cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Косово Республикаһы
Климаты
Көнбайыштағы һәм көньяҡ-көнсығыштағы Альп климаты хөкөм һөргән таулы өлкәләре Косово Республикаһының иң һалҡын райондары булып торалар. Иң йылы райондары башлыса илдең Албания менән сигенә яҡын булған көньяҡ райондарында урынлашҡан, унда Урта диңгеҙ климаты хас. Уртаса айлыҡ температура 0°C-тан (ғинуарҙа) 22°C-ҡа тиклем (июлдә) тирбәлә. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары йылына 600 мм-ҙан 1300 мм-ға тиклем һәм бөтә йыл буйынса тигеҙ бүленә.
Статусы
]] Сербия конституцияһы буйынса, Косово Сербия составына Косово һәм Метохия автономиялы крайы булып инә, уның парламенты бүленеү өсөн тейешле вәкәләттәргә эйә түгел.
Вьюк (Нырмыч ҡушылдығы)
Вьюк  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нырмыч йылғаһының уң ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Ҡыйкисеү
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Үрге Әрмет
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса ауылда башҡорттар йәшәй.
Шри-Ланка
Шри-Ла́нка́ (ශ්රී ලංකා, இலங்கை), рәсми исеме Демократи́ческая Социалисти́ческая Респу́блика Шри-Ла́нка́ Социалистик Демократик Республикаһы (ශ්රී ලංකා ප්රජාතාන්ත්රික සමාජවාදී ජනරජය, இலங்கை சனநாயக சோசலிசக் குடியரசு) — көньяҡ Азияла Һиндостан ярымутрауынан көньяҡ-көнсығышта шул исемдәге утрауҙа урынлашҡан дәүләт. Португалия баҫып алған көндән азатлыҡ алғанға тиклем Европа телдәрендә ил Цейлон (Ceilão һүҙенән) тип аталған.
Череповец дәүләт университеты
Университет структураһы
Бер факультеты:
Иҫәнаманов Ҡаһарман Иҫәнгилде улы
Иҫәнаманов Ҡаһарман Иҫәнгилде улы (1922 йыл — 18 февраль 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия ҡыҙылармеецы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 15-се айырым гвардия кавалерия элемтәселәр эскадроны яугиры. II дәрәжә Ватан һуғышы (1945), Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары кавалеры.
Кисеү
Кисеү — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/177/115/290/4 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Аблаев Ибраһим Я.
Биографияһы
Ибраһим Аблаев 1905 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙенең (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы) Аралбай ауылында тыуа.
Сандро Боттичелли
Оҫталыҡҡа өйрәнеү (1460—1468)
Боттичелли һынлы сәнғәткә бик тиҙ генә килә алмай: тәүҙә ул алтын эштәре мастеры Антониола ике йыл буйына өйрәнселектә була (бер фараз буйынса, егет уның фамилияһын үҙенә алған ). 1462 йылда (ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса — яҡынса 1464 ) Боттичелли һынлы сәнғәткә Фра Филиппо Липпиҙан өйрәнә башлай, уның оҫтаханаһында биш йыл эшләй.
1480-се йылдарҙағы донъяуи әҫәрҙәре
Боттичеллиҙың мөхәббәт темаһына арналған картинаһы «Венера менән Марс» (1485 тирәһе). 1485 йылдар тирәһендә Боттичелли «Венераның тыуыуы» тигән данлыҡлы әҫәрен яҙа.
Шәмсетдин Зәки
Шәмсетдин Зәки (төп исеме — Шәмсетдин Йәрмөхәмәт улы Ғөбәйҙуллин; 1822—1865) — башҡорт мәғрифәтсеһе, философ, шағир, дин белгесе.
Ткаченко Борис Иванович
Биографияһы
1978 йылда ағза-корреспондент, ә 1984 йылдан — СССР Медицина фәндәре академияһы академигы.
Фәнни эшмәкәрлеге
500-ҙән ашыу фәнни эш, шул иҫәптән 15 монография һәм юғары уҡыу йорттары өсөн 4 дәреслек авторы, организмдың висцераль системалар физиологияһы өлкәһендә төп ғилми мәктәп етәксеһе.
Транскапилляр алмашыу механизмдарының тикшереүен алып бара, был ҡан тамырҙары стеналарына биофизик үҙенсәлектәрен һан яғынан тасуирларға мөмкинлек бирә, орган ҡан тамырҙарының фильтрация-абсорбция мөнәсәбәттәрҙә  капиллярҙар аша һәм капиллярҙарҙан һуң ҡаршылыҡтың ролен билдәләй.
Көйөргәҙе йылғаһы
Кесе Көйөргәҙе йылғаһы
Ырымбур өлкәһенә яҡын ғына, Тимербай ауылынан өс-дүрт км алыҫлыҡта сыға һәм Яҡуп ауылы янында Оло Көйөргәҙе йылғаһына ҡушыла.
Эске эштәр министрлығының Воронеж институты
Тарихы
1999 йылдың 25 ғинуарында Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 153-р номерлы ҡарары нигеҙендә Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының Воронеж юғары мәктәбе базаһында Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының Воронеж институты төҙөлә. Институттың структураһына биш факультет һәм төрлө дисциплиналар буйынса егерме кафедра инә. 2002 йылда институтта 117 фән кандидаты һәм 17 фән докторы эшләй. Рәсәйҙә ведомствонан тыш һаҡ белгестәре, бәлиғ булмаган балалар араһында енәйәтселекте профилактикалау һәм юғары технологиялар өлкәһендәге енәйәтселеккә ҡаршы көрәш бүлексәләре ("Р" идарәһы) әҙерләү буйынса берҙән бер уҡыу йорто тип һанала.
Чапаев (Туймазы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Алыҫлығы:
Фәйезов Абзам Ахун улы
Фәйезов Абзам Ахун улы (Фаизов Абзам Ахунович) (1903—?)— Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы, гвардия ҡыҙылармеецы.
Юон Константин Фёдорович
Октябрь революцияһына тиклем
Революцияға тиклемге ижадының төп темаһы айырым башҡарыу манераһында була, улар рус ҡалаларының пейзаж яҡтылығы (Мәскәү, Сергиев Посад, Түбәнге Новгород һәм башҡа), киң перспектива менән, сиркәүҙәр һүрәте, халыҡ кейемендә ҡатын-ҡыҙҙар, урыҫ көнкүрешенең традицион йолалары менән менән һуғарылған
Палеонтология
Маҡсаты:
Бүлектәре
Ә палеоботаника палеоальгология (ылымыҡтар ҡаҙылма), палеопалинология (боронғо үҫемлектәрҙең спора һәм һеркәләре), палеокарпология (боронғо үҫемлек орлоҡтары) һәм башҡа. бүлектәрҙән тора.
Үрге Этҡол
Тарихы
1839 йылда 476 кеше йәшәгән 75 йортҡа 765 ат, 654 һыйыр, 239 һарыҡ, 150 кәзә тура килә. Өс йылдан һуң 464 бот көҙгө һәм 1840 бот яҙғы иген сәселгән. Шул уҡ ваҡытта ауыл янында һыу тирмәне булған. 1920 йылда Түбәнге Этҡол ауылында Ведерников тирмәне эшләй.
Исмәғилева Асия Фәхретдин ҡыҙы
Исмәғилева Асия Фәхретдин ҡыҙы (3 июль 1952 йыл) — ғалим-ветеринар врач, профессор, биология фәндәре докторы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004).
Куб (Стреж ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Васильева Нина Васильевна (мастер)
Биографияһы
2018 йылдың 5 апрелендә вафат була.
Һөйәрембәтов Йыһангир
Биографияһы
Һөйәрембәтов Йыһангир 1912 йылда хәҙерге Башҡортостандың Стәрлебаш районында тыуа. 1941 йылда Стәрлебаш район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкының 3-сө эскадронында ҡылыссы булып хеҙмәт итә. 1943 йылдың 24 октябренә ҡарай төндә дошман оборонаһының алғы һыҙығын билдәләү буйынса разведкала булып, немец автоматсылары төркөмө засадаһына юлыға. Һөйәрембәтов Йыһангир ҡыйыу рәүештә улар менән алышҡа инә, һәм үҙ автоматы менән дошмандың алты һалдатын юҡ итә. Дошмандың ике көбәкле пулеметтарының урынын билдәләй, улар Һөйәрембәтов мәғлүмәттәре буйынса беҙҙең батареяларҙың уты менән юҡ ителә. Был ҡаһарманлығы өсөн гвардия рядовойы Һөйәрембәтов Йыһангир Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була.
Украин театры
Барлыҡҡа килеүе һәм аяҡҡа баҫыуы
XVII-XVIII быуаттарҙа вертептар — раштыуа драмалары һәм социаль-көнкүреш интермедияларын башҡарыусы күсмә марионеткалар театры — киң таралыу ала.
Селтик Парк
«Селтик Парк» (ингл. Celtic Park ) — Шотландияла Глазго ҡалаһындағы футбол стадионы. «Селтик» футбол клубының үҙ майҙаны. Һыйҙырышлығы буйынса Шотландияла «Маррифилд» клубынан һуң икенсе стадион.
Минск ратушаһы
Минск ҡала ратушаһы — Беларусь Республикаһының баш ҡалаһы Минскиҙың үҙәк өлөшөндә Ирек майҙанындағы административ бина. 1600 йылда төҙөлгән. Ратуша башняһында ул ваҡыт өсөн ҡиммәтле булған сәғәт торған.
Тарихы
1830-сы йылдарҙа бинала музыка мәктәбе эшләгән. 1844 йылда театр өсөн яраҡлаштырыла, ул бында 1844—1851 йылдар дауамында эшләй. Бында урыҫ, поляк һәм украин телдәрендә драма һәм музыка спектаклдәре күрһәтелгән. Театрҙың фойеһы, залы һәм ложаһы ҡала декораторы И. Кураткевич тарафынан биҙәлгән.
Мәтинов Әхмәҙулла Хәсән улы
Мәтинов Әхмәҙулла Хәсән улы (1917 йыл — 6 июль 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, сержант. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-сы кавалерия полкы отделениеһы командиры.
Талаҡ (айырылышыу)
Талаҡ — (таля́к, ) — исламда айырылышыу. Айырылышыу тураһында ир иғлан итә, йәки ҡатынының үтенесе буйынса шәриғәт хөкөмдарҙары ҡарар хоҡуҡлы. Ҡатын менән айырылышырға теләгән ир-ат, иҫе-аҡылы теүәл, аҡылы камил, бәлиғлыҡ йәшендә булырға тейеш, һәм үҙ ихтыяры айырылышыуы шарт. Бөтә мәҙһәбтәрҙә лә, ҡатындың хәйеҙе (күреме) йәки бала тапҡандан һуң ҡан килеп торғанданда (нифас) айырылышыу тыйыла. Сөнниҙәрҙең дүрт мәҙһәбендә лә шундай саҡта ҡатыны менән айырылышыу тыйыла (харам), әммә, шуға ҡарамаҫтан, ғәмәлдә ҡала. Жәфәриҙәрҙең фиҡһы буйынса башҡа ҡайһы бер осраҡтарҙан тыш талаҡ көсөндә ҡала алмай. Шиғыйҙарҙа айырылышыу өсөн ике шаһит алдында талаҡ әйтеү талап ителә.
Неон
Тарихы
Таралыуы буйынса Ғаләмдә водород, гелий, кислород һәм углеродтан ҡала бишенсе элемент булып тора. Инерт, бер атомлы төҫө һәм еҫе булмаған аҫыл газ. 1898 йылдаһауанан шыйыҡ водород, кислород, аргон һәм углекислый газ сығарған ваҡытта асыҡланған.
Йыһанда
Донъя материяһында неон тигеҙ бүленмәгән, әммә Ғаләмдә таралыуы буйынса ул бөтә элементтар араһында бишенсе урында тора — массаһы буйынса 0,13 %-ҡа яҡын. Ҡояшта һәм башҡа ҡыҙыу йондоҙҙарҙа, газ томандарында, Ҡояш системаһында булған гигант планеталар: Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун атмосфераларында ҙур концентрация күҙәтелә. Күп кенә йондоҙҙар атмосфераһында неон водород һәм гелийҙан һуң өсөнсө урынды биләй
Печора (ҡала)
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Ҡала республиканың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Сыктывкар ҡалаһынан 588 км төньяҡ-көнсығышта, Печора йылғаһының уң яҡ ярында, уның Төньяҡ тимер юлдары менән киҫелещкән ерендә урынлашҡан. Ҡаланың географик координаталары — 65°07’так как. һәм 57°07' к. о. Диңгеҙ кимәленән 42 — 64 метр бейеклектә ята. Печора уйһыулығы сиктәрендә тора. Рельефы йылға буйы морфологик билдәләренә эйә (киң, аҙ убалы).
Пинега (Ленинград өлкәһе)
Пинега — Ленинград өлкәһе Тихвин районы Горский ауыл биләмәһендәге ауыл.
Тарих
Ауыл булараҡ Пинега Ф. Ф. Шуберттың 1844 йылдағы Рәсәй көнбайышының махсус картаһында күрһәтелгән.
1990 йыл мәғлүмәттәре буйынса Пинега Горский ауыл советы составына инә.
Географияһы
Административ үҙәкә тиклем ауылдан ара — 18 км.
Хоркина Светлана Васильевна
1996
Олимпия уйындарына тиклем Светлана брустарҙа европа һәм донъя чемпионы титулын һаҡлай, Рәсәй командаһы составында Европа чемпионатының көмөш миҙал яулай, шулай уҡ терәк һикереүҙә бронза миҙал ала. Бүрәнән ҡолап төшөүе уға артабан миҙал өсөн көрәшкә ҡамасаулай һәм ул алтынсы урынды биләй.
1997—2000
1998 йылда Европа чемпионатының күпбәйгеһендә еңеү яулай. 1999 йылда донъя чемпионатында ул күпбәйгелә фаворит статусында башлай, әммә миҙалһаҙ ҡала. Шуға ҡарамаҫтан, брустарҙа ул еңеүҙәр серияһын дауам итә, дүртенсе тапҡыр рәттән донъя чемпионы титулын яулай.
2004
Олимпия уйындарында күпбәйгелә көмөш миҙал яулай.
Спорттан киткәндән һуң,
Светлана шулай уҡ ир-аттар журналы өсөн ҡыйыу фотосессияларҙа ҡатнашҡаны өсөн рәсәй спортының рәсми булмаған секс-символы титулын ала.
2016 йылдың сентябрендә «Берҙәм Рәсәй» партияһының VII саҡырылыш дәүләт думаһына һайлауҙарҙа ышаныслы кешеһе була. 2018 йылда сираттағы «полковник» хәрби дәрәжәһе бирелә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Маҡсат (ислам)
Төп маҡсаттар
Шәриғәткә килгәндә, хәҙерге мосолман ғалимдары биш төп маҡсатты (маҡасид әш-шәриғә) билдәләй:
Джеймс Фенимор Купер
Романдары
«Һуңғы могикан», 1826;
Беларусь Республикаһы хөкүмәт йорто
Тарихы
Бина архитектор Иосиф Григорьевич Лангбардтың проекты буйынса 1930—1934 йылдарҙа төҙөлә.
Лангбард проектында дөйөм халыҡ байрамдары көндәрендә демонстрациялар һәм хәрби парадтар уҙғарыу өсөн майҙан булдырыу ҡаралған. Монументаль һынлы сәнғәт булдырыуҙа рәссам И. Бродский ҡатнашҡан, ул бер нисә картиналар һәм портреттар төшөргән. Вестибюль, кулуар һәм ултырыштар залы фойеһы түбәләрен рәссамдар И. Френк һәм М. Лебедева биҙәгән. Лангбард һәм скульптор М. Керзин етәкселегендә йәш белорус скульпторҙары З. Азгур, А. Бембель, А. Орлов, А. Глебов, Г. Измайлов «фәнни коммунизм нигеҙләүселәре һәм пролетар инҡилабы юлбашсылары»ның скульптура портреттарын яһай.
И. Г. Лангбард тәҡдиме буйынса Хөкүмәт йорто алдында В. И. Ленин һәйкәле ҡуйыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәйкәл ҡолатыла, барельефлы пьедестал ғына тороп ҡала. Арҡа сигенеү алдынан немецтар Хөкүмәт йортон һәм башҡа иҫән ҡалған биналарҙы миналар ҡуя, әммә совет ғәскәрҙәренең һөжүме шартлатыуҙан һаҡлап ҡала. Минск азат ителгәс Ленин һәйкәле тиҙ арала тергеҙелә. Барельефта флагта белорус теленең 1933 йылда ғәмәлдән сыҡҡан тарашкевица формаһында «Уперад пад сьцягам Леніна да перамогі комунізму» (башҡортса «Ленин байрағы аҫтында коммунизм еңеүенә алға») тип яҙылған.
Поташов Лев Васильевич
Биографияһы
1958 йыл — хәрби хеҙмәттән запасҡа китә һәм шул ваҡыттан алып үҙе уҡып сыҡҡан уҡыу йортонда эшлей: башта профессор Ф. Г. Углов етәкләгән госпиталь хирургияһы кафедраһы янындағы аспирантураға уҡырға инә, артабан ассистент, доцент, ә 1977 йылдан алып 2005 йылға тиклем — дөйөм хирургия кафедраһы мөдире.
Граф (математика)
Изоморфлы графтар
G графы H графына изоморфлы тип атала, әгәр G графы түбәләре күмәклегенән H графы түбәләре күмәклегенә, түбәндәге үҙсәнлектәргә эйә булған f биекцияһы булһа: әгәр G графында A түбәһенән B түбәһенә барыусы ҡабырға булһа, ул саҡта H графында f(A) түбәһенән f(B) түбәһенә барыусы ҡабырға булырға тейеш, һәм киреһенсә — әгәр H графында A түбәһенән B түбәһенә барыусы ҡабырға булһа, ул саҡта G графында f^{-1}(A) түбәһенән f^{-1}(B) түбәһенә барыусы ҡабырға булырға тейеш. Йүнәлешле граф осрағында был биекция шулай уҡ ҡабырғаның йүнәлешен һаҡларға тейеш. Үлсәмле граф осрағында биекция шулай уҡ ҡабырғаның үлсәмен һаҡларға тейеш.
Башҡа бәйле билдәләмәләр
G графының һәр максималь бәйле аҫграфы G графының бәйле компонентаһы тип (йәки компонента тип кенә) атала. «Максималь» һүҙе индерелеүгә ҡарата максималь тигәнде аңлата, йәғни күп һанлы элементтары булған бәйле аҫграфҡа инмәгән.
Тап килешлелек матрицаһы
Был ысул иң һыйҙырышлы (һаҡлау өсөн үлсәме |V| |E|) пропорциональ, шуға күрә һирәк ҡулланыла, айырым осраҡтарҙа (мәҫәлән, графта циклдарҙы тиҙ табыу өсөн).
Мәүлә
Ҡулланылышы
Әл-Мәүлә исеме Аллаһтың бер исемен дә аңлатыуы мөмкин: «Хужа», «Ярҙамсы һәм һаҡсы хаким» тип тәржемә ителә.
Башҡорт балы
«Башҡорт балы» атамаһы һаҡланыусы сауҙа маркаһы булып тора. 2005 йылдан «Башҡортостан умартасылыҡ һәм апитерапия буйынса ғилми-тикшеренеү үҙәге» дәүләт учреждениеһы Рәсәй Федерацияһы территорияһында үҙ продукцияһын «Башҡорт балы» тип исемләргә хоҡуғы булған берҙән-бер учреждение булып тора. 2005 йылда Башҡортостан умартасылыҡ һәм апитерапия ғилми-тикшеренеү үҙәге «Башҡорт балы» һүҙбәйләнешен Башҡортостанда етештерелгән бал аҙығы тауарҙарын маркировкалау өсөн патентлай. Шулай уҡ тауарҙың сығышы атамаһын билдәләүҙең хоҡуғына  2017 йылда бал етештереүсе эре «Башҡорт умартасылыҡтары (Башкирские пасеки)» компанияһы менән аффилирланған бары тик «Башҡорт балы (Башкирский мед)»  (НМПТ) ойошмаһы, йәғни «Башҡорт балы (Башкирский мед)» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте эйә була. 2018 йылда ЯСЙ «Ревайзен» тарафынан «Башҡорт балы (Башмед)» сауҙа маркаһы теркәлә.
Соколов Владимир Вячеславович
Биография
1997 йылда профессор ғилми дәрәжәһе бирелә.
Сәитов Юлдыбай Сәфәр улы
Биография
112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры,гвардия ҡыҙылармеецы¹ Биографияһы Хәҙерге административ бүленеш буйынса Учалы районы Ҡужай ауылында 1922 йылдың 28 ноябрендә тыуған.Тунғатар мәктәбен тамамлаған.1941 йылдың авгусында Ҡыҙыл Армияға алына.Башта - 313-сө кавалерия уҡсы дивизияһында,һуңыраҡ 179-сы уҡсылыр полкы 59-сы гвардия уҡсылар дивизияһында хеҙмәт итә.Тула өлкәһе Большеполянск районын, Сталинград,Чернышки хуторын,Морозовск ҡалаһын,Обливская станцияһын,Ворошиловград,Одесса ҡалаларын,Румынияны азат итеүҙә ҡатнаша.
Штурмандарҙың Силәбе хәрби авиация институты
Училищенын тамамлаусыларға «лейтенант» хәрби званиеһы һәм «инженер» квалификацияһы бирелә, юғары һөнәри белем тураһында дәүләт өлгөһөндәге дипломдар бирелә.
Тарихы
Осоусы-күҙәтеүселәрҙе училище 1939 йылдың 30 сентябрендә күпләп сығара (217 кеше), уларҙың күпселеге Ленинград һәм Алыҫ Көнсығыш хәрби округына ебәрелә. Быға тиклем 1938 йылдың ноябрендә 32 кеше тиҙләтелгән сығарылыш менән сығарыла, уларҙың бер өлөшө училищела уҡытыусыһы итеп ҡалдырыла, ҡалғандары артабан белем алыу өсөн профессор Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа академияһына йүнәлтелә.
1963 йылдан башлап, вузда 90-дан ашыу кеше алтын миҙал менән тамамлай, 475-е — ҡыҙыл диплом ала. Төрлө спорт төрҙәре буйынса 56 спорт мастеры һәм 18 мастерлыҡҡа кандидат тәрбиәләнә. 186 хәрби хеҙмәткәр «ҡайнар нөктәләрҙә» хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша.
Наградалары
1972 йылдың 13 декабрендә КПСС Үҙәк Комитетының, СССР Юғары Советы Президиумының 845—285 һанлы ҡарары менән Почет билдәһе менән бүләкләнә.
1986 йылдың 28 сентябрендә РСФСР Юғары Советы Президиумы указы менән РСФСР Юғары Советының Почетлы грамотаһы менән бүләкләнә.
Перушич (ҡала)
Тарихы
Хорватияла һуғыш барған ваҡытта, (1991—1995) Перушич фронт һыҙығы зонаһы була. Хорватияла яу яландарында хәлдәр тотороҡланғас та, хатта ул халыҡ-ара танылыу алғандан һуң да, Перушичта хәрби бәрелеш булғылай.
IBM
Компанияны йыш ҡына Big Blue тип тә йөрөтәләр, йәғни  инглизсәнән тәржемә иткәндә — «ҙур зәңгәр» йә «зәңгәр бәһлеүән». Был атаманың  барлыҡҡа килеүенә ҡағылышлы бер нисә фараз бар. Береһе буйынса, атама компания 1950-се — 1960-сы йылдарҙа етештергән мейнфреймдарға бәйле. Улар бүлмә ҙурлығында һәм зәңгәр төҫтә булған. Икенсе бер фаразға ярашлы,  атаманың нигеҙендә компанияның логотибы ята. Ә тағы бер версия раҫлауынса, компаниялағы дресс-кодҡа бәйле: хеҙмәткәрҙәр зәңгәр күлдәк һәм зәңгәр костюм кейергә тейеш булған.
1950-се йылдар — хәрби һауа көстәренә һәм  авиаюлдарға  тәғәйенләнгән проекттар
1950-се йылдарҙа компания  ракета һөжүменә ҡаршы тороу өсөн компьютерлаштырылған бик ҙур SAGE системаһын эшләй, ул радарҙарҙан алынған мәғлүмәттәрҙе реаль ваҡытта анализлай һәм тотоп алыу ҡоролмаларын  сәпкә тоҫҡауҙы тәьмин итә. ХХ быуаттың 50-се йылдарынан 80-се йылдарына тиклем файҙаланыла. Һуңғы осор версияларында  система  самолёттарҙы туранан-тура автоматик рәүештә сәпкә йүнәлтә ала.
Стэнфорд университеты
Стэнфорд университеты, шулай уҡ Станфорд университеты   (ингл.   Stanford University ; тулы исеме ингл.   Stanford University Leland Junior , кесе Леланд Стэнфорд исемендәге университет) — АҠШ-тың шәхси тикшеренеү университеты, АҠШ-та һәм донъяла иң абруйлы һәм юғары рейтинглы университеттарҙың береһе. Пало-Альто ҡалаһы янында урынлашҡан (Сан-Францисконан көньяҡтараҡ).
Сергеев Юрий Дмитриевич (ғалим)
Биографияһы
1944 йылдың 13 майында тыуған.
1973 йылда — юғары юридик университет белемен ала (Ростов дәүләт университеты).
1999 йылда кандидатлыҡ, ә 2000 йылда — яраҡһыҙ медицина ярҙамы күрһәтеү проблемаһы һәм уны профилактикалау  саралары, актуаль экспертиза проблемалары  һәм медицина хеҙмәткәрҙәренең профессиональ законды боҙоуҙағы  яуаплылығы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Фәнни эшмәкәрлеге
370-тән ашыу фәнни эш авторы, улар араһында монографиялар, 21 дәреслек, ҡулланмалар, шулар иҫәбендә  студенттар өсөн беренсе уҡыу дәреслеге  (1984 йыл) һәм беренсе уҡыу әсбабы «Табип эшмәкәрлегенең юридик нигеҙҙәре» бар (1988).
Волкенштейндың килем йорто
Тарихы һәм тасуирламаһы
Гәзит тыҡрығы яғынан йортта элекке хужаһы тураһында һөйләгән геральдик ҡалҡанды күрергә мөмкин. . Лев Филиппович (Исаак-Лейб Фишелевич) Волькенштейн (1858—1935) — Ростовта популяр адвокат, театр һөйөүсе һәм водевилдәр авторы, ҡустыһы — «Рәсәй тимер юлдары йәмғиәте» директоры, присяжныйҙар вәкиле  Михаил Филиппович (Моисей Фишелевич йәки Фалькович) Волькенштейн (1859—1934) кеүек А.П. Чеховтың гимнзия буйынса иптәше, шулай уҡ публицистар Ф. А. Волькенштейн һәм О. А. Волькенштейндарҙың, шағир. М. Волькенштейндың, рәссам М. В. Добужинскийҙың һәм бухгалтер О. И. Волькенштейндың ағаһы булған.
Ике гимназисты уртаҡ мауығыуҙар — театр бәйләй. Береһе драматург, икенсеһе 1890 йылда Ростовта билдәле присяжны вәкиле, эшҡыуар Файн менән бергә ҡалала Асмолов театрының милектәше  була.
Волкенштейн  1890 йылда һатып алған бина бер ҡатлы була. Классик ремонттан һуң, уны классик   декор менән биҙәй. Ә көнсығыш стенаһыда арыҫландар  менән  геральдик ҡалҡан барлыҡҡа килә. Лев Филиппович Волкенштейн  йортта ҡатыны Софья Ефремовна (?-1940), ике ҡыҙы (Ольга һәм Алиса) һәм кескәй улы (һуңынан Парижа адвокат Юрий Волькенштейн, 1892—?) менән йәшәй.
Мато Ловрак
Мато Ловрак (Mato Lovrak; 8 март 1899 йыл, Велики-Грджевац (хәҙер Беловарско-Билогорская жупания, Хорватия) — 14 март 1974 йыл, ) — хорват һәм югослав балалар яҙыусыһы, педагог.
Горабережоули һарайы
Географияһы
Горабережоули һарайы Грузияның көнбайышындағы административ-территориаль берәмек Чохатаури муниципалитетындағы Горабережоули ауылында, атаҡлы баҡсаларҙың үҙәк өлөшөндә урынлашҡан.
Тасуирламаһы
17-се быуат ахырында Эристави ҡәлғәһе Гурия кенәзлегенең сәйәси үҙәге булып торған.
Свободный (ҡала)
2020 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 54 017 кеше йәшәй.
Киров проспекты (Дондағы Ростов)
Тарихы
Революцияға тиклем Киров проспекты Богатянов тыҡрығы тип атала. Исеме Бай шишмә йәки Бай ҡоҙоҡ — таҙа тәмле һыулы шишмә менән бәйле була.
Биктимеров Сәлмән Ғәлиәхмәт улы
Биографияһы
«Ярға нисек тә барып етергә кәрәк», — ти Сәлмән һәм улар, һыуҙан сығып, дошман позицияһына һөжүм итә. Һуғышсылар, бер туҡтауһыҙ атыша барып, бер ауылға яҡынлаша. Әммә уларға ҡаршы пулемёт ут яуҙыра.
Биш ҡыҙылармеец менән бергә ул беренсе булып немец блиндажын бәреп инә. Ике фашисты штык менән сәнсә, өсөнсөһөн ҡулы менән дөмөктөрә. Шунан траншеялағы пулемётсыны юҡ итә. Һуғыш ҡыҙғандан ҡыҙа бара. Өй ҡыйыҡтарында йәшеренгән немецтар ныҡ ҡаршылыҡ күрһәтә, ләкин ауыл Ҡыҙыл армия ҡулына күсә. Шул ваҡыт бында әле «үҙҙәренеке» булыуға ышанған ике немец полковнигы машинала килеп етә. Сәлмән уларҙы ҡулға алып, теге яҡ ярға, штабҡа оҙата.
Взвод яугирҙарын юҡ итеүҙе маҡсат ҡуйып, немецтар танкылар менән һөжүм итә. Сәлмән окопта йәшеренеп, яндырғыс шыйыҡсалы шешә менән бер танкыны яндыра. Окоптың тәрәнерәк яғына йәшеренеп, «тигр»ҙы үҙ өҫтөнән үткәреп ебәрә. — Бына һиңә лә, — тип ырғыта уның артынан икенсе шешәһен.
Днепрҙы аша сығып, плацдарм яулап алыу өсөн ҡаты алышта Сәлмән үҙенең төркөмө менән 121 немецты юҡ итә, ике танкыны һәм 10 пулемётты юҡҡа сығара. Башҡорт атлы дивизияһында беренселәрҙән булып Сәлмән оло дан ҡаҙана.
Полк командиры подполковник Таһир Кусимов Сәлмәнде саҡыртып ала. «Ҙур рәхмәт һиңә, егет, — ти подполковник, уны ҡосаҡлап. — Мин һине иң юғары наградаға — Советтар Союзы Геройы исеменә тәҡдим иттем». Сәлмәндең иһә яуабы ҡыҫҡа була: «Киләсәктә лә изге Днепр өсөн һуғышҡан кеүек һуғышырға әҙермен!»
Гогичаанти таш залдары
Географияһы
Гогичаанти таш залдары Грузияның Самцхе-Джавахети районы, Боржоми муниципалитеты, Чобишеви ауылында урынлашҡан ҡоролмалар.
В. Г. Тимирясов исемендәге Ҡазан инновацион университеты
Тарихы
Ҡазан инновацион университеты 1994 йылда Иҡтисад, идара һәм хоҡуҡ институты булараҡ ойоштороа. 2016 йылда институт университетҡа нигеҙ һалыусы профессор Виталий Ғайнулла улы Тимирясов исемендәге Ҡазан инновацион университеты тип үҙгәртелде.
Университет эшләгән ваҡытта Рәсәйҙең алдынғы инновацион фәнни-мәғариф комплексына әүерелде. Юғары уҡыу йорто структураһында — колледж, юғары белемдең барлыҡ дәрәжәләре, бакалавриат, магистратура һәм аспирантура бар.
Баллирони
Баллирони (ингл.Ballyroney) — Төньяҡ Ирландияның Даун графлығындағы бәләкәй ауыл.
Налимка (Сочур ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Томас Майн Рид
Тормош юлы
Революцияға тиклемге Рәсәйҙә лә, Советтар Союзында Майн Ридтың китаптары киң танылыу таба, ә тыуған ерендә һәм АҠШ-та ул осорҙа киң ҡатлам уҡыусыға билдәһеҙ була тиерлек. ХХ быуат аҙағында-XXI быуат башында уға ҡыҙыҡһыныу ҡабат уяна.
Фридрих I Барбаросса
Фридрих I Гогенштауфен (Friedrich I Rotbart; 1122 йыл аҙағы, Вайнгартен монастыры, Баден-Вюртемберг — монастыры 1190 йылдың 10 июне, Селиф йылғаһы) — 1152 йылдан Германия короле, 1155 йылдан Изге Рим империяһы императоры, 1147—1152 йылдарҙа Фридрих III исеме аҫтында Швабия герцогы.
Криптон
Криптон (, Kr) — Менделеевтың периодик таблицаһының 4-се осоро, 18-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 36. Криптон — инерт бер атомлы газ, төҫө, тәме һәм еҫе юҡ. Атом массаһы элементы 83,798(2)
Фридрих I Барбаросса
Өсөнсө Тәре походы
1189 йылда Фридрих Изге ергә Өсөнсө тәре походында ҡатнашҡан. Шулай уҡ был походта  француз короле Филипп II Август һәм англия короле Ричард Арыҫлан йөрәкле лә ҡатнашҡан. Уларҙың барыһының да үҙ ғәскәрҙәре булған һәм улар, төп командалыҡ итеүсе һәм еңеүсе данына дәғүә итеп,  даими рәүештә үҙ-ара дошманлашҡан. Үҙе булмаған ваҡытта Фридрих дәүләт идаралығын улы Генрихҡа тапшырып торған һәм 1189 йылдың яҙында  Ратисбонндан Дунайға походҡа сыҡҡан. Имен-аман  Венгрияны, Сербияны, Болгарияны уҙып киткәс, тәре йөрөтөүселәр йәй көнө Византияға ингән. Фридрих I Барбаросса үҙенең ғәскәрен Византия империяһы буйлап ҡоро ерҙән (француз һәм инглиз тәре йөрөтөүселәре Фәләстингә диңгеҙ юлы менән барған) үткән — беренсе һәм Икенсе тәре походтарынан юл таныш булған.
Тбилиси каруанһарайҙары
Тарихы
XVIII быуатта Тбилисиҙа дүрт каруанһарай булған, улар араһында король Ростом төҙөкәне л булған. Һуңғараҡ, 18-се быуатта бина епископ III Ументлдонға бирелгән.
Пиштань (Рутка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Верхотор (Ишембай районы)
Тарихы
1913 йылда Верхотор баҡыр иретеү заводы ябыла. Хәҙер завод идаралығы бинаһы (1759) һәм келәт (1867), завод күпере (1855) — архитектура ҡомартҡыһы.
Ҡораллы Көстәр
Ҡораллы көстәр төрҙәре
2) регуляр  ғәскәр исеме   иррегуляр ғәскәрҙән айырмалы ҡулланыла (казактар);
Жан Маре
Шәхси тормошо
Ике йыл дауамында актриса Миле Парели менән никахта торған, айырылғандан һуң Коктоның «Һылыуҡай һәм » фильмында төшкән.
Иҫәнгилдин Сөләймән Ғәбит улы
Биографияһы
Сөләймән Ғәбит улы Иҫәнгилдин 1906 йылда Башҡортостандың Баймаҡ районы Түбә руднигы ҡасабаһында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 294-се кавалерия полкында ҡылыссы булып хеҙмәт итә. Хәрби званиеһы рядовой. 1942 йылдың 21 авгусында яуҙа алған йәрәхәттәрҙән госпиталдә һәләк була. Орел өлкәһе Долгоруков районы Приклоновка ауылында ерләнә. Долгоруков раонында хәҙерге көндә 25 туғандар ҡәберлеге, шул иҫәптән Приклоновка ауылында ла бар.
Гумбати ҡәлғәһе
Географияһы
Гумбатиҙың циклопик ҡәлғәһе Грузияның Түбәнге Картли төбәгендәге Цалка муниципалитеты Гумбати (Кумбати) (გუმბათი)  ауылындағы архитектура мираҫы. Ауылдан төньяҡ-көнбайыштараҡ, Гумбати йылғаһының уң яҡ ярында, диңгеҙ кимәленән 1650 метр бейеклектә урынлашҡн.
Тасуирламаһы
Комплекстың барлыҡ диуарҙары һарыҡташтарҙан ике ҡат итеп һалынған.
2006 йылда Гумбати циклопик ҡәлғәһе милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған.
Стачка проспекты
Географияһы
1902 йылдағы Стачкалар  майҙанынан башлана. Малиновский урамы менән киҫешкәс, Песков урамына сыға. Йорттарҙың нумерацияһы көнсығыштан көнбайышҡа ҡарай китә.
Исеме
Исеме күмәк эшселәрҙең 1902 йылдың ноябренәдәге забастовкаһы хөрмәтенә аталған. 1967 йылдан хәҙерге исемен ала, быға тиклем Стачка исемендәге балка тип аталған.
Симоненко Владимир Борисович
Биографияһы
2014 йылда — Рәсәй Фәндәр академияһының  ағза-корреспонденты (Рәсәй Фәндәр академияһына Рәсәй медицина фәндәре академияһының һәм Рәсәй ауыл хужалығы фәндәре академияһының берләшеүе сиктәрендә).
Фәнни эшмәкәрлеге
Ғилми эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: хәрби һәм көндәлек эшмәкәрлек шарттарында яраланған һәм ауырыған кешеләргә ярҙамдың рациональ формаларын күрһәтеүҙе практикаға индереү һәм фәнни нигеҙләү.
Мөғжизәле урман
Сюжеты
Әммә рәссам һәм уның яңы дуҫтары — Ослотеш исемле ҡондоҙ, терпеләр ғаиләһе, айыу-ауыр атлетика ветераны Матэ һәм төлкө Лили тырышлығы, шулай уҡ тылсымлы бумала көсө менән батшаның мәкерле ниәте селпәрәмә килә. Ул сағында Кактус урманды үҙенең гигант машинаһы ярҙамында ваҡларға ҡарар итә. Палитра урманды ҡотҡарыу өсөн уға ни бары бер төн генә ҡалыуын белеп ҡала, сөнки иртәнсәк тылсым юҡҡа сығасаҡ, һәм ул Мөғжизәле урманды ҡотҡара алмаясаҡ.
Кактус сәскә ата һәм мөләйем сәскәгә әүерелә, ә урманға ҡайтанан тыныслыҡ урынлаша. Шулай итеп тылсым тамамлана, һәм рәссамға дуҫтары менән айрылышырға ла ваҡыт.
Хәмзә бей мәсете (Сански-Мост)
Тарихы
Һуңғы тапҡыр иҫке мәсет 1984 йылда реконструкцияланған. 1992 йылдың 27 июнендә Серб Республикаһы армияһының хәрбиҙәре мәсетте емергән, уның бөтә материалдары һәм тарихи әйберҙәре сүплеккә ташланған. Яңы мәсет 1997 йылдың июлендә төҙөлә башлай һәм 2000 йылдың 6 авгусында асыла. Мәсет Босния һәм Герцеговина милли ҡомартҡыларын һаҡлау комиссияһы ҡарарына ярашлы, Босния һәм Герцеговинаның милли ҡомартҡыларының ваҡытлы исемлегенә индерелгән.
Украина коммунистик журналистика институты
Тарихы
1926 йылда Артём исемендәге Коммунисттар университеты журналистика факультеты базаһында матбуғат хеҙмәткәрҙәрен әҙерләү өсөн махсус юғары уҡыу йорто — өс йыл уҡыу срогы булған журналистиканың Украина коммунистик институты ойошторола.
Яңы вузда эшселәр факультеты булған, шулай уҡ төп һөнәри курс булараҡ, совет журналистикаһы теорияһы һәм практикаһы, полиграфия һәм нәшриәт эше нигеҙҙәре кеүек фәндәр уҡытылған.
Владимир дәүләт гуманитар университеты
Тарихы
1923 йылда педагогия техникумына, 1937 йылда — педагогия училищеһына, 1939 йылда — тарих-филология һәм физика-математика факультеттары булған Владимир дәүләт уҡытыусылар институтына үҙгәртелә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында институт бинаһында хәрби госпиталь урынлаша, дәрестәр туҡтатыла. Уҡыуҙар 1944 йылда яңынан башлана.
Факультеттары
Физика-математика факультеты (1939 йылда барлыҡҡа килгән)
Психология факультеты (1992 йылда нигеҙ һалынған)
Уҡыу корпустары
№ 5 — Октябрь проспекты, 3. 1957 йылда төҙөлгән (архитекторы — М. Пономарева) был бинаны совет осоронда КПСС-тың Владимир өлкә комитеты политпросвещение Йорто биләй. Йорт шуныһы менән иғтибарға лайыҡ, унда 1963 йылдың 17 сентябрендә владимирсылар алдында Юрий Гагарин сығыш яһай. Был корпуста ВДГУ-ның башланғыс белем биреү педагогикаһы һәм методикаһы факультеты урынлашҡан (начфак).
Днестр буйы һумы
2007 йылдың банкноттары
2007 йылдың 22 декабрендә әйләнешкә яңы дизайнлы купюралар сығарыла. Улар 2000—2004 йыл өлгөһө купюралары менән бер рәттән йөрөй һәм яйлап әйләнештән сығарыла бара. Иҫке купюраларҙың ҡулланыу ваҡыты сикләнмәгән. 2013 йылдың 15 ғинуарынан 2007 йылдың үҙгәртелгән серияһы булдырылды
Океан биологияһы
Океанда хайуандарҙың бөтә класс  вәкилдәре  тиерлек осрай. Ә күп кенәләре тик океанда  ғына тереклек итә.
Умыртҡалы хайуандарҙың төп өлөшөн балыҡтар, ташбаҡалар, йыландар һәм һөтимәрҙәр (дөйөм алғанда ишкәк тәпәйлеләр һәм киттар) тәшкил итә.
Пресна
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Рәсүлзадә Мәммәд Әмин
Сәйәси тормошо
С 1915 года являлся главным редактором газет («Открытое слово»), фактического печатного органа партии «Мусават», и  («Новая судьба»). В них выступал за расширение прав и свобод мусульман Закавказья. В мае 1915 года за нарушение правил цензуры был арестован и провёл 1 месяц в тюрьме. -->
Әзербайжан Демократик Республикаһында
<!-- После Февральской революции 1917 года участвовал в работе Кавказского мусульманского съезда, проходившего в апреле в Баку, и первого Всероссийского мусульманского съезда, прошедшего в мае 1917 в Москве. По предложению Расулзаде было принято постановление о необходимости федеративного устройства России.
Был избран во Всероссийское учредительное собрание в Закавказском избирательном округе по списку № 10 (Мусульманский национальный комитет и Мусават), после прекращения его работы большевиками 6 января 1918 года переехал в Тифлис и стал членом Закавказского Сейма, провозгласившего независимость Закавказья. 2 февраля «Идея Азербайджана», которая звучала в выступлениях Мамед Эмина Расулзаде, вызвало недовольство в Иране. Тегеранские паниранисты выражали протест. Но Расулзаде ответил им на страницах своей газеты «Ачыг Сёз».
Эмиграцияһы
Таким образом, взаимоотношения Расулзаде с нацистской верхушкой так и не наладились. Немцам были нужны сугубо прагматичные исполнители и проводники их политики среди азербайджанских военнопленных и старых эмигрантов. По этой причине они наладили сотрудничество с членами правого крыла азербайджанской политэмиграции — оппонентами М.Э. Расулзаде —, и Або Фаталибейли-Дудангинским.
Восток (Ишембай районы)
Географик урыны
Алыҫлығы:
Ниғәмәт мәктәбе
Тарихы
1978 йылда Салауат исемендәге колхоз үҙ аҡсаһына 469 уҡыусыға иҫәпләнгән өс ҡатлы мәктәп төҙөтә.
Нибега
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Соҡаҙытамаҡ
Тарихы
Бөтә ревизиялар һәм халыҡ иҫәбен алыуҙар уларҙың этник сығышын башҡорт тип күрһәтә.
Тирә-яҡ мөхит
Урмандар:
Кларк Артур Чарльз
Фән һәм техника үҫешенә индергән өлөшө
1945 йылда «Ерҙән ситтәге ретрансляторҙар» («Extra-Terrestrial Relays») мәҡәләһендә («» журналының октябрь һанында сыға) Кларк геостационар орбиталарҙа глобаль элемтә системаһын ҡорорға тәҡдим итә. Һуңғараҡ был идея тормошҡа аша һәм XX быуаттың икенсе яртыһында бөтә глобаль коммуникация системаларын, шул иҫәптән Интернетты булдырыуҙы тәьмин итә. Геостационар орбитаны Кларк орбитаһы йәки Кларк билбауы тип тә атайҙар. Кларк һуңынан, ни өсөн был идеяны патентламауы тураһындағы һорауға яуап биреп, был системаның ул йәшәгән осорҙа тормошҡа ашырына ышанмағанын белдерә.
Ҡырым тарихы
Неолит һәм энеолит
Б. э. т. 4-3 мең йыллыҡтарҙа Ҡырымдан төньяҡтағы территориялар аша, фараз ителеүенсә, һинд-европа телдәрен йөрөтөүселәр үтә. Б. э. т. 3 мең йыллыҡта Ҡырым территорияһында  Кеми Оба мәҙәниәте нығына.
Бронза һәм иртә тимер быуаты
Б. э. т. VII быуат уртаһында киммерҙарҙың бер өлөшө  скифтар тарафынан ярымутрауҙың дала өлөшөнән тау яғына ҡыҫырыҡлана, улар шул төбәктә урынлашып ҡала.
Антиклыҡ дәүере
Б. э. т.  V быуаттың беренсе яртыһында Ҡара диңгеҙ буйында үҙаллы ике грек дәүләте барлыҡҡа килә. Береһе  — Таврия Херсонесы демократик ҡол биләүселек республикаһы, уның составына көнбайыш Ҡырым ерҙәре (Керкинитида (хәҙерге Евпатория), Калос-Лимени, Черноморское) инә. Херсонес бейек таш диуар менән уратып алынған була. Уны элекке тавр торамаһы урынында Понтика Гераклеяһы гректары нигеҙләй. Икенсеһе — автократик Боспор дәүләте, баш ҡалаһы Пантикапей була. Был ҡаланың акрополе Митридат тауында була, унан алыҫ түгел Мәләк Шишмә һәм Батша ҡурғандары ҡаҙыла. Уларҙа  таш төрбәләр, боспор мәҙәниәтенең уникаль ҡомартҡылары табыла.
Урта быуаттар
VI быуатта Ҡырым буйлап төркиҙәр үтә. VII быуатта күсмә болғарҙар һуғыла. VIII быуат башында Ҡырымды Византия менән Хазар ҡағанаты бүлешә. VIII быуатта Византияла иконаларға ҡаршы көрәш башлана, иконалар һәм ҡорамдарҙағы биҙәктәр юҡ ителә. Ҡурҡыуға ҡалған монахтар империяны ташлап китә, башҡа төбәктәргә, шул иҫәптән Ҡырымға күсенә. Бындағы тау мәмерйәләрендә улар Успение, Качи-Кальон, Шулдан, Челтер һәм башҡа ҡорамдар һәм монастырҙар төҙөй.
IX быуатта Ҡырымға бәшнәктәр менән венгрҙар килә. X быуат башында Ҡырымда рустар (Хельгу) менән хазарҙар (Песах) ғәскәрҙәре бәрелешә. Хазар ҡағанатының һәләкәтенән һуң Ҡырымдың хазар өлөшө боронғо урыҫ Тмутаракань кенәзлеге йоғонтоһона күсә. Был осорҙа Корчев ҡалаһының әһәмиәте арта. 988 йылда Киев кенәзе Владимир Таврия Херсонесын бер нисә ай буйы ҡамап тота һәм уны яулай. Владимир император Василий II-гә үҙ шарттарын ҡуя һәм Византия батшаһының ҡыҙы Аннаға өйләнә.
Ҡырым Граждандар һуғышында
1920 йылдың 12 ноябрендә Ҡыҙыл армия Перекопта оборонаны өҙөп, Ҡырымға бәреп инә. 13 ноябрҙә Ф. К. Миронов командалығы аҫтындағы 2-се Атлы армия  Симферополде ала. Врангель ғәскәрҙәренең күп өлөшө портлы ҡалалар аша ярымутрауҙан китә. Баҫып алынған Ҡырымда большевиктар халыҡ араһында террор үткәрә, уның һөҙөмтәһендә, төрлө мәғлүмәттәр буйынса, 20-нән 120 меңгә тиклем кеше һәләк ителә
Ҡырым Бөйөк Ватан һуғышында
Оккупацион властар Украина рейхскомиссариаты составында Ҡырым генераль округын (Таврия ярымокругы) төҙөй,  ләкин ғәмәлдә власть хәрби хакимиәт ҡулында була. Нацизм сәйәсәтенә ярашлы, оккупацияланған территорияла коммунистар һәм «расаһы буйынса кәмселекле элементтар» (йәһүдтәр, сиғандар, ҡырымчаҡтар, ҡараимдар) ҡырыла. Ҡырымда оккупанттарға ҡаршы партизандар хәрәкәте йәйелдерелә. 1943 йылдың 31 октябрендә Керчь ярымутрауын азат итеү маҡсатында Керчь-Эльтиген операцияһы башлана. Маҡсатҡа өлгәшелмәһә лә, Аҙау диңгеҙенән Керчь янына тиклемге плацдарм яулана, ул 1944 йылда Ҡырым операцияһы башланғансы ҡулда тотола.
1946 йылдың 25 июнендә РСФСР Юғары Советы Ҡырым АССР-ының Ҡырым өлкәһе итеп үҙгәртелеүен раҫлай һәм Рәсәй Конституцияһына тейешле үҙгәреште индерә.
2014 йылғы сәйәси кризис. Рәсәй  Федерацияһына ҡушылыу
2014 йылдың 16 мартында Ҡырымда референдум үтә, рәсми мәғлүмәттәр буйынса, унда һайлаусыларҙың 82 проценты самаһы ҡатнаша, уларҙың  96 проценты Рәсәй Федерацияһына инеү өсөн тауыш бирә. 2014 йылдың 17 мартында референдум йомғаҡтарына ярашлы Ҡырым Республикаһы  Рәсәйгә ҡушылыу тураһында үтенес ебәрә. 2014 йылдың 18 мартында Рәсәй Федерацияһы менән Ҡырым Республикаһы араһында Ҡырым Республикаһын Рәсәй Федерацияһына ҡабул итеү тураһында дәүләт-ара договорға ҡул ҡуйыла. Договорға ярашлы, Рәсәй Федерацияһы составында яңы субъекттар — Ҡырым Республикаһы һәм  федераль әһәмиәттәге Севастополь ҡалаһы барлыҡҡа килә. 21 мартта Ҡырымда үҙәге Симферополдә урынлашҡан шул уҡ исемдәге федераль округ төҙөлә. Ҡырым Рәсәйгә ҡушылғандан һуң ярымутрау территорияһында урынлашҡан украин хәрби частарының яҙмышы мәсьәләһе ҡалҡып сыға. Тәүҙә был частарҙы үҙоборона отрядтары ҡамай, унан һуң штурмлай. Штурм ваҡытында украин хәрбиҙәре һүлпәнлек күрһәтә һәм ҡорал ҡулланмай. 22 мартта Рәсәй ваҡытлы матбуғат саралары ҡырымлыларҙың Рәсәй паспорты алырға ашығыуы тураһында хәбәр итә. 24 мартта Ҡырымда һум рәсми валюта булып китә.
2014 йылдың 27 мартында БМО Генераль Ассамблеяһы 68-се сессияһының 80-се пленар ултырышында 68/262 һанлы резолюция сығарыла, уға ярашлы, БМО ГА-һы Украинаның  суверенитетын  һәм  халыҡ-ара танылған сиктәрҙәге территориаль бөтөнлөгөн раҫлай һәм Ҡырым Автономиялы Республикаһының йәки Севастополь ҡалаһының статусы үҙгәреүенең законлылығын танымай,  2014 йылдың 16 мартында үткән референдумдың закон көсөнә эйә түгеллеге билдәләнә.
XVIII—XXI быуаттарҙа Ҡырым халҡы
Ҡырымдың Рәсәйгә ҡушылғанынан һуң халыҡ иҫәбен алыуҙар үткәрелмәй, Шаһин Гәрәй мәғлүмәттәре ҡулланыла, территорияла алты ҡаймаҡамлыҡ була (Баҡсаһарай, Аҡмәсет, Ҡарасубаҙар, Козлов, Кәфә һәм Перекоп ). 1784 йылдың 2 апреленән территория өйәҙҙәргә бүленә, 1400 ауылы һәм 7 ҡалаһы — Симферополь, Севастополь, Ялта, Евпатория, Алушта, Феодосия, Керчь — була.
Дайҙар
Башҡорттарҙың этногенезында роле
Н. А. Мәжитов буйынса, даик ҡәбиләләренең берләшмәһе башҡорттарҙың этногенезында әүҙем ҡатнашҡан.
Гиреви башняһы
Әҙәбиәт
თ. დვალი, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, გვ. 72, თბ., 2008 წელი.
Гантиади (Журнал)
Тарихы
Грузияның ике аҙналыҡ фәнни, әҙәби һәм сәйәси журналы.
Хәҙерге заманда Грузияла 1975 йылдан Яҙыусылар союзының һәм уның Кутаиси бүлегенең ике айға бер  «Гантиади»  тигән әҙәби альманахы сығып килә.
Пужава
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Чувашай
Тарихы
Ревизия мәғлүмәттәре буйынса 1816 йылда ауылдың 17 йортонда 36 ир һәм 44 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Профессор Ә. З. Әсфәндиәров фекеренсә ауыл 1783 һәм 1795 йылдар араһында барлыҡҡа килгән. 1834 йылда ауылдың 15 йортонда 38 ир һәм 45 ҡатын-ҡыҙ, 1859 йылда 20 йортта 79 ир һәм 70 ҡатын-ҡыҙ иҫәпкә алынған.
Күк өҫтәл
Тасуирламаһы
19 быуатта күк өҫтәл Тбилисиҙа киң таралған була, бигерәк тә туйҙарҙа, тантаналы табындарҙа теләп ҡулланыла. XVIII-XIX быуаттарҙың һоҡланғыс зәңгәр һауыт-һаба коллекцияһы Грузия Дәүләт музейы фондында һаҡлана.
Ермолаевка (Көйөргәҙе районы)
Ауыл тарихы
V ревизияла Ермолаевкала 136 ир-ат һәм 142 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән 14 йорт билдәләнгән. 1838 йылда крәҫтиәндәрҙең 26 хужалығында 130 ат, 160 эре мөгөҙлө мал, 490 һарыҡ, 170 сусҡа була. Уларҙың 630 дисәтинә һөрөнтө ерҙәре булған. 1866 йылда 60 йорт хужалығында 215 ир-ат һәм 205 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Беренсе совет халыҡ иҫәбен алыуҙа 989 кеше йәшәгән 186 йорт хужалығы күрһәтелгән.
Алма-Ата театрҙары
Совет осоронда
1930-сы йылдарҙа ҡалала Опера һәм балет театры (1934 йыл) һәм Ҡурсаҡ театры (1935 йыл) булдырылған.
Пльзень
Географияһы һәм климаты
Климаты уртаса океан климат, һалҡынса. Яуым-төшөм күләме аҙ (уртаса йыллыҡ күләме 531 мм), йыл дауамында ул тигеҙ рәүештә бүленеп яуа Һәр икенсе көндө уртаса яуым-төшөм була, ә йәшен булған көндәр 19-ҙы тәшкил итә. Яҡты көн кимәле — 1700 сәғәт. Ҡыш һалҡын, әммә яҡын-тирәлә ятҡан райондарға ҡарағанда йылыраҡ. Ҡышҡы осор уртаса 51 тотороҡһоҙ көн дауам итә. Түбән температура −20 °C-тан (-4 °F) артыҡ түгел. Эҫе көндәр температураһы 30 °C (86 °F) әлеге көндә тайпылышһыҙ үҫә, әммә һыуыҡ Атлантик фронты йоғонтоһо һөҙөмтәһендә эҫе көндәр һалҡын һәм ямғырлы көндәр менән сиратлашып тора. Йәйен төндәрен һалҡын була, хатта насар, дымлылығы юғары була. Ноябрь уртаһынан алып март аҙағына тиклем ҡышҡы һыуыҡтар дауам итә. Берҙән-бер стихиялы бәлә-ҡаза булып 33 °C (91 °. F.) киҫкен ҡоролоҡ менән оҙайлы ҡойма ямғырҙар, һыу баҫыуҙар тора.
Рутений
Органик булмаған ҡушылмалар
Рутений кислоталарҙа һәм батша араҡаһында иремәй (HCl һәм HNO3 ҡатнашмаһы). Шул уҡ ваҡытта рутений хлор менән 400 °C-тан юғарыраҡ температурала реакцияға инә (RuCl3 барлыҡҡа килә), ул иреткәндә һелте һәм нитрат ҡатнашмаһы менән реакцияға инә (Na2RuO4 рутенаттары барлыҡҡа килә).
Рутений төрлө оксидлашыу кимәленә тура килә торған ҡушылмалар барлыҡҡа килтерергә һәләтле:
Түбәнге Олёнка
Түбәнге Олёнка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Олёнка йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Перхули
Тасуирламаһы
Бейеү 2013 йылда Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән
Елва (Пильва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мутайылға (Көтмәҫ ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Каллиспери Севасти
Каллиспери йорто
Каллиспери йорто Дионисий Ареопагит, Николау Каллиспери  Һәм Парфенонос  урамдары киҫешкән урында, Афина Акрополе аҫтында урынлашҡан, XX быуат башы неоклассицизмы элементтары менән эклектик архитектураның иҫ киткес өлгөһө булып тора. Биналар комплексы үҙ эсенә төп йортто, ике ярҙамсы бинаны һәм баҡсаны ала. Күсемһеҙ милек 1907 йылдан 1919 йылға тиклем Севасти Каллиспери һәм уның ҡустыһы Георгиос тарафынан эҙмә-эҙлекле һатып алынған дүрт күрше, әммә ҡасандыр бойондороҡһоҙ участканы берләштереү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. 1911 йылдан 1930 йылға тиклем яңы хужалар өс бина төҙөй, улар Каллиспери йортоноң берҙәм комплексын тәшкил итә, унда хужалар 1950 йылдарға тиклем даими йәшәйҙәр.
Семендер Юрий Семенович
Биография
Сыуаш дәүләт университетын тамамлап, ВЛКСМның Цивильск райкомында, «Октябрь юлы» район газетаһы редакцияһында, Сыуаш китап нәшриәтендә эшләй. 1973 йылдан СССР Яҙыусылар берлегендә.
Российский Дмитрий Михайлович
Биографияһы
Российскийҙың фәнни эшмәкәрлеге клиник медицина, фармакология һәм медицина тарихы мәсьәләләренә арналған. «Основы эндокринологии» һәм «Клиническая эндокринология» беренсе ватан ҡулланмаларын булдырыуҙа ҡатнаша. Шәкәрҙеке булмаған диабет тураһында монография яҙа. Ағыуланыуҙар һәм ағыу ҡайтарғыстар, бальнеология, клиник лаборатор тикшеренеүҙәр ысулдары буйынса хеҙмәттәр баҫтыра. Студенттарҙы амбулатор уҡытыу методикаһын эшләй. Медицина тарихына Российский 150-гә яҡын хеҙмәт бағышлай. Улар араһында иң мөһиме — «Ватан медицинаһы һәм һаулыҡ һаҡлау тарихы, Библиография (996—1954)». «Мәскәү дәүләт университетының медицина факультетына 200 йыл» тигән һуңғы хеҙмәте үлгәндән һуң баҫылып сыға (1955).
Российский Бөтә Рәсәй эндокринологтары йәмғиәте рәйесе, Мәскәү һәм Бөтә Союз тарихи-медицина ғилми йәмғиәттәре рәйесе, киҙеү менән көрәш буйынса Бөтә Союз комитетының рәйесе, яңы дарыу матдәләре табыу буйынса комиссия рәйесе, Фармакология комитеты, СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының ғилми медицина Советы ағзаһы.
Хеҙмәттәре:
Яҡшай
Яҡшай (Якшаево) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 93 кеше. Ҡарат ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 452779, ОКАТО коды — 80251835005.
Тарихы
1843 йылда 118 башҡорт 56 бот ужым һәм 376 бот ярауай иген сәсә, 12 бот картуф ултырта.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса күпселек милләттәр татарҙар (66 %), башҡорттар (34 %).
Урамдары
Урам исеме :
Елога
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :