cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Зиминка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей йылғаһы  Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Кутейниково (Төньяҡ-Кавказ тимер юлы станцияһы)
Кутейниково — Ростов төбәгендә Төньяҡ-Кавказ тимер юлындағы тимер юлы станцияһы.
Станция Украинаны урап үткән һыҙыҡта урынлашҡан. Тимер юлы төҙөлөшө 2015 йылдың яҙында башлана. 2017 йылдың 20 сентябрендә йөк поездары йөрөй башлай.
Башта Кутейниково станцияһына тиклем ҡала яны поездарының йөрөүе планлаштырылмай. 2018 йылдың 28 ноябрендә, Украинала хәрби хәл индереүгә бәйле, быға тиклем Чертково станцияһына йөрөгән ҡала яны электропоездары Ростов-Главный һәм Лихая станцияһынан Кутейниково станцияһына күсерелә.
Әминев Салауат Хөрмәт улы
Биографияһы
1994 йылдан 2000 йылға тиклем Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтен етәкләй. Башҡортостан Республикаһы буйынса Рәсәй Федерацияһының налогтар һәм һалымдар министрының беренсе урынбаҫары (2001—2004). Налог хеҙмәтенең II рангы дәүләт советнигы (2000 ).
Яңы Николаевский (Күгәрсен районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
1777 йыл
1777 йыл — шаршамбы көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Мелькин йорто
Архитектура
Мелькин йорто юнылмаған түңәрәк ҡарағай бүрәнәләрҙән ҡырҡып эшләнгән, тыштан таҡта менән көпләнмәгән. Ул Т рәүешле комплекстан ғибәрәт. Йорттоң торлаҡ һәм хужалыҡ ҡоролмалары бер-береһе меннә тоташтырылған, һәр береһе үҙаллы ике япмалы ҡыйыҡлы. Торлаҡ һәм хужалыҡ өлөшө тамбур менән ҡушылып тора, тамбурға солан яғынан инеп йөрөгәндәр. Торлаҡ өлөшөнөң фасадтары декоратив элементтар менән тулыландырылған, тәҙрәләрҙең ҡашағалары, матур итеп барокко стилендә осланып торған, семәрләп-һырлап эшләнгән таҡталарҙан тора. Ҡашағаларҙың үҙәк өлөшөндә мәжүсилекте кәүҙәләндергән «Һаҡлаусы әсә» (берегиня) һыны тора.
Дресвянка (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вото-Мий
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ҡоро Сабула
Сухая Сабула — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сарала йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гамелан
1912 йылда донъя тирәләй сәйәхәт иткән ваҡытта рус шағиры К. Д. Бальмонт (1867—1942) Ява һәм Суматра утрауыҙарында оркестр тураһында «Гамеланг» тигән шығыр юлдарында яҙа: Гамеланг — как море — без начала, Гамеланг — как ветер — без конца. Стройная яванка танцевала, Не меняя бледного лица.
Борисов Константин Алексеевич
Биографияһы
1966 йылда Иваново энергетика институтын тамамлаған.
Ғаиләһе
Өйләнгән, ғаиләһендә бер ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Налтар күлдәре
Был һыу ятҡылыҡтарын ҡарау өсөн иң яҡшы ваҡыт — майҙан алып октябргә тиклем. Налтар үҙәнендә көслө ҡар яуыу арҡаһында ҡышҡыһын машинала күлгә барып етеү мөмкин булмай тиерлек
Тазовка (Таз ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Нур (исем)
Нур— башҡорт ир-ат исеме, шулай уҡ төрки телле халыҡтарҙа ла киң таралған.
Билдәле кешеләр
Дауытов Нур Әсғәт улы (5 ғинуар 1956 йыл) — композитор, йәмәғәтсе. 1982 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының музыкаль етәксеһе, 1987 йылдан Өфө сәнғәт училищеһы, бер үк ваҡытта 2000—2006 йылдарҙа хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты, 2006 йылдан М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы. 2009 йылдан Башҡортостандың Музыкаль йәмғиәт идараһы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының (1993) һәм Рәсәй Федерацияһының (2007) атҡаҙанған сәнғәт әшмәкәре. Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы (1990), Фәтих Кәрим исемендәге (2006) һәм Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2014) лауреаты.
Еркеев Нур Төхвәтша улы (192 йыл — 2007 йыл) — педагог, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы.
Кинотеатрҙар исеме
Өфө «Нур» татар дәүләт театры — Өфө ҡалаһында эшләгән татар театры.
«Нур» кинотеатры — Таганрогтың иң боронғо кинотеатры.
Кизиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Уръя
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Уплисцихе (мәмерйә ҡала)
Тикшереүҙәр тарихы
Уплисцихе урта быуаттар грузин тарихсылары хеҙмәттәрендә күп тапҡырҙар телгә алынған, шулай итеп, боронғо ҡаланы тарих бер ваҡытта ла онотмаған. Мәҫәлән, XVIII быуат тарихсыһы һәм географы Вахушти Багратиони нимә ти: "Уплисцихе монголдар баҫҡынсылығына тиклем үк ҡала булған, әммә … әммә әлеге көндә емерек хәлдә. Бында ғәҙәти булмаған, ҡаяны соҡоп эшләнгән ҡоролмалар бар, ҙур залдар ҙа шулай уҡ ҡаяға соҡоп эшләнгән, Кура йылғаһына тиклем алып сыҡҡан ҙур туннель булған. Көнбайышта — аҫылынып торған ҡаяла хәҙерге көндә инерлек булмаған мәмерйәләр. Мәмерйәләрҙән уҡ һәм һөңгөләр менән ҡоралланған яугирҙар, һыбайлылар походҡа сыҡҡаны күҙ алдына баҫа, һәм был күрәҙәселек менән бәйле тип һаналған ер Уплисцихе тип атала."
Иң боронғо осор
Археологик мәғлүмәттәргә ярашлы, б. э. т. II—I меңйыллыҡтар башында Уплисцихе дини культ үҙәге булып киткән. Уплисцихеҙа һәм уның тирә-яғында алып барылған ҡаҙыныу эштәре һөҙөмтәһенедә ғалимдар ваҡиғалар үҫешен шулай фаразлай. Кеше бронза осоронда был төбәктең уңдырышлы ерҙәрен үҙләштергәндән һуң, был урындағы культ үҙәге Уплисцихеҙан өс километрға көнбайышта Катланисхеви ҡалҡыулығында урынлашҡан. Был ҡалҡыулыҡта бер нисә быуат дауамында бронза осоро торағы йәшәгән. Б. э. т. II һәм I меңйыллыҡтар сигендә Катланисхевиҙа ҙур янғын сыҡҡан, бынан һуң тимер быуат башланған дәүерҙә мәжүсилек культ үҙәге унан Уплисцихеға күскән. Кеше үҙ торағы өсөн тап ҡая йәки ҡалҡыулыҡты һайлай икән, был тәбиғи, сөнки, бер яҡтан, ҡаялар һәм тауҙар элек-электән ҡөҙрәт һәм мәңгелек билдәһе, ә икенсе яҡтан, текә ҡая битләүҙәре е тәбиғи нығытма булып та тора.
Эллинистик осор
Ҡаланың үҫешенә уның Европа һәм Яҡын Көнсығышты тоташтырыусы Ҡара диңгеҙ һәм Каспий диңгеҙҙәре араһында ятҡан сауҙа юлында урынлашыуы ла өҫтәлмә булышлыҡ иткән. Ҡайһы бер танылған баҫмаларҙың Уплисцихе Бөйөк ебәк юлында урынлашҡан тип тылҡыуы географик һәм хронологик дәлилдәр менән тап килмәй. Иң уңайлыһы — «сауҙа юлында» тип кенә сикләнеүҙә.
Ҡаланың эллинистик осорҙағы ҡоролошо
Был осорҙағы Уплисцихе архитектураһы ҡая биналарға бай, һәм был күренеш Грузияға ғына түгел, хатта кавказ аръяғы төбәгенә лә хас булмаған. Төҙөүселәр ҡая ҡатламында традицион таш йә ағас архитектураһына хас һыҙаттарҙы ҡабатларға ынтылған. Ҡаяла соҡоп яһалған күп биналар ағас һәм таш тәр, колонналар һ. б. архитектура элементтарына биҙәлгән. Был йәһәттән Уплисцихе эллинистик осорҙа һалынған набатей батшалығы Петраға ла, һәм ҡайһы бер Пафлагония төҙөлмәләренә лә оҡшаған. Парфия архитектураһы йоғонтоһо ла тойомлана.
Ҡаланың иртә урта быуат осорондағы ҡоролошо
Урта быуат осоро ҡалаһын төҙөгәндә, эллинистик осор Уплисцихеның культ ҡоролмалары файҙаланылған. Уларҙың ҡайһы берҙәре һарай биналары итеп үҙгәртеп ҡоролған, ә күбеһе хужалыҡ ғәмәлдәрендә файҙаланылған. Урта быуаттар ҡалаһы (элгәрге осорҙоң культ Уплисцихеһынан айырмалы) тораҡ һәм хужалыҡ төҙөлмәләре булған ғәҙәти типик ҡала-ҡәлғә булған. Шулай итеп, элекке мәжүси ҡорамдар икмәк бешереү урындарына, тимерлектәргә, келәт һәм торлаҡ йорттарына әүерелгән. Был осор урта быуат ҡалаһы буталсыҡ урынлашҡан, күп кенә үткәүелдәр нигеҙһеҙ ябылған. Тәүге христиан ҡорамдары кеүек үк, урта быуат осоро архитектура ҡоролмалары ла элеккеләренә ҡарағанда әллә ни ныҡ йә оҙон ғүмерле булмаған. Уларҙы ҡорғанда урта быуат оҫталарының төп шунда булған: оҫталар төҙөгән Уплисцихе ҡая ҡомташы күп кимәлле конструкцияларҙы күтәрә алмаған. Бынан тыш, урта быуаттарҙа эллинистик осорҙағы ҡоролмаларға ныҡлыҡ өҫтәгән кеүек ҡаяны ентекле абразив эшкәртеү инде ҡулланылмаған.
Уплисцихе хәҙерге заманда
XX быуаттың илленсе йылдарынан Уплисцихе туристик үҙәккә әйләнгән. 1957 йылдан археологик экспедициялар ҡаласыҡты таҙартыу һәм өйрәнеү эштәрен алып барғандан башлап, ҡомартҡының туристик баһаһы артҡан: күп кенә боронғо биналар инерлек хәлгә килгән. Ҡаланың 700 ҡоролмаһының 150-гә яҡыны хәҙерге көнгә тиклем һаҡланған. Һаҡланып ҡалған ҡоролмалар туристарға асыҡ.
Агата Кристи
Компьютер уйындары
I-Play компанияһы эшкәркән казуаль уйындар:
Адам Смит
Биографияһы
1748 йылда Смит Эдинбург  университетында  лекциялар уҡый башлай, ул лорд Кэймс (Генри Хьюм) яҡлауы аҫтында була. Улар Адамдың Эдинбург ҡалаһына сәфәрҙәренең береһендә таныша. Тәүҙә ул инглиз әҙәбиәте буйынса лекциялар уҡый, һуңыраҡ — тәбиғи хоҡуҡ буйынса (уға юриспруденция, сәйәси ғилемдәр, социология һәм иҡтисад инә). Нәҡ ошо университет студенттары өсөн лекциялар әҙерләү   Адам Смиттың иҡтисад мәсьәләләре буйынса ҡараштарын формалаштырыуға этәргес бирә. Иҡтисади либерализм тураһындағы фекерҙәрен ул сама менән 1750—1751 йылдарҙа әйтә.
Глазгола ул, Дэвид Юмдан башҡа,  Джозеф Блэк (химия өлкәһендә пионер), Джеймс Уатт (пар двигателен уйлап тапҡан),  (рәссам һәм нәшерсе, тәүге Британ дизайн академияһын нигеҙләгән), шулай уҡ колониаль сауҙаны йылдам үҫтергән (1707 йылда Шотландияның Англия менән берләшеүенән һуң) эшҡыарҙар менән таныш була. Эшҡыуарҙар менән аралашыу уға  «Халыҡтар байлығы»н яҙыуға материал бирә.
Смит фекерҙәренең үҫеше тураһында мәғлүмәт сығанағы булып Смит лекцияларының яҡынса  1762-63 йылдарҙа студенттарының береһенең яҙмалары хеҙмәт итә, уларҙы  иҡтисадсы  тапҡан. Лекцияларға ярашлы, Смиттың әхлаҡи фәлсәфә курсы ул заманда нығыраҡ  социология һәм политик экономия курсы булып торған;  материалистик фекерҙәр, шулай уҡ һуңынан  «Халыҡтар байлығы»нда үҫтерелгән фекерҙәрҙең башланғысы әйтелә. Башҡа сығанаҡтарға 1930-сы йылдарҙа табылған  «Байлыҡтар»ҙың 1930-сы йылдарҙа табылған  ҡараламалары инә; улар 1763 йылға ҡарай. Был ҡараламаларҙа хеҙмәт бүленешенең роле тураһындағы фекерҙәр, етештереү һәм етештереүгә ҡарамаған хеҙмәт тураһында төшөнсәләр һәм башҡалар бар; меркантилизм тәнҡитләнә һәм Laissez-faireға нигеҙләмә бирелә.
Смиттың «Тәбиғәт һәм халыҡтарҙың байлығы сәбәптәре тураһында тикшеренеүҙәр» китабы 1776 йылда баҫылып сыға. Смит был китабы менән бөтә донъяла билдәлелек ала. Китапта тулы иҡтисади иректә иҡтисадтың нисек үҫеү мөмкинлеге анализлана һәм быға ҡаршылыҡ тыуҙырған бөтә сәбәптәр фашлана. Китапта laissez-faire концепцияһы  (иҡтисади үҫеш ирке принцибы) нигеҙләнә,  индивидуаль эгоизмдың социальфайҙалы роле күрһәтелә,  етештереүсәнлекте һәм милли муллыҡты үҫтереү өсөн хеҙмәт бүленешенең һәм  баҙар киңлегенең айырыуса ҙур әһәмиәте  билдәләнә. «Халыҡтар байлығы» иҡтисадты ирекле эшҡыуарлыҡ доктринаһына нигеҙләнгән фән булараҡ аса.
Илдәгизиҙәр
Тарихы
100 йылдан һуң, сәлжүк дәүләте көсһөҙләнә төшкәс, унда ҡыпсаҡ гүләме Шәмседдин Илдәгиз күтәрелә, ул 1136 йылда иҡта (биләмә) сифатында Арранды ҡабул итеп ала, шунан Әзербайжан провинцияһына эйә була һәм мираҫ итеп тапшырыла торған атабәк титулына эйә булып, көсөн юғалтҡан сәлжүк солтандарының бағыусыһына, тарҡала башлаған сәлжүк империяһы ҡалдыҡтарының хужаһына әүерелә; уның улы Ҡыҙыл Арыҫлан 1191 йылда хатта сәлжүктәрҙән солтан титулын да тартып ала. Көнбайыш Иранға хужа булған атабәктәр был ваҡытта Көнбайыш Иран хакимдары булған хәрәземшаһтар менән бәрелешә; 1225 йылда атабәктәр һуңғы хәрәземшаһ Жәләлетдин тарафынан тар-мар ителә.
Ғәлиев Радик Гәрәй улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге стоматолог-ортопедтарҙың һөнәри әҙерлек алымдарын камиллаштырыуға арналған. Ғәлиев “ИСТОК” интеграциялы стоматологик өйрәтеү комплексын, ауырыуҙарҙы диагностикалау һәм ортопедик дауалау алгоритмдарын эшләй һәм дауалау практикаһына индерә.
180 эш, шул иҫәптән 9 монография, 14 патент һәм уйлап табыуҙарға авторлыҡ таныҡлығы, файҙалы моделдәр һәм мәғлүмәт базалары баҫылған.
Оулу
Бөйөк Финляндия Кенәзлеге
1822 йылда Оулу ҡалаһында ҙур янғын була, ундағы 395 йорттоң 330-ы янып юҡҡа сыҡҡан.
Салариҙар
Салариҙар (Salarilər) — Әзербайжан тарихында дәүләт.
Яңы Петровка (Күгәрсен районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Пашкевич Алоиза Степановна
Биографияһы
Кайрис Степонасҡа — 1918 йылда иғлан ителгән Литва республикаһының буласаҡ вице-премьерына кейәүгә сыға. Совет әҙәбиәтендә никахты фиктив тип атайҙар, сөнки Кайрис коммунистарға ҡаршы була. Кайрис былай тип хәтерләй: «Цетканы социализм теорияһы нигеҙҙәре әҙ ҡыҙыҡһындырҙы. Шулай ҙа социализмдың әхлаҡи асылын үҙ итте… уны һәр ваҡыт ҡайғы күберәк булған, „бәләкәй“ кешене нығыраҡ кәмһеткән, рәнйеткән урын тартып торҙо». Поляк әҙәбиәте классигы Элизия Ожешко, Чурленис, Литва шағиры Ионас Билюнас, украин слависы Илларион Свентицкий, беренсе поляк футуристарының береһе Ежи Янковский менән аралаша. Эмиграцияла Алоиза Пашкевич ике университетта — Краковта һәм Львовта уҡый, унда философияны, филологияны һәм тарихты өйрәнә. Финляндияға, Швецияға, Италияға сәйәхәт ҡыла. Финляндияға сәфәре барышында саамдарҙың милли хәрәкәте лидеры Эльза Реберг менән таныша. Львов университетында шағирә хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. Кейәүгә сығып һәм фамилияһын алмаштырып, эмиграциянан ҡайта, Игнат Буйницкий театры артисы була, «Лучынка» йәштәр журналын мөхәррирләй. Беренсе донъя һуғышы башланғас Вилен хәрби госпиталенең тифоз барагында шәфҡәт туташы булып эшләй башлай. 1916 йылда атаһын ерләргә барғанда үҙе тиф йоҡтора һәм вафат була. Тыуған ауылында Старые Дворы зыяратында ерләнгән.
Экштейн Эмма
Биографияһы
Либераль йәһүд ғаиләһендә үҫә. Атаһы, химик Һәм уйлап табыусы Альберт Экштейн (Albert Eckstein, 18241881) иртә вафат булғандан һуң, уның әсәһе Амалия Экштейн (Amalie Eckstein, 1836—1921) үҙе ойошторған ҡағыҙ фабрикаһы менән идара итә. Эмманың биш апаһы һәм дүрт ағаһы була, ике ағаһы бала сағында вафат була. Уның һеңлеһе Тереза, шулай уҡ ағалары Густав һәм Фридрих (Friedrich Eckstein) билдәле булалар. Экштейн ғаиләһе Фрейдтар ғаиләһе менән дуҫ була, улар бергәләп ҡайһы бер байрамдар үткәрә. 1905 йылдан Эмма әсәһе, иртә тол ҡалған һеңлеһе Тереза һәм ағаһы Густав менән ғаилә хужалығында шөғөлләнә.
Дели
Дели — төрлө мәҙәниәтте үҙ эсенә алған күп милләтле ҡала. Һиндостанда йәшәүсе төрлө халыҡтар ҡала иҡтисады нда төрлө рол уйнай.
Этимология
Ҡала атамаһы «Дели» һүҙе фарсы һүҙҙәре Дахлиз (دہلیز;башҡортса тәржемәһе: «тупһа» йәки «сик») алынған тип һанала. Башҡа фараздар буйынса — король Морьян, Дхайлла Раджи исеменә бәйле. Дели кешеләрен делиец тип йөрөтәләр. Шулай уҡ, ҡаланың атамаһын Диллиуоалей ойошмаһы исеме менән (دلی والے) дә бәйләйҙәр. Бындай берләшмәләр тирә-яҡ ауылдарҙа һәм пакистан ҡалаларында һаҡланған.
Урынлашыуы һәм физик географияһы
Джамна үҙәнендәге аллювиаль тупраҡ бик уңдырышлы һәм ауыл хужалығы өсөн яраҡлы, әммә уларҙы һыу баҫыу ихтималлығы бар.
Тарихы
Дели тураһында дөрөҫ мәғлүмәттәр VIII—IX быуаттарға ҡарай: 736 йылда раджпут Томар династияһының һуғышсан хакимдары Аравалль армыттарының көньяғында Лал-Котҡәлғәһенә нигеҙ һала.
1325 йылда Гийяс уд-Дин нығытмалы Туглакабад ҡалаһын төҙөй. Шул ваҡыттан Дели Һиндостандың иң эре сауҙа, һөнәрселек һәм мәҙәни үҙәгенә әйләнә. Әммә 1398 йылда Тимур яуы һөҙөмтәһендә ҡала талана һәм яндырыла.
Дели ҡалаһының бөйөклөгөн яңынан ҡайтарыусы булып император Шаһ-Йыһан (1627—1658 йылда) тора. Уның фарманы буйынса, xvii быуат урталарында Иҫке ҡәлғәнән төньяҡтараҡ, Джамна ярында Ҡыҙыл форт (Лал-Кила) ҡ!лғ!һе төҙөлә., Уның ҡаршыһында ун йыл эсендә яңы ҡала үҫеп сыға. Император Шаһ-Йыһан хөрмәтенә ҡалаға Шахджаханабад атамаһы бирелә. Ул хәҙерге Иҫке Дели үҙәге булып тора. 1739 йылда Дели ҡалаһын Надир-Шаһ етәкселегендә иран ғәскәрҙәре баҫып ала һәм талай. Моголдар империяһы тарҡала.
Милли баш ҡала төбәге (регионы)
Дели баш ҡала милли биләмәһе хөкүмәте һәм Һиндостан хөкүмәте Нью-Делила урынлашҡан. .
Сәйәсәт
Әммә 1999 йылда түбәнге палатаға (Сабха Лок) федераль һайлауҙарҙа еңеп Бхаратия Парти Джанат, бөтә ете урынды ла ала.
Демография
2011 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Дели халҡы тәшкил итә.
2001 йылдағы халыҡ иҫәбе буйынса, тел буйынса бүленеше:һинд (81 %), панджаби (7,1 %), урду (6,3 %), бенгал (1,5 %), тальк (0,67 %), малая (0,66 %), майтхиль (0,62 %), гуджарать (0,33 %), синдхи (0,31 %), ория (0,21 %), телугу (0,20 %).
Әммә тел белгестәре таныһа ла, рәсми власть тарафынан танылмаған ҡайһы бер киң таралған телдәр йәки диалекттар бар: харьянви, бходжпури, бихарь, раджастхань (тел йөрөтөүселәр һаны әҙәйә барыу тәртибендә). Һиндостандың бойондороҡһоҙлоҡ яулап алып 60 йыл йәшәү дәүеренеңдә Дели агломерацияһы халҡы яҡынса 10 тапҡырға артып, 2 миллиондан 20 млн-ға тиклемгә етә. Төп сәбәп —миграция. Ҡалала ауыл еренә ҡарағанда эш табыуы еңелерәк. Халыҡ эш эҙләп күскән.
Коммуналь хеҙмәттәр һәм бәйләнеш
Аэропортта өс осоу-ултырыу һыҙаты, ике терминал бар (эске һәм халыҡ-ара рейстарҙы өсөн). 2010 йылда өсөнсө терминал асыла.
Мәҙәниәт
Сафдарджунг кәшәнәһен уратып алған баҡсалар Могол парк сәнғәтенең өлгөһө булып тора.
Республика көнөндә илдең ҡеүәтен, мәҙәни байлығын тамаша итеп ҙур хәрби һәм мәҙәни парад үткәрелә. Быуаттар дауамында Дели күп ҡырлы ҡатмарлы мәҙәниәте менән билдәле. Был Ки Фул Саир Валон фестивалендә бигерәк тә ныҡ сағылыш таба. Ул йыл һайын сентябрь айында уҙғарыла.
Ҡалала дини Фестивалдәр, улар араһында Дивали (индуистар «фестивале ут») фестивале ҙур ҡолас менән үтә. Шулай уҡ, Махавира-Джаянта (джайнин, Махавираның тыуған көнө), Гуру-Нанак-Джаянта (сикх, Гуру-Нанактың тыуған көнө), Дурга-пуджа (индуистар, бенгаль, Дургеға ғибәҙәт), Холи (индуистар, "яҙ фестивале "), Лохр (индуистар, «уңыш фестивале»), Махов-Шиваратри (индуистар, «Шива төнө»), Васант-панчами (индуистар, Сарасватиға ғибәҙәт), Ураҙа-байрам (мосолмандар, «Ғәйдүл-Фитр») һәм Весак, йәки Будда-Джаянти (буддистар, Будданың тыуған көн). байрамдарын әйтергә мөмкин.
Мәғәриф
Һиндостандың күпселек штаттарындағы кеүек күпселеге кеүек үк, Дели ҡалаһында ла мәғәриф башланғыс (7-11 йәшлектәр), аралыҡ (12-15 йыл) һәм урта (16-18 йәштән) белемгә бүленә.
Шул уҡ йылда Дели хөкүмәте мәғарифкә биләмәнең эске тулайым продуктынан (ВВП) 1,58 % һәм 1,95 % араһында килемен бүлгән.
Киң мәғлүмәт саралары
2006 йылдан FM-диапазонлы станцияның даими аудиторияһы булһа ла, Дели радиоһы халыҡта бик ҡыҙыҡһыныу күрһәтеп бармай. .
Ҡалала бер нисә шәхси һәм дәүләт радиостанцияһы эшләй. Улар араһында донъялағы иң ҙур радиокомпания All Radio India (AIR) 10 телдә 6 радиоканал тапшырыуҙар алып бара.
Ҡалала башҡа популяр радиостанциялар: «Tak Aaj», «Radio City» (91,1 МГц), «Big FM» (92,7 МГц), «Red FM» (93,5 МГц), «Radio One» (94,3 МГц), «Hit FM» (95 МГц), «Radio Apna», «Radio Mirchi» (98,3 МГц), «Rainbow FM» (102,4 МГц), «Fever FM» (104 МГц), «Meow FM» (104,8 МГц), «Gold FM» (106,4 МГц).
Мәзин
Мәзин бурыстары
Мәзин көслө, әммә яғымлы тауышҡа эйә булырға тейеш була. Улар аҙанды үҙенсәлекле көйлө итеп йырлайҙар. Йырлау һәләтенә эйә булған балаларҙы аҙан һүҙҙәрен көйлө әйтергә өйрәткәндәр. Мәзиндең функциялары мираҫ буйынса күсеүе мөмкин. Ҡайһы берҙә мәзин итеп һуҡыр малайҙарҙы тәғәйенләйҙәр, улар манараға күтәрелеп, халыҡтың ихаталарында һәм йорттарында нимә барғанын, атап әйткәндә, ҡатын-ҡыҙҙарҙы күрмәй. Ислам дине белгестәренең күпселеге фекеренсә, әгәр мохтажлыҡ кисерһә, мәзин үҙ эше өсөн матди бүләк ала ала.
Әйүпов Вадим Рәмил улы
Әйүпов Вадим Рәмил улы (13 октябрь 1974 йыл) — спортсы, тренер. 1995—2005 йылдарҙа фехтование буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. 2006—2009 йылдарҙа рапира менән фехтование буйынса Рәсәй үҫмер спортсылар йыйылма командаһының өлкән тренеры. СССР-ҙың спорт мастеры (1990), Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2001). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1996).
Һөҙөмтәләре
Бөтә донъя йәйге Универсиадаһы чемпионы (1995),
Европа чемпиондары Кубогын яулаусы (1998),
1785 йыл
1785 йыл — шәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Колесов Сергей Викторович
Биографияһы
2011 йылда Органик химия институтының штатлы хеҙмәткәре була, унда Стереорегуляр полимерҙар лабораторияһын  етәкләй. Рәсәй Фәндәр академияһының Урал фәнни үҙәге Органик химия институтының һәм Башҡорт дәүләт университетының диссертация советтары ағзаһы булып тора.
Диярбаҡыр
Тарихы
Б. э. т. яҡынса 1100 йылда Тиглатпалассар I батшалыҡ итә башлаған заманда, Мушка (Изге Яҙма (Тәүрат) буйынса, Мешех) күтәргән фетнәлә ҡатнашҡан Кадмуху ғәйепле һаналған. Ул Британия музейында бөгөнгө көндә һаҡланған балсыҡ призмалағы һүрәттә еңеүе менән маҡтанған Ассирия батшаһының аяуһыҙ баҫтырыуы менән тамамланған:
1847 йылдың 14 декабрендә, курд юлбашсыһы Бедрхан бей ихтилалы баҫтырылғандан һуң, Диярбакир «Курдистан провинцияһы» үҙәге булған. Әммә провинция территорияһында башлыса әрмәндәр йәшәгән. Диярбакирҙа 7 әрмән мәктәбе булған. 1864 йылда Курдистан провинцияһы Диярбакир виләйәте тип үҙгәртелгән. XIX—XX быуаттарҙа ғосман властары Диярбакир төрмәләренә йыш ҡына болгар һәм македон милли-азатлыҡ хәрәкәте (шул иҫәптән 300 ашыу ВМОРО ағзаһы) эшмәкәрҙәрен япҡан. .
Халҡы
1915 йылғы фажиғәле ваҡиғаларға тиклем ҡаланың күпселек халҡын әрмәндәр тәшкил иткән. 1878 йылда Берлин конгресында баҫылған Константинополь патриархаты йәниҫәбе буйынса, Диярбакирҙа һәм уға яҡын ауылдарҙа 362 300 кеше йәшәгән, шуларҙан :
Архитектура ҡомартҡылары
Уҙғарылған археологик ҡаҙыныу эштәре был зонала б. э. т. VII быуатта меңәр йылдар дауамында йәшәп килгән цивилизация булыуы фактын раҫлай. Замандаштарға бары Констанций II ҡушыуы буйынса IV быуатта базальт тёсанных таштарҙан төҙөлгән ҡала диуарҙары ғына килеп еткән. Юғарынан, күктән ҡарағанда, улар балыҡҡа оҡшаш. Был беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән берҙән-бер әһәмиәтле урта быуат бинаһы. Урамдарҙың мөйөштәре түңәрәкләнгән дүртмөйөш формаһында ҡоролған. Төньяҡ-көньяҡ йүнәлештә уларҙың оҙонлоғо 1300 метрға етһә, көнсығыш-көнбайыш йүнәлешендә — 1700 метр. Ҡәлғә диуарҙарының киңлеге 3 метрҙан 5 метрға тиклем, бейеклеге 10 метрҙан 12 метрға тиклем. Дүрт ҡапҡаһы бар: төньяҡта — Тарнут, көнсығышта — Ну, көньяҡта — Мардин, көнбайышта — Урфа. Ҡәлғә диаурҙары буйлап бөтә оҙонлоғо дауамында 80-гә яҡын башня урынлашҡан.
Мәҙәниәт
Ҡалала төрөк яҙыусыһы һәм шағиры Зыя Гөкальп (1956), төрөк шағиры һәм яҙыусыһы Жәһит Сытҡы Таранжы (1973) йорт-музейҙары урынлашҡан.
Красноярка
Красноярка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Алей йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Уральск
Уральск (1775 йылға тиклем — Яйыҡ ҡаласығы) — ҡала көнбайыш Ҡаҙағстанда, Урал йылғаһы буйында урынлашҡан. Көнбайыш-Ҡаҙағстан өлкәһенең административ үҙәге, Каспий буйы уйһыулығының төньяҡ өлөшөн биләй. Ҡала акиматы ҡарамағындағы дөйөм майҙаны яҡынса 700 км².
Сурб Хач сиркәүе (Дондағы Ростов)
Сурб Хач сиркәүе (әрм., рус. Изге Тәре сиркәүе ) — Дондағы Ростовта әрмән сиркәүе. XVIII быуат аҙағында Ҡырымдан килгән әрмән күскенселәре тарафынан төҙөлгән. Иң боронғо бина.
Тасуирламаһы
Сиркәү классицизм стилендә төҙөлгән. Бинаның композицияһында мөһим элементтары булып бинаның портиктары тора. Сиркәү планында тура мөйөшлө, урта өлөшөндә ҙур булмаған ризалиттар менән  һәм көнсығыш яғында сығып торған апсида бар.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Илия
Пәйғәмбәр Илия (Ильяс) исламда
Үҙ ҡәбиләһен ҡалдырып киткәндән һуң, Ильяс башҡа Израиль ҡәбиләләре араһында вәғәз тарата башлай. Уларҙың береһе уны яҡшы ҡабул итә. Доға ярҙамында Ильяс үҙенең тоғро шәкерте һәм киләһе Израиль пәйғәмбәре булып киткән Әл-Яса исемле үҫмерҙе һауыҡтырған.
Лентероде
Лентероде (Lenterode) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 303 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,24 км2. Диңгеҙ кимәленән 275 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37318 һәм автомобиль коды — EIC.
М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академия
Революцияға тиклем
М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академияның тарихы 1832 йылдың 26 ноябрендә нигеҙ һалынған Генераль штабтың Николаев (Император) академияһынан башлана. Генераль штабтың Николаев академияһы Рәсәй дәүләтенең хәрби-фәнни үҙәге була. Уның эшләү дәүерендә бер нисә мең юғары хәрби белемле офицерҙар әҙерләп сығарыла, тамамлаусылары армияның бөтә тиерлек юғары административ һәм командир постарын биләйҙәр һәм Рәсәйҙең юғары хәрби мәктәбенә нигеҙ һалалар.
27 ғинуар
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Маняуска
Маняуска — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Стәрле йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Дар әл-ислам
Тасуирламаһы
Хәнәфи мәҙһәбендә, судья (ҡаҙый) ислам закондары буйынса хөкөм иткәндә, ә мосолмандар һәм зиммиҙәр яҡлаулы булғанда, кафырҙар яулап алған территория Дар әл-ислам булып ҡалыуы ихтимал, тип иҫәпләй. Күпселек юристар фекеренсә, ислам биләмәһендә ислам хоҡуғы мосолман булмағанға алмаштырылһа, ул һуғыш территорияһына (Дар әл-хәрб) әүерелә.
Адуй ташы
Адуй Ташы — Рәсәйҙең  Свердловск өлкәһе Реж ҡалаһы эргәһендә урынлашҡан ҡаялы тау .Халыҡ араһында бик  популяр туристик объект булып тора.
Тарихы
1958 йылда бында В. Н. Чернецов археологик эштәр башҡарған. 5 урында ҡая ярыҡтарында мәҙәни ҡатлам табылған Составында беҙҙең эраға тиклем VI—IX быуаттарға ҡараған һауыттарҙың фрагменттары булған.
Адуй карьерҙары
Адуй карьерҙарын асыу тураһында тарихи мәғлүмәттәр бик аҙ һаҡланып ҡалған. Академик А.Е. Ферсман былай тип яҙған:
Адуй карьерҙары  аметист һәм берилл менән нығыраҡ дан тота. Карьер емеректәре араһында матур таштар табырға мөмкин.Әммә бында  таш сығарыу закон менән тыйыла - был "Режевской" тәбиғи-минералогик заказнигы биләмәһе.Был турала бик  күп һанлы табличкалар иҫкә төшөрөп, иҫкәртеп тора.
Тасуирлама
Аҡрынлап емерелә торған гранит блоктарҙан һалынған текә диуарҙан тора. Тау аҫты ишелеп (емерелеп) төшкән таш өйөмдәре  һәм  һибелмәһе менән тулған.
Крутиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей йылғаһы  Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Веселовский Олег Николаевич
Веселовский Олег Николаевич  (21 март 1928 йыл — 16 апрель 2018 йыл ) — электротехника өлкәһендә белгес, техник фәндәр докторы, профессор, Новосибирск дәүләт техник университетының электротехника кафедраһына нигеҙ һалыусы һәм уның тәүге мөдире (1962—1994), энергетика факультеты һәм электромеханика факультеты деканы (1959—1964), уҡыу эштәре буйынса проректор (1965—1974). Рәсәй Федерацияһы электротехник фәндәр академияһы академигы.
Линус Умарк
КХЛ, Төньяҡ Америка һәм Европала карьераһы
2011/2012 йылдар миҙгелендә Линус «Эдмонтон» өсөн даими миҙгелдә 14 уйында 3 гол керетә. Ә АХЛ-да 18 осрашыуҙа 16 мәрәй йыя. Тик бер командаһы ла плей-оффҡа эләкмәй. 2012/2013 йылдар миҙгелендә МХЛ-да локаут була, шуға күрә 2012 йылдың 29 авгусында Линус Швейцариянан «Цуг» хоккей клубы менән бер йылға килешеү төҙөй. Даими миҙгелдең 48 осрашыуында ул 69 мәрәй йыя, мәрәйҙәр һәм һөҙөмтәле пастар һаны буйынса уға етеүсе булмай. Плей-оффта «Цуг» ярымфиналға тиклем барып етә, ә Умарк миҙгелдең иң яҡшы уйынсылары араһында була.
«Салауат Юлаев» (2015 йылдан алып)
2015 йылдың 2 май көнөндә Линус Өфөнән «Салауат Юлаев» менән ике йылға килешеү төҙөй. Яңы клуб өсөн ул тәүге уйындан уҡ мәрәйҙәр йыя башлай. 2016 йылда Мәскәүҙә үткән КХЛ йондоҙҙар уйынына Линус старт звеноһына көйәрмәндәр менән һайланып ала. Шунда Умарк «Иң яҡшы һөжүм» конкурсында Найджел Доус һәм Владимир Соботка менән еңеү яулайҙар. Артабан Линус «Эффектлы буллит» конкурсында янып торған сәкән менән һуғып ҡарай, һәм унан да оҫтараҡ эшләүсе табылмай. Даими чемпионатта Линус 60 осрашыуҙа 58 (18+39) мәрәй йыя — командала иң яҡшы бомбардир һәм Лигала иң яҡшыларҙың береһе була. «Салауат Юлаев» Гагарин кубогының конференциялар сирекфиналында Ҡазандан «Аҡ Барс» хоккей клубын ете осрашыуҙа үтә. Конференциялар ярымфиналында Омскиҙан «Авангард» хоккей клубын серияла 4-3 иҫәбе менән ота. Тик конференция финалында ғына буласаҡ чемпионға отола. Умарк 19 осрашыуҙа 16 (5+11) тапҡыр һөҙөмтәле һөжүмдә ҡатнаша.
Боҙҙан тыш хәлдәр
2015 йылдың йәйендә Линус ҡыйыуһыҙлығы һәм ипохондрия өсөн психолог ярҙамы менән ҡулланыуы тураһында хәбәр итә. Уға ҡайһы берҙә яман шеш йә йөрәге менән ҡыйынлыҡтар бар кеүек һиҙелә. Миҙгел алдынан «Салауат Юлаев» үткәргән көйәрмәндәр көнөндә Өфө-Аренала микрофонға русса һүҙҙәрҙе әйткәндә һүгенеп ебәрә.
Эдлинг Роксандра Скарлатовна
Биографияһы
Атаҡлы һәм бик бай, кенәз Мурузи нәҫеленә туған һәм христиандарҙың төрөк иҙеүенә ҡаршы көрәштә ҡатнашҡан башҡа шәхестәр менән туғанлыҡ ептәре бәйләгән молдаван нәҫеленән. Уның атаһы, Скарлат Стурдза, Константинополдә йәшәй, унда күренекле эш урынын биләй һәм Портта үҙ ватандаштары файҙаһына йоғонто яһарға һәләтле була. Әммә Яссы килешеүе төҙөлгәндән һуң уның биләгән статусы ныҡ ҡына ҡаҡшай, һәм ул урыҫ дипломаттырының Төркиәне бөтөнләй ташлап китеү һәм Рәсәйгә күсенеү тураһындағы тәҡдимен ҡабул итә. 1792 йылда Стурдза ғаиләһе тотошлай Рәсәйгә күсенә.
Таранжуль
Таранжуль — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Черный Июс йылғаһының һул ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аликин Степан Иванович
Аликин Степан Иванович (1912 — 1973) — күренекле совет инженер-нефтсеһе.
Катунь
Физик-географик характеристика
Катунь йылғаһы (алт.Ҡадын) Катунь һыртының көньяҡ битләүендә, Белуха тауы (Ҡадын Башы, Үч-Сумер- Өс Башлы тау) итәгендә, Геблер боҙлоғоноң көньяҡ сигендә башлана.
Түбәнге Катунь, Оло Сумульта тамағына тиклем, урта тауҙар һәм тәпәш тауҙар өлкәһендә ята. Йылғаның дөйөм түбәнәйеүе - 400 метр самаһы. Үҙәндең өҫтөнлөк итеүсе характеры - киртләстәрҙең киңерәк үҫеше. Был участкала ҡушылдыҡтарҙан иң ҙуры булып Чемал һәм Сема йылғалары һанала. Тау битләүҙәренең баштарын башлыса ҡарағас биләй. Сумульта тамағынан башлап ҡарағайҙар күренә башлай.
Евлампиев Алексей Константинович
Биографияһы
Алексей Константинович Евлампиев 1875 йылда Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙе Поручик ауылында (хәҙер Татарстандың Зәй районы) донъяға килгән. Ҡазан ауыл хужалығы училищеһын тамамлаған (1890). 1900—1904 йылдарҙа һәм 1905—1914 йылдарҙа Өфө өйәҙендә — агроном, Ляхов башланғыс умартасылыҡ, баҡсасылыҡ һәм йәшелсәселек мәктәбендә уҡытыусыһы булып эшләй. 1904—1905 йылдарҙа һәм 1914—1918 йылдарҙа рус армияһында һуғыштарҙа ҡатнаша. 1917 йылда поручик дәрәженә лайыҡ була. 1916 йылдың декабренән башлап Өфөлә 103-сө запас пехота полкының рота командиры. 1917 йылдың мартынан Өфө эшсе һәм һалдат депутаттары советының хәрби секцияһы рәйесе, октябрҙән алып РСДРП(б)-ның Өфө ҡала комитеты һәм Өфө губерна революцион комитеты ағзаһы. 1917 йылдың декабренән башлап Ҡораллы халыҡ хәрби ойошмалары штабының начальнигы ярҙамсыһы, 1918 йылдың май — июнендә ошо уҡ штабтың начальнигы. 1919 йылдың ғинуар — март айҙарында һәм 1920 — 22 йылдарҙа РСФСР Игенселек Халыҡ Комиссариатының Өфө губернаһы бүлеге мөдире.
Евлампиев Алексей Константинович 1934 йылдың 1 апрелендә вафат булған.
Дәүләкән (Дәүләкән ҡалаһы эсендәге ауыл)
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Дәүләкән Этҡол, Дәүләкән ҡалаһы эсендәге ауыл
Башҡортостан хәрби комиссариаты
Тарихы
1919 йылдың 18 мартында Өфө эшселәр Советы үҙенең ултырышында хәрби эштәр буйынса комиссариат ойоштороу тураһындағы мәсьәләне тикшерә һәм уның составын раҫлай — А. К. Евлампиев хәрби комиссар итеп ҡалдырыла. 1918 йылдың 8 апрелендә РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советы «Хәрби комиссариаттар төҙөү тураһында» Декрет ҡабул итә, шуның нигеҙендә Өфө губерна һәм өйәҙ хәрби комиссариаттары яңы штат буйынса формалаштырыла, олоҫ хәрби комиссариаттары ойошторола. 1918 йылдың 23 авгусында Өфө губерна хәрби комиссариаты Волга буйы Хәрби округы составына инә һәм хәрби эштәр буйынса округ комиссариатына буйһона.
1919 йылдың 5 апрелендә РСФСР Реввоенсоветы бойороғо менән Башҡорт АССР-ы Хәрби комиссариаты (Башвоенкомат) тураһында положение раҫлана, был положение «Үҙәк Совет власының Башҡорт хөкүмәте менән Башҡорт совет автономияһы тураһындағы килешеүгә» ҡушымта булып тора. Положениеға ярашлы республиканың хәрби комиссариаты хәрби-административ идара итеүҙә айырым армияға командалыҡ итеү хоҡуғы менән файҙалана, Башҡорт хәрби комиссариатының хәрби етәксеһенә айырым армия штабы начальнигы хоҡуғы бирелә. Положение «махсус расписание буйынса айырым башҡорт армияһын» формалаштырыу хоҡуғын бирә. Башҡорт АССР-ы Хәрби комиссариаты хәрби-административ идара итеүҙә округ хәрби комиссариаты хоҡуғы менән файҙалана һәм тик Бөтә Рәсәй баш штабына ғына буйһона. РСФСР Реввоенсоветының 1919 йылдың 7 апрелендәге ҡарарына ярашлы Ә. Вәлидов хәрби комиссары итеп тәғәйенләнә, ә башҡорт армияһының генштабының хәрби етәксеһе итеп Шпилько ҡуйыла
РСФСР Үҙәк Башҡарма комитеты һәм Халыҡ Комиссарҙары Советының 1920 йылдың 19 майындағы «Автономиялы совет Башҡорт республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһындағы » декретына ярашлы, Башҡорт хәрби комиссариаты Волга Аръяғы округ хәрби комиссариатына буйһондорола. 1920 йылда Башҡорт АССР-ы запас ғәскәрҙәре идаралығы бөтөрөлә. 1921 йылда Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы һәм Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһы таратыла. Аҙағыраҡ Башҡорт АССР-ының запас частары юҡҡа сығарыла.
1941—1945 йылдарҙа республиканың Всевобуч системаһында 194 659 яугир-белгес әҙерләнә, ә Башҡорт АССР-ының Осоавиахимы Совет армияһы өсөн 196 397 белгес әҙерләй. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Башҡорт АССР-ы территорияһында түбәндәге хәрби формированиелар әҙерләнә: 170-се, 186-сы, 214-се, 361 (21-се), 87-се (300-сө), 219-сы уҡсылар, 74-се, 76-сы, 112-се һәм 113-сө кавалерия дивизиялары, 124-се, 134-се уҡсылар һәм 40-сы миномет бригадаһы; 17-се запас, 4-се уҡыу, 2-се запас кавалерия бригадаһы; 120-се, 121-се, 122-се, 123-сө, 134-се, 144-се, 476-сы миномет, 1292-се истребителдәр-танкка ҡаршы, 587-се гаубица, 1097-се, 1098-се пушка-артиллерия һәм 15-се кавалерия полкы, 9-сы запастағы кавалерия полкы һәм 23-сө айырым элемтә полкы. Шулай уҡ, шулай уҡ «Полководец Суворов», «Александр Невский», «Салауат Юлаев» һәм «Өфөлө» бронемашиналары төҙөлә.
Хәҙерге торошо
Башҡортостан Хәрби комиссариаты әлеге ваҡытта Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының эре территориаль берәмеге һәм Ҡораллы Көстәр Генераль штабының һәм Волга буйы-Урал хәрби округы штабының эшсе органдарының береһе.
Панюшиха
Панюшиха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға юғала    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Заһиҙә (бейеү)
Тарихы
1944 йылда хореограф ансамлдең тәүге бейеүселәренең береһе Хазина Нурмөхәмәт ҡыҙы Мағазоваға «Мөғлифә» бейеүен һала.
«Мөғлифә» бейеүе менән Хазина Мағазова бик ҙур уңыш ҡаҙана. Һуңыраҡ уны балерина Тамара Хоҙайбирҙина бейей. Балет бейеүсеһе Тамара Хоҙайбирҙина был бейеүҙе классик хореография элементтары менән байыта.
Сокольники (Ҡурған өлкәһе)
Сокольники (Сокольники) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы ауылы. Сөләймән ауыл советы составына керә.
Енцота-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәтәү
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тарбан (Улена ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Нагарджуна
Хеҙмәттәре
(В. К. Шохиндың Философский энциклопедический словарь мәҡәләһенә ярашлы)
1794 йыл
1794 йыл — шаршамбы көнөнән башланған йыл, кәбисә.
Яңы Алдар
Яңы Алдар (Новый Алдар, икенсе атамаһы Балтас ) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 100 кеше. Почта индексы — 452813, ОКАТО коды — 80259810002.
Тентоккый-Няркыль-Чор
Тентоккый-Няркыль-Чор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Няркыль-Чор йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Бөйөк Колумбия
Боливар һәм Федерация
Әммә 1819 йылда барлыҡ элекке вицекороллектәр колониаль бойондороҡлоҡтан әле азат ителмәгән булған.
Тарҡалыуы
Боливар отставкаға киткәндән һуң эске ҡаршылыҡтар тағыла киҫкенләшкән, хатта генерал Рафаэль Урданета үҙ авторитетын ҡулланып Боливарға президент вазифаһын ҡайтарыр өсөн ваҡытлыса Боготала власты баҫып алған.
Бутенко Раиса Георгиевна
Биографияһы
Раиса Георгиевна Бутенко 1920 йылдың 13 сентябрендә Смоленск губернаһының Бельское өйәҙе Кабылщина ауылында тыуған (башҡа сығанаҡтар буйынса Аҡ ҡалала ).
Тарханко
Тарханко — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сереж йылғаһының уң ярына тамағынан 140 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Кавказ Албанияһы
Тарихы
Хәҙерге Әзербайжан территорияһының ҙур өлөшөндә б. э. т. I мең йыллыҡта кавказ албандары тигән дөйөм атама аҫтындағы ҡәбиләләр йәшәгән. Улар башлыса лезгин төркөмөнөң (лезгин атамаһы албан берлегенә ингән леги ҡәбиләһе исеменән килеп сыҡҡан) нах-дағстан телдәрендә һөйләшә ). Яҙма албан (гәргәри) теленең, йәғни Кабалаки районы теленең, тура вариҫы булып уди теле һанала. Боронғо грек тарихсыһы һәм географы Арриан яҙғанынса, албандар тарих майҙанында тәүләп б. э. т. IV быуатта барлыҡҡа килә. Ғалимдар фаразынса, улар Әхәмәндең Мидия сатрабына, ә Әхәмән державаһы ҡолатылғас, Атропатена батшаларына буйһона. Күрәһең, б. э. т. II быуатта Куранан төньяҡтараҡ албан ҡәбиләләре берлеге барлыҡҡа килгәндер һәм дәүләт берәмеге һыҙаттарын ала башлағандыр . Был осорға албандарҙың халыҡтан айырылған ғәскәре һәм ауыр атлы ғәскәре була . Страбон беҙҙең эраның I быуатында албандарҙы былай тип һүрәтләй: Әммә Страбондың албандар һәм уларҙың йәшәү рәүешенең примитивлығы тураһындағы яҙмаларына ҙур ғына төҙәтмәләр индереү зарур, ул осор ваҡиғалары археологик тикшеренеүҙәр нигеҙендә ентеклерәк тишереүҙе талап итә. Мәҫәлән, Шәкиҙан көньяҡ-көнсығыштағы Ялойлу-Тапа тигән урында б. э. т. IV—I быуаттарға ҡараған ҡәберлектәр табылған. Уларҙа табылған инвентарҙан ерле халыҡтың ултыраҡ тормош алып барғанлығы, шул осорҙа уҡ ер эшкәртеү һәм һарыҡсылыҡ менән шөғөлләнгәнлеге күренә. Б. э. т. II быуатта йә I быуат уртаһында Албания дәүләте барлыҡҡа килә. Албандарҙың дине урындағы культтар (башлыса тәбиғәт культтары һәм күк яҡтыртҡыстары, айырыуса Ай) менән Атропатенанан ингән зороастризм ҡушылмаһынан ғибәрәт була. Б. э. II быуатында Птолемей Албанияла 30-лап «ҡала» (нығытылған торамалар) булыуын билдәләй. Кабала ҡалаһы, б. э. V быуатынан Бәрдә (Партав) ҡалаһы дәүләттең баш ҡалаһы була. Б. э. I быуаты аҙағында Помпей етәкселегендә римлыларҙың хәрби походынан һуң Албания Рим империяһының йоғонтоһо аҫтында ҡала.
Либенштайн
Либенштайн (Liebenstein) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 377 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,24 км2. Диңгеҙ кимәленән 365 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99330 һәм автомобиль коды — IK.
Белов Григорий Андреевич
Биографияһы
Григорий Андреевич Белов 1901 йылдың 12 октябрендә хәҙерге Ульяновск өлкәһенең Сурский районындағы Сара ауылында тыуған. рус.
Вый-Вар
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кайто-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мортазин Марат Фәхрислам улы
Биографияһы
1994 йылдан алып Рәсәйҙә ислам белеме системаһын булдырыуҙа әүҙем ҡатнаша. Мәскәү юғары рухи ислам колледжы ректоры (1994—1999), Мәскәү ислам университеты ректор(1999—2012) , ислам белеме буйынса Советты ойоштороусыларҙың береһе һәм рәйесе (2010—2012).
Ҡомкүл (Силәбе өлкәһе)
Географияһы
Координаттары:55°25’36.99″С һәм 61° 7’0.29″В
Силәбенән төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан иң яҡын күлдәрҙең береһе - (в 30 км), Екатеринбургтан - 210 км, Дербиш ауылынан - 2 км көньяҡҡараҡ.
Тасуирламаһы
Төбө тигеҙ, башлыса ҡомло. Урыны менән ләмле. Берег озера зарос камышом, но есть множество прогалов. Тигеҙ генә тәрәнәйә бара
Йылдың-йылы һыу кимәле күтәрелә бара, ярҙарынан сығып, ағаслыҡтарҙы баҫа.
Атамаһы
Силәбе өлкәһенең географы, топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә Ҡоншаҡ районында Ҡомкүл тигән атамалы күл һәм ҡасаба; Арғаяш һәм Октябрьский районында ике күл булыуын яҙа. .
Ишембай нефть ятҡылығын тикшереүҙең төп һөҙөмтәләре һәм бурыстары (1934)
Мәҡәләнең эстәлеге
«Геологик төҙөлөшө» тип аталған икенсе бүлектә геолог Ишембай ауылына яҡын ерҙәрҙәге нефть ятҡылыҡтары тураһында фекер йөрөтә. Смаҡай ауылы яғынан Ағиҙелгә табан һуҙылған тәрән Йырмыҙғол соҡоронан Ағиҙелгә нефть ҡатыш һыу ағып ятыуын һүрәтләй. Бынан тыш Бельский менән Весёлый утарҙары араһында Ағиҙелдең уң яҡ ярынан да ошондай нефть ҡатыш тәбиғи һыу сығанаҡтары осрай, тип яҙа. Смаҡай янындағы «Смаҡай» (Буҙайғыр?) шишмәһенең уң яҡ яры буйлап Тәйрүккә ҡойған ерендә, гудронлы ҡомташ табылды, тигән мәғлүмәт тә бирә.
Һалдат күле (Өфө)
Тарихы
1904 йылда Һалдат күле эргәһендә парк төҙөлә. Оҙаҡламай ул күлде уратып ала. 1930-сы йылдарҙа күл таҙартыла һәм матурлана, унда тәүге тапҡыр кәмәләрҙә йөҙөү ойошторола. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында тепловоздарҙы ремонтлау заводы клубында (хәҙер ул тимер юлсыларҙың мәҙәниәт йорто) госпиталь урынлаша.
Абдуллин Илгиз Ғәли улы
Биографияһы
1972 йылда Өфө нефть институтының аспирантураһын тамамлай. 1973 йылда «Исследование влияния напряженного состояния карбоната кальция на его стойкость в кислых растворах» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1969-2008 йылда Өфө нефть институты эшкә килә (ӨНИ, хәҙер Өфө дәүләт нефть техник университеты): кесе ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр, ғилми эштәр буйынса урынбаҫар, кафедра мөдире (1975 йыл), доцент (1977 йылдың апреленән). 1980 йылдан коррозиянан һаҡлау һәм материаловедение кафедраһы мөдире булып эшләй, был вазифала Мәскәүгә эшкә күскән Э. М. Гутманды алмаштыра.
Герцогиня Леонор Готландская
Биографияһы
2014 йылдың 2 мартында Стокгольмда Король һарайында принцессаның тыуыуына арналған рәхмәт ғибәҙәте (Te Deum) ҡылына.
Наградалары
Кавалер Ордена Серафим (Швеция юғары ордены) тыуғандан алып
Наратлы (Ыҡ ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Орск ҡәлғәһе
Архитектураһы
1749 йылғы яҙғы ташҡын ҡәлғәнең бөтә ҡаралтыларына, бигерәк тә сиркәүгә, ҙур зыян килтерелә. Бынан һуң биналар тауға яҡын ергә күсерелә, цитадель урынына яңы «яртылаш таштан» Преображенск сиркәүе төҙөлә.
Мәҙәниәттә
Пушкин үҙенең «Пугачев тарихында» Орск ҡәлғәһен телгә алған. Шулай уҡ ҡәлғә П. И. Рычковтың «Йылъяҙмаларында» һәм И. И. Осипов, И. С. Полянскийҙарҙың мемуарҙарында тасуирланған.
Анд тауҙары
Фауна
Андтарҙың үҙенсәлеге булып амфибияларҙың күп төрлөлөгө тора (900-ҙән ашыу төр). Шулай уҡ Анд тауҙарында яҡынса 600 төр һөтимәрҙәр (13 % — эндемик), 1700-ҙән ашыу ҡош төрө (шуларҙың 33,6 проценты эндемик) һәм сөсө һыу балыҡтарының 400-гә яҡын төрө (34,5 % эндемик) бар.
Ғәйшә
Ғәйшә — мосолман, шул иҫәптән башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары исеме.
Әл-Ҡаидә
1996—2001 йылдар
1998 йылдың февралендә Усама бен Ладен американдарҙы үлтерергә саҡырыусы фәтүә баҫтыра. Шул уҡ йылдың 12 мартында ҡырҡ афған руханийы американдарға ҡаршы йыһатҡа саҡырыусы фәтүә сығара. Тағы бер шундай фәтүәне Пакистан лидерҙары төркөмө баҫтыра, һәм уға 1998 йылдың апрель аҙағында шәйех Әхмәт Аззам ҡул ҡуя. 1998 йылда Әл-Ҡаидәла дүрт структура: стратегик һәм тактик идара итеүҙе еңеләйтеү өсөн пирамидаль, глобаль террористик селтәр, Афғанстан эсендә партизан һуғышын дауам итеү структураһы, һәм шулай уҡ халыҡ-ара террористик һәм партизан төркөмдәренең ирекле берекмәһе бүленә.
Икмәк музейы (Агдам)
Тарихы
Музей 1983 йылд ың ноябрендә асыла. Музей фондында боронғо һәм урта быуат археологик табыштары, икмәк һәм игенселек, ташҡа әйләнгән орлоҡтар, ҡул тирмәне, һауыт-һаба, боронғо китаптар, ҡулъяҙмалар һәм башҡа төрлө материалдар, ҡорамалдар үҫеше (ураҡ, салғы, молотилка һ. б.) тураһында экспонаттар һаҡланған. 1990-сы йылдар башында Ҡарабах һуғышында музей ныҡ зыян күрә, хәҙерге ваҡытта бина емерек хәлдә.
Болин Синикка
Биографияһы
Синикка Финляндияла 1947 йылда тыуған. Әсәһеның карел һәм белорус тамырҙары бар, атаһы — фин. 1968 йылда Синикка Швецияға күсә. Уҡытыусы булып эшләгән.
Камбалица-Се
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыуығаяҡ (күл)
Һыуығаяҡ (Сугоя́к - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Лазурный районындағы күл.
Әхмәтйәнов Дмитрий Альберт улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге ҡатмарлы техник объекттарҙың, авиация двигателдәрен автоматлаштырылған проектлау системаларының моделдәрен әҙерләү менән бәйле. Уның 208 баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре бар, шуларҙың 10-һы — Рәсәй Федерацияһы Роспатент электрон хисаплау машиналары өсөн программаларҙы рәсми теркәү тураһында таныҡлыҡ, 1 уйлап табыу патенты, 23-ө уҡыу-методик (шуларҙың бишәүһе Рәсәй Федерацияһы юғары уҡыу йорттарының авиация, ракета төҙөү һәм йыһан өлкәһендәге уҡыу-методик берләшмәһе грифы менән уҡыу ҡулланмаһы) һәм 135 ғилми хеҙмәт (шуларҙың илле бише Юғары аттестация комиссияһы тәҡдим иткән журналдарҙа), 9 мәҡәлә Scopus индексацияланған базала.
Түбәнге Өпәйле
Түбәнге Өпәйле (Ни́жний Уфале́й) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Үрге Өпәйле ҡала округы составындағы ҡасаба.
Тарихы
Металлургия сәнәғәте — Урал иҡтисади районының урындағы бай ҡаҙылма байлыҡтары нигеҙендә булдырылған боронғо тармаҡтарҙың береһе. Түбәнге Өпәйле ҡасабаһы 1813 йылда (йәки 1818-ҙә) суйын иретеү һәм тимер етештереү заводы төҙөлөшө ваҡытында, эше менән уға бәйле күсенеүселәр өсөн төҙөлә. 1928 йылда Түбәнге Өпәйле ҡала тибындағы ҡасаба статусы ала. 2004 йылда Түбәнге Өпәйле ҡала тибындағы ҡасаба статусын юғалта һәм ауыл биләмәһе булып ҡала. 1940-1990 йылдарҙа Үрге Өпәйленән Түбәнге Өпәйлегә тиклем тар колеялы тимер юлы эшләгән.
Әҙәбиәт
Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
Әҡлимә
Билдәле шәхестәр
Шәрипова Әҡлимә Мансур ҡыҙы(1 ғинуар, 1927 йыл — ?) — БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.