cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Почтамт күпере
Тарих
1953 йылда ағас терәктәр металл терәктәр менән алмаштырылған. 1956 йылда Калинин исемендәге трамвай паркының ҡойоу цехында Ленмосттрест инженеры П. П. Степнов инициативаһы менән күперҙең элекке ҡоймаһы тотҡалҡалары нөсхәһенең еңеләйтелгән күсермәләрен ҡоялар. Ҡойоу моделен Фәнни-реставрация оҫтаханаһы архитекторы Л. А. Ротач проекты буйынса башҡарғандар. Суйын рәшәткәләр күпергә шул уҡ 1956 йыл дауамында ҡуйыла. 1968 һәм 1992 йылдарҙа суйын обелискыларҙың шарҙары алтын менән ялатылып эшләнә. 1981—1983 йылдарҙа күпер тарихи күренешендә тергеҙелә (уның ваҡытлыса терәктәре алынған һәм элекке тарихи конструкцияһы яңыртылған). Сылбырлы аҫылмалы күпер конструкцияһы тағы ла бер аралы ғына булып китә. Реконструкциялау проекты «Ленгипроинжпроект» инженерҙары төркөмө Б. Э. Дворкин һәм Р. Р. Шипов етәкселегендә башҡарған. Күперҙең яңы араһы Петрокрепость суднолар төҙөү заводында ҡойолған, сынйырҙарын Канонер заводында сүкеп эшләгәндәр.
Ибн Баттута
Кесе Азия буйлап
Кесе Азияға (ғәрәптәр Рум тип атаған) сәйәхәте 1330 йылдың ҡышында башлана. Генуя карабында ул Алайа портына, ә артабан Антальяға, Лаодикеяға, Икониумға (Конья), Кайсериға, Себастияға, Биргиға килеп сыға. 1331 йылдың ҡышында Орхандың ғосман ерҙәренә бара. 1326 йылдан ғосман баш ҡалаһы булған Прусса уның тасуирлауында сауҙа ҡалаһы булараҡ телгә алына. 1331 йылдың октябрендә ғосмандарҙың Никея ҡалаһына килә, уны ул ярым емерек хәлдә тап итә. 1332 йылдың аҙағында Ҡара диңгеҙ буйындағы Синоп портына бара.
Алтын Урҙаға һәм Константинополгә
Нисек кенә булмаһын, Хажи-Тарханда (хәҙерге Әстерхан) булыуы билдәле. Ул хандың бер ҡатыны Баялун-хатунды (Византия императоры Андроник III ҡыҙы), Константинополгә (хәҙер Истанбул) атаһы янына оҙатып барырға алына. Византияла ғәрәп сәйәхәтсеһе бер ай ҙа алты көн була. Бынан һуң Оло Иҙелгә (Волга) кире әйләнә, ноябрь уртаһында Һарай-Беркегә килә. 1334 йылдың 10 декабрендә Ибн Баттута Алтын Урҙа баш ҡалаһынан Хәрәзм каруанына ҡушылып юлға сыға. Сарай-Джук аша Урта Азияға юллана.
Ибн Баттутаның иҫтәлектәре — урта быуаттағы Мали тураһында төп сығанаҡ булып тора.
Тара Липински
Актёр карьераһы
Артабан Липинскиҙың кинокарьераһында эпизодтарҙың «бөйөк дәүере» башлана, йыш ҡына уның исеме титрҙарҙа ла хатта күрһәтелмәй. 2002 йылда Тара Липински «Скуби-Ду» американ анимация фильмын тауышландырыуҙа ҡатнаша.
Шәхси тормошо
2017 йылдың июнь айы аҙағында Fox Sports телеканалы продюсеры Тодд Капостасиға кейәүгә сыға.
Фокин Михаил Михайлович
Мария театры
1905 йылдың сентябрендә Фокин йәш балерина Вера Антоноваға өйләнә.Ҡатыны Фокин тормошонда ныҡлы терәк була.
Парижда Рус сезондары
Һәр сезон өсөн Дәгилев яңы спектаклдәр талап итә. йылда «Жар-Птица» һәм «Шәһрезада», йылда — «Призрак розы», «Нарцисс» һәм «Петрушка»,  йылда — «Тамара» һәм «Дафнис менән Хлоя» Париж тамашасыһы өсөн әҙерләнә.
Максимов Глеб Юрьевич
Максимов Глеб Юрьевич (13 октябрь 1926 йыл — 26 август 2001 йыл) — совет ғалимы һәм инженер-конструкторы, техник фәндәр кандидаты, донъяла беренсе Ерҙең яһалма юлдашын (Спутник-1) булдырғаны һәм осоуын тормошҡа ашырғаны өсөн Ленин премияһы лауреаты, уйлап табыусы.
Биографияһы
1956 йылда Глеб Юрьевич Максимов «Юлдаш-1» проектын эшләй, ул донъяла беренсе яһалма Ер юлдашы була. Һуңынан Глеб планета-ара проекттарға күсә, «Марс-1», «Венера-1», «Венера-2», «Венера-1» юлдаштарын проектлауҙа ҡатнаша.
Урыҫтар Ҡаҙағстанда
Милләт-ара мөнәсәбәттәр
Низағтарға «славян өлөшө» булмауын, ҡаҙаҡтарҙың һәм урыҫтарҙың, ғәҙәттә, төрлө иҡтисади өлкәләрҙә эшләүе менән аңлатып була. Бынан тыш, урыҫтарҙың Рәсәйгә эмиграция мөмкинлеге бар. Ҡаҙағстан урыҫтары өсөн ҡатнашма никахтарҙың юғары проценты хас(43,4 %), башлыса европлы милләт вәкилдәре менән. Берҙән-бер күҙгә күренерлек ваҡиға булып Ҡаҙағстан милли хәүефһеҙлек Комитетының 1999 йылдың 19 ноябрҙән 20 ноябргә ҡараған төндө «Русь» ойошмаһы ағзаларын ҡулға алыуы тора, улар Көнсығыш Ҡаҙағстанды баҫып алыуыҙы һәм көсләп тартыуҙы планлаштыралар. «Русь» ойошмаһына, МХК-ның матбуғат хеҙмәте публикацияһына ярашлы, Приднестровье, Тажикстан һәм Чечнялағы конфликттарҙа ҡатнашҡан элекке хәрбиҙәр йәлеп ителә. Виктор Пугачев (документтары буйынса — Рәсәй гражданы, Казимирчук Виктор, етәкселегендәге бөтә сепаратистар оҙайлы сроктарға иркенән мәхрүм ителеүгә хөкөм ителә.
Минск протоколы
Көсөн юғалтыуы
2022 йылдың 22 февралендә Рәсәй президенты Владимир Путин матбуғат конференцияһы барышында Рәсәй Донецк һәм Луганск халыҡ республикаларының (ДНР һәм ЛНР) бойондороҡһоҙлоғон танығанлыҡтан, Минск килешеүҙәренең юҡҡа сығыуын белдерҙе. Был ҡарарҙы ул Украинаның Минск килешеүҙәрен үтәүҙән баш тартыуы менән аңлатты.
Ленин һәйкәлдәре (Шахты)
Тарихы
Бронза һәйкәл һуғыштан алдағы һәйкәлдең постаментына урынлаштырыла. Йөҙө менән юлбашсы «Аврора» кинотеатры яғына боролған. Әммә был һәйкәл дә һуңғы скульптура варианты булмай.
Крещенка (Илеш районы)
Крещёнка ауылын ойоштороу тураһында
Беренселәрҙән булып 1861—1870 йылдарҙа Вятка губернаһынан Эсаулов Артемий, Пискунов Григорий, Прутов Иван килә.
Иҫкәрмәләр
5.Упоминания о Крещенке http://ufagen.ru/places/ilishevskiy/kreshenka.html
Мәскәү юғары хәрби команда училищеһы
Жуков, Ленин һәм Октябрь Революцияһы ордендары, Ҡыҙыл Байраҡ Мәскәү юғары дөйөм ғәскәри команда училищеһы (МВОК) — 1917 йылдың 28 декабрендә нигеҙ һалынған Рәсәй Ҡораллы көстәренең юғары хәрби уҡыу йорто.
Һуғыштан һуңғы осор
1945 йылдың 28 июнендә училище ике йылға уҡытыу срогына күсерелә, ә 1945 йылдың октябрендә — Лефортово ҡасабаһы Кузьминки, Ухтомский районы, Мәскәү өлкәһенең Люблино районы) күсенә. Училище 1953 йылдың 1 октябренән — өс, 1957 йылдан техник йүнәлешле дөйөм ғәскәри командирҙарҙы әҙерләүгә күсә.
Хәҙерге ваҡытта
Юғары белем биреү программаһы буйынса курсанттарҙың уҡыу ваҡыты — 4 йыл; сығарылыш уҡыусыларына «лейтенант» исеме бирелә. 290301 — «персонал менән идара итеү», белгес квалификацияһы буйынса уҡытыла.2019 йылдың сентябренән әлегә тиклем училище начальнигы — генерал-майор Бинюков Роман Александрович.
Сәлмәнов Рафиҡ Вафа улы
Сәлмәнов Рафиҡ Вафа улы (15 сентябрь 1917 йыл — 4 июль 2003 йыл) — башҡорт композиторы. 1961 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың (1989) һәм Башҡорт АССР-ының (1983) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
Эшмәкәрлеге
«Йәш дуҫтар йырлай», «Илемә сәскә бүләк итәм» тигән вокаль йыйынтыҡтары балаларға ғына тәғәйенләнгән. Уның баян һәм фортепьяно өсөн инструменталь пьесалары музыка мәктәптәре, училищелар һәм башҡарыусы музыканттар өсөн тәғәйенләнгән. Рафиҡ Сәлмәновтың иң кескәйҙәр өсөн яҙылған «Тышта ҡар яуа» (Ҡадир Даян), уҡыусылар өсөн «Хеҙмәт йыры» (Әхтәм Ихсан), «Игенселәр йыры» (Шәриф Бикҡол), «Һалдат моңдары» (Зәйни Рафиҡов), «Әбйәлил» (Шәкир Бикҡолов) йырҙарынан башлап Рәми Ғарипов һүҙҙәренә яҙылған «Минең йондоҙом», «Юл йыры», «Дан һиңә, дан, Башҡортостан», «Именлек һөнәре», «Хушлашыу», Ҡадир Даян шиғырына яҙылған «Дуҫлыҡ йыры», «Беҙҙең ауыл ҡыҙҙары», «Таң йыры», «Ҡарасәс», Нәжип Иҙелбай һүҙҙәренә «Сирень сәскәләре», Абдулхаҡ Игебаев һүҙҙәренә «Күңел һағышына йәшлек эҙҙәренән», «Дилбәр», Ғилемдар Рамаҙанов һүҙҙәренә «Эҙләйем һине» йырҙарына тиклем кесеһе лә, олоһо ла, һәр кем белә.
Килим
Заманса технология
Килим һүҙе башҡорт теленә лә күсеп килгән (дөрөҫ әйтелеше — келәм), келәм тигәнде аңлата, башлыса фарсы келәмдәрен билдәләүсе булып хеҙмәт итә һәм "өбөрөләп, биҙәкләп йөндән һуғылған ҡаралды әйбере"н атайҙар.
Содзим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ярлыҡап
Тарихы
V ревизия Ярлыҡапта 214 кеше йәшәгән 39 йортто күрһәтә. 1859 йылдан алып 45 йортта 252 кеше йәшәгән. Бынан тыш, 55 керҙәш ир кеше булған. Совет иҫәбен алыу халыҡ иҫәбенең һәм ихаталар һанының кәмеүен билдәләне: 173 кеше һәм 34 ихата.
Анна Анка
Анна Анка (Anna Anka; 28 апрель 1971 йыл) ― швед-америка моделе, актёр һәм яҙыусы. Канада йырсыһы Пол Анканың элекке ҡатыны, Svenska Hollywoodfruar (Швед ҡатындары Голливудта) швед реалити-шоуында ҡатнашыусы.
Смольный монастыры
1848 йылғы Николай Беренсе указы буйынса яңы ҡатын-ҡыҙҙар монастыры булдырыла, уны шул уҡ исем менән — Воскресенский Новодевичий монастыры — атайҙар.
Тарихы һәм архитектураһы
Екатерина Алексеевна Смольный ихатаһындағы (уны Смольный йорто тип тә йөрөткәндәр, йәшерәк сағында батшабикә был йортта йәшәгән була) ҙур булмаған монастырь төҙөргә ҡуша. Монастырь комплексында бер нисә өй, сиркәүле ғибәҙәтхана торорға тейеш була, комплекс эсенә бик бейек ғибәҙәтхана манараһы, шулай уҡ дворян ғаиләләренән сыҡҡан ҡыҙҙар өсөн институт та ингән.
Тюмяй-Шиндий-Кикя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Квадрантидтар
Квадрантидтар — метеорҙар ағымы, уның радианты - Волопас йондоҙлоғонда (Геркулес һәм Аждаһа йондоҙлоҡтары сигендә). Йыл һайын 28 декабрҙән алып 7 ғинуарға тиклем күҙәтелә, максимумы 3-се һәм 4-се ғинуарға тура килә (шул ваҡытта бер сәғәт эсендә 45-тән алып 200-ға тиклем метеор күҙәтеп була).
Куйми
Куйми — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кулун-Игый йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Васильев Михаил Павлович
Биографияһы
СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 23 авгусындағы указына ярашлы «Советтар Союзы Геройы» исеменән мәхрүм ителә. 1972 йылдың 4 сентябрендә уға «Советтар Союзы Геройы» исеме ҡабаттан ҡайтарыла.
Ғәлимуллин
Ғәлимуллина — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Смаҡов Илфаҡ Мөжип улы
Биографияһы
Урта белем алғас, Өфө сәнғәт училищеһында мөғәллим Миләүшә Мортазина класында уҡый. Был йылдарҙа төрлө кимәлдәге конкурстарҙа ҡатнаша. Дүртенсе курста сағында, Мәскәүҙә Бөтә Рәсәй эстрада артистары ярышында «дипломант» исемен ала.
Туҙлыҡыуыш (Балтас районы)
Исеменең килеп сығышы
Архив документтарында ауылдың исеме Имән Ишмәт Туҙлы (Имен Ишмет Тузла) тип күрһәтелгән. Шулай уҡ «Тузлу Куш тож» тип тә исемләнгән.
Балаҫ
Башҡорт балаҫтары
Тышлы кейеҙ, эсле балаҫтарға ҡуша тегелгән буй биҙәкле келәмдәр матрац хеҙмәтен үтәгән. Кескәй дәүмәлдәге балаҫты ябынып, баш аҫтына мендәр урынына һалып, йоҡлағандар.
Биҙәктәр
Йыш ҡына балаҫтарҙа стилләштерелгән кеше һәм йәнлек һындарын, квадрат, ромб, һигеҙ саталы розеткалар һәм х-һынлы фигуралар осрай. Башҡортостандың көньяғында биҙәге буйға урынлаштырылған төрлө төҫлө киртләсле йәки шыма һыҙаттарҙан торған буй балаҫтар күп етештерелә. Башҡортостандың көньяҡ-көнбайышында, көнбайышында һәм үҙәк өлөшөндә, Дим һәм Ыҡ йылғалары бассейнында, Ағиҙелдең урта һәм аҫҡы ағымында ҡайма менән ситләнгән геометрик орнаментлы аҫалы балаҫтар туҡыла. XX быуатта үҫемлек орнаменты тарала.
Миһранов
Миһранов — ир-ат фамилияһы. Миһран исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.
Месопотамия
Месопотамия (Μεσοποταμία, الجزيرة, Эл-Жәзирә, йәки ما بين النهرين, Ма-Байн-ән-Наһрайн; ܒܝܬ ܢܗܪܝܢ, Mezopotamya) — Яҡын Көнсығышта, Тигр һәм Евфрат йылғалары үҙәнендә булған Боронғо донъяның бөйөк цивилизацияларының береһе. Шартлы хронологик сиктәре — беҙҙең эраға тиклем IV мең йыллыҡ урталарынан (Урук дәүере) алып беҙҙең эраның 539 йылының 12 октябренә тиклем («Вавилондың ҡолауы»). Төрлө ваҡыттарҙа бында Шумер, Аккад, Вавилония һәм Ассирия батшалыҡтары урынлашҡан.
Ғәлимйән (исем)
Ғәлимйән — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Һаҙый исеме бар.
Билдәле кешеләр
Латипов Ғәлимйән Шакирйән улы (1912 йыл — 4 ноябрь 1986 йыл) — татар шағиры, тәржемәсе. 1951 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Ғилманов Ғәлимйән Хәмитйән улы (1 февраль 1957 йыл) — яҙыусы, әҙәби тәнҡитсе, ғалим. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
Тюнамбель-Кы (Худосей ҡушылдығы)
Тюнамбель-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Худосей йылғаһының һул ярына тамағынан 330 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Голованиха
Голованиха — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Корчуган йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Вәлиәхмәтов Рифат Миңләхмәт улы
Биографияһы
Вәлиәхмәтов Рифат РБ Баскетбол федерацияһын, РБ урыҫ лаптаһы федерацияһын ойоштороуҙа ҙур көс һалып, республикала спорт үҫешенә ҙур өлөш индерә. Башҡортостан Республикаһында оҙаҡ йылдар Рус лаптаһы федерацияһын етәкләй. Ул шулай уҡ 30 йылдан ашыу тарихи традицион спорт байрамы — Өфө Һары туп көнөнөң инициаторы һәм ойоштороусыһы була.
Кун-Ях
Кун-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Негус-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 251 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Өршәк (Өфө районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Арт-Партнёр XXI
1996 йылда  ГИТИС-тың  режиссерҙар әҙерләү факультетын тамамлаған  Леонид Роберман  ойошторған,  агентлыҡтың беренсе спектакле Андре Руссендың "  Ҡайһылай мәғәнәһеҙ тормош" /"Какая идиотская жизнь" ,  унда  Наталья Гундарева, Армен Джигарханян һәм Валерий Гаркалин  ҡатнашҡан. 2010 уртаһына  дөйөм алғанда  40-лап спектакль ҡуйылған,  Мәскәүҙә агентлыҡ ай һайын 15-20 тирәһе спектакль ҡуя, Рәсәй, Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе, Европа һәм АҠШ ҡалалары буйлап гастролдәр ойоштора.
Астрономия
Тарихы
Фәнни астрономияның һуңғы бүленеше Яңырыу дәүерендә була. Тик телескопты уйлап табыу ғына астрономияның заманса бойондороҡһоҙ фәнгә әйләнеүенә мөмкинлек бирә.
XX быуаттың фәнни-техник революцияһы астрономия һәм бигерәк тә астрофизика үҫешенә ҙур йоғонто яһай.
Эре оптик телескоптарҙың барлыҡҡа килеүе, юғары сиселешле радиотапшырыуҙар булдырыу, системалы күҙәтеүҙәрҙе тормошҡа ашырыу Ҡояштың күп миллиард йондоҙҙарҙан — галактикаларҙан торған диск формаһындағы ғәйәт ҙур системаның бер өлөшө булыуын асыҡлауға килтерә. XX быуат башында астрономдар был системаның миллионлаған оҡшаш галактикаларҙың береһе булыуын асыҡлаған.
Астрономия — профессионал булмағандар әүҙем роль уйнай алған бик аҙ һанлы фәндәрҙең береһе: һәүәҫкәр астрономия бер нисә мөһим астрономик асышҡа булышлыҡ итә.
Йондоҙло астрономия
Йондоҙҙар газ-саң томанлығында барлыҡҡа килә. Томанлыҡтың етерлек тығыҙ участкалары ауырлыҡ көсө менән ҡыҫылырға мөмкин. Температура етерлек ҙурайғас, протостар йәҙрәһендә термоядро реакциялары башлана һәм йондоҙға әйләнә.ып :.
Астрономияны өйрәнеү предметы һәм бурыстары
Өсөнсө мәсьәлә күҙәтеүсе материал туплауҙы талап итә. Хәҙерге ваҡытта бындай мәғлүмәттәр күк есемдәренең һәм уларҙың системаларының барлыҡҡа килеүен һәм үҫешен аныҡ тасуирлау өсөн етерлек түгел әле. Шуға күрә был өлкәлә белем дөйөм фекерләүҙәр һәм бер нисә ышаныслы гипотеза менән генә сикләнгән.
Астрономия төрҙәре һәм күҙәтеүҙәр
Күпселек астрономик күҙәтеүҙәр булып күренеп торған яҡтылыҡты һәм башҡа электромагнит нурланышты яҙыу һәм анализлау тора Астрономик күҙәтеүҙәрҙе үлсәүҙәр башҡарылған электромагнит спектр өлкәһе буйынса бүлергә мөмкин. Спектрҙың ҡайһы бер өлөштәрен Ерҙән (йәғни уның өҫтөндә) күҙәтергә мөмкин, ә башҡа күҙәтеүҙәр тик бейеклектәрҙә йәки йыһанда ғына (Ер орбитаһында йыһан аппараттарында) башҡарыла. Был тикшеренеү төркөмдәре тураһында тулыраҡ мәғлүмәт түбәндә бирелә:
Радиоастрономия
Радиоастрономия — тулҡын оҙонлоғо бер миллиметрҙан (яҡынса) ҙурыраҡ булған нурланышты өйрәнеү. Радиоастрономия астрономик күҙәтеүҙәрҙең башҡа төрҙәренән айырылып тора, сөнки өйрәнелә торған радиотулҡындарҙы айырым фотондар сифатында түгел, ә тулҡындар тип ҡарарға мөмкин. Әйтәйек, амплитуданы ла, радиотулҡындар фазаһын да үлсәргә мөмкин, ә ҡыҫҡа тулҡындар өсөн ул тиклем еңел түгел.
Мәғарифта
2009 йыл Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы тарафынан Халыҡ-ара астрономия йылы тип иғлан ителә. Төп баҫым йәмғиәттең астрономияға ҡыҙыҡһыныуын арттырыуға һәм уны аңлауға яһала. Ошо уҡ маҡсатта йыл һайын астрономия көнө үткәрелә. 24 сентябрҙә, 2020 йылда 15-се ултырышта һәм 2021 йылдың 24-25 мартында Космос миссияһын планлаштырыу буйынса консультатив төркөмдөң (ЦГКПМ) 18-сы ултырышында, шулай уҡ 2021 йылдың 30 апрелендә планеталарҙы һаҡлау буйынса 7-се конференцияла БМО Секретариатына 2029 йыл ды Халыҡ-ара планеталарҙы һаҡлау йылы тип иғлан итеү тураһында ғариза биреү тураһында ҡарар тикшерелә.
Нагиев Дмитрий Владимирович
Биографияһы
1996 йылдан 2004 йылға тиклем радио буйынса коллегаһы Сергей Рост менән дуэтта эшләй: бергә «Осторожно, модерн!», «Полный модерн!», «Осторожно, модерн! 2» юмористик телесериалдарында бергә төшәләр, СТС һәм ТНТ-ла  «Однажды вечером» ток-шоу программаһын бергә алып баралар, 2000 йылдар башында КВН-дың ҡайһы бер командалары өсөн шаяртыуҙар яҙалар. 1997 йылда улар шулай уҡ Александр Невзоровтың «Чистилище» фильмында төшәләр,  унда Нагиев кинола үҙенең беренсе төп ролен  — чечен ялан командиры Исрапилов Дукуза ролен башҡара.
Юғары КВН лигаһында жюриҙа ҡатнаша.
Шәхси тормошо
Ҡатыны (1986 йылдан 2010 йылға тиклем) — Алла Анатольевна Нагиева (ҡыҙ фамилияһы Щелищевы) (18 июнь 1966), Алиса Шер псевдонимы аҫтында билдәле. Радио һәм телевидение алып барыусыһы, яҙыусы, журналист.
Өлкән апаһы һәм уның ире менәниткә тәғәйенләнгән аттар һатып алып  Санкт-Петербург янында ат аҙбары тоталар.
Аланья
Тарихы
Рим дәүеренең һуңғы осоронда ҡаланың Византия составындағы меңйыллыҡ тарихи дәүере башлана. «Коракесион» исеме «Калонорос» (бор. грек. Καλονόρος — «матур тауҙар») исеме менән алмашына.
Курорт
Аланьяның курорт инфраструктураһы бик күп отель һәм ҡунаҡханаларҙан, (ҡаланың үҙендә һәм ҡала яны ҡасабаларында), муниципаль пляждарҙың күп километрҙарға һуҙылған һыҙаттарынан, киң үҫешкән туҡланыу һәм күңел асыу ассортиментынан (һыу аттракционы, төнгө клуб, сауҙа-күңел асыу үҙәге) тора.
Солтанова Ғәлиә Кәлимулла ҡыҙы
Ижади эшмәкәрлеге
«Зөлхизә», «Таштуғай», «Ашҡаҙар», «Шәүрә» кеүек мәшһүр йырҙарҙы бик оҫта башҡарыусы моңло йырсыны республикала ғына түгел, Мәскәү, Ленинград, Ҡазан, Урта Азия ҡалаларында, Финляндия, Монголия сәхнәләрендә лә көтөп алалар, алҡыштарға күмәләр.
Иҫке славян теле
Атамаһы
Көньяҡ славян халыҡтары әҙәбиәтендә тел атамаһында төрлөсә уҡыу үҙенсәлектәр бар: болгар традицияһында ул «боронғо-» йәки «иҫке болгар теле» (ҡайһы берҙә немец телендә: ) тип атала, ә хәҙерге Төньяҡ Македонияла уны ҡайһы берҙә «иҫке македон теле» тип тә атайҙар. Әммә йышыраҡ ул «иҫке сиркәү славян» теле тигән атама йөрөтә:
Иҫке славян азбукаһын төҙөү
{{Стиль галереи}}
Телдең таралыуы
Моравияла Кирилл һәм Мефодий шәкерттәре (Климент Охридский, Наум Охридский, Ангеларий Охридский, Горазд Охридский һәм Савва Охридский) менән бергә сиркәү китаптарын грексанан иҫке славян теленә тәржемә итеүҙе дауам иткән, славянса уҡырға, яҙырға һәм ғибәҙәт ҡылырға өйрәткән. Моравияла һәм Паннонияла булғанда, Кирилл менән Мефодий грек теленән иҫке славян теленә Номоканонды, литургия китаптарының күбеһе һәм Закон судный людем тип аталған беренсе славян хоҡуҡи кодексын тәржемә иткән. Бер туғандарҙың Моравиялағы эшмәкәрлеге баштан уҡ Германия руханиҙарының аяуһыҙ ҡаршылығы менән осрашҡан, сөнки улар был биләмәләрҙе үҙҙәренеке тип һанаған һәм бында христиан йолаларын латин телендә таратҡан. Һөҙөмтәлә 867 йылда ағалы-энеле, ҡылған эштәрен папа алдында аҡлар өсөн, Римға килергә мәжбүр булған. Римға барышлай, улар Блатен кенәзлегенә һуғыла улар, унда кенәз Коцел ҡушыуы буйынса славяндарҙы китап эшенә һәм славян телендә ғибәҙәт ҡылырға өйрәткәндәр.
Ижек структураһы
Ижек ул замандың барлыҡ славян телдәрендәге кеүек үк, үҫә барыусы яңғырау законына нигеҙләнгән. Ижектәге өндәр яңғырау артыу тәртибендә генә урынлаша алған:
Тартынҡылар
Таблицаға иҫкәрмәләр:
Гөлсара (Гульчара)
Тарихы
Үҙ батшалығының ҡаҡшаған автономияһын һаҡлап ҡалырға тырышҡан Картли батшаһы Симон I Ғосман-сәфәүи ҡаршылығына ылыҡтырыла, 1600 йылда әсирлеккә эләгә һәм Истанбулда Едикул ҡәлғәһендә тотола. Ҡасандыр сәфәүиҙәрҙең баш ҡалаһы булған Исфаханға барғанында батшаны оҙатып йөрөгән Гульчара ҡарт батшаны тәрбиәләр өсөн Константинополгә килтереләү. Ул тиҙ Ғосман солтаны Мәхмәт III әсәһе менән дуҫлаша һәм солтан һарайында ихтирам һәм ышаныс яулай, үҙенең «матурлығы, бөйөклөгө һәм телмәре» менән Истанбулдағы Европа дипломаттарын таң ҡалдыра. Сәфәүиҙәр менән һуғыштың ҡосмандар өсөн һәләкәтле булыуы шарттарында Мәхмәт III әсәһе фарсы шаһы Бөйөк Аббас I уның апаһы Зейнаб Бегум аша мөрәжәғәт итергә ҡарар ҡыла. Зейнаб Бегм шаһ һарайында ҙур йоғонтоға эйә була. Мәхмәт III әсәһе илсе итеп Гульчараны файҙалана. Мәхмәт III әсәһе Гульчараға, әгәр ул үҙ миссияһында уңышға өлгәшһә, ғосмандар «уның ирен» әсирлектән ҡотҡарасаҡ, тип вәғәҙә итә. Гульчараның Ғәббәс I тәүге миссияһы ваҡытында уға үҙе менән Симон I алырға рөхсәт ителә. Әммә ғосман солтаны Әхмәт I Симон I артыҡ асылып китеүенән ҡурҡып, ете көн юлда булғандан һуң уны Едикулдан кире ҡайтарталар. Ғосмандарҙың бер нисә тапҡыр уңышһыҙ визиты һәм хәрби уңышһыҙлыҡтарынан һуң 1612 йылда составына Гульчара ингән «солох партияһы» Истанбулда солтанды 1555 йылда ҡабул ителгән килешеү шарттарын ҡабатлаған тыныслыҡ шарттарын ҡабул итергә күндерә. Гульчараның тырышлығы һуңлай — ауырыу батша Симона I 1611 йылда 74 йәшендә Едикулда вафат була. Гульчара артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Ғиззәтуллин Абдулла Ғөбәйҙулла улы
Ғиззәтуллин Ғөбәйҙулла Абдулла улы Рәсәй империяһы Ибраһим (хәҙерге Шишмә районы) (1904 йылдың 5 майы, — 1945 йылдың 15 марты Устфав, Германия. Совет һалдаты. Гвардия сержанты. Үҙәк фронттың 61-се армияһы составындағы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы, 1941 йылдың декабрендә Өфө ҡалаһында формалашҡан 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 7-се гвардия кавалерия корпусы 60-сы гвардия кавалерия полкының отделение командиры, Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булған 78 яугиренең береһе.
Офицерҙар йыйылышы (Выборг)
Офицерҙар йыйылышы — Выборг ҡалаһындағы тарихи бина. XIX быуат башында рус классицизмы стилендә Выборг обер-офицерҙары өсөн торлаҡ йорт итеп төҙөлгән һәм 1870 йылда йорт офицерҙар йыйылышы өсөн Петр майҙанының мөйөшөндә үҙгәртеп төҙөлгән ике ҡатлы бина. Йорт архитектура һәйкәлдәре исемлегенә индерелгән.
Тарих
1917 йылдың февраль революцияһынан һуң был офицерҙар йыйылышы эшмәкәрлеген туҡтата, 1918 йылдың 2 мартынан алып 15 мартына тиклем бинала Выборгтың  беренсе эшсе һәм һалдат депутаттары Советы тора. Билдәлелек алған депутаттары - Акулов Иван Алексеевич, Г З. Заонегин, И. Н. Половов, А С. Раков, М. Д. Свинцов.
Фәтхиә
Фәтхиә (Fethiye) — Төркиәнең көньяҡ-көнбайышындағы район һәм ҡала-курорт (Мугла провинцияһы). Халҡы — 84 мең кеше. Ҡала ҡарағай һәм кедр урманы менән ҡапланған тау итәгендә урынлашҡан (иң ҙуры — Баба түбәһе). Ҡаланан 40 км алыҫлыҡта Даламан аэропорты урынлашҡан. Фәтхиәлә йылына 285 ҡояшлы көн. Курорт миҙгеле март айы аҙағында башлана һәм ноябрь аҙағына тиклем дауам итә. Фәтхиәлә ҡунаҡтарҙы төрлө йондоҙло ҡунаҡханалар ҡабул итә, шулай уҡ виллалар һәм кухняһы булған апартаменттар популяр.
Нораю
Нораю — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нерута йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Лариха
Лариха — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мостовая йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Золоев Татарҡан Магомет улы
Биографияһы
Татарҡан Магомет улы Золоев 1905 йылдың 17 ноябрендә Терек өлкәһе Волын-Магометан ауылында тыуған.
Золоев Татарҡан Магомет улы Башҡорт АССР-ында девон нефтен асыуҙа ҡатнаша, контурҙан тыш һыу индереү юлы менән Туймазы ятҡылығында нефть сығарыуҙы арттырыуын үҙләштерә.
СССР Халыҡ комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Берләшкән дәүләт сәйәси идаралығы
СССР Халыҡ комиссарҙары Советы эргәһендәге Берләшкән дәүләт сәйәси идаралығы (СССР ХКС-ы ОГПУ эргәһендәге БДСИ) — СССР дәүләт именлегенең махсус органы. Был структура РСФСР Эске Эштәр Халыҡ Комиссариаты эргәһендәге Дәүләт Сәйәси Идаралығы (ГПУ) базаһында, 1922 йылда СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумының 1923 йылдың 15 ноябрь ҡарары менән СССР — дүрт совет республикаһының союзы раҫланғандан һуң, ойошторола. 1934 йылда БДСИ (ОГПУ) Дәүләт именлеге баш идаралығы (ГУГБ) булараҡ СССР НКВД-һы (РСФСР НКВД-һынан барлыҡҡа килә) составына инә. 1926 йылдың 20 июленә тиклем Ф. Э. Дзержинский ОГПУ рәйесе (элек РСФСР НКВД-һы эргәһендәге Дәүләт сәйәси идаралығы рәйесе) була, артабан 1934 йылға тиклем — БДСИ-н Вячеслав Менжинский етәкләй.
Александрия Нана Георгиевна
Александрия Нана Георгиевна (ნანა გიორგის ასული ალექსანდრია; 13 октябрь 1949 йыл) — грузин, элек совет, шахматсыһы, гроссмейстер (1976), СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1971).
Биографияһы
Александрия Нана Георгиевна 1949 йылда Потиҙа тыуа, белеме буйынса журналист. Ике донъя беренселеге уйындарында ҡатнаша (1975 һәм 1981), ике матчта ла: Пицундала һәм Тбилисиҙа — Гаприндашвилиҙан, баш ҡалала һәм Боржоми шифаханаһында Чибурданидзенан еңелә. Шулай уҡ 1985 йылда Александрия республика беренселегендә Чибурданидзенан еңелә.
Грузияла Нана Александрия исемендәге шахмат турнирҙары ойошторола, еңеүселәргә уның исемендәге кубок тапшырыла.
Ҡараҡором шоссеһы
Яңы маршрут
2015 йылда күлде урап үткән 24 километр оҙонлоғондағы шоссе участкаһы төҙөлөшө тамамлана, ул дөйөм оҙонлоғо 7 километрлыҡ биш тоннель, 2 ҙур һәм 78 бәләкәй күперҙе үҙ эсенә ала.
Сремски-Карловци
Сремски-Карловци (Сремский(е) Карловец, сер. Сремский Карловци, Karlowitz, хорв.  Srijemski Karlovci , Karlóca, төр.  Karlofça , румын.  Carloviţ ) — Воеводина лағы ҡала, Сербия составына инә, Срем төбәгендә, Нови - Саданан 8 км алыҫлыҡта,  Дунай йылғаһы ярында,  урынлашҡан.
Арбузов Борис Андреевич
Биографияһы
Бынан һуң, 1961—1965 йылдарҙа, Арбузов Дубна ҡалаһында (Мәскәү өлкәһе) Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институтының теоретик физика лабораторияһында эшләй. 1965 йылда «О разложимости S-матрицы по константе связи в квантовой теории поля» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1973 йылдан Арбузов МДУ-ның физика факультетында уҡытыусы булып эшләй, элементар өлөшсәләр физикаһы буйынса лекциялар курсы уҡый. 1980 йылда уға профессор исеме бирелә.
Тәзәпир мәсете
Тарихы
Өс кенә йыл эшләп ҡалған мәсет Октябрь революцияһы арҡаһында 1917 йылда ябыла. Төрлө йылдарҙа мәсетте кинотеатр һәм амбар итеп файҙаланалар, һәм 1943 йылдан бөгөнгө көнгә тиклем мәсет булараҡ эшләп килә. Мәсет ахуны булып Шәйх-үл-ислам Һәжи Аллаһшөкөрр Паша-задә хеҙмәт итә. Мәсет биләмәһендә Кавказ мосолмандары назараты урынлашҡан.
Волицкая Стефания
Волицкая Стефания (1851 йыл — 1937 йыл) — поляк тарихсыһы. Цюрих университетында доктор дәрәжәһен алған беренсе ҡатын-ҡыҙ — 1875 йылда Цюрих университетында философия докторы дәрәжәһен ала.
Биографияһы
Цюрих университеты яҙмаларына ярашлы, Волицкая Позендан була (Познань), Варшавала тыуа, Цюрих университетында уҡыған саҡта уның ата-әсәһе Цюрихта йәшәй. Швейцариянан китергә тура килһә лә, 1875 йылда ул философия докторы дәрәжәһен ала. Уның докторлыҡ диссертацияһы «Griechische Frauengestalten, 1. Teil» (Греческие образы женщин, часть 1) тип атала. Уны «тәүге поляк ҡатын-ҡыҙ-академигы» тип атайҙар. Ян Хулевич билдәләүенсә, ул «башлыса героик шәхестәрҙән торған» поляк студенттарының беренсе быуынына ҡарай.
Волицкая яңы ваҡытта Европала философия докторы дәрәжәһен алған беренсе ҡатын-ҡыҙ була. Европала беренсе ҡатын-ҡыҙ-философия докторы булып 1678 йылда Падуя университетында дәрәжә алған Елена Корнаро иҫәпләнә. Ҡатын-ҡыҙҙарҙы ҡабул итә башлаған Швейцариялағы университеттар тәүге хәҙерге заман эраһы университеттары була. Польша, Австрия, Бельгия һәм Европаның башҡа илдәренең ҡатын-ҡыҙ- ғалимдары XIX быуат аҙағында университетҡа инеү өсөн Швейцарияға күсенә мәҫәлән, университеттың беренсе сығарылыш уҡыусыһы, Бельгиянан врач Исала Ван Дист.
Алёшин
Билдәле йөрөтөүселәр
---
Сатлы
Сатлы — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостандың Йылайыр районы биләмәләрендә аға. Йылайыр (Урман Йылайыры) йылғаһына һул яғынан ( тамағынан 135 км алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км тәшкил итә.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005249.
Исмәғилев Роберт Альберт улы
Биографияһы
1987—1995 йылдарҙа Ҡаҙанғол мәктәбендә белем ала.
Тәрбиәләнеүселәренең ҡаҙаныштары
11. Билбау көрәше буйынса Рәсәй беренселеге — Анжела Петрова — 3-сө урын;
Георгий тәреһе
Тарихы
Номерһыҙ отличие билдәләре менән 1820 йылға тиклем бүләкләйҙәр, башлыса хәрби булмаған чиндарҙы, шулай уҡ сауҙагәр, крәҫтиән һәм мещан сығышлы элекке партизан отрядтары командирҙарын.
Ҡырғыҙстан тарихы
Боронғо тарихы
XIII быуаттарҙа хәҙерге Ҡырғыҙстан ерҙәрен Монгол империяһы яулап ала, һәм был ерҙәр Сығатай улусы составына инәләр, 1348 йылда унан ярым-күсмә Моголистан бүленеп сыға, унда дулаттар хакимлыҡ итә.
Георгий тәреһе
Тарихы
1844 йылдың 19 авгусында император Николай I мосолмандар һәм христиан булмаған динде тотоусылар өсөн махсус Георгий тәреһен булдырыу тураһында Указға ҡул ҡуя. Ғәҙәттәге Георгий тәреһенән айырмалы рәүештә Изге Георгий урынында ҡара төҫтәге ике башлы бөркөт һүрәте төшөрөлә. Шул уҡ ваҡытта мосолмандарҙың ҡайһы берҙәре ғәҙәттәге Георгий тәреһен һорайҙар — «үҙҙәре кеүек егет менән», ә «ҡош менән түгел».
Николай I осоронда (1825—1856) урыҫ армияһының 57 706 түбәнге чиндары Билдәгә лайыҡ була. Кавалерҙарҙың һаны күбеһенсә Рус-фарсы (1826—1828) һәм Рус-төрөк (1828—1829) — 11 993, поляк фетнәһен баҫтырыуҙан (5888) һәм 1849 йылғы Венгрия походынан һуң (3222) барлыҡҡа килә.
1855 йылдың 19 мартынана Билдәне һуңынан Изге Георгий орденына лайыҡ булыусыларға мундирҙарында йөрөтөгә рөхсәт ителә. мундир маршала ҙа уның эйәһе менән йөрөргә рөхсәт ителгән, һуңынан ул андрей первозванный орденына лайыҡ була. Георгий.
Дүрт һалдат Георгий тәреһе
1856 йылдың 19 мартындағы импреатор укзана ярашлы билдәнең дүрт дәрәжәһе индерелә. Билдәләр Геогргий таҫмаһында күкрәктә йөрөтөлә һәм улар алтындан (1-се һәм 2-се дәрәжәләр) һәм көмөштән (3-сө һәм 4-се дәрәжәләр). Тышҡы яҡтан яңы тәреләр реверста дәрәжәләре яҙылыуы менән айырыла. Һәр дәрәжә өсөн нумерация яңынан башлана.
Бүләкләүҙәр
Беренсе 4-се дәрәжә Георгий тәреһе 1914 йылдың 1 авгусында 3-сө Дон казак полкы приказнойы Козьма Фирсович Крючковҡа тапшырыла (5501-се һанлы), артабан ул башҡа дәрәжәләренә лә лайыҡ була. 1-се һанлы Георгий тәреһе Император Ғәли йәнәптәре ҡарамағына ҡалдырыла һәм һуңғараҡ — 1914 йылдың 20 сентябрендә Австрия байрағын алышта яулап алған 41-се Селенга пехота полкы рядовойы Петр Черный-Ковальчукка тапшырыла.
1914—1917 йылдарҙа тапшырыла (йәғни башлыса Беренсе донъя һуғышындағы батырлыҡтары өсөн):
Кавалерҙар
Аҡ армиялар биләгән территорияларҙа һалдат Георгий тәреһе һәм миҙалдар менән рядовой һалдаттар һәм казактар, ирекле хәрби хеҙмәткәрҙәр һәм унтер-офицерҙар, юнкерҙар, ирекмәндәр һәм шәфҡәт туташтары наградлана. Яссы-Дон маршруты буйынса М. Г. Дроздовскийҙың походында наградалар булараҡ Георгий тәреләре офицерҙарға һәм һалдаттарға тапшырыла (Дроздовскийҙың ҡулына Румын фронтында бер тоҡ тәре эләгә). 1918 йылдың 30 мартында беренсе бүләкләү үтә.
Ҡырғыҙстан тарихы
Рәсәй идараһы
Рәсәйҙә Фәрғәнә ҡырғыҙҙарынан, тажиҡтарҙан һәм һарттарҙан (хәҙерге үзбәктәрҙе) айырмалы рәүештә күсмә малсылыҡ менән шөғөлләнгән ҡаҙаҡтарҙы (ҡырғыҙҙар-кайсак) ҡырғыҙҙарҙан (кара-ҡырғыҙҙар) көскә айыралар Һарттар.
Ихтилал бик ҡаты баҫтырыла. Ҡырғыҙҙарҙың бер өлөшө ҡытайға ҡаса, унда Синьцзян сик буйы провинцияһында Кыҙыл һыу Ҡырғыҙ автономиялы округы булдырыла.
Хәҙерге заман тарихы
2010 йылдың 27 июнендә Ҡырғыҙстанда референдум үткәрелә, унда Роза Отунбаеваның дәүләт башлығы булараҡ 2011 йылға тиклем вәкәләттәре раҫлана, шулай парламент идаралығы формаһын раҫлаған яңы конституция ҡабул ителә.
Шул ваҡыттан алып 2014—2016 йылдарҙа Ҡырғыҙстан сағыштырмаса тотороҡло булып ҡала, хатта ике тапҡыр «Бөтә донъя күсмә халыҡтары уйындары» фестивален үҙендә ҡабул итә.
2017 йылдың 15 октябрендә Ҡырғыҙстан президенты итеп Сооронбай Жәәнбәков (54,22 менән % тауыш менән еңә) һайлана.
Георгий тәреһе
Рәсәй Федерацияһында награданы тергеҙеү
Беренсе донъя һуғышында Мария Бочкарева билдәле кавалер була. 1Уны 920 йылда большевиктар атып үлтерә.
…восстановить российский военный орден Святого Георгия и знак «Георгиевский Крест».
Артамонов
Артамонова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Ҡыҙыл кхмерҙар
Геноцид
Пол Поттың идеяһына ярашлы, «яҡты киләсәк» төҙөр өсөн, илгә «бер миллион тоғро кеше» кәрәк булған. Ҡалған алты миллиондан ашыу кеше яңынан тәрбиәләнеүгә йәки физик яҡтан юҡ ителеү һымаҡ ҡаты сикләүҙәргә дусар булған. Мәҫәлән, Туол Сленг (хәҙер геноцид музейы) оҙатылған тиҫтәләгән мең кешенең иҫән ҡалғандары ғына билдәле — бәхеттәренә ҡаршы уларҙы атырға өлгөрмәйҙәр. Бөгөнгө көндә әсирҙәрҙең береһе Пол Пот режимы өҫтөнән суд процесында төп шаһит булып тора
«Пол Пот-Иенг Сариҙың енәйәти өйөрө» эше буйынса Кампучия халыҡ-революцион трибуналының ғәйепләү һығымтаһынан:
Геноцидты баһалау
Репрессиялар һөҙөмтәһендә, төрлө баһалар буйынса, 1 миллиондан алып 3 миллион кешегә тиклем кеше үлтерелә — иҫәп алыу булмау сәбәпле, теүәл һанды атап булмай; халыҡтың дөйөм һанына ҡарата «ҡыҙыл кхмерҙар» режимы юҡҡа сығарған — кешелек тарихында иң аяуһыҙ режимдарҙың береһе.
Монмут
Боронғо Рим дәүере
Боронғо Рим ваҡытында Монноу йылғаһы буйында Блестиум (Blestium, Blestio) тигән Рим форты урынлашҡан булған. Был фортты Глевум (хәҙерге Глостер; Glevum, Gloucester) һәм Иска Аугуста (хәҙерге Кэрлион (Isca Augusta, Caerleon ) ҡалалары менән тоташтырыусы юл һалынған. Ҡаҙыныу һөҙөмтәһендә, ҡала үҙәгендә Боронғо Рим аҡсалары, балсыҡ һауыт-һаба  табылған. 2-се быуаттан  4-се быуатҡаса Монмут мөһим тимерселек үҙәге булған.
Амангилде (Әбйәлил районы)
Тарихы
1834 йылда Амангилделә йәшәгән 25 хужалыҡта донъя көткән 177 кешегә 125 ат, 100 һыйыр, 100 һарыҡ, 30 кәзә тура килә. 20 ылау булып Буҙбейә, Ҡыраҡа башы, Мостаүлгән йылғалары буйлап күсеп йөрөгәндәр. Барлығы 240 бот яҙғы икмәк сәселгән. Оло Ҡыҙыл йылғаһы буйында тирмәндәре булған.
Гудзь Борис Игнатьевич
Гудзь Борис Игнатьевич (19 август 1902 йыл — 27 декабрь 2006 йыл), чекист-разведчик. 1923—1937 йылдарҙа СССР именлек органдары хеҙмәткәре, артабан автобус водителе һәм автобаза директоры. Сәйәси золом ҡорбаны. Ғүмеренең һуңғы йылдарында тәүге быуын чекистарының берҙән-бер вәкиле була.
Церетели Василий Зурабович
Биографияһы
Василий Зурабович Церетели 1978 йылдың 31 ғинуарында Тбилисиҙа тыуа. 8-се класҡа тиклем ғаиләһе менән Грузияла йәшәй, һуңынан Нью-Йоркка күсә һәм БМО ҡарамағындағы урта мәктәпте тамамлай. School of Design дизайн университетында һәм Визуаль сәнғәт юғары мәктәбендә уҡый, уны 2000 йылда бакалавр дәрәжәһендә уңышлы тамамлай. 2012 йылда Сколковолағы Мәскәү идара итеү мәктәбендә ЕМВА дәрәжәһен ала.
Хакас теле
Хакас теле (үҙатамаһы: хакас тілі йәки тілі тадар) — хакастар теле. Башлыса, Хакас Республикаһы территорияһында һәм өлөшләтә Красноярск крайының Шарыпов районы һәм Тывала таралған. Рәсәйҙә хакас телендә һөйләшеүселәр һаны — 42 604 кеше (2010). Төрки телдәрҙең көнсығыш тармағының хакас-алтай төркөмөнә ҡарай.
Яҙыу
Хакас телендә мәктәп дәреслектәре төҙөлә.
Вәлиуллин Ринат Риф улы
Библиографияһы
Прозаһы
Сығанаҡтар
Ринат Валиуллин
Лучшие книги Рината Валиуллина
Ринат Валиуллин: «Сегодня дистанция между людьми сократилась до минимума»
Ундакы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Анисимов
Анисимова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Вальтер Скотт
Биографияһы
1778 йылда Эдинбургҡа ҡайта. 1779 йылда мәктәптә уҡый башлай, 1785 йылда Эдинбург колледжына инә. Бында альпинизм менән мауыға, физик яҡтан нығына, тиҫтерҙәре араһында оҫта хикәйәсе булараҡ популярлыҡ яулай.
Үҙ аллы адвокат практика йылдарында ил буйлап күп йөрөй, бер ыңғай шотланд батырҙары тураһында халыҡ легендалары һәм балладалары йыя. Немец шиғриәтен тәржемә итеү менән мауыға, Готфрид Бюргерҙың «Ленора» балладаһы тәржемәләрен аноним баҫтыра.
Ижады
«Квентин Дорвард» (1823) романы Людовик XI заманындағы Франция тарихына бәйле ваҡиғаларға бағышланған."Талисман" романы (1825) Урта диңгеҙҙең көнсығыш ярындағы тәре походтары тарихын һүрәтләй.
Урта Попьюга
Урта Попьюга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Попьюга йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Белозёров Юрий Николаевич
Тәүге йылдары. Ғаиләһе
Юрий белозеров Вятка ҡалаһында (артабан Киров ҡалаһы) 1929 йылдың 24 авгусында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған: уның ата-әсәһе уны төбәктең ауыл һәм ҡала дөйөм белем биреү мәктәбе уҡытыусылары булып эшләй. Юрийҙың әсәһе, Белозерова Анна Сергеевна, математиканан уҡыта һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы; ә атаһы, Николай Владимирович Белозеров, рус теле һәм әҙәбиәтенән, шулай уҡ — тарихтан уҡыта.Бөйөк Ватан һуғышында Николай Белозеров майор була — ул артиллерист булып хеҙмәт итә һәм өс Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм  «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән. Юрийҙың һеңлеһе Белозерова Ирина Николаевна, китапханасы һәм сит ил телдәре уҡытыусыһы булып эшләй.
Атауҙы
Атауҙы (Атавды) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 614 кеше. Почта индексы — 453623, ОКАТО коды — 80201846005.
Тарихы
Халҡы 1939 йылда — 141 кеше, 1959 йылда — 254 кеше, 1989 йылда — 443 кеше, 2002 йылда — 553 кеше, 2010 йылда — 614 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002 йыл). Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар.
Егозова
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Исламғазин Зәбих Хөснөтдин улы
Биографияһы
ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты Партия мәғарифы (Партпрос) Йорто эргәһендәге сәйәси бүлек гәзиттәре хеҙмәткәрҙәренең 3 айлыҡ курстары тыңлаусыһы.
Хеҙмәт юлы
1914 йылдың авгусынан 1917 йылдың апреленә тиклем — Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, рядовой.
1930 йылдың 1 сентябре — 1931 йылдың 1 июне — Баймаҡ-Таналыҡ районы Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозының сәйәси мәғрифәтселек (политпросвет) хеҙмәткәре.
Кесе Бахта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы
Биографияһы
1928 йылда Башҡорт дәүләт сәнғәт техникумы уҡыусылары «Тутыйғош ҡабағында» исемле пьеса ҡуя. Унда Ғата Сөләймәнов Этвен ролен, Дауыт Юлтыйҙың «Аҡшан батыр» драмаһында ҡурайсы малай Ҡотош ролен башҡара. Был спектаклдәрҙе шул замандың күренекле режиссерҙары, педагогтар, башҡорт театрының ҙур эшмәкәрҙәре В. Мортазин, М. Мәһәҙиев ҡуя.
Эшмәкәрлеге
Техникумдың икенсе курсын бөткәс, 1929 йылдың май айында Беренсе дәүләт күсмә театр менән бергә Ғата Сөләймәнов практикант-музыкант сифатында гастролгә сығып китә. Башҡорт сәхнәһе оҫталары менән бер рәттән сәхнәлә уйнап йөрөй. Күп тә үтмәй, Ғата тыуған ауылы Төркмәнгә ҡайтып, шунда эш башлай. Колхоз идараһы секретары, хисапсы булып хеҙмәт итә, ләкин сәнғәттән һис тә генә айырылмай. Бер аҙҙан район күләмендә художестволы үҙешмәкәрлектең етәксеһенә әүерелә. Колхоздарҙа йөрөп ҡайтҡан арала Баймаҡ ҡалаһының йәш һәүәҫкәрҙәре менән яңы спектаклдәр әҙерләйҙәр.
Тап ошо йылдарҙа Баймаҡта колхоз-совхоз театры ойошторола. Яңы ғына техникум тамамлаған йәштәрҙән төҙөлгән театр була был. Бында Арыҫлан Мөбәрәков, Сәхи Сәйетов, Мәхмүт Хәбибуллин ижади юлдарын башлай. Ошо коллектив бер аҙҙан Ғата Сөләймәновты ла яңынан сәхнәгә тартып ала. Бында ул артист, ҡурайсы, бухгалтер булып эшләй башлай. С. Мифтаховтың "Һаҡмар"ында Юлай образын сәхнәгә сығара.
Репертуары
Ғата Сөләймәнов «Аҡбуҙат», «Ҡарлуғас», «Ашҡаҙар» кеүек тәүге башҡорт операларында баритон партияларын башҡара. Бигерәк тә А. Спадавеккиа менән Х. Заимовтың «Аҡбуҙат» исемле тарихи-героик әҫәрҙәрендә Һәүбән батыр һәм Мәсем хан образдары йәш солисҡа уңыш килтерә.
Ҡотоев Альберт Әсхәт улы
Биографияһы
1973 йылда Ҡазан дәүләт университетының журналистика факультетын тамамлай һәм тыуған Башҡортостанына, «Кызыл таң» гәзитенә эшкә ҡайта.
Ивер ҡатын-ҡыҙҙар монастыры (Дондағы Ростов)
Тарихы
Даими һәм ҡыҙыҡһынған хужа булмағанлыҡтан монастыь умарталығы ла юҡҡа сыға. Часовня, игумен өйө, хужалыҡ ҡаралтыһы һәм таш түшәлгән юлдары   һүтеп алына.
80-се йылдар аҙағында митрополит   Владимир   инициатива төркөмө ойоштора, уның  маҡсаты ғибәҙәтхананы Рус Православие сиркәүенә ҡайтарып биреү тора.
2002 йылдың 17 ноябрендә Хаким   Пантелеимон тергеҙелгән ҡорамды изгеләндерә
Монастырь биләмәһендә экскурсиялар үтә.
Камалов Азат Әхмәҙулла улы
Ғилми эшмәкәрлеге
Юғары уҡыу йорттары студенттары, мәктәп уҡыусылары өсөн уҡыу ҡулланмалары авторы булараҡ та яҡшы билдәле ғалим.
Ағас
Ағас диндә
Фольклорҙа үле ағас, ҡара көстәр йыйылған урын йәки символы була.
Арыҫлан күпере (Санкт-Петербург)
Арыҫлан күпере — Грибоедов каналы аша йәйәүлеләр күпере, Санкт-Петербург ҡалаһының Адмиралтейство районында урынлашҡан, Ҡазан һәм Спас утрауҙарын тоташтырып тора. XIX быуаттың беренсе сирегендәге күренекле күпер төҙөү архитектураһы һәйкәле. Петербургта һаҡланып ҡалған өс сылбырлы аҫылмалы күперҙәрҙең береһе (Банк һәм Почтамт күпере менән бер рәттән).
Урынлашыуы
Ағымдан өҫтәрәк Подьяческий күпере, аҫтараҡ — Харламов күпере тора.
Конструкцияһы
Оҙонлоғо буйынса бер аралы күпер, сынйырҙары декоратив роль уйнай. Аралыҡ ҡоролмалары ике иретеп йәбештерелгән түбән легирләнгән ҡорос балкаларҙан тора. Күпер сылбырҙары өлөшләп тарттырылып ҡуйылған һыҙат менән бүленеп тоташҡан.
Ҡырғыҙстандың ауыл хужалығы
Ҡырғыҙстанда хәҙерге ауыл хужалығы
Ауыл хужалығы культуралары Фирғәнә үҙәненә, Талас өлкәһендә һәм Чуй өлкәһендә үҫтерелә. Абрикос Ҡырғыҙстандың Баткен өлкәһендә күпләп үҫтерелә. Абрикостарҙы киптереү һәм эшкәртеү был өлкә фермерҙарының килеменең төп сығанағы булып тора. Яңы абрикостарҙы Ысыҡ-Күл ҙур күләмдә бирә. Мәскәүҙә һатыла.
Сөләймәнова Гүзәл Наил ҡыҙы
Биографияһы
Гүзәл Наил ҡыҙы Сөләймәнова 1979 йылдың 10 июнендә Өфө ҡалаһында табип һәм журналист ғаиләһендә тыуған. Башланғыс кластарҙы 20-се башҡорт гимназияһында уҡый. Кескәй генә йәшендә «Ләйсән» балет студияһында шөғөлләнә башлай.
Өфө ҡалаһында йыл һайын уҙғарылған Рудольф Нуриев исемендәге Халыҡ-ара балет сәнғәте фестивалендә күп тапҡыр ҡатнаша. К. Пакетт (Grand Opera), Р. Рыкин (Бостон балет компанияһы), П. Москвито (Дрезден балет труппаһы), Д. Тамазлакару (Staatsballet Берлин театры), А. Евдокимов, Константин Иванов, М. Ивата (Ҙур театр) кеүек күренекле балет метрҙары менән дуэтта бейей.
Алыҫ Көнсығыш дәүләт медицина университеты
Факультеттары
— Белгестәрҙе профессиональ ҡайтанан әҙерләү һәм квалификацияһын күтәреү факультеты
Ростов өлкәһенең Ҡарауыл тауындағы мемориал
Тарихы һәм тасуирламаһы
1975 йылдың июленән Ҡарауыл тауы тәбиғәт ҡомартҡыһы булараҡ дәүләт һағы аҫтына алынған.
Баязит (исем)
Билдәле шәхестәр
Баязит Дим (Баянов Баязит Фәтхелислам улы; 24 ғинуар 1909 йыл — 10 октябрь 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир-яҙыусы, журналист, СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1944).
Әйүбиҙәр
Тарихы
Әйүбиҙәр дәүләте күп һанлы уделдарға бүленә. Династия башлығы солтан титулын йөрөтә, династияның башҡа ағзалары — мәликтәр һәм әмирҙәр.
Борисов (Әбйәлил районы)
Борисов (Борисово) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 60 кеше. Почта индексы — 453614, ОКАТО коды — 80 201 819 002.
Сафиуллин Ғабдулхаҡ Кашаф улы
Биографияһы
Оло Ҡыҙылбай һигеҙ йыллыҡ, Әләгәҙ урта мәктәбен тамамлаған.
Хамматов Яңыбай Хаммат улы
Тыуған яғы менән бәйләнеше
Тыуған ауылында уға арналған музей ҙа бар. Районда арҙаҡлы яҡташтарының исемен мәңгеләштереү маҡсатында күп эштәр эшләнә. Ҡаланың 22-се гимназияһына Яныбай Хамматов исеме бирелгән. Белорет районы Советы президиумы ҡарары менән проза ѳлкәһендә актив эшләүселәргә Яныбай Хамматов исемендәге премия булдырылған. “Яныбай Хамматов һабаҡтары”н үткәреү ҙә яҡшы йолаға әйләнгән.
Сәфәров Тәүис Әғләм улы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1967 йылдың ноябренән 1989 йылдың октябренә тиклем СССР Фәндәр Академияһы Башҡорт филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре. 1972 йылда Башҡорт дәүләт институты преподавателе. 1977 йылдан — Башҡорт дәүләт медицина институты преподавателе, 1979 йылдан — Бөтә Союз сауҙа-иҡтисад ситтән тороп уҡыу университетының Өфө факультеты преподавателе булып эшләй. 1989 йылдың ноябрендә Совет сауҙаһы ситтән тороп уҡыу институтының Өфө уҡытыу-консультация пункты мөдире итеп йүнәлтелә.
Данелия Георгий Николаевич
Биографияһы
1967—1970 йылдарҙа «Фитиль» сатирик журналы өсөн бер нисә миниатюра төшөрә. Иң танылған «Алкоголь файҙаһы тураһында» сюжетында (1974) актёр Евгений Леонов ҡатнаша.
Георгий Николаевич үҙ фильмдарында төшә, күп сценарийҙарын яҙыусы йәки авторҙаш.
Заозёрный һырты
Тасуирлама
Заозерный һырты Илмән тауҙары массивы һәм Уралтау һырты араһында, уны көньяҡ-көнбайыш — төньяҡ-көнбайыш яҡтан дуғаһы менән солғап алған Түргеяҡ күленән 3 км көнбайыштараҡ урынлашҡан. Һырттың иң ҙур бейеклеге Заозерный тауы (683 м). Айырым торған Варган тауы һырттың бер өлөшө тип иҫәпләнә (763. м.).
Денисов Андрей Иванович (дипломат)
Биографияһы
1974 йылда МГИМО СССРсит ил эштәре министрлығының тамамлай. Ҡытайһәм инглиз телдәрен белә.
Ишбулатов Ғәйнулла Ғөбәйҙулла улы
Биографияһы
50—60-сы йылдарҙа республикала мәғариф системаһының алға китеүе, уҡытыу программаларын үҙгәртеү Ғ. Ғ. Ишбулатовты дәреслектәр, методик ҡулланмалар яҙыуға ылыҡтыра. Ул II—IV синыфтар өсөн туған тел дәреслектәре, синыфтан тыш уҡыу китаптары, уларҙы файҙаланыу тураһында методик ҡулланмалар яҙа. Уның был хеҙмәттәре 1955 йылдан 1975 йылға тиклем мәктәптә тотороҡло әсбаптар булараҡ файҙаланыла.
Божья Матерь Дон иконаһы ғибәҙәтханаһы (Новочеркасск)
Тарихы
1891 йылда Японияла бөтә казак ғәскәрҙәренең атаманы булып иҫәпләнгән рәсәй тәхете вариҫы — Николай Александровичтың ғүмеренә ҡул һуҙырға маташыуҙарҙан һуң Новочеркасск халҡы 1893 йылдың апрелендә  (тәхет вариҫының ҡотолоуының ике йыллығына) Дон һәм Новочеркасск архиепискобы Макарийға Пресвятая Богородицаға бағышланған ҡорам төҙөүҙе һорап мөрәжәғәт итә. Макарий Божья Матерь Дон иконаһы хөрмәтенә ҡорам төҙөүгә фатихаһын бирә. Император Александр III Новочеркасскта яңы сиркәү төҙөргә рөхсәт бирә. Дон Богородицаһы сиркәүе янында священник Петр Знаменский етәкселегендә  сиркәү-мәхәллә попечителдәр советы һайлана. Совет составына генерал-лейтенант В.М. Лютенсков, ғәмәли статский советник М.Е. Ушаков, прокурор ярҙамсыһы П.А.. Шишов, казак С.С. Цыкунов, губерна секретары С.С. Рыковская һәм башҡалар инә. Сиркәү төҙөү тураһында документтар һаҡланмаған. Һаҡланып ҡалған фотоһүрәттәр буйынса сиркәү бер ҡатлы, биш көмбәҙле булған, архитекторы С.И. Болдырев. Ҡорамдың иконостасын рәссам Е.Г. Черепахин биҙәгән, ул шулай уҡ Новочеркасскта Вознесенский кафедраль соборҙы ла биҙәүҙә ҡатнашҡан. 1903 йылда  ғибәҙәтхана төҙөлөп бөтә һәм изгеләндерелә, Дон Богородицаһы сиркәүе тип аталған. Сиркәү 1930 йылдарҙа ла булған, уның емерелеүе ваҡыты тураһында аныҡ мәғлүмәттәр юҡ
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">