cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һундар
Йәшәү рәүеше һәм хәрби эше
Рим тарихсыһы Аммиан Марцеллин һундарҙы IV быуатта мыҡты кәүҙәле, аяҡ-ҡулдары ныҡ, ҡурҡыныс ҡиәфәтле итеп һүрәтләй. Марцеллин яҙыуынса, улар өйҙәргә бик һирәк ингән, ҡыйыҡ аҫтында төн үткәреүҙе хәүефһеҙ түгел тип күргән, үҙҙәренең сыҙамлы аттары өҫтөндә ашаған, эскән һәм йоҡлаған.
Тренев йорто (Константиновск)
Тарих
Константиновск ҡалаһы Тренев тыҡрығы, 9 - ике ҡатлы кирбес йорт. Был йортта 1914—1916 йылдарҙа совет прозаиғы һәм драматургы, беренсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты Константин Андреевич Тренев йәшәгән.
Һүрәтләү
Николай сиркәүенең башлығы рухани Иоанн Сокольскийҙың ике ҡатлы, сандриклы тәҙрәле, кирбес йорто 1895 йылда төҙөлгән. Ул ДИ Өлкә инспекцияһы Бойороғо буйынса (31.12.2002 йыл № 124) тарих һәйкәлдәренә индерелгән. Йортҡа А. К. Треневтың 100 йыллыҡ юбилейына (23 октябрь, 1977 йыл) Район башҡарма комитетының(№ 311,12 октябрь,1977 йыл) Ҡарары буйынса мемориаль таҡта ҡуйылған. Таҡта Ростов сәнғәт оҫтаханаһында аҡ мәрмәрҙән эшләнгән. Унда: «Был йортта 1914—1916 йылддарҙа күренекле яҙыусы һәм драматург К. А. Тренев эшләгән», -тип яҙылған.
Әҙеһәмов Абдулла Камалетдин улы
Биографияһы
1922—1923 йылдарҙа республиканың Игенселек наркомы урынбаҫары булып эшләй, ә һуңынан ҡыҫҡа ваҡытҡа БАСР-ҙың Мәғариф наркомы итеп тәғәйенләнә. 1923 йылдың ноябрендә Әҙеһәмов дәүләткә ҡаршы эшмәкәрлектә ғәйепләнә һәм үҙ вазифаһынан бушатыла
1968 йылда Түбәнге Тагил ҡалаһында вафат була.
Бабур
Сығышы
Әсәһе Ҡутлуғ-Нигәр-ханым (1459—1505) Сыңғыҙхан нәҫеленән сыҡҡан, уның атаһы Юныс хан Моголстандың хакимы булған. Әсәһенең һеңлеһе Хуб-Нигәр-ханым юлбашсы Мырҙа Мөхәммәт Хәйҙәрҙең әсәһе булған һәм шулай итеп Бабурҙың ике туған ҡустыһы булып сыҡҡан. Бабурҙың һеңлеһе Ханзадә-бәйим үзбәк ханы Мөхәммәт Шәйбанда кейәүҙә булған.
Сәйәси эшмәкәрлеге
1519 йылдан Бабур Ҡабулдан Төньяҡ-Көнбайыш Һиндостанға һөжүмдәр яһай башлай. 1525 йылда Дели солтаны Ибраһим шаһ Лодиның көнәркәше Аллам хан Бабурҙы ярҙамға саҡыра һәм 1526 йылда Бабур ғәскәр йыйып Делиға яуға сыға. Апрелдә Ибраһим шаһ Лоди менән Панипат янындағы һәм 1527 йылда раджпут кенәзе Санграм Сингх менән Кхануа янындағы алыштарҙа Бабур еңә. Бабурҙың ғәскәре үҙенең һуғыштарында пушкаларҙы һәм мылтыҡтарҙы уңышлы ҡулланған.
Һиндостанды яулап алғас, Бабур Бөйөк Моголдар империяһын нигеҙләй һәм үҙен уның падишаһы тип иғлан итә. Агра империяның баш ҡалаһы булып китә. 1520-се йылдарҙа Бабур Шәйбаниҙар менән яҡшы мөнәсәбәттәр урынлаштыра, улар 1528 йылда Һиндостандағы еңеүҙәр менән ҡотлап уға илселек ебәрәләр.
Ижады
Бабур шағир Алишер Нәүәүи менән хат алышҡан. Бабурҙың төрки телендә яҙылған шиғырҙары асыҡ образдар һәм афористиклығы менән айырылып тора. Бабурҙың иң төп әҫәре — «Бабур-намә» автобиографияһы, мемуар жанрының тәүге өлгөһө булып тора. «Бабур-намә»лә 1493 йылдан 1529 йылға тиклем ваҡиғалар һүрәтләнә, аҡһөйәктәр көнкүреше үҙенсәлектәрен, дәүерҙең ғөрөф-ғәҙәттәрен һәм йолаларын йәнле итеп күҙ алдына килтерә. Француз шәрҡиәтсеһе Луи Базан үҙенең француз теленә тәржемәһендә Бабурҙың автобиографияһы мосолман әҙәбиәтендә бик һирәк күренеш тип яҙа.
Ҡатындары һәм балалары
Төрлө ҡатындарынан Бабурҙың 9 улы һәм 9 ҡыҙы тыуған, уларҙың күбеһе сабый йәки бала сағында мәрхүм булған :
СССР Дәүләт премияһы лауреаттары исемлеге (Башҡортостан)
Сығанаҡтар
Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 1. А-Б. 2005. — 624 с.; ISBN 5-88185-053-X. т. 2. В-Ж. 2006. −624 с. ISBN 5-88185-062-9.; т. 3. З-К. 2007. −672 с. ISBN 978-5-88185-064-7.; т. 4. Л-О. 2008. −672 с. ISBN 978-5-88185-068-5.; т. 5. П-С. 2009. −576 с. ISBN 978-5-88185-072-2.; т. 6. Советы нар. хозяйства. -У. 2010. −544 с. ISBN 978-5-88185-071-5; т. 7. Ф-Я. 2011. −624 с.. науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.
Сәфәүиҙәр
Шиғыйлыҡҡа күсеү
Әммә Исмәғил шаһ осоронда сәфәүиҙәр династияһы сығышы менән Мөхәммәт Пәйғәмбәр) тоҡомо шиғый имамы Муса әл-Кәҙимдән киткән тип дәғүәләшеү башлана.
Шаһ Исмәғил етәкселегендәге шиғый-ҡыҙылбаштарҙың власҡа килеүе Яҡын Көнсығыштағы дини ландшафтты үҙгәртә. Исмәғил шиғыйлыҡты яңы империяның дәүләт дине тип иғлан итә һәм бөтә Иранды шиғый итергә ниәтләнә. Сөнниҙәр Исмәғил яҡлылар тарафынан ҡаты репрессияларға дусар ителә, уларҙан тупланған байлыҡтарын тартып алалар һәм үҙ ҡараштарынан баш тартырға мәжбүр итәләр, ә сөнни мәсеттәрен яндыралар. Бындай сәйәсәт арҡаһында иранлыларҙың күпселеге XVIII быуатта шиғыйлыҡ инанысына күсә.
Байрамғолов Миҙхәт Әсфәндиәр улы
Байрамғолов Миҙхәт Әсфәндиәр улы (1 май 1930 йыл) — педагог, шағир, үҙешмәкәр рәссам. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995). Баймаҡ районының Батыр Вәлид исемендәге премияһы лауреаты (1998).
Малай теле
Статусы
Малай теле Малайзияла, Брунейҙа, Сингапурҙа (Сингапурҙа инглиз, ҡытай, тамил телдәре менән бергә), Индонезияла дәүләт теле булып тора. 1972 йылда латин хәрефтәре нигеҙендә берҙәм яҙма системаһы индерелә, орфографик ҡағиҙәләр яҡынайтыла.
Касперовка
Касперовка — иҫке Таганрогтың төньяҡ-көнсығыш сите, ҡала коменданты, генерал И. П. Касперовтың элекке ер биләмәһе.
Рәсәй Федерацияһы Геройҙары исемлеге (Башҡортостан)
Был исемлектә, «Башҡорт энциклопедияһы»на ярашлы, Башҡортостанда тыуған йәки Башҡортостанға ниндәй ҙә булһа мөнәсәбәте булған Рәсәй Федерацияһы Геройҙары, алфавит тәртибендә бирелә. Исемлектә маҡтаулы исем биреү тураһында указ датаһы, Рәсәй Федерацияһы Геройы исемен биргән ваҡыттағы вазифаһы, хәрби исеме һәм ғәскәр төрө, тормош йылдары, тыуған һәм вафат булған урыны тураһында мәғлүмәт бирелә.
Ҡарағош яуы
Ихтилал сәбәптәре
Хәрби коммунизм сәйәсәтенә ҡарата ризаһыҙлыҡ һөҙөмтәһендә башланып китә. 1920 йылдың 7 февралендә Минзәлә өйәҙенең Троицк улусы Яңы Йылан ауылы иген йыйырға (продразверсткаға ярашлы, 5,5 мең бот) килгән аҙыҡ-түлек отрядының көс ҡулланып эш итеүе сәбәпле башлана.
Башҡортостан Республикаһы ауыл хужалығы министрҙары исемлеге
Башҡортостан Республикаһы ауыл хужалығы министрҙары исемлеге, аграр сектор өсөн яуаплы дәүләт власы органдарының атамаһын, был власть органдарын етәкләүсе кешеләр исемдәрен, РСФСР-ҙа (1924 йылға тиклем), СССР-ҙа (1924-1991) һәм хәҙерге Рәсәй Федерацияһында (1992 йылдан) уларҙың биләгән вазифаһы атамаһын, етәкселеге йылдарын үҙ эсенә ала.
Паращенко Владимир Михайлович
Биографияһы
1966 йылда  Өфө авиация институтын тамамлай.
Маһабһаратам
«Маһабһа́ратам» (санскр. महाभारतम्, mahābhāratam IAST<span class="IAST IPA" style="white-space: nowrap; text-decoration: none; font-size: 100%" title="IAST" contenteditable="false">, «Бһарата тоҡомо тураһында хикәйәт», боронғо батша Куру тоҡомонан Бһарата батша исеме ҡушылған) — боронғо һинд эпосы. Донъя мәҙәниәтенең иң ҙур әҙәби әҫәрҙәренең береһе, «Маһабһаратам» — ҡатмарлы, эпик хикәйәләр комплексы. Ун һигеҙ китаптан (парва), 75 меңдән ашыу ике юллыҡтарҙан (шлок) тора, Илиада һәм Одиссеянан берлектә күпкә оҙонораҡ. «Маһабһаратам» — күп образдар һәм сюжеттар сығанағы, Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азия илдәрендә тарала. Һинд йолаһында «бишенсе Веда» булып һанала. Донья әҙәбиәтендәге үҙ эсендә бар нәмә лә бар тип раҫлаған һирәк әҫәрҙәрҙең береһе.
Баҫмалар һәм тәржемә
«Бһагавад-гита»ның беренсе баҫмаһы урыҫ телендә 1788 йылда сыға.
Сактар (ҡәбиләләр)
Төркөмдәр
Боронғо фарсы сығанаҡтарында сактар «ҡөҙрәтле ир-егеттәр», ирандар — «етеҙ атлы турандар» тип атала. Пехлевий сығанаҡтарында Белуджи ҡәбиләләре ҡөҙрәтле ир-егеттәр тип нарыҡлана. Скифтарға  оҡшағанға күрә боронғо грек авторҙары сактарҙы «Азия скифтары» тип атай.
Общие сведения
Яҙын тәүге бураҙнаны батша һала, был уның халыҡ менән бергә булыуын күрһәтә. Һуғыштар ҡәбилә башлыҡтары өсөн файҙалы була. Әсирҙәрҙе ҡол рәүешендә файҙаланалар. Сактар йәмғиәтенең тибы — хәрби демократия.
Йылҡысылыҡ
Археологик ҡаҙылмаларҙа табылған һөйәктәр буйынса борон үҙәк Ҡаҙағстанда ике төрлө йылыҡы малын аҫырауҙары асыҡлана:
Николаев
Николаев ҡалаһына Рәсәй Империяһы кенәзе Григорий Потёмкин нигеҙ һала. Баштараҡ ҡала корабльдәр төҙөү ҙәм ремонтлау урыны булараҡ төҙөлә. XIX быуатта Ҡара диңгеҙҙә кораблдәр төҙөү үҙәгенә әйләнә, шулай уҡ Рәсәй империяһының Ҡара диңгеҙ флотының идара итеү үҙәге был ҡалала урынлаша. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң СССР-ҙың суднолар төҙөү үҙәктәренең береһе булып тора.
Павлов Фёдор Максимович
Биографияһы
1927—1929 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хәрби хеҙмәтен үтәй. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1930 йылда Башҡорт АССР-ы Мораҡ улус башҡарма комитеты ҡарамағындағы сәйәси-ағартыу эше буйынса комитеты рәйесе булып башлай. 1931—1934 йылдарҙа «Ураҡ һәм сүкеш» коммунаһы рәйесе, Күгәрсен районы Мораҡ ит совхозының ферма мөдире булып эшләй.
1952—1961 йылдарҙа Дәүләкән хеҙмәтсәндәр депутаттарының район советы башҡарма комитеты рәйесе, 1961—1965 йылдарҙа Дәүләкән район «Сельхозтехника» бүлексәһе идарасыһы булып эшләй.
Янғантау шифаханаһы
«Янғантау» шифаханаһы — Башҡортостан Республикаһының Салауат районындағы күп йүнәлешле бальнеология курорты. 1937 йылда асылған. Өфө ҡалаһынан 220 саҡрым алыҫлыҡта, Йүрүҙән йылғаһының уң яҡ ярындағы «Янғантау» исемле тауҙа урынлашҡан.
Тарихы
Быуындан-быуынға күсеп килгән риүиәттәрҙә әйтелеүенсә, Янғантауҙың сәйер һәм ғәжәйеп шифалы үҙенсәлектәренә тәү башлап бынан бер нисә йөҙ йыл элек тау битендә һарыҡ көткән ҡарт юлыҡҡан. Көҙгө ямғырлы көндә ул ҙур ағас янындағы ер ярығына тап була. Шунда ҡоро япрак, сатыр-сотор ботаҡтар түшәп, ятып торған һәм үҙе лә һиҙмәҫтән йоҡлап та киткән. Уянғас, ярыҡтың төбөнән йылы пар сыҡҡанын тойоп ҡалған. Аҙаҡтан ул бында йыш ҡына йылынырға йөрөгән. Бер ни тиклем ваҡыттан бигерәк тә йонсоуҙа үҙен бимазалаған аяҡ һәм ҡул быуындары һыҙлауының баҫылғанына аптырап ҡалған… Нәҡ ошо дәүерҙән быға тиклем «Ҡарағоштау» тип йөрөтөлгән был урынға «Янғантау» тигән яңы исем ҡушылған һәм яҡын-тирә башҡорттары уны «изге» тип һанай башлаған. Янғантауға күп ауырыуҙар дауаланырға килгән. Был бер нисә быуат дауам итһә лә, тауҙың үҙенсәлекле күренештәрен тәү тапҡыр тик XVIII быуаттың икенсе яртыһында, үҙенең 1770 йылдың 26 майындағы көндәлек яҙмаларында, академик Петер Симон Паллас һүрәтләй.
Нафиҡов Гәрәй Абдулла улы
Биографияһы
1941 йылдың 30 сентябрендә Нафиҡов Г. А. 43-сө Армияһының 4-се хәрби-ялан дивизияһы төҙөлөш батальоны командиры вазифаһында Мәскәү аҫтында Малоярослав шоссеһындағы ҡаты алышта ҡатнаша. 1941 йылдың 10 декабрендә 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһын ойоштороу өсөн Өфөгә ҡайтарыла. 23 декабрҙә дивизияның 294-се полкы командиры итеп тәғәйенләнә.
Әбдрәшит Айытов
Биографияһы
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Мин империяһы
Эске сәйәсәт
1380 йылда, императорға ҡаршы заговорҙа ҡатнашыуҙа ғәйепләнеп, беренсе министр Ху Вэйюн (胡惟庸) язаға тарттырыла. Бынан һуң канцлерҙар вазифалары һәм уларға буйһонған һарай секретариаты бөтөрөлә. Һөҙөмтәлә башҡарма власть император ҡулына күсә. Министрҙар һәм барлыҡ ҡул аҫтындағылар яғынан заговорҙан даими шикләнгән император үҙенең һарай һағының яугир-хеҙмәткәрҙәренән торған йәшерен полиция хеҙмәте (Цзиньи-вэй) ойоштора. Уның артабанғы 30 йыллыҡ хакимлығы осоронда чиновниктар һәм ил халҡы араһында үткәрелгән «таҙартыуҙар» нәтижәһендә 100 мең кеше һәләк була, һәм бында йәшерен полицияның да ғәйебе етерлек.
Тышҡы сәйәсәт
Тышҡы сауҙа өлкәһе тулыһынса дәүләт ҡарамағында була. Шулай ҙа, конфуцийсылыҡ хөкөм һөргән дәүләттә сауҙа хупланмағанлыҡтан, Чжу Юаньчжан хөкүмәте тышҡы сауҙаны башҡа дәүләттәр илселәре менән бүләктәр алмашыуға ғына ҡайтарып ҡалдыра.
Синоди-Попов йорто (Таганрог)
Тарих
1910 йылда Попов Семен Егорович ҡыҙы — Елена Семеновна Авьерино бинала малайҙар һәм ҡыҙҙар өсөн мәктәп ойоштора. Шул йылдарҙа был йортта ирҙәр гимназияһы немец теле уҡытыусыһы Любовь Николаевна Псалти фатир ҡуртымлай. Ул шулай уҡ беренсе разрядлы Грановский шәхси училищеһында ла эшләгән. 1918 йылда йорт ҡураларында «Зингер һәм КО» теген машиналары склады торған. Октябрь революцияһына тиклем йорт ағалы-энеле Синоди- Поповтар вариҫтарының милкендә була. Һуңынан йорт немец Ф. Е. Дрейлинг ҡулына күсә. 1925 йылға тиклем йорттоң хужаһы ул була. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, йортта 1920-се йылдарҙа әҙәби пролетар клуб урынлашҡан, ул эшен туҡтатҡас, бинаны торлаҡ йортҡа әйләндергәндәр. 1992 йылдарҙа йорт архитектура һәйкәле тип таныла һәм закон тарафынан һаҡлана.
Ухарский Виктор Александрович
Тәрбиәләнеүселәре
Әлеге ваҡытта грек-рим көрәше буйынса тренерҙарҙың өсөнсө быуыны Октябрьский ҡалаһында спорттың был төрөн үҫтереүҙе дауам итә.
Парфёнов Пётр Семёнович
Биографияһы
Пётр Семёнович Парфёнов 1894 йылдың 29 июнендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Никольский ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Һуңынан Парфенов Байкал аръяғына һәм Алыҫ Көнсығышҡа китә, унда Граждандар һуғышында Ҡыҙыл Армияның 8-се Байкал аръяғы полкының командиры сифатында ҡатнаша, ә һуңынан Алыҫ Көнсығыш республикаһы Халыҡ-революцион армияһының (ДВР) сәйәси идаралыҡ начальнигы була.
1922 йылдың мартында Мәскәүгә күсә, унда Коммунистик интернационалда хеҙмәткәр; «Советский путь», «Коллективист» журналдарында мөхәррир; Иранда СССР сауҙа вәкиле урынбаҫары.
Мәскәүҙә Дон зыяратында ерләнгән.
«По долинам и по взгорьям»
Парфенов Петр ижады, әгәр ҙә «По долинам и по взгорьям» йыры ғәҙәти булмаған популярлыҡ яуламаһа, бәлки, күптән онотолған да булыр ине. Инеш рәүешендә «Япон аҡгвардеецтары тарафынан паровоз мейесендә яндырылған Сергей Лазоның яҡты иҫтәлегенә» тигән бағышлама яҙыла.
Шул уҡ 1937 йылда «Партизан гимны» авторы атылғандан һуң, Испанияла шул уҡ музыкаға йыр варианты — «El Guerrillero Himno del» барлыҡҡа килә.
Казаков Валерий Петрович
Биографияһы
Төп ғилми хеҙмәттәре алтындың, платинаның комплекслы берләшмәләре, ауыр металдар  иретмәләренең радиолюминесценцияһы, кристалдар  хемилюминесценцияһы һәм люминесценцияһы, ҡаты фазалы түбән температуралы химик реакциялар, ксенон берләшмәләре химияһы өлкәләренә ҡағыла.
Мәҙинәкәй (йыр)
Тарихы
Үгәйһетмәй, тигеҙ һыйпаны,
Петров Борис Ильич
Биографияһы
Һигеҙенсе биш йыллыҡ йылдарында (1966—1970) Матрай совхозында иген етештереү 200 процентҡа, ит — 197, һөт — 150, йөн — 167 процентҡа арттырып үтәлә. Иген культураларының уңышы гектарынан был йылдар эсендә 11,4 центнерҙан 22,5 центнерға күтәрелә.
Фарсы ҡултығы
Регион
Гидрологик, гидрохимик һәм башҡа параметрҙар буйынса Фарсы ҡултығы диңгеҙҙәргә инә. Ҡултыҡ геополитик яҡтан бик мөһим булған нефть ятҡылыҡтарына бай. Шуға бәйле 1991 йылдағы һуғыш Фарсы ҡултығы һуғышы тип аталды.
Таганрог маяғы
Таганрог маяғы — Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһында, Петр Беренсе һәйкәленән алыҫ булмаған ерҙә урынлашҡан иҫтәлекле урын. Маяҡ йөҙ йыл самаһы эшләй һәм һуңынан, авария торошонда булыу һөҙөмтәһендә, емертелә.
Тарихы
Таганрогта беренсе маяҡ 1770 йылда төҙөлә. Һуңынан, билдәһеҙ сәбәптәр буйынса, эшләүен туҡтата. 1877 йылдың 5 октябре һәм 24 июлендә, диңгеҙ ведомствоһына дөйөм майҙаны 625 сажин булған территорияла маяҡ төҙөүгә рөхсәт бирелгән ике ҡарар ҡабул ителә. Шулай уҡ ведомство ҡарамағына маяҡ эргәһендә баҡса ултыртыу өсөн 750 квадрат сажин майҙан да күсә. Шул уҡ ваҡытта бер генә шарт ҡуйыла — кешеләр баҡсаға инеү ирекле инеп йөрөй ала. Таш маяҡ 1878 йыл да төҙөлә. Эштәр Н. А. Аркас етәкселегендә башҡарыла. Маяҡҡа шундай табличка беркетелә: «1878 йылда Ҡара диңгеҙ флоты һәм порттарының баш командиры генерал-адъютант Адмирал Николай Андреевич Аркас етәкселегендә төҙөлдө».
Хеҙмәт ветераны (исем)
СССР-ҙа маҡтаулы исем
Элегерәк  «Хеҙмәт ветераны» исемен конкрет предприятиелар эшселәренә һәм хеҙмәткәрҙәренә биреү киң таралған була. «Хеҙмәт ветераны» ғәҙәттә предприятиела бер туҡтауһыҙ 10 йылдан 15 йылға тиклем эшләгән хеҙмәткәрҙәргә бирелгән. Предприятиела 25 йылдан ашыу эшләгәндәргә ғәҙәттә  «Атҡаҙанған хеҙмәт ветераны» йәки «Почётлы хеҙмәт ветераны» исеме бирелгән. Исем биреү менән бергә йыш ҡына предприятиеның хеҙмәт ветераны билдәһе тапшырылған.Бындай маҡтаулы исемдәрҙе биреү тәртибе һәм тейешле бүләкләү саралары ведомство акттары һәм предприятие акттары менән көйләнгән.
Исем Рәсәйҙә
2005 йылдың 19 декабрҙәге төҙәтмәләргә ярашлы «Хеҙмәт ветераны» исемен биреү тәртибе һәм шарттары  Рәсәй Федерацияһы субъекттары менән  билдәләнә.
Мостафин Урал Сабирйән улы
Биографияһы
1975—1982 йылдарҙа Стәрлетамаҡ ҡалаһында «Ҡыҙыл пролетарий» заводында инженер-конструктор булып эшләй. Был заводта танкылар, самолеттар двигателдәре эшләйҙәр.
1982 йылда ғаиләһе менән тыуған яҡтарына ҡайта. 1983—1989 йылдарҙа КПСС-тың Баймаҡ район комитетында сәнәғәт-төҙөлөш бүлеге мөдире булып эшләй, 1989—1990 йылдарҙа — мебель фабрикаһының баш инженеры, артабан 1990—1992 йылдарҙа төҙөлөп ятҡан кирбес заводының баш технологы, директор урынбаҫары. 1992—1995 йылдарҙа Баймаҡ ремонт-техник предприятиеһы генераль директоры вазифаһында эшләй.
Киото университеты
Тарихы
1897 йылда Өсөнсө юғары мәктәп бинаһында император университеттары системаһының бер өлөшө булараҡ Киото император университеты асылған, фән һәм техника колледжына нигеҙ һалынған. 1899 йылда юридик һәм медицина колледждары, 1906 йылда — әҙәбиәт колледжы барлыҡҡа килгән.
Пушка һәйкәле (Таш кисеү (Каменный Брод)
Пушка һәйкәле — 1941 йылда һәләк булған Ростов артиллерия училищеһы (РАУ) курсанттарына һәйкәл. Ростов өлкәһенең Родионово-Несветайск районыныда, ауылында урынлашҡан.
Һүрәтләнеше
Һәйкәл 1972 йылдың 18 ноябрендә асыла һәм бейек кирбес пьедесталда урынлашҡан, көбәге ҡурған яғына йүнәлтелгән ЗИС — 3 пушкаһынан ғибәрәт. Уның алға өлөшөнә сәскәләр һалыу өсөн махсус урын эшләнгән. Ҡурған бейеклегенән тирә-яҡ яҡшы күренә. ЗИС — 3 (1942 йылғы өлгөлө 76 мм-лы дивизия пушкаһы) пушкаһы Ҡыҙыл армия яугирҙарының ҡаһарманлыҡ символы булып тора. Пьедесталдың алғы яғына аңлатмалы табличка беркетелгән.
Башҡортостан Республикаһының Театр эшмәкәрҙәре союзы
Тарихы
Башҡортостан Республикаһы Театр эшмәкәрҙәре союзы 1986 йылда Бөтә Рәсәй театр йәмғиәтенең 15-се съезы ҡарары нигеҙендә ойошторола. 1938 йылда барлыҡҡа килгән Бөтә Рәсәй театр йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе вариҫы (1-се ойоштороу конференцияһы 1940 йылда үтә).
Угарит
Мысырҙар һәм хеттар йоғонтоһо
Фиғәүен Хоремхебе хакимлыҡ иткәндә (беҙҙең эраға тиклем 1319—1292 йылдар) Угарит, күрәһең, Мысыр ҡул аҫтына кире ҡайта, ләкин ваҡытлыса һәм һуңғы тапҡыр. Угарит ғәскәрҙәре беҙҙең эраға тиклем 1274 йылда Кадеш янындағы һуғышта Рамсес Икенсегә ҡаршы һуғышҡан хетт коолицияһына инә. Беҙҙең эраға тиклем  XIII быуатта Угарит Хаттиның төп иҡтисады үҙәге була һәм Ассирия менән һуғышта сюзеренға финанс ярҙамы күрһәтә, ә йөҙ йыллыҡтың икенсе яртыһында туранан-тура хәрби ярҙам да ебәрә.
Угариттың дине
Угаритта күрәҙәлек итеү, астрология һәм сихыр киң таралған була.
Япраҡ
Япраҡтың анатомияһы
Ҡағиҙә булараҡ, япраҡ түбәндәге туҡымаларҙан тора:
Япраҡ сите
Япраҡ сите үҫемлектең ырыуын һәм төрөн билдәләргә ярҙам итә:
Партия хеҙмәткәрҙәренә обелиск (Таганрог)
Һүрәтләнеше
1941 йылдың 17 октябрендә һәләк булыусыларға ҡуйылған һәйкәл икенсе атам менән дә йөрөй — партия хеҙмәткәрҙәренә обелиск. Ул ҡуйы йәшел мәрмәрҙән эшләнгән һәм туғандар ҡәберлегенең өҫтөнә, постаментҡа ҡуйылған. Обелискка ике табличка эленгән. Үрҙәгеһенә: «Лука Игнатьевич Решетняк, ГК ВКП(б) секретары, Николай Яковлевич Сердюченко, ГК ВКП(б) секретары, Рамазанов Михаил Ильич, ҡала башҡарма комитет рәйесе урынбаҫары, Владимир Леонтьевич Наталевич, ҡала башҡарма комитетының бүлек мөдире. 1941 йылдың 17 октябрендә немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта һәләк булдылар», — тип яҙылған Түбәнге табличкала: «Ватан азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәштә һәләк булған геройҙарға мәңгелек дан!», «Һеҙҙең хаҡтағы иҫтәлек мәңгелек», — тигән юлдар яҙылған.
Мәүлитова Регина Салауат ҡыҙы
Биографияһы
Әлеге ваҡытта Өфөлә «Аврора» фитнес үҙәгендә инструктор булып эшләй.
ИНМАН
«ИНМАН» акционер йәмғиәте (Ишембай нефть манипуляторҙары) — нефть-газ комплексы, коммуналь хужалыҡ, энергетика предприятиелары, юл төҙөү ойошмалары өсөн кран-манипуляторҙар, йөк күтәртеү, тейәү һәм транспортта ташыу өсөн махсус техника  етештереүсе сәнәғәт предприятиеһы. Рәсәйҙең кран-манипуляторҙар етештереүсе тәүге һәм бик ҙур заводы.
Тарихы
Сит илдән һатып алынған продукция урынына үҙебеҙҙә уны етештереүҙе юлға һалыу һәм төрлө ауырлыҡтағы йөктәрҙе күтәрә, тейәй алырлыҡ гидроманипуляторҙарҙы үҙебеҙҙә етештереү маҡсатында, «Татнефть», «Ырымбурнефть», «Когалымнефть», «Красноленинск нефтегаз» һәм «Башнефть» нефть сығарыу компаниялары кооперацияһы "ИНМАН-ға" нигеҙ һала.
2010 йылдың октябрь айында заводта Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов булып китә.
Мөкминова Бағбостан Вилдан ҡыҙы
Биографияһы
1917 йылдың 1 октябренән «Бағбостаниә» мәҙрәсәһе ҡала аҫрауына күсеп, Мөкминова уның етәксеһе булып ҡала. 1908 йылдан 1918 йылға тиклем уҡыу йортонда 1212 ҡыҙ белем ала, уларҙың 149 мәҙрәсә һәм мәктәптәрҙә мөғәллимә булып эшләгәндәр.
ИНМАН
Тарихы
2015 йылдың 30 апрелендә Кинйәбулат шоссеһы янында төҙөлгән заводты туҡландырау өсөн төҙөлгән 35/10 кВ «Юрматы» подстанцияһы сафҡа индерелә.
Ҡытай тарихы
Мәғлүмәттәре аҙыраҡ беренсе осор ваҡыт йәһәтенән икенсе осор менән яҡынса бер тигеҙ; икенсе осор үҙ сиратында «Тәүге» (Тан дәүеренең аҙағынаса) һәм «Һуңғы» (Цин дәүеренең аҙағынаса) өлөштәргә бүлеп тә йөрөтөлә.
Мэр
Британия утрауҙарында
Хәҙерге Англия һәм Уэльс ерҙәрендәге мэр вазифаһы феодаль дәүерҙәге бэйлиф (bailiff "милек күҙәтеүсеһе", "башҡарыусы", хәҙерге мәғәнәһе "пристав") йә рив (reeve, "күҙәтеүсе, староста, етәксе"; хәҙерге ваҡытта был вазифаға Англияла ҡала магистраты башлығы, Канадала иһә ауыл биләмәһе башлығы эйә була). Англия ерҙәре нормандар тарафынан ишғәл ителгәндән һуң, Лондон магистратының башлығы бер быуаттан күп ваҡыт буйы портрив (portreeve) тип аталған. Ошо ваҡытта мэр, Англия Короле Ерһеҙ Джон (John Lackland; урыҫ телендәге ғәҙәткә ярашлы исеме Иоанн тип яҙыла) рөхсәт иткәненсә, халыҡ тарафынан һайланған булған. Ун икенсе быуаттың башынан алып, портрив вазифаһы урынына мэр вазифаһы килә, 1190 йыл тирәһендә Винчестер етәксеһенә лә шул уҡ хоҡуҡтар бирелә, артабан был вазифа төрлө ҡала етәкселәренә лә тарала. XIX быуаттың аҙағынан алыпБерләшкән Короллектә (Бөйөк Британияла) мэрҙарҙы һайлау тәртибен 1882 йылғы муниципаль берләшмәләр хаҡындағы ҡанундың ун бишенсе бүлексәһе (the Municipal Corporations Act 1882, Section 15) билдәләгән (хәҙерге ваҡытта ул ҡанун ғәмәлдән сығарылған). Ошо ҡағыҙға ярашлы, мэр йыл һайын, ҡырпағайҙың (ноябрҙең) 9-ында, биләмә (ғәҙәттә, ҡала) шураһы ағзалары (олдермендар, шурасылар, ингл. aldermen, councillors), йә ошо вазифаларға лайыҡ тип табылған кешеләр араһынан һайланырға тейеш булған. Бер йыллыҡ ваҡытҡа һайланыуына ҡарамаҫтан, яңынан һайланыу мөмкинлеге лә бар булған. Ауырыу йә биләмәһендә булмау ваҡытында мэрҙың бурыстарын олдермендар араһынан һайланған урынбаҫары үтәгән. Ике ай буйы биләмә эштәрендә ҡатнашмаған мэр вазифаһынан бушатылған. Ex officio (вазифаһы сәбәпле), мэр үҙе етәкләгән биләмәһендә суд власының башлығы хоҡуғына ла эйә булған. Мэрға түләү мәсьәләһен биләмә шураһы хәл иткән.
Урта быуаттағы Уэльс ерҙәрендә мэр (Latin: maior; maer), Cyfraith Hywel ҡануниәт йыйынтығына ярашлы, королдең шәхси биләмәләрендәге крәҫтиәндәрҙе контролләргә мәжбүр булған синауник Клан етәкселәре был вазифаға эйә була алмаған. Мэр тип аталған башҡа вазифа ла булған (maer biswail "һыйыр тиҙәге мэры"), ошо кеше король эйә булған мал-тыуарҙы күҙәтергә тейеш булған. Шотландия һәм Ирландия ерҙәрендә лә оҡшаш вазифалар булғаны бар.
Мәлләтамаҡ
Тарих
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составына керә.
Бейешев Әхмәт Әлмөхәмәт улы
Биографияһы
1918 йылдың авгусынан Башҡорт хәрби шураһы буйһоноуында булған ирекле отрядтарҙың бүлек начальнигы, шул уҡ йылдың октябренән Ғ. С. Иҙелбаев исемендәге 2‑се Башҡорт кавалерия полкы командиры булып хеҙмәт итә.
Йәрминкә (Дондағы Ростов)
1860 йылдар
1860 йылдарҙа йәрминкә Дондағы Ростовта йылына ике тапҡыр уҙғарыла. Вознесенск йәрминкәһе урындағы әһәмиәткә эйә тип баһалана, сөнки унда ауыл хужалығы тауарҙары, мал һәм ат менән сауҙа итәләр. Ул өс көн дауам итә. Богородица раштыуаһы йәрминкәһенә тотош Рәсәйҙән йыйылылар, йөн һәм ебәк туҡымалар, металл әйберҙәр һәм күн, фаянс, фарфор әйберҙәр менән сауҙа итәләр. Сит ил тауарҙары ла һатыла. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа уны Богородица Успениеһы йәрминкәһе тип тә атайҙар. Статистика мәғлүмәттәре буйынса, 1866 йылда Вознесенск йәрминкәһенә 95,800 һумлыҡ тауар килтерелеп, 42,000 һумлыҡ һатыла. Богородица раштыуаһы йәрминкәһенә ул йылда 3 289 000 һумлыҡ тауар килтерелә, 2 005 000 һумлыҡ һатыла. XX быуат башында Ростов йәрминкәләре шулай уҡ уҙғалыда, әммә улар ҙур күләмле булмай. Сауҙагәрҙәр тауарҙарҙы йыл дауамында һатып ала башлай һәм запас туплау ихтыяжы ҡалмай.
Саппоро
Са́ппоро (札幌市, Саппоро-си, ) — Япониялығы ҡала. Дәүләт кимәлендә әһәмиәтле булып иҫәпләнә, Хоккайдо префектураһының хакимиәте урынлашҡан, мөһим иҡтисад, сәнәғәт, мәғариф һәм мәҙәни үҙәк. Ҡаланың майҙаны 1121,12 км² тәшкил итә, халыҡ һаны — 1 933 787 кеше (30 июнь 2014). Кеше һаны буйынса Японияла дүртенсе урында тора.
Тарих
1918 йылда Саппоро ҡалаһында трамвай йөрөй башлай.
1968 йылда Хоккайдо префектураһының һәм Саппоро ҡалаһының 100 йыллығы билдәләнә.
1972 йылдың 3-сө февралдән алып 13-сө февралгә тиклем Саппоро ҡалаһында Азияла беренсе тапҡыр Ҡышҡы олимпия уйындары үтә. Шул уҡ йылды Саппороға ҡала статусы бирелә. 2008 йылда Саппорола «Ҙур һигеҙ» илдәре саммиттын үткәреүгә ҡаршы сара үткәрелә.
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Саппоро ҡалаһы Исикари тигеҙлегенең көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Исикари йылғаһы ҡушылдығы Тоёхира ярында урынлашҡан. Саппоро урамдары бар яғы ла дөрөҫ булған селтәргә оҡшаған. Көнбайыш һәм көньяҡ өлөшөндә бер нисә тау урынлашҡан, улар иҫәбендә: Тейне, Маруяма, Моива тауҙары.
Арский ташы
Характеристикаһы
Тәбиғәт ҡомартҡыһы Ағиҙел йылғаһының иҫке улағында уң яҡтан ҡаялы ярҙан ғибәрәт. Органоген эзбизташтан барлыҡҡа килгән. Ҡая бейеклеге яҡынса 20-25 метр тирәһенә барып етә һәм дуға формаһында йылғаның боронғо улағы буйынса 100 метрға тиклем һуҙыла.
Әхмәтов Морат Хөсәйен улы
Әхмәтов Морат Хөсәйен улы (10 август 1948 йыл — 26 февраль 2006 йыл) — башҡорт композиторы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1996) Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1991). Күренекле композитор Хөсәйен Әхмәтовтың улы.
Октябрь районы (Дондағы Ростов)
Халҡы
Халыҡ һаны 153,8 мең кеше тәшкил итә, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат километрға 3469 кеше.
Ишмөхәмәт (Хәйбулла районы)
Татыр-Үҙәк ауыл Советының Ишмөхәмәт ауылы
Ворошилов районы (Дондағы Ростов)
Тарихы
Уның территорияһы составына ҡаланың Октябрьский, Пролетар һәм Первомайский районындары ере инә. Яңы сиктәр көньяҡтан Нансен урамы буйлап, көнбайыштан — Погодин урамы буйлап һәм Октябрьский районының элекке сиктәре буйлап, төньяҡтан — «Аҡсай» совхозы, Ростов диңгеҙе быуаһы һәм Темерницкий каналы эргәһенән үтә.
Рафиҡов Сәғит Рәүеф улы
Төп ғилми эштәре
Сәғит Рәүеф улы Рафиҡов Ҡаҙағстанда юғары молекуляр берләшмәләр химияһына нигеҙ һала.
Юнысов Марат Сабир улы
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
Биоорганик химия. Үҫемлек матдәләре химияһы. Алкалоидтар химияһы. Аритмияға ҡаршы Аллапинин средствоһын, аконитин һәм ос-бикукулин биореактивтарын таба.
Сабанов Юрий Викторович
Биографияһы
Юрий йәш сағында йөҙөү менән шөғөлләнә, ярыштарҙа ҡатнаша һәм йөҙөү буйынса ҡала чемпионы була. 12 йәшендә грек-рим көрәше һәм көрәш менән шөғөлләнә башлай.
Пичугин Юрий Александрович
Биографияһы
1941 йылдың июленән СССР Ҡораллы Көстәрендә хеҙмәт итә.
Зәлифәкәй (йыр)
Зәлифәкәй — башҡорт халыҡ йыры.
Шимановский йорто (Таганрог)
Тарих
1914 йылда был участкала бик үҙенсәлекле ҡоролма барлыҡҡа килә. Уның стенаһын төҙөүҙә ҡыҙыл кирбес, иҙән түшәүҙә паркет ҡулланыла. Бинаның стеналарына обой йәбештерелә, ә түбәһен декорлағанда альфрей эштәре үткәрелә. Өй түбәһен тимер ҡалай менән япҡандар. Участкала ҡаҙанлыҡ эшләгән, ул аш-һыу бүлмәһе янында урынлашҡан. Насос өйгә һыу биреү өсөн ҡулланылған. Йорт хужалығында 19-20 бүлмә була, шуларҙың 10-ы торлаҡ бүлмәләр, ҡалғандары икенсе маҡсатта файҙаланыла. Уларҙың дөйөм майҙаны 227 квадрат метр тәшкил итә.
Нансен Фритьоф
Фри́тьоф Ве́дель-Я́рлсберг На́нсен (Fridtjof Wedel-Jarlsberg Nansen; 10 октябрь 1861 йыл — 13 май 1930 йыл) — Норвегия поляр тикшереүсеһе, ғалим — зоология докторы, яңы фән — физик океанографияға нигеҙ һалыусы, сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре, гуманист, филантроп, 1922 йылғы Нобель премияһы лауреаты, күп илдәрҙең наградаларына лайыҡ булыусы. Географик һәм астрономик объекттар, шул иҫәптән Айҙың төньяҡ кратерындағы ҡотоп Нансен исеме менән аталған.
Бала сағы һәм йәшлеге
1877 йылда Аделаида Нансен ҡапыл вафат була. Өлкән балалары ул ваҡытҡа ата-әсә йортонан киткән була, Бальдур Нансендың ҡулында Фритьоф һәм Александр ҡалған. Атай кеше, өйөн һатып, Кристианияға күсеп киткән. Шул уҡ 1877 йылда Нансен конькиҙа 1 милгә (1,6 км) конькиҙа уҙышыу буйынса донъя рекорды ҡуя, ә 1878 йылда беренсе тапҡыр саңғы уҙыштары буйынса милли чемпионатта еңеүсе була. Ул чемпионатта бөтәһе ун ике тапҡыр еңеү яулаған.
Нансендың ғилми етәксеһе — профессор Роберт Коллет (1842—1913), ғаиләнең күптәнге дуҫы, ул шулай уҡ зоология кабинеты етәксеһе лә булған. Ул Нансенды тюлендар биологияһы менән шөғөлләнергә күндерҙе, бының өсөн һунар судноһында Төньяҡ Боҙло океанға барырға кәрәк ине. Тейешле формаллекте Бальдур Нансен үҙе яйға һалған, Фритьофҡа капитан Аксель Крефтинг етәкселегендә (1850—1886) «Викинг» шхунаһында барырға тура килгән.
"Викинг"та йөҙөү
Май башына «Викинг» Шпицбергенға яҡынлашҡан. Судно көньяҡҡа юллана, 24 майҙа команда Исландияның көньяҡ ярына, унан һуң Гренландияға йүнәлә. Навигация бик күп айсбергтар һәм ватылған боҙ өйөмдәре арҡаһында ҡыйынлашҡан, әммә Нансен мөһим асыш яһай. Ул күп йыллыҡ боҙ өҫтөндә саң һәм ләм киҫәктәренән торған ҡуңыр ҡуныҡ тапҡан. Ул алған өлгөләр 1888 йылда ғына тикшерелгән һәм минераль бөрсөктәр, серетмәләр (гумус) һәм лишайник өлөшсәләренең Себерҙән булыуы асыҡланған. Диатомейҙар ҙа табылыуы Нансенды Себерҙең төньяҡ яры менән Гренландияның көнсығыш яры араһында ағымдың булыуына нығыраҡ инандырған.
Әҙерлек
Стокгольмға барғандан һуң Нансен Кристиания университетына үҙе өсөн кәрәкле 5000 крон (1888 йылғы курс буйынса яҡынса 2500 һум) аҡса бүлеүҙәре тураһында үтенес ҡағыҙы тапшыра. Ул түбәндәге һүҙҙәр менән башлана: «Йәйгеһен Гренландияның материк боҙҙары аша поход яһарға ниәтләнәм» тигән һүҙҙәр менән башланып, Норденшельдтың ҙур өҙөмтәһе менән тамамланған: «поляр экспедицияһы өсөн әлеге ваҡытта был илдең эске өлөшөн өйрәнеүҙән дә мөһимерәк мәсьәлә юҡ». Университет хөкүмәткә финанслауҙы һорап мөрәжәғәт итеп, планды ҡабул иткән һәм хуплаған. Бер үк ваҡытта Нансен Норвегия фәндәр академияһына финанслау тураһында үтенес менән мөрәжәғәт иткән. Экспедицияның проекты 1888 йылдың ғинуарында «Naturen» («Природа») журналында баҫылып сыҡҡан.
Франц-Иосиф Ерендә. Зимовка
Ер өйҙәге температура һыу туңған кимәлдә һаҡланған, яҡтыртыу һәм аҙыҡ әҙерләүҙең берҙән-бер сараһы булып нарт табанынан (нейзильберҙан) эшләнгән майлы лампа булған. Полярниктар айыу һәм морж ите һәм салоһы менән туҡланған, «Фрам»дан алынған запастарҙы киләһе йылға юлға ҡалдырған. Ҡышҡылыҡҡа һайлаған урындары насар булып сыҡҡан, йыш иҫкән ҡаты ел (бер мәл Нансендың саңғыларын ел һындырып, Йохансендың каягын селпәрәмә килтерә) һәм ҡышлаусыларҙың кәмей барған мөлкәтен (мәҫәлән, тросты йәки термометрҙы) песецтар көтөүе ҡырып алып китә. Марттан башлап уларға аслыҡта көн күрергә тура килгән: аҙыҡ запастары бөткән, «Фрам»дан ҡалған запастары еүешлектән бәшмәк менән ҡапланған. 10 мартта ғына ҡышлаусылар айыу атып ала, һәм уның ите 6 аҙна буйы туҡланырға еткән.
Тәнҡит
Замандаштары Нансендың батырлығын юғары баһалаған, тикшеренеүсе-полярниктарҙан ике американлы, һуңыраҡ Төньяҡ ҡотопто яулаясаҡ Роберт Пири, полюсҡа өс аҙналыҡ ынтылышынан һуң, Нансен менән Йохансендың «Фрам»ға әйләнеп ҡайта алмауына аптыраған. Нансендың барлыҡ дәлилдәрен кире ҡаҡҡан Адольф Грили 1896 йылда уҡ сәфәрҙәштәрен ташлағаны һәм «начальник бурысын һанға һуҡмағаны» өсөн тикшеренеүсене шелтәләгән. М. Б. Черненко, Нансен сәйәхәте комментаторы, ошо йәһәттән былай тип яҙа: Нансен Грилдең үҙенә ҡарата хыянатлы фекерҙәрен килтерә. Был фекерҙәр объектив ҡына түгел, намыҫһыҙ ҙа. «Фрам»дың хәле билдәләнгән һәм капитаны Отто Свердруп етәкселегендәге судно экипажы тыуған иленә хәүефһеҙ ҡайтыу тәжрибәһен туплаған мәлдә Нансендың йәйәү китеүен Гриль бик яҡшы белә. Нансен менән Йохансендың йәйәүле походы Поляр тикшеренеүҙәр тарихында тиңе булмаған ҙур батырлыҡ була.
Нансен — сәйәсмән һәм дипломат
Т. А. Шрадер фекеренсә, ҙур сәйәсәт эштәре менән тәүге тапҡыр Нансен 1898 йылдың апрелендә Рәсәйгә беренсе визиты ваҡытында бәйләнгән. Ул Санкт-Петербургта Николай II-гә аудиенцияға лайыҡ булған. Унда Рәсәй-Швеция конфликты осрағында Норвегияның ҡыҫылмау мәсьәләһе тикшерелгән. Премьер-министр Стеен Юханнес Нансендың үтенесе буйынса Рәсәй һәм Норвегия-Швеция дәүләте араһындағы сауҙа килешеүҙәрен ҡайтанан ҡарау мөмкинлектәрен тикшергән һәм финанс министры С. Ю. Витте менән осрашҡан. Һөйләшеүҙәр уңышһыҙ тамамланды, артынан разведка органдары күҙәтеүенән хәүефләнеп, Нансен Венанан телеграф биргән.
Норвегияның бойондороҡһоҙлоғо
1905 йылдың 17 майында — Норвегия Конституцияһы көнөндә — Нансен Кристианияла митингта сығыш яһай, унда түбәндәгеләрҙе белдерә:
Ева Нансендың вафаты
1906 йылдың октябрендә Ева Нансен Норвегия король ғаиләһе визитын ваҡытында, Лондонға Фритьоф янына килә. Нансендар улар менән бергә Виндзорҙа йәшәй һәм Раштыуа байрамына тыуған илдәренә ҡайта. Е. Нансен Лондонға ире янына 1907 йылдың апрелендә килә, һәм июндә Норвегияға ҡайта. Тағы ла бер сәбәп бар: 1907 йылдың апрель аҙағында Нансен Король география йәмғиәте ултырышында поляр тикшеренеүҙәрҙең яҡындағы маҡсаттары тураһында доклад менән сығыш яһай. Докладында ул Төньяҡ Боҙло океан бассейнын география, шулай уҡ геофизика йәһәтенән комплекслы тикшереүҙең мөһим бурыс булыуын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Арктиканы өйрәнеү ер атмосфераһы механикаһын һәм физикаһын яҡшыраҡ асыҡларға, шулай уҡ һауа торошон оҙайлы ваҡытҡа күҙаллау методикаһын эшләргә мөмкинлек бирәсәген еткерә. Бер үк ваҡытта Нансен көньяҡ поляр экспедицияһын әҙерләгән. Руаль Амундсендың биографы Тур Буманн-Ларсен былай тип яҙа: Фритьоф Нансендың Көньяҡ ҡотопты яулау буйынса сәйәси йә фәнни сәбәптәре булмаған. Уның уй-ниәтен тормошҡа ашырырға мөмкинлек биргән йәмғиәттәге дәрәжәһе, һәр полярсыға хас дәрәжә көҫәүе бар ине. Нансен Төньяҡ ҡотопҡа барып етә алмай, ләкин уның кешелек йылъяҙмаһында икенсе битте яҙыу мөмкинлеге ҡалды. Был Көньяҡ ҡотопто өйрәнеү.
1907 йылдың ноябрендә өлкән улдары Нансен Коре үпкә шеше менән сирләй. 21 ноябрҙә Ева Нансен ҡаты сирләп китә. 1 декабрҙә генә Нансенға хәбәр итергә булалар. 7 декабрҙә - Еваға 49 йәш тулған көндә - уның хәле ҡатмарлаша. 9 декабрҙә Гамбургта Нансен Еваның үлеме тураһында телеграмма ала. Нансендарҙың табибы - доктор Йенсен - Еваның сире барышы серле һәм аңлайышһыҙ, тип яҙған.
Нансендың 1908—1918 йылдарҙағы эшмәкәрлеге
Ошо уҡ осорҙа Нансен Амундсенға "Фрам"дағы экспедицияны финанслауҙа әүҙем ярҙам күрһәтә, бының өсөн махсус фонд булдыра. Амундсен шул ваҡытта уҡ пландарын үҙгәртергә ҡарар итә — Төньяҡ ҡотопҡа түгел, ә Көньяҡ ҡотопҡа барырға була, һәм Нансенға яҙған хатын Норвегиянан сыҡҡандан һуң ғына ебәрә. Нансен тулыһынса ватандашы яғында була, һуңыраҡ улына "Пульхёгда"лағы кабинетынан «Фрам» йөҙөп китеүен күреү уның тормошонда иң ҡайғылы ваҡиғаларҙың береһе тип танығаан. Роберт Скотт элек тә Көньяҡ ҡотопҡа үҙ походын әҙерләп, Нансенға мөрәжәғәт иткән. Австралияла уҡ Скотт Амундсендың планы үҙгәреүен белә - «поляр уҙыш» башлана - һәм Нансенға һорау менән мөрәжәғәт итә. Нансен ҡыҫҡа ғына телеграмма менән яуап бирә: «Хәбәрҙар түгелмен», хәйер, был ысынбарлыҡҡа тап килмәй. Нансен иһә Норвегия һәм Бөйөк Британияның Амундсенды намыҫһыҙ конкуренцияла ғәйепләүенән яҡлаған.
Ғүмеренең һуңғы йылдары
Юғары даирәләр Нансендың яңы никахын ҡабул итмәгән, король ғаиләһе менән аралашыу бөтөнләй тиерлек туҡталған. Сигрун Нансенға 1929 йылдың 21 мартында кронпринц Улаф менән кронпринцесса Мартаның никахына саҡырыу тапшырылмай. Нансен үҙе ул саҡта Америка Ҡушма Штаттарында булған.
Шәхес
Лив Нансен әйтеүенсә, уның атаһы түбәндәге кредоға ышанған: донъя билдәле бер маҡсат менән барлыҡҡа килмәгән, кешеләрҙең үҙенсәлектәре мираҫ итеп алынған, ә кешенең һәр ҡылығы инстинкт, ихтыяж һәм тойғо ярҙамында башҡарыла. Йән органик материянан айырылғыһыҙ, шуға күрә, теге донъя ла, Алла ла юҡ. Һәләтеңде үҫтереү, уларҙы киләсәк быуындарға тапшырыу — тормоштоң (ғүмерҙең) берҙән-бер маҡсаты. 1929 йылдың декабрендә Американың «Форум» журналында баҫылған «Минең иманым» тигән мәҡәләһендә Нансен фәлсәфәүи фекерҙәрен ентекле яҙған. Ул Нансендың донъяға ҡарашы, йәш сағы менән сағыштырғанда, бик үк үҙгәрмәгәнен күрһәтә.
Хәтерен мәңгеләштереү
1930-сы йылдарҙа 6-сы Берләшкән диспансер - хәҙер 2-се консультация-диагностика үҙәге, Мәскәүҙең Богородский районында Нансендың шәхси аҡсаһына төҙөлгән Нансендың исемен йөрөтә.
2011 йылдың 26 ғинуарында Әрмәнстандың Гюмри ҡалаһында Норвегия гуманисына арналған йорт-музей асылыуы, шулай уҡ иҫтәлекле миҙалдар һәм тәңкәләр баҫтырылыуы хаҡында иғлан ителде. 2011 йылдың ноябрендә Әрмәнстанда Нансендың 150 йыллығы киң билдәләнде. Сара сиктәрендә Ереванда әрмән һәм Норвегия дәүләттәренең юғары дәрәжәле кешеләре алдында Фритьоф Нансенға һәйкәл асылды. Бынан һуң Әрмәнстан президенты уның ейәнсәре Марит Гревҡа Әрмәнстан Республикаһында махсус йәшәү статусы паспортын тапшырҙы. Рәхмәт белдереп, ул, Фритьоф Нансен ошондай паспорт менән меңләгән әрмәнгә донъяла үҙ урынын табырға мөмкинлек бирҙе, тип билдәләне Шул уҡ көндә Әрмәнстан һәм Норвегияның сит ил эштәре министрҙары почта маркаһын күрһәтте. Норвегия президенты Серж Саргсян норвегтың юбилейы уңайынан махсус мөрәжәғәтнамә сығарҙы, унда, «әрмән халҡы өсөн Фритьоф Нансендың исеме намыҫ һәм тыныслыҡ изгелеген кәүҙәләндереү символы булып ҡаласаҡ», тип билдәләне. 2011 йылда Әрмәнстанда Гюмриҙағы балалар йорто, Армавир, Ереван, Спитак, Степанаванда мәктәптәр һәм Дилижанда махсус мәктәп-интернат Нансен исемен йөрөтә. Спитакта Норвег ҡыҙыл Тәреһе булышлығында Нансен исемендәге дауахана асылды.
Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының балет труппаһы
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
UTC+6
UTC+06:00 (шулай уҡ F – Foxtrot) –  90°E меридианының ҡояш ваҡытына тап килгән сәғәт бүлкәте.
Амур
Амур  — Көнсығыш Азияның иң ҙур алты йылғаһының береһе. Рәсәй Федерацияһы (бассейнының 53 %) менән Ҡытай Халыҡ Республикаһы биләмәләре аша үтеп, Охот диңгеҙенең Амур ҡултығына ҡоя.
Амур — сик буйы йылғаһы
XX быуаттың уртаһынан Амур йылғаһының яңы йырҙаға тәбиғи күсеүе башлана. Ә XXI быуат башынан был күсеш Ҡытай яғының эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә ҡырҡа көсәйә. Ғалимдарҙың фекеренсә, йырҙаның үҙгәреүе ҡайһы бер рәсәй ҡасабаларының йыуылыуына, Амур аша һалынған автомобиль һәм тимер юл күперҙәренең емерелеүенә килтерәсәк.
1 Май районы (Дондағы Ростов)
Мәҙәниәте
Районда 50 белем биреү учреждениеһы эшләй, шуларҙың икәүһе юғары уҡыу йорттары, 20 мәктәп, биш урта махсус белем биреү учреждениеһы, 23 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы.
Сарапул өйәҙе
Тарихы
1920 йылда өйәҙҙең төньяҡ һәм көнбайыш улустары яңы төҙөлгән
Һырдаръя
Тарих
Грек тарихсылары эштәрендә йылғаның урта ағымы «Танаис» исемен йөрөтә, уны скифтар еренән аҡҡан билдәле Дона-Танаис исеменән алалар. Ике Танаистың булыуы тураһында б. э. II б. грек яҙыусыһы Арриан яҙа. Уныңса, Һырдаръя урындағы боронғо «Яксарт» исемен йөрөтә, уны саҡ ырыуҙары ҡуллана.
Гаутама Будда
Алдағы тормоштары
Киләсәк Будда Шакьямуниның аң юлы уның «үлем һәм тормош әйләнеше тәгәрмәсенән» сыҡҡас, йөҙәр ғүмер алдан башлана. Был юл бай ғалим брахман Сумедханың будда Дипанкара менән осрашыуынан башлана. Сумедха будданың тыныслығына таң ҡала, һәм үҙенең ошо хәлгә етәсәге тураһында һүҙ бирә. Шуға уны «бодхисаттва» тип атай башлайҙар.
Иртә тормошо, никах
16 йәше тулғас, атаһы уны принцесса Яшодхараға өйләндерә. Бер нисә йылдан улдары Рахула тыуа. Сиддхартха тормошоноң 29 йылын принц Капилавасту булып үткәрә. Атаһы тормошта кәрәк барлыҡ нәмәне бирһә лә, Сиддхартха матди байлыҡтың тормоштоң төп маҡсат түгеллеген тоя.
Принцҡа 29 йәш тулғас, ул Чанна менән һарай аръяғына сыға, унда киләһе тормошон үҙгәрткән дүрт күренеш күрә. Ул да булһа: ярлы ҡарт, ауырыу кеше, мәйет һәм дәрүиш. Ошо ваҡытта Гаутама ғүмерҙең — аяуһыҙ, ауырыу, ыҙа, ҡартлыҡ, үлем ҡотолғоһоҙ булыуын аңлай, байлыҡ, дан унан ҡотҡара алмаҫ, үҙ-үҙеңде аңлау юлы — ҡайғылар сәбәбен өйрәнеү өсөн берҙән-бер юл икәненә төшөнә. Быны аңлағас, Гаутама  29 йәшендә өйөн, ғаиләһен, мөлкәтен ҡалдырып, ҡайғыларҙан ҡотолоу юлын эҙләргә сығып китә.
Хлорофилл
Тарихынан
Синтез 3 этаптан торған 15 реакцияны үҙ эсенә ала. Хлорофилл синтезы өсөн сығанаҡ матдәләр булып  глицин һәм ацетат тора.
Гаутама Будда
Баш тартыу, дәрүишлек
Сиддхартха һарайын хеҙмәтсеһе Чанна менән ҡалдыра. Риүәйәттә әйтеүенсә, сығып китеүе сер итеп ҡалһын өсөн, «ат тояҡтары тауышын аллалар кәметә». Ҡала аръяғына сыҡҡас, батша улы ҡаршыһына сыҡҡан ярлы менән кейемен алмаштырып, хеҙмәтсеһен кире ебәрә. Был хәлде «Бөйөк Эшмәкәрлек» тип атайҙар.
Хлорофилл
Special pair
The photosystem reaction centers consist of a «special pair» of chlorophyll a molecules that are characterised by their specific absorption maximum. The special pair in photosystem I are designated P700, and those from photosystem II are designated P680. The P is short for pigment, and the number is the specific absorption peak in nanometers for the chlorophyll molecules in each reaction center.
Chemical structure
Chlorophyll is a chlorin pigment, which is structurally similar to porphyrin pigments such as heme. At the center of the porphyrin ring is a magnesium ion. This has various side chains, usually including a long phytyl chain. There are a few different forms that occur naturally:
Пономарёв Павел Иванович
Әҙәбиәт
<div class="cx-template-editor-title" title="Оформление библиографических ссылок на книжные издания.">Книга <span id="автор" class="cx-template-editor-param-key">автор <span data-key="автор" title="Имя автора или список авторов. Внимание: инициалы отделяются от фамилии и друг от друга неразрывным пробелом. Пример: Петров А. Б." class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="автор" id="mwhQ-автор-" style="position: relative;">Кислицын А. С.  <span id="заглавие" class="cx-template-editor-param-key">заглавие <span data-key="заглавие" title="Заглавие книги целиком (без точки в конце)." class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="заглавие" id="mwhQ-заглавие-" style="position: relative;">Овеянные славой   <span id="место" class="cx-template-editor-param-key">место <span data-key="место" title="Примеры: М., Л., К., М.—СПб., Париж, Berlin" class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="место" id="mwhQ-место-" style="position: relative;">Челябинск   <span id="год" class="cx-template-editor-param-key">год <span data-key="год" title="Год издания. Пример: 2010" class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="год" id="mwhQ-год-" style="position: relative;">1965
Потеряхин Владимир Александрович
Потеряхин Владимир Александрович (2 март 1928 йыл, БАССР-ҙың Стәрлетамаҡ кантоны Воскресенск районы  Верхотор ауылы   (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы) — июнь 2013 йыл, Салауат) — инженер-технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, журналист һәм энциклопедист. Доцент, техник фәндәр кандидаты (1971), документаль-тарихи китаптар, техник уйлап табыуҙар авторы. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Ресубликаһының  журналистар союзы ағзаһы (1999). «Күп милләтле Санкт-Петербург» Яҙыусылар союзының почетлы ағзаһы (2002). «Башҡорт энциклопедияһында» мәҡәләләр авторы.
Библиографияһы
Потеряхин, В. А. Филиал Уфимского государственного нефтяного технического университета в городе Салавате / В. А. Потеряхин. Уфа : Скиф, 2006 (Уфа : Уфимский полиграфический комбинат)
Потеряхин, В. А. Салаватский хлеб / В. А. Потеряхин — Уфа : Реактив, 2001
Суҡ муйыл (йыр)
Легендаһы
Кәрим Мөхәмәҙи улы Дияров һөйләгән легендаларҙың береһе буйынса, йырҙың барлыҡҡа килеүе Баймаҡ районының Оло Басай ауылында булған хәлгә бәйле. Бөрйән ырыуы халҡы Басай ауылына нигеҙ һалып күсеп ултырған ваҡытҡа тап килә был ваҡиға. Бер һунарсы егеттең ҡоҙаса тейеш ҡыҙға күҙе төшә. Уны кәләш итеп әйттерергә ниәтләгәс, ҡалым түләү, ҡыҙҙың үҙенә, ата-әсәһенә бүләк биреү өсөн мал-мөлкәт кәрәклеген аңлаған егет һунар итеп мал табырға ҡарар итә. Ирәндек һыртындағы Ҡараташ тауында һалған ҡапҡандарҙың береһенә бүре эләкһә, егет ҡыҙға өйләнергә вәғәҙә бирә.
Ғатауллина Лира Даян ҡыҙы
Биографияһы
1949 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай.
1968—1981 йылдарҙа балалар ауырыуы, педиатрия госпиталендә кафедра мөдире, ә 1981—1986 йй. — Башҡорт дәүләт медицина институтының балалар ауырыуҙары кафедраһы профессоры. Уның етәкселегендә кафедра Өфөнөң 6-сы дауаханаһында кардиоревиатология үҙәге ойоштора.
«Әсәлекте һәм балалыҡты һаҡлау мәсьәләләре» журналы мөхәррирҙәр ҡоро ағзаһы була, ә 1972 йылда уның мөхәрирлеге менән педиатрия буйынса беренсе фәнни йыйынтыҡ баҫтырыла. «Педиатрияның актуаль мәсьәләре» исемле йыйынтыҡта Республиканың иң яҡшы балалар учреждениеләрендә эшләүсе ғилми хеҙмәткәрҙәрҙең, тәжрибәле табиптарҙың эш алымдары йомғаҡланған.
Әзербайжан мәғарифы
Тарихы
Совет дәүерендә иһә уҡый-яҙа белеү һәм, ғөмүмән, халыҡтың мәғариф кимәле ныҡ артҡан, быға хатта имлә үҙгәрештәре (1920 йылдарҙа латин әлифбаһына, 1930-ларында иһә кирил графикаһына күсеү) ҡамасауламаған. Совет осорондағы мәғлүмәткә ярашлы, 1970 йылға 9-ҙан 49-ғаса йәштәге кешеләрҙең 100 проценты уҡый һәм яҙа белгән. Әлеге мәлдә лә башланғыс белем кимәле бик юғары булып ҡала:  United Nations Development Program-дың 2009 йылғы мәғлүмәткә ярашлы, Әзербайжанда уҡый-яҙа белеү һәм башланғыс белем кимәле 99.5 процент.
Пролетар районы (Дондағы Ростов)
Пролета́р райо́ны — Дондағы Ростов райондарының береһе. 1929 йылда барлыҡҡа килгән. Үҙ сиратында Нахичевань, Александровка, Берберовка тигән өлөштәрҙән тора.
Грек алфавиты
Архаик хәрефтәр
Түбәндә күрһәтелгән хәрефтәр классик грек алфавитына кермәй, әммә уларҙың өсәүһе (дигамма, коппа, сампи) грек иҫәпләү системаһында, ә икәүһе (коппа һәм сампи) хәҙерге ваҡытта ла ҡулланыла (дигамма Византия империяһы осоронда стигма менән алыштырыла. Ҡайһы бер архаик грек диалекттарҙа барлыҡ был хәрефтәрҙең өнлө мәғәнәһе булған һәм улар һүҙҙәрҙе яҙғанда ҡулланылған.
Хань (династия)
Рим империяһы менән бәйләнештәр
97 йылда Бань Чао етәкселегендәге 70 меңлек хань армияһы, Бөйөк ебәк юлындағы сауҙаға ҡамасаулыҡ ҡылыусы дала вәкилдәренә яза биреү ниәте менән Тянь-Шань аша сыға һәм Үҙәк Азияны Мерваға тиклем бөлгөнлөккә төшөрә. Күп дәлилдәр раҫлауынса, улар парфия батшаһы менән бәйләнештә эш итә. Римгә Гань Ин атлы илсе вәкил ебәрелә, әммә парфяндарҙан Римгәсә булған диңгеҙ юлы хаҡында яңылыш мәғлүмәт алғанлыҡтан, ул Месопотамияны ла үтеп китә алмай. «Хоу Ханьшу» яҙмаларында уның Дацин хаҡында хәтирәләре килтерелә, мәҫәлән, унда етештерелгән әйберҙәр һүрәтләнә һәм Нерва эпохаһы императорҙарының тәғәйенләнеп ҡуйылыуы хаҡында бәйән ителә.
Птолемей әҫәренән шулай уҡ Римдең билдәле шәхесе Татиандың бөгөнгө Синьцзяндәге Ташҡурғанға һуңыраҡ яһаған сәйәхәте тураһында ла белергә була. Ҡайһы бер диңгеҙ буйы илдәре илселәренең хань императорҙары баш ҡалаларына тиклем барып еткәнлеген дә «Хоу Ханьшу» ентекле һүрәтләй. Миҫал өсөн, унда 161, 284 һәм 230 йылдарҙа Дациндән вәкилдәр килеүе һүрәтләнә. Шул уҡ ваҡытта, императорға бирелгән бүләктәре (мәҫәлән, мөгөҙморон (носорог) һөйәгенән яһалған әйберҙәр) уларҙың илселәр тарафынан ҡайҙалыр юл буйында, дөрөҫөрәге Һинд Ҡытайында (Индокитай) алыныуына ишара яһай.
Аҡса әйләнешендәге үҙгәрештәр
Бының сәбәбе хәрби етәкселәрҙең шәхсән тәртиптә һуҡҡан аҡсалары күп осраҡта насар сифатлы һәм еңелерәк булыуында. Шуға ла үҙәк хөүмәт б.э.т. 113 йылда уларҙың аҡса һуғыу һарайҙарын яба һәм аҡса сығарыу эшен тулыһынса үҙ ҡулына ала. Хөкүмәт тарафынан аҡса сығарыуға Көнсығыш Хань дәүерендәге Һыу юлдары һәм парктарҙың Суперинтенданты (инглизсә «Superintendent of Waterways and Parks») кәртә ҡуя һәм был эшмәкәрлекте Финанс министрлығы ҡарамағына тапшыра.