cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аҙнағол (исем)
Фамилия
Аҙнағолов Рафаил Ғәйнетдин улы (13 февраль 1941 йыл — 23 ғинуар 2015 йыл) — тел белгесе, педагог-методист. 1972 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты, 1978 йылдан — Милли мәғариф проблемалары институтының Башҡортостан филиалы хеҙмәткәре, 2004 йылдан — Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. 2005 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты, педагогия фәндәре докторы (2004), профессор (2009). Башҡортостандың атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1998).
Мемориаль комплекс (Морозовск)
Мемориаль комплекс — Ростов өлкәһе Морозовск ҡалаһында Морозовск районы тарихының төрлө ваҡыттарына арналған һәйкәлдәр комплексы
Бурма Александр Иванович
Биографияһы
1985−1989 йылдарҙа А. И. Бурма — КПСС-тың Стәрлетамаҡ ҡала комитетының беренсе секретары. 1989 йылда сит илгә командировкаға Йеменға ебәрелә, унан ҡайтҡандан һуң, ул Стәрлетамаҡ станоктар эшләү заводында кәңәшсе булып эшләй
1985 йылдың 3 ғинуарында «Октябрьский ҡалаһы үҫешенә ҙур ҡаҙаныштар индергән өсөн» А. И. Бурмаға «Октябрьский ҡалаһының почётлы гражданы» исеме бирелә
Шәмәхә карст яланы
Урынлашыуы
Рәсәй спелеологик районлаштырыу схемаларына ярашлы, яйла урынлашҡан территорияларҙы түбәндәгесә кластарға бүленә: Урал спелеологик иле, Көнбайыш Урал спелеологик провинцияһы, Урта спелеологик өлкә, Өфө амфитеатры спелеологик районы, Үрге Өфө кесе спелеологик районы, Шәмәхә карст участкаһы, Шәмәхә карст яйлаһы.
Ҡарғалы мәҙрәсәләре
Тарихы
Мәҙрәсәләр Урта Азия тибындағы уҡыу йорто тип иҫәпләнә һәм уҡытҡанда схоластик традицияларға таяна. Уҡытыу‑тәрбиә эшенә мәсеттәрҙең имам‑хатиптары һәм Бохара, Сәмәрҡәнд һәм башҡа мәҙрәсәләрҙә курс тамамлаған мөҙәристәр етәкселек итә, улар араһында Әбделмәних Ҡарғалы, Һибәтулла Сәлихов, Ғәбдессәлим бин Ураи (1700—1768), Абдрахман бине Мөхәмәтшәриф әл-Кирмәни (1743–1826), Х. А. Усманов (1866–1915), шулай уҡ сығыштары менән билдәле ислам үҙәктәре Харәзмдән Ишнияз бине Ширнияз (?—1791) һәм Бағдадтан Вәлитдин бине Хәсән (1747—1831) булған.
Зыярат ҡылыу
Тасуирламаһы
Хаж ҡылғандан һуң Мәҙинәгә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡәберенә барыу мосолмандар өсөн айырыуса әһәмиәтле. Йола башҡарыуға ҡәбер эргәһендә Ҡөрьән сүрәләре уҡыу һәм доға ҡылыу, төрбә тирәләй йөрөү, уны биҙәү, шулай уҡ ҡорбан салыу һәм хәйер-саҙаҡа таратыу инә. Зыяраттың төп маҡсаты — әүлиәнән бәрәкәт һәм ҡурсыу алыу.
Малахов ҡарағайлығы
Урынлашыуы һәм геологияһы
"Малахов ҡарағайлығы" тәбиғәт ҡомартҡыһы Малаховка, Тарног һәм Кокшеньга йылғалары араһында төҙөлгән ҡалҡыулыҡта урынлашҡан. Ландшафт был ерҙә боҙлок ваҡытындағы һәм боҙлоҡтан һуңғы  һыуҙарҙың  киң эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә булдырылған. Урындағы һыу ятҡылыҡтарында һыу кимәле түбәнәйеү арҡаһында ҡомло тигеҙлектәр барлыҡҡа килгән, бындай урындарҙың береһендә ошо тәбиғәт ҡомартҡыһы урынлашҡан
Почиталин Иван Яковлевич
«Императорҙың» беренсе секретары
Иван Почиталин Яйыҡ ғәскәре тарихынан күп кенә риүәйәттәрҙе белә, шул иҫәптән батша Михаил Федоровичтың билдәле грамотаһы тураһында ла, ул грамотала «Яйыҡ йылғаһы башынан тамағына тиклем» казактарға вәғәҙә ителә. Атаһы йортонда әңгәмәлә ҡатнашҡан казактарҙың һөйләшеүҙәренән Иван Почиталин казактарҙың уй-хыялдары менән таныш була. Шулай итеп беренсе «амператор Петр Федаравичтың» указы яҙыла. Толкачев утарында указ казактарға уҡып ишеттерелә һәм барыһы ла указды ҙур ҡәнәғәтләнеү менән хуплап ҡаршы ала
Хәрби коллегияһының дума дьягы
Почиталин гел Пугачевтың эргәһендә була, Пугачевтың ышанысын һәм һөйөүен яулай. 1774 йылдың ғинуарында Яйыҡ ҡаласығында Почиталин казак Головачёвтың ҡыҙына өйләнә, ә Пугачёв уның ҡиәмәтлек атаһы була һәм туйҙы үткәреү өсөн күп аҡса бүлә. Һуңынан Почиталин менән Михаил Толкачёв 1774 йылдың 1 (12) февралендә Пугачёвҡа 17 йәшлек Устинья Кузнецованы ҡоҙалайҙар. 1774 йылдың март башында Почиталин Пугачев менән бергә Ҡарғалынын Бәрҙегә тиклем сәфәрҙә була. Сәфәр ваҡытында Пугачев Яйыҡ атаманы Дмитрия Лысовты бик ныҡ битәрләй, сөнки Лысов өҫтөнән эргә-тирәләге крәҫтиәндәрҙән бик күп ялыуҙар килә: армия өсөн крәҫтиәндәрҙе талай һәм ҡул күтәрә. Иҫерек Лысов Пугачевты һөңгө менән төртөп ебәрә. Самозванецты кейем аҫтындағы тимер күлдәге ҡотҡарып ҡала, Лысоввтың икенсе һөжүменән килеп етә һалған Почиталин ҡотҡара, һөңгөһөн ситкә этәрә һәм Лысовты атынан бәреп төшөрә. Лысов, Бәрҙегә килеп еткәс, аҫып үлтерелә.
Пушкин Почиталиндың указдары тураһында
«Пугачев тарихы» һәм «Капитан ҡыҙы» өҫтөндә эшләгән саҡта Пушкин Хәрби коллегияның Йәшерен экспедицияһы архивында Почиталиндың ҡулы менән яҙылған Пугачевтың беренсе указын табып ала һәм унан күп кенә һүҙҙәрен ҡыҫҡартып, ҡәләм менән копия эшләп ала. Цензураны иҫтә тотоп, ул указдың тулы копияһын «Пугачев тарихында» ҡулланмай, әммә һуңынан уны тулыһынса 1835 йылдың 26 ғинуарында Николай I ебәрелгән «Бола тураһында иҫкәртмәләрҙә» килтерә. «Иҫкәртмәләрҙә…» Пушкин яҙа: «Первое возмутительное воззвание Пугачёва к Яицким казакам есть удивительный образец народного красноречия, хотя и безграмотного. Оно тем более подействовало, что объявления, или публикации, Рейнсдорпа были писаны столь же вяло, как и правильно, длинными обиняками, с глаголами на конце периодов». Пушкин пугачевсыларҙың тикшереү буйынса документтары менән танышыу мөмкинлеге булмай, шуға күрә ул указдың авторын белмәй, әммә указдың Яйыҡ казактарына ҡарата тәьҫир көсөн тейешенсә баһалай алған. Һуңынан да Пугачевтың указдарының (шул иҫәптән Почиталин авторлығында лан) менән халыҡ йәнле теле араһындағы бәйләнеш күп тапҡыр ҙалим тарихсылар һәм тел белгестәре тикшеренеүҙәренең темаһы була.
Мазар (кәшәнә)
Тарихы
Ғибәҙәт ҡылыу объекты булып шулай уҡ Библия һәм Ҡөрьән пәйғәмбәрҙәре менән бәйле урындар ҙа тора. Башта "әүлиә " ҡәберҙәре, башҡа дини иҫтәлекле урындар кеүек үк, мәшһәд тип аталған. Мазарҙар тирәләй ҡайһы берҙә мәсеттәр һәм монастырҙар барлыҡҡа килә. Йыш ҡына улар тотош ҡалаларҙың үҙәгенә әйләнә (Афғанстанда — Мазари-Шәриф, Ираҡта — Нәжеф һ. б.).
Рафтау
Ғәмәлдә ҡасаба һәм Рафтау станцияһы (тимер юл разъезы) биләмәһе Аҙау ауылы составына инә.
Географик урыны
1981 йылдың 1 сентябренә ҡарата алыҫлығы:
Залалов Карам Ғәлимйән улы
Биографияһы
Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, Карам Залалов 1937—1940 йылдарҙа Сермән педагогия училищеһында уҡырға инә.
Павлова Нина Владимировна
Биографияһы
1945—1958 «Уралзолото» тресында һибелмә алтын эҙләү-разведка партияһының өлкән геологы,
Рамаяна
Эпосҡа ингән китаптар
«Рамаяна» 24 000 шиғырҙан тора (оригиналда 480 002 санскрит телендәге һүҙ бар)—был "Махабхарата"ның дүрттән бер өлөшө тиклем, тимәк "Илиада"нан дүрт тапҡырға күберәк), улар ете китап һәм 500 йыр (канды) итеп тупланған . "Рамаяна"ның шиғырҙары шлока тип аталған утыҙ ике ижекле метрҙа (шиғри үлсәмдә) яҙылған.
Артмане Вия Фрицевна
Биографияһы
Вия Артмане (тыумыштан Алида Артмане) 1929 йылдың 21 авгусында Тукум өйәҙенең Сем волосындағы ҙур булмаған Кайва ҡасабаһында (хәҙер — Тукумс крайы, Латвия) (башҡа сығанаҡтар буйынса — Тукумс ) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһынан етем ҡалғас, ун йәшенән көтөү көтә.
Латвия Милли театры
Саҡырылған актриса сифатында:
Өмөтбаев Вил Ғайса улы
Биографияһы
Кандидатлыҡ һәм докторлыҡ дәрәжәләрен тапшырыуға ҡарар сығарыу буйынса идаралыҡ советы рәйесе. 2006 йылдан — Өфө дәүләт нефть техник университетында Дәүләт аттестация комиссияһы рәйесе (ГАК).
Вил Ғайса улы Өмөтбаев 2020 йылдың 12 декабрендә Өфө ҡалаһында фажиғәле рәүештә һәләк булды.
Изабелла Андерссон
2014 йыл миҙгеле
Шулай уҡ үҙенең карьераһында ул алтынсы тапҡыр Стокгольм марафонында еңеү яулай.
Сыростан (Атлян ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Таулы Алтай дәүләт университеты
Тарихы
1993 йылда Таулы Алтай педагогия институты һәм Таулы Алтай ойошторолған ауыл хужалығы техникумы базаһында Таулы Алтай дәүләт университеты ойошторола.
Ҡыҙылташ (күл, Силәбе өлкәһе)
Географияһы
Күл Кәҫле-Ҡыштым ағар күлдәр системаһын тамамлап ҡуя. Элек ул да аҡҡан, әммә Тинес йылғаһын быуғандан һуң Ҡыҙылташ менән Ирташ араһында яңы һыу ятҡылығы барлыҡҡа килә һәм уның аша яһалма ҡылымыҡ һалына. Шулай итеп, Тинес Ҡыҙылташтан ағып сығыуҙан туҡтай һәм 1955 йылдан күл аҡмай башлай.
Тасуирлама
Шул сәбәптәр һөҙөмтәһендә экосистема составында юғары һыу үҫемлектәре тотош юғалған.
Этимологияһы
Атама башҡорт телендәге "ҡыҙыл" һәм "таш" һүҙҙәренән яһалған. Силәбе өлкәһенең атаҡлы топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә, Кызыл-Таш, озеро, от башкирских и казахских слов: кызыл — «красный», таш — «камень», тип аңлата.
Эминем
1972—1992: Иртә тормошо
Дуҫтары,ғаиләһе, синыфташтары Маршаллды  «бәхетле, ләкин яңғыҙ, унан йыш ҡына мыҫҡыл итәләр ине»  тип хәтерләй. Мәҫәлән, Д’Анджело Бейли йәш Маршаллды туалетта шул тиклем итеп туҡмай, хатта уның башын унитазға ҡушп һуғып йәрәхәтләй. Дебби 1982 йылда мәктәпкә ҡарата дәғүә белдерә, әммә ул киләһе йылда ул кире ҡағыла. сөнки мәктәптәр суд дәғүәләренән яҡланған була. Бала сағының күп өлөшөн Эминем халҡы күбеһенсә афроамериканлы булған  Детройттың эшселәр ҡасабаһында үткәрә. Эминем йәшәгән кварталда тик өс аҡ тәнле ғаилә йәшәй, һәм йәш Маршаллды ҡара тәнле үҫмерҙәр туҡмай. . Туғыҙынсы синыфта дәрестәр ҡалдырыу һәм насар баһалары өсөн өс йыл ултырып, 17 йәшендә мәктәпте ташлай. Ул инглиз теле менән ҡыҙыҡһына, әммә комикстарҙы яратып, бер ваҡытта ла етди уҡымай, һәм математиканы йәмғиәт белемен яратмай. Комикстарға һөйөүе арҡаһында ул бала сағында рәссам булырға хыяллана.
1992—1997: Карьераһының башы: Infinite
1992 йылда Эминем, Proof һәм башҡа бала саҡ дуҫтары Soul Intent төркөмөн ойоштора, өс йылдан һуң уларҙың мини-альбомы сыға. Шул уҡ 1992 йылда  Эминем тәүге тапҡыр музыкаль клиптың кадрында төштө — был рэп уҡыусы Champtown-дың «Do-Da-Dippity» йырына клип була. 1996 йылда Эминем һәм Proof тағы башҡа дүрт рэп башҡарыусы менән Dirty Dozen  төркөмөнә берләшә, ул 2001 йылда  Devil's Night альбомын сығара. 20 йәшендә Эминемды пейнтболдан атышыу өсөн тәүге тапҡыр ҡулға алалар. Сама менән уйланылған зыян күреүсе судҡа килмәгәс, эште ябалар. . Дүрт йылдан һуң Эминем Джефф һәм Марк Басстарҙың FBT Productions лейблы менән контракт төҙөй һәм бойондороҡһоҙ Web Entertainment лейблы өсөн үҙенең беренсе Infinite  альбомын сығара. Альбом уңышлы булмай. Йырҙың темаларының береһе булып Маршаллдың Джейт Скотт Мэтерстың аҡса юҡлылыҡтан үҙенең бәләкәй ҡыҙын үҫтерегә тырышыуы һәм хәйерселек менән көрәше тураһында хикәйәләү тора. Был осорҙа Nas һәм AZ йоғонтоһон кисергән Эминем манераһын әле, уға һуңыраҡ дан килтергән стандарт булмаған юмор хисе һәм тотанаҡлы ярһыу билдәләмәй. Детройт диджейҙары башлыса Infinite һанға һуҡмай, ә  Эминемдың үҙен рок-н-роллға күсәсәк тип һанай һәм башҡа рэперҙарҙың стилен ҡабатлай тип ғәйепләй. Эминем һәм Ким Скотт енәйәт кимәле юғары булған районда йәшәгән ваҡыттарында уларҙың йорто бер нисә тапҡыр таланыуға дусар була. Маршалл үҙе ғаилә ресторанында әҙ хаҡҡа ашарға әҙерләй, һауыт-һаба йыуа. Уның элекке хужаһы Маршаллды аҙнаһына 60-ар сәғәт эшләгән өлгөлө хеҙмәткәр тип тасуирлай. 1997 йылдың мартына ул ресторанда эштән бушатыла һәм әсәһенең трейлерында Ким һәм Хейли менән йәшәй. Infinite уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң һәм шәхси проблемалары арҡаһында Маршалл спиртлы эсемлектәр һәм наркотиктар менән мауыға башлай һәм саҡ үҙ-үҙенә ҡул һалмай.
2003—2007: Encore һәм ижади пауза
АҠШ президенты кесе Джордж Бушты тәнҡитләгән «Mosh» йыры бик күп бәхәстәр тыуҙыра,  унда Маршалл Бушты  «күпләп үлтереү ҡоралы»  тип атай. 25 октябрҙә, 2004 йылғы АҠШ президенты һайлауҙарына тиклем Эминем «Mosh»  йырына видеоклип сығара. Унда Буш администрацияһы ҡорбандары армияһын йыя һәм уларҙы Аҡ йортҡа алып килә. Аҡ йортҡа барһалар, улары инде һайлауҙа тауыш биреү өсөн йыйылғандар. Клип «Шишәмбе, 2 ноябрҙә тауыш бирегеҙ»  тигән фраза менән тамамлана. Бушты яңынан һайлағандан һуң, клиптың аҙағы үҙгәрә: президенттың сығыш яһауы ваҡытында, Эминем һәм уның менән бергә ҡаршы сығыусылар Аҡ йортҡа бәреп инә.
Актёрлыҡ карьераһы
Эминем бер нисә проекттың тауыш биреүендә ҡатнаша. Мәҫәлән, «50 Cent: Bulletproof» видеоуйынында ул ҡарт коррупционер коптың тауышын яҙҙыра. Шулай уҡ Эминем Comedy Central каналының «Говорящие куклы»  тапшырыуында ҡурсаҡ рәүешендә, шулай уҡ  «Шоу Слим Шейди» тип аталған  мультсериалда ҡатнаша, ул аҙаҡ телевидениела, ә һуңынан DVD-ла сыға. 2006 йылда «Найди приключения на свою пушку»  фильмында кеше үлтереүсе Паладин ролендә генә уйнап ҡалмай, шулай уҡ был фильмға саундтрек та яҙа.
Пулый-Игай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Миҙхәт
Билдәле шәхестәр
Миҙхәт Ғәлимов (Ғәлимов Миҙхәт Әбделнасир улы; 23 июль 1932 йыл) — Өфөләге 21-се төҙөлөш тресы бригадиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978). РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1967).
Пресвятая Богородица Раштыуаһы сиркәүе (Морозовск)
Тарихы
XX быуат башында станица халҡы бик тиҙ арта. Морозовск станцияһындағы Покровский сиркәүе бәләкәй була. 1912 йылдың апрелендә яңы ҡорам төҙөргә ҡарар ҡабул ителә.
Убалы (күл)
Тасуирламаһы
Убалы күле Ҡушкүл, Күмәлтә, Күктәкә, Бурлыскүл күлдәре, шулай уҡ Офицерҙар һәм Яманай күле Әлмән районы Шәрип ауыл Советының иң ҙур күлдәре исемлегенә инә.
Шан-Дон
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Абрамов Кузьма Григорьевич
Биографияһы
1939 йылда армия сафына алына, Славута ҡалаһында хеҙмәт итә. Шунда уҡ пехота училищеһына уҡырға инә, уны Тамбовта уңышлы тамамлай.
Ижады
Белеме буйынса К. Абрамов филолог, эрзя теленең аңлатмалы һүҙлеген сығара.
Төп әҫәрҙәре
Эрзә телендә:
Выборг
Тарихы
Төньяҡ һуғыш ваҡытында Выборг Швецияның тыл нығытмаһы булған.
1802 йылда Выборг губернаһы Финляндияға күсә, ә 1811 йылда элекке исеме бирелә, ләкин ошо мәлдә Бөйөк Финляндия кенәзлеге составында була.
Иҫке Яҡшый мәсете (Балтас районы)
Иҫке Яҡшый мәсетенең ҡайһы бер имамдары һәм етәкселәре
Минимулла Гайфуллин
Әҙәбиәт
-Балтач мәчетләре.Рәфис Шәйхәйдаров.-Казан.- Идел-Пресс, 2010.-с. 120. ISBN 978-5-85247-412-4
Абдулов Шакир Ғәфиәт улы
Биографияһы
1927 йылдың июлендә — Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны советының башҡарма комитеты рәйесе.
Леонов Леонид Михайлович
Биографияһы
Кесе лейтенант Л. М. Леонов 1942 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 2-се удар армияла Волхов, Ленинград һәм 2-се Балтика буйы фронттарында: артиллерия полкы командир адъютанты (1942 йылдың август-ноябре), 327-се уҡсылар дивизияһы 894-се артиллерия полкының разведка буйынсаразведка штабы начальнигының икенсе ярҙамсыһы, һуңынан начальникярҙамсыһы (1942 йылдың ноябренән 1943 йылдың апреленә тиклем), 64-се Красносельский гвардия уҡсылар дивизияһының артиллерия штабы начальнигы ярҙамсыһы (1943 йылдың июненән 1945 йылдың авгусына тиклем). Бигерәк тә Ленинград-Новгород һөжүм операцияһында айырылып тора. Һуғышты капитан дәрәжәһендә тамамлай.
Бөйөк Ватан һуғышынан һуң хеҙмәтен СССР Ҡораллы Көстәрендә дауам итә. 1945 йылдың авгусынан — разведка буйынса артиллерия бригадаһы штабы начальнигы урынбаҫары, 1947 йылдың апреленән — 30-сы гвардия уҡсылар корпусының артиллерия штабы начальнигы ярҙамсыһы. 1947 йылдың июленән уҡырға ебәрелә.
Ғәзизов Йәҙгәр Хәйҙәр улы
Биографияһы
1992 йылдан Миәкә районы хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары. Миәкә районы 243-сө Елдәр һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.
Селән
Әҙәбиәт
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡртостан ҡоштары.Өфө-1986. 55-се бит.
Башҡорт дәүләт университеты
Тарихы
2017 йылдың мартында Өфөнөң Туҡай урамында Башҡорт дәүләт университетының туғыҙ ҡатлы яңы уҡыу-уҡытыу корпусы асылды, уның майҙаны – 14395,20 квадрат метр. Бында география, тарих, философия һәм социология факультеттары, шулай уҡ Иҡтисад, финанс һәм бизнес институты урынлаша.
Ғилми-тикшеренеү эштәренең төп йүнәлеше
Студенттар ғилми-тикшеренеү эшендә ҙур әүҙемлек күрһәтә һәм Рәсәй, региондар кимәлендә, уҡыу йорттары араһында уҙғарылған конкурстарҙа ҡатнаша. Йыл һайын факультетта студенттар, аспиранттар, йәш ғалимдар араһында региональ ғилми-практик конференция үтә. Шулай уҡ ике тапҡыр халыҡ-ара конференцияһы ла уҙғарылған. Уны үткәреүҙә Рәсәйҙең нигеҙле тикшеренеүҙәр фонды һәм Маҡсатлы федераль программалар гранттары ярҙам күрһәтә.
Зурков Павел Эдуардович
Зурков Павел Эдуардович  — тау эше өлкәһендә совет ғалимы, техник фәндәре докторы (1958), профессор (1959).
Биографияһы
1906 йылдың 5(18) ноябрендә Харьков ҡалаһында эшсе-слесарь ғаиләһендә тыуған.
1923—1924 йылдарҙа Бийскта шәхси оҫтаханала эшләй, бер үк ваҡытта киске мәктәптә уҡый. 1924—1927 йылдарҙа Бийск профессиональ-техник мәктәптә уҡыуын дауам итә, тракторсы-монтер һөнәре ала. 1927 йылда комсомол ҡала комитеты уны Томск дәүләт университетына уҡырға ебәрә. 1929 йылда Себер технология институтына (Томск) күсерелә, ә 1931 йылда Свердловск тау институтына күсә. Уҡыу менән бер үк ваҡытта Кривой Рог шахталарында, «Уралуголь» комбинатында һәм Магнитогорск руднигында эшләй.
1947 йылда Магнитогорск ҡалаһына Магнитогорск тау-металлургия институтына эшкә ебәрелә, ғүмеренең аҙағына тиклем шунда эшләй. 1958 йылда СССР Фәндәр академияһының Тау эше институтында «Основные вопросы открытой разработки полезных руд сложного состава» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм 1959 йылда профессор ғилми дәрәжәһендә раҫлана.
Океанариум (Санкт-Петербург)
Экспозиция
Аквариумға ҡаршы торған эскәмйәләргә ултырып, яй ғына хәрәкәт иткән медузаларҙы — ҡолаҡлы аурелийҙарҙы ҡарарға мөмкин.
Океанариумдың тормошон тәьмин итеү системаһы
Төп һыу сығанағы — Санкт-Петербург ҡалаһының торба селтәре һыуы тора. Һыу ҡом һәм күмер фильтр аша уҙғарылып таҙартыла. Тәбиғи сөсө һыуға тоҙ ҡушып океанариумға бирелә. Һыу температураһы (краб-үрмәкселәр өсөн12-14°С һәм урындағы балыҡтар өсөн 16-18°С һәм тропик балыҡтар өсөн 28°С) төрлөсә, аквариумдар һыу йылытҡыс һәм һыуытҡыстар менән тәьмин ителгән.
Знаменка (Көйөргәҙе районы)
2007 йылдың 10 сентябренә тиклем ауыл 1-се Яңы Знамека тип йөрөтөлә.
Мырҙаҡай (Баймаҡ районы)
Тарихы
Ауыл халҡы башлыса малсылыҡ менән шөғөлләнгән, шул уҡ ваҡытта иген дә сәскән. 1843 йылда 32 бот ужым бойҙайы һәм 224 бот ярауай бойҙайы сәселгән. 1839 йылда 211 кеше 246 йылҡы малы, 311 һыйыр, 117 һарыҡ һәм 83 кәзә тотҡан. Йәйләү урындары — Аҡморон, Бешәҙе, Һаҡмар йылғалары буйында. 1859 йылда Мырҙаҡай ауылында 23 йортта 136 кеше йәшәгән. Сирек быуат үтеүгә әлеге һандар үҙгәрешһеҙ ҡала. Яҡынса шул уҡ һандар совет осоронда ла һаҡланып килә (1920). Һуғыш ваҡытында һәм һуғыштан һуңғы тәүге йылдарҙа ауыл халҡы башҡа ауылдарға күсенә башлай.
Тайдин
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Элеонора Ульрика
Элеонора Ульрика (Ulrika Eleonora; 23 ғинуар 1688 йыл — 24 ноябрь 1741 йыл) — Швеция королеваһы, 1718—1720 йылдарҙа хакимлыҡ итә. Карл XI һәм Карл XII һеңлеһе Элеонора Ульрика Датскаяның ҡыҙы.
Ҡырым гербы
Ҡырым АССР-ы
1937 йылда Ҡырым АССР-ы Конституцияһы ҡабул ителә, унда Ҡырым АСР-ының Дәүләт гербы тасуирлана: "Ҡырым Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының Дәүләт гербы булып РСФСР-ҙың дәүләт гербы тора. Ул алтын ураҡ һәм сүкеш һүрәттәренән тора, ҡыҙыл ҡояш нурҙары һәм башаҡтар фонында «РСФСР» һәм рус һәм татар телдәрендә «Бөтә илдәрҙең пролетарҙары берләшегеҙ!» тип яҙылған. «РСФСР» яҙыуы аҫтында бәләкәй хәрефтәре менән рус һәм татар телдәрендә «Ҡырым АССР-ы» яҙыуы өҫтәлгән.
Башҡорт (гәзит)
1917 йылдың 20 июленән Ырымбур ҡалаһында, 1918 йылдың 6 июленән Силәбе ҡалаһында аҙнаһына бер тапҡыр иҫке башҡорт телендә баҫыла. Гәзит башҡорттарҙың үҙаллы милли автономияһы өсөн көрәш лозунгы аҫтында сыға.
Сыртланов Шаһихәйҙәр Шаһгардан улы
Биографияһы
Шаһихәйҙәр Шаһгардан улы Сыртланов 1847 йылда Ырымбур губернаһы Бәләбәй өйәҙе Шланлыкүл ауылында башҡорт дворян ғаиләһендә донъяға килә. Өфө губернаһынан 1‑се (1906) һәм 2‑се (1907) саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы итеп һайлана. Дворяндарҙан. Сыртлановтар нәҫеленән. 1906 йылда алып Халыҡ азатлығы партияһы ағзаһы. Неплюев кадет корпусын тамамлаған. ?— 1877 йылға тиклем рус армияһында, капитан. Хәрби-халыҡ идаралығында (Сәмәрҡәнд ҡалаһы) бүлек начальник булып хеҙмәт итә. 1878—83 йылдарҙа, 1887—1908 йылдарҙа Бәләбәй өйәҙ земство йыйылышы гласныйы, 1892 йылда алып ҡала эштәре буйынса Өфө губерна присутствиеһы ағзаһы. 1‑се Думала дәүләт килемдәре һәм сығымдары үтәлеше, бюджет, аграр, императорға яуап хаты төҙөү комиссиялары, 2‑селә — бюджет комиссияһы ағзаһы. Кадеттар фракцияһына һәм Дәүләт думаһының мосолман фракцияһы бюроһына ингән. Аграр мәсьәләне тикшергәндә башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрен законһыҙ алыу т‑да мәғлүмәттәр килтереп, уның башҡорттар тормошона кире йоғонто яһауы хаҡында белдергән. Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙендә 2200 дисәтинә ер биләгән. Рәсәй мосолмандары иттифағын ойоштороусыларҙың һәм етәкселәренең береһе. Кадеттарҙың 3‑сө съезында (1906 йылда апрель, Санкт-Петербург), 1—3‑сө Бөтә Рәсәй мосолмандары съездарында ҡатнашыусы. 1906 йылдаң башлап Рәсәй мосолмандары иттифағының ҮК ағзаһы. Хәйриә менән шөғөлләнгән. Өфөләге оло йәштәге ирҙәр һәм мосолман малайҙары приютына мөдирлек итеү комиссияһы ағзаһы (1897—1917). Почётлы мировой судья.
Ғаилә
Атаһы: Шаһигардан Сыртланов (1804—?) — ғәскәри старшина. 1821 йылда башлап 12‑се башҡорт кантонында хеҙмәт итә. 1833 йылда алып 12‑се башҡорт кантоны башлығы ярҙамсыһы, 1834 йылдаң — башлығы, 1856 йылдаң — 21‑се башҡорт кантоны башлығы. «1853—1856 йылдарҙа Көнсығыш һуғышы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнгән. Бәләбәй өйәҙендә 2 тирмәне һәм йылҡы заводы була.
Путалинский Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Хоҙайбирҙе МТС-ы
Тарихы
1960 йылдың 29 сентябрендәге ҡарар менән Йомағужа ауылы һәм Йомағужа ауыл Советының Хоҙайбирҙе МТС-ы ҡасабаһы бер Йомағужа ауылына берләштерелә.
Смаҡай
Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугирҙар
5.Вакасов Нурғәли — ОБД-ла: Вакасов Нурат менән Вакасов Нури, 1921 йылғы. Ишембай районы Байғужа сельсоветында тыуған, 01.10.1940 йыл армияға алынған, Фрунзенский РВК, Ҡырғыҙ ССР-ы, Ош өлкәһе, Фрунзе районы. 690 СП (уҡсылар полкы). 1941 йылдың октябрендә хәбәрһеҙ юғалған.
18.Ғәйнетдинов Муллағәли Низам улы-
20.Ғәйетҡолов Абдулхай Гариф улы (ОБД-ла Гайткулов Абдулхат), 1912 й., кесе сержант, санинструктор, 710 уҡсылар полкы,219 сд (Ҡыҙыл байраҡ Идрица дивизияһы), 14.07.1944 й. һәләк булған, Калинин (хәҙер Тверь) өлкәһе, Идрица районы, Зуевка ауылында ерләнгән. Ҡатыны- Кирмат.(Кильмухаметова?) Алма (Асма?),Ишембай, промартель.
29.Дуҫмөхәмәтов Юныс Йәрмөхәмәт улы (ОБД-ла Дусмеев),1905-1915 йылғы, һәләк булған — 20.12.41 й.
47.Фәйзуллин Миңлеғәли Хәсән улы (ОБД-ла Файзулин Макигалей, Микигалей?), 1915 йылғы, хәбәрһеҙ юғалған- 1942 й. ОБД-ла-? подвижный полевой госпиталь 199 (ППГ 199), 1942 йылдың 5 мартында ауыр тән йәрәхәттәренән вафат булған.
49.Фәйзуллин Сәйфулла Хәмиҙулла улы (ОБД-ла Хамадулла улы, Хамидуллич), 1919 йылғы,1938 йылдан хәрби хеҙмәттә,Ҡазанда ТатЦИК исемендәге татар- башҡорт хәрби училищеһын тамамлаған, гвардия майоры, 916 сп, 247 сд, 25 ск, 69 армия, ауыр тән йәрәхәттәренән вафат булған- 01.05.1945, госпиталь № 336 ОМСБ.29.05.1945 й. Берлин операцияһы ваҡытында ҡаты йәрәхәтләнә. Ерләнгән урыны- Германия, Бранденбург, Бәләкәй Вольцик ауылы, айырым ҡәбер- № 4. 22.04.1945- 29.05.1945 й. Берлин янында ҡамауҙа ҡалған немец ғәскәрҙәре менән ҡаты алышта күрһәткән батырлығы өсөн «Ҡыҙыл Байраҡ» ордены менән бүләкләнгән (үлгәндән һуң).Интернетта «База награждений в ВОВ СССР»
58.Шәрәфетдинов Ғәйнетдин — Байғужа ауылынан, «Тәйрүк» артелендә парторг булған,
60.Яҡупов Әбҡадир, 1900, Салих ауылынан,, 18 СП,9 СД, рядовой, һәләк булған- 21.02.1945, Латвия, Прискуль районы, Прияднизки ауылы
Миссисипи (йылға)
Йылғаның бүленеүе
Ғәҙәттәгесә, Миссисипи сығанағы Айтаска штатының парк территорияһында, күл үҙе бер нисә шишмә менән туҡланһа ла, Айтаска күлендә тип һанала. Айтаска күленән Миссисипи башта төньяҡҡа аға, әммә тиҙҙән көнсығышҡа борола һәм, Касс күле һәм башҡа күп күлдәр аша ағып, төрлө йүнәлештәргә борола, ә аҙаҡ көньяҡҡа йүнәлә. Үрге Миссисипи һаҙлыҡлы, күп күлдәр менән ҡапланған урында, ташлы һикәлтәләр һәм гөрөлдәктәр үҙәнендә аға. Миннеаполиста Миссисипиҙа Сент-Антони шарлауығы урынлашҡан, элек унан йылға буйлап судоходство башланған. Артабан көньяҡҡа ҡарай, Сент-Пол ҡалаһы янында Миссисипи матур Пепин күле аша аға.
Миссисипиҙа пароходтар
1856 йылда йылға аша Иллинойс һәм Айова араһында беренсе тимер юлы күпере төҙөлә. Пароходтың беренсе күпер менән бәрелеше ҙур янъял ҡуптара. Пароход ташыуҙары пассажирҙарҙы һәм йөктәрҙе ташыу күләменә ҡарап XX быуаттың беренсе ун йыллығы аҙағында торомшҡа яраҡлы булып ҡала. 1910 йылда йылғала 559 пароход ҡына ҡала.
Миссисипиҙа һыу ташыуҙар
1927 йылдың яҙында Миссисипиҙа «Туфан ҡалҡа» — йылға ярҙарынан 145 урында сыға һәм 70 000 км² майҙанды һыу баҫа, 400 млн USD күләмендә зыян күрелә.
Перуҙа ислам
Тарих
2011 йылдың ғинуарында Перу ҡайһы бер Латин Америкаһы илдәре менән бергә Фәләстин дәүләтен рәсми рәүештә таныуы тураһында иғлан итә.
Скрипчинский Василий Васильевич
Белеме
1944 йылдың 17 февралендә Харьков ауыл хужалығы институтында диссертация яҡлай һәм ауыл хужалығы фәндәре кандидаты ғилми исемен ала. 1958 йылдың декабрь айында «Бер йыллыҡ һәм күп йыллыҡ иген ҡыуаҡтары онтогенезының ҡайһы бер үҙенсәлектәре» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1966 йылда В. В. Скрипчинский «үҫемлектәр физиологияһы» һөнәре буйынса профессор исеменә лайыҡ була.
Башҡорт тауышы
«Башҡорт тауышы» — ижтимағи-сәйәси гәзит.
Песмәнтамаҡ
Песмәнтамаҡ (Письмянтамак) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 37 кеше. Почта индексы — 452726, ОКАТО коды — 80217825004.
Түргеяҡ
Тасуирлама
Күл көҙгөһө майҙаны — 26,4 квадрат километр. Уртаса тәрәнлеге — 19,1 м, максималь тәрәнлеге — 36,5 метр. Үтәҙеклеге 10 метрҙан 17,5-кә тиклем тәшкил итә, был күрһәткес буйынса күл Рәсәйҙә икенсе урында.
Утрауҙары
Күл буйында йәшәгән боронғо кешеләрҙең эҙҙәре табылған. Иң билдәлеләре Вера утрауындағы мегалиттар. Бында археологик ҡомартҡылар тотош комплекс (бер нисә тиҫтә) тәшкил итә. Бында боронғо дольмен, кәшәнә, таш онтағыстар табылған. Уларҙың йәше — яҡынса 6 мең йыл.
Путлун-Игый
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Барнуковка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Рим цифрҙары
Рим цифрҙары
Бәләкәй цифр ҙурынан һул яҡта яҙылһа, ҙурынан уны алыу мотлаҡ. Әммә 1 йәки 10 дәрәжәһен билдәләгән цифрҙар ғына алына. Бәләкәй цифраҙың ҡабатланыуына юл ҡуйылмай. Шулай итеп, «алыу ҡағиҙәһен» тик түбәндәге алты вариантта ғына ҡулланып була :
Ҡулланыу
Урыҫ телендә рим цифрҙары түбәндәге осраҡтарҙа файҙаланыла:
Рыҫҡолов Ғәббәс Шәйхелислам улы
«1920 йылдың 1 июнендә ул Днепр аша кисеп сыҡҡан 27-се кавполктың 1-се эскадронына поляктар атака башлағанда һыйбалылар сафында дошманға ташланып, үҙ артынан бөтә эскадронды ылыҡтырҙы, ғәййәр һыбайлы атака менән поляктарҙың атып ятҡан бер пулемётын тартып алып, дошманды ҡасырға мәжбүр итте».
Усман (исем)
Этимологияһы
Усман исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Мәғәнәһе ирлек, батырлыҡ тигәнде аңлата (боронғо гәрәй хәлифенең исеме; тарихи сығанаҡтарҙа Ғосман формаһында ла осрай)
Билдәле шәхестәр
Тоҡомбәтов Усман Ғитиәтулла улы (Ғосман Тоҡомбәт, нем. Osman Tokumbet; 8 февраль 1888 — ?) — сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре.
Фамилияларҙа
Йософ Абдрахман улы Усманов (1903 йыл — 1993 йыл) — ауыл хужалығы фәндәре докторы, профессор, РСФСР‑ҙың һәм Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Усманов Мәғәфүр Мәхмүт улы (1962 йыл) — башҡорт театр актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2008). Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1995).
Усманов Хәмзә Фәтих улы (1923 йыл — 2009 йыл) — ғалим-тарихсы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (1998), тарих фәндәре докторы (1978), профессор (1994), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Усманова Миңһылыу Ғөбәйт ҡыҙы (1950 йыл) — башҡорт тел белгесе, педагог-методист, филология фәндәре докторы (2003), профессор. Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2010).
Топонимияла
Оло Усман (Большая Усманова) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Аҡбаш ауыл биләмәһе составына инә.
Яңы Уҫман (Бөрйән районы) (Новоусманово) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл.
«Хәрби дан ҡалаһы» (Хабаровск)
Һәйкәл тасуирламаһы
Стеланың алғы яғына Рәсәй Федерацияһы Президенты Указы тексы яҙылған бронза картуш, артҡы яғында — Хабаровскиҙың гербы төшөрөлгән картуш ҡуйылған. Стеланың дүрт ҡабырға яғында дүрт бронза барельеф беркетеп ҡуйылған.
Галлей кометаһы
1986 йылда Галлей кометаһы Ҡояшҡа яҡын килгән ваҡытта беренсе тапҡыр йыһан аппараттары, шул иҫәптән совет аппараттары «Вега‑1» һәм «Вега‑2» ярҙамында уны тикшереү мөмкин була, тикшеренеүҙәр комета үҙәгенең структураһы, кометаның һәм комета ҡойроғоноң барлыҡҡа килеү механизмдары тураһында мәғлүмәт бирә.
Кометаның үҙәге
«Вега» (СССР) һәм «Джотто» (Европа космос агентлығы) йыһан аппараттары йыйған мәғлүмәттәр ярҙамында ғалимдар Галлей кометаһы өҫтөнөң структураһы менән беренсе тапҡыр танышыу мөмкинлегенә эйә була. Ҡояшҡа яҡынлағанда Галлей кометаһы өҫтөнән, башҡа кометаларҙағы кеүек үк, һыу, моноксид, углерод оксиды, метан, азот һәм, бәлки, башҡа туңған газдар ҙа түбәнге температурала ҡайнау хәленә етеп, сублимациялана. Был процестар команы (комета) барлыҡҡа килтерә, ул арҡыры киҫелештә 100 000 километрға етеүе ихтимал. Бысраҡ боҙҙоң парға әйләнеүе арҡаһында саң-туҙан бөртөксәләре азат ителә. Комалағы газ молекулалары ҡояш нурҙарын йота һәм аҙаҡ төрлө оҙон тулҡындарҙа (был күренеш флуоресценциятип атала) кире йыһанға сағылдыра, ә саң-туҙан бөртөксәләре ҡояш нурҙарын, тулҡын оҙонлоғон үҙгәртмәйенсә, төрлө йүнәлештәргә тарата. Был ике процесс арҡаһында команы ситтән күҙәтеүсе күрә ала.
Боронғо заманда Галлей кометаһын күҙәтеү
Беҙҙең эраға тиклем 240 йылда — кометаны беренсе тапҡыр күҙәтеү, ул ҡытайҙарҙың "Ши цзи"анналдарында тасуирлана. Беһһең эраға тиклем 164 йыл — В 1985 году Ф. Р. Стефенсон кометаны күҙәтеүҙәр тураһында вавилон табличкаларында үҙе тапҡан мәғлүмәттәрҙе баҫтырып сығара. Атап әйткәндә, Вавилон балсыҡ шына яҙыулы табличкаларҙа бик күп быуаттар буйына планеталарҙың хәрәкәтен һәм башҡа күк ваҡиғаларын — кометалар, метеорҙар, атмосфера күренештәренкүҙәтеү һөҙөмтәләре яҙылған. Улар — яҡынса беҙҙең эраға тиклем 750 йылдан алып беҙҙең эраның 70 йылына тиклемге осорҙо үҙ эсенә алған «астрономик көндәлектәр». Хәҙерге ваҡытта «астрономик көндәлектәрҙең» ҙур өлөшө Британия музейында һаҡлана.
Ҡаръяуҙы улусы
Тарихы
Олоҫ(Волость) — революцияға тиклем Рәсәй империяһында өйәҙ эсендәге иң бәләкәй административ-территориаль берәмек булған, был бүленеш 1929-30 йылдарға тиклем һаҡланып килгән. Ҡаръяуҙы улусының үҙәге Түбәнге Ҡаръяуҙы ауылында урынлашҡан булған. Ул бөгөн дә бар — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 141 кеше булған.
Ла-Эстрелья (Чили)
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Сыбаркүл (ҡала)
Иҡтисады
«Уральская кузница» ААЙ (Мечел составында) ҡалала эшләп сығарылған сәнәғәт тауарҙарының 77 %-н етештерә.
Рассвет (Бүздәк районы)
Рассвет (Рассвет) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 265 кеше. Почта индексы — 452701, ОКАТО коды — 80217810007.
Башҡортостан хөкүмәтенең теле
Башҡортостан хөкүмәтенең теле — Башҡорт хөкүмәтенең Ырымбур хәрби бюроһы гәзите. Силәбе ҡалаһында аҙнаһына ике тапҡыр иҫке башҡорт телендә (материалдарҙың бер өлөшө — урыҫ телендә) сыға.
Гәзиттең ябылыу ваҡыты билдәһеҙ.
Румын әҙәбиәте
Тамырҙар
Румын телендәге тулы Библия  XVII быуат аҙағында ғына сыға. Бухарест эргәһендәге Снагов монастыры монахтары Бухарест Библияһын тәржемә итеп нәшерләй (1688 йыл).
Милли уяныу
Быуаттың әһәмиәтле яҙыусылары — Васúле Александри менән Миха́й Эмине́ску. Александри румын әҙәбиәтен төрлө жанрҙағы әҫәрҙәр менән байыта. Эмине́ску билдәле румын шағиры булып таныла.
Назар
Фамилияла
Нурсолта́н Әбеш улы Назарбаев(6 июль 1940 йыл) — дәүләт эшмәкәре һәм сәйәсмән, Ҡаҙағстан Республикаһының беренсе президенты. Ҡаҙаҡ ССР-ы Министрҙар Советы рәйесе (1984—1989) һәм президенты (1990—1991); Ҡаҙаҡ ССР-ы Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының 1-се секретары (1989—1991). «Илбашы» (Елбасы) рәсми титулына эйә. 2015 йылдың апрелендә бишенсе тапҡыр президент итеп һайлана. 2019 йылдың 19 мартында үҙ теләге менән вазифаһын ҡалдырҙы.
Назарғәлиев Мөхтәр Бәхтиғәни улы (10 апрель 1930 йыл — 27 май 1990 йыл) — совет нефтсеһе, Ләнтор нефть ятҡылығын асыусы һәм Ләнтор ҡалаһына нигеҙ һалыусы.
Кла́вдия Ива́новна Наза́рова (1920 йылдың 1 октябре — 1942 йылдың 12 декабре) — Советтар Союзы Геройы, Псков өлкәһе Остров ҡалаһында йәшерен комсомол ойошмаһына нигеҙ һалыусы һәм уның етәксеһе.
Лыгин Сергей Александрович
Лыгин Сергей Александрович (3 май 1956 йыл) — химик, химия фәндәре кандидаты, Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы химия кафедраһы доценты, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006).
Биографияһы
1998—2005 йылдарҙа Бөрө дәүләт педагогия институты ҡарамағындағы лицейҙа химия уҡытыусыһы. 2000—2005 йылдарҙа әлеге лицейҙың директоры вазифаһын башҡара.
Шатилова Анна Николаевна
Биографияһы
Мәктәпте тамамлағандан һуң, Н. К. Крупская исемендәге Мәскәү өлкә педагогия институтының физика-математика факультетында уҡый.
Шәхси тормошо
Бер тапҡыр никахта була, ире — Шатилов Алексей Борисович (1936—2008),, МИСС тамамлай, ғилми лабораторияларҙа эшләй. Юғары белемле кеше була, классик музыканы ярата.
Лыгин Сергей Александрович
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге металдарҙың коррозияһы, химия уҡытыуҙың методик аспекттарына арналған. 1988 йылда химия фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, Ленсовет исемендәге Ленинград технология институтында «Влияние температуры на депассивацию железа и титана в кислых растворах» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, а 1992 йылда Фән министрлығының Юғары мәктәп комитеты, РФ юғары мәктәбенең һәм техник сәйәсәтенең ҡарары буйынса химия кафедраһы доценты исеме бирелә. Дөйөм һәм органик булмаған химия, экологик химия, геохимия, кристаллохимия, биоген элементтар химияһы, тирә-яҡ мөхит химияһы һәм тәбиғи фәндәр менән бәйле башҡа предметтарҙы уҡыта
Йәш төрөктәр
Йәш төрөктәр инҡилабы һәм уның эҙемтәләре
Башлыса офицерҙарға таянып, Әхмәт Ниязи бей етәкселегендәге йәш төрөктәр 1908 йылдың июлендә ҡораллы ихтилалға күтәрелә, һөҙөмтәлә, солтан Әбделхәмит II 1876 йылғы конституцияны ҡабат ғәмәлгә индерергә һәм парламент йыйырға мәжбүр була (1908 йылғы Йәш төрөктәр инҡилабы). 1909 йылдың апрелендә реакцион даирәләр Истанбулда солтандың сикләнмәгән власын тергеҙеү маҡсатында контрреволюцион фетнә ойоштора. Әммә эштәре барып сыҡмай, Абдул Хәмит II тәхеттән яҙа (парламент үҙ һүҙе булмаған Мәхмәт V-не солтан итеп һайлай), әммә ошо мәлдән йәш төрөктәр үҙҙәре реакцион ҡараштарға күсә башлай. Министр, парламент һәм административ вазифаларҙы ҡулдарына алғас, улар золомдан әллә ни айырылмаған диктаторлыҡ режимын урынлаштыра.
Темерник
Камышеваха
Артабан ҡушылдыҡ ҡалҡыулыҡты урап үтеп, көньяҡҡа боролош яһай, унда Төньяҡ торлаҡ массив урынлашҡан. Был участкала көньяҡ-көнсығыш (Волков урамы һәм Космонавтар проспекты араһындағы күпер) һәм көньяҡ-көнбайыш (дамба буйлап Бодрый урамы) йүнәлешендә йылғаны киҫеп үтеүсе махсус плотиналар менән быуалар каскады төҙөлә. Был  быуалар каскадының дөйөм атамаһы — Төньяҡ һыуһаҡлағысы. Ул Үрге һәм Түбәнге  быуаларға бүленгән.
Әүрезтамаҡ
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Вадакш
Вадакш — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы/ Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вад йылғаһының һул ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рәжәп (исем)
Билдәле шәхестәр
Рәжәп Тайип Эрдоған (Recep Tayyip Erdoğan, 26 февраль 1954 йыл) — төрөк дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре. Төркиә Йөмһүриәтенең 12-се Президенты (2014 йылдан). Ғәҙеллек һәм үҫеш партияһы лидеры.
Топонимдарҙа
Рәжәп ауыл Советы (Саҡмағош районы) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.
«Полипресс-Ҡорғаҙаҡ» акционерҙар йәмғиәте
Ҡорғаҙаҡ һыуы
Ҡорғаҙаҡ — Йүрүҙән йылғаһының һул яғындағы Ҡаратау армыттарынан ағып сығыусы минераль һыулы шишмә, «Янғантау» шифаханаһынан 3 километрға көньяҡҡараҡ урынлашҡан.
Реакцияһы һелтеле щелочная — рН 7,3, минерализацияһы — 0,6 г/л.
Ураҙай (Һарытау өлкәһе)
Тарихы
Ауылдың икенсе исеме — Ҡыпсаҡ. Был уның этник составы тураһында ла һөйләй. Ғәмәлдә иһә ҡыпсаҡ этнонимы башҡорттарҙың Ҡарай(ҡарағай)-ҡыпсаҡ волосынан булыуына бәйле. Был хаҡта 1842 йылда Ураҙай ауылы кешеһе Йосоп Сәғитовтың 9-сы кантондың 3-сө йортона ҡараған Бесәнсе ауылы башҡорттарынан алған хаты ла раҫлай. Бынан тыш, Ураҙай ауылы үҙенең ышаныслы кешеләрен Верхнеурал өйәҙенең 6-сы кантонына йүнәлтә, уларҙа ла Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусының бик күп ауылдары була. Бөгөн Һарытау өлкәһе картаһында Ураҙай ауылы юҡ.
Богданович Анатолий Александрович
Биографияһы
Шунан тракторсы булып Ҡаҙағстанға сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштерергә ашыға.
Анатолий Александрович үҙе лә бик ныҡ тормош ярата. Тормошҡа йылмайып баға, шаяртаыуҙары күңелгә май булып яғыла. Был ихлас йортта бик күп кешеләр булып киткән, үҙенсәлекле дәфтәргә яугир-шағир рухы тураһында үҙҙәренең тәьҫораттарын яҙған. Бында ы Беллы Ахмадулина, Валентин Распутин, Клавдия Васильевна Чапаева, Сергей Смирнов, Валерий Ганичев, космонавт Виктор Горбатконың һәм тағы бик күптәрҙең автографтарын күрергә мөмкин.
Был шиғри юлдарҙы Н. Островский исемендәге Гуманитар музей-үҙәге хеҙмәткәре, шағир өйөнә рух көсөн, сиргә ҡаршы тороу, сыныҡҡанлыҡты данларлыҡ мәғлүмәт алырға килгәндә, ижад иткән. Анатолий Богданович «Как закалялась сталь» кеүек донъяға танылған бестселлер яҙған төп геройыбыҙ Николай Островский кампанияһында. Шулай уҡ ул ҡорал конструкторы Михаил Марголин, Күҙ микрохирургияһы институтына нигеҙ һалыусы Святослав Фёдоров, лётчик Алексей Маресьев, яҙыусы Николай Зотов, Мелиховтағы А.Чехов Музейы рәссамы һәм директоры Юрием Авдеев, йырсы Борис Зайцев, профессор Александр Суворов, Рәсәй Геройы Игорь Задорожный, спортсменами-паралимпия спортсылары менән бер рәттә тора.
Ҡағараҡ
Ҡағараҡ (лат. Gavia arctica) — ҡағараҡтар (Gavia) ырыуы вәкиле. Бүтән ҡағараҡтарға ҡарағанда йыш осрай.
Тауышы
Ҡағараҡтың тауышы ҡатмарлы һәм уны һүҙҙәр менән аңлатырлыҡ түгел. Осҡан сағында күберәк ыңғырашҡанға оҡшаған, яйлап йышая барған  "ҡа....ға....ҡа.... ғарррааа"  йәки яңғыҙ өҙөк-өҙөк "ғаҡ" кеүек тауышты ишетергә мөмкин, һыуҙа — тауыш ярҙамында бик ғәйрәтле, ләкин моңло  ҡабатланыусы "ҡу-ҡу-ии" тауышы менән оя һәм аҙыҡ биләмәһен келәймәләй. Оя ҡорор алдынан һәм уны ҡорғас, йыш ҡына  "аһәңле дуэт" башҡаралар. Был дуэт төрлө тоналле ҡарлыҡҡан әсе ҡысҡырыуҙан төҙөлгән. Оя ҡорор алдынан дуэтты бер төркөм ҡағараҡтар башҡара. Һыуға сумыр алдынан, ҡурҡҡан ҡош йыш ҡына ҡыҫҡа итеп өҙөк-өҙөк ҡысҡыра: "уй". Ҡағараҡтар телгә алынған тауыштарҙан тыш,  йыш ҡына эт өргән, ҡарға, хатта кеше тауыштары ла сығаралар. Ғөмүмән, ҡағараҡтарҙың тауыштары күпкә бай һәм ныҡлап әле өйрәнелмәгән. Бигерәк тә яҙ һәм йәй ҡағараҡ ҡысҡырыусан, ә осҡанда һәм ҡышлау мәлендә бөтөнләй тауышһыҙ.
Пыв-Ях
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ҡағараҡ
Миграция һы
60-63 төньяҡ киңлектән көньяҡтараҡ оялаусы ҡағараҡтарҙың миҙгелле миграцияһы тураһында бик аҙ билдәле. Уларҙың бер өлөшө Каспий һәм Арал диңгеҙҙәрендә ҡышлай, һәм Ҡара диңгеҙ ҙә лә  ҡышлауы мөмкин. Яҙғы миграция апрель — майҙа төньяҡҡа Европаның үҙәк өлкәләре һәм Ҡаҙағстан аша туранан-тураға үтә, көҙгөһөн — көньяҡ йүнәлештә.
Аҡ күл
Аҡ күл (Белое озеро) — күп мәғәнәле һүҙ.
Карел Гавличек-Боровский
Биографияһы
Богемияға (Чехия) ҡайтҡас, ул журналистика менән шөғөлләнә. 1846 йылда ''Ф. Палацкий'' ярҙамы менән чех телендәге иң киң билдәле «Прага газетаһы» (1846 — 1848) һәм уны әҙәби өҫтәмәһе «Чех бал ҡорто»  журналының баш мөхәррире булып китә. Уның беренсе мәҡәләһе «Славян һәм чех» исеме аҫтында донъя күрә. Галич үҙе уны баҫтырыуҙы «һуғыш декларацияһы» тип атай.
Скрипчинский Любовь Владимировна
Скрипчинский Любовь Владимировна (Скрипчинська Любов Володимирівна; 1912—1998) — совет һәм украин ғалимы, ауыл хужалығы фәндәре докторы (1961), Украин һыу хужалығы инженерҙары институтының (УИИВХ, хәҙер Һыу хужалығы һәм тәбиғәтте файҙаланыу милли университеты)профессоры (1965).
Биографияһы
Любовь Владимировна Скрипчинский Рәсәй империяһының Краснодар ҡалаһында 1912 йылдың 17 сентябрендә тыуған (яңы стиль буйынса 30 сентябрь).
Альбум София
Биографияһы
София кейәүҙә булмай, апаһы һәм әсәһе менән йәшәй. Ул 1868 йылда Стокгольмда вафат була.
Ерыкла (Калмантая ҡушылдығы)
Ерыкла — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Калмантай йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Вачка (Вад ҡушылдығы)
Вачка  — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вад йылғаһының һул ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Симбугино
Симбугино (Симбугино) — Башҡортостан Республикаһының Благовар районы Языков ауыл Советындағы бөткән ауыл. 1989 йылда бөтөрөлә.
Ибраһимов Фәттәх Әҙелмырҙа улы
1918 йылда аҡтар яғында Башҡорт армияһы сафтарында, 1-се Башҡорт кавалерия полкында хеҙмәт иткән булһа кәрәк. 1920 йылда Польша фронтында ул Айырым Башҡорт кавалерия бригадаһында 28-се кавалерия полкы командиры ярҙамсыһы вазифаһында була. 1920 йылдың июнендә Киев операцияһыбарышында ҡаһарманлыҡ күрһәтеп Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була. Реввоенсоветтың 1921 йылдың 17 февралендә сыҡҡан 57- се фарманында былай тиелгән:
Сабай (Бүздәк районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Гөлфиә
Гөлфиә — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме. Татар ҡатын-ҡыҙҙары исеме.
Билдәле шәхестәр
Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы (10 сентябрь 1948 йыл) — Башҡортостандың халыҡ шағиры (2015) журналист, шағир һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1978—1999 йылдарҙа «Башҡортостан ҡыҙы» журналының баш мөхәррире, 1990—1995 йылдарҙа РСФСРҙың 12-се саҡырылыш (артабан Рәсәй Федерацияһының) Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. 1974 йылдан СССР Яҙыусылар һәм 1979 йылдан СССР Журналистар союздары ағзаһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1984), Башҡорт АССР-ының (1989) һәм Рәсәй Федерацияһының (2005) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһы (2006) һәм Миәкә районының Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премияһы (2000) лауреаты. Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2000).
Ҡаҙан Император университеты
Тарихы
Университет советы попечитель ҡулындағы өнһөҙ ҡоралға әүерелә. Профессор һәм кафедра кандидаттары араһында мәкер һәм аяҡ салыуҙар хөкөм һөрә. Студенттар һаны байтаҡҡа кәмей; ата-әсәләр балаларын университетҡа алып барырға теләмәй, хәрби башланғыс мәктәбен үтергә мәжбүр булған бөтә тыңлаусылар ҙа университет етәкселеге һәм полицияһы күҙәтеүе аҫтында торған.
Юғары уҡыу йорто ҙур мәғариф һәм фән үҙәгенә әйләнә.
1875—1883 йылдарҙа университетта Ҡаҙан лингвистик мәктәбе формалашҡан.
Ҡаҙан университетының профессор персоналы 1893-94 уҡыу йылы башына 109 кешенән торған: 44 ординар профессор (шул иҫәптән 7 атҡаҙанған), 22 экстраординар, 39 приват-доцент.
Мосолмандарҙың уҡытылыуы
Ырымбур хәрби кантонсылар батальонында уҡыған башҡорт малайҙарын шулай уҡ Ҡаҙан университетына ҡабул итеүгә әҙерләгәндәр.
Пыжьянка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Бремер Фредрика
Мәҙәниәттә
С. Лагерлефтың «Удивительное путешествие Нильса Хольгерссона с дикими гусями по Швеции» повесында автор ғаиләлә кистәрен, шул иҫәптән "фрёкен Бремер"ҙы  уҡығандарын хәтерләй.
Дилмөхәмәтова Әнисә Хәйретдин ҡыҙы
Дилмөхәмәтова Әнисә Хәйретдин ҡыҙы (27 ноябрь 1933 йыл — 12 август 2015 йыл) — театр актёры. 1954 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1972).
Мәшһәд (ерләү урыны)
Топонимикала
Мәшһәд һүҙе «изге» ҡәберлектәр урынлашҡан ҡалаларҙың атамаларында ҡулланыла:
Пенза дәүләт аграр университеты
Пенза дәүләт аграр университеты (ПДАУ) — Пенза ҡалаһындағы дәүләт университеты, 1951 йылда нигеҙ һалынған.
ГУЛАГ архипелагы
«ГУЛАГ архипелагы» — әҙәби-тарихи әҫәр Александр Исаевич Солженицындың СССР-ҙа 1918 йылдан алып 1956 йылға саҡлы дауам иткән репрессиялар осоро тураһындағы художестволы-тарихи әҫәре. 257 тотҡондоң хаттарына, хәтирәләренә һәм йәнле хикәйәләүҙәренә һәм авторҙың шәхси тәжрибәһенә нигеҙләнеп яҙыла.
Йөкмәткеһе
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында лагерҙарға паника ойоштороусылар, һуңынан — Советтар Союзында йәшәүсе немецтар, немец әсирлегендә булғандар һәм унан ҡасҡандар ағыла. Оккупацияланған территорияларҙа булған ватандаштарҙы, немец, япон, урыҫ эмигранттарын ҡулға алалар. 1945 һәм 1946 йылдарҙа Архипелагҡа гитлеровсылар һәм уларҙың ҡуштандары ойошторған власовсылар, милли частар мосолмандары, казак-красновсылар оҙатыла.
Репрессиялау
1974 йылда Одесса университетының тарих факультетын тамамлаған Глеб Павловский «ГУЛАГ архипелагы»н таратҡаны өсөн КГБ күҙәтеүенә эләгә һәм эшһеҙ тороп ҡала.
Морозовск крайҙы өйрәнеү музейы
Тарихы һәм тасуирламаһы
Тыуған яҡты өйрәнеү музейы күргәҙмәләрендә Морозовск районы территорияһында йәшәүсе халыҡтарҙың биҙәү-ҡулланма ижады һәм көнкүреше әйберҙәрен, Морозовск районы халҡының шәхси коллекциялары әйберҙәрен күрергә мөмкин. Музей бинаһы фасадында край тарихын сағылдырған дүрт барельеф ҡуйылған. Ике барельефта ике тимерсе менән тимерлек һүрәтләнгән, ике егелгән үгеҙҙә ер тырматыу, башҡаларында казак ҡорал менән атта һәм далала.