cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сүриә һуғыштары
Беренсе Сүриә һуғышы (б. э. т. 274—271)
Һуғыш Птолемей II-нең еңеүе менән тамамлана. Һуғыш башында Антиох I Сүриәнең яр буйы һыҙатында һәм Анатолияның көньяғында Птолемейҙарҙың ерҙәрен баҫып алған була. Б. э. т. 271 йылға Птолемей II уларҙы ҡайтарып ала, хакимлығын иһә Карияға һәм Киликияның ҙур өлөшөнәсә киңәйтә. Һуғыш һөҙөмтәһендә Финикия (Сүриә яр буйының төньяғы), Анатолияның ҙур өлөшө һәм Киклад утрауҙары Мысырға күсә. Шул уҡ ваҡытта, Птолемей II көнсығышта һуғышып йөрөгәндә, уның ҡәрҙәше Магас Киренаикала бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. Был өлкә б. э. т. 250 йылға тиклем бойондороҡһоҙ була, шунан ҡабат Птолемейҙар батшалығына ҡушыла.
Өсөнсө Сүриә һуғышы (б. э. т. 246—241)
Селевкиҙар өсөн һуғыш насар тамамлана: Мысырға Сүриәнең бер өлөшөн бирергә тура килә, Анатолияла ғәмәлдә Антиох Гиеракс хакимлыҡ итә (һуңыраҡ был территорияларҙы Пергам батшаһы Аттал I баҫып ала), элекке көнсығыш провинциялар Бактрия менән Парфия бойондороҡһоҙ хакимдар ҡулында була.
Суходрев (Шань ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Морозов Савва Тимофеевич
Биографияһы
Савва Тимофеевич Морозов 1862 йылдың 15 февралендә Рәсәй империяһының Мәскәү губернаһы Богородский өйәҙе Зуево ауылында тыуған,старообрядсы сауҙагәр ғаиләһенән, почётлы граждандар нәҫеленән.
1881 йылда тәбиғи бүлегенә Император Мәскәү университетының физика-математика факультетына уҡырға инә, һәм уны 1887 йылда химик дипломы менән тамамлай. Был йылдарҙа әһәмиәтле хеҙмәт — буяу тураһында тикшеренеү эшен яҙған, ә һуңғараҡ Менделеев менән аралашҡан.
1885—1887 йылдарҙа ул Кембридж университетында (Бөйөк Британия) химия фәнен өйрәнгән, бер үк ваҡытта инглиз фабрикаларында туҡыу эшен (Манчестерҙа) ойоштороу серҙәре менән танышҡан.
1886 йылдан «Савва Морозов улы һәм Ко» тип аталған Никольский Ширҡәте мануфактураһының ойоштороусы директоры. Никольский мануфактураһы, продукция сифаты яҡшы булғаны өсөн, һанап бөтөрмәҫлек төрлө диплом һәм миҙалдар яулаған. Рус матбуғаты Савва Морозовты «сауҙагәрҙәр воеводаһы» тип атаған. Түбәнге Новгородта үткән Бөтә Рәсәй сәнәғәт күргәҙмәһендә һәм йәрминкәһендә Морозов, йәрминкә комитеты рәйесе булараҡ, батшаға икмәк-тоҙ тотторған. Ә һуңғараҡ «Макарий» йәрминкәһе янында тәүәккәл телмәр тотҡан. Савва Тимофеевичтың был аҡыллы һүҙҙәре хәҙер вариҫтарға васыят булып яңғыраған тип ҡабул ителә: «Байлығы мул булған рус еренә һәм рус халҡына сит ерҙәр ҡаҙнаһына һәм сит халыҡҡа яһаҡ түләүсе (бурыслы) булыу төҫ түгел… Рәсәй, үҙенең тәбиғи байлығы, халҡының иҫ киткес зирәклеге, эшсе халҡының һирәк осрай торған сыҙамлығы арҡаһында, Европа илдәре араһында сәнәғәт буйынса иң беренсе булыуы мөмкин һәм беренсе булырға тейеш». Беҙҙең бөйөк яҡташыбыҙҙың был телмәрен Суворин ҡырҡа тәнҡитләгән, әммә сәнәғәт һәм сауҙаның күренекле вәкилдәре тулыһынса Савва Тимофеевичты хуплаған.
Ул эшен бик яратҡан һәм һәр ваҡыт: «Мин Декарттың был формулировкаһы менән риза түгел. Фекерләү — үҙ-үҙенә йомолған процесс. Ул уңышһыҙ булып һәм кешеләргә билдәһеҙ ҡалып, тышҡа сыҡмауы мөмкин. Беҙ, фекерләү үҙенең серле асылында нимә икәнен белмәһәк тә, уның сиктәренең ҡайҙа икәнен беләбеҙ… Мин әйтәм: эшләем икән, тимәк, бармын. Минең өсөн: фәҡәт хеҙмәт кенә донъяны һәм минең аңымды киңәйтә, байыта икәне билдәле» (49 б.) тип әйтер булған.
1890 йылда Морозов Уралда Пермь губернаһы Всеволод-Вильва ҡасабаһында имение һатып алған. Химик реактивтар етештереү сеймалы урман булыуы уның төп маҡсаты булған. Реактивтар мануфактура етештереүендә ҡулланылған яңы буяуҙар булдырыу өсөн кәрәк булған. Всеволод-Вильвала Савва Морозов элекке тимер эшләү заводын химия заводы итеп үҙгәртеп ҡорған. Ивака йылғаһында шундай уҡ йүнәлештәге тағы ла бер завод асҡан. Икеһенең дә баш инженеры Б И. Збарский булған.
XX быуат башында либераль хәрәкәт, лидерҙары менән мөнәсәбәттәрен яйға һалған, уның 1893—1898 йылдарҙа ҡатыны З. Г. Морозоваға инселәгән Спиридоновка урамындағы йортонда земцы-конституционалистарҙың ярым йәшерен ултырыштары үткән.
Морозов үҙенең көсһөҙлөгөнә һәм нимәлер үҙгәртә алмауына ныҡ үртәнгән. Ул күп ваҡытын, бер кемде лә күргеһе килмәйенсә, яңғыҙлыҡта уҙғарған. По Мәскәү буйлап уның аҡылдан яҙыуы тураһында ғәйбәт таралған. По настоянию жены и матери Морозовтың ҡатыны һәм әсәһе талабы буйынса, 1905 йылдың 15 апрелендә врачтар Г. И. Россолимо, Ф. А. Гриневский һәм Н. Н. Селивановский ҡатнашлығында консилиум саҡырылған. Консилиум Савва Морозовтың сирен «''артыҡ ныҡ ярһыу, тынғыһыҙланыу һәм йоҡоһоҙлоҡ, күңел төшөнкөлөгө, һағыш һ. б. өйәнәктәрендә сағылған ауыр дөйөм нервы боҙолоуы''» тигән һығымтаға килгән. Морозовты Европаға дауаланырға ебәреү тәҡдиме индерелгән.
Бикмөхәмәт (исем)
Фамилияла һәм атаһының исемендә
Ғәлиев Әлмөхәмәт Бикмөхәмәт улы (Галеев Альмухамед Бикмухамедович) (1904 йыл, — ) — СССР Хәрби көстәре хеҙмәткәре, кадрҙағы офицер. 1926 йылдан Эшсе-крәҫтиәндәр Ҡыҙыл Армияһында. 1942 йылдан Эске эштәр халыҡ комиссариатының 18-се уҡсылар бригадаһының 292-се уҡсылар полкының автоматчиктар ротаһы командиры. 1944 йылдың 7 июленән 121-се уҡсылар дивизияһының 340-сы гвардия уҡсылар полкының батальон командиры урынбаҫары. Висла-Одер операцияһында ҡатнашҡан. 1945 йылдың 6 февралендә һәләк булған.
Вочь-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
УФТИ эше
УФТИ эше — 1935—1938 йылдарҙағы Украин физика-техник институты (Харьков) физиктарына ҡаршы йүнәлтелгән репрессиялар өсөн дөйөм атама.
Тарихы
Бөтәһе репрессия йылдарында УФТИ хеҙмәткәрҙәренән 16 кеше зыян күрә. Беренсе булып М. А. Корец ҡулға алына, әммә ул тиҙ арала иреккә сығарыла һәм институтта ҡабаттан эшләй башлай. 1936 йылдың 26 майында Мәскәүҙә Ева Штрикер ҡулға алына, ул ваҡытта инде ул А. Вайсберг менән айырылған була. А. Вайсберг — СССР фарфор-быяла тармағының художество етәксеһе. Ева Штрикер Сталиндың ғүмерен ҡыйырға әҙерләнеүҙә ғәйепләнә, башта уны Лубянкала тоталар, һуңынан Ленинградтағы "Тәреләр"гә оҙаталар. Александр Вайсберг башта Ленинградҡа, унан һуң Мәскәүгә барып, Еваның эштәре буйынса йөрөй. Кабинеттан кабинетҡа йөрөүҙәр уңыш килтерә — 1937 йылдың сентябрендә Еваны ҡапыл азат итәләр, яңы паспорт бирәләр һәм илдән сығарып ебәрәләр. Ул башта Польшаға сыға, һуңынан Австрияға юллана.
А. Вайсберг 1937 йылдың 1 мартында ҡулға алғандан һуң төрмәлә яҡынса 4 йыл үткәрә, 1940 йылда гестапоға тапшырыла. 1940—1945 йылдарҙа немец концентрацион лагерҙарында һәм төрмәләрҙә ултыра, әммә иҫән ҡала һәм Сталин һәм нацистик режимдары тураһында бер нисә китап яҙа Ф. Хоутерманс 1937 йылдың 1 декабрендә ҡулға алына, ә уның 1940 йылдың 25 апрелендә ҡулға алына һәм Вайсберг менән бергә Германияға депортациялана. 1951 йылда Лондонда Хоутерманстың Сталин репрессиялары тураһында китабы баҫтырылып сыға, уны ул үҙе менән Киевтағы лукьянов төрмәһендә бер камерала ултырған Константин Штеппа менән (конспирация өсөн китап псевдонимдар аҫтында нәшер ителә) бергә яҙа.
Ленин комсомолы премияһы
педагогик эшмәкәрлектә ҙур ҡаҙаныштар өсөн
1984 йылдан;
юғары хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн
1986 йылдан.
Боғҙанова Гөлниса Хәмәтнур ҡыҙы
Биографияһы
1967 йылда эштән айырылмайынса Стәрлетамаҡ индустриаль техникумын тамамлай. Артабан Салауат ҡалаһының «Аммиак» заводына өлкән аппаратсы булып урынлаша.
Суходревка
Суходревка — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суходрев йылғаһының уң ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Павловка (Нуриман районы)
Павловка (Павловка) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4143 кеше. Почта индексы — 452432, ОКАТО коды — 80245844001.
Фәләстин Дәүләте
1988 йылдың 15 ноябрендә ның юғары кәңәшмә органының — Фәләстин милли советының Алжирҙағы сессияһында Фәләстин Дәүләте иғлан ителә — 253 тауыш — «риза», 46 — «ҡаршы» һәм 10 кеше тауыш биреүҙән тыйыла. дәғүә иткән территорияның ниндәй ҙә булһа бер өлөшөн үҙ контролендә тотмаған.
Де-факто: Фәләстин Дәүләте бөгөнгө көнгә тиклем төҙөлмәгән һәм ысын суверенитетҡа эйә түгел. Дәүләт структуралары тик өлөшләтә генә формалашҡан. Ваҡытлыса баш ҡалаһы Рамаллала президент, хөкүмәт һәм парламент эшләй. Әммә дәүләттә, полиция бар, армия юҡ, һәм шуның менән бергә төрлө ярым хәрби ойошмалар әүҙем хәрәкәт итә. Үҙ валютаһы юҡ, аҡса берәмеге сифатында яңы израиль шекеле һәм АҠШ доллары ҡулланыла. Фәләстиндең эшләүсе халыҡ-ара аэропорты юҡ, шул сәбәпле юғары фәләстин дәүләт эшмәкәрҙәре донъя илдәренә Иорданияның баш ҡалаһы Аммандан оса. Иордан йылғаһының Көнбайыш яры территорияһының күп өлөшөн Израиль армияһы контролдә тота, көнсығыш Иерусалим (һәм тотош Иерусалим ҡалаһы) шулай уҡ Израиль контроле аҫтында. Израиль шулай уҡ, Мысыр менән сиктәш Газа секторын ҡыҫтырмағанда, Фәләстин территорияларының барлыҡ тиерлек сиктәрен контролдә тота, ләкин Газа ярындағы конфликт Газа секторының тышҡы донъя илдәре менән диңгеҙ бәйләнешен (2010)| тотҡарлай. Өлөшләтә фәләстин идаралығы булһа ла, Фәләстин территорияларын БМО барыбер Израиль тарафынан оккупацияланған тип һанай. Представители ООП называют Палестину «страной под израильской оккупацией».
Газа секторы һәм Иордан йылғаһының Көнбайыш яры Израиль территорияһы бүлгән ике, береһен күп илдәрҙә террористик ойошма тип танылған ХАМАС яҡлылар, ә икенсеһен — нигеҙен формалаштырыусы  ФАТХ ойошмаһы яҡлылар контролдә тота. ФАТХ һәм ХАМАС-тың оҙайлы конфликтынан һәм араларын рәтләргә маташҡандан һуң, 2014 йылдың 2 июлендә ХАМАС һәм ФАТХ биш христиан министр ҡатнашлығында Милли берҙәмлек хөкүмәтен формалаштырҙы, һәм был хөкүмәт президент Аббасҡа ант килтерҙе. Это правительство просуществовало до начала 2019 года и ушло в отставку в связи с так и не урегулированными противоречиями между ФАТХ и ХАМАС, вследствие чего правительство не имело контроля над сектором Газа.
1947—1949 йылдарҙағы ғәрәп-израиль һуғышы
Был һуғыш һөҙөмтәһендә ғәрәп дәүләте төҙөлмәй, Израиль йәһүд дәүләте төҙөлөргә тейешле территорияны киңәйткән, Иерусалим Трансиордания һәм Израиль, Газа секторы һәм Иордан йылғаһының Көнбайыш яры Мысыр һәм Трансиордания контроленә күскән.
Артабанғы ваҡиғалар
Артабан килешеүҙәр уҙғарырға маташыуҙар, ҡағиҙә булараҡ, израильтяндарға ҡарата сираттағы теракттарҙың көсәйеүе менән аралашҡан. Һөҙөмтәлә 2005 йылда А. Шарон ике яҡлы һөйләшеүҙәр үткәреүҙән баш тарта. Кнессеттың ҡарары һәм идара итеүсе Ликуд партияһында тарҡалыш террорҙың көсәйеүенән ҡурҡҡан израиль йәмғиәтенең протесына килтергән.
Израиль етәкселеге һәм тағы ҡайһы бер сығанаҡтар, был хакимиәт үҙе шул ктлешеүҙәр ярҙамында барлыҡҡа килгәнлектән һәм яңы дәүләттәр барлыҡҡа килеүен фәҡәт «ике халыҡтың рәсми вәкилдәре тыныслыҡ килешеүҙәрендә хәл итә ала» тигән фекерҙә торғанлыҡтан, Фәлистин милли хакимиәте етәкселегенең бындай ҡарарын «Осло Килешеүҙәрен» туранан-тура боҙоу, тип һанай, һәм быны, ФАТХ ХАМАС-ҡа ҡарағанда күпкә отолғанлыҡтан, М. Аббастың эске сәйәсәттә үҙенең икеле хәлен яҡшыртырға маташыуы, тип аңлата.
Губерниев Дмитрий Викторович
Телевидениела карьераһы
2010 йылда «Рәсәй-1» каналында «Кем Максим Галкин булырға теләй?» тигән интеллектуаль тамаша алып бара. 2014 йылдың августынан октябрь айына тиклем шул уҡ каналда «Ситлек» экстремаль-интеллектуаль телеуйыны сыға, унда Губерниев шулай уҡ алып барыусы була.
Марокко
Этимологияһы
Ил рәсми рәүештә المملكة المغربية Әл-Мәмләҡәт әл-Мәғрибиәт, һүҙмә — һүҙ — «Мәғрибия короллеге» тип атала, бынан тыш, илдә үҙатамалары бар المغرب الأقصى, Әл-Мәғриб-әл-Аҡса — «алыҫ Көнбайыш», һәм مراكش — Марракиш, урта быуаттарҙағы баш ҡалаларының береһенән алынған ойконим. Европала XIX быуат ахырында илдең атамаһы французса Maroc формаһында таралыу алған, был яҙыуҙың төрлө варианттары ҡулланылған: Morocco, Marok, Marokko һ. б. Испания ғына үҙенә башҡа — испанса ил исеме Marruecos.
Тарихы
Мароккола кеше иртә палеолиттан алып йәшәгән. Тан-Тандан Венера — 19 99 йылда Германия экспедицияһы тарафынан Марокконың Тан-Тан ҡалаһынан көньяҡтараҡ Дра йылғаһы үҙәнендә табылған 58 мм оҙонлоҡтағы антропоморф кварцит фигура — 300 мең йылдан ашыу элек йәшәгән тип иҫәпләнә.
1956 йылдан бирле Марокко Берләшкән Милләттәр ағзаһы, 1958 йылдан — Ғәрәп Дәүләттәре Лигаһы һәм 1959 йылдан — Халыҡ-ара Олимпик Комитет һәм 1969 йылдан — Ислам Хеҙмәттәшлек Ойошмаһы, 1981 йылдан Франкофония ағзаһы булып тора. Марокко Африка Берлегендә булмаған берҙән-бер африка иле.
Кентас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яҡуп әл-Мансур
Биографияһы
Атаһы Әбү Яҡуп Йософ Португалияла һәләк булғандан һуң тәхеткә ултыра. Христиандарҙан үс алырға ант итә, әммә тәүге осорҙа уның иғтибары Алжир һәм башҡа ҡалаларҙы яулап алған бербер ҡәбиләләре ихтилалына йүнәлтелә.
Ғүмеренең һуңғы йылдарында Марракеш ҡалаһында йәшәй, дәүләт эштәрен улы Мөхәммәт ән-Насирға тапшырып ҡуя. Ул йылдарҙа уның хәстәре баш ҡала мәсеттәре Әл-Көтөбиәһәм Әл-Мансурияны төҙөүҙе тамамлауға йүнәлтелә.
Настасья Королевична (рус фольклоры)
Настасьяның тарихы
Дунай Иванович менән Добрыня ҡыҙ менән Киевҡа ҡайтышлай, бәһлеүән эҙен күрәләр. Дунай баһадир менән һуғыша. Суҡмар, һөңгө йәки ҡылыс менән алышалар. Ике геройҙың да көсө һәм батырлығы тигеҙ, йәки өҫ яғы билдәһеҙ герой (Настася) яғында. Уны ҡул алышында йәки «эйәрҙән йыҡҡанда» ғына еңергә мөмкин. Һуңғы тапҡыр ынтылғанда, Дунай Настасьяны танып ҡала. Эпос ҡағиҙәләре буйынса, еңеүсе еңелеүселәр өҫтөнән хакимлыҡ ала, ә ҡатын-ҡыҙ геройға үлем менән никах араһында һайлау яһарға тура килә. Поленица уны үлтермәүен һәм ҡатын итеп алыуын һорай. Киевта ике туй үтә: Бөйөк кенәз Владимирҙың Евпраксия менән (Апраксияның ҡайһы бер хикәйәләрендә) һәм Дунай менән Настасьяның. Туй байрамы ваҡытында бәхәс сыға, Настасья үҙен геройҙың ҡатынына ярашлы тотмай. Низағтың социаль яғы бар: Настасьяның статусы үҙгәргән, хәҙер ул кейәүҙә һәм йөклө, шуға күрә ул батырҙар юлынан бармаҫҡа тейеш.
Килем һалымы
Килем һалымы — тура һалымдарҙың төп төрө. Ғәмәлдәге ҡануниәткә ярашлы, физик йә юридик шәхестәрҙең документтар менән раҫланған сығымдарын алып ташлағандан һуң, йыйылма табыштан проценттарҙа хисаплап сығарыла. Ҡайһы бер илдәрҙә физик шәхестәрҙең табышына һалынған һалымды ғына килем һалымы тиҙәр, ә юридик шәхестәр өсөн корпорациялар килеменә һалынған һалым йәки килемгә һалым тигән терминдарҙы ҡулланалар.
Һалымды иҫәпләү һәм түләтеү үҙенсәлектәре
Һалым системаһына бойондороҡло рәүештә, глобаль һәм шедуляр килем һалымын айыралар. Беренсе осраҡта законда ҡаралған ташламаларҙы һәм льготаларҙы алғандан һуң ҡалған бөтә табышҡа һалым һалына.
Шедуляр килем һалымы табыш сығанаҡтарына ярашлы бүлектәр (шедулалар) буйынса алына, ул төп һәм өҫтәмә һалымдарҙан тора. Төп һалым — нисбәтле, өҫтәмә һалым прогрессив булып тора.
Рәсәй Федерацияһында физик шәхестәрҙең килеменә һалынған һалым
Төп һалым ставкаһы — 13 %. Шулай уҡ түбәндәге килемдәргә лә ҡулланыла: Килемдең ҡайһы бер төрҙәренә һалым башҡа ставкалар буйынса һалына:
Мирзаханян Рубен Карленович
Наградалары
Мәҙәниәт үҫешенә индергән ҙур ҡаҙаныштары өсөн 2009 йылда  Рубен  Мирзаханянға Әрмәнста Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре тигән маҡтаулы исем бирелә.
Васильев Виктор Анатольевич
Биографияһы
Түбәндәге журналдарҙың редколлегия ағзаһы:
Үлсәү
Үлсәү башҡарырға мөмкин булмаған осраҡтарҙа (физик дәүмәл булараҡ билдәләнмәгән, йәки был дәүмәлдең үлсәү берәмеге билдәләнмәгән) бындай дәүмәлдәрҙе шартлы шкалалар буйынса баһалау практикалана, мәҫәлән, ер тетрәү интенсивлығының Рихтера шкалаһы, Моос шкалаһы — минералдарҙың ҡатылығы шкалаһы.
Һанлы характеристикаһын күрһәтмәйенсә сағыштырыу үлсәүҙең айырым осрағы булып тора.
Үлсәү төрҙәре буйынса
РМГ 29-99 "Метрология. Төп терминдар һәм билдәләмәләр"гә ярашлы түбәндәге үлсәү төрҙәрен айырып ҡарайҙар: Шуны ла билдәләп үтергә кәрәк: төрлө сығанаҡтарҙа өҫтәмә үлсәүҙең түбәндәге төрҙәре бүленә: метрологик һәм техник, кәрәкле һәм артыҡ һ. б.
Вунт-Ай-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Насир Абдуллин
Биографияһы
1812 йылдың 8 октябрендә 14-се Башҡорт полкы Һаҡмар үҙәненән ҡуҙғала һәм Һамар ҡалаһы аша үтеп Түбәнге Новгородҡа килеп етә. 1813 йылдың ғинуарында Волынь губернаһына йүнәлә, ә шул уҡ йылдың майында Варшава герцоглығына барып етә. 1813 йылдың 26 сентябрендә полк Гисгибень ауылы, 27 сентябрҙә — Дона, 29 сентябрҙә һәм 1 октябрҙә — Плауден ауылы янындағы алыштарҙа һуғыша.
1813 йылдың октябрендә был полк шулай уҡ Лейпцигтағы "Халыҡтар һуғышы"нда ҡатнашҡан 1-се, 4-се һәм 5-се Башҡорт полктары менән бергә Дрезден гарнизонына ҡаршы һуғышҡан 2-се, 15-се һәм 18-се Башҡорт полктарына ярҙамға ебәрелә. 30 һәм 31 октябрҙәге Дрезден өсөн хәл иткес алыштарҙа бигерәк тә 14-се һәм 4-се Башҡорт полктары ҙур ҡаһарманлыҡ күрһәтә.
1813 йылдың ноябрендә 14-се Башҡорт полкы Магдебургты блокадалауҙа ҡатнаша, ә шул уҡ йылдың декабрендә Кёльн ҡалаһына барып етә.
Гомологик хромосомалар
Диплоид (2n) организм дарҙа геном гомологик (парлы) хромосомаларҙан тора. Йәғни, күҙәнәк ядроһында хромосомаларҙың һәр төрө икешәр була. Мейоз барышында гомологик хромосомалар айырым өлөштәре менән үҙ-ара алмашырға мөмкиндәр. Был күренеш кроссинговер тип атала. Кроссинговер генетик материалдың рекомбинацияһына алып килә һәм организмдарға хас үҙгәреүсәнлектең бер сәбәбе (сығанағы) булып тора
Тән туңыу
Этиологияһы
Тән туңыуҙың сәбәбе — кеше организмына түбән температураның тәьҫире. Кеше организмында туҡымаларҙың термик зарарланыуына ҡамасаулаусы терморегуляция системаһы бар, ләкин ҡайһы бер тышҡы факторҙар тәьҫирендә терморегуляцияның һөҙөмтәлелеге кәмей һәм өшөү барлыҡҡа килә. Был факторҙарҙы киләһе төп төркөмдәргә бүлергә мөмкин.
Тән туңғанда беренсе ярҙам
II-IV дәрәжәлә тиҙ йылытырға, массаж яһарға йәки ышҡырға ярамай. Зарарланған биткә йылыны үткәрмәгән бәйләмес (марля ҡатламы, мамыҡтың ҡалын ҡатламы, тағы ла марля ҡатламы, ә өҫ яҡтан клеенка йәки резиналанған туҡыма) һалығыҙ. Зарарланған аяҡ-ҡул ҡулай саралар (таҡта, фанера киҫәге, тығыҙ ҡаты ҡатырға) ярҙамында теркәлә. Йылылыҡ үткәрмәүсе материал сифатында мамыҡ, фуфайка, йөн туҡыма һ.б. файҙаланырға мөмкин.
Зыян күреүселәргә ҡайнар аш, эҫе эсемлектәр, берәр таблетка аспирин һәм анальгин, икешәр таблетка «Но-шпа» һәм папаверин бирелә.
Ауырыуҙарҙы ҡар менән ышҡырға ярамай, сөнки ҡул һәм табандың ҡан тамырҙары ныҡ мурт, шуға уларҙың зарарланыуы ихтимал, ә тирелә барлыҡҡа килгән микрояралар инфекция индереүгә булышлыҡ итә. Усаҡ янында, йылытҡыстарҙы һәм быға оҡшаш йылылыҡ сығанаҡтарын контролһеҙ ҡулланып туңған аяҡтарҙы тиҙ йылытырға ярамай, сөнки был туңдырыу барышын ҡатмарлаштыра. Беренсе ярҙамдың ҡулай булмаған һәм һөҙөмтәһеҙ вариант — майҙарҙы, майҙы ыуыу, туңған туҡымаларҙы спирт менән ышҡыу.
Медицина ярҙамы
Туҡымалар некрозы булған осраҡта, хирургик дауалау ҡулланыла.
Надэй-Яха
Надэй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ханавэй-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Хажин Айбулат Вәкил улы
Биографияһы
2009 йылда — Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһының уҡытыу эштәре буйынса проректоры.
Кавказ аръяғы тау тәкәһе
Тасуирлама
Иркәктәрҙең мөгөҙҙәре сағыштырмаса ҙур. Бөгәлендә уларҙың оҙонлоғо 70 сантиметрҙан артмай. Төбөндә улар нәҙек һәм баш һөйәгенән ситкә һәм үргә тарбаҡланған да остары артҡа һәм эскә бөкләнгән, ә иң осонда бер аҙ үргә бөкләнгән (кире бөгөлөшлө — гетероним мөгөҙҙәр). Мөгөҙҙөң маңлай яҫылығы тышҡы яҡҡа салшайған. Ғәҙәттә тышҡы ҡабырғаһы аҙ беленә. Орғасыларҙың ғәҙәттә бәләкәй генә мөгөҙҙәре була, әммә улар ҡайһы берҙә  да була.
Тимашев Сергей Михайлович
Тимашев Сергей Михайлович (16 ғинуар) 28 ғинуар 1866 йыл — 27 ноябрь 1922 йыл) — Рәсәй империяһы һәм Совет Рәсәйенең ғалим-терапевы, педиатр. 1897—1922 йылдарҙа Томск университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1907 йылдан кафедра етәксеһе. Медицина фәндәре докторы (1896), профессор (1901).
Кавказ аръяғы тау тәкәһе
Таралышы
Азиянан ситтә кавказ тау аръяғы һарығы АҠШ-тың һунар хужалыҡтарына. 50-се  йылдар аҙағында әле тау аръяғы һарыҡтары Әрмәнстандың көньяҡ райондарындағы ҙа йәшәгән, унда 200 баштан торған көтөүҙәр осрай торған булған.
Һаҡлау статусы
Кавказ тау аръяғы һарығы Әзербайжандың Хөсрәү Хосровский ҡурсаулығы һәм Ордубад милли паркында һаҡлана. Әрмәнстанда кавказ аръяғы һарығын үрсетеү өсөн питомник булдырылған.
Сандипова Сэсэгма Ринчиновна
Биографияһы
Артист театр менән бергә йыш ҡына Бүрәт Республикаһы райондары буйлап һәм унан ситтә гастролдәрҙә йөрөй: Тыва Республикаһында, Яҡутстанда, Мәскәү, Санкт-Петербург, Красноярск, Ҡазан, Иркутск, Чита, Ангарск ҡалаларында, шулай уҡ сит илдәрҙә — Монголияла, Италияла (2002), АҠШ-та (2003), Францияла (2009).
Панама каналы
Тарихы
Шуға ҡарамаҫтан, Панама муйынында суднолар йөрөү канал ын төҙөүгә тәүге ынтылыш 1879 йылда ғына була. Панама версияһын эшләү инициативаһы француздар тарафынан алға сығарыла. Ул ваҡытта АҠШ-тың иғтибарын башлыса Никарагуа версияһы ҡыҙыҡһындыра. 1879 йылда, Париж да Суэц каналы төҙөлөшө етәксеһе Фердинанд Лессепс етәкселегендә «Океан-ара каналдың генераль компанияһы» булдырыла, уның акцияларын 800 меңдән ашыу кеше һатып ала, компания инженер Визенан 10 миллион франкҡа Панама каналын төҙөүгә ташлама һатып ала, уны 1878 йылда Колумбия хөкүмәтенән ала. Панама каналы компанияһы ойошторолғанға тиклем йыйылған халыҡ-ара конгресс канал диңгеҙ кимәлендә булырға тейеш тигән ҡарар сығара; эштең үҙҡиммәте 658 миллион франк, ҡаҙыу эштәре күләме 157 миллион куб ярд тип ҡарала.
1888 йылға канал төҙөүгә 300 миллион доллар тотонола (көтөлгәндән 2 тапҡырға тиерлек күберәк), эштең өстән бер өлөшө генә тамамлана. Сәбәбе - дөрөҫ булмаған проект (диңгеҙ кимәлендәге канал), эш ойоштороу менән идара итеү сифатының насар булыуы, уның үҙҡиммәтен кәмһетеү, шулай уҡ эшселәрҙе сабыу ауырыуҙары — малярия һәм һары биҙгәк менән ауырый сәбәпсе була. Был сирҙәрҙән кәм тигәндә 20 мең кешенең вафат булыуы тураһында дәлилдәр бар. Төҙөлөш билдәлелек ала, шул ваҡыттағы гәзиттәрҙә эшселәрҙең ҡайһы бер төркөмдәре үҙҙәре менән Франциянан үҙ табуттарын алып килә, тип яҙа.
Панама ыҙғышы Өсөнсө Франция Республикаһының сәйәси һәм эшлекле элитаһының тарҡалыуының сағыу дәлиле була һәм матбуғат араһында коррупцияның масштабын асыҡлай. Шул ваҡыттан алып «Панама» чиновниктарҙың ришүәтселеге менән мутлашыуҙың көнкүреш атамаһына әүерелә. Компания бөлгөнлөккә төшә, был меңәрләгән ваҡ акционерҙарҙың да бөлгөнлөгөнә килтерә. Был авантюра панамалы тип атала, һәм «Панама» һүҙе мутлашыу, ҙур масштабта мутлашыу синонимы булып китә. Панама каналы компанияһының суд тәғәйенләгән ликвидаторы 1894 йылда яңы Панама каналы компанияһын булдыра, иң баштан уҡ финанс ҡыйынлыҡтары һәм проекттың абруйы насар булыу сәбәпле, ул да торғонлоҡҡа дусар була.
«СССР легендалары» музейы
Тарихы
Музейға килеүсе һөт продукттары өсөн быяла һауыт-һабаларҙан башлап «Аҡсарлаҡ» автомобилдәре меннә тамамланған Советтар Союзы стилендәге шарттарға килеп эләгә. Бөтә экспонаттар — төп нөсхә булып тора.
Дөгө (мәғәнәләр)
Дөгө:
Плотниченко Григорий Максимович
Биографияһы
1943 йылда Римский-Корсаков исемендәге музыка училищеһын тамамлай һәм унда уҡытырға ҡала. Плотниченко, ҡулын юғалтыуға ҡарамаҫтан, музыка ҡоралдарында яҡшы уйнарға өйрәнә. Краснодар дәүләт филармонияһының художество етәксеһе, Төньяҡ Кавказ хәрби округының йыр һәм бейеү ансамбленең художество етәксеһе була.
Вакуленко Иван Логинович
Биографияһы
1907 йылда Томск университетын тамамлай. 1907 йылдан — ошо уҡ уҡыу йорто уҡытыусыһы.
1938—1941 йылдарҙа — Бөтә союз физиологтар, биохимиктар һәм фармакологтар йәмғиәтенең Башҡортостан филиалы рәйесе.
Трубенка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Ишембай нефть колледжы
Ишембай нефть колледжы (ИНК) — Ишембай ҡалаһындағы нефть колледжы, нефть һәм газ ятҡылыҡтарын асыуға бәйле Башҡортостанда асылған тәүге яғыулыҡ-энергетика йүнәлешендәге һөнәри белем биргән уҡыу йорто.
Нганораха-Яха (Тарка-Яра-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Камышевский ҡаласығы
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Турея (Угра ҡушылдығы)
Турея — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Угра йылғаһының һул ярына тамағынан 185 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Лусака
Луса́ка (Lusaka) — Замбияның баш ҡалаһы, уның сәйәси, индустриаль һәм мәҙәни үҙәге.
Нганото-Яха
Нганото-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лата-Марето-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Боков районы тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Тарихы һәм тасуирламаһы
Өсөнсө зал Донда совет власының урынлашыуы, утарҙың ауыл хужалығы тураһында һөйләй. Бында элекке фотоһүрәттәр, карталар, плакаттар, Октябрь революцияһы һәм Граждандар һуғышында ҡатнашыусыларҙың документтары һаҡлана.
Ошо уҡ залда Социалистик Хеҙмәт Геройы В.Е.Теплухин тураһында экспонаттар бар. Быннда уның фотоһүрәттәре, грамоталары, уның тураһында хәтирәләр бар. Бөйөк Ватан һуғышы тураһындағы ваҡиғалар менән хәрби-тарихи ҡомартҡылар бәйле.
Музейҙың күргәҙмә залында ветерандар менән осрашыуҙар, байрамдар, конференциялар уҙғарыла.
Мөхәммәт Ибн Түмәрт
Биографияһы
Мөхәммәт Ибн Түмәрт йәш сағынан дингә мөкиббәнлеге менән айырылып тора. Тәүҙә ул тыуған яғында, һуңынан Кордовала белем ала. 1107 йылда Ибн Түмәрт Мәккәгә хаж ҡыла, шулай уҡ Ҡаһирәлә һәм Искәндәриәлә йәшәп ала. Бағдадта Низамия мәҙрәсәһенә барып йөрөгән, ихтимал, Әбү Хәмит Әл-Ғазали менән осрашҡандыр.
Мань-Картын-Я
Мань-Картын-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сысконсын-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Ғәҙелшин Шәрифйән Хәйбрахман улы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1940 йылдың марты — Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
1963 йылдың 1 авгусы — 1968 йылдың 15 авгусы — БАССР-ҙың Баймаҡ районы Аҡморон һигеҙ йыллыҡ мәктәбе директоры.
1969 йылдың 15 авгусы — 1977 йылдың 27 октябре — БАССР-ҙың Баймаҡ районы Ҡаратал һигеҙ йыллыҡ мәктәбе директоры.
Ушанов Тәфтизан Сабирйән улы
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Төп эше менән бергә йәмәғәт эштәрен уңышлы алып бара. Оҙайлы йылдар мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәренең райком профсоюзы менән етәкселек итә. Хаҡлы ялға сыҡҡас та, йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Юлай Мәҡсүтов исемендәге премияны тапшырыу комиссияһының, «Атайсал» клубының ағзаһы, райондың арҙаҡлы шәхестәре тураһында йөкмәткеле мәҡәләләр авторы ла була.
Ғиндулла (исем)
Билдәле кешеләр
Байбурин Ғабдулла Ғиндулла улы (1 март 1925 йыл — 19 апрель 1994 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе. 1963 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985). I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) кавалеры.
Атаһының исеме
Ғәбиҙуллин Ринат Ғиндулла улы (19 август 1942 йыл) — журналист, сәйәсмән. Рәсәй Федерацияһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты (1995—1999), КПРФ фракцияһы ағзаһы. КПРФ-тың Башҡортостан Республика комитетының элекке икенсе секретары.
Лисициан Карина Павловна
Карина Павловна Лисициан (28 октябрь1938 йыл, Ереван, Әрмән ССР-ы) — СССР, Рәсәй һәм әрмән йырсыһы, музыкаль педагог. Әрмән ССР-ының халыҡ (1987), Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (1997), профессор.
Хараж
Тарихы
Хәнәфи мәҙһәб буйынса, мосолмандар мосолман булмағандарҙан ер һатып алған хәлдә ғөшөр түгел, хараж түләргә тейеш. Ҡалған өс мәҙһәбтә бер үк ерҙән хараж да, ғөшөр ҙә түләнеүе мөмкин. Харажлы ерҙәрҙе ҡуртымға бирергә ярай.
Боден күле өҫтөндәге һәләкәт
Ту-154
Бортта пассажирҙар араһында «Башҡортостан авиалиниялары» авиакомпанияһының өс вәкиле була:
Тикшереү
Һәләкәт сәбәптәрен тикшереү менән Авиация ваҡиғаларын тикшереү буйынса немец федераль бюроһы ойошторған комиссия (BFU) (Bundesstelle Für Flugunfalluntersuchung) шөғөлләнә.
Бәрелеш төнөндә диспетчерға самолёттарҙың яҡынлашыу хәүефен белдерә торған ҡорамал техник хеҙмәтләндереүгә һүндерелгән була. Шулай уҡ телефон бәйләнеше лә һүндерелгән була, ә дублер телефон линияһы боҙоҡ булып сыға. Ошо арҡала Нильсен кәрәк ваҡытта Фридрихсһафен аэропорты менән бәйләнешкә инеп, уларҙан Aero Lloyd авиакомпанияһының  тотҡарланған  Airbus A320 (AEF 1135-се рейс) самолёты менән эш итеүен һорай алмай һәм  икенсе терминал буйынса уны ла күҙәтеү мәшғүл була. Шулай уҡ телефон бәйләнешенең һүндерелгәнлеге арҡаһында Карлсруэ һауа хәрәкәтенә идара итеү үҙәге диспетчеры, ике самолёттың хәүефле яҡынлашыуын күрһә лә һәм «Skyguide» үҙәге менән 11 тапҡыр бюәйләнешкә инергә тырышып ҡараһа ла, был хаҡта Нильсенға хәбәр итә алмай.
Граждан суд процестары
2004 йылға тиклем Швейцарияның «Winterthur» страховкалау компанияһы «Skyguide» компанияһының страховка түләүҙәрен түләп бөтә. Страховка күләме тураһында мәғлүмәт таратыу тыйыла. 150 000 долларға тиклемге компенсация суммаһы BTC 2937 рейсының 41 ҡорбанының туғандарына таратыла, улар компания тәҡдименә (юридик яуаплылыҡты танымайынса матди ярҙам алыу) ризалаша. Ҡалған 30 ҡорбандың туғандары был тәҡдим менән ризалашмай һәм хоҡуҡтарын суд тәртибендә яҡларға ҡарар итә. 2009 йылдың 29 ғинуарында Барселонаның (Испания, килеү аэропорты булараҡ) апелляция суды «Башҡортостан авиалиниялары» һәләк булғандарҙың ғаиләләренә һәр ҡорбан иҫәбенә 20 400 АҠШ доллары күләмендә компенсация түләргә тейеш тип ҡарар сығара. 2011 йылдың майында Швейцарияның Федераль суды авиаһәләкәт ҡорбандарының туғандарына түләнгән компенсация күләмен арттырыу талабын ҡуйған апелляцияны кире ҡаға һәм компенсацияның максималь күләме бер ҡорбанға 33 000 швейцар франкы тәшкил итә тип ҡарар сығара.
Мань-Кар-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Елсел (һырт)
Географияһы
Елсел һырты буйынан Европа менән Азия араһындағы сик үтә.
Тасуирламаһы
Түбәһендә ағас юҡ тиерлек. Бында башлыса ҡая һәм таш йылғалар араһында мүк һәм лишайниктар үҫә. Иң бейек ҡаяларҙа шикша, һаҙ еләге осрай.
Этимологияһы
Һырттың исеме башҡорт теленән ингәне бәхәсһеҙ, әммә фараздар, тәржемәләр бик үк теүәл булмау арҡаһында, башҡортса атаманы ҡулланыуҙа һорауҙар тыуҙыра.
Дворкин Карп Акимович
Биографияһы
1949 йылда СССР атом сәнәғәтенең ябыҡ объекттарында — СССР Фәндәр академияһының үлсәү приборҙары лабораторияһында ғилми хеҙмәткәр һәм сектор начальнигы урынбаҫары. 1951 йылда Свердловск-45 ябыҡ ҡалаһына ебәрелә, Химия лабораторияһы начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1956 йылдан СССР урта машиналар төҙөү министрлығының 418-се заводының махсус химия лабораторияһы начальнигы.
Сабитов Илдар Нариман улы
Сабитов Илдар Нариман улы (15 октябрь 1953 йыл) — архитектор. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2004) һәм почетлы (2002) архитекторы. Архитекторҙар берлеге ағзаһы (1981). Архитектура кандидаты (1988), профессор (2009).
Биографияһы
Илдар Нариман улы Сабитов 1953 йылдың 15 октябрендә Өфө ҡалаһында композитор Нариман Сабитов ғаиләһендә тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң юғары белемде Мәскәү архитектура институтында (1977) ала. Хеҙмәт юлын «Башкирсгражданпроект» институтының архитекторы, архитекторҙар төркөмө етәксеһе булып башлай. Уның авторлығында 60 проект тормошҡа ашырыла. Ул шулай уҡ Совет районы хакимиәте бинаһы (1978), Дим районындағы кңп фатирлы йорттар (1979), шулай уҡ республика һәм Рәсәй буйынса бик күп йәмәғәт һәм 20-нән ашыу мәсет бинаһы проекты авторы. 1980 йылдан мәғариф системаһына күсә һәм уҡытыусылыҡ эше менән шөғөлләнә башлай. 1988 йылдан Өфө дәүләт нефть-техник университетында архитектура кафедраһы — Архитектура-төҙөлөш институты мөдире булып эшләй.
Молдовала ислам
Тарихы
Мосолмандар бигерәк тә Бессарабияның көньяғына әүҙем күсеп ултыра, бында уларҙың аморф үҙ дәүләте — Бүжәк Урҙаһы барлыҡҡа килә (Белгород йәки Аккерман булараҡ та билдәле). Мосолмандар көньяҡ Тигин, Измаил, Аккерман тигән ҡалаларҙа күпләп йәшәгән.
Мораҙым (Ауырғазы районы)
Тарихы
Ҡотлойҙоң 4 улы — өлкән улы Хашим, уның балалары — Көҫәпҡол (1776, уның улы — Абделхалиҡ), Усман (1778, уның улы — Нәҙерша), Мөхәмәтша (1800).
Әлеге ваҡытта Мораҙым ауылында урта мәктәп, табип амбулаторияһы, Мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар. .
Пу И
Исеме
Пуи — тыуған саҡта бирелгән исеме; ғәҙәттә бындай исем император династияһында тыйылған булған, ә тәхет исеме сифатында идаралыҡ девизы ҡулланылған (Сюаньтун (Дөйөм берләшеү) һымаҡ яңғыраған 宣統). Әммә уны тәхеттән ҡолаталар һәм ул ябай граждандарға тиңләнә, шуға күрә тарихҡа үҙенең шәхси исеме аҫтында инеп ҡалған — «Пуи». Ғуңғараҡ осорҙа шулай уҡ уның маньчжур клан (ырыу) исеме ҡулланған — — Айсин Гёро (йәки Айсинь Гиоро, ҡытай яңғырашында — Айсиньцзюэло, 愛新覚羅). Европылалар менән аралашҡанда ул үҙен ҡайһы берҙә Генри тип атаған (Henry) —был исемде уға шотданд уҡытыусыһы биргән булған. Император булып Маньчжоу-го императоры булып киткәс, Пуи Кандэ (Сәскәле әҙәп) исемен ала. Ҡытай Халыҡ Республикаһында һәм Тайваньда ул Сюньди (遜帝, «Баш тартҡан император») исеме аҫтында билдәле. Иҫке транскрипцияла ҡытай исемдәре айырым ижектәргә бүлеү ҡабул ителгән ине, шуға күрә сит ил телдәрендәге әҙәбиәттә уның исеме ижекле яҙыла — «Пу И».
Ҡулға алыу
1949 йылда Ҡытайҙа коммунистар власы урынлаштырылғандан һуң Пу И СССР-ҙың министрҙар Советы рәйесе И. В. Сталинға уны ҡытай властарына бирмәүҙе үтенеп хат яҙа. Шулай уҡ ул төрмә китапханаһында Маркс һәм Лениндың хеҙмәттәре менән танышыу уға тәрән тәьҫир яһауы һәм уның ҡараштарын үҙгәртеүе хаҡында яҙа. Пу И Ҡытайға 1950 йылда ҡайтарыла.
Ҡытайҙа ул Ляонин провинцияһының Фушунь ҡалаһындағы яңынан тәрбиәләү лагерына йүнәлтелә һәм 1959 йылда «яңынан тәрбиәләнгән» сифатында Мао Цзедундың махсус рөхсәте буйынсаазат ителә.
Суйынсы-Николаевка
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бограч
Тарих һәм риүәйәт
Янычар был ашамлыҡты тәмләп ҡарағас та, ныҡ итеп аҡыра башлаған.
Бограчты ауыҙҙы яндырырлыҡ итеп бешереү ғәҙәте беҙҙең көндәргәсә килеп еткән.
Әүешкүл
Характеристика
Өҫкө майҙаны — 2,24 кв. км, оҙонлоғо 2,1 км, киңлеге 1,4 км, уртаса тәрәнлеге — 1,85 м, һыу күләме — 4,14 млн куб м; һыу өҫтө майҙаны — 7,54 кв. км. Әүешкүл күленең диңгеҙ кимәленән бейеклеге 413 метр.
Бограч
Бограчты бешереү
«Чипетке» өсөн (ыумас): — он — 300 г
Городищенская (йылға)
Городищенская  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лайда ҡылымығының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Нгарка-Хасуй-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Ғәҡәбә янында беренсе бәйғәт
Икенсе бәйғәт
Бер йылдан һуң 75 мәҙинәле (73 ир-егет һәм 2 ҡатын-ҡыҙ) йәшерен рәүештә Пәйғәмбәр менән осраша һәм уны, шулай уҡ уның яҡындарын ҡорал ҡулланып яҡларға ант итә. Был ваҡиға "Ғәҡәбәнең икенсе бәйғәте йәки һуғыш бәйғәте тип атала. Ошо ваҡиғаларҙан һуң Мәккә мосолмандарының Мәҙинәгә һижрәте башлана.
Шестаев
Шестаев (Шестаево) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 154 кеше. Почта индексы — 453413, ОКАТО коды — 80222849001.
Козятын
Козятын (Козятин) — Украинаның Винница өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, Козятын районының административ үҙәге.
Латипов Эдуард Ратмил улы
Эдуард Ратмил улы Латипов (21 март 1994 йыл, Гродно) — рәсәй биатлонсыһы, өс тапҡыр Олимпия уйындарының бронза призеры (2022), донъя чемпионатының бронза призеры (2021) Һәм Европа чемпионатының көмөш призеры (2020) биатлон буйынса, йәйге биатлон буйынса донъя чемпионаты призеры, юниорҙар араһында донъя һәм Европа чемпионы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры(2016). Эске ярыштарҙа Башҡортостан Республикаһы һәм ЦСКА исеменән сығыш яһай. Беренсе тренерҙары — Шәүәлиев Марат Ғәли улы (саңғы ярыштары), Мишингин Валерий Ионович (биатлон). Өлкәндәр кимәлендәге тренеры — Никитин Виктор Анатольевич.
Юниор осоро
Латипов Эдуард юниорҙар араһында Рәсәй чемпионаттарында күп тапҡыр чемпион һәм призёр, Рәсәйҙең юниорҙар йыйылма командаһы капитаны була.
Нгой-Яха
Нгой-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Торасовей ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Дауахана
Тарихы
Боронғо Грецияла ауырыуҙарҙы яҡшы яҡтыртылған, дауалау һәм хирургик операциялар яһау өсөн бик күп ҡулайламалары булған «ятрейях» тип аталған йорттарҙан торған дауалау практикаһы ҡулланылған. Римлыларҙың валетудинариялары — Траянда һуғыш ваҡытында тәүге тапҡыр булдырылған ауырыуҙарҙы дауалау өсөн айырым урындары була.
Шуға күрә донъяуи приюттар һәм дауаханалар барлыҡҡа килә башлай, ә ғәмәлдәге ҡайһы бер монастырь дауаханалары ҡала в ҡарамағына күсә. Тәре яуҙары ваҡытында рыцарь ордендары (иоаннит һәм немец) барлыҡҡа килә, улар күпселек урындарҙа дауаханалар аса. Европалағы иң боронғо дауаханалар исемлегендә — Париждағы Отель-Дьё госпитале (уның турала 651 йылда уҡ телгә алына), Лондондағы Изге Варфоломей дауаханаһы (1102 йылда нигеҙ һалынған) һәм Римдағы Сан-Спирито дауаханаһы (1204 йылда Папа Иннокентий нигеҙ һалған).
1763 йылда асылған Мәскәүҙең Павлов дауаханаһы Рәсәйҙә «граждандар ведомствоһының» тәүге дауаханаһы була.
Княжа (Леди ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Вәлиев Ярулла Носратулла улы
Биографияһы
1941 йылда «Еңеү юлында» (хәҙерге «Таң») гәзитендә тәүҙә яуаплы сәркәтип (секретарь) була, ә 1942 йылдан яуаплы редактор вазифаһын тапшыралар.
Мань-Мань-Я
Мань-Мань-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Воль-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Румынияла ислам
Тарихынан
Борондан килгән тарихи дин булһа ла, мосолмандар дөйөм алғанда Төньяҡ Добруджала, Ҡара диңгеҙ яры буйында көн иткән. Был төбәк биш быуат дауамында тип әйтерлек (яҡынса 1420—1878 йылдар арауығында) Осман империяһы хакимлығы аҫтында була һәм Румыния составына 1878 йылдан һуң инә. Электән сөнниҙәр күберәк булған.
Баязитов Абдулла Мөтиғулла улы
Баязитов Абдулла Мөтиғулла улы (1899 йыл — 1937 йыл) — совет дәүләт партия һәм йәмәғәт эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны.
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1935—1937 йылдар — Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозының хужалыҡ эштәре буйынса директор урынбаҫары.
Үрге Зәйет
Милли составы
Башта башҡорттар йәшәгән, һуңынан XVIII быуатта хеҙмәтле татарҙар күсеп килгән, һуңынан улар типтәрҙәр ҡатламына күскән.
Нго-Яха (Яторемб-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гнаденберг монастыры
Тасуирлау һәм тарихы
Гнаденберг монастыры Германияның көньяғында бригит монах ҡатын-ҡыҙҙарҙың беренсе монастыры була. Уға нигеҙ Нойбург пфальцграфы Иоганн һәм уның ҡатыны Катарина һала. Катарина орденды яҡшы белгән була, сөнки йәшлеген Швецияла — Вадстен монастыры янында үткәрә. 1420 йылдың 3 февралендә рим папаһы Мартин V монастырҙы төҙөүгә рөхсәт бирә. Иң беренсе булып 1430 йылда Гнаденбергҡа Флоренцияның Парадиз монастыры монахтары килә, сөнки ул саҡта монастырь ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙарға тәғәйенләнгән була. Төҙөлөш тамамланғандан һуң, 1435 йылда, тәүге ҡатын-ҡыҙ монахтар ҙа бында килә. Уларҙың игуменьяһы Марибо монастырынан Анна Свенсон була.
1524 йылда Нюрнбергта Реформация башлана. Монастыры хәле ауырлаша; 1556 йылда курфюрст Фальк Отто Генрих ваҡытында монастырь яйлап тарҡала. Монастырҙың һуңғы руханийы Бреунино Урсула була (1533—1558 йылдарҙа). 1563 йылда монастырь секулярлаштырыла, милке тартып алына. 1570 йылда монастырь таратыла. 1577 йылда уның мөлкәте һатыла йә шәхси милеккә тапшырыла (феодалға). Утыҙ йыллыҡ һуғыш барышында, 1635 йылдың 23 апрелендә, швед ғәскәрҙәре элекке сиркәүҙе һәм монастырь өлөшөн яндыра. Шунан бирле Гнаденберг монастыры емереклеккә әйләнә.
Мөйтән бей
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ҡаҙансы (ырыу)
Петушки (Пушкин районы)
Халыҡ
1960—1962 йылдарҙа — Калининград районы Ельдигинский ауыл советы.
1962—1963, 1965—1994 йй. — Пушкин районы Ельдигинский ауыл советы.
Иҫке Бәҙәй
Иҫке Бәҙәй (Старобедеево) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 493 кеше. Почта индексы — 452440, ОКАТО коды — 80245852001.
Кованга
Кованга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Падома йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Мань-Накоси-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Ғөбәйҙуллин Наил Шәғбән улы
Биографияһы
1964 йылдан Гнесиндар исемендәге дәүләт музыка-педагогия институты аспирантураһында уҡый һәм 1968 йылда «Башҡорт совет музыкаһы тарихы» («История башкирской советской музыки») темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай.
Ишембай нефть ятҡылығы
Ишембай нефть ятҡылығы (шулай уҡ Ишембаев нефть ятҡылығы булараҡ билдәле) — Башҡортостанда һәм Көньяҡ Уралда тәүге нефть ятҡылығы, Волга-Урал провинцияһына ҡарай, әлеге ваҡытта нефть алынып бөткән. 1932 йылда инженер-геолог Алексей Блохин Александрович етәкселек иткән экспедиция ятҡылыҡты аса. Нефть Ишембай ауылы янында табылғанға күрә ятҡылыҡ та Ишембай исемен йөрөтә, хәҙер был ауыл Ишембай ҡалаһының бер биҫтәһе.
Ишембай нефть ятҡылығын үҙләштереү, нефть сеймалын эшкәртеү һәм башҡа төбәктәргә сығарыу өсөн Ишембай-Өфө тимер юлы төҙөлә, Ишембай ҡалаһына нигеҙ һалына.
Тарихы
Тәүҙә был ятҡылыҡ Стәрлетамаҡ, Түбәнге Бурансы ятҡылыҡтары (А. А. Блохин мәҡәләһендә, 1934) тип атала, хатта Бурансы нефть ятҡылығы тик 1939 йылда ғына асылһа ла. Бер төркөм нефть ятҡылыҡтары хәҙер Ишембай нефть ятҡылығы булараҡ билдәле.
Тикшереүселәр
Николай Дмитриевич Зелинский 1930 йылдарҙа Урал нефтен, шул иҫәптән Ишембай нефть ятҡылығы биргән нефтте, көкөрттән таҙартыу буйынса тикшеренеүҙәр үткәрә.
Биккулов А. З. НАМЁТКИН Сергей Семёнович // Башҡорт энциклопедияһынан мәҡәлә.
Әҙәбиәт
Блохин А. А. Основные итоги и задачи разведки Ишимбаевского месторождения нефти//Нефтяное хозяйство — 1934.- № 6.
Ирландия
Дәүләт ҡоролошо
Ирландия президенты (Uachtarán) 7 йылға бер һайланыла. Ул күбенсә церемониаль функцияларҙы үтәй. Ысынында, илдә төп дәүләт башлығы тип Ирландияның Премьер-министры (Taoiseach — «предводитель») булып килә.
Мораптал ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)
Административ үҙәге — Яңы Мораптал ауылы.
Нуғаҙаҡ
Тарихы
2007 йылдың 10 сентябренә тиклем Нуғаҙаҡ станцияһы ауылы тип йөрөтөлә. Исем алмаштырыу РФ Хөкүмәтенең 2007 йылдың 10 сентябрендәге 522-се «Адыгея Республикаһында, Башҡортостан Республикаһында, Ленинград, Смоленск һәм Силәбе өлкәләрендә географик объекттарға атама биреү һәм географик объекттарҙы үҙгәртеү тураһында»ғы ҡарарына ярашлы үтә. Башҡортостан Республикаһында исемен үҙгәртергә:
…Ауырғазы районында — Дарьино станцияһы ауылын Дарьино ауылына, Иҫке Төрөмбәт ауылын Дүртөйлө ауылына, 84 км тимер юлы барагы ауылын Кесе Ивановка ауылына, Туҡай ауыл Советы биләмәһендәге Ивановка ауылын Иҫке Ивановка ауылына, Нуғаҙаҡ станцияһы ауылын Нуғаҙаҡ ауылына
Урамдары
Тимер юлы урамы (Железнодорожная улица)
Мартыновский районының Карпенко исемендәге тыуған яҡты өйрәнеү музейы
'''Мартыновский районының В. В. Карпенко исемендәге тыуған яҡты өйрәнеү музейы ''' — Ростов өлкәһе Мартыновский районындағы музей.
Тарихы һәм тасуирламаһы
Мартыновский районының тыуған яҡты  өйрәнеү музейы Ростов өлкәһе Мартыновский районындағы Оло Мартыновка ауылынан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар  һәм ветерандар   инициативаһы буйынса булдырылған. 1967 йылдың 7 ноябрендә рәсми асыу көнө тип һанала. Музей бинаһы район Мәҙәниәт йортонда оҙаҡ ваҡыт эшләй.
2004 йылда музей Оло Мартыновка ауылы, Ленин урамы, 46 адресы буйынса боронғо бинаға күсерелә. 2005 йылда яҙыусы В.В.Карпенко вафат булғас ауыл халҡының теләге буйынса музейға В.В.Карпенко исеме бирелә. 2008 йылдың ноябрендә  «Мартыновский районының тыуған яҡты өйрәнеү музейы» муниципаль учреждениеһы  «Мартыновский районының В.В.Карпенко исемендәге тыуған яҡты өйрәнеү музейы» муниципаль ҡаҙна учреждениеһы тип үҙгәртелә. Музейҙың ойоштороусыһы һәм милексеһе булып "Мартыновский районы"  муниципаль берәмеге тора.
Козьменьга
Козьменьга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Утюкс йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Озеров Николай Николаевич (комментатор)
Биографияһы
1990 йылдар башында Озеровтың аяҡ табанын ампутациялайҙар, шунан бирле уның өйҙән бик һирәк сыҡҡан.
1997 йылдың 2 июнендә 75-се йәшендә вафат була. Введенский зыяратында ерләнә (21 уч.).
Червен-Бряг
Сәйәси хәле
Червен-Бряг общинаһының кметы (мэры) — Данаил Вылов (партиянан тыш кандидат) 2015 йылда һайлау  һөҙөмтәләре буйынса община идаралығында. 2007-11 йылдарҙа община менән етәкселек иткән.
Булатов Георгий Яковлевич
Тормош юлы == ==
Ижады
Уның өсөнсө «Торопись, моя память грешная…» китабы дүрт йыл үткәс баҫылып сыға. Был китабында авторҙың шиғриәте һәм тормошо бер-береһенән айырылғыһыҙ, берҙәм тын алыуға тиң.
1990-сы йылдарҙа шағир ижад итеү менән бер рәттән нәшриәтсе эшмәкәрлеге менән дә булыша, 1993 йылда Дондағы Ростовта Георгий Булатов «Булат» исемле нәшриәт үҙәген аса һәм вафат булғанға тиклем уның директоры була.