cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Боронғо Мысыр
Батшалыҡтың яңы осоро (б. э. т. 1549—1069 йылдар)
Батшалыҡтың яңы осорона Боронғо Мысыр дәүләтенең сәскә атыуы хас. Был дәүерҙә Мысыр фирғәүендәренең XVIII, XIX һәм XX династиялары хакимлыҡ итә. Яңы батшалыҡҡа Яхмос I нигеҙ һалған тип иҫәпләнелә :257.
Ахеменид Мысыры
'''Дөйөм тасуирлама. ''' Б. э. т. 528 йылда Мысырҙы фарсы батшаһы Камбис яулай һәм Мысыр Фарсы провинцияһына (сатраплығына) әйләнә. 341 йылда фарсылар тағы һөжүм итә һәм илде ҡот осҡос талауға дусар итә.
Армия
Хәрби тораҡтар рәүешендәге тәүге даими ғәскәр Боронғо батшалыҡ дәүерендә барлыҡҡа килә. Хеҙмәт өсөн яугирҙәргә ер биләмәһе бирелә. Уҡ һәм йәйә төп ҡорал була. Суҡмар, баҡыр балта, таш осло һөңгө, таш йә баҡыр кинжал да ҡулланыла. Яугирҙәр күн тарттырылған ағас ҡалҡан тотоп, күн торҡа кейеп йөрөй. Ҡоро ерҙәге берҙән-бер ғәскәр төрө пехота була. Ғәскәр ополчениенан һәм нубиҙарҙың ярҙамсы отрядтарынан тора. Шул осорҙа уҡ сафҡа теҙелеп йөрөй башлағандар. Ҡәлғәләрҙе штурмлағанда баҫҡыстар ҡулланылған, ә диуарҙарҙы лом менән емергәндәр. Батшалыҡтың урта осоронда ҡоралланыу яҡшыра төшә: уҡ-һаҙаҡ камиллаша, атҡан уҡ 150—180 метрға тиклем оса, мәргәнлек арта. Ғәскәрҙең ойошторолошо яҡшыра, уҡсыларҙан йә һөңгөсөләрҙән генә торған махсус отрядтар барлыҡҡа килә. Подразделениелар 6, 40, 60, 100, 400, 600 яугирҙән, отрядтар 2, 3 һәм 10 мең һалдаттан тора. Нығытылған ҡәлғәләр барлыҡҡа килә. Б. э. т. XVII быуат уртаһында Түбәнге Мысырҙы яулап алған гиксостар мысырҙарҙы яу арбаһы менән таныштыра.
Походта ғәскәр колонна менән хәрәкәт итә торған бер нисә отрядҡа бүленә. Төп подразделениеның байрағы була, XIX династия ваҡытында ул 200 яугирҙән тора. Ҡамау барышында «гөбөргәйел» булып теҙелеү ҡулланыла, яугирҙәр өҫтән ҡалҡандар менән һаҡлана.
Иҡтисады
Иҡтисад нигеҙҙә үҙәкләштерелгән була һәм ныҡлы күҙәтеү аҫтында тора. Боронғо Мысырҙа Ахырғы осорға тиклем тәңкә булмаһа ла, аҡса — бартер ҡоролошо хакимлыҡ итә, ул бер тоҡ бойҙайҙан һәм яҡынса 91 грамм баҡыр йә көмөш дебендан торған. Эшселәргә игенләтә түләнгән; ябай эшсе айына 5 ½ тоҡ (200 кг) ашлыҡлата түләү ала алған, ә оҫтаның хеҙмәт хаҡы 7 ½ тоҡҡа (250 кг) еткән. Хаҡтар бөтә илдә нығытылған булған һәм сауҙа итеүҙе еңелләштереү өсөн исемлектәргә индерелгән. Мәҫәлән, ирҙәр күлдәге 5 баҡыр дебен, һыйыр 140 дебен торған. Ашлыҡты исемлектәге хаҡтарға ярашлы башҡа тауарҙарға алмаштырып булған. Беҙҙең эраның бишенсе быуатында Мысырға сит илдәрҙән тәңкә аҡсалы ҡоролош инә. Башта тәңкәләр ҡиммәтле металл киҫәге рәүешендә сығарылһа, артабанғы быуаттарҙа ысын аҡса итеп эшләнә башлаған.
Малсылыҡ
Боронғо мысырҙар ишәк, үгеҙ егә, ер һөрә, сәсә. Һимертелгән үгеҙҙе салыу ҡорбан килтереү йолаһының төп өлөшө була. Атты гиксостар Икенсе аралыҡ осоронда алып килә. Дөйәләр менән таныш булһалар ҙа, еккегә бик ҡулланып бармайҙар. Ахырғы осорҙа фил дә егәләр, тик көтөүлектәр етмәгәнлектән уларҙан баш тарталар. Эттәр, бесәйҙәр, маймылдар йорт хайуаны итеп тотола. Арыҫлан шикелле ситтән килтерелгән хайуандар батша ғаиләһендә генә аҫрала. Геродот яҙыуына ҡарағанда, мысырҙар хайуандарын өйөндә тота торған берҙән-бер кешеләр булған. Династияға тиклмге һәм Ахырғы осорҙарҙа хайуан ҡиәфәтендәге аллалар бик популяр була, мәҫәлән, Баст исемле бесәй алиһәгә, Тоту тигән ибис аллаға табыналар. Уларҙы йола ҡорбаны итер өсөн фермаларҙа үрсетәләр.
Ерләү йолалары
Мәрхүмдең үлемһеҙлеген тәьмин итеү өсөн мысырҙар ҡатмарлы ерләү йолалары башҡарған. Кәүҙәһен мумиялаштырғандар. Ерләү йолалары башҡарғанда кейемдәрен, әйберҙәрен, йәнләнгәс кәрәк булыр тип, ҡәбергә һалғандар. Боронғо батшалыҡҡа тиклемге осорҙа мәйеттәрҙе сүлдәге соҡорҙарға ҡуйғандар. Улар унда тәбиғи рәүештә кибеп ҡорор булған. Хәллерәк мысырҙар мәйеттәрен төрбәләргә ерләй, яһалма мумиялаштырыу ҡуллана башлаған. Дүртенсе династиянан һуң ҡайһы бер ағзаларҙы каноптарға һаҡлауға һалғандар.
Яңы батшалыҡ осорона мысырҙар мумиялаштырыу оҫталығын каимллаштырған. Бының иң яҡшы техникаһы 70 көнгә һуҙылған һәм эске ағзаларҙы, танау аша мейене алыуҙан һәм кәүҙәне натр тигән тоҙҙар ҡатнашмаһы ярҙамында ҡаҡлауҙан торған. Кәүҙә эске кейемдәргә төрөлгән, уның араларына тылсымдар һалынған, шунан ул кеше ҡиәфәтле табутҡа һалынған. Ахырғы осор мумияларын саркофагтарға һалғандар. Эллинлыҡ осоронда мумиялаштырыу осраҡтары аҙайған, мумияның тышҡы ҡиәфәтенә иғтибар артҡан. Ерләгәндән һуң мәрхүмдең туғандары һирәк-мирәк төрбәгә ризыҡ килтерергә, мәрхүм исеменән доғалар уҡырға тейеш булған.
Көндәлек тормош
Бай ҡатлам вәкилдәре затлы биҙәүестәр таҡҡан, шифалы тылсымдар йөрөткән. .
Фаянс һәм быяла
Боронғо батшалыҡ осорона тиклем үк мысырҙар мысыр фаянсы булараҡ билдәле булған быялаға оҡшаш материалды эшләй башлаған. Улар уны ярым затлы таш төрө тип һанаған. Фаянс — балсыҡһыҙ керамика, уны кремнезёмдан бер аҙ ғына эзбиз һәм сода ҡушып эшләгәндәр, баҡыр менән буяғандар. Материалды мәрйен, плитка, статуэткалар һәм галантерея әйберҙәре етештереү өсөн ҡулланғандар. Мысырҙар фаянс эшләүҙең бер нисә ысулын белгән, ләкин, ҡағиҙә булараҡ, йышыраҡ онтаҡ материалдар файҙаланғандар. Уны балсыҡҡа буяғандар ҙа яндырғандар.
Суднолар төҙөлөшө
Боронғо мысырҙар ҙур кәмәләр төҙөй белһә лә һәм Нил буйлап йөҙөп йөрөһә лә, данлы диңгеҙсе була алмай, Урта һәм Ҡыҙыл диңгеҙҙәрҙәге суднолар хәрәкәтендә ҡатнашмай.
Чанакья
Чанакья — санскрит шағиры һәм драматургы Вишахададатаның «Мудраракшаса» драмаһының төп геройы.
Биография
Чанакья белемде Һиндостандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан боронғо уҡыу үҙәге Такшашилала ала (хәҙерге — Пакистан территорияһы). Һуңыраҡ ошо урында уҡытыусы (ачарья) булып китә. Чанакья тормошо ике ҡала менән бәйле: Таҡшашила һәм Паталипутра. Паталипутра Магадха короллегенең баш ҡалаһы була, ул Паталипутра Уттарапата менән тоташҡан була. Уттарапата — боронғо сауҙа юлы.
Кесе Айдат
Кесе Айдат — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Айдат йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Саҡты
Саҡты (Сакты) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 260 кеше булған. Почта индексы — 452637, ОКАТО коды — 80258855008.
Шакиров Мөхлис Баҙыҡ улы
Биографияһы
1983 йылда тәүге тапҡыр Дүртөйлө районына «Игенселек культураһы юғары булған район» исеме бирелә. 2000 йылда Шакиров Мөхлис Баҙыҡ улы 77 йәшендә Мәскәүҙә, Ҡыҙыл майҙанда, Еңеү парадында ҡатнаша.
Заксенбрунн
Заксенбрунн (Sachsenbrunn) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2122 кеше йәшәй. Майҙаны — 33,85 км2. Диңгеҙ кимәленән 480 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98678 һәм автомобиль коды — HBN.
Ҡара таш
Ҡара таш, һәжәр әл-әсүәд  — йомортҡа рәүешле таш, Ҡәғбәнең бер ҡабырғаһына урынлаштырылған. Ислам риүәйәттәренән күренеүенсә, Ҡара таш ҡасандыр  йәннәттә булған.
Ырғыҙ-Кәмәлек башҡорттары
Ырғыҙ -кәмәлек башҡорттары — ерле халыҡ
Башҡорт этносы бик ҙур территорияны — Тубыл йылғаһынан Волга йылғаһына тиклем — биләгән.
VII быуаттың аҙаҡҡы сирегендә булғарҙар янында Түбәнге Волганан көньяҡ һәм көнсығыш территорияларҙа көн күреүсе ҡурҡыу белмәҫ, һуғышсан халыҡ тураһында мәғлүмәт бар (Моисей Хоренскийҙың «Әрмән географияһы», «Худуд Ал — Алем»). Был халыҡ башҡорттар булырға тейеш, тигән фараз бар.
Һамар башҡорттары 1850 йылға тиклем Һарытау губернаһына ҡараған, Һамар губернаһы һуңынан барлыҡҡа килә. Элегерәк, 1744 йылға тиклем, уларҙың йәшәү территорияһы Ырымбур, 1780 йылдан Һарытау губернаһына инә. 1798 йылда Волга буйында йәшәгән бөтә башҡорттар ҙа 9-сы башҡорт кантонына индерелә. Был кантон Башҡорт-мишәр ғәсҡәренең 3 хәрби йортонан ғибәрәт була. Волга буйы башҡорттарының төп йөкләмәһе Урал йылғаһы буйы сиктәрен һаҡлау булған, шуның өсөн Һамар һәм Һарытау башҡорттарын 1832 йылда Урал казак ғәсҡәренә тәғәйенләгәндәр.
Ҡара таш
Хөрмәт күрһәтеү
Хаж мәлендәге ғәмәлдәрҙең береһе - Ҡара ташты үбеү. Был йола Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙән башланған. Ышаныслы хәҙистәрҙән күренеүенсә,  хаҡ хәлифә Ғүмәр Ҡара ташты үпкәс, былай тигән:   «Мин уның ябай таш икәнен беләм, ул ярҙам да, зыян да итә алмай. Тик, әгәр мин уны Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт салаллаһу ғәләйһиссәләмдең үпкәнен күрмәгән булһам, мин дә үпмәҫ инем». Ҡара ташты үбеүҙең мәғәнәһе шунда - хажи Хаҡ тәғәләгә тулыһынса буйһоноуын күрһәтә, Аллаһы тәғәлә ҡанундарында һәм ғибәҙәттәрендә тәрән мәғәнә һәм бәрәкәт барын аңлауға ирешә..
Амнон Ицхаҡ
Биографияһы
1986 йылда ул етәкләнгән «Шофар» хәйриә ойошмаһы барлыҡҡа килә. Маҡсаты — йәһүдтәрҙе мөмкин тиклем дингә ҡайтарыу, иманын һәм ғәҙәттәрен халыҡҡа төшөндөрөү. Шундай эшмәкәрлеге сәбәпле лә ул Израилдең иң билдәле раввиндарының береһе булып китә. «Шофар» ойошмаһында башҡаларҙан тыш ике гәзит тә сығарыла: Arba Kanfot («Дүрт мөйөш», ғәҙәттәгесә шулай тип талитты атайҙар; был гәзитте күберәк хареди йәһүҙиләре уҡый) һәм Shofar News (ундағы мәҡәләләр динлелегенә ҡарамайынса бар израиллеләргә йүнәлтелә).
Суенга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сирбай
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1894 йылда сирбайҙар ер биләмәләрен йән башына (139 ир-ат) бүлеүгә күскән.
Кесе Антибес
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Уҫаҡ
Биологик яҙма
Диаметры 1 метрғаса. 80—90 йыл йәшәй. Һирәк осраҡта 150 йылғаса. Ағастың үҙәге ауырыуҙарға бик тиҙ бирешеүсән. Тамыр системаһы тәрәнгә, ер аҫтына китеп, ныҡлап тамыр йәйә.
Заксенхаузен (Тюрингия)
Заксенхаузен (Тюрингия) (Sachsenhausen (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 363 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,85 км2. Диңгеҙ кимәленән 250 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99439 һәм автомобиль коды — AP.
Зыкина Людмила Георгиевна
Биографияһы
1949 йылда, әсәһенең үлеменән һуң, ҡыҙҙың тауышы юғала, хорҙан китергә мәжбүр була, Беренсе өлгөлө типографияла хеҙмәт итә, ләкин ике йылдан Бөтә Союз радиоһының урыҫ йыры хоры артисы булып эшләй.
Һоро ябалаҡ
Һоро ябалаҡ (Серая неясыть) (Strix aluco) — ябалаҡтар ғаиләһендәге, уртаса ҙурлыҡтағы ҡош.
Йәшәү рәүеше
Урманда йәшәй. Төп аҙығы — ҡыр сысҡандары. Ултыраҡ ҡош. Ҡайһы ваҡыт аҙыҡ эҙләп, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Киң таралған. Ояһы ағас ҡыуыштарында, һирәкләп ағас баштарында осрай. 2—6 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Сысҡандарҙы ҡырып, ҙур файҙа килтерә.
Старая Кимжа
Старая Кимжа — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының һул ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Полевой Борис Николаевич
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Полевой «Пролетарская правда» хәбәрсеһе сифатында хәрәкәттәге армияла, шул иҫәптән, " Калинин фронтында (1941) була ,- октябрь аҙағынан — «Правда» газетаһы хәбәрсеһе. Ул беренсе булып 83 йәшлек крәҫтиән Матвей Кузьмин батырлығы тураһында яҙып сыға, автор һүҙҙәренән, ҡарт Иван Сусанин батырлығын ҡабатлай.
Оло Гөмбәт
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200007005.
Иҫке Солтанғол (Ырымбур өлкәһе)
Географик урынлашыуы
Оло Киңел йылғаһы буйында урынлашҡан.
Ғәрәфәт
Тасуирлама
Оҙонлоғо 11 км самаһы, ә киңлеге – 6,5 км. Үҙәндең уртаһында 70 метр бейеклектәге Ғәрәфәт тауы ҡалҡып тора. Артыҡ бейек булмаһа ла, был урын өсөн ярайһы ҡалҡыу, уның түбәһенән бар тирә-яҡ күренеп тора. Тап шуның өсөн дә уны ғәрәпсә "әрәфә" һүҙе менән атағандар, был һүҙ "күҙәтеү", "таныу" мәғәнәһендә ҡулланыла.
Иҫке Ежов
Иҫке Ежов (Староежово) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 89 кеше. Почта индексы — 452472, ОКАТО коды — 80213809003.
Кесе Катух
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Куратов Иван Алексеевич
Хәтер
[[Файл:Куратов_Иван_Алексеевич_-мемориальная_доска..JPG|мини|271x271пкс|Элекке Вологда дини семинарияһының бинаһында мемориаль таҡтаһы, Ленин урамы,  15-се йорт, Пречистенский яры яғынан.
Күк ҡарға
Ҡылыҡһырлама
Күгәрсендән бәләкәйерәк. Дөйөм төҫө күкһел йәшел. Арҡаһы көрәнһыу ҡыҙыл, ҡанаттарының осо ҡара. Ҡанаттары йәшел, башы һәм кәүҙәһенең аҫҡы өлөшө йәшкелт зәңгәр, ҡойроғоноң ике яҡ ситенән асыҡ зәңгәр һыҙыҡтар үтә. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
Оло таш
Оло таш — Лағыр ауылына көньяҡтан ингән урында юлдың һул яғында ятҡан таш.
Федосеев Глеб Борисович
Биографияһы
1975—2007 йылдарҙа — госпиталь терапия кафедраһы мөдире, 1973—2003 йылдарҙа — СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының пульмонология Бөтә Союз фәнни тикшеренеү институтының фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары.
Туғыҙтимер
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— ГӨ буйынса томы — 12
Башҡорттар
Генетика
Брайан Сайкс һәм Сти́вен О́ппенгеймер үҙ хеҙмәттәрендә R1b гаплогруппа таралыу нигеҙендә британлылар һәм башҡорттар туған халыҡтар булыу мөмкинлеген билдәләйҙәр. Фонетик яҡтан башҡорт өндәре ҫ, ҙ, һ, ң инглиз телендәге th, th, h, ng өндәре менән оҡшаш.
Ҡәбиләләре һәм ырыуҙары
Башҡорт халҡы элек ҡәбиләләргә һәм ырыуҙарға бүленгән. Ырыуҙар — араларҙан, нәҫел-зат бүленештәренән торған.
Ҡәбиләләр таралып ултырыу һәм этник тарих барышында башҡорттарҙың төньяҡ-көнбайыш (байлар, балыҡсы, бүләр, гәрә, ғәйнә, дыуанай, ирәкте, йылан, йәлдәк, йәнәй, ҡаңлы, ҡаршын, ҡырғыҙ, таҙлар, танып, унлар, уран, ыуаныш, юрмый), төньяҡ-көнсығыш (бишул, бәҙрәк, бәкәтин, дыуан, көҙәй, ҡалмаҡ, ҡатай, ҡошсо, ҡумрыҡ, ҡыуаҡан, мырҙалар, өпәй, табын, терһәк, һалйот, һеңрән, һыҙғы, һырҙы, шуран, әйле), көньяҡ-көнсығыш (бөрйән, ҡыпсаҡ, тамъян, түңгәүер, үҫәргән, юрматы), көньяҡ-көнбайыш (мең) төп этнографик төркөмдәре барлыҡҡа килә.
Теле
Башҡорттарҙың күбеһе урыҫ телен, бер өлөшө мари телен, сыуаш телен, татар телен, удмурт телен һәм башҡалар телдәрҙе белә.
Ғаилә
Күп ҡатынлылыҡ башлыса мосолман руханиҙары һәм бай ҡатламға ҡараған башҡорттар араһында осраған. Бынан тыш, вафат булған ағаһының ҡатынына ҡустыһын өйләндереү (левират) ғәҙәти хәл булған. Совет осоронда күп ҡатынлылыҡ тыйыла, ләкин ғәмәлдә, бындай ғаиләләр рәсми теркәлмәһә лә, йәшәүен дауам итә. Хәҙерге заманда Рәсәй ҡанундарына ярашлы күп ҡатынлылыҡ тыйылған, ләкин мосолман дине йәмғиәттә ҙурыраҡ урын ала барған һайын, халыҡ араһында күп ҡатынлы ғаиләләргә ҡараш,төрлө сәбәптәр арҡаһында, ыңғай яҡҡа үҙгәрә бара.
Кузьмин Василий Фёдорович
Хәтер
Стәрлетамаҡ ҡалаһының «Ҡояш» биҫтәһендә Советтар Союзы Геройы Василий Федорович Кузьмин исемендәге урам бар.
Кесе Тагул
Кесе Тагул — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тагул йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Зара (Шмёльн)
Зара (Шмёльн) (Saara (bei Schmolln)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2999 кеше йәшәй. Майҙаны — 42,73 км2. Диңгеҙ кимәленән 189 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4603 һәм автомобиль коды — ABG.
Әлинжәҡала
Әлинжәҡала, Әлинжә-ҡала  , йәки Әлинжә ҡәлғәһе (Əlincə qalası), элек әрмәнсә Ернджак (Երնջակ) шулай уҡ Анарик исемен йөрөткән (әрмән теленән «яулап булмаҫлыҡ»)  —  ауылынан көнбайыштараҡ   <small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)   , Жүлфә (Әзербайжан) ҡалаһынан алыҫ түгел, Әлинжә йылғаһының уң ярында (Алинджачай), Әлинжә тауы түбәһендә урынлашҡан ҡәлғә . Ҡәлғә үҙ заманының иң ҡеүәтле оборона ҡоролмаларының береһе була.
Төҙөлөшө
1851 йылда, Иван Шопен ҡәлғә эсендә Ванк-Ернджака тип аталған яҡшы һаҡланған әрмән монастыры барлығын билдәләй, унда изге Григорийҙың һөйәктәре һаҡланған.
1936 йылда СССР фәндәр академияһы Әзербайжан филиалы экспедицияһы тарафынан Әлинжәҡаланың тикшерелгән ҡаялы түбәһендә бер нисә яһалма ҡоролма табылған, уларҙың ҡайһы берҙәре ҡаяларҙа уйып эшләнгән һыуһаҡлағыстар сифатында булған.
Станиславский Константин Сергеевич
Биографияһы
Өлкән ағаһы — театр режиссёры һәм либреттолар яҙыусы Владимир Сергеевич Алексеев. Һеңлеһе — Зинаида Сергеевна Соколова (Алексеева), РСФСР-ҙың атҡаҙанған артискаһы. Мәскәү ҡалаһы башлығы Н. А. Алексеев Константин Сергеевичтың ике туған ағаһы.
Крәҫтиән ҡыҙы Авдотья Назаровна Копылованан тыуған уның беренсе улын В. С. Сергеевты (1883—1941) Станиславскийҙың атаһы С. В. Алексеев уллыҡҡа ала. Шулай итеп, был балаға олатаһының исеме фамилия булып китә, атаһының исеме урынына ла олатаһының исемен ҡуллана, аҙаҡ ул Мәскәү дәүләт университеты профессоры, антик осор буйынса тарихсы булып китә. Ҡатыны — Мария Петровна Лилина (1866—1943; ире буйынса — Алексеева) — Мәскәү художество театры актрисаһы.
1886 йылда Константин Алексеевты Рус музыка йөмғиәтенең Мәскәү бүлексәһе һәм уның эргәһендә эшләп килгән консерватория дирекцияһы ағзаһы һәм казначейы итеп һайлайҙар. П. И. Чайковский, С. И. Танеев, С. М. Третьяковтар консерватория дирекцияһы буйынса уның иптәштәре була. Йырсы һәм педагог Ф. П. Комиссаржевский һәм рәссам Ф. Л. Соллогуб менән Алексеев Мәскәү Сәнғәт һәм Әҙәбиәт Йәмғиәте проектын (МОИиЛ) эшкәртә, был эшкә үҙенең шәхси финанстарын да тотона. Тап ошо ваҡытта үҙенең ысын фамилияһын йәшереү өсөн ул сәхнә өсөн Станиславский фамилияһын ала. Режиссёр А. Ф. Федотов менән осрашыу Йәмғиәт ойоштороуға этәргес бер көс була: Н. Гоголдең ул ҡуйған «Уйынсылар» спектаклендә Станиславский Ихаревты уйнай. Беренсе спектакль 1888 йылдың 8 (20) декабрендә ҡуйыла. МОИиЛ сәхнәһендә ун йыл эшләгәндә инде Станиславский танылған актёрға әйләнә, уның башҡарыуындағы байтаҡ ролдәр император сәхнәһендәге профессионалдарҙың иң яҡшы эштәре менән типә-тиң ҡуйыла: "Горькая судьбина"ла Ананий Яковлев (1888) һәм А. Писемскийҙың «Самоуправы» спектаклендә Платон Имшин; А. Островскийҙың "Бирнәһеҙ ҡыҙ"ында Паратов (1890); Л. Толстойҙың «Плодах просвещения»һында Звездинцев (1891). Йәмғиәт сәхнәһендә ҡуйылған тәүге режиссёр тәжрибәһе — П. Гнедичтың "Янған хаттар"ы спектакле (1889). 1885 һәм 1890 йылдарҙа юғары ҡуйылыш мәҙәниәте менән айырылып торған Мейнингенский театрының [./Станиславский,_Константин_Сергеевич#cite_note-klim-12 [12] ] Рәсәйҙә булып үткән гастролдәре театр йәмәғәтселегендә, шул иҫәптән Станиславскийҙа ла ҙур тәьҫораттар ҡалдыра. 1896 йылда Станиславский ҡуйған «Отелло» тураһында Н. Эфрос түбәндәгеләрҙе яҙа: «Мейнинген театры актёрҙары К. С. Станиславский хәтерендә юйылмаҫ эҙҙәр ҡалдырған, күрәһең. „Отелло“ — шул идеалдарға табан яһалған ҙур аҙым».
Лағыр урта мәктәбе
Лағыр урта мәктәбе (тулы атамаһы — Башҡортостан Республикаһы Салауат муниципаль районының Лағыр ауылы дөйөм урта белем биреү мәктәбе дөйөм белем биреү бюджет учреждениеһы) — Лағыр ауылында урынлашҡан дөйөм белем биреү учреждениеһы.
Кубань дәүләт университеты
Тарихы
2008 йылда 14 ноябрендә КубДУ-ның ректоры булып М. Б Астапов тора, ул элек Краснодар крайының мәғариф департаментын етәкләй
Кубань дәүләт университеты О. Дерипасканың «Ирекле эштәр» хәйриә фонды партнеры булып тора
Боголюбов Николай Иванович
Николай Иванович Боголюбов (1899—1980) — совет театры, кино һәм дубляж актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1945). Алты Сталин премияһы лауреаты (1941, 1942, 1946, 1947, 1949, 1950). 1950 йылдан ВКП (б) ағзаһы.
Трускавец курорты
XIX быуаттан башлап үҙенең шифалы сығанаҡтары һәм реабилитация үҙәктәре менән билдәле. 500-1000  урынлыҡ яҡынса 20 шифахана, поликлиника, һыу менән дауалау урындары водолечебница, бик күп ваҡ шәхси пансионаттар. Ҡаланы бер километр радиуслы, 7,4 км оҙонлоғондағы (үҙәктән йәйәү 15 минут) ҡулса автомобиль юлы уратып алған. Ҡала ситендә быуылған шишмәләрҙән яһалма өс һыу ятҡылығы булдырылған. Тау битләүҙәрендә — ҡатнаш урман (имән, бук, аҡ шыршы, шыршы (смерек) һ. б.)
Австрия һәм польша осоро
17 августа 1929 года освящён и открыт Музей естественных наук.
Боголюбов Николай Иванович
Вафаты
Николай Иванович 1980 йылдың 9 мартында вафат була. Мәскәүҙә Кунцево зыяратында күмелгән.
Трускавец курорты
Хәҙерге замана
С 1 января 2000 года функционирует Специальная экономическая зона (СЭЗ) туристско-рекреационного типа «Курортополис Трускавец», которая создана на период 20 лет в административно-территориальных границах города Трускавца. СЭЗ «Курортополис Трускавец» можно считать узкоспециализированной свободной экономической зоной, приоритетной целью которой являются содействие развитию санаторно-курортного хозяйства, медицины и здравоохранения.
Шифахана-курорт дауалауы
Трускавец — экологически чистая зона. В окрестностях располагаются земные (естественные самоизливающиеся) и подземные (выведенные на поверхность) минеральные воды с четырнадцатью источниками: «Нафтуся», «Юзя», «Мария», «София», «Бронислава» и другие; месторождение «горного воска» (озокерита) находится в четырёх километрах от курорта в городе Бориславе. Имеется трускавецкая соль «Барбара», которую добывают из высокоминерализованной рапы (соляного раствора).
Сушонок
Сушонок — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Орда йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Колосов Юрий Михайлович
Биографияһы
1959 йылда СССР Сит ил эштәре министрлығының Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтын (МГИМО) тамамлаған.. Ете йылдан һуң, 1966 йылдың 22 июнендә ошо уҡ уҡыу йортоноң халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһында профессор Александр Пирадов етәкселегендә «Критика реакционных международно-правовых концепций в области международного космического права» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм юридик фәндәр кандидаты була.
Асанғазы Оразҡул Асанғазы ҡыҙы
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
1988 йылдан — халыҡ депутаттарының Алғабаҫ район Советы башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана.
Боголюбов Николай Николаевич
Биографияһы
1963 йылдан СССР Фәндәр академияһының математика бүлеге секретары. 1965 йылдан Дубналағы Атом-ядро тикшеренеүҙәре Берләшкән институты директоры.
Воеводин Леонид Дмитриевич
Хеҙмәттәре
Леонид Воеводин совет һәм шулай уҡ совет власы бөтөрөлгәндән һуңғы осор ҡануниәте сиктәрендә шәхестең хоҡуҡи статусы тураһында бер нисә (йөҙҙән ашыу) хеҙмәттең авторы һәм авторҙашы булып тора. Ул, 1948 йылда БМО ҡабул иткән кеше хоҡуҡтары һәм азатлығы дөйөм декларацияһындағыкеүек, кешенең традицион хоҡуҡтарын һәм азатлығын нығытыу яҡлы була.
Ҡара тумыртҡа
Йәшәү рәүеше
Бейек ағаслы ҡуйы урманда йәшәй. Ағас бөжәктәре, ҡарағай һәм шыршы орлоҡтары менән туҡлана. Улаыраҡ ҡош, һирәк осрай. Ағас ҡыуыштарында оялай. 3—5 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә. Солоҡ һәм умарта хужалығы өсөн бер аҙ зыяны бар. thumb|right|Ҡара тумыртҡа эшкәрткән ағас thumb|300px|Ата ҡош себештәре менән
Ҡәбилә
Ҡәбилә башында бей торған, ул ҡарар ҡабул итерҙән алда халыҡ йыйыны (ҡоролтай, йыйын) һәм аҡһаҡалдар ҡоро менән кәңәшләшкән. Ҡәбилә эсендә һәм ҡәбилә араһында үҙ-ара айырым общиналар ер менән шул биләмә сиктәрендә файҙаланған. Беҙҙең эраның 2-се мең йыллығының тәүге яртыһында ҡайһы бер ҡәбиләләр башҡорт ырыуҙары берләшмәләренә тупланған. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң жалованный грамоталарҙа башҡорт ҡәбиләләренең аҫаба ерҙәргә хужа булыуы юридик яҡтан раҫланған. Борондан Урал буйы һәм Ағиҙел йылғаһының урта ағымы территорияһындағы урындағы фин-уғыр ҡәбиләләренең таралып ултырыу һәм күсеп килгән һинд-иран ҡәбиләләре, боронғо төрки ҡәбиләләр менән әүҙем аралашыу өлкәһе булған. IX—X быуаттарҙа Урал буйынса һәм Көньяҡ Уралға беҙҙең эраның 1-се мең йыллығында Һырдаръя тирәһендә һәм Арал буйында формалашҡан башҡорт ҡәбиләләре килеп ултыра. Уларҙың этник нигеҙен түрәни (элеккесә: ирәни) күсмә ҡәбиләләре менән тығыҙ бәйләнеш тотҡан монгол һәм төрки ҡәбиләләр тәшкил иткән.
Манон-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шаммас
Географик урынлашыуы
Оло Кинәл йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Тамъян ҡәбиләһе башҡорттарының ауылы. 1919 йылда Иҫке Мөкмин ауылы халҡы тарафынан нигеҙләнгән.
Әбжәдиә
Тарихы
Тарихи яҡтан ғәрәп алфавитының хәрефтәре финикия алфавитынан килеп сыҡҡан. Шул уҡ ваҡытта финикия алфавитына тап килмәгән 6 хәреф алфавиттың аҙағына урынлаштырылған.
Туғыҙлы
Туғыҙлы (Тугузлы) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл. 2008 йылдан Арыҫлан ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 507 кеше. Почта индексы — 452511, ОКАТО коды — 80236810007.
Тарихы
Ҡайһы бер аҫабаларҙың исеме: Абдулвәхит, Абдулмәжит Алдыяровтар, Абдулвәхит, Хисамет­дин, Санъяп, Тимербулат Фәйзуллиндар, Тимербай Байсланов, Фәхретдин Тимеров, Ғүмәр Мәмбәтов, Әлмөхәмәт Йәрмөхәмәтов, Ҡолмөхәмәт Шәфиев һәм башҡалар. 1815 һәм 1845 йылдарҙа Туғыҙлыға Туймазы ауылы башҡорттары Фәйзул­ла Мөстәҡимов һәм Ғабдуллин, Байслан ауылынан — ҡаҙаҡтар Бүтәбәҡ Бағымбәтов, уның улы Жулай Бүтәбәҡов күсерелгән.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
Туғыҙлы халҡы «Әлимбаев» крәҫтиән (фермер) хужалығында, «Аҡҡош» ЯСЙ-ендә хеҙмәт итә.
Тирә-яҡ мөхит
Урмандар:
Унарлы иҫәпләү системаһы
Билдәләмә
Мәҫәлән,йөҙ ҙә өс һаны унарлы иҫәпләү системаһында түбәндәге күренештә яҙыла:
Ураҡ (Ҡыйғы районы)
Ураҡ (Урак) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 37 кеше. Почта индексы — 452510, ОКАТО коды — 80236845005.
Унарлы иҫәпләү системаһы
Инктар Кипуһы
Үҙәк Андтарҙа (Перу, Боливия) дәүләт һәм йәмғиәт маҡсаттарында беҙҙең эраның I—II мең йыллыҡтарында киң ҡулланылған мәғлүмәттәр базаһының прообразы булып Инктарҙың, унарлы системаның һанлы яҙыуҙарынан, шулай уҡ кодлауҙың икеле системаһында һанлы булмаған яҙыуҙан торған кеүек, быуынлы яҙыуы — кипу тора. Кипула беренсел һәм өҫтәлмә асҡыстар, позицион һандар, төҫ менән кодлау һәм ҡабатланыусы мәғлүмәттәр сериялары барлыҡҡа килеү ҡулланыла. Кешелек тарихында Кипу беренсе тапҡыр бухгалтер иҫәбенең икеләтә яҙыу кеүек алып барыу ысулын ҡулланыу өсөн файҙаланыла.
Ғәрәфә көнө
Ғәрәфә тауында тороу
Ғәрәфәт тауының ҡайһы урынында доға ҡылһаң да ярай, әммә Мөхәммәт саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм үҙе Рәхмәт тауы ҡаялары өҫтөндә вәғәз һөйләгәне билдәле.
Кесе Сураз
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Худой Зубач
Худой Зубач — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Зубач йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Мик Джаггер
Биографияһы
Майкл Лондон иҡтисад һәм сәйәси фәндәр мәктәбенә (LSE) уҡый. Университет Майкл өсөн бер ниндәй ҙә ҡыҙыҡһыныу уятмай, уға тик йырлау ғына оҡшай. Тиҙҙән ул университеттан китә, сөнки Брайан Джонс һәм Кит Ричардс менән бергә ойошторған The Rolling Stones төркөмө популярлаша бара. Мик Джаггер Һәм Кит Ричардс уйын майҙансығында таныша. 1958 йылда Джаггер блюз «Little Boy Blue & The Blue Boys» төркөмөнөң ҡатнашыусыһы була. Кит сәнғәт мәктәбенә уҡырға инә, унда Миктың элекке дуҫы һәм «Little Boy Blue» буйынса коллегаһы Дик Тэйлор менән таныша. Майк менән Киттың сираттағы осрашыуы ваҡытында иптәштәре Киттың «Little Boy Blue & The Blue Boys» тыңлауҙарын үтергә тейеш тигән фекергә килә. 1961 йылда Майк Джаггер Мик Джаггер булып китә. Ул ваҡытта альт-саксофонда уйнаған Брайан Джонс «The Ramrods» тан китә һәм Лондонға күсә. Ул «Blues Incorporated» төркөмөндә гитарасы булып эшкә урынлаша, үҙенең төркөмөн булдырыу тураһында хыяллана, унда үҙенең дуҫын һәм коллегаһын, блюз пианисыһы Иэн Стюартты саҡырырға теләй. «Blues Inc.» төркөмөндә Чарли Уоттс та уйнай. Йыл аҙағында Брайан Джонс Мик Джаггер һәм Кит Ричардс менән таныша. Улар йыш ҡына бергә уйнай, шулай уҡ Дик Тэйлор һәм Иэн Стюартты труппаға билдәле ваҡытҡа саҡыра.
Пародиялар
АҠШ-та:
Рәсәйҙә:
Игенселәр (Ырымбур өлкәһе)
Географик урынлашыуы
Оло Кинәл йылғаһы буйында урынлашҡан.
Лесгафт исемендәге университет
Ғәмәлдәге
- Бергә-бер көрәш һәм олимпияныҡы булмаған спорт төрҙәре факультеты
Урман ултыртыу
Урман ултыртыу - урман булмаған ерҙәрҙә ағас ултыртып урмандарҙы яһалма үҫтереү.
Ултыртыу ысулдары
Ғәҙәттә ағастар элек үҫмәгән ерҙәрҙә, мәҫәлән, далаларҙа, ҡомло сүлдәрҙә йәки һаҙлыҡтарҙа ултыртыла. Урман ултыртыу ысулдарын һайлау иҡтисади мөмкинлек менән билдәләнә һәм тупраҡ һәм климат шарттарын иҫәбенә алып башҡарыла. Урман ултыртыуҙа төрлө сәсеү ысулдары ҡулланыла: бер-бер артлы теҙеп йәки айырым бер тәртипкә һалмайса һ ғына.б. Урман ултыртыуҙа орлоҡ (орлоҡтан үҫкән) һәм вегетатив (һабаҡтан, үҫентенән һ.б.) ултыртыу материалы ҡулланыла.
Йәшел тумыртҡа
Йәшәү рәүеше
Нигеҙҙә киң япраҡлы урмандарҙа, баҡсаларҙы, парктарҙа тереклек итә. Ҡатнаш һәм ылыҫлы урмандарҙа һирәк осрай. Ярым асыҡ ландашафтарға өҫтөнлөк бирә. Урман йырындарында, шулай уҡ һыубаҫар имәнлектәрҙә һәм ереклектәрҙә урынлаша. Йыш ҡына урман ситендә, һирәк ағаслыҡта, асыҡ киңлек менән аралашҡан урман утраусыҡтарында осрай. Оя ҡороу өсөн ҙур ҡырмыҫҡа иләүенең булыуы шарт, сөнки унда төйәкләнеүселәр ҡоштарҙың яратҡан аҙығы булып тора. Бик һаҡ, бигерәк тә оя ҡорған мәлдә.
Тәлбиә
Тәлбиә, ләббәйкә — хаж ҡылыусылар тарафынан ихрам хәленә ингәндә ҡат-ҡат ҡабатлана торған доға. Тәлбиә ғәрәп телендә әйтелә, тауыш көсәйткестәр аша ла яңғыратып торола. Сөнниҙәр ҙә, шиғыйҙар ҙа бер үк төрлө әйтә.
Цыпкин Леонид Борисович
Биографияһы
1957 йылда Л. Б Цыпкина ғаиләһе Мәскәүгә күсенә, һәм ул Полиомиелит һәм вируслы энцефалиттар институтына ғилми хеҙмәткәр булараҡ эшкә алына. Ғилми эштән һәм вакциналар етештереүҙән тыш, ул 1960-сы йылдар аҙағына тиклем ярты ставкаға ҡала дауаханаһында прозектор булып эшләй.
Ғаләм
Күп ғәләм теорияһы
Ҡайһы бер спекулятив теориялар буйынса, ғаләмебеҙ берҙән-бер фаза түгел, ләкин бергә күп ғаләм тип аталған бер-береһенән бәйһеҙ ғаләмдәрҙең берлеге. Был ҡараш ғаләмдең нәмә икәнен киңерәк билдәләнүен зарур ҡыла. Фәнни күп ғәләм теориялары альтернатив аң тороштары һәм симуляцияланған ысынбарлыҡ концепцияларҙан айырылып торһа ла, ҙурыраҡ ғәләм теорияһын яңы тип атап булмай; мәҫәлән, Париж ҡалаһының Этиен Темпиер атаҡайы 1277 йылда Хоҙай Тәғалә теләһә ҡәҙәр күп һанлы ғәләмдәр тыуҙыра алыуын белдерүе шул замандарда француз дин белгестәре алып барған тәрән дискуссияларҙың билдәле бер миҙгеле.
Гелиоцентрик система ( XVI быуаттың икенсе яртыһы)
XVI быуаттың беренсе яртыһы Николай Коперниктың донъяның гелиоцентрик системаһы барлыҡҡа килеүе менән билдәле. Ул үҙәккә ҡояшты ҡуя һәм ҡояш тирәләй планеталар әйләнешен, әйләнеү үҙәген, күсәрен билдәләй. Коперник ғәләмде сикле йондоҙҙарҙың хәрәкәтенән тора тип иҫәпләй. Ул йыһан сфераһы барлығына ышана.
2-Марыль-Кы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тальменка (Бердь ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ырыҫкүл
Географияһы
Ырыҫкүл тирәһендә Берҙәнеш, Ҡужагүл һәм Ҡыҙылташ күлдәре урынлашҡан.
Әй (йылға)
Этимология
В. Н. Татищевтың XVIII быуаттағы фаразлауына нигеҙләнеп урыҫ ғалимдары йылғаның исемен Ай менән бәйләй — «ай кеүек яҡты», «ай кеүек матур», «яҡты», «ай».
Күперҙәр
Әй йылғаһы аша күперҙәр Башҡортостандың Мәсетле районы Оло Ыҡтамаҡ һәм Дыуан-Мәсетле ауылдары янында, Дыуан районы Мәсәғүт ауылында һәм янында, Салауат районы Лаҡлы ауылында, Силәбе өлкәһенең Һатҡы районы Яңы Пристань ауылында, Ҡуҫа ҡалаһында тимер юлы һәм автомобиль, Златоуст ҡалаһы янында М5 федераль трассала, тағы икәү Веселовка ауылы янында төҙөлгән.
Кикабидзе Вахтанг Константинович
Биографияһы
1981 йылда Кикабидзе үҙ сценарийы буйынса дүрт новелланан торған «Будь здоров, дорогой!» (Гран-при Габрово-83) комедияһын төшөрә, ә 1985 йылда — «Мужчины и все остальные». 1984 йылда «ТАСС уполномочен заявить» фильмында төшә (СССР КГБ-һы премияһын ала).
1996 йылда Кикабидзе халыҡ-ара «Кто есть кто» энциклопедияһына индерелә.
Сәйәси позицияһы
2015 йылдың яҙында Вахтанг Кикабидзе Бөтә Украина туры сиктәрендә Киевта сығыш яһай. Ике сәғәтлек концертын ул «Небесная сотня»ға арнай.
Диалект
Бөтә халыҡ теленең айырым бер төбәк, социаль төркөм, профессия кешеләренә хас төрө. Территориаль һәм социаль диалекттар була. Уртак сифаттары менән берләшкән диалекттар йыйылмаларын ҙур диалекттар, ә кескенә диалекттарҙы һөйләштәр тип атарға мөмкин. Территориаль диалекттар ауаҙҙар төҙөлөшө яғынан, грамматик, һүҙ яҫалыш, лексик үҙенсәлектәре менән айырылалар. Әлеге айырмалар әллә ни ҙур түгел, һәм билдәле бер телдең төрлө диалекттарында һөйләшеүселәр бер-береһен аңлайҙар (мәҫәлән, төрки телдәр диалекттары). Башҡа осраҡтарҙа айырмалар шул тиклем ҙур, төрлө диалекттарҙа һөйләшеүселәр үҙ-ара ауырлыҡ менән аңлашалар, йәки бөтөнләй аңлаша алмыйҙар (мәҫәлән, немец йә иһә кытай телдәре диалекттары).
Бекташиҙар
Тарихы
Бикташиҙар — Хөрәсәндә тыуып үҫкән, легендаға ярашлы, етенсе шиғый имамы Муса Әл-Ҡазимдың нәҫеленән булған Хажи Бекташтың эшен дауам итеүселәр. Ғәҙәттә, ул 1248 һәм 1337 йылдар араһында йәшәгән һәм 1281 йылда Кесе Азияға, Рум солтанлығы (Конья солтанлығы) биләмәһенә, күсенгән тип иҫәпләнә. Шунда ул үҙенең исеме менән аталған тәриҡәткә нигеҙ һалған. Һуңғараҡҡы легенда буйынса, Хажи Бекташ Ғосман дәүләтенә нигеҙ һалыусы, йәш әмир Ғосман Ғазиға батшалыҡҡа фатиха акты яҙған.
Юрғамыш районы
Халҡы
Районда даими йәшәүсе халыҡ һаны кәмей: 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата, статистика мәғлүмәттәре буйынса, Юрғамыш районында 22741 кеше йәшәгән, 2008 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 23078 кеше тәшкил иткән, йәғни үткән бер йыл эсендә 337 кешегә кәмей, шуларҙан 59 кеше — халыҡтың тәбиғи кәмеүе һәм 278 кеше миграция иҫәбенә. Дөйөм халыҡ һанынан 11960 кеше (16 йәштән 18 йәшкә тиклемге граждандарҙы ла иҫәпкә алып) йәки 52,6%-ы хеҙмәткә яраҡлы граждан, 16 йәшкә тиклемге балалар — 4047 кеше йәки 17,8 %, пенсионерҙар — 6734 кеше йәки 29,6 %. 2008 йылда 338 кеше тыуған, был 2007 йыл кимәленән 39 кешегә күберәк, 2008 йылда 395 кеше вафат булған, был 2007 йыл кимәленән 16 кешегә күберәк. Үлемдең тыуымдан артыуы 2007 йылда 1,27 тапҡыр, 2008 йылда 1,17 тапҡыр кәмегән. Тәбиғи кәмеү 2007 йылда 80 кеше булһа, 2008 йылда — 57 кеше. Район үҙәге Юрғамышта 2008 йылда 115 бала тыуыуы теркәлгән, 106 кеше вафат булған, тәбиғи үҫеш коэффициенты 0,99 тәшкил итә.
Территориаль ҡоролошо
Ҡурған өлкәһенең 2018 йылдың 4 декабрендәге 154-се номерлы законы менән, бөтөрөлгән Малое Белое һәм Фадюшино ауыл Советтарының бөтә тораҡ пункттары 2018 йылдың 17 декабренән Кислянское ауыл Советы составына индерелә.
Әхмәтрәхимова Олеся Вәкил ҡыҙы
Биографияһы
Олеся Вәкил ҡыҙы Әхмәтрәхимова 1988 йылдың 5 мартында Башҡорт АССР-ы Дәүләкән районы Мәкәш ауылында тыуған. 2009 йылда Мәкәш ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбен, 2011 йылда Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетын тамамлай.
Мазепа Иван Степанович
Ғаиләһе
Иван Мазепаның әсәһе Марина Мокиевская Белоцерковщинала боронғо шляхта православие нәҫеленән булған. Улар Киев казак полкында етәксе вазифалар биләгән. Хәҙерге Рәсәй тикшеренеүсеһе Т. Г. Таирова-Яковлева үҙенең «Мазепа» монографияһында Маринаның атаһы һәм ағаһы Хмельницкийҙың старшинаһы булған һәм поляктар менән һуғышта — атаһы Чортков эргәһендә (1655), ә ағаһы Дрожи-полела (1655) һәләк булған. Ире үлгәндән һуң, Марина, сәсен ҡырҙырып, Мария исеме менән Киев-Печерский Вознесенский ҡатын-ҡыҙҙар монастыры башлығы (настоятельница) һәм Глуховский ҡатын-ҡыҙҙар монастыры игуменьяһы була.
Уҡыуы һәм Польша короле һарайындағы тормошо
Ләкин Величканың йылъяҙмаһы (шулай уҡ Костомаров унан өҙөмтә килтерә), «Мазепа король Ян-Казимир Украинаның һул яғына Глухов эргәһенә ғәскәр менән поход яһағандан һәм юлда Белая Церковь торағында туҡтағандан һуң, тимәк, 1663 йылдың аҙағында һарай хеҙмәтен ҡалдырған. Бында Мазепа батша ғәскәренән ситләшә һәм үҙенең имениеһында, Мазепинцы ауылында атаһы эргәһендә тороп ҡала».
Карьераһы
Батша ҡыҙы Софияның хаттары менән бергә, Мазепаның Дәүләт архивында һаҡланып ҡалған яҙмаһы ҡыҙыҡлы. Бында Мазепаның гетманға һайланыуында ярҙам иткәне өсөн кенәз Голицынға ришүәт түләгәнлеге күренә. Хәҙерге Украина тикшеренеүсеһе О. Ковалевская фекеренсә, ришүәт тураһындағы версия ысынбарлыҡҡа тап килмәй, сөнки Мазепа һайланыуға булышлыҡ иткәне өсөн бүләктәрен Голицынға һайланғандан һуң бер йыл үткәс ебәргән. Шуға ҡарамаҫтан, ришүәт биреү версияһы барлыҡҡа килеүе Мазепаның үҙенә бәйле. 1689 йылда, Софья менән Голицындың ваҡытлы хакимлығы ҡолағандан һуң, Мазепа батшаға үтенес ҡағыҙы (челобитная) биргән. «Ул батшаға, Леонтий Неплюев янауҙары менән ҡурҡытып, ваз кискән гетман Самойловичтың милегенән һәм үҙенең гетманлыҡ эш хаҡынан червонец һәм ефимкалар менән 11 000 һум, өс боттан ашыу көмөш һауыт-һаба, 5000 һумлыҡ зиннәтле әйберҙәр һәм сбруйы менән өс төрөк аты бирергә мәжбүр итеүе хаҡында еткерә».
Әхмәтрәхимова Олеся Вәкил ҡыҙы
Ғилми баҫмалары
27.Ахмадрахимова О. В. Почтительное отношение к повелителям водной стихии в произведениях устного народного творчества башкир / Традиционная культура: творчество, поведение, ритуал: тезисы докладов и сообщений Международного конгресса «Фольклор народов России и стран СНГ» (Санкт-Петербург, 12-16 ноября 2020 г.)/Российский институт истории искусств/Ред.-сост. Е. И. Возжаева. — СПб, 2020, 66 с. — С. 16.
34.Хәҙисә өләсәй әкиәттәре: башҡорт әкиәттәре: комплекслы күргәҙмә материал — Сказки бабушки Хадисы: башкирские сказки: комплексный демонстрационный материал /Г. Р. Абдуллина, О. В. Ахмадрахимова; художн. В. Г. Аменов. — на башкирск.и русск.яз. — Москва: Фонд сохранения и изучения родных языков народов Российской Федерации: Просвещение-Союз, 2021. — 64 с.: ил. — (Бабушкины сказки: Диалог культур).
Мазепа Иван Степанович
Төньяҡ һуғышының тәүге йылдары
1704 йылдың июлендә Мазепа фастовский полковнигы Семён Палийҙы Петрға хыянат итеүҙә һәм украин тормошо тәртибен казактарҙың ярлы-ябағайы һәм ҡара халҡы файҙаһына үҙгәртергә ынтылыуҙа ғәйепләй. Палий Мәскәүгә килтерелгән, унан Тубылға һөргөнгә ебәрелгән.
Карл XII һөжүме
«Гадячҡа күскәндә шведтарға йылы өйҙәрҙән һыуыҡҡа сығырға тура килгән. Йөҙҙән ашыу швед һалдаты ҡул-аяғын өшөтә, бер нисә тиҫтәһе һәләк була. Ярһыған Карл ғинуар башында үҙ ғәскәрҙәрен Веприкка ташлай. Көсөргәнешле оборонанан һуң, дары бөткәс, ҡала бирелә. Швеция армияһы ике меңгә яҡын кешене һәм бик күп офицерҙарын юғалта. Әсирлеккә алынған казактарҙы Мазепеға бирә, ул уларҙы соҡорға ултыртырға бойороҡ бирә һәм ас тота». Батша армияһы һалдаттары иһә, хәрби әсирҙәр кеүек, яҡшыраҡ мөғәмәлә иткән Карл ҡулында була. Хәйер, батшаның мәрхәмәте иректе аңлатмай. Әсирҙәр ғинуарҙан июнгә тиклем махсус лагерҙарҙа тотола һәм Полтава һуғышы алдынан ихтилал һөҙөмтәһендә рус армияһы ярҙамы менән азат ителә.
Гетман Мазепа сәйәсәтенең төп маҡсаттары
Ғүмеренең һуңында Мазепа поляк короле, шведтарҙың союздашы Станислав Лещинскийҙың Белая Рустә гетман вазифаһын алыуға ризалаша. Бына шулай, ул ваҡиғаларға туранан-тура йәлеп ителгән, Төньяҡ һуғышында ҡатнашыусы Густав Адлерфельд, Карл XII-нең камергеры Мазепа менән Станислав Лещинский араһындағы килешеүҙе һүрәтләй: Бөтә Украина, Северское, Киев, Чернигов һәм Смоленск кенәзлектәрен индереп, Польша хакимлығы аҫтында ҡалырға тейеш, бының өсөн Мазепа кенәз титулы менән бүләкләнә һәм, үҙ ерендә Курляндия герцогы эйә булған хоҡуҡтарға тиңләштерелеп, Витебск һәм Полоцк воеводаларын ала
Хайуандар
Көнкүрештә дүрт аяҡлы, һөйрәлеүсе һәм ер-һыу хайуандарына ҡараған йән эйәләрен күҙ алдына килтерәләр. Фәндә, һөт имәр хайуандарҙан башҡа, балыҡтар, ҡоштар, бөжәктәр, үрмәкселәр, моллюсктар, диңгеҙ йондоҙҙары, ҡарышлауыҡтар хайуандар батшалығына керә. Кеше лә хайуандар батшалығына керә, профессиональ биологтар «хайуандар һәм кеше» тигән термин ҡуллана. 500px|thumb|center|Хайуандар донъяһының шәжәрәһе Биология: Хайуандар: Урта мәктәптең 7—8-се кластары өсөн дәреслек / Б. Е. Быховский, Е. В. Козлова, А. С. Мончадский һ. б.; М. А. Козлов редакцияһында. — Яңынан эшләнгән 19-сы баҫманан тәржемә. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1990. — Һүрәттәре менән 268 бит. ISBN 5-295-00538-0 Башҡортсаға тәржемә. Мырҙаҡаев Ф. С., Мырҙаҡыева Д. Ғ., 1990
Хайуандар донъяһы һәм уның тәбиғәттәге әһәмиәте
Хайуандарҙың тәбиғәттәге әһәмиәте ғәйәт ҙур.
Семейҙар
Дин
Попһыҙлыҡ (беспоповщина) семейҙарҙың тотороҡло дин йүнәлеше булып ҡала. Поплыҡ (поповщина) башта беглопоповщина (Бөйөк Рәсәй сиркәүенән төрлө сәбәптәр арҡаһында ҡасҡан православ священниктарының раскольниктар араһында ғибәҙәт ҡылыуҙары) рәүешендә күҙ алдына килтерелә. Дини йолаларҙы һәм службаларҙы уставщиктар үткәрә. Мәйеттәрҙе домовиналарҙан соҡоп эшләнгән табуттарҙа ерләгәндәр.
Аш-һыу
Семейҙарҙаң аш һыуы күп итле булған. Ҡурылған һәм быҡтырылған ит — һарыҡ, сусҡа, һыйыр, ҡырағай кәзә һәм изюбрь ите. Ҡуян итен ашамағандар. Ураҙаларҙы бик теүәл, урынына еткереп үтәгәндәр. Йылына яҡынса 244 көн ураҙа тотҡандар. Сәйҙе бөтәһе лә эсмәгән; сәй урынына ҡайнатылған һыу, үлән йәки бадан төнәтмәһе эскәндәр. Тәмәке тартыу һәм хәмер эсеү тыйылған.
Галерея
Байкал аръяғы халыҡтарының этнография музейының семей экспонаттары комплексы. Улан-Удэ, Бүрәт Республикаһы.
Ағиҙел (йылға)
География
Кама йылғаһының һул яҡ ҡушылдығы. Урал тауы итәгенән башлана. Оҙонлоғо — 1430 км, бассейнының майҙаны — 141900 км2. Көмөштәй аҡ был йылға Ирәмәл тауы тирәһенән баш ала. Үрендә һаҙамыҡлы үҙәндәрҙән үтә, Тирлән ҡасабаһынан түбәндәрәк ҡырҡа тарая, иңкеүҙәре текәрә. Белорет, Бөрйән ерҙәренән Урал тауҙары, ҡаялар араһынан аға. Уң ҡушылдығы Нөгөштө юлдаш итеп китә биргәс, иркен туғайлыҡтарға барып сығыр ерҙәрҙә үҙәне яйлап киңәйә. Ҡариҙел ҡушылғандан һуң Ағиҙел тигеҙлектәрҙән йәйрәп аға, иркен туғайҙарҙа ағымында боролмалар, бөгөлдәр яһап, тармаҡланып та киткеләй. Күп урында уң яҡ яры ҡалҡыуыраҡ.
Йүкәлекүл (Ҡыйғы районы)
Географик урыны
Йүкәлекүл ауылы Әй йылғаһының уң ярында, район үҙәге Үрге Ҡыйғы ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа 21 километрҙа һәм тимер юл станцияһы Һилейәнән төньяҡ-көнбайышҡа 64 километрҙа урынлашҡан.
Тарихы
Йүкәлекүл ауылына Тырнаҡлы ырыуы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. 1764 йылда һәм 1780 йылдың 1 июнендә тырнаҡлылар менән ике килешеү нигеҙендә мишәрҙәр керҙәш итеп индерелә. Тәүге керҙәштәр — иптәштәре менән Морат Сәйетов, Арыҫланбәк Сәфәров һәм Абдулжәлил Хайсинов була.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
Әлеге көндә Йүкәлекүлдә мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Тирә-яҡ мөхит
Йылғалар:
Ялан-бесәнлектәр:
Чеца (Мезень ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Немец фәлсәфәһе
Мәғрифәтселек
Христиан Томазиус беренсе булып фәлсәфәүи хеҙмәттәрен немец телендә яҙа башлаған һәм шул  ваҡытта француз замандаштарына таянып, ысынбарлыҡта немец фәлсәфәүи терминологияһы нигеҙҙәрен булдырған. Әммә шул ваҡытта француз телендә яҙған һәм фәлсәфәнең терәген тәбиғи фәндәр методында табырға ынтылған Готфрид Вильһельм Лейбниц ҙур танылыу алған.
Немец идеализмы
Иммануил Канттың 1780-се һәм 1790-сы йылдарҙағы хеҙмәттәре идеализмының (немец классик фәлсәфәһе) нигеҙе булып торған. Уның фәлсәфәүи йүнәлеше  романтизм һәм Мәғрифәтселек дәүеренең революцион рухлы сәйәсмәндәре менән тығыҙ бәйләнгән.
Бәрзәх
Күҙәтеү
Ислам эсхатологияһында кеше йәненең дүрт стадияһы бар:
Солтанбаев Шәрифйән Дәүләтбай улы
Солтанбаев Шәрифйән Дәүләтбай улы (12 июнь 1924 йыл — 2001 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, III дәрәжә «Дан» ордены, «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙал кавалеры
Биографияһы
Шәрифйән Дәүләтбай улы 2001 йылда үлеп ҡала. Иҫке Собханғол ауылында ерләнгән.
Ғаилә
Ҡатыны Ғәфүрә менән 8 малай тәрбиәләп үҫтерәләр.
Ишбирҙин Тимерйәр Ғарифулла улы
Ғаиләһе
ейәнсәрҙәре — Зифа һәм Әминә.
Әҙәбиәт
Сәйғәфәров Ә. М. Тарих һәм кеше яҙмышы солғанышында Иһән ауылы. Өфө. 2019. Т. 350экз. — 300 б.
Арыҫлан (исем)
Билдәле шәхестәр
Арыҫлан Мөбәрәков — (Ҡотләхмәтов Арыҫлан Мөбәрәк улы; 15 декабрь 1908 йыл — 5 май 1977 йыл) — СССР-ҙың театр һәм кино актёры, режиссёр һәм драматург, йәмәғәт эшмәкәре. 1948 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы, 1941 йылдан —ВКП(б)/КПСС ағзаһы. СССР-ҙың халыҡ (1955), РСФСР-ҙың (1944) һәм БАССР-ҙың (1940) атҡаҙанған артисы. Башҡорт АССР-ының 1—5 саҡырылыш Юғары Советы депутаты. БАССР‑ҙың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1989, үлгәндән һуң). Ленин (1949), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1968) һәм «Почёт Билдәһе» (1944) ордендары кавалеры. Йәнбәков Арыҫлан Әсғәт улы — (3 август 1980 йыл — 21 сентябрь 2011 йыл) — башҡорт актёры, йырсы, режиссёр, телетапшырыуҙар алып барыусы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы.
Арыҫлан Ранғолов (? — 29 апрель 1775 йыл) — Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—1775) ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёв полковнигы.
Тартыш
Тартыш (Тартышево) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 0 кеше. Почта индексы — 452473, ОКАТО коды — 80213846005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Арыҫлан (исем)
Фамилиялар
Арыҫланов Роберт Мөтиғулла улы (8 апрель 1934 йыл — 12 август 2021 йыл) — комсомол, партия, дәүләт һәм мәғариф эшмәкәре. 1978—1990 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының мәғариф министры урынбаҫары. Халыҡтар Дуҫлығы (1986) һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1994)
Мачиль-Кы
Мачиль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Корыль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Марад
Ҡаланың атамаһы  Шумер батшалары исемлегендә осрамай, әммә ғибәҙәт гимндарында телгә алына. Нарам-Син батша хакимлыҡ иткән йылдарҙа  (б.э.т. 2254—2218) уның улы Липитили Марадта энси  була һәм  ҡаланы ҡурсалаған илаһ Лугаль-Марадҡа ғибәҙәтхана төҙөтә. Урҙың өсөнсө  династияһы замандарында (б.э.т. 2113—2005 йылдар) ҡала провинцияларҙың береһенең баш ҡалаһы була. Беҙҙең эраға тиклем XIX быуатта кескәй генә амори батшалығының баш ҡалаһы була. Беҙҙең эраға тиклем XVI—XII быуаттарҙа унда касситтар хакимлығы урынлаша.
Индонезия тарихы
Дәүләт берекмәләренең барлыҡҡа килеүе беҙҙең эраның I—III йөҙ йыллыҡтарында башлана. Урта быуаттарҙың иң эре дәүләттәренән Шривиджая (VII—XIII быуаттар) һәм Маджапахит (XIII—XVI быуаттар) билдәлелек ала, улар Малай архипелагының күп өлөшөн үҙ контролендә тота.
Иҫке Кескенәш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Һарытау затлы ҡыҙҙар институты
Һарытау Мария затлы ҡыҙҙар институты — Саратовский мариинский институт благородных девиц — Рәсәй империяһының һарытауҙағы ҡатын-ҡыҙҙар мәғариф учреждениеһы (затлы ҡыҙҙар институты).
Тарихы
1839 йылдың декабрендә Һарытау дворяндарының губерна съезында «дворянлыҡ иғәнәләре иҫәбенә етешһеҙ йәшәгән дворяндар балаларына белем һәм тәрбиә биреү өсөн» институт булдырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Ошо уҡ документта Бөйөк кенәзбикә Мария Николаевнағаяңы булдырылған белем биреү учреждениеһын үҙ ҡанаты аҫтына алыу үтенесе менән мөрәжәғәт тә беркетелә.
Институттың матди хәле
Институтта яҡшы уҡыған тәрбиәләнеүселәргә стипендиялар бирелә.
Институт сиркәүе
Институтта Мария Магдалина хөрмәтенә аталған йорт сиркәүе тәүҙә өсөнсө ҡаттағы махсус бүлмәлә урынлашҡан, әммә 1897 йылда йорт таш төкөтмә эшләнеп, шунда күсерелгән.