cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мирза (исем)
Билдәле кешеләр
Муллағолов Мирза Ғизетдин улы (20 июнь 1938 йыл) — этнограф. Тарих фәндәре кандидаты (1989). Рәил Кузеев исемендәге премия лауреаты (2009).
Мексика ҡултығы
География
Мексика ҡултығы төньяҡ-көнбайыштан, төньяҡтан һәм көнсығыштан АҠШ (Флорида, Алабама, Миссисипи, Луизиана һәм Техас штаттары), көньяҡта һәм көняҡ-көнбайышта — Мексика (Тамаулипас, Веракрус, Табаско, Кампече һәм Юкатан штаттары) яр буйҙары, һәм шулай уҡ Куба утрауы менән сикләнгән. Майҙаны — 1543 мең км², күләме — яҡынса 2332 мең км³.
Рәсәйҙең ауыл хужалығы
2000-се йылдар
2002 йылда ер реформаһы сиктәрендә ауыл хужалығы тәғәйенләнешендәге ерҙәрҙе һатырға/һатып алырға рөхсәт иткән закон ҡабул ителә.
2003 йылда ит импортҡа квроталар индерелә. Был Рәсәйҙә ит малсылығын үҫтереүгә юл аса.
2010-сы йылдар
2016 йылда ауыл хужалығы етештереүенең үҫеш тиҙлеге 4,4 процентҡа арта. Хҙерге Рәсәй тарихында игендең (119 миллион тонна), шул иҫәптән — бойҙай, кукуруз, ҡарабойҙай, соргоның, шулай уҡ шәкәр сөгөлдөрө, соя, йәшелсәнең рекордлы уңышы алына. Йыл йомғаҡтары буйынса Рәсәй, бойҙай экспортлау буйынса АҠШ-ты  һәм Канаданы үтеп, донъяла тәүге тапҡыр 1-се урынды ала. Сит илдәргә 25 миллион тонна бойҙай һатыла, был элгәрге йылдан 14 процентҡа күберәк була. Шәкәр сөгөлдөрөнән ҙур уңыш алынып, Рәсәй донъяла эре шәкәр экспортлаусыға әүерелә. Рәсәй йәнә кориандр экспортлау буйынса донъяла 1-се урынды ала. Рәсәй соя етештереү буйынса ла тәүләп донъяның алдынғы 10 иле араһына инә.
Малсылыҡ
Рәсәйҙә ит-һөт һәм ит-йөн малсылығы үҫеш кисерә.
Иваново өлкәһе
Ауыл хужалығының төп тармағы — ит-һөт малсылығы, өлкәлә шулай уҡ етенселек, картуф үҫтереү һәм урмансылыҡ хужалығы менән шөғөлләнәләр.
Иркутск өлкәһе
Өлкәлә 207 ауыл хужалығы ойошмаһы, 3238 крәҫтиән (фермер) хужалығы һәм 176,6 мең шәхси ярҙамсы хужалыҡ бар. Иркутск өлкәһе өлөшөнә ауыл хужалығы продукцияһының Рәсәйҙә 1,5 проценты һәм Себер федераль округында 8,9 проценты тура килә.
Киров өлкәһе
Төп ауыл хужалығы тармағы — малсылыҡ, башлыса ит-һөт йүнәлешле. Ауыл хужалығы культураларынан иген культуралары, картуф, етен һәм йәшелсә үҫтерелә. Иген культураларынан ужым арышы һәм фураж культуралары   өҫтөнлөк итә. Малсылыҡ проукцияһының 20 процентлабы өлкәнән ситкә сығарыла.
Вазирстан
Ислам дәүләте Вазиристан
2010 йылдың октябрендә Пакистандың сит ил эштәре министры Шах Мәхмүт Куреши Пакистандың ғәскәренең 35 меңлек төркөмө Төньяҡ Вазиристанда талибтарға ҡаршы хәрби хәрәкәт башлауға әҙер тип белдерҙе. 2015 йыл торошо буйынса, Пакистан территория өҫтөнән контролде тергеҙмәгән.
Рәсәйҙең ауыл хужалығы
Смоленск өлкәһе
Ауыл хужалығы ерҙәре 1,75 млн га (Рәсәй ауыл хужалығы ерҙәренең 1 %), йәки өлкә территорияһының 35,2 %, тәшкил итә. 1,3 млн га — һөрөнтө ерҙәр.
Удмурт Республикаһы
Республика территорияһының 50 %-ын ауыл хужалығы ерҙәре биләй. Малсылыҡта һыйыр малсылығы һәм сусҡасылыҡ өҫтөнлөк итә, һарыҡ, ҡош-ҡорт үрсетелә. Арыш, бойҙай, ҡарабойҙай, арпа, тары, борсаҡ, кукуруз, көнбағыш, етен, рапс, картуф, йәшелсә, мал аҙығы культуралары игелә.
Һарығош
thumb|200px|Һарығош матбуғат маркаһында thumb|right|300px|Һарығош ояһы
Романов Анатолий Александрович
Романов Анатолий Александрович (27 сентябрь 1948 йыл) — СССР һәм Рәсәй хәрби эшмәкәре, генерал-полковник. РФ Эске эштәр министрының элекке урынбаҫары — Рәсәй Эске эштәр министрлығының Эске ғәскәрҙәр командующийы һәм Чечняла федераль ғәскәрҙәр командующийы. Рәсәй Федерацияһы Геройы (1995).
Биографияһы
Анатолий Александрович Романов 1948 йылдың 27 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Бәләбәй районының Михайловка ауылында күп балалы (8 бала) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса — сыуаш. Тыуған ауылында тулы булмаған урта мәктәпте тамамлай. 1966 йыл да урта мәктәпте тамамлағандан һуң фрезерлаусы булып эшкә урынлаша.
Ғүмеренә ҡул һуҙыуҙары
Генерал-полковник А. А. Романовтың төркөм командующийы булараҡ төп ҡаҙанышы булып хәрби конфликтты тыныс юл менән көйләүҙә әүҙем ҡатнашыуы, шулай уҡ уны тормошҡа ашырыу өсөн шарттар булдырыуы тора (айырым алғанда, ул «хәрби блок» өсөн яуап бирә). 1995 йылдың 6 октябрендә сепаратистарҙың башлығы Аслан Масхадов менән һөйләшеүҙәр билдәләнә, унда Төньяҡ-Көнсығыш хәрби округ етәкселеге лә ҡатнашырға тейеш була. Ошо уҡ көндә һөйләшеүҙәрҙән бер нисә сәғәт алда А. А. Романов Төньяҡ аэропортына чечен сығышлы күренекле сәйәси эшмәкәр Руслан Хасбулатов менән осрашыуға бара. Һөйләшеүҙәрҙә ҡайһы бер мәсьәләләрҙе тикшереү өсөн ул конфликттарҙы көйләү буйынса аралашсы сифатында бер нисә тапҡыр үҙенең кандидатураһын тәҡдим итә. Грозный ҡалаһында Минутка майҙанында тимер юл күпере аҫтындағы туннелдә фугас шартлай. Генерал Романовтың машинаһы шартлау үҙәгенә тура килә. А. А. Романов ҡаты яралана һәм комаға китә. А С. Куликовтың фекере буйынса Романовты уның шлемда һәм бронежилетта булыуы ҡотҡара. А. С. Куликов үҙенең мемуарҙарында Дудаевтың вафатынан һуң Ичкерия президенты вазифаһын башҡарған Зелимхан Яндарбиевтың А. А. Романовҡа һөжүме менән бәйләнешен билдәләй. А. С. Куликовтың мәғлүмәттәре буйынса, Аслан Масхадов үлтереүҙе ойоштороуҙы Әйүп Вахаевҡа йөкмәтә, ә туранан-тура башҡарыусыһы булып Ваха Курмәхмәтов тора.
Физика йәки химия (телесериал, Рәсәй)
Сюжеты
Хикәйәләү үҙәгендә – Мәскәү ҡалаһының 2407-ГН һанлы мәктәбенең уҡыусылары һәм хеҙмәткәрҙәре тарихы.
Насир
Фамилияларҙа
Насиров Имаметдин Низаметдин улы (Имай Насыри) (30 сентябрь 1898 йыл — 29 март 1942 йыл) — башҡорт яҙыусыһы дәүләт һәм матбуғат эшмәкәре, журналист. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
Насыров Зәки Ильяс улы (29 март 1956 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, шағир. 2007—2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенең Территориялар һәм кадрҙар менән эшләү идаралығы етәксеһе һәм Хакимиәт етәксеһе урынбаҫары. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2011). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2006), Яңауыл ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (2010).
Насырова Зөһрә Камалетдин ҡыҙы (1892 йыл — 1938 йыл) — Башҡортостандың халыҡ шағиры Мәжит Ғафуриҙың ҡатыны, алдынғы ҡарашлы ҡатын-ҡыҙ, уҡытыусы, тегенсе.
Калифорния ҡултығы
Калифорния ҡултығы (Golfo de California), шулай уҡ Кортес диңгеҙе; Mar de Cortés) — Калифорния ярымутрауын мексика континенталь яр буйынан айырыусы Тымыҡ океан ҡултығы.
География
Майҙаны — 177 000 км², күләме — 145 000 км³. Максималь тәрәнлеге — 3400 м, уртаса тәрәнлеге — 818 м.
Тау
Урал тауҙары
Башҡортостан, шулай уҡ тарихи башҡорт ерҙәре тауҙарҙан айырылғыһыҙ. Урал — таулы физик-географик ил, меридиональ йүнәлештә Кара диңгеҙенән Ҡаҙағстан далаларына тиклем һуҙылған ер. Оҙонлоғо 2000 км. Киңлеге 40—60 км, урыны менән 100 километрға етә.
Кесе Сред. (Средней ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Балалар фольклоры
Жанрҙар буйынса бүленеш
Ҡайһы бер осраҡтарҙа бер төркөмгә индереп булмаған әҫәрҙәр ҙә осрай. Был төркөмдәрҙең һәр береһенең үҙ үҙенсәлектәре бар, улар бәләкәйерәк төркөмдәргә бүленә. Уларҙың барыһының да дөйөм һыҙаты — балалар тематикаһы, улар 5 йәшкә тиклемге балалар өсөн төҙөлгән.
Үсекләшеүҙәр
Үсекләшеү — балалар фольклоры жанры, рифма рәүешендә исемде йәки көлгән кешенең ҡушаматын һәм уның ысын йәки уйлап сығарылған кәмселектәрен бәйләй. Үсекләшеүҙәр ҡысҡырып, һүҙҙәрҙе ашығыс һамаҡлап һәм, ғәҙәттә, хәүефһеҙ аранан (әгәр кәрәк булһа, ҡасып өлгөрөү өсөн) әйтелә. мәҫәлән, «Ильяс илаҡ, илле ҡолаҡ.» «Ҡунаҡбай^ Ҡунаҡбай, Тау башында уйнаҡлай». Килеп инде Сафа — үҙенә күрә яфа. Иәмил йәмкә — утыҙ ике бәпкә. Асия асыҡҡан — майлы бутҡа ашаған. Тәслимә барабан — сәсен майлап тараған Сабыр Сапай сапҡан, Мейескә иңеп ятҡан, Мейескә инеп йылынмаған, Кәкрәйеп ҡатҡан. Хәйбул-Хабыш, Аяғы -ҡулы салыш, Буйы-һыны бер ҡарыш, Тәмәкеһе биш ҡарыш
Боронғо һинд-европа халҡы
Боронғо һинд-европа халҡы — энеолит һәм иртә бронза быуатында тәү һинд-европалыларҙың боронғо илендә, яҡынса алты мең йыл элек йәшәгән боронғо һинд-европа телендә һөйләшкән халыҡ.
Антропологияһы
Боронғо һинд-европа халҡы европеоид расаһына ҡараған.
Байтурсыновтың йорт-музейы
Ҡомартҡы статусы
2010 йылдың 10 ноябрендә Алматы ҡалаһының урындағы әһәмиәтенә эйә булған мәҙәниәт һәм тарих ҡомартҡыларының яңы Дәүләт исемлеге раҫлана, бер үк ваҡытта уға ярашлы алдағы ҡарарҙар көсөн юғалтҡан тип таныла. Был Ҡарарҙа  урындағы әһәмиәткә эйә булған Байтурсыновтың музей бинаһы ҡомартҡы  статусын һаҡлап ҡала. 2014 йылда һаҡлау зонаһы сиктәре раҫлана.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Алтын Балыҡ (персонаж)
Алтын Балыҡ — әҙәби һәм фольклор персонажы. Кеше телендә һөйләшә һәм теләктәрен үтәй белгән балыҡ.
Франкендорф (Тюрингия)
Франкендорф (Тюрингия) (Frankendorf (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 173 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,68 км2. Диңгеҙ кимәленән 270 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99441 һәм автомобиль коды — AP.
Скобликова Лидия Павловна
Биографияһы
Ли́дия Па́вловна Ско́бликова ҙур ғаиләлә үҫә (атаһы, әсәһе, өс ҡыҙ ҡәрҙәше, ҡустыһы). Спортҡа һөйөүҙе унда мәктәптең физкультура уҡытыусыһы Б. Н. Мишин уята, ҡомарлы ҡыҙҙа ныҡлыҡ, еңеүгә ынтылыш тәрбиәләй. Лидия волейбол, еңел атлетика, спорт гимнастикаһы, саңғы менән мауыға. 14 йәшендә Златоуст менән Силәбе өлкәһенең еңел атлетика беренселектәрендә еңә (800 метрға йүгереүҙә). Бер йылдан Златоуст конькиҙа йүгереү спорты тренеры Евдокимова Ольга Васильевна етәкселеге аҫтында ошо спорт төрөндә үҙен һынап ҡарарға була һәм беренсе ярышта уҡ икенсе разряд нормаһын үтәй. 1956 йылда тыуған ҡалаһының чемпионы була. Ошо уҡ йылды Силәбе педагогия институтына инә һәм 1960 йылға тиклем уҡый. СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры Б. А. Кочкинда шөғөлләнә.
Нью-Йорк фонд биржаһы
Тарихы
1975 йылдан биржа 1366 ағзаһы булған коммерцияға ҡарамаған корпорацияға әйләнә (1953 йылдан алып был һан бөтөнләй үҙгәрмәй)<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="не указан источник на утверждение (5 июля 2018)">216 сығанағы көн күрһәтелмәгән ]. Ағзаларҙың урынын һатырға мөмкин, әлеге ваҡытта бер урын хаҡы 3 миллион АҠШ долларына етә.
Кесе Шубная
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Муса Йәлил
Биографияһы
Хөсәйениә мәсете мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда комсомолға инә. Мәскәү дәүләт университетын тамамлай.
Кирилл Туровский һәйкәле (Гомель)
Тасуирлау һәм тарихы
Гомель өлкә драма театры янындағы Кирилл Туровский скверында  2004 йылдың 4 апрелендә ”Белорус яҙмаһы көнөндә Кирилл Туровский һәйкәле асыла. Кирилл Туровский — епископ, яҙыусы, философ һәм дингә өндәүсе, фекеренең тәрәнлеге һәм һүҙгә оҫталығы өсөн «Златоуст» исемен алған. Һәйкәлдең авторҙары: скульптор Лев Николаевич Гумилевский һәм уның улы Сергей Гумилевский, Белоруссияның атҡаҙанған архитекторы —  Николай Федорович Жлоба.
Тискос
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Ҡыҙыл Октябрь (Борай районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Йәй ташы
XI быуатта уҡ төрөк ғалимы Мәхмүд Ҡашғари «Диуану лөғәт әт-төрк» («Төрөк һүҙҙәренә аңлатма») тигән хеҙмәтендә йәй ташы (ядаташ) тураһында яҙа: ҡоролоҡ ваҡытында кешеләр таштарҙы һыу менән йыуалар, туҡтамай ямғыр яуһа, таштарҙы һары май менән майлайҙар. Был йола үҙенең сығышы менән шаманизмға барып тоташа.
Мәскәү медицина-хирургия академияһы
Академияны ойоштороу
1805 йылда учреждение етәкселеге башында билдәле Европа ғалимы Йоһанн Франк була, ул ректор вазифаһын үтәүгә энтузиазм менән тотона. Уның ҡаҙанышы иҫәбенә кафедра һәм үҙаллы курстар һанын 15-кә, студенттар һанын 400-гә тиклем арттырыу, шулай уҡ уҡытыу методикаһы булдыуҙы индерергә кәрәк. Әммә Франк етәкселеге, 1808 йылдан академияға етәкселек иткән һарай табибы Яков Виллиеның аяҡ салыуы сәбәпле, оҙаҡҡа һуҙылмаған. Шул уҡ йылда, яңы уставҡа ярашлы, Медицина-хирургия академияһы ике бүлексәгә айырылған: баш бүлексә — Санкт-Петербургта һәм икенсеһе — Мәскәүҙә. Уҡыусылар һаны 720-гә етә. Уҡыу ваҡыты дүрт йыл тәшкил итә, ә бишенсе йылы госпиталдәрҙә тәжрибә алыуға арнала.
Атағуза (Һаҡмар ҡушылдығы)
Атағуза (Атағуҙа) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы йылға. Һаҡмарҙың уң ҡушылдығы, Танкаҫ йылғаһынан түбәнерәк Һаҡмарға барып ҡушыла. Оҙонлоғо 3,9 км. Атағуза үрендә уға ағып төшкән шишмәләр күп Атағузалағы кисеү аша урман юлы үтә.
Йылға атамаһының килеп сығышы
Атағуҙа (Атағуза) атамаһы ошо тирәлә йәшәгән кеше исеменә бәйле
Ют-Ега
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хмели (Вильва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вепстар
Тарихы һәм генезисы
Онега һәм Ладога күлдәре араһындағы үҙҙәренең төп этник территорияһында вепстар I мең йыллыҡ ахырынаса йәшәгәндәр, әкренләп көнсығышҡа күсенгәндәр. Вепстарҙың ҡайһы бер төркөмдәре сығып китеп башҡа этник төркөмдәр менән ҡушылалар, мәҫәлән, XII—XV быуаттарҙа Свирь йылғаһынан төньяҡтараҡ урынлашҡан төбәктәргә үтеп инәләр һәм карел этносының бер өлөшө булып китәләр. Уларҙан айырмалы, һуңыраҡ килеп урынлашҡан төньяҡ вепстар карелдар менән ҡушылмаған.
Ҡыпсаҡ телдәре
Ағ > ау үҙгәрештәре
а) ҡыпсаҡ телендәге ағ үҫешкәндә ай(ы) йәки аа (көнбайыш ҡыпсаҡтағы баула- һәм байла- — «бәйләнгән», ҡырғыҙ-ҡыпсаҡ телендәге айыл көнбайыш ҡыпсаҡ телендә аул — «тораҡ пункты», ҡырғыҙ-ҡыпсаҡ телендә саа- көнбайыш ҡыпсаҡ телендә сау- — «һауыу») — ҡырғыҙ-ҡыпсаҡ формаларын монгол йоғонтоһо менән аңлатырға мөмкин (айил, саа-); б) һары ҡыпсаҡ-ҡыпсаҡ теленең үҫешендә ағ ау-ға әйләнә: ҡараим, ҡырым татарҙары (әҙәби һәм көньяҡ яр буйы) даг — «тауҙар» (әммә төньяҡ ҡырымтелендә тау); в) тел үҫешкәндә ағ-тың ау- булып китеүе ҡыпсаҡ төркөмөнән ситтә лә осрай: йәки икенсе бер миҫал: төрки телендә һәм төньяҡ алтай диалектында тау.
Үрғуян
Үрғуян (Lepus europaeus) — һөтимәрҙәр ырыуындағы, ҡуяндар ғаиләһендәге йенлек.
Ҡылыҡһырлама
Эре ҡуяндар нәҫеленән. Кәүҙәһенең оҙонлоғо 57—68 см; ауырлығы 4—6, һирәк осраҡта хатта 7 кг тарта. Рәсәй биләмәһендә иң эре ҡуяндар Себерҙә һәм Көнсығыш себерҙә осрай. Аҡ ҡуяндан оҙон ҡолаҡлы, ҡойроғоноң да оҙонораҡ булыуы менән айырыла. Йомшаҡ ҡарлы, шулай уҡ ҡар ҡатламы йоҡа булған урындарҙы үҙ итә. Йәй көнөндә тиреһе һоро, ерән һоро төҫтәрҙә була. Тыштан ялтырап тора.
Регина Эзера
Биографияһы
1963 йылда яҙыусының икенсе романы «Их было три» романы сыға.
Регина Эзераның китаптарын «Liesma» нәшриәте, Мәскәү  «Известия» гәзите (  «Дружба народов» китапханаһы) һәм «Советский писатель» гәзите бер нисә тапҡыр рус телендә баҫып сығара
Өс ҡыҙы: Инесе, Айя һәм Илзе.
Көркәк (тау)
Этимология
Атамаһы боронғо башҡорт һүҙе көркә — ер еләге һүҙенән барлыҡҡа килгән тигән фараз бар.
Ғөҙөр
Тәһәрәт боҙолоу
Фарыз намаҙҙы үтәгәнсе лә бүленделәре сығыуҙан туҡтамаған кеше ғөҙөрлө тип һанала. Әммә туҡтап торған мәле лә була икән, тәһәрәтләнеүҙе һәм фарыз намаҙҙы шул ваҡытҡа тура килтерергә тырышырға кәрәк.
СССР-ҙың 1924 йылғы Конституцияһы
1924 йылғы Конституция структураһы
СССР Конституцияһы ике бүлектән тора :
СССР-ҙың булдырылыуы тураһында Декларация
Декларацияла берләштереү принциптары (ирекле инеү/сығыу (добровольность) һәм тиң хоҡуҡлылыҡ), Совет дәүләт милли сәйәсәтенең айырмалыҡлы характеры асып бирелә. Ул СССР-ҙың булдырыуын ябайса ғына иғлан итмәй, ул ваҡыттағы донъя революцияһы хаҡындағы хыялдарҙы төп маҡсатҡа әүерелдерә. Декларациянан цитаталар:
1924 йылғы Конституцияның төп положениелары
СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты үҙенең юғары башҡарма идара итеү органын булдыра — СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары советы, совет составына рәйес, уның урынбаҫарҙары һәм ун нарком инә.
Ғатаулла (исем)
Этимология
Ғатаулла исеме сығышы менән ғәрәп теленә бәйле. ҒАТА (бүләк) + УЛЛА (Аллаһ) һүҙҙәре ҡушылып төҙөлгән. Ғәрәпсәнән тәржемәһе — Аллаһ бүләге тигәнде аңлата. Атаулла тип ҡыҫҡартылған варианты бар.
Фамилия
Ғатауллин Ринат Фазлытдин улы (рус. Гатауллин Ринат Фазлтдинович) — (14 июнь 1953 йыл — иҡтисад фәндәре докторы, профессор, юғары мәктәп эшмәкәре. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Ҡотлозаман Ҡотлоҡәҙимов
Биографияһы
Ҡотлозаман Ҡотлоҡәҙим улы Ырымбур губернаһы Йылан улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Сапай ауылында йәшәгән. Зауряд-есаул булып хеҙмәт итә.
Ганимед (юлдаш)
Ганимед (Γανυμήδης) — Галилей юлдаштарының береһе, Юпитерҙың бөтә юлдаштары араһында алыҫлашыу буйынса етенсе урында тора, Ҡояш системаһында иң эре юлдаш. Уның диаметры 5268 километрға тигеҙ, ул Титандан (ҡояш системаһында ҙурлығы буйынса икенсе урында тора) 2 процентҡа һәм Меркурийҙан 8 процентҡа ҙурыраҡ. Шул уҡ ваҡытта Ганимедтың массаһы Меркурий массаһының ни бары 45 процентына тигеҙ, әммә планеталар юлдаштары араһында ул уғата ҙур. Ганимед Айҙан массаһы буйынса 2,02 тапҡыр ҙурыраҡ.
Килеп сығышы һәм эволюцияһы
Ганимед, моғайын, аккреция дискынан йәки Юпитер барлыҡҡа килгәндән һуң бер ни тиклем ваҡыт уны уратып алған томанлыҡтан, 10 000 йыл самаһы ваҡыт арауығында формалашҡандыр. Галилей юлдаштары формалашҡан мәлдә Юпитер томанлығында газдың сағыштырмаса аҙ булыуы ихтимал, Каллистоның бик әкрен формалашыуын да тап ошо факт менән аңлатырға мөмкин. Ганимед Юпитерға яҡыныраҡ һәм томанлығы артыҡ тығыҙ булған арауыҡта барлыҡҡа килә, шуға ла ул сағыштырмаса тиҙ арала формалаша. Һөҙөмтәлә аккреция мәлендә бүленеп сыҡҡан йылылыҡ тирә-йүнгә таралып өлгөрмәй. Был күренеш, бәлки, боҙҙарҙың ирей башлауына һәм унан ҡая тоҡомдарының бүлегеләнеүенә килтергәндер. Таштар, Юлдаштың үҙәген барлыҡҡа килтереп, уның үҙәгендә туплана. Ганимедтан айырмалы рәүештә Каллисто формалашҡанда йылылыҡ ситкә таралып өлгөрә, уның эсендәге боҙҙар иремәй һәм бүлгеләнеү күренеше күҙәтелмәй. Юпитерҙың массаһы һәм составы буйынса оҡшаш булған ошо ике юлдашының нилектән ике төрлө булыуҙарын тап ошо гипотеза аңлата ла инде. Альтернатив теориялар Ганимедтың эске температураһының юғары булыуын ташыу көсө йәки һуңыраҡ күҙәтелгән ауыр шартлауҙарҙың уға интенсив йоғонтоһо менән бәйләй.
Южноуральск
Тарихы
Түбәнге Уйылға станицаһы XX быуаттың 40-сы йылдары аҙағында икенсе тапҡыр «тыуған». Унан алыҫ түгел Көньяҡ Урал дәүләт район электр станцияһы төҙөй башлайҙар(ЮГРЭС). 1948 йылда станица урынында эшселәр ҡасабаһы ҡалҡып сыға һәм Южноуральск тип атала башлай. 1950 йылдың 28 авгусынан ҡала тибындағы ҡасаба булып китә.
Халҡы
2019 йылдың 1 ғинуарына халыҡ иҫәбе буйынса ҡала Рәсәй Федерацияһының 1115 ҡалаһынан 420-се урында булған
Ленин-Бүләк
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бабичева Таңсулпан Даһи ҡыҙы
Театрҙа
Был персонаждарҙа һуңғы тиҫтә йылдарҙа башҡорт сәнғәтендә кешелеклек йүнәлешенең артабан үҫешенә туранан-тура бәйле булған принципиаль үҙгәрештәр сағылыш тапты.
Корлейс Эргард Иванович
Биографияһы
Эргард Иванович Корлейстың атаһы Шотландиянан, әсәһе — немец милләтенән. Минскиҙа гимназия тамамлаған, 1896 йылда Тарту университетының медицина факультетын тамамлай. 1897 йылда Рәсәй империяһы подданлығын ала. Коллежский асессор.
Эргард Ивановичтың һеңлеләре Эрна Ивановна Гейнце менән Эмма Ивановна Корлейс ғүмер буйы Воскресенскийҙа фельдшер булып эшләй. Ошо ауылда ерләнгәндәр.
Хәтер
1927 йылда «Красная Башкирия» гәзитендә халыҡҡа хеҙмәт иткән табип Э. И. Корлейстың иҫтәлеген мәңгеләштереү тураһында һүҙ ҡуҙғатыла. Ләкин был эш башҡарылмай ҡала. Бөгөн инде Воскресенский ауылы дауаханаһы бинаһы янындағы яңғыҙ ҡәберҙең өҫтәндә хатта иҫтәлекле таш та юҡ.
Бискай ҡултығы
География
Майҙаны 223 (194 ) мең км², оҙонлоғо 400 км, уртаса тәрәнлеге 1715 м, максималь тәрәнлеге — 4735 (5120 ) м.
Хужалыҡта әһәмиәте
Балыҡ тотоу (сардина, камбала), устрица үрсетеү тармаҡтары үҫешкән. Төп порттары — Бордо, Брест, Нант, Ла-Рошель, Рошфор, Сен-Назер, Байонна (барыһы ла — Франция), Сан-Себастьян, Бильбао, Сантандер, Хихон һәм Авилес (барыһы ла — Испания).
Һарыйылға (Һаҡмар ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы тамағынан Оло Эйек йылғаһына ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Ғәрәп Берлеге
Ғәрәп Берлеге (التحالف العربي, Arab Alliance) — ғәрәп илдәренең хәрби-сәйәси ойошмаһы,  1955—1956 йылдарҙағы Суэц кризисы алдынан Мысыр президенты Ғәмәл Әбдел Насер тәҡдиме менән   Үҙәк договор ойошмаһына  яуап итеп ойошторола.
Ағзалары
1956 йылдың июленә ҡарата берлек составына тулы хоҡуҡлы ағза булып түбәндәге илдәр инә:
Тарихы
Берлектең йәҙрәһен Мысыр менән Сүриә тәшкил итә, улар Сәғүд Ғәрәбстаны менән хәрби берлекте  1955 йылдың аҙағында төҙөй. Шунда уҡ Йәмәндең дә ыңғай ҡарашы беленә. Иордания, был дәүләттәрҙең союздашы статусында икәнлеген белдерһә лә, хәрби йәһәттән  нейтраллек биләй һәм уны хәрби берлеккә  1956 йылдың июлендә генә йәлеп итә алалар.
Ваня (Молога ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Исаев Дмитрий Дмитриевич
Биографияһы
1998 йылда Исаев Д. Д. ришүәт алыуҙа ғәйепләнә һәм ҡулға алына. Алдан үткәрелгән тикшереүҙәр, шул иҫәптән Исаев артынан күҙәтеүҙәр һөҙөмтәләре буйынса, хәрби хеҙмәткә саҡырылыусыларға «ысын гомосексуалист» диагнозы ҡуйылған фиктив таныҡлыҡ биреүе, уларҙы хәрби хеҙмәттән азат итеүе асыҡлана. Избежал уголовной ответственности, поскольку был признан городским судом Санкт-Петербурга невменяемым Был йәһәттән Исаевты махсус клиникаға мотлаҡ дауаланырға ебәрәләр.
Халыҡ-ара хоккей федерацияһы
IIHF советының составы
Әлеге ваҡытта IIHF советының составына керә:
Сүриә теле
Тарихы
VII быуаттан башлап ғәрәп диалекттары арам, шул иҫәптән сүриә һөйләштәрен ҡыҫырыҡлый бара. Шулай итеп, IX быуат аҙағынан сүриә теле үле телгә әүерелә. X һәм XI быуаттарҙың сүриә сиркәү авторҙары үҙҙәренең хеҙмәттәрен йә ғәрәп теленә тәржемә менән бирә, йә тәүҙән үк ғәрәп телендә яҙып сығара башлай. Ләкин һуңыраҡ та, XIII быуат аҙағына тиклем дә, сүриә телендә яҙылған әҫәрҙәр әҙ булмай әле. Сүриә теле сиркәү даирәләренең теле булып, уға грек теленән тәржемәләр күп эшләнеү уны грек терминдары һәм һүҙҙәре менән байыта. Грек теленең сүриә теленә йоғонтоһо синтаксис һәм фразеологияла ла сағыла, был хатта сүриә телен сүриәләрҙең үҙҙәренә лә аңлауҙы ауырлаштырғылаған.
Гвинея ҡултығы
География
Майҙаны 1533 мең км². Ҡултыҡ төбөндә Гвинея котловинаһы барлыҡҡа килә, уның тәрәнлеге 6363 метрға барып етә. Һыуҙың температураһы 25-27 °С тәшкил итә. Тоҙлолоғо 34-35 ‰, йылғалар тамаҡтарында 20-30 ‰-гә тиклем кәмей. Ярым тәүлекле һыу күтәрелеүҙәрҙең дәүмәле 2,7 метрға барып етә.
Ицукусима ғибәҙәтханаһы
Ицукусима ғибәҙәтханаһы (урыҫса Святилище Ицукусима |厳島神社|Ицукусима-дзиндзя}}(яп. 厳島神社  Ицукусима-дзиндзя) — Японияла синтоистарҙың Ицукусима утрауындағы (Миядзиме), Хиросима префектураһындағы ғибәҙәтханаһы. 1996 йылдан башлап ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән. Ғибәҙәтхананың байтаҡ ҡоролмаларының өлөшө һәм комплекстың мөлке япон хөкүмәте тарафынан илдең милли байлығы тип һанала.
Был матур урынды ҡарарға килеүселәр, ритуаль ҡапҡаларҙың бағаналарының тишегенә тимер тәңкәләр һалып, үҙҙәренең теләктәренең тормошҡа ашыуын теләгәндәр. Диңгеҙҙәге һыу ҡайтҡан саҡта был ҡапҡалар янына атлап барырға мөмкин.
Мәсемтау
200px|left|thumb|Мәсемдән төньяҡҡа күренеш
Ҡылыҡһырлама
Мәсемтауҙан Күжә йылғаһы ҡушылдыҡтары башланғыс ала.
Икеле иҫәпләү системаһы
Натураль һандар
Икеле иҫәпләү системаһында тип яҙылған натураль һандың ҡиммәте: бында:
Кәсерле икеле һандарҙы унарлыға үҙгәртеү
Йәки таблица буйынса:
Горнер ысулы менән үҙгәртеү
Йәғни унарлы системала был һан 91 тип яҙыла.
Унарлы кәсер һандарҙы икеле һандарға үҙгәртеү
0,928 • 2 = 1,856
0,712 • 2 = 1,424
0,392 • 2 = 0,784
Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс университеты
Тарихы
2011 йылда университетҡа Бөтә Рәсәй финанс-иҡтисад институты һәм Мәскәү дәүләт информатика һәм электрон техника колледжы ҡушыла.
Веуч (Кобожа ҡушылдығы)
Веуч  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кобожа йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Варварино (Мәләүез районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Көнһылыу
Билдәле шәхестәр
Хатмуллина Көнһылыу Ғүмәр ҡыҙы (26 февраль 1985 йыл) — ғалим, химия фәндәре кандидаты, Рәсәй фәндәр академияһының Химия-физика проблемалары институтында ғилми хеҙмәткәр.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
«Урланған Көнһылыу» — Юлтыев Дауыт Исхаҡ улы яҙған пьеса.
Новая Ермаковка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Южноуральск ГРЭС-ы
Проектлау һәм төҙөү
Электр станцияһын төҙөү урыны Уйылға йылғаһының һул ярында һайланған. ГРЭС бинаһы һәм ҡоролмалары дүрт террасала урынлашҡан
Ирландия диңгеҙе
Ирландия диңгеҙе (Irish Sea, Môr Iwerddon, Muir Éireann) — көнсығышта Бөйөк Британия һәм көнбайышта Ирландия утрауҙары араһында урынлашҡан Атлантик океан диңгеҙе.
Бабич (фильм)
Фильм өҫтөндә эш 2016 йылда башлана. Фильмды төшөрөү менән «Тере таҫма» кинокомпанияһы шөғөлләнә. Проект Башҡортостан Республикаһы Башлығы грантына, Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы хуплауында ғәмәлгә ашырыла. Картинаның премьераһы 2017 йылдың 19 апрелендә Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөлә «Родина» кинотеатрында күрһәтелә. 2017 йылдың 24 апрелендә Өфө ҡалаһы кинотеатрҙары экрандарына, ә 2017 йылдың 27 апрелендә Башҡортостан Республикаһының башҡа ҡалаларындағы кинотеатрҙар экрандарына сығарыла.
Һыу турғайы
= Ҡылыҡһырлама = Ҙурлығы сыйырсыҡтай.Ҡыҫҡа ҡойроҡло, тығыҙ ҡауырһынлы ҡош. Һырты һоро, ҡанаттары ҡара.Ҡорһағы һоро, түше аҡ. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел. Тауышы киҫкенгенә: «зирк-зирк» Яңғырауыҡлы сырҡылдап һайрай.
Тереклек итеүе
Шаршылары күп булған таҙа һалҡын һыулы йылғалар тирәһендә йәшәй. Ултыраҡ ҡош. Урыны менән киң генә таралған. Ояһын мүктән эшләй, һыу өҫтөндәге ботаҡтарға, тамырҙарға, өңөлгән яр йәки гөрләүектәр аҫтына ҡора.
Үрсеүе
Инә ҡош 4-6 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Ҡоштар аталы- иәле 15-17 көн баҫалар. 14-27 көндә ҡошсоҡтар ояларын ташлай.
Гомель ҡала йәштәр театры
Тарихы
2008 йылда театр: «Гомель ҡала йәштәр театры» тип атала башланы. 2008 йылда йәштәр театры коллективы Гомель өлкәһенең Почет таҡтаһына, «Иң яҡшы театр-тамаша учреждениеһы» номинацияһында еңеүсе, тип яҙылды. 2009 йылда Гомель ҡала йәштәр театры Гомель ҡалаһының иң яҡшы мәҙәниәт учреждениеһы тип табылды һәм театрға иҫтәлекле билдә тапшырылды.
Доновка
Доновка — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чесноковка йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Сөннәт
Сөннәт өйрәтеү мосолмандарҙың дини белем алыуының мөһим өлөшө булып тора. Бер ислам хоҡуҡ белгесе лә (факиһ), сөннәт буйынса белеме етерлек түгел икән, ислам хоҡуғы өлкәһендә абруйлы булып һанала алмай.
Бидғәт
«Бидғәт» — дингә индерелгән яңылыҡтар, сөннәткә тап килмәгәнлекте аңлатыусы төшөнсә. Бидгғәт оло гөнаһтарҙан һанала.
Манъяга (йылға)
Манъяга (Ману-Яга) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Сыуаш дәүләт аграр университеты
Сыуаш дәүләт аграр университеты (чув. Чӑваш Университечӗ Патшалӑх Аграри) —Чебоксарҙың (Сыуашстан Республикаһы) үҙәк өлөшөндә урынлашҡан юғары уҡыу йорто. 2020 йылдың апреленән тулы исеме — «Сыуаш дәүләт аграр университеты» юғары белем биреү Федераль дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы (1995—2020 йылдарҙа ЧГСХА була, алдараҡ — ЧСХА).
Селевкиҙар дәүләте
Селевк I һәм империяға нигеҙ һалыу
Мысыр хакимы Птолемей беренсе булып регентҡа ҡаршы сыға һәм Пердикканы б.э.т. 321 йылда Мысырға хәрби поход ойошторорға мәжбүр итә. Нилды аша сыҡҡанда Македония армияһының бер өлөшө һәләк була.
Ҡағыҙ
Тарихы
VI—VIII быуаттарҙа ҡағыҙ Урта Азия, Япония һәм Азияның башҡа илдәренде етештерелә. XI—XII быуатта ҡағыҙ Европаға килеп етә һәм яҙыу өсөн ҡулланылған күнде (пергамент) алыштыра. XV—XVI быуатта китап баҫыу эше алға киткәс ҡағыҙ етештереү эше үҫешә. Ул ваҡытта ҡағыҙҙы ябай ысул менән эшләйҙәр — килелә ағасты сүкеш менән ваталар.
XVII быуаттың икенсе яртыһында уйлап табылған онтау машинаһы — рол ҡағыҙ етештереү эшендә ҙур әһәмиткә эйә була. XVIII быуатта ролдар ҙур кимәлдә ҡағыҙ етештерергә һәләтле була. Әммә ҡағыҙ массаһын ҡулдан ҡойоу был эште тотҡарлай. 1799 йылда Н. Л. Робер (Франция) хәрәкәт итеүсе селтәр ярҙамында ҡойоу эшен механизациялаштыра.
Полиграфия
Китаптар етештереүҙә баҫма өсөн махсус ҡағыҙ ҡулланыла. Советтар Союзында һәм Рәсәйҙә баҫтырыу өсөн ҡағыҙҙың бер нисә тибы була. Ҡағыҙҙа целлюлоза миҡдары буйынса сыҙамлағы билдәләнә: № 1 — иң сыҙамлыһы, целлюлоза өлөшө 0,8-ҙән 1-гә тиклем булғанда, әҫәрҙәр йыйынтығы, энциклопедиялар баҫыла; № 2 — целлюлоза өлөшө 0,5-0,6 булғанда, унда йыш ҡына дәреслектәр баҫыла; № 3 — целлюлоза өлөшө 0,35 һәм унан да кәмерәк булған иң әҙ сыҙамлы ҡағыҙ, мәҫәлән, нәшриәттәрҙең тематик пландарын баҫтырыу өсөн ҡулланыла. Шымалығына ҡарап, ҡағыҙ ялтырауыҡһыҙ (бер аҙ шыма), глазурь (бер аҙ шымараҡ) һәм ҡапланған (иң шыма), каландолы һәм суперкандерлы булыуы мөмкин. Баҫманың төрлө ысулдары өсөн ҡағыҙҙың түбәндәге төрҙәре бар: типографик — хәрефле баҫма өсөн, офсетлы — офсетлы баҫма өсөн, тифдер — гравитация баҫыу өсөн. Баҫма баҫылған ҡағыҙҙың төрө баҫманың сығарылыу мәғлүмәттәрендә күрһәтелә.
Рафаил (исем)
Рафаил — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Рафаил исеме бар.
Билдәле кешеләр
Зиннуров Рафаил Нариман улы (26 июль 1953 йыл) — Рәсәй дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, хоҡуҡ белгесе, яҙыусы, скульптор. Юридик фәндәр докторы (2003), профессор (2006). Башҡортостан Республикаһы дәүләт власының закондар сығарыусы (вәкәләтле) органдарынан Федерация Советы ағзаһы (2013—2018), Федерация Советының халыҡ-ара эштәр буйынса Комитеты ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2003), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2013), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1993). Журналистар Союзы (1992), Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы (2004) һәм Башҡортостан Республикаһы рәссамдар Союзы (2006), этнологтар, антропологтар Ассоциацияһы ағзаһы.
Мирсаев Рафаил Нурый улы (17 июль 1948 йыл — 22 апрель 2016 йыл) ― философ-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы, партия һәм дәүләт эшмәкәре. Философия фәндәре кандидаты, доцент. Башҡортостан Республикаһының I ― III саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
Ямский Сайы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Суҡтурғай
Суҡтурғай ''(свиристель йәки обыкновенный свиристель, Bombycilla garrulus) — турғайҙар отрядындағы һайрасы ҡош.
Әҙәбиәт
Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. — Өфө, 1986. — 104-се бит.
Мараяга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рамаҙан (исем)
Фамилияла
Рамазанов Ғилемдар Йыһандар улы (16 июнь 1923 йыл — 25 август 1993 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан шағир, әҙәбиәт белгесе һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1950 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре докторы (1966). СССР-ҙың VI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983), Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1982 йыл). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ 1973 йыл, ике Ҡыҙыл Йондоҙ (1944 йыл, 1945 йыл) һәм «Почёт Билдәһе» (1957 йыл) ордендары кавалеры.
Фәйзрахман (исем)
Фәйзрахман — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Фәйзрахман исеме бар.
Туҙаяҡ
Туҙаяҡ — борондан алып башҡорттарҙа, шулай уҡ башҡа халыҡтарҙа ҡулланылған, ҡайын туҙынан эшләнгән һауыт.
Күсәрҙек
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Белозерск
Белозерск — Рәсәй ҡалаһы Вологда өлкәһе Беозерский муниципаль районының административ үҙәге. Белозерск Аҡ күл ярында урынлашҡан. Халҡы — 8580 кеше (2020).
Ғүмәрова Мәсхүҙә Арыҫлангәрәй ҡыҙы
Биографияһы
Мәсхүҙә Арыҫлангәрәй ҡыҙы Ғүмәрова 1914 йылдың 23 декабрендә хәҙерге Дүртөйлө районы Күкҡуян ауылында тыуған. Бала сағы ауыр йылдарға тура килә.
Башҡортостан Хөкүмәте, Бөрйән районы мәғариф бүлеге Ғүмәрова Мәсхүҙә Арыҫлангәрәй ҡыҙының ауыр йылдарҙағы хеҙмәтен юғары баһалай: БАССР Юғары Советы президиумының 1944 йылдың 20 мартындағы Указы менән уға «БАССР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы» исеме бирелә.
Ғәиләһе
1981 йылдан 1999 йылға тиклем Тамара Хәләф ҡыҙы Өфөнөң 1-се педколледжында эшләй. Уның педстажы 40 йыл. Хеҙмәт ветераны, «БР мәғариф отличнигы» исемен йөрөтә. Улдары Камил Агишев авиация институтын тамамлаған.
Хафиз (исем)
Билдәле кешеләр
Хафиз Ширази, Хажи Шәмс әд-Дин Мөхәммәт Хафиз Ширази (фарс. خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی, ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Шәмсиддин Мөхәммәт Хафиз Ширази тип иҫкә алына[1]) (яҡынса 1325—1389/1390) — танылған фарсы шағиры һәм суфыйсылыҡ тарафдары, донъялағы бөйөк лириктарҙың береһе.
Хәбибуллин Мөхәммәтхафиз (Хафиз бай) — 1-се гильдиялы сәүҙәгәр, меценат.
Фреттероде
Фреттероде (Fretterode) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 184 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,87 км2. Диңгеҙ кимәленән 285 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37318 һәм автомобиль коды — EIC.
Яңы Сауҡалыҡ
Тарихы
2004 йылдың 2 сентябрендә Яңы Сауҡалыҡ ауылының яңы статусы барлыҡҡа килә — ул ауыл Советы биләмәһенең административ үҙәге итеп раҫлана. Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Ырымбур өлкәһенең 2004 йылдың 2 сентябрендәге 1424/211-III-ОЗ номерлы «Ырымбур өлкәһе муниципаль берәмектәренә муниципаль район, ҡала округы, ҡала биләмәһе статусы биреү, муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен билдәләү һәм үҙгәртеү тураһында» Закон менән билдәләнгән
Янгыт-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Артёмовский
Транспорт
Түбәндәге ҡалалар менән автотранспорт бәйләнеше бар: Екатеринбург, Төмән, Богданович, Асбест, Рефтинский, Реж, Ирбит, Алапаевск (Үрге Синячиха) һ. б.
Әҡсән (исем)
Билдәле кешеләр
Мөхәмәтҡолов Әҡсән Баймырҙа улы (17 октябрь 1895 йыл — 14 ноябрь 1938 йыл) — башҡорт совет дәүләт эшмәкәре. 1925—1930 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе, СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы ағзаһы[1] (1935—1938). Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы.
Лукианов бушлығы
Сиркәүҙе булдырыу
1654 йылдың 8 сентябрендә Лукиан вафат була.
Фидаи Салауат Фидай улы
Ижады
2016 йылдың башында Салауат Фидаиҙың 2013—2014 йылдарҙа ижад иткән эштәре һәм автобиографияһы менән «The Pencilbook» китап-фотоальбомы нәшер ителә. Китапты баҫтырыу өсөн аҡса Indiegogo.com сайтында краудфандинг проекты буйынса уның ижадына табыныусылар тарафынан йыйылған.
Судоку
Барлыҡҡа килеүе
XVIII быуатта Леонард Эйлер «Carré latin» "Латин квадраты» тигән уйынды уйлап сығарған.  Үткән быуаттың  70-се йылдарында Төньяҡ Америкала махсус һанлы кроссвордтар уйлап сығарылған. АҠШ-та 1979 йылда  «Dell Puzzle Magazine» журналында беренсе тапҡыр судоку баҫылған. Ул саҡта башватҡыс «Number Place» тип аталған. 1980—1990 йылдарҙа   «Nikoli» япон журналы үҙенең биттәрендә башватҡысты даими рәүештә баҫтырып сығара башлаған, шунан алып судоку ҙур популярлыҡ ҡаҙанған. Хәҙер  судоку — күп гәзиттәрҙең мотлаҡ компоненты булып тора. Мәҫәлән, немецтарҙың күп миллионлы «Die Zeit», австриялыларҙың «Der Standard» , Рәсәйҙең  «Труд» гәзиттәре шундайҙарҙан.
Билимбаиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Маткина
Маткина — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вижас йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Үрсеү
Енесле үрсеү
Енси үрсеүҙә махсус енес күҙәнәктәре — галеталар барлыҡҡа килтереүсе ике зат ҡатнаша. Яңы организм яралыу өсөн сперматозоидтың күкәй күҙәнәк менән ҡушылыуы кәрәк. Күкәй күҙәнәк менән бер генә сперматозоид ҡушыла. Енес күҙәнәктәренең ҡушылыу процессы аталану тип атала. Аталанған күкәй күҙәнәк зигота тип атала.
Анатомия
Анатомияның иң билдәле тармаҡтары
Үҫемлектәр анатомияһы — үҫемлектәрҙең төҙөлөшөн һәм организмда туҡымаларҙың үҙ-ара бәйләнешен өйрәнә.
Анатомия фәненең тикшеренеү ысулдары
Үҫемлектәр анато́мияһы , йәки Үҫемлектәрҙең микроморфоло́гияһы , —ботаника фәненең үҫемлектәрҙең төҙөлөшөн туҡыма һәм күҙәнәк кимәлендә өйрәнеү, туҡымаларының урынлашыу һәм үҫешеү ҡанунлыҡтарын асыҡлау менән шөғәлләнеүсе бер бүлеге.
Кеше анатомияһы
Бынан тыш, хирургия тәжрибәһенә таянып, кеше анато́мияһы базаһында  топографик анатомия фәне айырылып сыға. Был операция яһаусы хирургтарға тән өлөштәренең,  һөлдәлә һөйәктәрҙең, ағзаларҙың бер-береһенә ҡарата урынлашыу тәртибен ентекләп өйрәнергә мөмкинлек бирә.
Анатомия фәнендә терминдар
Анатомия фәнендә кешенең һәм билатераль симметриялы хайуандар тәненең өлөштәрен, ағзаларын һүрәтләү, урынын теүәл  күрһәтеү, бер-береһенә ҡарата һәм арауыҡта урынлашыуын билдәләү өсөн махсус терминдар бар.
Беляев Алексей Михайлович (онколог)
Биографияһы
2010 йылда Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Н. Н. Петров исемендәге онкология ғилми-тикшеренеү институты Федераль дәүләт бюджет учреждениеһы директоры итеп тәғәйенләнә, унда заманса юғары технологик медицина технологияларын әүҙем индерә башлай: киң таралған шештәрҙә химиотерапия технологиялары, аҙ инвазивлы, шул иҫәптән эндоскопик ҡыҫылыш, шулай уҡ дауалауҙың йыйылма һәм комплекслы ысулдарын киң ҡулланыуҙы, яман шеште дауалауҙа персонализацияланған алымдарҙы әүҙем индерә башлай.
2013 йылда Н. Н. Петров исемендәге Онкология ғилми-тикшеренеү институты эгидаһы аҫтында ойошторолған Төньяҡ-Көнбайыш онкологтар ассоциацияһы президенты итеп һайлана.
Фәнни-практик эшмәкәрлеге
Рәсәйҙә тәүгеләрҙән булып ҡорһаҡ ҡыуышлығы канцероматозаһы осрағында химиогипертермик перфузиялары менән циторедуктив операциялар башҡара башлай. Ҡорһаҡ ҡыуышлығы канцероматозаһы осрағында химиогипертермик перфузиялары менән адъювант режимда  150-нән ашыу циторедуктив операциялар башҡара. Яман шеш менән сирләүселәргә ашығыс ярҙам күрһәтеү менән шөғөлләнә.
А.M. Беляев — 200-ҙән ашыу фәнни баҫма һәм ете монография авторы, уйлап табыуға 7 патент авторы һәм авторҙашы, уның етәкселегендә 3 докторлыҡ һәм 10 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡланған.
Тәртил
Тәртил Ҡөрьәндә
<div class="ts-Конец_цитаты-source">— 25:32
Япон диңгеҙе
География
Төп порттары: Владивосток, Находка, Восточный, Совет Гаване, Ванино, Александровск-Сахалинский, Холмск, Ниигата, Цуруга, Майдзуру, Вонсан, Хыннам, Чхонджин, Пусан.
Балыҡ тотоу, трепангтарҙы, диңгеҙ ҡыҫалаһын һәм терпеһен аулау, ылымыҡтар йыйыу, марикультура тармаҡтары үҫешкән.
Синьцзян яңынан тәрбиәләү лагерҙары
Лагерҙар
Би-би-си компанияһы хәбәр итеүенсә, Синьцзянь буйынса 101 комплекс тикшерелгән, улар асыҡ сығанаҡтарҙан, матбуғат сараларынан һәм лагерҙар системаһын фәнни тикшеренеүҙәр мәғлүмәттәренән алынған.
Балҡан ярымутрауы
Балҡан ярымутрауы (Balkanski polotok, Balkanski poluotok, Balkansko poluostrvo,, Peninsula Balcanică, , Βαλκανική χερσόνησος, Balkan Yarımadası, Penisola Balcanica, Paeninsula Balcanica) Европаның көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Майҙаны — 505 км² тирәһе.
Половинка (Иртыш ҡушылдығы)
Половинка  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының уң ярына тамағынан 1248 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Медвежья (Кесе Снопица ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Финикия яҙыуы
Финикия яҙыуы тарихы
Алфавитлы биш яҙма финикия яҙыуына ҡарағанда күпкә боронғораҡ — Угарит яҙмаһы (яҡынса 400 йылға), боронғо ханаан яҙмаһы (яҡынса 6 000 йылға), протосинай яҙмаһы (яҡынса 800 йылға), Библ яҙмаһы (яҡынса 800 йылға), көньяҡ ғәрәп яҙмаһы (яҡынса бер быуатҡа өлкәнерәк).
Мысыр теорияһы
Иң киң таралған теорияларҙың береһенә ярашлы, алфавит Мысырҙа барлыҡҡа килә. Был теорияны Франсуа Ленорман тәҡдим итә, һәм 1874 йылда Эммануэль де Руже тарафынан тасуирлана. Ҡағиҙә булараҡ, мысыр теорияһы яҡлылар өс төркөмгә бүленә. Беренсе төркөм алфавит яҙмаһы Мысыр иероглиф яҙмаһынан килеп сыҡҡан тигән теория яҡлы. Уны Жан-Франсуа Шамполльон, Франсуа Ленорман һәм башҡа ғалимдар хуплай. Ғалимдарҙың икенсе төркөмө алфавит яҙмаһының иератик яҙманан килеп сығышы тураһында фекергә ынтыла, был версия яҡлылар Исаак Тейлор, Пьер Монте һәм башҡалар була. Өсөнсө теория буйынса, алфавит яҙмаһының демотик яҙманан килеп сығыуы тураһында әйтелә, әммә был теория ҡабул итерлек түгел, сөнки алфавит яҙмаһы демотик яҙмаға тиклем барлыҡҡа килә. Был теория яҡлы булып Ганс Бауэр тора.
Ботния ҡултығы
География
Ҡултыҡ оҙонлоғо 700 км-ҙан ашыу, максималь киңлеге яҡынса 240 км. Урта өлөшөндә (Норра-Кваркен боғаҙында) киңлеге тарайып 75 км-ға барып етә. Максималь тәрәнлеге — 295 м.
Сенсор тауыш биреү ҡоролмаһы
Станционар һәм күсереп йөрөтөлөүсе ҡоролмалар бар. Стационар ҡоролма һайлау участогында торһа, күсереп йөрөтөлә торғаны менән өйҙә һайлаусыларға алып барыла.
Мөхәмәтйәр Ҡолғонаев
Биографияһы
Мөхәмәтйәр Ҡолғонаев Ырымбур губернаһы Ҡыр-Йылан улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Ҡарамалы-Вәлит (Ғәфүр) ауылында йәшәгән. Йорт старшинаһы булып хеҙмәт итә.
Ятыпсе-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гнилуха (Волчина ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Свердловск өлкәһе
Закондар сығарыу власы
Өлкә Парламенты — Свердловск өлкәһе Закондар сығарыу йыйылышы.
Административ ҡоролошо
Бер нисә район (Екатеринбург һәм уның тирәһендәге райондар) бер ниндәй ҙә округҡа ла инмәй.
Воскресенск (Мәләүез районы)
Тарихы
Заводтың 7 баҡыр иретеү мейесе, 2 сүкеше, 3 горны булған. Завод эргәһендә 138 рудник булған. Йылына 10625 бот баҡыр иретелгән (1781 йыл). V ревизия мәғлүмәттәре буйынса 1795 йылда 1179 завод крәҫтиәне, 97 һөнәрсе иҫәпләнгән. 1920 йылда Воскресенк ауылында 684 йортта 4207 кеше йәшәгән.
Улус
Башҡорт иле Монгол империяһы осоронда
Алтын Урҙа дәүләтенең Шәйбан улусына ҡараған башҡорттар, Монгол империяһы составында территориаль автономия булараҡ, XIII—XIV быуаттарҙа бейлеккә ярлыҡ алғандар.
Йыландар
Ҡауын һалыу
Өлкән (олораҡ) йыландар йылына бер-ике тапҡыр ғына тиреһен алмаштыра ала. Әммә үҫеүен дауам иткән йәштәре йылына дүрт тапҡырға тиклем үҙгәрә ала. Ташланған тире — тышҡы япманың камил эҙе. Һаҡланып ҡалһа, ғәҙәттә йылан төрҙәрен асыҡлау өсөн ҡулланыла ала.[10] Ваҡыт-ваҡыт тиренең яңырыуы аша йылан дауалау һәм медицина символына әүерелә (Асклепий таяғындағы һүрәт).
А-ба-ба-га-ла-ма-га
А-ба-ба-га-ла-ма-га — балалар әҙәбиәтен украин, урыҫ һәм инглиз телдәренә тәржемә итеү һәм сығарыу менән шөғөлләнгән украин китап нәшриәте.
Мелихова (Вост. Камбальница ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Степная (йылға)
Степная — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға №501 Долгое күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
М. А. Шолохов исемендәге Мәскәү дәүләт гуманитар университеты
Тарихы
1992 йылда Мәскәү дәүләт ситтән тороп уҡыу педагогия институты Мәскәү дәүләт асыҡ педагогия институты тип үҙгәртелә (МГОПИ).
МДГУ ғилми кадрҙар әҙерләүҙә БДБ, Бөйөк Британия, Германия, Израиль, Ҡаҙағстан, Финляндия, Польша, Ҡытай һәм башҡа илдәрҙең юғары уҡыу йорттары менән хеҙмәттәшлек итә.
Оло Харута
Оло Харута — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Щучья йылғаһының уң ярына тамағынан 309 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Хәсән Ибраев
Биографияһы
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 4-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 4-се Башҡорт атлы полкы 12-се, 8-се, 5-се һәм 4-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 25 июлендә Түбәнге Новгородҡа бара. 3 ноябрҙә полк Волконскийҙың отряды менән бергә Витгенштейн корпусына керә, 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Рус армияһының сит илгә походтары барышында Лейпциг һәм Дрезден янындағы алыштарҙа ҡатнаша. 1813 йылдың декабрендә Богемия армияһының Төп фатиры ҡарамағында хеҙмәт итә. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 4-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә.
Урал тауҙары
Урал
Хәҙерге заман топонимикаһы ике төп версияны килтереп сығарҙы. Манси версияһы авторы Э. К. Гофман Урал атамаһын мансиҙағы «ур» (тау) һүҙе менән бәйләй. XX быуатта был теорияны венгр ғалимдары — (тау үре) тигән менән бәйләп, дауам итә. Әммә мансиҙар үҙҙәре  Уралды Нөр (Таш) тип атай һәм бер ваҡытта ла  «ур ала» төшөнсәһен ни  Уралға, ни уның айырым тауҙарына ҡарата ҡулланмаған. Икенсе версия топонимдың башҡорт теленән килеп сығыуын тәҡрарлай. Ысынлап та, Уралдың автохтон халыҡтарынан тик башҡорттар ғына уны шулай атаған һәм был телдә, легендаларҙа һәм ғәҙәт-йолала һаҡланып килә ("Урал-батыр" эпосы). Уралдың башҡа халыҡтары - (хант, манси, коми, ненец) Урал тауҙарын ҡәҙимдән икенсе төрлө атай: Из,, , Нгарка Пэ.
Бәрҙә кәшәнәһе
Архитектура
Кәшәнә бейеклеге 14 метр булған түңәрәк манаранан тора. Кәшәнәнең өҫкө өлөшө һаҡланмаған. Башняның диаметры — 10 метр. Көньяҡ диуарында төҙөү датаһы билдәләнгән: «Икенсе һәм егерменсе һәм ете йөҙөнсөнөң шәүүәл айында» (йәғни һижрә йыл иҫәбе буйынса 722 йылда йәки 1322 йыл). Төньяҡ диуарҙа архитекторҙың исеме атала: «Нахичевань архитекторы Әхмәт Хафиз Әйүб улының эше».
Урал тауҙары
Түбәләр
Иң бейек түбәләр:
Бәрҙә кәшәнәһе
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Аэропорт
1919 йылда Көнсығыш Германияла Кёнигсберг (хәҙерге Калининград, РФ) янында асылған Девау аэропорты донъялағы иң тәүге аэропроттарҙың береһе. Гидросамолеттар осошон тәьмин итеү өсөн гидроаэропорттар төҙөлә. Бындай аэропортарҙың осош һыҙаты юҡ — уның функцияһын йылға, күл йәки диңгеҙ өҫтө башҡара. Халыҡ-ара аэропорт — һауа суднолары менән халыҡ-ара пассажирҙар һәм йөк ташыу өсөн тәғәйенләнгән аэропорт, унда сик буйы һәм таможня контроле бар.
Аэропорттарҙың региональ үҙенсәлектәре
National Bureau of Statistics of China мәғлүмәттәре буйынса, Ҡытай Халыҡ Республикаһында 1990 йылдан 2010 йылға тиклем  аэопорттар һаны 1,9 тапҡырға артҡан.
Салауат һыҙаһы (Нөркә)
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Балтас районы
Енакиево
Әҙәбиәттә
1896 йылда заводта хеҙмәт иткән яҙыусы А.И. Куприн «Молох» повесында эшселәр ҡасабаһының тормошон һүрәтләй.