡиғалар булғас, кешеләр яза һәм хиспаты күрерҙәр.
11. ул: "Их, ошо хәлдәрҙе күргәнсе һәләк булһамсы!"- тиер.
Кирза (йылға)
Кирза  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Новосибирск һыу һаклағысы (Обь) йылғаһының һул ярына тамағынан 3104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Тәүхид
Сығанаҡтар
Ваҡыт-Урал (гәзит) № 5 14 март 2011 миләди йыл, 9 рәббиғәл -ахыр 1432һижри йыл
Никулина Евдокия Андреевна
Биографияһы
1948 йылда Ростовта партия мәктәбен тамамлай, ә 1954 йылда — педагогия институтын. Ҡаланың партия комитетында эшләй. Дондағы Ростов ҡалаһында йәшәй, шунда 1993 йылдың 23 мартында вафат була.
Кайчак
Кайчак — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2542/376/295/81 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Чебоксар ботаника баҡсаһы
— фрутицетум (36 төр),
Кыпа-Помкэтыль-Кы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Нерознак Владимир Петрович
Биографияһы
Бер үк ваҡытта 1982—1991 йыддарҙа СССР оборона министрлығының Хәрби институтында герман телдәре кафедраһы прфессоры. 1991—2006 йылдарҙа — Мәскәү дәүләт лингвистиа университетында тел теорияһы кафедраһы мөдире һәм профессоры. 1994 йылдан — академик.
Айвазов Борис Викторович
Айвазов Борис Викторович (30 март 1911 йыл — 15 июль 2004 йыл) — ғалим-физик-химик, юғары мәктәп эшмәкәре. 1958—1982 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1962 йылдан — ғилми эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1962—1967 йылдарҙа физик һәм аналитик химия кафедраһы мөдире. Химия фәндәре кандидаты (1949). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967), СССР-ҙың юғары белем биреү отличнигы (1975). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1954).
Валга
Валга (эст. Valga, нем. Walk , 1920 йылға тиклем рус. Валк , боронғо исеме — Влех  ) — Эстонияның көньяҡтағы ҡалаһы, Валгамаа өйәҙенең административ үҙәге. Латвия ҡалаһы Валкаға терәлеп тора, уның менән, асылда, бер ҡала тәшкил итә.
Географияһы
Ҡала шоссе һәм тимер юлдары сатында урынлашҡан. Ҡаланы Йыхви — Нарва, Уулу (Пярну), Выру, Рига йүнәлешенә шосселар киҫеп үтә. Таллин — Тарту — Рига тимер юлдары Тапа аша Таллин—Нарва— Петербург магистрале менән тоташҡан. Валганы Псковҡа ҡарай Выру — Печора йүнәлешендәге юл киҫеп үтә. Ҡаланан Тартуға тиклем алыҫлыҡ шоссе буйлап 89 км, Пярнуға —144 км, Таллинға  245 км, Ригаға — 175 км, Псковҡа тиклем 170 км тәшкил итә.
Кыпа-Пюльомтыль-Кы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Китерня (Чем ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ҡаҙағстан Һәм Европа союзы
Хеҙмәттәшлек буйынса Совет
2016 йылдың 4 октябрендә үткән 15-се сессия барышында Совет киңәйтелгән партнерлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеүҙе хуплай.
Йәшел иҡтисад
Ҡаҙағстандың элекке президенты Нурсолтан Назарбаев инициативаһы буйынса «Йәшел» иҡтисадҡа күсеү концепцияһы 2013 йылдың 30 майында эшләнә һәм ҡул ҡуйыла. 2015 йылда Европа Союзы һәм Ҡаҙағстан Ҡаҙағстандың йәшел иҡтисад моделенә күсеүенә ярҙам итеү буйынса проект башлай. Концепцияны тормошҡа ашырыу өс этапта тормошҡа ашырыласаҡ:
Чаталһөйүк
Чаталһөйүк йәки Чаталгөйүк (иҫке яҙмала), дөрөҫөрге Чаталһөйүк (төр. халыҡ-ара фонетик алфавит: [tʃaˈtal.højyk], һүҙмә-һүҙ «Сәнске-уба» — Конья провинцияһындағы (көньяҡ Анатолия) неолит һәм энеолит осорона ҡараған ҙур тораҡ. Иң ҙур, иң яҡшы һаҡланған һәм ҙур неолитик ауыл. Иң боронғо табылған мәҙәни ҡатламдар б. э. т. 7400 й. ҡарай. Торама б. э. т. 5600 йылға тиклем булған. Бронза быуаты башланғанға тиклем халҡы ауылды ташлап киткән. Торама Хасандаг вулканының ике үркәсле түбәһенән 140 км алыҫлыҡта урынлашҡан булған. Тораманың көнсығыш өлөшө тигеҙлек өҫтөнән 20 м өҫтәрәк ҡалҡыулыҡ барлыҡҡа килтерә. Ауылдан көнбайышҡа табан бәләкәйерәк ҙурлыҡтағы тағы бер торама булған, ә унан көнсығышҡа табан бер нисә йөҙ метр алыҫлыҡта әрмән һәм византий осоро ауылы табылған.
Чаталһөйүк ике айырым ҡурғандан: б. э. т. яҡынса 7100-5900 йылдар менән билдәләнгән Көнсығыш ҡурғандан һәм б. э. т. яҡынса 6000-5600 йылдар менән билдәләнгән Көнбайыш ҡурғандан (калибрланған даталар) тора.
Археология
1993 йылда Иэн Ходдер етәкселегендә яңы археологтар төркөмө тикшеренеүҙәрҙе тергеҙә һәм әлеге ваҡытта һәр йәй дауам итә. Яңы ҡаҙылмаларҙа микроморфологик анализ ҡулланыла, был осраҡта археологтар тулыраҡ мәғлүмәт алыу өсөн микроскоптар файҙалана. Иэн Ходдер төркөмө ҡаҙыу эштәренә бик ентекле ҡарай. Меллаарт төркөмө 200-ҙән ашыу бинаны 4 йыл эсендә ҡаҙып бөтһә, әлеге төркөм тәүге бер нисә йылда йыл һайын бер йәки ике бинаны ғына ҡаҙып сығарған 2006 йылғы миҙгелдә халыҡ-ара һәм дисциплина-ара ҡаҙыу эштәрендә 230 кеше ҡатнашты, был донъялағы шуға оҡшаш сараларҙың иң ҙурҙарының береһе булды. Археологик ҡаҙылмаларҙы финанслау өсөн Иэн Ходдер бағыусы компанияларҙың (Boeing, Fiat, British Airways, Shell) хеҙмәттәре менән файҙалана, шулай уҡ археологик экспедицияларҙа урындағы халыҡ ҡатнаша.
Датаһы һәм размеры
Төрлө сығанаҡтар ауылға нигеҙ һалыныуҙың төрлө даталары тураһында һөйләй. Меллаарт тикшергән ҡатламдар уларға б. э. т. 6250 йылдан б. э. т. 5400 йылға тиклем датаһы менән билдәләнә. Иэн Ходдер билдәләүенсә, 18 археологик ҡатлам тикшеренеүҙәре буйынса, был торама 1400 йыл (б. э. т. 7000 йыл һәм б. э. т. 6000 йыл араһында) дауамында булдырылған. Һуңғы мәғлүмәттәр буйынса, дата б. э. т. 7400 йылдан б. э. т. 5600 йылға тиклем күрһәтелә.
Ҡоролмалар һәм артефакттар
Чаталһөйүк ҡалҡыулығын халыҡ быуаттар дауамында иҫке йорттар өҫтөндә яңы йорттар төҙөү юлы менән барлыҡҡа килтергән. Был әлеге ваҡытта 17 метр бейеклегендәге археологик ҡатламды тәшкил итә. Өйҙәр бик яҡын торғанға, улар араһынан үтеп йөрөү мөмкинлеге лә булмай. Шулай уҡ йорттарҙың ишектәре булмаған, күп осраҡта инеү урыны ҡыйыҡтан һалынған, унда йорттарҙың эске яғынан да, тышҡы яғынан да баҫҡыстар һалынған, шуға күрә «ҡала хәрәкәте», күрәһең, бина ҡыйыҡтарынан үткән. Инеү урыны шулай уҡ саф һауа үтеп инеү, торбалары булмаған асыҡ усаҡтарҙан төтөн сығарыу өсөн берҙән-бер елләтеү уйымы булды. Чаталһөйүккә оҡшаш хәҙерге ҡасабалар — төньяҡ Америка индейҙарының пуэблоһы һәм Көнбайыш Африкалағы Мали догондары ҡасабалары.
Өйҙәрҙең биҙәлеше
Йорттар шулай уҡ «ҡәбер» итеп файҙаланылған: уларҙың күбеһендә ҡәбер табылған. Өйҙәрҙең береһендә 68 кеше ерләнгән. Мәйеттәрҙе иҙән аҫтына, йышыраҡ усаҡ һәм башҡа эске ҡалҡыулыҡтар аҫтына, бүләктәре: аҫыл һәм ярым аҫыл таштар, ҡорал, туҡымалар, ағас һауыттар менән бергә ерләгәндәр. Бындай тәжрибә XX быуатҡа тиклем полинезияның Тикопиа утрауында күҙәтелгән. Мәрхүмдәрҙең кәүҙәләрен ентекле итеп биләгәндәр һәм йыш ҡына үрелгән кәрзиндәргә һалғандар йәки ҡамыш маттар менән урағандар. Һөлдә йыш ҡына өлөштәргә бүленгәнлектән, ерләр алдынан мәйетте оҙаҡҡа асыҡ һауала тотҡандар, һуңынан һөйәктәрен генә ерләгәндәрҙер, тип фаразлайҙар. Ҡайһы берҙә баш һөйәктәрен, ниндәйҙер йолала файҙаланыу өсөндөр, айырғандар, һәм уларҙы тораманың башҡа урындарында тапҡандар. Йорттарҙың өстән бер өлөшөндә үгеҙ башы скульптуралары менән биҙәлгән, һәм башҡаларға ҡарағанда матурыраҡ. Был бүлмәләрҙе Джеймс Меллаарт «изге урын» (святилища) тип фаразлаған. Меллаарт төркөмө убаның көньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге ҙур булмаған участканы ҡаҙған ып алған, һәм «изге урындың» күп булыуы сәбәпле, Мелаарт был биләмәләрҙең был өлөшө ҡанбабалар (жреческий) урынына оҡшаған тип иҫәпләгән. Б. э. т. 6200 йыл тип билдәләнгән «изге урындың» стеналарында үгеҙ баш һөйәктәре артында дүрт кешенең баш һөйәге табылған. Иэн Ходдер төркөмө көнсығыш ҡалҡыулығында төрлө урынды ҡаҙған һәм шулай уҡ бер нисә «изге урын» тапҡан. Ауылдың көньяҡ-көнбайыш өлөшө фәҡәт ҡанбабаларҙыҡы ғына булмаған. Шуға бәйле Меллаарт бер версия тәҡдим иткән: уға ярашлы, йорттар «ябай» һәм «изге» йорттарға бүленә. Яңы анализ был йорттарҙың ике төрө араһында айырымлау һыҙаты булыуын күрһәтте. Бынан тыш, микроморфологик анализ «изге урындарҙа» көнкүреш эшмәкәрлеге алып барылыуын раҫлай. Шулай итеп, был йорттар изге йорт булмаған.
Артефакттар һәм биҙәүестәр
Икенсе фреска бөгөлгән предметты, бәлки, йәйә тотоп эшләп йөрөгән (бейегән) кешене күрһәтә. Кеше леопард тиреһенән тегелгән янбаш бәйләмесе кейгән. Йыртҡыс ҡоштарҙы — ҡоҙғондарҙы — һүрәтләгән фрескалар бар. Йыртҡыстар эргәһендә башһыҙ кешеләр күрһәтелгән һүрәттәр ҙә осрай.
Әһәмиәте
Үҙенең ҙурлығы, архитектураһы, фрескалары һәм рельефтары арҡаһында Чаталһөйүк йыш ҡына «өр-яңы археологик табыш» тип ҡылыҡһырлана. Быға тиклем ҡайһы бер ғалимдар Чаталһөйүкте донъялағы иң боронғо ҡала, иртә игенселек ҡасабаһы һәм заманының иң ҙур тораҡ пункты тип иҫәпләгән. Әммә әлеге ваҡытта иң боронғо ҡала тип Иерихон иҫәпләнә, ә Сүриәнең төньяғында Тель Абу-Хурейрҙа ауыл хужалығының иң боронғо эҙҙәре табылған. Үҙәк Анатолияла Чаталһөйүк шулай уҡ боронғо ауыл хужалығы үҙәге һаналмай, мәҫәлән, Ашыҡлыһөйүктә б. э. т. 8400 йылғы культуралы үҫемлек эҙҙәре табылған. Ләкин Меллаарт үҙ ҡаҙылмалары менән Уңдырышлы ярым ай (Левант һәм Месопотамия) неолит революцияһының берҙән-бер үҙәге булмауын иҫбатланы. Элек археологтар Анатолия ауыл общиналары барлыҡҡа килерлек уңдырышлы тупраҡ буласағын фаразлап та ҡарамаған.
Чаталһөйүк торама булараҡ
Әлегә кешеләрҙең ни өсөн тап ошо урынды һайлауы аңлашылмай. Теорияларҙың береһендә белдереүҙәренсә, кеше ошондағы ауыл хужалығы алып барыуға бәйле ерҙәргә күсеп ултырған, әммә Ашыҡлыһөйүк торамаһындағы табыштар күпселек үҫемлектәрҙең һәм хайуандарҙың йүнләп ҡулға эйәләштерелмәүен һәм ҡасабаның һунарсылыҡ-йыйыу мәҙәниәте менән йәшәүен күрһәтә. Башҡа археологтар уйлауынса, урын һайлау утилитар сәбәптәргә түгел, ә кешеләрҙең тап ошо урынға өҫтөнлөк биреүенә бәйле булған.
Шулай уҡ кешеләрҙең ни өсөн Чаталһөйүкте ҡалдырғандары аңлашылмай. Урындағы тирә-яҡ мөхиттең емерелеүе һөҙөмтәһендә, эзбизле йорттар төҙөү өсөн ағасты артыҡ файҙаланыу арҡаһында, ҡайһы бер археологтар 8 мең йыл элек ауылдарҙың күпләп кәмеүен күҙаллай. Әммә был теория Чаталһөйүктең йәш ҡатламдары асҡан табыштар нигеҙендә кире ҡағыла — унда бындай төҙөлөш ысулы ҡулланылмаған.
Палеогенетика
1885 °F.84 өлгөһөндә (б. э. т. 6825-6635 йылдар) K1a һәм Y-хромосомную гаплогруппу G2a2a1 митохондриаль гаплотөркөмө билдәләнә. 2033 °F.84/86 өлгөһөндә (б. э. т. 6690—6590 йылдар) H2a2a1d и Y-хромосомную гаплогруппу H3a1 митохондриаль гаплотөркөмө, 2779 °F.265 өлгөһөндө H2a2a и Y-хромосомную гаплогруппу C1a2 митохондриаль гаплотөркөмө, 5357 °F.576 өлгөһөндә (б. э. т. 7035—6680 йылдар) N1a1a1 и Y-хромосомную гаплогруппу C1a2 митохондриаль гаплотөркөмө билдәләнә. Шулай уҡ K1a (n=3), K1a4, K1a4b, K1a17, K1b1, T2, T2c1, T2e митохондриаль гаплотөркөмдәре билдәләнә.
Музей
Урын, мәҫәлән, Коньялағы Мәүләнә музейы кеүек, бик популяр түгел, ләкин Чаталһөйүккә ҡыҙыҡһыныу йылдан-йыл арта бара, унда 13 мең самаһы кеше йөрөй Чаталһөйүк бер нисә йыл дауамында Төркиәнең яҡынса исемлегендә ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелде һәм 2012 йылда ҡабул ителде.
Китап
Үҫеш менән Мәғлүмәт технологиялары үҫеше менән, электрон китаптар —баҫма китаптарҙың компьютерҙан йәки махсус ҡоролмаларҙан уҡырға мөмкин булған электрон версиялары киң таралыу ала бара. 2013 йылда электрон китаптар китап баҙарының иҫәбенән 30%-ын һәм хаҡынан —14%-ын тәшкил итте.
Этимологияһы
Къniga праславян һүҙенең килеп сығыу ихтималлығы фараздары:
Бакунин Александр Васильевич
Биографияһы
1951—1978 йылдарҙа С. М. Киров исемендәге Урал политехник институтында педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә: 1951—1954 йылдарҙа — ассистент, 1954—1958 йылдарҙа — марксизм-ленинизм кафедраһы уҡытыусыһы, 1958—1962 йылдарҙа — КПСС тарихы кафедраһы доценты, 1962 −1964, 1966—1976 йылдарҙа — КПСС тарихы кафедраһы мөдире, 1964—1966 йылдрҙа — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1976—1978 йылдарҙа — КПСС тарихы кафедраһы профессоры. 1955—1956 йылдарҙа М. В. Ломоносов исемендәге МДУ ҡарамағындағы ижтимағи фәндәр уҡытыусыларының квалификацияһын күтәреү институтында белемен камиллаштыра.
1956 йылда — тарих фәндәре кандидаты, 1968 йылда тарих фәндәре докторы дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 1959 йылда — доцент, 1969 йылда профессор ғилми исеме бирелә.
Фәнни һәм педагогик эшмәкәрлегенән тыш, ижтимағи-сәйәси эшмәкәрлек менән шөғөлләнә: 1946—1949 йылдарҙа ТПИ һәм А. М. Горький исемендәге Урал дәүләт университетының комсомол комитеты секретары урынбаҫары була, 1952 −1978 йылдарҙа — Свердловск ҡалаһының Киров районы КПСС район комитеты ағзаһы, штаттан тыш лектор, КПСС-тың Свердловск өлкә комитеты фәнни-методик советы ағзаһы, «Китап яратыусылар» йәмғиәтенең «Сәйәси китап» секцияһы рәйесе, СССР тарихсыларының милли комитеты ағзаһы. 1954—1962 йылдарҙа УПИ партия комитеты секретары була. 1960—1961 йылдарҙа — КПСС-тың Свердловск ҡала комитеты ағзаһы. 1979—1980, 1984—1985 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Урал ғилми үҙәге Иҡтисад институтының партия бюроһы ағзаһы. 1970—1990 йылдарҙа — РСФСР-ҙың «КПСС һәм фәнни-техник прогресс» Проблемалы советы етәксеһе, КПСС Үҙәк комитеты ҡарамағындағы Марксизм-ленинизм институт эргәһендәге КПСС тарихы буйынса Бөтә Союз координация советы ағзаһы, УрДУ-ның докторлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса махсуслашҡан советының рәйес урынбаҫары.
Китап
Гутенберг
Китаптар сағыштырмаса алырлыҡ булһа ла, күп кеше өсөн һаман үтә ҡиммәт булған. Тексты йөҙәрләгән йә меңләгән оҡшаш экземплярҙарҙа нығытыу күсереп яҙғанда барлыҡҡа килерлек хаталарҙан һәм боҙоп биреүҙәрҙән азат булған ныҡлы редакциялы әҫәрҙәр баҫылыу мөмкинлеген биргән.
Китаптарҙы һаҡлау
XIX быуаттың икенсе яртыһынан ҡағыҙҙы целлюлозанан эшләй башлағандар. Мәктәп дәреслектәре һәм китаптар күмәк кеше һатып алырлыҡ була, халыҡ байлығына әйләнә. Әммә ул ҡағыҙҙа яйлап ҡына үҙ есемен яндырыу сифатына эйә кислота булған. Хәҙерге заман китапханалары иҫке китаптарҙағы кислоталарҙы нейтралләштереү буйынса сара күрергә тейештәр. 1850-се йылдарҙан алып 1950-се йылдарға тиклем баҫылған китаптар шундай күренешкә эйә.
Китаптарҙың йәмғиәттәге роле
Урыҫ яҙыусыһы Максим Горький кәңәше:
Геральдикала
Китап — территориаль, ырыу һәм сиркәү геральдикаһында киң таралған яһалма геральдик булмаған фигура. Китап фигураһы йыш осраҡта:
Сәлмәнов Салауат Рафиҡ улы
Биографияһы
Музыка мәктәбен, сәнғәт училищеһын тамамлағас, Мәскәүҙәге Гнесиндар исемендәге Музыкаль педагогик институтҡа уҡырға инә. Пейко Николай Иванович класында уҡый (Мәскәү). 1979 йылда уҡыуын тик юғары билдәләогә генә тамамлай.
1979—1988 йылдарҙа Учалы музыҡа учищеһында эшләй. Тап ошонда уның педагог һәм музыка белгесе булараҡ хеҙмәт юлы башлана.
Ижади эшмәкәрлеге
Ш. Бикмөхәмәтов етәкселегендә башҡарылған хор циклы Финляндияла уҙған конкурс-фестивалдә 3-сө урынды яулай (2002).
2008 йылда уға «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙан­ған сәнғәт эшмәкәре» исеме бирелә.
Кәрешкә (үҫемлек)
Тамыр системаһы үҙәкле, азот туплаусы бүлбеләре бар. Ботаҡтары нәҙәк, 1 метрға тиклем оҙонлыкта, япраҡтары пар ҡаурый һамаҡ, 4-10 пар япраҡсыҡ һәм икегә айырылған мыйыҡсалы. Япраҡ ҡыуышлығында сәскәләре 1-3 әр була, үҙенән һеркәләнә, таждары төрлө төҫтә - аҡһыл шәмәхә, ҡуйы ҡыҙыл, алһыу, аҡ. Емеше − 4-10 яҫы орлоҡло ҡуҙаҡ, 1000 орлоҡтоң авырлыгы 50-60 г. Мал аҙығы үҫемлеге, еңел үҙләштерелә торған йәшел масса һәм 35%-ҡа тиклем аҡһымлы бөртөк бирә. Бесән, сенаж, үлән оно булараҡ ҡулланыла; һаламы һәм кәбәге лә мал аҙығы итеп файҙаланыла. Кәрешкә көн яҡтылығы оҙон ваҡытта үҫә, тупраҡҡа һәм йылылыҡка талапсан түгел, дым ярата. Ҡоро йылдарҙа уңышы кәмей. Тупраҡ шарттарын яҡшыртҡанда: ашлама, известь кереткәндә, тупраҡты тирән эшкәрткәндә, һыу режимын көйләгәндә яҡшыраҡ үҫә. Күп осраҡта һоло һ.б. мал аҙығы культуралары ҡатнашында үҫтерелә. Ашламалар (яртылаш серегән йә иһә тулыһынса серегән тиреҫ, минераль ашламалар) 1 гектарҙан 30-35 т йәшел масса йә иһә 2,5-3 т бөртөк алыу маҡсаты ҡуйып керетелә. Кәрешкәнең 1 т йәшел массаһы тупраҡтан 3,5-4 кг азот (ҡатнашмалағы культуралар нисбәтенә бәйле), 1-1,3 кг Р2О5, 3-4 кг К2О үзләштерә, 1 т бөртөк, тиңдәшле рәүештә, 60-65, 15-20 һәм 15-20 кг.
Ямбол
Урта быуаттар
Ямбол —  Көнсығыш Болгарияла  Тунджа йылғаһы буйындағы ҡала. Андрианополдән Балҡандарға артылыш аша юлда урынлашып, ҡала Византия һәм Болгария араһындағы һуғыштарҙа, шулай уҡ дала илбаҫарҙары менән бәрелештәрҙә  мөһим роль уйнай. Ҡаланы 705 йылда Юстиниан II Болгарияға тапшыра, әммә уны  VIII быуат уртаһында Константин V баҫып ала, һәм  812 йылда Крум  тарафынан кире ҡағыла. Иоанн I Цимисхий 971 йылда ҡаланы яулап алғандан һуң, ул  ике быуат дауамында византиялылар ҡулында ҡала. 1049 йылда византия хәрби етәксеһе Константин Арианит Ямбол янында бәшнәктәр тарафынан ҡыйратыла, ә  1093/4 йылдарҙа ҡала ҡыпсаҡтарға бирелә,  улар уны ҡыҫҡа ваҡытҡа ғына тота. 1190 йылдар тирәһендә ҡала Икенсе Болгар батшалығы составына инә. XIII быуат аҙағында Ямбол бер нисә тапҡыр ҡулдан-ҡулға күсә; XIV быуат дауамында ул  болгар сиге эсендә ҡала, хәйер, ул ваҡытта ике тапҡыр уны ҡыҫҡа ваҡытҡа византиялылар биләй. Яҙыуҙа  1356/7 йылдарҙа  Иван Александр тарафынан сиктәрҙе билдәләү өсөн колонналар ҡоролоуы тураһында әйтелә. 1373 йылда Ямболды төрөк- ғосмандар яулап ала.
Кишкинский Исток
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Н. М. Карамзин һәйкәле (Ульяновск)
'''Н. М. Карамзин һәйкәле''' — Сембер ҡалаһындағы монумент, 1845 йылда Сембер губернаһында тыуған урыҫ яҙыусыһы һәм тарихсыһы Николай Михайлович Карамзин хөрмәтенә ҡуйылған. Һәйкәл проектының авторы — скульптор Самуил Иванович Гальберг.
Монумент асылыу тарихы
13 июнь 1833 йылдың 13 июнендә Сембер губернаторы А. М. Загряжский ҡаланың 38 дворяны исеменән император Николай I Сембер ҡалаһында Н. М. Карамзинға һәйкәл төҙөү тураһында һәм бының өсөн дөйөм империя буйынса аҡса йыйыуҙы һорап ғариза ебәргән. Тиҙҙән ул ризалыҡ ала, байтаҡ аҡса йыйыла, әммә һәйкәлде нисек итеп төҙөүҙе ҡабул итеү оҙаҡҡа һуҙыла.
Һәйкәлдең артабанғы тарихы
Һәйкәл тәүҙә ағас рәшәткә менән уратыла, ә 1855 йылда Аврора Карловна Карамзина, тарихсының Ҡырым һуғышында һәләк булған өлкән улы Андрей Николаевичтың тол ҡатыны, уның иҫтәлегенә ҡуйылған һәйкәлде баҡыр остар ҡуйылған бай тимер рәшәткәләр менән уратып ҡуйҙырған. Семберҙәге ҙур янғындан һуң һәйкәл янындағы майҙанда скверҙар булдырыла һәм сквер таш нигеҙҙә торған суйын рәшәткәләр менән уратыла.
Әл-Фәджр сүрәһе
Ғәрәпсәһе
2.وَلَيَالٍ عَشْ
9.وَثَمُودَ الَّذِينَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ
15.فَأَمَّا الْإِنسَانُ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ
19.وَتَأْكُلُونَ التُّرَاثَ أَكْلًا لَّمًّا
29. فَادْخُلِي فِي عِبَادِي
Транскрипцияһы
1. Үәл-фәджр. 2. Үә ләйәәлин ғәшр. 3. Үә-шшәфғи үәл-үәтр. 4. Үә-лләйли иҙәә йәср. 5.Һәл фии ҙәәликә ҡасәмүл-лиҙии хиджр. 6.Ә ләм тәра кәйфә фәғәлә раббүкә биғәәд. 7. Ирамә ҙәәтил-ғимәәд. 8. Әлләти ләм йухләҡ миҫлүһәә фил-биләәд. 9. Үә-ҫәмүүдә-лләҙиинә джәәбүү-ссахра бил-үәәд. 10. Үә Фирғәүнә ҙил-әүтәәд. 11. Әлләҙиинә тағау фил-биләәд. 12. Фә'әкҫәруу фииһәл-фәсәәд. 13. Фәсаббә ғәләйһим раббүкә сәүта ғәҙәәб.14. Иннә раббәкә ләбил-мирсаад. 15. Фә'әммәл-иңсәәнү иҙәә мәбтәләәһү раббүһү фә'әкрамәһү үә нәғмәһү фәйәҡуулү раббии әкрамән. 16. Үә әммәә иҙәә мәбтәләәһү фәҡадара ғәләйһи ризҡаһу фәйәҡуулү раббии әһәәнән. 17. Кәлләә бәл ләә түкримүүнәл-йәтиим. 18. Үә ләә тәхаад-дуунә ғәләә тағәәмил-мискиин. 19. Үә тәькүлүүнә-ттурааҫә әкләл-ләммә. 20. Үә түхиббүүнәл-мәәлә хүббәң джәммәә. 21. Кәлләә иҙәә дүккәтил-арду дәккәң-дәккә. 22. Үә джә'ә раббүкә үәл-мәләкү саффәң-саффә. 23. Үә джии'ә йәүмә'иҙим-биджәһәннәмә йәүмә'иҙии-йәтәҙәккәруль-иңсәәнү үә әннәә ләһү-ҙҙикраа. 24.Йәҡуулү йәә ләйтәнии ҡаддәмтү лихйәәтии. 25. Фәйәүмә'иҙил-ләә йүғәҙҙибү ғәҙәәбаһү әхәд. 26. Үә ләә йүүҫиҡу үәҫәәҡаһү әхәд. 27. Йәә әййәтүһә-ннәфсүл-мутмә'иннәһ. 28. Ирджиғии иләә раббикә раадыийәтәм-мардыиийәһ. 29. Йәдхулии фии ғәбәәдии. 30. Үәдхулии джәннәтии.
Мортазин Әхмәҙей Фәүәрис улы
Биографияһы
Хәрби хеҙмәттән һуң Әхмәҙей Мортазин Верхнеурал өйәҙе советы ағзаһы итеп һайлана. Күбәләк-Тиләү улысында совет власын урынлаштырыуҙа ҡатнаша. «1918 йылда мин Верхнеурал ҡала өйәҙ советында хеҙмәт иттем. Шул уҡ йылда өйәҙ советы мине Мәскәүгә съезға ебәрҙе һәм Мәскәүгә китеп барышлай Өфө тирәһендә мине аҡтар тотоп алдылар, улар мине Верхнеуралға оҙаттылар», — тип яҙа үҙе тураһында Ә. Мортазин.
Магомаева Айшәт Әхмәт ҡыҙы
Биографияһы
Уның театр карьераһының төп өлөшө Чимкент урыҫ драма театрында уҙа. Айшет бик күп спектаклдәрҙә уйнай, улар араһында «Принцесса Турандот» «Кроткая», «Чёрные розы» кеүек спектаклдәр була. Ҡайһы бер мәғлүмәттәргә ҡарағанда, был театрҙың төп башҡарыусыһы булған, ә ул ҡатнашҡан «Грушенька» спектакле йылдар дауамында аншлаг менән барған.
Юрец
Юрец — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Камчала
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡояш (күл)
Ҡояш (Куя́ш - Рәсәйҙәге Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районындағы күл.
1906 йылдан 1907 йылға васыят
«1906 йылдан 1907 йылға васыят» шиғыры
Урынһыҙ: «Мин һеҙгә баш», — тигән кеше Саф ҡояшҡа бысраҡ ҡулдан төшөрҙө кер, — тип үҙгәртелгән «1906 йылдан 1907 йылға васыят» шиғыры шулай уҡ Мәжит Ғафури ижады буйынса сығарылған 1950 йылғы йыйынтығының 13-сө битендә һәм 1954 йылғы йыйынтығының 6-сы томында 62-се биттә баҫылған. Шағир иҫән саҡта донъя күргән шиғри йыйынтыҡтарында уның был әҫәре күренмәй. 1906 йылдан 1907 йылға васыят
Силәбе-Үҙәк
Тарихы
Тимер юлы төҙөлөшө ҡала үҫеше өсөн ҙур этәргес була. Силәбе үҙенсәлекле «Себер ҡапҡа»һына әйләнә.
Ҡоро Перекопка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡаштаҡ (Силәбе өлкәһе)
Географияһы
Ҡаштаҡ ауылы, бөтә Силәбе өлкәһе кеүек үк, МСК+2 сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. UTC ваҡытына (Өфө ваҡыты) ҡарата ҡулланыу ваҡытының айырмаһы сағыштырмаса +5:00 сәғәт тәшкил итә.
Кыпа-Тюнамбель-Кы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Яманһары (Көйөргәҙе районы)
Демография
Халыҡ динамикаһы :
Географик урыны
Арауыҡ алыҫлығы: [2]
Курташин Владимир Егорович
Биографияһы
Төп эшмәкәрлегенән тыш башҡа ижтимағи-сәйәси эш менән шөғөлләнә: хеҙмәтсәндәрҙең Балашиха ҡала Советы депутаты, СССР Юғары Советы Президиумы ағзаһы һәм СССР Юғары Советы союзы советының Сәнәғәтте, энергетиканы, техниканы һәм технологияларҙы үҫтереү мәсьәләләре буйынса комиссия рәйесе була. 1989—1991 йылдарҙа — СССР халыҡ депутаты, СССР-ҙың ауыр машиналар эшләүселәре профсоюзы үҙәк комитетын президиумы ағзаһы. 1990 йылдарҙа «Йортобоҙ — Рәсәй» сәйәси берекмәһендә тора.
Ново-Место
Халҡы — 22 415 кеше (2002 йыл) тәшкил итә. Ново-Место ҡалаһы австрия герцогы Рудольф IV тарафынан 1365 йылдың 7 апрелендә Рудольфово (Rudolfovo) исеме аҫтында барлыҡҡа килгән. Беренсе донъя һуғышынан һуң һәм Австро-Венгрия тарҡалғандан һуң ҡаланың рәсми исеме итеп Ново-Место алына.
Хөрмә
Емештәрен ҡулланыу
Хөрмә целлюлозаһы бактерицид үҙенсәлектәренә эйә, шуға күрә эпидемия ваҡытында уны туҡланыу рационына индереү дөйөм дауалауға булышлыҡ итә. Ҡайһы бер илдәрҙә икегә бүлгән хөрмәне тән бешеүенә  һәм яраларға ҡарата ҡулланыла. Хөрмә физик яҡтан йонсоғанда файҙалы. Емештәрҙең ҡаты «ҡойроғонан» төнәтмә энуризды дауалай.
Павлов эте һәйкәле (Санкт-Петербург)
Тарих
Һәйкәл академик И. П. Павлов башланғысы буйынса ойошторолған. Уның фекере буйынса, һәйкәл юғары нервы эшмәкәрлеге физиологияһына эксперименттар үткәреүҙең төп объекты булған эттең әһәмиәтен билдәләй.
Әл-Бәләд сүрәһе
Ғәрәпсәһе
19وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا هُمْ أَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ
Транскрипцияһы
Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
Ҡарама
Милли символикала
Башҡорттарҙың һәр ырыуының үҙ ағасы бар, быларҙы заманында Сыңғыҙхан тәғәйенләгән. Ҡарама - ҡатай ырыуының бәкәтин тармағы ағасы тип фараз ителә.
Әл-Бәләд сүрәһе
Транскрипцияһы
10. Үә һәдәйнәәһү-ннәдждәйн
11. Фәләҡ-тәхәмәл-ғәҡабәһ.
Мәғәнәһе
17. Шунан һуң ул иман килтергәндәрҙән һәм сабырлыҡты ҡушыусыларҙан, һәм мәрхәмәтлекте ҡушыусыларҙан булыр.
Фрейя (алиһә)
Сифаттары
Фрейя ван тигән илаһтар нәҫеленән. Ул — ван Ньёрд ҡыҙы. Ньёрд — Одиндың ҡыяматлыҡ улы; Ньёрдты вандар менән астар солох төҙөгәндән һуң вандар күктәге Асгардта аманат итеп ҡалдыра.
Вандар үҙ илдәре- Ванахеймда йәшәй, ул, «Инглингтар тураһында сагала» әйтелгәнсә, Ҡара диңгеҙҙән төньяҡта Ванаквисль (Дон) йылғаһынан көнбайыштараҡ урынлашҡан.
Гармун
Гармун (гармошка, ἁρμονικός — матур яңғырашлы, ауаздаш) — баҫмаҡлы, күрекле музыка ҡоралы.
Гроссензее (Тюрингия)
Гроссензее (Тюрингия) (Großensee (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 204 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,27 км2. Диңгеҙ кимәленән 236 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99837 һәм автомобиль коды — WAK.
Моталлапов Ишбирҙе Юлдашбай улы
Биографияһы
1812 йылғы Ватан һуғышында Моталлап старшинаның нәҫеленән 9 яугир ҡатнашыуы билдәле. Иҫән ауылынан был һуғышта тағы ла Бурансы Ҡаҙаҡбаев, Иҫәнғол Һаҡаев һәм Мөхәмәтәмин Ҡотановтар ҡатнаша һәм ике көмөш миҙал менән бүләкләнә.
Һуғыштан һуң Ишбирҙе Моталлапов Рәсәй империяһының Ырымбур сик буйы һыҙығында хәрби хеҙмәтен дауам итә. 1839 йылда Перовский командалыҡ иткән Урта Азия походында ҡатнаша. Ишбирҙенең данлы хәрби традицияларын дауам итеп, Хажғәле Ишбирҙин ауылдашы Хәлил Әминев менән Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша һәм күрһәткән батырлыҡтары өсөн хәрби миҙал менән бүләкләнә.
Ягрыш (Шонга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Кыпа-Хэй-Кы (Хэй-Кы ҡушылдығы)
Кыпа-Хэй-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Хэй-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Әш-Шәмс сүрәһе
Ғәрәпсәһе
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
9 قَدْ أَفْلَحَ مَن زَكَّاهَا
10 وَقَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا
12إِذِ انبَعَثَ أَشْقَاهَا