cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Грековтың айырым йорто (Таганрог)
Тарихы
Өс йыл үткәс Т. Д. Грековтың улы тыуа, ул һуңынан казак генералы була. 1831 йылда Тимофей Дмитриевич улына бай мираҫ ҡалдырып вафат була. Грековтарҙың йорто яйлап сүгә башлай, 1840 йылда йәш гвардия корнеты, Николай Греков йортто капиталь ҡороуҙы планлаштыра һәм шул маҡсатта күсемһеҙ милкен залогҡа һалып кредит ала. Үҙгәртеп ҡороуҙарҙан һуң йорт яңы төҫ ала. Ул һуңғы ампир стилендә башҡарыла.
Оло Молог
Оло Молог — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Джурич йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Кабальнов Юрий Степанович
Кабальнов Юрий Степанович (6 сентябрь 1948 йыл — 20 июль 2009 йыл) — электрон техника инженеры. Техник фәндәр докторы (1993), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997).
Нәзиров Әсғәт Динислам улы
Биографияһы
Әсғәт Динислам улы Нәзиров 1914 йылдың 9 мартында Башҡорт АССР-ы Ҡырмыҫҡалы районы Алайғыр ауылында тыуған 1937 йылдың 1 октябрендә Новосибирск хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Чкалов зенит-артиллерия училищеһын тамамлай. Ватан һуғышының беренсе көндәренән үк фронтта була. 1941 йылдың декабрендә 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһына саҡырыла. Дивизияның артиллерия көсөн ойштороуҙа актив ҡатнаша. 101-се айырым атлы-артиллерия дивизион штабы начальнигы булып хеҙмәт итә. Липецк өлкәһенең Тербуни-2 ауылы эргәһендә барған һуғышта һәләк була. Орёл өлкәһе Ҙур Колодезь ауылында (хәҙер Липецк өлкәһе) ерләнә
Әҙәбиәттә
Әсғәт Динислам улы Нәзиров тураһында Әхтәм Ихсан 112-се Башҡорт атлы дивизияһының 1941—1945 йылдарҙағы Ватан һуғышында күрһәткән ҡаһарманлыҡтарын һүрәтләгән «Саҡма тояҡ аттарҙа» китабында былай тип яҙа:
Гиреви
Башняларҙың береһе ауылдан көнбайышҡа ҡарай ҡаяла тора. Башня биш ҡатлы, өҫ яғына ҡарай тарайған, сланецтан төҙөлгән. Беренсе ҡатының түшәме көмбәҙ менән ҡапланған, ҡыйығының ҡалған өлөшө яҫы, ул ағасҡа таяна. Инеү урыны башняның көньяҡ яғында, ишеге яҫы арка менән. Беренсе ҡатта түшәмдә тишек уйылған, унан аша икенсе ҡатҡа күтәрелергә мөмкин.
Тимер
Тимер минералдары
Башҡа йыш осрай торған минералдар : Быларҙан башҡа составында тимер булған минералдар:
Башҡорт мифологияһында
Башҡорт мифологияһында магик көскә эйә булған предмет. Ышаныуҙар буйынса, тимер кешене һаҡлай, ҡурсалай, ауырыу эйәһен, ен-шайтанды ҡурҡыта. Мәҫәлән, баланы яңғыҙ ҡалдырғанда, үлгән кешене көткәндә өҫтөнә тимер бысаҡ йәки ҡайсы һалыу йолаһы бар. Ҡойон килгәндә, уны әрләп, бысаҡ ташлағандар. Борсаҡ (боҙ) яуғанда тимер һоҫҡо, тәртешкә, шипсе сығарып ташлағандар. Ауырыу эйәһен ҡурҡытыу өсөн тимер һүҙе ҡулланылған һамаҡ әйткәндәр.
Борзовка
Борзовка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы/ Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ржавка йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 5,6 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Синевир (күл)
Синевир диңгеҙ өҫтөнән   989 метр бейеклектә урынлашҡан, күлдең уртаса тәрәнлеге  — 10-12 метр, максималь тәрәнлеге — 22 метр. Күл боҙлоҡ  осоронан һуң барлыҡҡа килгән. 1989 йылда күл тирәләй территорияларҙа Синевир милли паркы ойошторола. Күлдән алыҫ түгел Ҡара йылғала Урман һәм һал ағыҙыу музейы бар.
Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы
Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы йәки Ҡабарҙы-Балҡария (Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэ; Къабарты-Малкъар Республика) — Рәсәй Федерацияһы составындағы республика, Төньяҡ Кавказ федераль округындағы Рәсәй Федерацияһы субъекты. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһының дәүләт телдәре — балҡар, ҡабарҙы, һәм урыҫ телдәре.
Халҡы
Росстат мәғлүмәттәре буйынса республиканың халыҡ иҫәбе 0 кеше тәшкил итә. . Халыҡ тығыҙлығы — кеше/км2.
Иҫкәрмә: 2010 йылда һандары 2000 кешенән артҡан халыҡтар күрһәтелгән
Һарыҡ ите
Ҡурылған, бешерелгән, быҡтырылған, ыҫланған, киптерелгән һәм тоҙланған килеш бик күп ризыҡ төрҙәрен әҙерләүҙә ҡулланыла. Мәҫәлән, аштар: һурпа, шурпа, мошәүлә, боҙбаш һ.б.; икенсегә бирелгән ризыҡтарҙан: бишбармаҡ, былау, шешлек, манты, колбаса, тултырма, сосики, ҡурҙыҡ, форикол һәм башҡалар.
Сварга
Иҫкәрмәләр
Төркөм:Индуизм
Аллаһы Тәғәләнең күркәм исем сифаттары
Аллаһы Тәғәләне белеү — һәр бәндәгә фарыз, ләкин Уның затын белергә аҡыл ҡеүәте етмәй.
Ғалиим — Белеүсе тигән һүҙ. Аллаһы Тәғәлә һәр бер нәмәне беләлер. Булғаны ла, буласағы ла — һәр ҡайһыһы Аллаһы Тәғәләгә мәғлүм. Аллаһы Тәғәләгә мәғлүм булмаған нәмә юҡ. Әммә белеүе беҙҙең шикелле өйрәнеү-уйланыу менән түгел.
Йәшел сәй
Йәшел сәй — ферментацияға (окисланыуға, әселәнеүгә) иң аҙ дусар булған сәй.
Сәләмәтлеккә йоғонтоһо
Йәшел сәй составында ярым фенолдар (урыҫса полифенолы), атап әйткәндә, көслө антиоксиданттарға ингән катехиндар бар, улар араһына иң таралғаны эпигаллокатехин галлаты. Йәшел сәйҙә шулай уҡ каротиноидтар, токоферолдар, аскорбин кислотаһы (С витамины), хром, марганец, селен һәм цинк кеүек минералдар һәм ҡайһы бер башҡа фитохимик ҡушылмалар булыуы билдәле. Шуның өсөн дә йәшел сәй ҡара сәйгә ҡарағанда күпкә көслөрәк антиоксидант булып һанала. Йәшел сәй йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары, теш сереү (кариес), бөйөрҙә таштар барлыҡҡа килеү һәм яман шеш (рак) ҡурҡынысын кәметергә һәм бер үк ваҡытта һөйәк туҡымаһы тығыҙлығын артырырға һәм психиканың танып-белеү процестарын көсәйтергә мөмкин тигән һығымталарға килтергән In vitro (тере организдан башҡа) үткәрелгән күҙәтеүҙәр һәм тикшеренеүҙәр ҡапма-ҡаршы һөҙөмтәләр бирә.
Саптаръянов Әхмәтвәли Ғәзизйән улы
Саптаръянов Әхмәтвәли Ғәзизйән улы (Саптарьянов Ахметвали Газизьянович (1915 — ?)) — Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы.
Йәшел сәй
Сәләмәтлеккә йоғонтоһо
Эдинбургтағы королева Маргарет университетында 19—37 йәшлек студенттар төркөмөнә ҡыҫҡа ваҡыт эсендә йәшел сәй эсеү тәьҫирен тикшергәндәр. 14 көн барышында уларға диета һәм һәр көн 4 сынаяҡ йәшел сәй тәҡдим ителгән. Һөҙөмтәләр күрһәтеүенсә, йәшел сәй ҡулланыу тикшереүҙә ҡатнашыусыларҙың ҡан баҫымы, дөйөм холестерин һәм май кимәле, тән ауырлығы кәмеүе күҙәтелгән. Был тикшеренеүҙәр йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуы ихтималын кәметеүҙә йәшел сәйҙең әһәмиәтен бик асыҡ күрһәтә. Был саралар халыҡтың тән ауырлығының артыҡ булыуы проблемаһына һәм йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары хәүефен кәметеү йәһәтенән үткәрелгән.
Макаров Сергей Михайлович
Макаров Сергей Михайлович (19 июнь 1958 йыл) — СССР хоккейсыһы, уң яҡ һөжүмсе. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1979). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1984, 1988), Халыҡтар Дуҫлығы (1981) һәм Почёт (2011) ордендары кавалеры.
Биографияһы
1997 йылда Швейцарияның "Фрибур-Готтерон"ы өсөн Быков һәм Хомутов менән бер командала уйнай.
Дөйөм команда иҫәбе буйынса СССР, МХЛ һәм Рәсәй (714) йыйылма командаһы өсөн уйнаған рәсми матчтарҙа Совет һәм Рәсәй хоккейсылары араһында рекордсмен булып тора, Борис Михайловты 9 шайбаға үтеп китә.
Әмир Хосроу Дәһләүи
Шағирҙең шиғырҙары биш йыйынтыҡҡа йыйылған: «Йәшлек бүләге» («Дар юности», 1272), «Ғүмер уртаһы» («Середина жизни», 1284), «Камиллыҡтың тулылығы» («Полнота совершенства», 1293), «Һайланған ҡалдыҡ» («Избранный остаток», 1316), «Камиллыҡ сиге» («Предел совершенства», 1325).
Монгол халыҡтары
Ҡытай Халыҡ Республикаһының төньяғында, Монголияла һәм Рәсәй Федерацияһының төбәктәрендә —  Бүрәт Республикаһы һәм Ҡалмыҡ Республикаһы, Иркутск өлкәһе һәм Байкал аръяғы крайы нда йәшәйҙәр.
XX быуат
1911 йылда маньжчур Цин империяһынан Тышҡы Монголияның бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә. Рәсәйҙәге революцияларҙан һуң РСФСР составында монгол халыҡтары йәшәгән автономиялы берләшмәләр ойошторола — Бүрәт --Монгол АССР-ы (1923) һәм Ҡалмыҡ АССР-ы (1935). Эске Монголия өсөн автономиялы Ҡытай Республикаһында иғлан ителә, һуңынан (1936—1945) уның территорияһының бер өлөшөндә Ҡытай менән һуғыш барышында япон милитаристары ярҙамы менән Мэнцзян дәүләте — «монгол сиктәре ерҙәре» (кит. 蒙疆), ҡайһы саҡта Меньцзянь, Менджанг, Менчианг йәки Меньчанг) булдырыла. Был дәүләт (башлығы кенәз-борджигин Дэ Ван Дэмчигдонров була) Икенсе донъя һуғышында Японияның капитуляцияһынан һуң ғәмәлдән сыға. Монгол Мэнцзян администрацияһының байтаҡ өлөшө Тайваньгә һәм Монголияға ҡаса.
Татар-Олҡан
Тарихы
1795 йылда 113 кеше теркәлгән, 1865 йылда 122 йорт хужалығында 674 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, 4 һыу тирмәне булған. 1906 йылда (хәҙерге исеме) 2 мәсет, 4 һыу тирмәне, мөгәзәй теркәлгән.
Ауыл исеме тураһында бер нисә һүҙ. Шул уҡ исемле йылға буйында урынлашҡан. Әммә гидроним антропонимдан — типтәр Олҡан исменән килеп сыҡҡан. Уның улы Итей Олҡанов (тамға £) 1792 һәм 1795 йылдарҙа хеҙмәтле татарҙарҙы индереүҙә ҡатнаша. Уның менән бергә килешеү хаттарында үҙҙәренең тамғаларын башҡорт Мостафа Исмеев, типтәрҙәр Балтаҡай Аҙнағолов (улдары Хөсәйен, Баҡый), Әбйәлил ҡуялар. Баҫылып сыҡҡан сығанаҡта Өфө провинция канцелярияһының 1779 йылдағы указы буйынса Олҡан ауылына типтәрҙәрҙе ҡабул итеүҙең дөрөҫ булмаған датаһы күрһәтелгән.
Урамдары
Урам исеме :
Бижады
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Люлик
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Кукулиева Калерия Васильевна
Биографияһы
1995 йылда «Евангелие в красках Палеха» серияһы пластиналары һәм лаклы таҡтала «Житие Александра Невского» тип яҙылған миниатюралары өсөн К. В. Кукулиева Рәсәй Федерацияһының сәнғәт өлкәһендәге Дәүләт премияһына лайыҡ була
Мөғтәбаров Ләбиб Фәтих улы
Биографияһы
Ләбиб Фәтих улы Мөғтәбаров 1928 йылдың 10 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Яңауыл ҡасабаһында (Яңауыл ҡалаһы) тыуған.
1964—2000 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһында эшләй.
Бәрмүш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Чабес
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кислород
Кислород — химик элементтарҙың периодик системаһындағы алтынсы төркөмдөң төп төркөмсәһендәге, икенсе периодындағы 8-се химик элемент. Символы — O (Oxygenium). Кислород химик әүҙем металл булмаған элемент. Кислородтың ябай матдәһе — молекулаһы ике атомдан торған (формулаһы O2) (CAS-номеры: 7782-44-7) төҫө, еҫе, тәме булмаған газ.
Тәбиғәттә таралыуы
Кислород күпселек органик матдәләр һәм тере күҙәнәктәр составына инә. Тере күҙәнәктәрҙә атом һаны буйынса кислород 25%, массаһы буйынса 65% самаһы.
Доға Исми Ағҙам
Күңелдәребеҙҙә булған яуызлыҡтан, ғәмәлдәребеҙҙә булған насарлыҡтарҙан Аллаһы Тәғәләгә һығынабыҙ.
Доға Исми Ағҙам
йәә Мәғрууфү йәә Аллааһү, йәә Ғәҙыымү йәә Аллааһү,
йәә Ләтыыфү йәә Аллааһү, йәә Хәннәәнү йәә Аллааһү,
йәә Раафиғү йәә Аллааһү, йәә Шәкүүрү йәә Аллааһү,
йәә Бәсыырү йәә Аллааһү. йәә Сәмииғү йәә Аллааһү,
йәә Сәләәмү йәә Аллааһү, йәә Мүъминү йәә Аллааһү,
йәә Ҡаадирү йәә Аллааһү, йәә Ҡааһирү йәә Аллааһү,
Әҙәбиәт
[[Категория:Ислам терминдары]
Ватома
Ватома — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы/ Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының һул ярына тамағынан 2196 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Тамм Игорь Евгеньевич
Биографияһы
1901 йылда ҡустыһы Леонид тыуа, һуңынан ул СССР ауыр сәнәғәт халыҡ комиссариатының азот сәнәғәте баш идаралығының баш инженеры урынбаҫары була (1937 йылдың 28 майында контрреволюцион троцкист-зиновьев террористик ойошмаһында ҡатнашҡан өсөн атып үлтерелә).
1933 йылдың 1 февралендә И. Е. Таммды математика һәм тәбииғи фәндәр бүлеге буйынса РФА ағза-корреспонденты итеп һайлайҙар. Был Ифрат йылдам үҫешкән карьераһы 1939 йылда — уның ҡустыһы һәм яҡын дуҫы Б. М. Мессен атып үлтерелгәндән һуң — туҡтатыла. Физик институты етәкселеге яғынан баҫым башлана, кафедра мөдире вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы итеп В. С. Фурсов һайлана.
1943 йылда Мәскәү дәүләт университетының теоретик физика кафедраһы мөдире вазифаһына кандидат була. Уның оппоненты А. А. Власовты декан А. С. Предводителев һәм факультеттың Фәнни советы яҡлай. һөҙөмтәлә Тамм һайланмай, әммә фәнни йәмәғәтселек ҡаршы сыға, 14 академик тарафынан хат яҙыла. Партия етәкселеге кафедра мөдире итеп В. А. Фокты тәғәйенләй.
Фәнни эшмәкәрлеге
И. М. Франк менән берлектә 1937 йылда киҫәксәләрҙең яҡтылыҡ тиҙлеген арттырған тиҙлек менән хәрәкәт итеүен тасуирлай. Әлеге эш алдан алынған (Вавилов-Черенков эффекты) эксперименталь мәғлүмәттәрҙе аңлата һәм 1958 йылда Черенков, Франк һәм Тамм физика буйынса Нобель премияһына лайыҡ булалар. 1945 йылдың квант теорияһы мәсьәләләрҙең сиселеше ысулы эшкәртә, ысул Тамм — Данков исемен йөрөт.
Әптек
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тимер (Туймазы районы)
Тарихы
Ауылда тарихы 1880 йылдан башланған мәсет бар. СССР йылдарында бинала иген склады, ҡошсолоҡ фермаһы, клуб урынлаша. 2000 йылда бинала ремонт-тергеҙеү эштәре алып барыла.
Джурджулешты (порт)
Тарихы
1996 йылда ауылға яҡын ерҙә нефть ташый торған терминал төҙөлә башлай. Төҙөлөш 2006 йылда тамамлана. Терминал үҙ эсенә нефть танкерҙарын ҡабул итә торған причалды, дөйөм һыйҙырышлылығы 52 мең тонна булған 8 резервуарҙы, нефть продукттарын диңгеҙ цистерналарынан резервуарҙарға ҡыуҙыра торған комплекслы системаны индерә. Нефть продукттары терминалдарға танкерҙарҙа килтерелә һәм артабан автомобиль һәм тимер юл транспорты ҡулланыусыларына еткерелә. 2007 йылда Джурджулештыла йөк һәм пассажирҙәр порты төҙөлә башлай, улар 2009 йылда файҙаланыуға тапшырылалар. 2008 йылда Кагул ҡалаһынан Джурджулешты портына тиклем тимер юл тармағы асыла. 2010 йылда йөк әйләнеше 375 мең тоннаға етә, ә 2011 йылда Стамбул менән даими диңгеҙ йөк бәйләнеш эшләй башлай. Украинаның «Дунай — Ҡара диңгеҙ» каналы төҙөлгәс, суднолар Джурджулешты портына, инеү урыны көндөҙгө 14 сәғәттә ябылған румын тармағы Сулинское гирло аша түгел, ә диңгеҙ каналы һәм Быстрое гирло аша йөрөй башлайҙар. 2015 йылға ҡарата икенсе иген терминалы төҙөлөү стадияһында.
Бөйөк Луки дәүләт ауыл хужалығы академияһы
Тарихы
1957 йылдың 4 декабрендә СССР Министрҙар Советы Ленинград ғәмәли зоология һәм фитопатология институты һәм Смоленск зооветеринария институты базаһында Бөйөк Луки ауыл хужалығы институты ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә. Студенттарҙы, уҡытыусыларҙың һәм ҡорамалдарҙың бер өлөшөн Бөйөк Лукиға күсерергә тәҡдим ителә.
Васильева Анастасия Назаровна
Биографияһы
А. Н. Васильеваның атаһы Беренсе донъя һуғышында һәләк булған. 1920 йылда ете йәшлек А. Н. Васильеваны әсәһе хәлле крәҫтиән ғаиләһенә бала ҡараусы итеп бирә. Ә 1925 йылда ҡыҙ күрше Кулебакино ауылына бай мещанға хеҙмәтсе булып яллана.
Мәскәү дәүләт мәҙәниәт институты
Мәскәү дәүләт мәҙәниәт институты (2014 йылдың 7 ноябренә тиклем — Мәскәү дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт университеты, МГУКИ) — федераль дәүләт бюджет юғары белем биреү учреждениеһы. 1913 йылда А. Л. Шанявский исемендәге халыҡ университеты структураһында Китапханалар курсы булараҡ асыла.
Мәскәү китапхана институты
1940 йылда институт дәүләт статусын ала, шул уҡ ваҡытта В. М. Молотов исеме бирелә (1957 йылға тиклем ғәмәлдә була).
1949 йылда мәҙәни-ағартыу факультеты булдырыла. методисы эше менән шөғөлләнеүсе клуб һәм әҙерлек (беренсе йылда факультеттың деканы була. Г. Карпов, кафедраның тәүге мөдире — Л. С. Фрид, буласаҡ уҡытыусылар араһында а. И. Лютер, Та. М. Ремизов, А М. Савченко, М. П. Мазурицкий, Лена. И. Беляев һәм башҡалар.).
Байбаков Николай Константинович
Хөкүмәттән киткәндән һуңғы хеҙмәте
1993 йылдан Рәсәй-Әзербайжан дуҫлыҡ йәмғиәтен етәкләй.
Шәхси тормошо
Ейәнсәрҙәре: Мария Владимировна (1966 йылда тыуған), Елизавета Сергеевна (1976 йылда тыуған), Полина Сергеевна (1991 йылда тыуған).
Ейәндәре: Петр (1991 йылда тыуған), Филипп (2002 йылда тыуған), ейәнсәрҙәре: Клавдия (1996 йылда тыуған), Каролина (2002 йылда тыуған). Р.).
Сомали
Сомали (сомал. Soomaaliya, ғәр. الصومال‎‎ ас-Сумаль ) — рәсми атамаһы Сомали Федератив Республикаһы, — граждандар һуғышы һәм сепаратистар эшмәкәрлеге арҡаһында бер нисә өлөшкә тарҡалған көнсығыш Африкалағы дәүләт. 1960 йылдың 20 сентябренән БМО ағзаһы.
Б. э. т. III мең йыллыҡтан алып төньяҡ Сомали ярҙарына боронғо мысырлылар килеп йөрөгән, улар унан алтын, ағас, хуш еҫле ыҫмалалар, ҡолдар сығарған. Б. э. т. III быуатта Сомалиҙың төньяғында гректар һәм мысырлылар үҙ факторияларын нигеҙләгән. Улар шулай уҡ Мысырға филдәр тотоп ебәреү менән дә шөғөлләнгән.
Самтавро некрополе
Ҡомартҡыны тикшереү
Былар ялтырауыҡлы керамика, бронза тәҙрәләр, һөйәктәр, сардоник һәм башҡа биҙәүестәр, хайуандарҙың бронза скульптуралары һәм башҡалар. Төрсәләре беҙҙең эраның II-I быуаты менән даталана.
905-се крипта
IV-IX быуаттағы таш-балсыҡ саркофагта табылған материал иртә феодаль мөнәсәбәттәрҙе сағылдыра. Бында урындағы быяла һауыттар осрай.
Колотова Валентина Максимовна
Биографияһы
1981 йылдың 17 мартындағы СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы Валентина Максимовна Колотованы II дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә.
Арлар
Атамаһының килеп сығыуы
Башҡорт АССР-ы топонимдар һүҙлеге былай тип аңлата: Арлар ар (удмурт) + -нар (суффикс) һүҙҙәренән. Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы фекеренсә: Бындай аңлатма ярайһы уҡ яраҡлы, сөнки бәләкәй ҡәбилә подразделениелары атамалары — башҡорт-юрматыларҙың аралары араһында ысынлап та муҡша этнонимдары (мордва өлөшө), ҡалмык, ар һ. б. булған. Әммә был ауылға удмурттар нигеҙ һалған тигәнде аңлатмай. Уларҙың араһынан кемдер ҡасандыр башҡорт общинаһына ингән һәм уның тулы хоҡуҡлы ағзаһы булған, һуңыраҡ был удмурттың туғандарының бер төркөмө арлар тип аталырға мөмкин. .
Карелия Республикаһының ҡурсаҡ театры
Тарих
Петрозаводск ҡалаһындағы ҡурсаҡ театры асылыуҙың датаһы — 15 декабрь 1935 йыл.
Театр актрисаһы Любовь Бирюкова (Капитолина роле — «Алтын ялатылған маңлай» спектаклендә) һәм рәссам В. Антонов («Тимер» спектакле) фестивалдең «Алтын битлек» премияһы лауреаттары булалар.
2019/2020 миҙгел йомғаҡтары буйынса А. С. Пушкиндың «Балыҡсы һәм балыҡ тураһында» (режиссер Ян Тумин) әкиәте буйынса спектаклен башҡарған өсөн ҡурсаҡ театры рус классикаһының иң яҡшы әҫәрҙәре буйынса спектакль ҡуйған өсөн Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең премияһына лайыҡ була.
Молекуляр биология
генетик мәғлүмәтте тапшырыу һәм тормошҡа ашырыу механизмдарын өйрәнеүсе — комплекслы биология фәне
Йәнәш дисциплиналар
ДНК молекулалары генетик мәғлүмәттең матди йөрөтөүселәре булараҡ, молекуляр биология менән генетика сигендә яңы бүлеккә — молекуляр генетикаға башланғыс бирә. Шулай уҡ, молекуляр биология тикшереү инструменты итеп вирустарҙы киң ҡуллана. Ә вирусология үҙ бурыстарын хәл итеү өсөн молекуляр биология алымдарынан файҙалана.
Гадалова Лидия Семёновна
Биографияһы
1976 йылдың 23 декабрендә СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы II дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә.
Ҡонафин Шәмсетдин Сиражетдин улы
Һуғыш юлы
9 майҙы Польшала ҡаршылай. Немец илбаҫарҙарын тар-мар итеүҙә күрһәткән батырлыҡтары өсөн «Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән наградлана.
O-Zone
Төркөм тарихы
2001 йылдың яҙында төркөмдәге буш урынға кастинг иғлан ителә. Ике кеше: Раду Сырбу (рум. Radu Sîrbu) һәм Арсение Тодираш (рум. Arsenie Todiraş) кастингты уңышлы үтә. Өсәүләп улар O-Zone төркөмөн яңынан тергеҙәләр.
Морфология (биология)
«Дөйөм морфология» организмға, таксонға хас булған үҙенсәлектәрен, айырмалы яҡтарын өйрәнә. Морфологик тасуирламә организмдың, уның айырым өлөштәренең формаһын, төҫөн, киәфәтен үҙ эсенә ала. Әммә ваҡ деталдәрен өйрәнеү морфологияның бурысы түгел.
Таксондарҙың бер-береһенән айырмаһы нигеҙҙә, морфологик билдәләргә таяна. Ҡағиҙә булараҡ, яҡын таксондар араһында айырмалар әҙерәк була.
Вергиза
Вергиза — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы/ Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Арда йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Ванта һарайы
2006 йылда Ванта һарайы Грузия президенты указына ярашлы милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡылар сиемлегенә индерелә.
Имамилыҡ
Этимологияһы
Сөнни ислам өсөн «имам» һүҙе һүҙ ғәҙәттә «алда» баҫып торған йәки йөрөгән кешене аңлата. Сөнниҙәрҙә ғәҙәттә мәсеттә бергәләп намаҙ уҡыуға етәкселек итеүсе, намаҙҙы алып барыусыны билдәләү өсөн ҡулланыла, шулай уҡ был мәҙһәб башлығын аңлата. Әммә шиғыйҙар күҙлегенән ҡарағанда, был бары тик ғәрәп телендәге һүҙҙең ябай төшөнсәһе, һәм дини йәһәттән ҡулланыу өсөн имам һүҙе Әһеле Бәйттең гонаһһыҙ тип аталған ағзаларына ғына ҡағыла.
Йемен
Тарихы
1967 йылда Көньяҡ Йемен бойондороҡһоҙлоҡ ала, ул 1839 йылдан Британия протектораты була. Көньяҡ Йемен етәкселеге (ЙХДР) тәүҙә насеристик, ә өс йылдан һуң совет яҡлы йүнәлеш ала. Артабанғы ике тиҫтә йыл ике дәүләт араһындағы ҡаты көрәштә үтә.
Халҡы
Шулай уҡ йәмәндәрҙең бер өлөшөн бер нисә тиҫтә ҡәбиләгә һәм ҡәбилә конфедерацияһына бүлеү ҙур әһәмиәткә эйә. Илдең төньяғында хашид һәм бакиль ҡәбиләләре конфедерациялары, бени матар, бени харис һәм башҡа ҡәбиләләр, ә көньяҡта субайхи, хаушаби, амири, яфаи, фадли, аулак ҡәбиләләренең йоғонтоһо бар.
Административ бүленеше
Йемен 22 мухафазаға бүленә, улар 333 районға (muderiah) бүленә, улар 2210 район подразделениеға, һуңынан 38 284 ауылға бүленә (2001 йыл).
Үҫемлектәр морфологияһы
Бурыстар
Шулай уҡ, үҫеш дәүерендә туҡымаларҙың (гистогенез) һәм органдарҙың (морфогенез) барлыҡҡа килеүен, урынлашыуын, яһалыуын тасуирлауҙән ғибәрәт.
Йемен
Иҡтисады
Тышҡы бурыс — 7,252 млрд доллар. (2017 йылдың декабренә).
Булач (Лолог ҡушылдығы)
Булач  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лолог йылғаһының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәлихов Ғәбдрәхим Ғабдулхаҡ улы
Сығанаҡтар
[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero74955476/ ЦАМО. Фонд 33. Опись 686044. Единица хранения 2309.]
Ғисмәт
Этимологияһы
Эдвард Лейнға ярашлы, «ғисмәт» һүҙенең тамыры — «ғәсәмә» (عَصَمَ) һүҙенән килеп сыҡҡан, йәғни, ҡурсыулы, һаҡлаулы .'' А. Дж. Венсинк фекеренсә, «камиллыҡ» тигәнде аңлата, Уильям М. Миллер тарафынан «тел тейҙермәҫлек», ә В. Иванов буйынса «гонаһҡа бирешмәүсәнлек» тип тәржемә ителә
Голубев Владимир Васильевич
Голубев Владимир Васильевич (, Сергиев Посад —, Мәскәү) — СССР-ҙың ғалим-математигы, механигы. Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультеты профессоры һәм деканы. СССР фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1934), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1943), инженер-техник хеҙмәт генерал-майоры.
Сандриков Валерий Александрович
Биографияһы
1969 йылда Эксперименталь һәм клиник хирургияһы ғилми-тикшеренеү инстиутының физиология бүлегендә эшләй башлай. 1972 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. .
Әрмет-Рәхим
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Порядин Геннадий Васильевич
Порядин Геннадий Васильевич (тыуған 19 июнь 1937 йыл) — СССР һәм Рәсәй патофизиологы, аллерголог, Рәсәф Медицина фәндәре академияһының мөхбир-ағзаһы (2004), Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2014).
Биографияһы
2014 йылда — Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы булып китә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Порядин Геннадий Васильевичтың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: иммунопатологик аллергия ауырыуҙарының күҙәнәк һәм молекуляр механизмы; йөрәк елһенеү, шешеүҙә (инфекцион-аллергия миокардит)иммун системаһы үҫешенең роле; иммунопатология үҫеүендә апоптоздың роле; үҙенсәлекле иммунотерапия механизмы; аллергияға ҡаршы яңы препараттар эҙләү һәм өйрәнеү.
Сәйәрғәлиев Барый Сәйәрғәли улы
Сәйәрғәлиев Барый Сәйәрғәли улы (12 декабрь 1907 йыл — 1964 йыл) — ғалим-тел белгесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1945 йылдан Башҡорт театр-художество училищеһының уҡыу‑уҡытыу бүлеге мөдире, 1951—1964 йылдарҙа Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты ғилми хеҙмәткәре. Филология фәндәре кандидаты (1956). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) һәм «Почёт Билдәһе» орденындары кавалеры.
Ирхина Валентина Васильевна
Биографияһы
Пенсияға сыҡҡандан һуң Волгоград өлкәһенең Суровикино ҡалаһында йәшәй. 2015 йылдың 8 апрелендә вафат була.
Энеида
Барлыҡҡа килеү тарихы
Яңы поэманы публика сираттағы шедевр, тип көтөп алған. Проперций: "Илиада"нан да яҡшыраҡ әҫәр тыуа тигән. «Энеида» тип атаған әҫәренең өҙөктәрен Вергилий дуҫтарына уҡыған. Рим Испанияһында Кантабр һуғышын алып барған Август та әҫәрҙе бик күрергә теләгән. Вергилий әҫәрен күрһәтергә ашыҡмаған, тамамланмаған әҫәрен тәҡдим итә алмауын белдергән.
Грецияға китер алдынан, әгәр ул-был хәл була ҡалһа, Вергилий «Энеида» ҡулъяҙмаһын яндырыуҙарын теләгән. Өлкән Плиний фекеренсә, был шағирҙың артыҡ тыйнаҡ булыуынан, Макробий исемле геройҙарының береһе әйткәнсә — яҙғанының юғары әҙәби сифатҡа эйә булыуында шикләнгән. Тарихнамәлә Вергилий, уңышһыҙ тип, "Энеида"ны баҫтырып сығарырға теләмәгән тигән фекер йәшәй. Вафаты алдынан Публий ҡулъяҙмаларын үҙ ҡулы менән юҡ итергә теләгән, Варий һәм Плотий Туккеға әҫәрҙең дауамын сығармаҫҡа васыят иткән. Август әҫәрҙе һаҡларға бойорған.
Тәржемәләре
"Энеида"ның рус теленә тулы тәржемәләре
II книга
IV книга
Туҡай (Туймазы районы)
Тарихы
Ерҙән файҙаланыу хоҡуғын Туҡай ауылы типтәрҙәре Өфө губернаһы канцелярияһының 1770 йылдың 9 авгусындағы указы менән нигеҙләй. Әммә был уларҙың ергә хоҡуғын дәлилләү генә булып тора. Типтәрҙәр башҡорттар тарафынан 1765 йылда уҡ индерелә. Ике йылдан һуң Ҡыр-Йылан улусының аҫаба ер хужалары менән ер тураһында бәхәс тыуа, ул 1767 йылда хәл ителә. XIX быуат аҙағында ауылда 2 мәсет, 3 тирмән, тимерлек, мөгәзәй, 2 бакалея кибете була.
Турищева Людмила Ивановна
Биографияһы
Людми́ла Ива́новна Тури́щева 1952 йылдың 7 октябрендә Грозный ҡалаһында тыуған.
Новороссия
Тарих
XVIII быуаттың беренсе яртыһында бында беренсе тапҡыр Рә сәй менән Төркиә араһында сик билдәләнә. 1752 йылда Габсбург империяһының сербтары һәм венгрҙарынан беренсе хәрби-ер эшкәртеү биләмәһе ойошторола, һуңынан уларға булғарҙар һәм волохтар эйәрә. Артабан край Яңы Сербияға (Польша ерҙәрен Днепрға тиклем) һәм Славяносербияға (Днепрҙан Украина сик буйы линияһы буйынса көнсығышҡа) сиктәш була.
Халҡы
Һөҙөмтәлә, бындағы халыҡ составы күп төрлө була. 1779 йылда Новороссияның күпселеген, бигерәк тә ауыл ерендә, украиндар (64,75 %) тәшкил итә, ; икенсе урында — Бессарабияла йәшәүсе молдавандар (11,3 %); урыҫтар (9,85 %) оҙаҡ ваҡыт ҡала халҡының күпселеге алып тора, шулай уҡ улар ауыл райондарында ла йәшәйҙәр, гректар (6,31 %) — Мариуполь өйәҙенең ауылдарында йәшәй. Екатеринослав губернаһында украиндар өлөшө дөйөм халыҡтың 59,39 %алып тора, ә Херсон губернаһында — 70,39 %. Йәһүдтәр күбеһенсә ҡалаларҙа төпләнә, болгарҙар Бердянск өйәҙендә һәм Бессарабияның көньяғында һиҙелерлек процент тәшкил итә, немецтар Перекоп өйәҙе халҡының дүрттән бер өлөшөн тигәндәй ала. 1910 йылға Новороссияның ҙур этнографик төркөмдәре булып украиндар («малоростар һәм русиндар») — 42,4 %, урыҫтар («великоросстар») — 31,8 процент, молдавандар (румындар) — 9,3 %, йәһүдтәр — 6,4 %, немецтар — 3,3 %, татарҙар — 1,8 %, болгарҙар 1,5 % тора.
Ярат мәктәбе
Етәкселәре
== Уҡытыусылары == Ярат урта мәктәбендә 17 уҡытыусы эшләй. Уларҙан: юғары квалификация категориялы — 5, I квалификация категориялы — 6, II квалификация категориялы — 2. 17 уҡытыусы юғары белемгә эйә.
Великополка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һалҡын сәй
Тарихы
Тәү тапҡыр электән билдәле был һалҡынлыҡ биреүсе эсемлек АҠШ-тың көньяғында XIX быуатта барлыҡҡа килә. Бында сәйҙе Һиндостандан килтерәләр. Унда май айынан октябргә тиклем эҫе һәм дымлы һауа торғанға эҫе сәй һалҡын алдырып сирләгән саҡта ғына эсә торған эсемлек тип һанай башлаған булалар. Шуға күрә сәйҙе һыуытып, һалҡын көйө, йыш ҡына боҙ йә лимон киҫәктәре һалып эсә башлайҙар. Һалҡын сәй американың көньяғында йәшәүселәрҙең яратҡан эсемлегенә әйләнә. Һуңғараҡ инде башҡа региондарға ла тарала. Шундай уҡ сәбәптәр арҡаһында һалҡын ҡәһүә эсеү ҙә билдәлелек яулай башлай.
Швейцария ҡап эсенә ҡойолған (пластик һәм тимер шешәләрҙә) һалҡын сәй етештереүҙең тыуған яғы һанала. Швейцарлы Макс Шпренгер, Америкала булған саҡта, һалҡын сәйҙең шул тиклем тиҙ һыуһын ҡандырыуына ғәжәпләнә һәм, тыуған иленә ҡайтҡас, был сәйҙе шешәләрҙә эшләп сығарыу тураһындағы фекерен тормошҡа ашыра.
Терентьев Александр Александрович
Биографияһы
1993 йыл Терентьев Александр Александровичҡа — профессор дәрәжәһе бирелә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Терентьев Александр Александровичтың ғилми эштәренең төп йүнәлештәре — онкофеталь аҡһымдарҙың биохимияһын өйрәнеү.
Тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы (Таганрог)
Тарихы
1927 йылда музей Таганрог ҡалаһындағы Алфераки һарайына күсенгән.
Музейҙың экспозицияһы 15 залды биләй. Экспонаттар коллекциялары бер нисә нисә бүлектән тора: «Император Александр I», «Н. Д. Алфераки ғаиләһе һәм уның яҡындары», «Петр I һәм көньяҡ-урыҫ сәйәсәте», «Археология», «Металл», «Ҡорал», «Керамика», «Быяла», «Туҡымалар», «һынлы сәнғәт», «Скульптура», «Нумизматика».
Россияның көньяғы өсөн музейҙағы иң мөһим ҡаҙылдыҡ материалдары палеолит һәм неолит осорона ҡарағандары. Төньяҡ-Көнсығыш Приазовьеның, Маныч һәм Сал йылғалары араһындағы ҡурғандарҙа табылған материалдар беҙҙең эраға тиклем III—II мең йылдарҙа был территориялар күсеп йөрөүсе йәмғиәттәрҙең ултыраҡ тормош менән йәшәй башлауын иҫбатлай. Неклиновский, Матвеево-Ҡурған һәм Куйбышев райондарында табылған материалдар бында бронза быуатында ер эшкәртеү һәм мал көтөүҙең булғанлығын дәлилләйҙәр.
Музейҙың «Таганроглылар ХХ быуат һуғыштарында» экспозициялы залында төрлө ҡылыстар, винтовкалар, пулеметтар, миналар, хәрби кейемдәр, документтар урынлаштырылған.
Сәғитов Марат Усман улы
Биографияһы
Марат Усман улы Сәғитов 1925 йылдың 8 июлендә Башҡорт АССР-ы Арғаяш кантоны (хәҙерге Силәбе өлкәһе Арғаяш районы) Арғаяш ауылында тыуған. 1933—1943 йылдарҙа 2-се Арғаяш урта мәктәбендә уҡый.
Звартноц (аэропорт)
Халыҡ-ара "Звартноц" аэропорты (әрм. Օդանավակայան Զվարթնոց Միջազգային ; IATA: EVN, ICAO: UDYZ) — Әрмәнстандың баш ҡалаһы Еревандың халыҡ-ара аэропорты. Звартноц ҡалаһынан алыҫ түгел, Еревандан көнбайышҡа ҡарай 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
1970 йылда архитектура проектына асыҡ конкурс үтә. Беренсе призға конструктор Багдасарян   һәм  А. Тарханян, С Хачикян, Ж. Шехлян, Л Черкезян ингән архитекторҙар төркөмө лайыҡ була. Һуңыраҡ архитекторҙар А. Тигранян һәм А. А. Месчян тарафынан проектҡа үҙгәртештәр индерелә 1980 йылда аэропорт яңыртыла,  аэровокзалдарҙың терминалдары өҫтәлә.
Киңәйтелеүе
Аэропорттың артабанғы үҫеше 164 млн евроға торошло буласаҡ, уның 70 млн  евронан ашыу аҡса  беренсе фазала —  киңәйтеүгә 19  000 м2  һәм 45 000 м2 йүнәтеүгә тотонолған.
Дмитриевский Вячеслав Иосифович
Биографияһы
1930—1954 йылдарҙа бер үк ваҡытта С. Орджоникидзе исемендәге Мәскәү авиация институтында, профессор Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа инженер академияһында уҡыта.
Арарат (футбол клубы, Ереван)
«Арарат» футбол клубы (әрм.Ֆուտբոլային Ակումբ „Արարատ“ Երևան) — постсовет киңлегендә иң билдәле әрмән футбол клубтарының береһе. 1935 йылда Ереванда ойошторола. СССР чемпионы, ике тапҡыр СССР Кубогын яулай, Әрмәнстан чемпионы, биш тапҡыр Әрмәнстан Кубогын ала, Әрмәнстан Суперкубогы эйәһе. Футбол буйынса беренселектә ҡатнаша (2003, 2010 йыл миҙгелдәренән башҡа).
Командаһының генераль бағыусыһы булып Грач Каприелян етәкләгән «Арцахбанк» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте тора.
Уйынсылары
«Арарат» уйынсылары Аркадий Андриасян, Оганес Заназанян (1972 й.) һәм Хорен Оганесян (1980 й.) Мәскәү һәм Мюнхен Олимпиадаларның бронза призерһары була. Хорен Оганесян СССР йыйылма командаһында 35 уйын үткәрә һәм 6 туп индерә.
Стадион
Союз тарҡалғандан һуң стадионда Әрмәнстан йыйылма командаһы, башҡа футбол клубтары үҙ уйындарын үткәрә. 1990 йылдарҙа футбол буйынса Әрмәнстан кубогына финал уйындары ойошторола. 2002 йылда ул реставрациялана, 2006—2008 яңыртыу эштәре дауам итә. Башта 75 000 тамашасыны һыйҙырған стадионда өлөшләтә реконструкциянан һуң урындар кәмей һәм 69000 ҡала. Тулыһынса реконструкция үткәрелеп, шәхси креслолар урынлаштырылыу тамашасылар күләмен 55 000 ҡалдыра. Әлеге ваҡытта стадион, рационаллек арҡаһында, милли йыйылма команда тарафынан ҡулланылмай. "Раздан"да йыйылма команданың һуңғы уйыны 2008 йылда 2010 йылғы Донъя чемпионатына һайлап алыу циклында төрөк йыйылма командаһына ҡаршы үтә. Нигеҙҙә стадион футбол һәм ҡайһы бер атлетика ярыштары өсөн файҙаланыла.
Иң ҙур еңеүҙәре һәм еңелеүҙәре
Европа кубогында:
Инженерлыҡ эше
Инженерлыҡ эше (ingénierie; син. инженерия, инженер эшмәкәрлеге, инженер-техник эшмәкәрлек; инжиниринг engineeringengineering ←  ingeniumingenium — «оҫталыҡ» һәм ingeniareingeniare — «таҫыллыҡ күрһәтеү, оҫталау» — «уйлап табыусанлыҡ», «уйлап сығарыу», «ғилемдәр», «оҫта») — үҙ эсенә махсуслашҡан бик күп өлкәләр һәм дисциплиналарҙы алған, тәбиғи ресурстарҙы кеше мәнфәғәтендә эшләтеү маҡсатында фәнни, иҡтисади, социаль һәм ғәмәли белемдәрҙе файҙаланыуға йүнәлтелгән  техник эшмәкәрлек төрө.
Инженерлыҡ эше фән менән тығыҙ бәйләнештә тора,  фундаменталь фән постулаттарына һәм ҡулланма эшмәкәрлек һөҙөмтәләренә таяна. Ошо мәғәнәлә ул ғилми-техник эшмәкәрлек тармағы тип ҡарала.
Хәҙер
Инженерлыҡ эшен  заманса аңлау  инженерлыҡ техник ҡоролмаларын булдырыуҙа һәм файҙаланыуҙа фәнни белемдәрҙе  маҡсатлы ҡулланыуҙы күҙҙә тота һәм инженер-техник эшмәкәрлектең өс төрөн солғай:
Инженер белеме биреү
Тәүҙә инженерлыҡ эше буйынса белем биреү эш барышында оҫтаның өйрәнсекте өйрәтеүе юлы менән башҡарыла. Антиклыҡ осоронда ла, Урта быуаттарҙа ла шулай була. Цех системаһында ла шул уҡ принцип һаҡлана: уҡыусы производствоға инә, мастер уға башта иң еңел операцияларҙы өйрәтә, шунан уҡыусы өйрәнсек булып китә, артабан, тәжрибә һәм белем туплағас, үҙ оҫтаханаһын асыу мөмкинлеген ала. Теоретик белемдәр йыйналыу менән производствонан айырылып уҡыу ысулы ҡулланыла башлай. Әммә китап баҫыуҙы уйлап тапҡансы белемдәрҙе туплау һәм системаға һалыу бик яй бара. «Архитектура тураһындағы ун китап» инженерлыҡ ғилемдәрен системаға һалырға тырышлыҡтың тәүге өлгөһө була. Әммә берәм-һәрәм эштәр белем биреүҙе яңы кимәлгә сығара алмай, әлбиттә.
1701 йылда Пётр I нигеҙ һалған Математика һәм навигация фәндәре мәктәбе Рәсәйҙә системалы белемдәр бирә башлаған тәүге инженер-техник уҡыу йорто була. Хәрби инженерҙар Василий Шуйский батша (1606—1610) идаралыҡ иткән замандарҙа уҡ уҡытыла башлай. Ләкин Рәсәйҙә инженерлыҡ эшен үҫтереүгә иң ҙур өлөштө нәҡ Пётр I индерә. 1712 йылда Мәскәүҙә беренсе инженерлыҡ мәктәбе асыла, ә икенсе инженерлыҡ мәктәбе Петербургта 1719 йылда барлыҡҡа килә. 1715 йылда — Диңгеҙ академияһы, 1725 йылда Петербург фәндәр академияһы һәм уның эргәһендә университет менән гимназия асыла.
Үрге Мал
Үрге Мал — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ Кельтма йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Корбут Ольга Валентиновна
Спорт биографияһы
1976 йылда Ольга Монреалдәге Уйындарҙа СССР йыйылма командаһында була, команда составында алтын һәм бүрәнәлә көмөш награда яулай.
Кесе Пайдугина
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Магнитогорск дәүләт техник университеты
'''Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техник университеты (МДТУ)''' — Магнитогорский государственный технический университет (МГТУ) имени Г. И. Носова - юғары техник уҡыу йорто, Магнитогорск ҡалаһы. 2017 йылдың апрелендә төбәктең терәк университеты итеп танылған.
Үҙгәртеп ҡороу
2014 йылда, Магнитогорскиҙың ике оло университетын берләштерелә - Магнитогорск Дәүләт техник университеты һәм Г.И. Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт университеты бер белем биреү ойошмаһына әүерелә һәм Г.И. Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техник университеты (МДТУ) тип аталып йөрөтөлә башлай.
Аҡйол Төркән
Төркән Аҡйол (төр. Türkân Akyol ; 12 октябрь 1928 — 7 сентябрь 2017) — төрөк сәйәсмәне, табибы һәм ғалимы. Ул беренсе төрөк ҡатын-ҡыҙ хөкүмәт министры һәм Төркиәлә беренсе ҡатын-ҡыҙ университет ректоры.
Ҡара сәй
Ҡара сәйҙең ҡырҡыу тәме булмай. Сәй эсемлеге ҡыҙғылт-һары йәки ҡыҙыл төҫтә була. Сәй эсемлеге организмға төрлөсә тәъҫир итә — бер юлы тонусты күтәрә һәм тынысландыра ла. Ҡан әйләнешен көйләй, баш мейеһе эшмәкәрлеген яҡшырта, күңелде күтәрә, һыуһынды ҡандыра, һалҡында тәнде йылыта. Ғәҙәттә сәйҙе шул көйө генә йәки шәкәр, лимон, һөт йәки һөт өҫтө ҡушып бирәләр. Йыш ҡына десертҡа ҡушып ҡулланалар.
Туҡмак-Ҡаран
Урамдары
Урам исеме :
Исток (Дорогуча ҡушылдығы)
Исток  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дорогуча йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Скопье
Тарих
Беренсе донъя һуғышы осоронда Скопье ҡалаһы Болгария һәм Австро-Венгрия ғәскәрҙәре оккупацияһы аҫтында була. Һуғыш тамамланғас, Сербтар, хорваттар һәм словендар короллеге составына керә. Югославия короллеге осоронда 1929 йылдан 1941 йылға ҡәҙәр Скопье ҡалаһы Вардар бановинаһының административ үҙәге булып тора. Икенсе донъя һуғышы осоронда Германияның союздашы булған Болгария тарафынан йәнә оккупациялана. 1944 йылдың 13 ноябрендә ҡала азат ителә.
Туғандаш ҡалалар
Скопье донъяның 17 ҡалаһы менән туғандашлыҡ мөнәсәбәттәре урынлаштырған :
Барауыш (Әңгәсәк ҡушылдығы)
Барауыш (Боровушка) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Әңгәсәк йылғаһының һул ярына тамағынан 0,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Ризыҡ
Башҡорт теленең диалект һөйләштәрендәге «тамаҡ», «тәғәм», «аш» һүҙҙәрендә лә «ризыҡ» мәғәнәһе бар.
Әйҙекүл (Силәбе өлкәһе)
Тасуирламаһы
Һөҙәк соҡорҙа хасил булған ҡырҡыу тоҙло күл. Майҙаны — 70 км².Уртаса тәрәнлеге — 3-4 м, иң күбе — 4 м. Һыу йөҙлөгө — 161,6 м. Күлдә суртан, табан, һаҙан тереклек итә.
Күлдең яр буйҙары һаҙмырт, ҡамышлы. Көнсығыш яр буйҙарында Һаҙмырт урын 3-4 км һуҙылған, Мамыҡкүл (Мамынкуль) янында һаҙлыҡҡа әйләнә, ә көньяҡ-көнсығышта — Аҡтүбә күленә әүерелә.
Әсеялан
Тарихы
Башҡа ауыл һәм утарҙар, шул иҫәптән Әсеялан утары (күсмә тормошта, бер кем дә булмаған), 1916-1920 йылдарҙа барлыҡҡа килә.
1930-сы йылдар башына тиклем бында мал көткәндәр.
1930-сы йылдарҙа бында ОГПУ-ның 12-се совхозы ойошторола. 1938 йылда совхоз НКВД-ның 2-се совхозы тип үҙгәртелә. Һаҡ органдарын һәм моторҙар эшләү заводын тәьмин итеүсе Өфө сауҙаһының ҡала яны хужалығы тип һаналған.
МЙХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә
Сирекфиналдар
1. «Россошь» — 8. «Металлург» 3-1 (3:2, 3:4, 5:3, 3:1)
3. «Липецк» — 6. НХК 2-3 (2:1 ө.в., 1:2 Б, 4:3, 3:4 ө.в., 3:4)
Әсеялан
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса ауылда башҡорттар йәшәй.
МЙХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә
Региондар кубогы финалы
Икенсе уйын
Өсөнсө уйын
Озёрки (Тербун районы)
Озерки ауылы Бөйөк Ватан һуғышы осоронда
1942 йылдың йәйендә Озерки ауылы тирәһендә бик ҡаты, аяуһыҙ һуғыш бара. Совет һалдаттары үҙ ғүмерен аямай һуғышалар, улар араһында 112-се Башҡорт кавалерия яугирҙары күпләп яу ҡырында һәләк була. Ауылда Туғанлыҡ ҡәберлеге бар. Бөгөнгө көнгә тиклем яугирҙарҙың ҡалдыҡтары табыла, күбеһенең исем-шәрифтәре билдәһеҙ ҡала.
Билдәле шәхестәр
Разенков Гавриил Степанович — Советтар Союзы Геройы.
Цитология
Күҙәнәк тәғлимәте
Күҙәнәктәрҙең химик төҙөлөшөн өйрәнеү шундай һығымталарға алып килә:
Хәҙерге күҙәнәк тәғлимәте
Ошо дәүер эсендә организм күҙәнәктәренең төҙөлөшө, функцияһы, химик составы, үрсеүе һәм үҫеше тураһында бик күп яңы асыштар яһалған. Күҙәнәк тураһында тәғлимәт тә яңы мәғлүмәттәр тулыландырылған.
Цитология фәненең әһәмиәте
Был ауырыуҙарҙың сәбәбе — организмда шәкәр алмашыныуын көйләүсе инсулин гормонын эшләп сығарыусы ашҡаҙан аҫты биҙҙәрендәге күҙәнәк төркөмдәренең насар эшмәкәрлеге.
Күҙәнәктәрҙең төҙөлөш кимәлдәре
Икенсе төркөмгә ҡалған бөтә организмдар:үҫемлектәр, бәшмәктәр, хайуандар инә. Улар ядролы (эукариотик) тип аталған ҡатмарлы төҙөлөшлө күҙәнәктәрҙән тора. Был күҙәнәктәрҙең махсус функциялар үтәгән органоидтары һәм ядроһы бар.
Ругов тарлауығы
Иҫтәлекле урындар
Печ патриархаты монастыре, Серб православие сиркәүенең тарихи һәм дини үҙәге, тарлауыҡҡа ингән ерҙә урынлашҡан.
Гальперн Самарий Александрович
Биографияһы
Уның уҡыусылары араһында билдәле математиктар күп, шул иҫәптән, В.&nbsp;А.&nbsp;Кондратьев, Б. Р. Вайнберг, Ю. С. Сидоров, В. Е. Кондратов, А. А. Локшин, В. М. Леонтович.һәм башҡалар.
Пермь дәүләт гуманитар-педагогия университеты
Тарихы
1994 йылда юғары уҡыу йортоноң статусы үҙгәрә: аттестация һөҙөмтәләре буйынса Пермь пермь дәүләт педагогия институты РФ мәғариф министрының 1994 йылдың 27 июлендәге 290-сы бойороғо менән Пермь дәүләт педагогия университетына үҙгәртелә (ПГПУ).
Белоруссия географияһы
Климат
Климаттың уртаса континенталь төрө өҫтөнлөк итә, сағыштырмаса йомшаҡ һәм дымлы ҡыш, йылы һәм дымлы йәй.
Температура режимы
Белоруссияла һауаның уртаса йыллыҡ температураһы (1981—2010 йылдарҙағы күрһәткестәр буйынса) Орша һәм Горки ҡалаларында 5,7 °C-тан алып Брестта 8,2 °C-ҡа тиклем. Илдең төньяҡ өлөшөндә ҡышҡы осорҙа көндөҙ һауа −5..-7 градусҡа тиклем күтәрелә, ә төндә −11..-13 градусҡа тиклем төшә, йәйен көндөҙ яҡынса +21..+23 градусҡа тиклем йылый, төндә — яҡынса +11..+13 градус тәшкил итә. Илдең көньяҡ һәм көньяҡ-көнбайыш райондары иң йылыһы булып тора.
30 йыл эсендә уртаса йыллыҡ температура 1 градусҡа күтәрелгән. Флуктуациялар, температура амплитудаһы тулҡынланыуы, экстремумдар артҡан.
Йылғалар
Күп йылғалар хужалыҡ эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә бысранғандар (түбәндә «Экология» бүлеген ҡарағыҙ).
Күлдәр
Алты күл 30 км² күберәк майҙанға эйә: Нарочь (Мядель районы) — 79,6 км², Освей (Верхнедвинск районы) — 52,8 км², Дрисвяты (Браслав районы, өлөшләтә Литвала) — 44,5 км², Червоное (Житковичи районы) — 43,6 км², Лукомское (Чашник районы) — 36,7 км², Дривяты (Браслав районы) — 36,1 км². Иң тәрән ике күл: Долгое (Глубоки районы) — 53,7 м (майҙаны 2,19 км²) һәм Ричи (Браслав районы, өлөшләтә Латвияла) — 51,9 м (майҙаны 13 км²).
Һыуһаҡлағыстар
Шулай уҡ Минскта Чижов һыуһаҡлағысы һәм Комсомольск күле билдәле.
Дәүләт ҡурсаулыҡтары һәм тәбиғәтте һаҡлау
Майҙаны буйынса республика әһәмиәтендәге иң бәләкәй заказниктар:
Экология
2010 йылда Беларусь Республикаһы Президенты ҡарамағында Хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһын һаҡлау дәүләт инспекцияһы 9 мең тәбиғәтте ҡурсалау рейдтары яһаған һәм хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһы объекттарына йоғонто яһаусы 220 хужалыҡ субъекттарын тикшергән.
Боҫто (йылға)
Боҫто (Буста) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вәрәш йылғаһының уң ярына тамағынан 4,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Әбделғужин Бәхтийәр Ғәбделәхәт улы
Әбделғужин Бәхтийәр Ғәбделәхәт улы — 1924 йылда 24 июндә Ейәнсура районы Үрге Муйнаҡ ауылында күп балалы ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башта Үрта Муйнаҡ ете йыллыҡ, аҙаҡтан Абзан урта мәктәбендә белем алған, немец телен бик ҙур теләк менән өйрәнгән.
Һуғышта ҡатнашыуы
Уны Икенсе бөтә донъя һуғышынан һуң бик күп йылдар үткәс Дора Насс исемле бер немец ҡатыны эҙләүе билдәле була. Баҡһаң, совет һалдаттары Берлинға килеп ингәс, ул саҡта үҫмер генә йәшендә булған ҡыҙҙың йорто бомба аҫтында ҡалып емерелгән була.
Вес (Кама ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һатлыҡов Хөснөтдин Бәҙретдин улы
Биографияһы
Һатлыҡов Хөснөтдин Бәҙретдин улы 1905 йылда хәҙерге Башҡортостандың Күгәрсен районы Яҡшембәт ауылында тыуа. 1941 йылда Күгәрсен район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 14-се саперҙар эскадронында сапер булып хеҙмәт итә.
Туҡтағол (Туймазы районы)
Тарихы
Туҡтағол ауылына башҡорт һәм типтәр керҙәштәр нигеҙ һалған. Тәүге тапҡыр 1752 йылда телгә алына. Үҙҙәренең ауылда булыуҙарын керҙәштәр Ҡаңлы улусы аҫабалары менән 1755 йылда рәсмиләштергәндәр. Ете йылдан һуң VII ревизия мәғлүмәттәре буйынса, 40 типтәр иҫәпләнә. Беренсе совет халыҡ иҫәбен алыу хаталы рәүештә бөтә халыҡты башҡорттар исемлегенә индерә, әммә улар ауыл халҡының яртыһын тәшкил итә. Улар башҡорттарҙы һәм типтәрҙәрҙе айырып күрһәтергә тейеш булғандар.
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Ҡыуатов (йыр)
Тарихы
Абруйлы ир азаматы Әлмәхәмәт Ҡыуатовҡа «Ҡыуатов» йыры бағышланған.
Үрге Әүжән
Тарихы
2014 йылдың 21 июлендә ауылдың нигеҙләнеүенә 260 йыл тулыуы айҡанлы ауылда оло байрам үткән.
Аҡморон мәктәбе
Тарихы
1939 йылда Аҡморонда 5-се класс асыла һәм белгестәр килә. Мәктәп мөдире — Дубровин Василий Николаевич. Тулы ете йыллыҡ мәктәп 1940 йылда асыла. Дубровин В. Н. директор итеп тәғәйенләнә.
Потапова Ольга Яковлевна
Биографияһы
О. Я. Потапова ғүмеренең аҙағына тиклем артабан да төҙөлөштә эшләй.
Наградалары
Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ булған:
В. И. Лениндың Йорт-музейы (Ҡазан)
Музейҙың тасуирламаһы
В. И. Лениндың Ҡазандағы Йорт-музейы — мемориал, ул Ульяновтар ғаиләһенең көнкүреш шарттарын тергеҙә. Йорттоң торошо, шул иҫәптән ундағы ысын әйберҙәр, көнкүреш деталдәре — барыһы ла Лениндың шәхес һәм революционер булараҡ  формалашыуына ғаиләһенең нисек йоғонто яһауын ап-асыҡ аңларға ярҙам итә.
Башы
Әммә 1888 йылдың көҙөндә Ульяновтар ғаиләһе Орлов йортонда йәшәй башлай, унда һуңынан В. И. Лениндың Йорт-музейы урынлаштырыла. Орловтар йорто Беренсе тау урамында, Әр яланынан алыҫ түгел, урынлашҡан була. Балконлы был йорт ике ҡатлы төкәтмәле бүрәнә йорттан ғибәрәт, ул ихата төпкөлөндә урынлашҡан,  һәм тауға табан сығып торған бик матур баҡсалы була. Мария Александровна төкәтмәнең бөтә икенсе ҡатын һәм беренсе ҡатта урынлашҡан ике аш-һыу бүлмәһен яллай.
Ай тотолған төндә (балет)
Тасуирлама
Төп партияларҙы башҡарыусылар: