cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғилданов Хәләф Ғилван улы
Биографияһы
Дөйөм алғанда, 1974 йылда «Коммунар» колхозы иген культуралары уңышы буйынса республика буйынса беренсе урын ала һәм дәүләткә 53 059 икмәк һата. Иген әҙерләү халыҡ-хужалыҡ планы 125 процентҡа, ит — 100,3 процентҡа, һөт — 125 процентҡа, йомортҡа — 141 процентҡа һәм йөн −103 процентҡа үтәлә.
1992 йылда хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем «Коммунар» колхозының комплекслы бригадаһы бригадирының ярҙамсыһы булып эшләй.
Наҙы-Петровск
Исеме
Ҡала атамаһында —Наҙы йылғаһы һәм Петр Осокин (заводҡа нигеҙ һалыусы) исеме. Бер фараз буйынса, Наҙы йылғаһының исеме башҡорт диалект һүҙе наҙынан — «ель» («шыршы йылға») килеп сыҡҡан тиелә. Икенсе фараз буйынса, йылға исеме башҡорттарҙа таралған Наза шәхси исеме менән бәйле, йә ул фин-уғыр теленән килеп сыҡҡан.
Наҙы-Петровск заводына нигеҙ һалыу
Түбәнге Новгород губернаһы балахна сауҙагәре Пётр Игнатьевич Осокин Батшабикә ғали йәнәптәре император һәм Хөкүмәт Сенатының 16 апрель һәм Берг-коллегияның 1744 йылдың 22 майы указына ярашлы, Ырымбур губернаһы Өфө провинцияһы Ҡатай улусы башҡорттарынан һатып алынған ерҙәрҙә Наҙы йылғаһы буйында Наҙы-Петровск суйын ҡойоу һәм тимер эшләү заводы төҙөүгә тотона.
1744 йылдың 18 мартында шул уҡ йылда башҡорт старшиналары менән урманы-ние менән ҡуртымға ер алыу килешеүенә таянып, Осокин Наҙы йылғаһы буйында Наҙы-Петровск тимер эшләү заводы төҙөлөшөн башлай. Завод төҙөү урыны энергетик нигеҙ һәм транспорт сараһы булараҡ мәғдән һәм һыу булған ерҙә билдәләнә. Шундай тау заводтары төҙөү тәжрибәһе булғанлыҡтан, үҙе хужа булған Иргин һәм Бизәр заводтарынан ул төҙөлөшкә һөнәри күнекмәләре булған оҫталар һәм хеҙмәтселәрҙе: балта оҫталарын, таҡта эшен белеүселәрҙе, мәғдән эҙләүселәрҙе, тәгәрмәс оҫтаһын, тау эше оҫталарын, иретеүселәрҙе һәм башҡа һөнәр кешеләрен йәлеп итә. Заводсы үҙе туранан-тура завод төҙөлөшө менән етәкселек итә. Беренсе сиратта, әлбиттә, крепостной крәҫтиәндәр өсөн торлаҡ, завод быуаһы һәм ҡорамалдары төҙөлә. Яңы мәғдән сағылышы һәм мәғдән ятҡылыҡтары ойоштороу мөмкинлеге тикшерелгән.
Заводсы Мосоловтар
Әммә артабанғы 9 йылда был сәнәғәтселәр хужалығында үҫеш туҡтай, хатта уны байтаҡҡа ҡыҫҡартырға тура килә.
Заводсылар Петров, Мясников, Хлебников. Пугачёв ихтилалы
Ихтилал осоронда баш күтәреүселәр заводтан 415 һум аҡса, аҙыҡ-түлек, фураж, 5195 һум суммаға мал ала. 8500 һумлыҡ бурыс, йөкләмә яҙыуҙары юҡ ителә. Баш күтәреүселәр отрядтарына кеше ебәрелмәй, пушка һәм мылтыҡ бирмәйҙәр.
Илшат (исем)
Билдәле кешеләр
Ямалетдинов Илшат Әғләм улы (1965 йыл) — СССР һәм Рәсәй биатлонсыһы, СССР чемпионаты призеры. СССР-ҙың спорт мастеры.
Наҙы-Петровск
Иҡтисады
Ҡалала, өлкәләге уртаса күрһәткес менән сағыштырғанда, эшһеҙлек кимәле юғарыраҡ билдәләнә.
Елисеев Сергей Иванович
Ҡыҙыҡлы факттар
«Ярты сәғәт дауамында көрәшселәрҙең береһе лә һөҙөмтәле алым күрһәтмәне, әммә инициатива буйынса Поддубный алда ине. ВУл Елисеевты ике тапҡыр140 килограмлыҡ батыр Поддубный күтәреп алды һәм һыналған алымы буйынса келәмгә ташланы, әммә көтөлгән һөҙөмтәгә өлгәшә алманы — Елисеев арҡаһына ятмай, аяғына баҫты». Келәмдә нимә барғанын әйтеүе ауыр… Иван Максимович үҙенең иң ныҡ һыналған алымын ҡулланырға булғайны, Елисеевтың ҡулы менән тоташҡан беләҙектәге ҡайыш сыҙаманы, өҙөлдө. Запас ҡайыш юҡ ине! Алыш тигеҙ иҫәп менән тамамланды тип иғлан ителде. Поддубный: «Ҡаты сәтләүек икнһең, Сергей Елисеев!» — тип белдерҙе. Иҫтәлеккә ул «баҡтиһәң, Рәсәйҙә Иван Поддубныйға лайыҡлы дәғүәсе бар икән», тип, аҫылташ менән биҙәлгән, штанга формаһындағы алтын заколка бүләк итте.
Троя һуғышы
Һуғыш алдынан
Еленаны урлау Паристың халҡына һуғыш иғлан итеүгә иң яҡын сәбәп була. Үс алыу теләге менән Менелай һәм уның ағаһы Агамемнон грек батшаларын йөрөп сығып, уларҙы Трояға ҡаршы яуға өндәй. Хәрби походтың баш етәксеһе итеп Агамемнон һайлана, унан ҡала ғәскәрҙә өҫтөнлөклө урындарҙы Менелай, Ахилл, Бөйөк Аякс һәм Кесе Аякс, Тевкр, Нестор, Одиссей, Диомед, Идоменей, Филоктет һәм Паламед биләй.
«Илиада» ваҡиғалары
Гектор һәм Аякс Теламонид менән алыша, әммә ҡан ҡойолмай. Ваҡытлы солох ваҡытында ике яҡ та үҙҙәренең һәләк булған яугирҙарын ерләй. Гректар, Нестор кәңәше буйынса, лагерҙары тирәләй соҡор һәм ур яһай.
Һуғыштан һуң
Трояны емергәндән һуң Агамемнон һәм Менелай кисен иҫерешкән гректарҙы йыйылышҡа саҡыралар, унда Менелай менән ярты ғәскәр кисекмәҫтән ҡайтып китеү яғында, ә Агамемнон етәкселегендәге яртыһы, Трояны алғанда Аякс Оилидтың Кассандраны көсләүенә асыуланған Афинаны мәрхәмәтләндереү өсөн ҡалыу яҡлы була, шуға күрә гректар икегә бүленеп ҡайтырға сыға.
Тршинец металлургия заводы
'''
Тарих
Завод янындағы район тирәһе эзбизташ, тимер мәғдәне, балсыҡ һәм тергеҙеп булған энергия сығанаҡтарына (йылға Олше) бай була. Шулай уҡ өлкәлә байтаҡ эшсе көс, Словакиянан сауҙа юлы була: был урында завод төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итеүҙең төп сәбәпсеһе булып тора. 1836 йылда тәүге металлургия мейестәре төҙөлә башлай. Тимер стан 1839 йылда эшләй башлай, ул Тешин Силезияһындағы иң ҙур стан була. Башта мейестәрҙе йылытыу өсөн ағас күмере ҡулланыла; яҡын-тирәләге Силезия Бескиды тау массивында һәм Моравия-Силезия Бескидындағы урмандар ҡырҡыла, әҙерләнгән ағас яҙ һыу ташҡан мәлдә Олше йылға буйлап һалдарҙа ағыҙып алып киленә, һыу кимәленең күтәрелеүен һәм ҡар ирей башлай. Иң мөһим каналы булып олше тиклем транспорт 1870 йылға тиклем Олше йылғаһы заводты ағас һәм һыу менән тәьмин итеүсе иң төп канал була. 1870-се йылдарҙа завод яңыртыла, өҫтәмә канал төҙөп, заводты һыу менән тәьмин итләр. Әммә Олше йылғаһына заводтың етештереү ҡалдыҡтарын түгеү һаман да дауам итә. 1927 йылда һыу таҙартыу буйынса тәүге объект булдырыла. Хәҙерге таҙартыу саралары арҡаһында<sup class="" style="white-space: nowrap">['' <span style="" title="Википедия:Избегайте неопределённых выражений">ҡасан булыр? '' <sup class="" style="white-space: nowrap">] йылға һыуы башланған ерендәге кеүек үк саф, таҙа тора
Иҙел (исем)
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Аҡ иҙел (гәзит) «Аҡ иҙел» — ижтимағи-сәйәси гәзит. Нәшер итеүселәре — Л. Ғәзизов, Н. Уталиев. Өфөлә 1919 йылда аҙнаһына 2 тапҡыр иҫке башҡорт телендә сыға. «Шәреҡ» типографияһында нәшер ителә. Гәзит биттәрендә Урыҫ армияһының Юғары баш командующийы Александр Колчактың бойороҡтары, ҡарарҙары, хәрби бәрелештәр хаҡында мәғлүмәттәр, большевиктарға ҡаршы мәҡәләләр баҫыла. Мөхәррире — М. Наурузов.
Сәйфи Ҡудаш
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Сәйфи Ҡудаш Башҡортостан Совет Яҙыусылар союзы идараһына етәкселек итә: был вазифаны ул 1942—1948 йылдарҙа башҡара. Атрабан әҙип үҙен тулыһынса ижадҡа арнай.
Тизива
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Башҡорт АССР-ының иҡтисады
Индустриалләштереү һәм коллективлаштырыу (1929—1941)
Күп тармаҡлы  механизацияланған колхоз-совхоз ауыл хужалығы барлыҡҡа килә (1940 йылға крәҫтиән хужалыҡтарының  97,9 проценты коллективлаштырыла). Сәнәғәтте һәм ауыл хужалығын үҫтереүҙәге уңыштары өсөн  БАССР 1935 йылдың 15 мартында Ленин ордены менән наградлана.
Башҡорт АССР-ы 1985—1992 йылдарҙа
Үҙгәртеп ҡороу йылдарында СССР-ҙа  бюджет һәм аҡса  системаларының тиңлеге боҙола, бының һөҙөмтәһендә  республикала иҡтисади хәл киҫкенләшә.
Бакинова Татьяна Ивановна
Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге һәм фәнгә индергән өлөшө
1989 йылда биология фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн «Генетико-производственная характеристика и бонитировка почв западной сельскохозяйственной зоны Калмыцкой АССР» темаһына диссертация яҡлай, 2000 йылда иҡтисад фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн «Эколого-экономические проблемы агарного землепользования в аридной зоне» темаһына диссертация яҡлай. 2000 йылда уға ғилми профессор исеме бирелә. Т. И. Бакинова һикһәндән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән юғары уҡыу йорттары өсөн дәреслектәр һәм монографиялар, төп фәнни журналдарҙа, шул иҫәптән Рәсәй Фәндәр академияһының «Почвоведение» журналында баҫылып сыҡҡан мәҡәлә һәм публикациялар авторы. .
Ширин Эбади
Ширин Эбади ( — Širin Ebâdi; 21 июнь 1947 йыл) — Иран хоҡуҡ яҡлаусыһы, юрист. Профессор Торолф Рафто иҫтәлеге премияһы лауреаты (2001), «демократия һәм кеше хоҡуҡтары, айырыуса Иранда ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар хоҡуҡтары өсөн көрәшкә индергән өлөшө өсөн» тыныслыҡ буйынса Нобель премияһы лауреаты (2003).
Хоҡуҡ яҡлау эшмәкәрлеге
Эбадиға Нобель премияһы бирелеүе тураһындағы яңылыҡҡа (2003) Иранда мөнәсәбәт ике төрлө була. Иран йәмәғәтселеге был яңылыҡты ҡайнар хуплай, тигән хәбәрҙәр тарала. Шул уҡ ваҡытта Иран президенты Хатами бик тотанаҡлы телмәр менән сығыш яһай, телмәрҙән аңлашылыуынса, тыныслыҡ буйынса Нобель премияһы — күп йәһәттән теге йәки был илгә сәйәси баҫым яһау ҡоралы ул.
Терпеләр
Терпеләр (Erinaceidae) — афроевразия имеҙеүселәре ғаиләһе. Бөжәк ашаусылар отрядына керә. Барлығы 23 төрө билдәле, улар 7 ырыуға бүленә, ике аҫ ғаилә: ысын терпеләр һәм ҡомаҡ һымаҡ терпеләр (гимнурҙар); күпселек илдәрҙә йәшәй, бөжәктәр менән туҡлана торған һәм шул яғы менән ауыл хужалығы өсөн файҙалы булған имсәкле кейек ; һырты энә менән ҡапланған бәләкәй йәнлек.
Туҡланыуы
Терпе аҙыҡҡа талымһыҙ, нимә тура килә, шуны ашай.
Нягринская Виска
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡыуандыҡ районы
Ҡоролош
Район составында 19 ауыл биләмәһе була:
Упҡанкүл (күл, Нуриман районы)
Яһалышы буйынса күл  — Ҡариҙел йылғаһының  ҡылыһы. Ҡариҙел йылғаһы үҙәнендә, Упҡанкүл тирәһендә, ҡылы күлдәр бик күп. Һаҙланған ерҙәре бар. Ярҙары ағаслы.
Шәйәхмәтов Өлфәт Шәйхизаман улы
Хеҙмәт юлы
Фәнни эшмәкәрлеге материалдарҙы өйрәнеү ғилеме проблемаларына, композицион материалдар, керамик төҙөлөш матери­алдарын булдырыуға һәм уларҙы етештереүҙе ойоштороуға арналған. Шәйәхмәтов тарафынан юғары температуралар тәьҫирендә керамик композиттарҙың үҙсәнлектәре, ҡатыу һәм йылытыу ваҡытында материалдарҙың структураһы үҙгәреүе, деформация һәм шыуыусанлыҡ механизмдары өйрәнелә, керамик һәм утҡа сыҙамлы материалдарҙы яндырмай алыу технологияһы һ. б. ка­миллаштырыла. Асыштары Башҡортостан Республикаһы, Рәсәй Федерацияһы һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе (БДБ) илдәре предприятиеларында индерелгән.
Хоупвелл мәҙәниәтенең милли тарихи паркы
Тарихы
Маунд-Сити Чилликоти ҡалаһынан төньяҡҡа ҡарай  6 км  алыҫлыҡта   Сайото.йылғаһының үҙәнендә ята. Ул Хоупвелл дәүерендә төҙөлгән 23 тупраҡ ҡурғандан тора. Һәр ҡурғандың өҫтөнә кәшәнә менән мәрхүмдең  бергә яндырылған ҡалдыҡтары һибелгән. Йыш ҡына ҡурғандарҙа артефакттар бәлләүер таш һәм баҡыр фигуралар, уҡ башаҡтары, ҡабырсаҡ, тәмәке көпшәләр табылған
Лужанка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Буҙбейә
Буҙбейә (Бузбия) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының һул ярына тамағынан 1591 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Бәрәғәт кисәһе
Шулай ук был кисәлә Ҡөрьән Ләүхе-л — Мәхфүздән  (ru)  иңгән тип һанала.
Айнур (исем)
Билдәле кешеләр
Асҡаров Айнур Юлай улы (1 август 1987 йыл) — режиссёр, продюсер, сценарист. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2020), Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2012).
Бирғәлин Айнур Азамат улы (17 октябрь 1989 йыл) — мосолман дин әһеле. 2019 йылдың 16 октябренән Башҡортостан Республикаһы мосолмандары Диниә назараты мөфтөйө (рәйесе).
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Айнур урамы — Татарстан Ре февраль спубликаһының баш ҡалаһы Ҡазандың Совет районындағы урам. Оҙонлоғо 861 метр тәшкил итә.
Баш мейеһе
Баш мейеһе бүлектәренең эшмәкәрлеге
Кесе мейе оҙонса мейенең тап өҫтөндә урынлашҡан. Уның өҫтө һоро матдәнән — мейе ҡабығынан (уның аҫтындағы аҡ матдәлә ядролар ята) тора. Кесе мейе үҙәк нервы системаһыны күп бүлектәре менән тоташҡан. Кесе мейе хәрәкәт өсөн «яуаплы». Уның ғәҙәти эшмәкәрлеге боҙолған осраҡта кешенең хәрәкәттәрендә ярашлылыҡ, теүәллек, кәүҙәнең тигеҙлек һәм тотороҡлоҡ һаҡлау һәләте юғала. Бындайҙар, мәҫәлән энәгә еп һаплай алмай, йөрөгәндә, иҫерек кеүек, тәнтерәкләп атлай, ҡул-аяҡ хәрәкәттәре ипһеҙ була, ҡайһы саҡта улар кинәт кенә һелтәнеп ала.
Урта мейелә ядролар урынлашҡан, улар даими рәүештә һөлдә мускулдарына уларҙың көсөргәнешлеген — тонусын һаҡлап отоусы нервы импульстары ебәреп тора. Урта мейелә күреү һәм өн-тауыш ҡуҙғытыуына ориентация рефлекстарының рефлектор дуғалары үтә. Ориентация рефлекстары башты һәм кәүҙәне ҡуҙғытҡыс яғына борғанда тыуа.
Исҡужин Мөхәмәтғәле Ғәли улы
Йәмәғәтселек эшмәкәрлеге
Мөхәмәт Исҡужин башҡорт йәмәғәтселеге юллап астырған Өфөнөң 20-се урта мәктәбе ата-әсәләр комитетын етәкләй, физика предметын уҡыта. Үткән быуаттың 80-се йылдар аҙағы, 90-сы йылдарында «Урал» Башҡорт халыҡ үҙәге ағзаһы, «Аҡтамыр» ижтимағи ойошмаһы етәксеһе булараҡ, башҡорт милли балалар баҡсалары, мәктәптәре астырыу буйынса ойоштороу эштәре менән йәмәғәтселек башланғысында шөғөлләнә. Уның һәм фекерҙәштәренең фиҙаҡәрлеге менән Өфөлә 136-сы башҡорт мәктәп-лицейы, 140-сы башҡорт гимназия-интернаты, Күмертауҙа 13-сө башҡорт мәктәбе, «Айгөл» балалар баҡсаһы, Салауат ҡалаһында 25-се башҡорт гимназияһы һәм «Йәншишмә» балалар баҡсаһы асыла. Ул шулай уҡ «Башҡортостан Республикаһында милли мәғариф үҫеше концепцияһы» (1993) проекты авторҙарының береһе.
Бөйҙө (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Иҙелбай (исем)
Ауылдар
2-се Иҙелбай (икенсе атамаһы Баҙраҡ; 2-е Идельбаево) — Башҡортостан Республикаһының Салауат районындағы ауыл. Таймый ауыл Советына инә.
Екатерина II
Сығышы
Әсәһе яғынан олатаһы Адольф — Фридрих 1743 йылда швед тәхете вариҫы итеп һайлана, 1751 йылда Адольф — Фредрик исеме аҫтында тәхеткә ултыра. Икенсе олатаһы, Карл Эйтинский, Екатерина I уйы буйынса, уның кейәүе булырға тейеш булған, әммә туй алдынан ғына вафат булып ҡала.
Рәсәй тәхете вариҫы менән никахлашыу
1745 йылдың 21 авгусында (1 сентябрь) 16 йәшлек Екатерина 17 йәшлек Петр Федорович менән никахлаша, ул уның өс туған ағаһы була. Тәүге йылдарҙа Петр ҡатыны менән бөтөнләй ҡыҙыҡһынмай, улар араһында ир менән ҡатын мөнәсәбәттәре булмай. Екатерина белемен үҙ аллы камиллаштырыуы менән шөғөлләнеүен дауам итә. Ул тарих, философия, юриспруденция буйынса китаптар, Вольтер, Монтескье, Тацит, Бейлдең әҫәрҙәрен һәм бик күп башҡа әҙәбиәт уҡый. Уның төп шөғөлдәре — һыбай йөрөү, бейеү һәм маскарадтар. 1754 йылдың 20 сентябрендә Екатерина Павел улын таба. Бәпесләү бик ауыр булыуы арҡаһында сабыйҙы әсәһенән императрица Елизавета Петровна ҡушыуы буйынса тартып алалар. Бөйөк княгиня балаһын беренсе тапҡыр 40 көн үткәс кенә күрә һәм артабан да баланы тәрбиәләүҙән мәхрүм ителә. Баланың ысын атаһы тураһында бәхәстәр әленән-әле ҡубып торған.
1762 йылдың 28 июнендәге түңкәрелеш
Екатерина түңкәрелештә ҡатнашырға ҡарар итә. Уның төп фекерҙәштәре — ағалы-ҡустылы Орловтар, вахмистр Потемкин һәм адъютант Федор Хитрово.
Тузовка (Уй ҡушылдығы)
Тузовка  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының һул ярына тамағынан 217 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Линдси Вонн
2000 йыл
Слаломда Вонн күпкә уңышлы сығыш яһай. Слалом буйынса комбинацияла 11-се ваҡыт күрһәтә (насар һауа торошо сәбәпле старт тәртибе үҙгәртелә, һәм слалом тиҙ йөрөштән иртәрәк башлана). Вонн тиҙ ауыш йомғаҡтары буйынса үҙенең позицияларын яҡшыртыуға дәғүә итә алыр ине, әммә дистанцияны тамамлай алмай.
2010 йыл
2010 йылда Ванкуверҙа Олимпия уйындарында тиҙ йөрөшлө ауышта беренселәрҙән булды (Джулия Манкусо ғына бөтә дәғүәселәрҙән Вонндан 1,4 сек артта ҡалды) һәм супергигантта өсөнсө булды(Андреа Фишбахер һәм Маза Тинанан һуң).
Шулай уҡ, АҠШ Олимпия комитеты версияһы буйынса 2010 һәм 2009 йылдарҙың иң яҡшы спортсыһы тип билдәләнә.
Йәрәхәтләнгәндән һуң спортҡа кире ҡайтыу
20 декабрҙә француз Валь-д’Изерендә һарҡыуға төшөүҙә беренсе була. 2015 йылдың 18 ғинуарында үҙ карьераһындағы Донъя кубогы этабының 62-се еңеүен яулай. Ул Кортине-д’Ампеццола һарҡыуға тиҙ төшөүҙә беренсе була.
23 ғинуарҙа Кортине-д’Ампеццола үҙ карьераһындағы 37-се еңеүен яулай һәм был күрһәткестәр буйынса берҙән-бер рекордсы була. Икенсе көндө супергигантта ла еңә.
2016/2017 йылдар миҙгеле
Аспенала (Колорадо) Донъя кубогының финал этабында Вонн үҙ карьераһында икенсе һәм тәүге тапҡыр 2011 йылдың декабренән АҠШ территорияһындағы Донъя кубогы этабында еңеү яулау мөмкинлегенә эйә була. Әммә 15 марта һарҡыуға төшөүҙә Линдси словен ҡыҙы Илке Штухецтан 0,66 секундҡа ҡалышы, ә ул Донъя кубогында үҙенең һарҡыуға тиҙ төшөүҙәге 4-се еңеүен яулай һәм шуны менән бергә, был дисциплиналағы зачётта кесе Гәлсәр глобус яулай. Вонн үҙе һарҡыуға тиҙ төшөүҙә 4-се урын ала, Донъя кубогының был төрөндә үҙ карьереһында 12-се тапҡыр и яҡшы бишәү исемлегенә инә. Икенсе көнөнә иһә Вонн супергигантта дистанцияны тамамлай алмай
Hej, sokoły
Hej, sokoły (Әй, ыласындар) — поляк йыры. Уның авторы — поляк-украин шағиры Фома Падура (Tomasz Padura), тип иҫәпләй. Йырҙың Гей, соколи тип аталған украин версияһы ла бар.
Жан-Клод Килли
Бала сағы
Жан-Клод Килли 1943 йылдың 30 авгусында Париж эргәһендәге урында тыуа, Альптағы Валь-д’Изерҙә үҫә, бында уның ғаиләһе 1945 йылда күсеп килә.
Мәрҙәншина Ләйлә Хәниф ҡыҙы
Мәрҙәншина Ләйлә Хәниф ҡыҙы (15 май 1927 йыл — 10 сентябрь 2017 йыл) — «Туймазанефть» нефть сығарыу идаралығы 5-се промыслаһының нефть һәм газ сығарыу буйынса операторы, Социалистик Хеҙмәт Геройы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1976). СССР-ҙың почётлы нефтсеһе (1977). Октябрьский ҡалаһының почётлы гражданины (1983).
Жан-Клод Килли
Спорт карьераһы
1961 йылда ул беренсе тапҡыр халыҡ-ара ярыштарҙа гигант слалом еңеүсеһе була. Ярыштар уның тыуған ҡалаһында үтә, был Килли өсөн бик уңай була, шуның өҫтәүенә, ул 39-сы булып ҡына старт ала.
Няльтей-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рахманҡолов Дилүс Лотфулла улы
Биографияһы
Рахманҡолов — химик-органик, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), химия фәндәре докторы (1975), профессор (1976).
Рахманҡолов эшләгән фәнни эштәр йүнәлеше: ацеталдәрҙең, ортоэфирҙарҙың һәм уларҙың гетероаналогтарының әүерелештәре, аралыҡтағы актив киҫәксәләрҙең реакция механизмдары, төҙөлөшө һәм реакцияға һәләтле булыуы, барлыҡҡа килгән продукттарҙың стереохимияһы.
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһын ойоштороусыларҙың береһе.
Хеҙмәттәре
Ул «Башҡорт химия журналы», «Фән һәм техника тарихы» журналдарының баш мөхәррире була. Д. И. Менделеев исемендәге Бөтә союз химия йәмғиәтенең Башҡортостан идараһы рәйесе (1979—1992).
Интенсификация химических процессов в научных исследованиях и промышленности под воздействием микроволнового излучения. М.: Химия, 2003 (авторҙашы, ред.).
Савченко Оксана Владимировна
Биографияһы
Окса́на Влади́мировна Са́вченко 1990 йылдың 10 октябрендә Петропавловск-Камчатский ҡалаһында яңы тыуған сабыйҙар араһында һирәк осрай торған сир — ике күҙендә лә глаукома менән тыуа. Табиптар тиҙ арала ауырыуҙы асыҡламай, һәм сабый ғүмеренең тәүге айҙарында сир тыныс ҡына артабан үҫешә. Өс айлыҡ Оксананың күҙ алмаларының үтә ҙур булыуына әсәһе иғтибар итә. Ентекләберәк тикшергәндән һуң табиптар аҙған глаукома сире булыуын билдәләй. Дүрт айлыҡ сағында әсәһенең дуҫтары ярҙамы менән Оксана һәм уның әсәһе Светлана Ивановна Мәскәүгә операцияға юллана. Гельмгольц исемендәге Мәскәү күҙ ауырыуҙары фәнни тикшеренеү институтында Оксананың күҙенә бер нисә операция яһайҙар, һөҙөмтәлә уң күҙҙең күреү һәләтән барыбер ҡайтара алмайҙар, ә һул күҙҙә сирҙең ҙур булмаған өлөшө ҡала. Оксананың һүҙҙәре буйынса, ул донъяны бер күҙ менән күрергә өйрәнә һәм ике күҙ менән донъяға бағыуҙың ни икәнен дә белмәй. Ауырыуы арҡаһында Оксанаға спорттың ауыр төрҙәре менән (саңғы, еңел атлетика, ауыр атлетика) шөғөлләнеү рөхсәт ителмәй. Шуға ла әсәһе ҡыҙын бассейнға йөрөтөргә ҡарар итә. 5 йәшендә ул йөҙөү басейнына йөрөй башлай, шунан башлана ла инде Оксананың артабанғы ҡаҙаныштарына табан юлы. 2003 йылда ул донъя беренселегендә үҙенең тәүге еңеүен яулай. 2004 йылда Оксана Рәсәйҙең параолимпия йыйылма командаһына эләгеүгә кандидат була. 2006 йылда йыйылма команда составында ирекле стиль менән 50 метрлыҡ дистанцияла донъя чемпионатында еңә. Тәүҙә йөҙөү менән Камчаткала Садовская Наталия Владимировна етәкселегендә шөғөлләнә. Ревякин Владимир Васильевич Оксананың икенсе тренеры була. Хәҙерге ваҡытта Оксана Өфөлә йәшәй. 18-се СДЮСШОР-ла Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры Тверяков Игорь Львович етәкселегендә шөғөлләнә. Бөгөнгө көнгә уның иҫәбендә 8 алтын параолимпия миҙалы, 35 алтын донъя чемпионаты миҙалы һәм 65-кә яҡын Рәсәй чемпионаттарының алтын миҙалдары иҫәпләнә. 7 марта 2014 йылдың 7 мартында, Сочила ҡышҡы Параолимпия уйындарын асыу ваҡытында, Паралимпия утын «Фишт» стадионы буйлап күтәреп үтә.
Сәйәси эшмәкәрлеге
2013 йылда Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана, һаулыҡ һағы, социаль сәйәсәт һәм ветерандар эштәре буйынса комитет ағзаһы.
Һарыбейә күле
Һүрәтләмә
Һаҡланған тәбиғәт биләмәһенең ағымдағы статусы: Ғәмәлдәге
Һаҡланған тәбиғәт категорияһы: Тәбиғәт ҡомартҡыһы
Тәбиғәт ҡомартҡыһы биләмәһендә ғалимдар пиондың иҫәбен яһалма арттырыу буйынса эштәр алып бара.
Төйлөгән районы
2014 йылда районда 18 763 кеше йәшәгән, шул иҫәптән яртыһы – 9089 кеше — район үҙәгендә.
Иркутск юғары хәрби авиация инженерҙары училищеһы
Иркутск юғары хәрби авиация инженерҙары училищеһы (хәрби институт), ҡыҫҡартылған исеме ИВВАИУ (ВИ) —СССР Хәрби-һауа көстәре һәм Рәсәй Федерацияһы Хәрби-һауа көстәре өсөн инженерҙар һәм техниктар әҙерләгән хәрби уҡыу йорто (1931—2009).
Тарихы
2009 йылдың ғинуар башында Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2008 йылдың 1951-р һанлы бойороғона ярашлы Иркутск ВВАИУ Воронеж хәрби авиация инженер университетына ҡушыла һәм тулыһынса бөтөрөлә.
ИВВАИУ-ҙа уҡыу
ИВВАИУ факультеттары яҡшы йыһазландырылған базалар менән тәьмин ителә, уҡытыусылар составы — тәжрибәле инженерҙар, фән кандидтары, докторҙары.
Тамамлаусыларға оборона министры ҡарары менән «лейтенант» исеме бирелә.
Факультеттар
Хәрби һөнәр -техник — авиация ҡоралдарын эксплуатациялау һәм ремонтлау.
Хәрби һөнәр -техник —самолет һәм вертолеттарҙың авиация һәм радиоэлектрон ҡоролмаларын эксплуатациялау һәм ремонтлау.
Училище начальниктары
— Калицев Солтан Гетагазович, генерал-майор инженер-техник хеҙмәттәр — 1970 йылдың ноябренән 1982 йылға тиклем
Распаиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Малыко
Малыко — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Щучья йылғаһының уң ярына тамағынан 379 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Сэки Такакадзу
Биографияһы
Элекке инспекторҙы сегун һаҡлағыстарының кесе башлығы вазифаһына тәғәйенләйҙәр һәм йыллыҡ килем 250 тоҡ дөгө 10 хеҙмәтсе бирәләр.. Ләкин 1706 йылда Такакадзу ауырыуы сәбәпле вазифаһын ҡалдырырға мәжбүр була, 1708 йылдың 5 декабрендә вафат була. Уны Утияма ырыуы кәшәнәһендә, Дзерин-дзи монастырында, Токио лағы Синдзюку районының хәҙерге Бэнтэн кварталы биләмәһендә ерләнә.
Фәхретдинов Ғәбделәхәт Ризаитдин улы
Биографияһы
1917 йылда Ырымбур һайлау округында 9-сы һанлы (башҡорт федералистары) исемлеге буйынса Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышына депутат итеп һайлана.
Урду теле
Морфологияһы
Урду теленең морфологияһы дөйөм алғанда һинди грамматикаһына оҡшаш, әммә, мосолмандарҙың индустарҙан мәҙәни айырымланыуы сәбәпле, урду ғәрәп һәм фарсы телдәре грамматикаһына хас булған ҡайһы бер элементтарҙы (мәҫәлән, идафа) үҙ эсенә алған. Исемдәре, алмаштары һәм ҡылымдары һандар (берлек һәм күплек) һәм килештәр (төп, ситләтелгән, саҡырыу килештәре) буйынса; ҡылымдар, ҡайһы бер сифат һәм исемдәр — шулай уҡ род буйынса (мужской һәм женский) үҙгәрә. Үҙгәрештәрҙең ҡайһы берҙәре род һәм һан менән үҙгәрә. Ҡайһы бер послелогтар род һәм һан менән үҙгәрә.
Проза
Конгресс Китапханаһының транскрипцияһы
Һүҙмә-һүҙ тәржемә (әҙәби түгел!)
Шиғриәте
Транслитерация:
Антокольский Лев Моисеевич
Биографияһы
1930—1932 йылдарҙа— «Малярное дело» журналында мөхәррир урынбаҫары һәм рәссам булып эшләй. 1942 йылдың декабрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ ҡалаһында вафат була.
Ижады
Тарихи темаларға яҙа, библия сюжетын, йәһүдтәрҙең көнкүреше күренештәрен, Вильно пейзажын һүрәтләй, натюрморттар, передвижниктар традицияһында күп нәмәләр төшөрә. Портрет менән шөғөлләнә. 20-се йылдарҙа йәмәғәт биналары өҫтөндә эшләй, атап әйткәндә, «Одеон», «Модерн» кинотеатрҙарын («Метрополь» ҡунаҡханаһында) биҙәй, Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһен биҙәй (1923). Мәскәүҙең ҡайһы бер райондарын комплекслы биҙәкләү проектын эшләй һәм башҡара (1929).
Ҡасимов Валерий Ғабдулхай улы
Ҡасимов Валерий Ғабдулхай улы (29 март 1952 йыл) — СССР һәм Рәсәй пианисы, композитор, педагог. Педагогия фәндәре кандидаты, Глазов педагогия институты профессоры, Удмурт Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Удмурт Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре
Ножиктар синагогаһы
Тарихы
XX быуаттың 90-сы йылдар башында синагоганы бер нисә тапҡыр яндырырға маташалар. 1997 йылдың 25 февраленән 26-һына ҡарай төндә билдәһеҙ кеше синагоганы яндыра, һөҙөмтәлә бинаның вестибюле зыян күрә.
Северная Дарья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Иҙел буйы ҡыпсаҡ телдәре
Үҙенсәлектәре
Башҡорт һәм татар теле бик оҡшаш, әмма айырмалары ла бар (түбәндәге үрнәктәҙнең беренсеһе — башҡортса, икенсеһе — татарса, өсөнсөһө — ҡаҙаҡса): Шулай уҡ башҡа айырмалар ҙа бар.
«Bashkort 2.0»
«Bashkort 2.0» — сығышы менән Башҡортостан Республикаһынан булған һәм Ер шарының төрлө мөйөштәрендә йәшәгән йәштәр һәм уларҙың үҫешен яҡтыртҡан проект.
«Bashkort 2.0» клубы
2019 йылдың 9 октябрендә Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Республика Башҡорт гимназия-интернатында «Bashkort 2.0» клубы асыла. Уның эшмәкәрлеге уҡыу йортон төрлө йылдарҙа тамамлаған гимназистар менән осрашыуҙар ойоштороу йүнәлешендә алып барыла. Бындай саралар уҡыусыларға ыңғай йоғонто яһай, уларға һөнәр һайлауҙа этәргес була. Санкт-Петербургта ла «Bashkort 2.0» клубы эшләй.
Тоҡаев Ҡасым-Йомарт Кемел улы
Биографияһы
1998 йылдан — тарих фәндәре кандидаты. 2001 йылдан — сәйәси фәндәр докторы.
Сангалов Юрий Александрович
Биографияһы
Ю. Сангалов — Башҡортостан Республикаһы  Фәндәр академияһының Химия-технология фәндәре бүлексәһе буйынса Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991). Юрий Александровичтың уҡыусылары араһында 5 фән докторы һәм 17 фән кандидаты бар.
Хеҙмәттәре
Ю. Сангалов — 600-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 5 монография, 20 күҙәтеү-аналитик мәҡәлә, халыҡ-ара журналдарҙа сыҡҡан 40 мәҡәлә, фәнни-популяр 50 мәҡәлә, шул иҫәптән энциклопедик баҫмаларҙағы мәҡәләләр, 120 авторлыҡ танылмаһы һәм РФ патенты авторы. Ул — 15 сәнәғәт эшләнмәһе авторы.
Красногорка (Мәләүез районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Северянка (Утка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Абдулла ҡала округы
Ырымбур (300 км) — Һамар (300 км) — Өфө (300 км) өсмөйөш үҙәгендә тора.
Ультрафиолет нурланыш
Күҙҙәргә тәьҫир итеүе
Урта тулҡын диапазонлы ультрафиолет нурланышы (280-315 нм) кеше күҙҙәренә һиҙелмәй тиерлек һәм башлыса мөгөҙсә эпителийы тарафынан йотола, ә көсөргәнешле нурланышта радиационное зарарланыуға — мөгөҙсә яныуына (электроофтальмия) килтерә. Был күҙҙәрҙән көслө йәш ағыуы, яҡтыға күҙ сағылыу, мөгөҙсә эпителийы шеше, блефароспазм менән сағыла. Күҙ туҡымаларының ультрафиолетҡа реакцияһы һөҙөмтәһендә тәрән ҡатламдар (мөгөҙсә стромаһы) зыян күрмәй, сөнки кеше организмы ультрафиолет нурланыштың күреү органдарына тәьҫирен рефлексив рәүештә юҡҡа сығара, йәғни эпителий ғына зыян күрә. Эпителий тергеҙелгәндән һуң күреү һәләте, күп осраҡта, тулыһынса тергеҙелә.
Аҫыл
Географик урыны
Таналыҡ йылғаһының ҡушылдығы Оморҙаҡ һәм Әселе йылғалары ҡушылған ерҙә элекке утар урынында Ҡаратал тауы итәгендә урынлашҡан була. Район үҙәге Баймаҡтан көньяҡ-көнбайышҡа табан 7 км алыҫлыҡта ятҡан.
Каруанһарай (ойошма)
Тасуирлама
1995 йылдан — Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресы), «Урал» башҡорт халыҡ үҙәге ағзаһы булып тора.
1999 йылда «Каруанһарай» Ырымбур өлкә башҡорттары ҡоролтайы тип атала башлай.
Түмәрүткәүел
Географияһы
Ауыл Илек йылғаһының һул ярында, район үҙәге Соль-Илецк ҡалаһынан көньяҡҡа табан 7 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Ауыл барлыҡҡа килгәнгә тиклем әле был урында Илек йылғаһы аша кисеү булған һәм шулай аталып йөрөгән.
Үрге Туғыҙаҡ
Фаунаһы
Һыу ҡоштарынан: өйрәктәр, ҡаҙҙар, торналар, селәндәр йәшәй.
Горшков Василий Николаевич
Горшков Василий Николаевич (17 декабрь 1920 йыл — 31 август 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының отделение командиры, кесе сержант (1943), курс тамамлағандан һуң кесе лейтенант (1944). Советтар Союзы Геройы (1943).
Биографияһы
Василий Николаевич Горшков 1920 йылдың 17 декабрендә Башҡорт АССР-ының Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Байгилде ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Тулы булмаған урта белемле. Байгилде трахоматоз медпунктында эшләй.
Ниеншанц
Нева ҡаласығы (Нева тамағы)
Билдәле булыуынса, Иван Грозныйҙың инженер-фортификаторы Иван Вороток П.Петррв менән бергә 1557 йылда Нева йылғаһының тамағында порт-ҡәлғә төҙөлөшө менән етәкселек итә. 1599—1601 йылғы документтарҙа Батшаның Невское устье ҡаласығында сауҙа ихатаһы, карап пристане һәм православие сиркәүенең барлығы телгә алына. Бынан тыш, ҡалала  «улус кешеләре» йәшәгән, тип әйтелә. Билдәле булыуынса, бер бында 1615 йылда  Ивангород, Ладоганан, Нарва, Новгород, Норчепинг, Ревелдән һәм Стокгольмдан 16 карап  килгән.
Ниеншанц
Ҡәлғә башта 500 кешене һыйҙыра. XVII быуат аҙағында гарнизонда 600-гә яҡын кеше иҫәпләнә һәм үҙ ҡарамағында  80-гә яҡын  пушка була.
Ниен
Шундай бер усадьбаһы — майор швед коноу эрих фон берндт имениеһында (Конау), өй алдына ҙур булмаған баҡса һәм хужалыҡ менән үҙенең ихатаһын, — булды йәйге баҡса. Билдәле булыуынса, Ниенштадт халҡы эвакуацияланған, ә үҙеңдә ҡалһа — яндырырға 1702 йылдың октябрендә хәрби командование бойороғо буйынса швед. Бының сәбәбе булыуы ихтимал, - тип ул штурм ваҡытында рус ғәскәрҙәре өсөн файҙаланырға мөмкин булыр ине Ниеншанец прикрытие төҙөлөшө.
Хәҙерге заман
Шулай уҡ тикшеренеүселәр бында неолит һәм иртә тимер дәүеренә ҡараған туҙҙан,  гәрәбә, балсыҡ, таш һәм металл һәм ағастан эшләнгән изделиелар, көнкүреш әйберҙәре, швед тәңкәләре,  унан һуңғы осор биҙәүестәре таба. Бөтә табылдыҡтар һаҡлана. Әммә Санкт-Петербург тарихы музейы, һәм башҡа ҡала музейҙары уларҙы күргәҙмәләргә  ҡабул итмәй.
Хөтбә
Хөтбә (خطبة) — доғалар, шулай уҡ имамдың (мулланың) йома намаҙы, Ҡорбан байрамы һәм Ураҙа байрамы ваҡытында һөйләгән вәғәзе. Хөтбә шулай уҡ айырым әһәмиәтле (йыһат, аслыҡ, ҡоролоҡ, мур төшкән саҡтарҙа һәм башҡалар) осраҡтарҙа ла уҡылыуы мөмкин.
Үткәреү тәртибе
Сәғүд Ғәрәбстанында король Абдул-Әзиз университетыты хеҙмәткәрҙәренең 2014 йылда баҫылып сыҡҡан социологик тикшеренеүҙәре күрһәтеүенсә, хөтбә тыңлаусыларҙың яртыһынан күбеһе нимә һөйләнгәнен иҫендә ҡалдырмай. Өстән бере хөтбәләр уларҙың тормошона ыңғай тәьҫир яһай тип белдергән.
Башҡорт телендә
Башҡорттарҙың Вәғиз, Вәғизә тигән исемдәре лә вәғәзсе тигәндән алынған. Ул фамилияларҙа ла осрай.
Иҫке Ҡарағош
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Буҙ ҡорт
Шуға күрә төрки яугирҙәр һөжүм иткән ваҡытта бүре олоуына оҡшатып олоған, был дошманынының ҡотон алған, һәм улар бик тиҙ еңеүгә өлгәшкән. Ысынында, төркиҙәр үлтерелгән бүренең тиреһен бер ваҡытта ла файҙаланмаған, сөнки был хилаф эш һаналған һәм ғәҙәттән тыш хәл килеп сығыу ҡурҡынысын тыуҙыған. Тимофей менән Нәджиб Хәмәдәни, һуғышҡа киткәндә "Буҙ Ҡорт"то (Серый Волк) алыр булған, улар шамандарҙың бүре тиреһенән эшләнгән дөңгөр һәм йәйәһен илаһи көскә эйә тип иҫәпләгән.
Әзербайжандарҙа бүрегә табыныу
Әзербайжандарҙың риүәйәт һәм хикәйәттәрендә бүрегә ҡараш ике төрлө. Бүре ҡиәфәтендәге өрәктәр ҡанһыҙ һәм яуыз. Борондан ҡалған хөрәфәт буйынса:
Бүренең яуызлығы тураһында
''«Хан түбәһендә бер Шарабаныу исемле ҡатын йәшәгән. Бер ваҡыт төндә Шарабаныу һыу йылытып, ихатала йыуына башлаған. Ҡатын-ҡыҙға төндә сығырға ярамай бит инде, юҡһа, берәй аламалыҡ булыуы бар. Шарабаныу йыуынғанда, нимәлер уның янынан үтеп китә, һәм ул ҡурҡып, өйгә табан йүгерә. Ләкин ул өйгә инеп өлгөрмәй, уның өҫтөнә бүре тиреһе ябыла. Был ҡатын ас бүрегә әйләнеп, ҡалаға ауға сығып китә. Бер ни ҙә тапмағас, кире өйөнә ҡайта. Ире менән балалары йоҡлап ята. Ул иң бәләкәй балаһының бер бармағын тешләп өҙөп, йота, һәм уның тәмен тоя. Ул яңынан тышҡа сығып китә, ете ауылды әйләнә, бер ни тапмай, кире ҡайта һәм бәпесте һоғоноп ҡуя. Иртәнсәк ире уянғас, баланың юҡлығын күрә, ә ҡатынының ауыҙы ҡан. Эш ниҙә икәнен ул аңлап ала. Ҡатынын ишек алдына ағас аҫтына алып сығып, туҡмай башлай. Шарабану ысҡынып, сығып ҡаса. Халыҡ уны бүре Шарабану, тип йөрөтә башлай. Төндәрен ул ауылдар буйлап йөрөй, балаларҙы урлап, йотоп ҡуя. Ул бер ваҡыт беҙҙең ауылға ла килгән. Был хәл йәй көнө була. Ағайымдың ғаиләһе өй башында йоҡлай. Бүре минең ике туған ағайымды урларға иткән саҡта, баланың әсәһе уянып китеп, бүре менән һуғыша башлай. Тауышҡа өйҙәгеләр, күршеләр йүгереп килеп етә. Шарабану ҡасып китә, тик ағайымдың улының битен умырып ала, шунлыҡтан уның сикәһендә яра эҙе тороп ҡала. Барыһы ла уның артынан ҡыуырға сығалар, ләкин һыбайлы килеш тә уны тотоп булмай. Бүре Шарабаныу ете ауылды әйләнә, шунан ҡалаға ҡайта, харабаларҙа төн сыға. Ҡайһы ваҡытта үҙ йортона ла ҡайтыштыра, тик иренән ҡурҡып, өйгә инмәй. Бер ваҡыт кешеләр Шарабануҙы күҙәтеп йөрөп, уның бүре тиреһен сисеп, таштар араһына йәшергәнен күреп ҡалалар. Улар шыпырт ҡына бүре күлдәген алып китәләр. Шарабану быны шунда уҡ белеп ҡала, күлдәген таптырып, илай, ҡурҡыта башлай. Ләкин кешеләр уны утҡа ташлай. Шарабану аңын юғалта, шунан кире аңына килә. Шул ваҡыттан алып, ул бүре булыуҙан туҡтай һәм балаларға теймәй башлай»''
«Ҡорҡот-ата китабында» бүре ыңғай яҡтан иҫкә алына
Уғыҙ эпосының II-се бүлегендә ] бүрегә һөйөү һәм хөрмәт ярылып ята.
Рахманов Тәлғәт Лотфулла улы
Биографияһы
Тәлғәт Лотфулла улы Алыҫ Көнсығышта сик һаҡсыһы булып хеҙмәт итә. Һуғыштан һуң журналист, хужалыҡ һәм совет хеҙмәткәре булып эшләй. Бер нисә йыл партия вазифаларында эшләгәндән һуң, Тәлғәт Рахманов [//ru.wikipedia.org/wiki/1965_%D0%B3%D0%BE%D0%B4 1965 йылда] КПСС-тың Илеш район комитеты беренсе секретары була. Был вазифала ул егерме ике йыл дауамында эшләй, райондың көнкүрешен яҡшыртыу, сәнәғәт һәм ауыл хужалығын үҫтереү, яңы, заманса торлаҡ төҙөү өсөн мөмкин булғандың барыһын да эшләй.
Ҡарауыл сағылы (тау)
Тарихы
Ошо төбәктә тыуып үҫкәндәр Ҡарауыл сағылына элекке матурлығын ҡайтарыу, уны ҡала халҡының ял итеү урынына әйләндереү хыялы менән йәшәй. 1960-сы йылдарҙа яланғас тауға ағастар ултыртыу эше башлана. Ҡалала йәшәүсе һәр кеше тауҙы элекке хәленә ҡайтарыу өсөн бар тырышлығын һала. Ҡала предприятиелары һәм учреждениелары ғына түгел, ә мәктәп уҡыусылары ла дәрестән һуң Ҡарауыл сағылына ағас ултыртыртыу эшенә тотона.
Меглич
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡыҙылъяр (Мәләүез районы)
Ҡыҙылъяр (Красный Яр) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1 кеше. Почта индексы — 453876, ОКАТО коды — 80241822003.
Харцунген
Харцунген (Harzungen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 207 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,86 км2. Диңгеҙ кимәленән 224 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99762 һәм автомобиль коды — NDH.
Турунгас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Нәғим (исем)
Билдәле кешеләр
Мәсәлимов Нәғим Мәсәлим улы(1904 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се кавалерия полкының санитар-ездовойы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1945).
Мең
Тарих
Боронғо төрки мифологияһына ярашлы, төркиҙәрҙең ата-бабаһы Яфестың (Яфаның) 8 улдарының береһенең исеме Мең булған. Риүәйәттәрҙә меңлеләрҙең боронғо ата-бабаларының (Төклө-ата, Сәсле-ата, Ҡорсоба-ата) Алтайҙағы эпик батырлыҡтары, «оло һуғыштар» арҡаһында яңы ерҙәргә күсенеүе сағыла. XIX быуатта С. Ғ. Мирасов тарафынан табылған шәжәрәгә ярашлы, меңлеләр һундарҙың Баламир ханын үҙенең ата-бабаһы тип иҫәпләгән. Меңлеләрҙең фольклоры уларҙың ата-бабалары Мәүернаһрҙан килгән тип хәбәр итә. «Мең һаҙаклы Урҙас бей» ҡушаматлы меңлеләрҙең башлығы Санаҡлы яҡынса XIV быуаттың уртаһында Мәүернаһр хакимдарының береһе булған, ул үҙ-ара һуғыштар арҡаһында үҙенең ҡәбиләһе менән Уралға күскән. Ауыҙ-тел ижадында Урҙас бейҙең исеме Урта Азия, Сырдаръя йылғаһы үҙәне менән бәйләнә. Р. Ғ. Кузеев буйынса Санаҡлының ҡушаматы «Урҙа» һүҙенән барлыҡҡа килгән. Бынан сығып уның ғәскәре Мең һаҙаҡлы урҙа — Мең уҡсылы ғәскәр тип аталырға һәм ваҡыт үтеү менән «Урҙа» һүҙе халыҡ телендә Урҙас исеменә әүерелергә мөмкин тип фараз итергә була.
Урынлашыуы
Меңле ҡәбиләһе башҡорттары Дим йылғаһы бассейнының киң территорияһын биләй. Йәнә Өршәк йылғаһы үҙәне, Асылыкүл һәм Ҡандракүл күлдәре араһындағы Сәрмәсән йылғаһының үрге ағымы, Ҡариҙел (Өфө) йылғаһының түбәнге ағымы ерҙәрендә йәшәй. Хәҙерге ваҡытта был территория административ рәүештә Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы, Бишбүләк, Благовар, Благовещен, Дәүләкән, Иглин, Ҡырмыҫҡалы, Миәкә, Өфө, Шишмә һәм Әлшәй райондарына ҡарай. Минзәлә йылғаһының үҙәне шулай уҡ мең ҡәбиләһе тупланып йәшәгән урындарының береһе булып тора. Хәҙерге ваҡытта был ерҙәр административ рәүештә Татарстан Республикаһының Сарман һәм Туҡай райондары составына керә. Меңлеләр башҡа башҡорт ҡәбиләләре вәкилдәре менән берлектә Туҡ, Оло һәм Кесе Соран, Һамар, Быҙаулыҡ, Кәмәлек һәм Оло Ырғыҙ йылғалары территорияһын биләй. Хәҙерге ваҡытта был ерҙәр административ рәүештә Һамар өлкәһенең Оло Глушица һәм Оло Чернигов райондары, Һарытау өлкәһенең Перелюб һәм Пугачёв райондары, Ырымбур өлкәһенең Красногвардейск районына ҡарай.
Сисимка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Пальцевая
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Байымов
Байымов — башҡорт фамилияһы.
Гитлерға ҡаршы коалиция
Берләшеү тарихы, ғәмәлдәр
Гитлерға ҡаршы коалиция АҠШ һәм Бөйөк Британия хөкүмәттәренең Советтар Союзына, Германия уға һөжүм иткәндән һуң, теләктәшлек белдергәндән һәм артабанғы өс держава хөкүмәттәренең үҙ-ара ярҙам күрһәтеү һәм берлектәге ғәмәлдәр тураһында күп һанлы һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә булдырыла.
1941 йылдың 12 июлендә Германия менән көрәш буйынса берлектәге совет- британ килешеүенә ҡул ҡуйыла.
Губарев Евгений Михайлович
Губарев Евгений Михайлович (13 декабрь 1903 йыл — 3 апрель 1963 йыл) — ғалим-табип, юғары мәктәп уҡытыусыһы һәм етәксеһе. 1934—1945 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтының биохимия кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1936 йылдан — И. И. Мечников исемендәге Өфө эпидемиология һәм микробиология ғилми-тикшеренеү институтының бүлек мөдире. 1956—1959 йылдарҙа Ростов дәүләт медицина университеты ректоры. Биология (1940) һәм медицина (1942) фәндәре докторы, профессор (1935). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1944). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1954).
Наталья Партыка
Биографияһы
Наталья 2008 йылда Олимпия һәм Паралимпия уйындарында ярышыусы ике спортсының береһе була, икенсеһе йөҙөүсе Натали де Туа. Был уның беренсе Олимпия һәм өсөнсө Паралимпия уйындары була. Пекин Паралимпияһында 10 класс буйынса көнәркәшлектә ҡытайлы Фан Лейҙы 3:0 иҫәбе менән еңеп, алтын миҙал яулай.
Ленинград эше
Хәтер
2017 йылдың беренсе октябрендә Левашов мемориаль ҡәберлегендә Н. Вознесенский, Я Капустин, А Кузнецов, П. Лазутин, П. Попков М. Родионов исемдәре менән иҫтәлекле таҡтаташ асыла.
Панова (Ом ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Перов Николай Сергеевич
Биографияһы
1986 йылда «Исследование ансамблей мелких магнитных частиц» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Роже Порталь
Биографияһы
1955 йылдан Сорбонна университетының славян халыҡтары тарихы һәм цивилизацияһы кафедраһы менән еткәселек итә. 1959 йылдан Славянлыҡты өйрәнеү институты (Institut d'Études slaves) президенты вазифаһын үтәй. Бер үк ваҡытта Практик белем юғары мәктәбендә (École Pratique des Hautes Études) эшләй, «Revue d’histoire moderne et contemporaine» журналының мөхәррире була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Мәҡәләләре:
Становая (Утка ҡушылдығы)
Становая (Қиыр Становая) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Утка йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Олуғбәк обсерваторияһы
Дөйөм характеристика
Олуғбәк обсерваторияһында Ҡазый-заде әр-Руми, Әл-Каши, Әл-Ҡошсо һымаҡ билдәле астрономдар эшләгән. Бында 1437 йылда 1018 йондоҙҙо тасуирлаусы Гөргән зижды — йондоҙло күк йөҙө каталогы төҙөлгән. Шунда уҡ йондоҙ йылы оҙонлоғо билдәләнгән: 365 көн, 6 сәғәт, 10 минут, 8 секунд (хаталаныу мөмкинлеге менән + 58 секунд).
Андрианов Николай Ефимович
Биографияһы һәм спорт карьераһы
Спорт карьераһын тамамлағас, Николай Андрианов балалар тренеры була. 1994—2002 йылдарҙа Японияла Мицуо Цукахараның хосуси гимнастика клубында эшләй, 2002 йылда Владимирҙа спорт мәктәбе директоры итеп тәғәйенләнә.
Осоргин (Әлшәй районы)
Осоргин (Осоргино) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 33 кеше. Почта индексы — 452134, ОКАТО коды — 80202813007.
Эльбурс
Флора
Төньяҡ битләүҙәре гиркан тибындағы киң япраҡлы урмандар (имән, акация, тимерағас), тау далаһы һәм яландары, ә бик аҙ яуым-төшөм алған көньяҡ битләүҙәре ксерофит ҡыуаҡтары менән ҡапланған.
Ростов кремле (музей-ҡурсаулыҡ)
Сиркәү ҡомартҡылары музейы (1883—1918)
Был осорҙа музейҙға  яҡынса 50 000 кеше килгән. Шул иҫәптән император Николай II, тарихсылар  И. Иловайский һәм И. В. Помяловский, рәссамдар. В. Верещагин һәм В И. Суриков, композитор А. Балакирев, яҙыусы Максим Горький, йырсы Шаляпин Фёдор Иванович, Франция илсеһе Морис Бомпар килгән.
Ростов еренең тарихы һәм мәҙәниәте
1991 йылдан башлап конференцияларҙа тәҡдим ителгән докладтар нигеҙендә йылына бер тапҡыр сыға. Баҫмаларҙың темалары: археология, архитектура, генеалогия, икона яҙыу сәнғәте, сәнғәт фәне, тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү
Ратинген
Ҡала 6 ҡала районына бүленгән.
Бәҙретдин (исем)
Бәҙретдин — башҡорт ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Йомалин Бәҙретдин Әбделғәзе улы (15 июль 1926 йыл) — «Заветы Ильича» колхозы рәйесе. Октябрь Революцияһы (1986 йыл), ике тапҡыр Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1973, 1976 йылдар), «Почет Билдәһе» (1971), 2-се дәрәжә Ватан Һуғышы (1985 йыл) ордендары, 6 миҙал кавалеры. Ике тапҡыр БАССР Юғары Советы Президиумының (1976, 1986 йылдар), СССР Эске эштәр министрлығының (1972 йыл) Почет грамоталары менән бүләкләнә. Ауыл хужалығы өлкәһендәге уңыштары өсөн ул «БАССР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемгә һәм халыҡ мәғарифын үҫтереүҙәге әүҙем эшмәкәрлеге өсөн «БАССР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы» билдәһенә лайыҡ була.
Фамилияла
Бәҙретдинов Сәлимйән Миңләхмәт улы (3 май 1950 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, журналист, ғалим-фольклорсы. Филология фәндәре кандидаты (2010). Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), СССР Журналистар союзы (1988) һәм Башҡортостан Яҙыусылар союзы (2000) ағзаһы. I һәм III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайҙары делегаты. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге республика (1996) һәм Учалы районының Муса Мортазин исемендәге (1996) премиялары лауреаты. Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы (2000) һәм «За заслуги в проведении Всероссийской переписи населения» миҙалы (2003) менән бүләкләнгән. Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт ветераны (2010).
Бәҙретдинов Рәғиб Мәрүәретдин улы (17 август 1945 йыл) — Илеш районы «Октябрь» колхозының комбайнсыһы. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.
Гайнет Кирстен
Биографияһы
2014 йылда диссертация сифатында «Живи, солдат, живи» («Йәшә, һалдат, йәшә») документаль ҡыҫҡа метражлы фильмын төшөрә. Фильм күп кенә халыҡ-ара һәм Рәсәй кинофестивалдәрендә, шул иҫәптән «Послание к человеку» («Кешегә мөрәжәғәтнамә»), «Сталкер», «Святая Анна» («Изге Анна»), Македонияла AsterFest һәм башҡа фестивалдәрҙә күрһәтелә.
Әхмәтзарипова Эльмира Нәзиф ҡыҙы
Әхмәтзарипова Эльмира Нәзиф ҡыҙы (Ахметзарипова Эльмира Назифовна, 23 июнь 1960 йыл, Тажик ССР‑ы Чорух‑Дайрон ҡасабаһы) — йырсы (лирик сопрано), режиссёр, педагог. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (1996).
Биографияһы
Эльмира Нәзиф ҡыҙы Әхмәтзарипова 1960 йылдың 23 июнендә Тажик ССР‑ы Сөғд өлкәһе ҡала тибындағы Чорух‑Дайрон ҡасабаһында тыуған.
Мезга (Кобожа ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :