Урал_тау_заводы_цивилизацияһы
Өйрәнеү тарихы
XX быуаттың тәүге сирегендә иҡтисадсы һәм тарихсыларҙың докладында «тау заводы боронғолоғо»тигән термин нығына. Мәсьәлә тарихы 1916 йылда Уралда беренсе университет ойоштороу менән бәйле, шул саҡта Пермгә эшкә тикшеренеү эшмәкәрлегенә бөтә яҡлан әҙерлекле уҡымышлы филологтар һәм тарихсылар килә. Күп кенә сығарылыш уҡыусылары Петроград университетының тарих-филология факультетын тамамлаусылар, күренекле ғалимдарҙың (Академик В.В. Латышев, А. А. Шахматов, И.А. Соболевский, Н. П. Лихачев, Б.А. Тураев һ.б. мәктәбе) уҡыусылары, Боронғо Рустең, Византия, Сирия, Греция, Италия, Англия, Франция тарихтары буйынса белгестәр була. Пермь университетының беренсе профессорҙары, тарихсы, археограф, филолог, этнографтары Б. Д. Греков, Б. Л. Богаевский, С. П. Обнорский, А. П. Кадлубовский, В. Э. Крусман, А. П. Дьяконов, Л. А. Булаховский, П. С. Богословский, А. А. Савич, Н. П. Оттокар һәм башҡалар була. Боронғо һәм яңы телдәрҙе белеү менән айырылып торҙолар, уларҙың күбеһе сит илдәрҙә командировкала ғилми архивта, китапханала, тикшеренеү учреждениеларҙа эшләй. Тарих-филология факультетында профессор Б.Л. Богаевский илдә абруйлы булған Боронғолоҡто өйрәнеү үҙәге, Боронғолоҡтоң уникаль музейын ойоштора. Тарих-филология факультеты ҡалимдары философия, тарих, социаль фәндәр йәмғиәте ойоштора, ул университетта 1917 йылдан алып 1930 йылға ьтиклем эшләй һәм ғилми эштәр йыйынтығы баҫып сығара. Был йәмғиәттә университеттың бөтә эшмәкәрлеге дауамында уҡыу-ғилми эш буйынса проректоры профессор А.П.Дьяконов рәйеслек итә (ул факультеттың деканы ла була һәм антик мәҙәниәт тарихы буйынса лекциялар уҡыусы иң әүҙем уҡытыусыларҙың береһе, илдә сүриә телен белгән иң күренекле ғалимдарҙың береһе). Б.Богаевский, С.Обнорский һәм П.Богословский инициативаһы буйынса, университетта хәҙерге студенттарҙың ғилми йәмғиәттәренең өлгөһө булған Төньяҡ крайҙы өйрәнеү түңәрәге ойошторола. Түңәрәк ағзалары Пермдең үҙендә лә, шулай уҡ бөтә өлкәлә лә киң тикшеренеү эштәре алып бара. Түңәрәктә студенттар ғына түгел, шулай уҡ уҡытыусылар ҙа, урындағы яҡты өйрәнеүсе белгестәр ҙә: ботаника профессоры А.Г. Генкель, георгаф В.А.Кондаков, иҡтисад профессорҙары М. И. Альтшуллер һәм Д. М. Бобылев, музей белгесе А. К. Сыропятов, табип П. Н. Серебренников, фольклорсы Е.Н. Ончуков һ.б. һөҙөмтәле эшләүгә мөмкинлек ала. Түңәрәктең тәүге эшләү йылдарында уҡ тикшеренеү темаһы сифатында тарих, этнография, археология, тел ғилеме, социаль-иҡтисади һәм Кама яны һәм Төньяҡ Урал проблемалары тора. Түңәрәк ағзалары урындағы гәзиттәрҙең һәм журналдарҙың хәбәрселәре булып китә, дүрт «Пермский краеведческий сборник» баҫтырып сығара, унда түңәрәккә йөрөүселәрҙең эше тураһында етмешкә яҡын доклады урын ала. Һуңынан түңәрәк Этнография йәмғиәте тип үҙгәртелә, ул Пермдә 30-сы йылдар уртаһына тиклем эшлй. 1923 йылда түңәрәк Рус Төньяғы Музейына нигеҙ һала, 1929 йылда П.С.Богословский башланғысы менән Пермь әҙәби-театр музейы ойошторола. Түңәрәк эшмәкәрлегенең мөһим һөҙөмтәләренең береһе булып А.А.Савичтың 1925 йылда баҫылып сыҡҡан «Прошлое Урала» монографияһы тора (Савич түңәрәк рәйесе урынбаҫары була). Китапты белгестәр Уралда кешеләрҙең йәшәй башлауынан алып XIX быуат аҙағына тиклемге төбәк тарихы буйынса дөйөмләштерелгән эш тип иҫәпләй. Монография тәүге университет хеҙмәт булып тора.