cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кариб кризисы
Төркиәләге ракеталар позициялары
1961 йылда АҠШ Төркиәлә, Измир ҡалаһы янында, уртаса алыҫлыҡтағы һәм 2400 км радиусында хәүефле хәл тыуҙырырға һәләтле 15 ракета урынлаштыра башлай. Тимәк, улар туранан-тура Советтар Союзының Европа өлөшөнә хәүеф менән янай, ракеталар хатта Мәскәүгә тиклем барып етә ала. Президент Кеннеди был ракеталарҙың стратегик әһәмиәтен сикләнгән тип иҫәпләй, сөнки һыу аҫты кәмәләре, тотороҡло баллистик ракеталар менән ҡоралланған һәм шул уҡ территорияны ҡапларға һәләтле. Шуға ҡарамаҫтан 1950-се йылдар аҙағында уртаса алыҫлыҡтағы ракеталар технологик йәһәттән даими рәүештә боевой дежурҙа тора алмаған континент-ара ракеталарҙан өҫтөнөрәк була. Уртаса алыҫлыҡтағы ракеталарҙың тағы ла бер өҫтөнлөгө — ул 10 минут эсендә билдәләнгән сәпкә барып етә.
Хрущевтың тәҡдиме
1962 йылдың 20 майында Хрущев, Болгариянан ҡайтҡас, Кремлдә сит ил эштәре министры А. А. Громыко, А. И. Микоян һәм оборона министры Р. Я. Малиновский менән әңгәмәләшә, уның барышында уларға үҙенең идеяһын һөйләй: Фидель Кастроның Кубала совет хәрби көстәренең һанын арттырыу тураһындағы даими үтенесенә яуап итеп, Кубала ядро ҡоралын урынлаштырыу тураһында фекер алышырға тәҡдим итә. 21 майҙа Оборона Советы ултырышына был мәсьәлә тикшереү өсөн сығарыла. Бөтәһенә ҡарағанда ла Микоян бындай ҡарарға ҡырҡа ҡпаршы булыуын белдерә, әммә, ахыр сиктә, Оборона Советына ингән КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы ағзалары Хрущевты хуплай. Оборона һәм сит ил эштәре министрлыҡтарына диңгеҙ буйлап Кубаға йәшерен рәүештә ғәскәрҙәр һәм хәрби техниканы күсереүҙе ойошторорға ҡушыла. Ашығыслыҡ арҡаһында хатта план раҫламайынса ҡабул ителә һәм Кастронан ризалыҡ алғандан һуң план ғәмәлгә ашырыла башлай.
«Анадырь» операцияһы
1962 йылдың июненә СССР Ҡораллы Көстәренең Генераль штабы Кубаға ебәреләсәк хәрби частарҙың хәрәкәт итеүен йәшереү буйынса «Анадырь» коды аҫтында махсус хәрби операция эшкәртә. Операци яны Советтар Союзы Маршалы И. Х. Баграмян планлаштыра һәм уға етәкселек итә. План төҙөүселәр фекеренсә, был сара йөктөң тәғәйенләнгән урынын аныҡлағанда американдар яңғылышырға тейеш була. Бөтә совет хәрби хеҙмәткәрҙәренә, техник персоналдарға һәм йөктө оҙатып барыусыларға саңғылар таратыла, йәнәһе улар Чукоткаға йүнәлә имеш. Был ниәттең дөрөҫлөгөн имитациялау өсөн порттарға тундар һәм дубленкалар тейәлгән вагондар килә. Әммә йөктө йәшереү буйынса күрелгән сараларға ҡарамаҫтан, был планда етди бер етешһеҙлек була: Американың, Куба өҫтөнән осоп, уның территорияһын даими тикшереп торған U-2 самолет-разведчиктарынан ракеталарҙы йәшереү мөмкин булмай. Шулай итеп, американдарҙың совет ракеталарын монтажланғанға тиклем табыуын иҫәпкә алған план алдан әҙерләнә. Шулай ҙа хәрбиҙәр бер юл таба: улар Кубала, махсус йөк бушатылыр урынға, алдан уҡ бер нисә зенит батареяһын урынлаштырып ҡуя.
U-2-нең осоштары
Көньяҡ Флорида авиабазаһына төшөп, Хейзер ЦРУ-ға пленкаһын тапшыра. 15 октябрҙә ЦРУ аналитиктары фотоһүрәттәрҙә советтарҙың уртаса алыҫлыҡтағы Р-12 баллистик ракеталары (НАТО классификацияһы буйынса SS-4) булыуын билдәләй. Шул уҡ көндө кис был мәғлүмәт АҠШ-тың юғары хәрби етәкселегенә еткерелә. 16 октябрҙә иртән 8:45 сәғәттә фотоһүрәттәр президентҡа күрһәтелә. Шунан һуң Кеннеди бойороғо буйынса Куба өҫтөнән осоштар 90 тапҡырға арта.
Ҡаршылыҡ күрһәтеү сараларын эшләү
Блокада индереү тураһында ҡарар 20 октябрҙә йомғаҡлау тауыш биреүендә ҡабул ителә: блокада өсөн президент Кеннеди үҙе, дәүләт секретары Дин Раск, оборона министры Роберт Макнамара һәм бының өсөн Нью-Йорктан махсус саҡырылған АҠШ-тың БМО-лағы илсеһе Эдлай Стивенсон тауыш бирә.
Йәшерен һөйләшеүҙәр
26 октябрҙә, Вашингтон ваҡыты буйынса 13:00 сәғәттә Аҡ йортҡа телекомпания хәбәрсеһе Джон Скалиҙың Вашингтондағы КГБ резиденты Александр Фомин (ысын исеме Александр Феклисов) менән ресторанда осрашыуы тураһында хәбәр килә. Ул көсөргәнешлектең көсәйеүе тураһында борсолоу белдерә һәм Скалиға Дәүләт департаментында ҡуйылған дуҫтарына дипломатик ҡарар эҙләү тәҡдиме менән мөрәжәғәт итергә тәҡдим итә, американдар Кубаға баҫып ингән осраҡта СССР яуап итеп донъяның икенсе районында һөжүм асасаҡ, тип иҫкәртә. Скали тейешле инструкциялар ала һәм бер нисә сәғәттән һуң Фомин менән яңы осрашыуҙа уның менән кризистан сығыу мөмкинлектәрен тикшерә: утрауҙан блокаданы алыу өсөн алмашҡа Кубанан совет ракеталарын сығарыу һәм асыҡтан-асыҡ баҫып инеүҙән баш тартыу.
Кризисты хәл итеү
Көнбайыш ярымшарҙағы башҡа дәүләттәр ҙә ошондай уҡ юлды һайлаясағына ышанам.
Бер нисә айҙан һуң Төркиәнән иҫкергән америка ракеталары сығарыла. АҠШ Хәрби-Һауа көстәре был БРСД-ларҙы иҫәптән сығарыуға ҡаршы килмәй, сөнки был мәлгә АҠШ-тың Хәрби-Диңгеҙ флоты һыу аҫты кәмәләренә урынлашыуға яраҡлы булған «Поларис» баллистик ракеталарын етештерә башлай.
Эҙемтәләре
АҠШ-тың ҡайһы бер хәрби начальниктары ла һөҙөмтә менән ҡәнәғәт булмай. Мәҫәлән, АҠШ һауа көстәре штабы начальнигы генерал ЛеМей «Кубаға һөжүм итеүҙән баш тартыу — тарихыбыҙҙа иң насар еңелеү» тип атай.
Тарихи әһәмиәте
Кризис ядро ҡоралы ярышында һәм «һалҡын һуғышта» һынылыш мәле була. Көнбайыш илдәрендә һуғышҡа ҡаршы хәрәкәт башлана, уның иң юғары нөктәһе 1960-сы һәм 1970-се йылдарға тура килә. СССР-ҙа шулай уҡ ядро ҡоралдарын етештереү буйынса уҙышын сикләүгә һәм йәмғиәттең сәйәси ҡарарҙар ҡабул итеүҙә ролен көсәйтеүгә саҡырылған тауыштар яңғырай башлай (атап әйткәндә, совет ядро ҡоралын эшләүселәренең береһе академик А. Д. Сахаров шундай белдереү менән сығыш яһай).
Аведиков Николай Ваганович
Биографияһы
Шуныһы ҡыҙыҡ, тап Николай Ваганович Аведиков Донда иң популяр булып киткән сувенирҙың — шараплы мискә өҫтөндә ултырған казактың авторы булып китә. Был сувенир Пётр I раҫлаған Дон Ғәскәрҙәре мисәте мотивы буйынса эшләнә.
Ныромка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Америго Веспуччи
Америкаға сәйәхәт
Шул уҡ йылда экспедицияла ҡатнашҡан лоцман Хуан де ла Коса үҙенең билдәле донъя картаһын төҙөй, унда экспедиция үткән Көньяҡ Америка яр буйының төньяҡ өлөшөндә ул Веспуччиҙың яҙмаларында һанап үтелгән 22 атаманы теркәй.
Фәтихов Ғабдулла Нафиҡ улы
Биографияһы
1951 — 1953 йылдарҙа Мәскәүҙә аспирантурала уҡый, халыҡтар араһында педагогик фекерҙең үҫеш проблемаларын өйрәнә, күренекле башҡорт яҙыусыларының педагогик ҡараштары мәсьәләһе өҫтөндә тикшеренеү эштәре алып бара.
Миклухо-Маклай Николай Николаевич
Николай Николаевич Миклухо-Маклай (, Языково, Новгород губернаһы —, Санкт-Петербург) — Көньяҡ-Көнсығыш Азия, Австралия һәм Океанияның ерле халҡын, шул иҫәптән Маклай Яры тип аталған Яңы Гвинеяның төньяҡ-көнсығыш яры папуастарын йөрәнгән рус этнографы, антрополог, биолог һәм сәйәхәтсе
Сығышы. Ғаиләһе
Н. Н. Миклухо-Маклайҙың олатаһы — Илья Степанович Миклуха — 1791 йылда тыуған һәм, документтар буйынса күсемһеҙ милеккә эйә булмаған, коллегия секретары дәрәжәһенә үрләгән. Өлкән улы, сәйәхәтсенең атаһы Николай Ильич Миклуха 1818 йылдың 24 октябрендә тыуған һәм 1829 йылда Нежин юридик лицейына уҡырға инә алған. Артабан ул 1837 йылға тиклем Петербург Тимер юлдар дәүләт университетының тимер юл инженерҙары корпусы институтында уҡый. Сығарылыш имтихандарын уңышлы тапшырып, Н. И. Миклуха инженер-поручик чинында Мәскәү менән Волга йылғаларын тоташтырған канал төҙөүгә йүнәлтелә. 1843 йылдың декабрендә ул инженер-капитан дәрәжәһендә Валдай ҡалҡыулығы аша үткән Николай тимер юлы дистанцияһын ҡороу эшенә тәғәйенләнә.
Ике фамилия. Милләте
Ике фамилия мәсьәләһе тулыһынса хәл ителгән тип иҫәпләнмәй. Проблемаға беренсе булып 1890-сы йылдарҙа географ Д. Н. Анучин мөрәжәғәт итә. Тикшеренеүсе көндәлектәрен нәшер итеү өҫтөндә эшләгәндә, ул барон Ф. Р. Остен-Сакенға мөрәжәғәт итә, ә ул 1898 йылда гимназия дуҫы Н. Н. Миклухо-Маклайҙы — Рус география йәмғиәте китапханасыһы Ю. В. Бруннеманды эҙләп таба. Бруннеман фаразы буйынса, Николай гимназияла уҡ ике фамилия менән файҙаланған. 1901 йылда Г. Ф. Штендман әйткән версия буйынса «„Маклай“ өҫтәмәһе үҙенән-үҙе килеп сыҡҡан: сиркәү руханийы ҡыҫҡартылған малорос исеме Миколай (Николай) сиркәү китабында фамилиянан һуң яҙған» . Штендман фаразын 1938 йылда Н. Н. Водовозов ҡабатлай. Д. Д. Тумаркин 1982 йылда уҡ был версия буйынса тикшереү үткәрә, шунан һуң Бөйөк Ватан һуғышы осоронда метрика кенәгәләренең юғалыуы асыҡлана, әммә 1930-сы йылдарҙа ғалимдың туғанының улы (племянник) — Д. С. Миклухо-Маклай ҡайһы бер фотокүсермәләрен эшләгән була. Фотокопияларҙан күренеүенсә, сиркәү китабында «Маклай» тигән ҡушымта юҡ. 1857 йылда Екатерина Семёновна Миклуха һорауы буйынса Новгород дини консисторияһы биргән метрикала ла юҡ.
Гимназия һәм Петербург университеты
1859 йылдың 16 авгусында Сергей һәм Николай Миклуха Ҙур Мещан урамы һәм Демидов тыҡрығы мөйөшөндә урынлашҡан икенсе Петербург гимназияһының 4-се класына уҡырға инә. 20 йыл үткәс, Николай насар уҡығаны һәм дәрестәр ҡалдырғаны тураһында яҙған. Һөҙөмтәлә гимназияның 4-се класында ул ике йыл уҡый, шул уҡ ваҡытта 1860/1861 уҡыу йылында дәрестәргә һирәк йөрөй һәм 414 дәрес ҡалдыра. Берҙән-бер «яҡшы» баһаһы — француз теленән, «өс» — немец теленән, ә ҡалған фәндәр буйынса «насар» һәм «уртаса» булған. Шуға ҡарамаҫтан, ул 5-се класҡа күсерелә.
1863 йылдың 27 июнендә Николай Миклуха гимназиянан китеү тураһында ғариза яҙа. Туғаны Миклуха Михаил Николаевич, шулай уҡ биографтары Николай сәйәси мотивтар буйынса гимназиянан сығарылған тип раҫлай. Гимназиянан киткәс, Николай Художество академияһына инергә ниәтләгән, ләкин әсәһе уны йомшаҡ ҡына аңлатып был уйынан дүндерә. 1863 йылдың 24 сентябрендә Н. Миклуха университетҡа ирекле тыңлаусы булараҡ уҡырға инеү мөмкинлеге менән файҙалана һәм физика-математика факультетына уҡырға алыу тураһында ғариза бирә. 17 йәшлек ирекле тыңлаусы тәбиғәт фәндәре менән етди шөғөлләнә; 1864 йылдың 3 февралендә ул физиология курсына йөрөү хоҡуғына юллама яҙа.
Канар утрауҙарына экспедиция
1866 йылдың октябрь аҙағында Фоль менән Миклуха поезд менән — Бордоға, ә унан диңгеҙ аша — Лиссабонға юллана. Николайҙың һүрәттәре аша Синтреҙа ла булғандары билдәле; Геккель менән Греф менән Лиссабонға Англия аша килә, унда Томас Гексли һәм Чарльз Дарвиндың үҙе менән танышырға ниәтләнгән булалар. 15 ноябрҙә генә экспедицияла ҡатнашыусылар Мадейраға юллана: Геккель унда Атлантиканың пелагик һәм литораль фаунаһы менән беренсел танышыу үткәрергә, һуңынан Канарға китергә тейеш була. Ваба арҡаһында утрауҙар менән бәйләнеш өҙөлгәнлеге асыҡлана. Сәйәхәтселәргә «Ниоба» прус фрегаты уңай осрай; уның командиры Йена университетының ботаника профессорының туғаны булып сыға. Фуншалдә ике көн тороп, сәйәхәтселәр 22 ноябрҙә Санта-Крусҡа Тенерифе утрауына килә.
Ҡыҙыл диңгеҙгә экспедиция
22 мартта Миклухо-Маклай Ҡаһирәнән Суэцҡа йүнәлә. Унда ул тапманың тәүге һөжүмен — һуңынан ғүмер буйы эҙәрлекләгән сирҙе кисерә. Инкубация осоронан күренеүенсә, ул сирҙе Сицилияла уҡ йоҡторған була. Дорндан тағы 500 франк һорап алырға тура килә уға. Артабан Николай Джиддәлә 18 көн үткәрә. Ул француз коммерсанты йортонда йәшәй. Миклухо-Маклай, кәмә яллап, көн һайын мәрйен рифтарына барып ҡайта.
Экспедицияға әҙерләнеү
Съездан һуң Миклухо-Маклай Петербургҡа юллана, унда академик Брандт К. М. Бэр һәм А. Ф. Миддендорф йыйған губкаларҙың коллекцияларын эшкәртеү һәм баҫтырыуға әҙерләргә ҡуша. Ғалим был эште тиҙ атҡарып сыға һәм Петербург Фәндәр академияһы баҫмаларында немец телендә ике хәбәр баҫтыра. Был уны Рус география йәмғиәте (РГО) сафына ҡабул итеүгә булышлыҡ итте, 5 октябрҙә үк Миклухо-Маклай Рус география йәмғиәтенең физик һәм математик секцияларының берлектәге ултырышында Ҡыҙыл диңгеҙгә сәйәхәте тураһында доклад менән сығыш яһай. Шул уҡ октябрь көндәрендә ғалим «Записки революционера» тигән әҫәрендә үҙен «биҙгәк менән яфаланыусы бәләкәй буйлы нервылы кеше» тип тасуирлаған кенәз Кропоткин менән осраша. Кропоткин финанслау мөмкинлектәре аныҡ билдәләнмәгән поляр экспедиция проектын әҙерләүселәрҙең береһе була. Күрәһең, шуға Миклухо-Маклай 8 октябрҙә Рус география йәмғиәтенә үҙенең Тымыҡ океан экспедицияһы проектын тәҡдим иткәндер. Ф. Остен-Сакен тарафынан хупланған проект Рус география йәмғиәте президенты П. П. Семёнов-Тәнь-Шанскийға тәҡдим ителә, әммә вице-президент граф Литтеның ҡаршылығына осрай. 1869 йылдың 28 октябрендә Рус география йәмғиәте советы ҡарары «Маклай әфәнденең хайуандарҙы тикшереүҙән тыш, антрополог-этнографик күҙәтеүҙәре планын» ҡабул итә. Уны Тымыҡ океанға килтереү һәм хәрби суднола кире ҡайтарыу өсөн Диңгеҙ министрлығына мөрәжәғәт итергә ҡарар ителә.
Яңы Гвинеяға — диңгеҙ юлынан
«Витязь» Кронштадтан 14 ноябрҙә Копенгагенға килеп етте. Корвет командиры П. Н. Назимов менән килешеп, Миклухо-Маклай ярға сыға, 17 ноябрҙән 4 декабргә тиклем Гамбург, Берлин, Йена, Гота, Гаага аша Остендҡа тиклем Европа буйлап сәфәр йөрөп, унан паром менән Англияла «Витязь» урынлашҡан Плимутҡа килә. Үҙенә кәрәкле ҡорамалдар һатып ала (иҫәп ҡағыҙҙары Мещерскийға ебәрелгән), Нидерландтың колониялар министрлығында элемтә урынлаштыра. Лондонда булған саҡта Миклухо-Маклай Альфред Уоллес — Дарвин менән бер үк ваҡытта тәбиғи һайланыш теорияһын тәҡдим иткән ғалим менән осраша. Миклухо-Маклай уның менән аралашҡанда, ерле кешеләр (туземцы) тураһында белер өсөн, уларҙың береһенә әйләнергә һәм араларында төпләнергә кәрәк, тип белдерә.
Яңы Гвинеға курс иң ҡыҫҡа ара буйынса һалына. 24 июндә «Витязь» Пасха утрауына яҡынлаша һәм көнбайыш яр буйында әкрен хәрәкәткә күсә (дрейфҡа ята). Корвет Чили хөкүмәтенән һарыҡ үрсетеү өсөн ҡуртымға алынған Жан Дютру-Борнье утрауына килә. 1862 йылдан алып утрауға килгән фажиғәнең масштабын күреп, Назимов утрауға төшөрөүҙән баш тарта һәм ике көндән һуң Питкэрн утрауына килә, Миклухо-Маклай, сирләп торғанлыҡтан, бында төшмәй. 8 июлдә корвет Мангареваға килә, сирле Миклухо-Маклай дүрт көнгә ярға төшә. Бында ул ерле халыҡ менән, шул иҫәптән күсеп килгән рапануйлылар менән аралаша, таш балта, барабан һәм ҡорбан килтереү өсөн терәү (подставка) һатып ала.
Яңы Гвинеяны көсләп ҡушыу (аннексия) мәсьәләһе
Шуныһы иғтибарға лайыҡ: Миклухо-Маклай Яңы Гвинея рус колонизацияһы аҫтында булыуын теләмәүен белдерә, ә уның бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап, көслө һәм көсһөҙ яҡтың мөнәсәбәттәре үҙенсәлекле булған протекторат урынлаштырырға ниәтләй. Яңы Гвинеяла йәшәүселәр «''… минең туранан-тура ҡатнашлығымда ҡайһы бер халыҡ-ара йөкләмәләргә буйһонорҙар һәм… аҡ кешеләрҙең көс ҡулланыуы осрағында, законлы ҡеүәтле ҡурсалаусыға эйә булыр ине» тип белдерә.
Маклай Ярына икенсе тапҡыр килеүе
Был юлы Миклухо-Маклай резиденцияһын Бугарлом моронондағы Бонгу ауылында (Гарагаси моронондағы элекке йортонан термиттар кимереп бөтөргән терәк бағаналар (свая) ғына ҡалған) урынлаштырҙа. Уның хеҙмәтселәре һәм балта оҫтаһы алты көн эсендә свайҙар өҫтөнә 10 метр оҙонлоғондағы һәм 5 метр киңлектәге ике ҡатлы өй төҙөй. Хеҙмәтселәр һәм кухня айырым урынлаштырыла ғандар, ә ғалимдың, йоҡо һәм веранданан тыш, ике метр бейеклегендәге свайлы япма аҫтындағы антропологик үлсәүҙәр кабинеты һәм келәте булған. Йорт эргәһендә кукуруз, ҡабаҡ, ҡарбуз һәм ҡыяр сәселгән баҡса, бер нисә айҙан урындағы халыҡ шул культураларҙы сәсә башлаған.
Меланезия. Квинсленд
Брисбендә Миклухо-Маклай колонияның абруйлы сәйәсмәндәре — Огастас Грегори (1819—1905), Дональд Ганн һәм 1880 йылдың декабренә тиклем губернатор бурысын башҡарған Джошуа Белл менән таныша. Ул уларҙың поместьеларында оҙаҡ йәшәгән, унда ла австралия аборигендарын тикшереү менән шөғөлләнгән, Николай Николаевичты ул саҡта айырыуса немец антропологик журналдарында «модаға» ингән енси йолалар ҡыҙыҡһындырған. Яңы 1881 йылды Миклухо-Маклай тарихҡа тиклемге омор хайуандарҙың һөйәктәре, атап әйткәндә, Diprotodon australis, Phoscolomys gigas һәм плейстоцен фаунаһының башҡа төрҙәре табылған Ганна имениеһында булған. Хәҙерге көндә уның табыштары Сидней университетында һаҡлана. Миклухо-Маклайға инглиз-австралия халҡының абориген халҡы, шулай уҡ малай һәм европа ҡолдар менән сауҙа итеүселәр — «ҡара барҡылдаҡтарға һунар итеүселәр» килтергән ҡол-меланезийлылар буйынса бай материал биргән. Ул, Яңы Гвинеяның көнсығышын Австралия тарафынан йотолоуына бер нисек тә юл ҡуйырға ярамай; шул йәһәттән Яңы Гвинеяның Британия колонияһына әүерелеүе бәлкәйерәк яманлыҡ тигән һығымтаға килә.
Маргарет Кларк менән танышыуы. Рәсәйгә ҡайтыуы
1881 йылдың декабрь аҙағында Сиднейға контр-адмирал А. Б. Асланбегов командаһы аҫтында «Африка» крейсеры һәм «Пластун» һәм «Вестник» клиперҙары составында рус эскадраһы килә. Был 12 йыл инде Рәсәйгә ҡайта алмаған Миклухо-Маклай өсөн уңайлы мөмкинлек була. Ноябрҙә П. П. Семёновҡа яҙған хатына ҡарағанда, Петербургта ул үҙ асыштарының һөҙөмтәләрен тыныс ҡына эшкәртергә һәм кредиторҙар менән иҫәп-хисап яһарлыҡ аҡса табырға өмөтләнә. Шул ваҡытта Миклухо-Маклай Австралиянан күсеп китеүенә ҡамасаулаған шарттарға юлыға.
Рәсәй
Миклухо-Маклай Миклухо-Маклай русса насар һөйләшә — уның 12 йыл дауамында илдәр гииҙеүе һәм ситтә йөрөү һөҙөмтәһе — һәм уның шыма фразаларға һәм сағыу тәьҫир итерлек һәләте юҡ. Ул шым ғына, һүлпән һөйләй, ҡайһы берҙә тура килерлек һүҙ эҙләй һәм сит тел һүҙҙәре ҡыҫтыра
Рәсәйгә ҡайтыу тураһында ҡарары
1885 йылдың башында Яңы Көньяҡ Уэльс хөкүмәте хәрби ихтыяждар өсөн ерҙе һәм Порт-Джексон ҡултығына ингән ерҙә урынлашҡан Биология станцияһы бинаһын тартып алыу тураһында ҡарар ҡабул итә. 12 июлдә Миклухо-Маклай станция бинаһын бушатырға күрһәтмә ала. Был ҡарар туранан-тура Австралияла рустарға ҡаршы ҡараштар артыуына бәйле була. Хәйер, ул сэр Робертсон кейәүе статусында артыҡ сағылыш тапмай, ә Миклухо-Маклай 31 августа «Сидней Дейли Геральд» гәзитенә биргән интервьюһында, станцияла һуңғы мөмкинлеккә тиклем эшләүен дауам итергә ҡарар итеүен белдерә; ләкин тиҙҙән бина хәрби властар тарафынан конфискациялана һәм офицерҙар урынлаштырыу өсөн файҙаланыла. Станцияны юғалтыу ғалимды Рәсәйгә кире ҡайтыу тураһындағы фекергә этәрә. Һаулығы — бигерәк тә зарарланған бауыры — арҡаһында. ул Брисбендан 1886 йылдың февраль аҙағында ғына китә алған.
Рәсәйгә ҡайтыуы
22 октябрҙә Петербургта Миклухо-Маклайҙың Фәндәр академияһына бүләк иткән этнографик коллекциялар күргәҙмәһе асыла. Күргәҙмә, айырыуса йәштәрҙә, ҙур уңыш менән файҙалана — унда көнөнә 1000-гә яҡын кеше килгән. Күргәҙмәнең дауамы булып сәйәхәтсенең 1886 йылдың ноябрь-декабрь айҙарында Ҡала думаһы залында уҡылған ете лекцияһы тора.
Вафаты
Көндәрҙең ҡапыл һыуытыуы арҡаһында дауаханала ҡала, ә 29 мартта бронхит һәм пневмония башлана. 1888 йылдың 15 апрелендә Миклухо-Маклай вафат була. Дауахана сиркәүендә йыназа уҡыла. Мәйетте П. П. Семёнов етәкс. Рус география йәмғиәтенең бер нисә ағзаһы, адмирал П. Н. Назимов һәм Н. Н. Копытов сығара. Волков зыяратына В. И. Модестов ҙур телмәр менән сығыш яһай. Николай Николаевич зыярат сиркәүе янында, атаһы һәм һеңлеһе Ольга эрәһендә ерләнә. Ҡара мәрмәр плитала: «Николай Николаевич Миклухо-Маклай 1847 йылдың 5 июлендә тыуған, 1888 йылдың 2 апрелендә вафат була». Түбәндә инглиз телендә ике инжил тексы килтерелгән: и. Маргарет плитала N.B.D.C.S.U. аббревиатураһын яҙырға ҡуша:. 1938 йылда Николай Николаевич һәм атаһының мәйетен Литераторские мостки (Плитная дорожка) күсереп ерләйҙәр.
Шәхес. Фәнни мираҫы
Д. Д. Тумаркин фекеренсә, Миклухо-Маклай — зоология һәм ботаника, антропология һәм этнография өлкәһендә лә, шулай уҡ океанография, геология һ. б. өлкәләрҙә лә эшләгән киң профилле натуралистарҙың береһе. Әммә үткән быуат эсендә уның бөтә һығымталары иҫкергән, һәм Маклай Яры буйында пионер тикшеренеүҙәренең һөҙөмтәләре генә әһәмиәтле булып ҡалған.
Шул уҡ ваҡытта П. Л. Белков, Миклухо-Маклайҙың фәнни изоляцияһын арттырыу шулай уҡ, Рәсәй фәнни донъяһынан алыҫлашҡан, Европа ғилми донъяһы менән нығыраҡ бәйләнештә булған тигән биографик мифтың бер төрө булып тора, тип иҫәпләй: Уның этнография тураһындағы күҙаллауҙары ватандаштарының күҙаллауҙарынан ярайһы уҡ айырылып торған. Эштең асылы шуға ҡайтып ҡала: беренсенән, үҙ ваҡытында Рәсәйҙә берҙән-бер профессиональ этнограф, һәр хәлдә этнографияға махсус белем талап ителгән фән булараҡ ҡараған берҙән-бер ғалим була, икенсенән, уның ҡыҙыҡһыныуҙары Рәсәй территориялары сиктәренән сыҡҡан..
Миклухо-Маклай папуастар мифологияһында һәм мәҙәниәтендә
А. В. Туторский фекеренсә, Миклухо-Маклай тураһындағы риүәйәттәр папуас мәҙәниәтендә тәрән тамырланған, һәм мифологияның әһәмиәтле ҡатламын тәшкил итә. Традицион мәҙәниәтте һәм донъяға ҡарашты үҙгәртеүгә бәйле был мифологик ҡатлам киңәйеүгә табан бара. Традицион мәҙәниәт һәм донъяға ҡараш үҙгәрештәргә бәйле, мифологик ҡатлам киңәйә барыу тенденцияһына эйә. 1970-се йылдарҙа уҡ баҫма текстарҙың Маклай тураһындағы мифтар ижад ителеүенә йоғонтоһо барлығы һиҙелә: мифтарҙағы Миклухо-Маклай образы ул көндәлек яҙмаларында күрһәткән мәғлүмәттәренә тап килмәй. Билдәле дәрәжәлә, Н. Н. Миклухо-Маклай образы папуастар өсөн — Европа цивилизацияһы кәүҙәләнеше лә.
Хеҙмәттәрен нәшер итеү
1956 йылда география әҙәбиәте нәшриәтендә «Путешествий на Берег Маклая» тип аталған айырым баҫмаһы нәшер ителә, шулай уҡ 2006 һәм 2010 йылдарҙа ла (һуңғыһы — бай иллюстрациялы) баҫылып сыға.
Шөкөр Әбзәмов
Шөкөр Әбзәмов (Уразов, Абзанов; Шукур Абзямов) — Барын-Табын улусының поход старшинаһы, Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы.
Ташкинов (Башҡортостан)
Ташкинов — Башҡортостан Республикаһы Нефтекама ҡалаһы ҡала округы ауылы, элекке Ташкинов ауыл советы үҙәге.
Кәбиров Рөстәм Рәсшәт улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Кәбиров Рөстәм Рәсшәт улының фәнни эшмәкәрлеге тупраҡ ылымыҡтарының берләшмәләрен өйрәнеүгә арналған. Рөстәм Рәсшәт улы тарафынан Урал төбәгенең тупраҡ һәм ҡар япмаһының ағыулы булыуын билдәләү өсөн тест-система эшләнә. Ул Өфө, Стәрлетамаҡ ҡалалары өсөн уларҙың ағыулылыҡ карталарын төҙөй. Нефть сығарыу сәнәғәтендә ҡулланылған химик матдәләрҙең ағыулы булыуын баһалай. Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәренең нефть ятҡылыҡтарында тупраҡтың нефть, нефть продукттары, өҫкө йөҙҙә актив матдәләр, радионуклидтар, ауыр металдар менән бысраныуына ылымыҡтарҙың сыҙамлылығын өйрәнә. Рөстәм Рәсшәт улы Кәбиров 200‑гә яҡын фәнни хеҙмәт, 5 уйлап табыу авторы.
Ғүмер төймәһе
Эшмәкәрлеге
Колл-үҙәк белгестәре, ситуацияға, шылтыратыусының хәленә, һаулыҡ торошона ҡарап, ашығыс ярҙам йәки Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы структуралары хеҙмәткәрҙәрен йә полиция саҡырта, йә булмаһа күршеләренә, туғандарына шылтырата.
Таратыу
МТС салондарында «Ғүмер төймәһен» һатыуҙың пилот айында планлаштырылған 150 дана урынына 11 ҡулайлама һатыла, ә сайт аша һатыу күләме көтөлгәндән 15 тапҡырға кәмерәк булып сыға.
Ҡарайылға (Ағиҙел ҡушылдығы)
Географияһы
Башы Көньяҡ Уралда Ҡыраҡа һыртының көнбайыш битләүҙәрендә, Хәмит ауылынан 7,5 саҡрым алыҫлыҡта төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. Ағиҙел йылғаһына тамағынан 1212 саҡрым алыҫлыҡта, Ҡаһарман ауылынан 5 саҡрым көньяҡтараҡ (түбәнерәк) барып ҡоя. Йылға бассейнында торама пункттар юҡ.
Кудако
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Варнавинский Сбросной канал. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Сәғитов Барый Ҡәйүм улы
Биографияһы
Ҡыҙылармеец Сәғитов Владивосток янындағы мөһим хәрби-диңгеҙ базаһы булған Рус утрауына эләгә. Бында ул яр буйы штурм төркөмөндәге диңгеҙ пехотаһы батальонында хеҙмәт итә. Штурмсылар төркөмөндә огнеметчик итеп ҡуялар. Төркөмдө Тымыҡ океан флоты караптарына десантсылар итеп әҙерләйҙәр.
1944 йылда хәрби хеҙмәт отличнигы Барый Сәғитов комсомол комитеты йүнәлтмәһе буйынса Владивосток ҡалаһына Ҡыҙыл Байраҡлы Юғары хәрби диңгеҙ артиллерия училищеһына ебәрелә. Һынауҙарҙы уңышлы үтеп, шул уҡ йылда училище курсанты булып китә.
1959 йылда капитан Сәғитов Ҡара диңгеҙ флотына хеҙмәткә ебәрелә. 1965—1966 йылдарҙа майор Барый Сәғитов 51-се айырым яр буйы ракета полкының командиры була.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
«Азчеррыба» балыҡ сәнәғәтенең баш идаралығында өлкән диңгеҙ инспекторы булып эшләй һәм бер үк ваҡытта йәмәғәт эшендә ҡатнаша: ДНД-ның өлгөлө штабын ойоштора (уның тәжрибәһе һуңынан Севастополдә тарала, Ҡырым, Украина һәм Рәсәй).
СССР ордендары
СССР ордендары өсөн түләүҙәр һәм льготалар
Ике йәки унан күберәк награда менән бүләкләнеүселәр һәр наградаһы өсөн түләү алған. Аҡсалата түләүҙәргә һалым һалынмаған, уларҙы бер ниндәй мәжбүри түләтеүҙәр иҫәбенә, шулай уҡ башҡарыу ҡағыҙҙары буйынса ла, тартып алып булмаған. Шулай уҡ был түләүҙәр алимент, фатир өсөн түләү, һалым һәм башҡа түләүҙәрҙе хисаплағанда ла иҫәпкә индерелмәгән.
Эйно Лейно
70-тән ашыу китап һәм Дантеның «Божественная комедия» әҫәренең беренсе фин тәржемәһе авторы.
Корсика
Корсика (шулай уҡ: Корс) (Corse. Корсе [kɔʁs], корс. Corsica, Corsica) Ҙурлығы буйынса Урта диңгеҙҙә дүртенсе утрау. Ул — Франц ияның 18 төбәгенең береһе; шуға ҡарамаҫтан, Корсика айырым Корсика территориаль берлеге (франц. Collectivité Territoriale de Corse) статусына эйә. Көньяҡ Корсика һәм Үрге Корсика департаменттарын үҙ эсенә ала. Төп ҡала — Аяччо. Халҡы — 314 486 (2011) кеше (бөтә төбәктәр араһында 25-се урында һәм Европа өлөшө буйынса 22-се урын), башлыса корсикандар йәшәй.
Тарихы
Беҙҙең эраға тиклем VI мең йыллыҡта урындағы һунарсы-йыйыусыларҙы вариҫтары бер нисә мең йыл элек утрауға килеп төпләнгән импрессо мәҙәниәте ҡыҫырыҡлай башлай. Корсиканың мәҙәни традициялары күрше Сардинияның ҙур йоғонтоһо аҫтында була. Б. э. т. II мең йыллыҡ уртаһында Сардинияның Боннанаро мәҙәниәте йоғонтоһо аҫтында утрауҙа сардина нурагтарын хәтерләткән торре мәҙәниәте барлыҡҡа килә, башня-торрелар — ошо мәҙәниәт ҡомартҡылары. Бынан һуң күп тә үтмәй Корсиканы нурагтар төҙөүселәр, ә һуңыраҡ уларға туғандаш этрусктар килеп баҫа.
Заһиҙуллина Люциә Нурый ҡыҙы
Биографияһы
Люциә Нурый ҡыҙы Заһиҙуллина 1943 йылдың 22 авгусында Маҡар районы (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы) Ишәй ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас,, Башҡорт дәүләт университетына уҡырға инә. 1966 йылда юғары һөнәри белем алғандан һуң Йылайыр районының Юлдыбай урта мәктәбендә эшләй.
Корсика
Тарихы
1943 йылдың сентябрендә Италия менән союздаштар араһында ваҡытлыса килешеүҙән һуң итальян ғәскәрҙәре һәм Ирекле француз көстәре немецтарҙы утрауҙан ҡыҫырыҡлап сығара, Һөҙөмтәлә Корсика беренсе азат ителгән француз департаменты була. Һуңынан американ хәрбиҙәре 17 аэродром төҙөй, улар немецтар оккупациялаған Италияға һөжүм итеү өсөн базалар булып хеҙмәт итә. 1943—1945 йылда утрауҙа 22 тактик авиация аэродромы булдырыла, шуға ла Гитлерға ҡаршы коолиция буйынса көнбайыш союздаштар утрауҙы «USS Corsika» тип атай.
Паламыш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вәлиәхмәтов Фән Ғәфис улы
Биографияһы
Фән Ғәфис улы Вәлиәхмәтов 1951 йылдың 18 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Шаран районының Хафиз ауылында тыуған. 1979 йылда Өфө сəнғəт училищеһын тамамлаған (Д. Ə. Мусин класы).
Ҡаһарманова Рәзинә Дәүләт ҡыҙы
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
1. БАССР‑ҙың атҡаҙанған артисы (1971);
Уҡытыусы йорто (Таганрог)
Тарихы
Петровская урамы, 89 адресы буйынса урынлашҡан боронғо бер ҡатлы, ярымподваллы йорт XIX быуат башында төҙөлгән. Тарих һәм архитектура һәйкәлдәре исемлегендә Коммерция суды бинаһы булып иҫәпләнә. Йорт 1807 йылдан — ҡала баҡсаһы баҡсасыһы Манойло Ласкараки; 1873 йылдан 1880 йылға тиклем — Таганрогтың почетлы гражданы Дмитрий Ласкараки; 1890 йылдан 1906 йылға тиклем — Е. Алексопуло вариҫтарында; 1915 йылдан Таганрогтың почетлы гражданы В. И. Воронкиндың милкендә була.
Солтанаев Йәүҙәт Тәлғәт улы
Биографияһы
Башҡорт дәүләт университетында уҡыу эштәре буйынса проректор була (2001).
Фәнни эшмәкәрлеге
Дифференциаль операторҙарҙың спектраль теорияһы, дифференциаль тигеҙләмәләрҙең асимптотик теорияһы.
Ғарифуллин Рим Карам улы
Биографияһы
Рим Карам улы Ғарифуллин 1943 йылдың 24 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Ҡотлоғужа ауылында тыуған.
Ҡайбышев Вадим Тимерйән улы
Ҡайбышев Вадим Тимерйән улы (16 июль 1960 йыл) — ғалим-хәрби табип, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина хеҙмәте полковнигы (2000). Медицина фәндәре докторы (2007), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2000).
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
1,2,3 дәрәжә «Хәрби хеҙмәттә ҡаҙаныштары өсөн» миҙалдары.
СССР-ҙа Халыҡтарҙы депортациялау
Төшөнсәһе
Совет осорондағы мәжбүри миграцияға ҡарата төрлө төшөнсәләрҙе ҡулланалар. Мәҫәлән, тарихсы Л. Н. Дьяченко 2013 йылда Ҡырғыҙ ССР-ндағы мәжбүри миграцияларға арналған докторлыҡ диссертацияһында түбәндәге төшөнсәләрҙе ҡуллана :
Сурб Амбарцум сиркәүе (Чалтырь)
Архитектура
Йорт һигеҙ мөйөшлө көмбәҙ менән ослайып барып бөткән, тәҙрәләре икешәрләп ҡушылып һалынған, улар бер-береһенән колонна барабандары сиктәре менән айырылып торған. Ишеге өҫтөндә дүрт колоннала портик һәм ишек башында тәреләр эшләнгән.
Дин әһелдәре
Мәхәллә руханийы — Тер-Тадеос (Лусеген Гайбарян).
Канюки
Тарихы
Ауылда мәсет һәм уның эргәһендә «күп йылдарҙан бирле» эшләп килгән мосолман мәктәбе булған.
Сәғитов Зәки Хаммат улы
Биографияһы
Ауылда ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас отҡор егетте 1942 йылда «Ҡыҙыл байраҡ» колхозының уҡыу йорто мөдире, 1943 йылда — Ҡолғона башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы итеп ҡуялар.
Педагогик эшмәкәрлеге
Ғәлиәкбәр мәктәбе бөтә республика өсөн кадрҙар әҙерләү урынына әйләнә. Элекке уҡыусыларының күбеһе юғары етәкселек вазифаларын биләйҙәр. Зәки Хаммат улы математика уҡытыусыларының ҙур плеядаһын әҙерләй. Бөрйән районы мәғариф бүлеге 2010 йылда Зәки Хаммат улы Сәғитов исемендәге премия булдыра, ул йыл һайын райондың юғары уңыштарға өлгәшкән иң алдынға уҡытыусыһына тапшырыла.
Фронттарҙағы башҡорт ғәскәрҙәре эштәре буйынса вәкилдәрҙең революцион советы
Эшмәкәрлеге
1920 йылдың 27 майында Революцион совет Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһы исеменән Айырым башҡорт уҡсылар бригадаһы полктарына байраҡтар тапшыра. Был маҡсатта бригада полктарының парады үткәрелә. Байраҡтар сәсәкле таҫма менән уратып алынған ҡыҙыл бәрхәттән тегелгән тура дүртмөйөш формаһында була. Әләмдең ике яғында ла ярым ай уртаһына йондоҙ сигелгән, ә йондоҙ эсенә ураҡ менән сүкеш һүрәте ҡайып эшләнгән. Байраҡҡа иҫке төрки телендә әләмдең өҫкө өлөшөндә «Бө­төн донъя юҡсыллары берләшегез!» тигән текст яҙылған. йондоҙ һәм ярымай тирәләй өҫкө яҡта — «Башҡордостан Социалистический Шуралар Жүмһүриәте. Русия Феде­рация­сында», ә түбәнге яғында — «Айырым уҡсы Башҡорт бригадасы», уң яҡта полктың рәт һаны яҙып ҡуйылған.
Ай-Кынгылат
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡурылдай астмаһы
Эпидемиологияһы
■ : Стандартлаштырылған мәғлүмәт юҡ ]] Ҡурылдай астмаһы менән донъя буйынса халыҡтың 4 проценттан 10 процентҡа тиклеме ауырый. Рәсәйҙә, төрлө мәғлүмәттәр буйынса, өлкәндәр араһында тирбәлә 2,2 проценттан 5-7 процентҡа тиклем тирбәлә, ә балалар араһында был күрһәткес яҡынса 10 % тәшкил итә. Ауырыу төрлө йәштә барлыҡҡа килеүе ихтимал; яҡынса 10 йәштән 40 йәшкә тиклем. Ҡурылдай астмаһы менән сирләгән балалар араһында малайҙар ҡыҙҙарға ҡарағанда ике тапҡырға күберәк. 30 йәштәр тирәһендә был нисбәт ҡатын-ҡыҙҙар һәм ир-егеттәр араһындағы тигеҙләнә.
Ай-Саз (Чертала ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Филатов Григорий Иванович
Биографияһы
1943 йылдың 23 июлгә ҡарата 46-сы гвардия истребитель авиация полкының (Көнбайыш фронтының 1-се һауа армияһы, 2 истребителдәр авиация корпусы,7-се гвардия истребителдәр авиация дивизияһы) командиры ярҙамсыһы, өлкән лейтенант Г. И. Филатов 128 хәрби осош яһай, һауа һуғыштарында шәхсән үҙе 11 һәм төркөмдә 3 дошман самолетын бәреп төшөрә.
Ҡунафин Марат Һәүбән улы
Биографияһы
Ҡунафин Марат Һәүбән улы Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре, СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы Һәүбән Нурлығаян улының Хунафиндың улы. Ул 1963 йылдың 1 июнендә Башҡорт АССР‑ының Иглин районы Иглин ауылында тыуған. 1986 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. 1991 йылдан алып Башҡорт дәүләт медицина университетында эшләй: башта Дипломдан һуң белем биреү институтының хирургия кафедраһы ассистенты, ә 1999 йылдан хирургия кафедраһы доценты вазифаһында, ә 2001 йылда кафедра профессоры вазифаһына күсерелә. 2006 йылдан алып Дипломдан һуң белем биреү институты директоры, ә 2009 йылдан дауалау эштәре буйынса проректор.
Манапов Ирек Усман улы
Биографияһы
Манапов Ирек Усман улы 1947 йылдың 7 майында Башҡорт АССР‑ының Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Ҡыйышҡы ауылында тыуған. 1966 йылда Өфө авиация техникумын, 1972 йылда Өфө авиация институтын тамамлай һәм инженер-механик һөнәре ала. 1966 йылда Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә цехта көйләүсе булып хеҙмәт юлын башлай, 1970 йылдан башлап инженер-технолог. 1972—1973 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. 1973 йылдан Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә инженер-технолог, реконструкциялау буйынса цех начальнигы урынбаҫары, техник бүлек буйынса цех начальнигы урынбаҫары, 3в1 цехы начальнигы, ә 1988 йылдан — баш технолог, 2002 йылдан — баш инженер булып эшләй.
Кичер
Кичер (Kitzscher) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 5583 кеше йәшәй. Майҙаны — 28,99 км2. Диңгеҙ кимәленән 100 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4567 һәм автомобиль коды L.
Амантаев Рафаэль Альберт улы
Биографияһы
Кесе йәштән үк бейеү сәнғәтенә ғашиҡ була. Башҡорт дәүләт филармонияһының Хореография студияһын тамамлай. 1980—1990 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһында балет артисы; 1990—1991 йылдарҙа «Восток» концерны концерт коллективында балет артисы; 1991—1992 йылдарҙа «Мунсаҡ» концерт коллективында балет артисы; 1992 йылдан — Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы. Үҙенсəлекле бейеүсе. Донъяның бик күп ҡитғаларында башҡорт бейеүҙәрен бейегән артист ул.
Болотная (Чертала ҡушылдығы)
Болотная  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чертала йылғаһының һул ярына тамағынан 221 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Рәсәйҙә 1916 һәм 1917 йылдарҙа ауыл хужалығы иҫәбен алыу
1916 һәм 1917 йылдарҙа ауыл хужалығы иҫәбен алыу — Рәсәй империяһының һуңғы йылдарында игенселек министрлығы земстволар ярҙамында тормошҡа ашырған агросәнәғәт секторы иҡтисадының торошо тураһында мәғлүмәттәр йыйыу буйынса ватан статистикаһы саралары. ауыл хужалығы иҫәбе, ул уңында декабрендә үткәрелә. 1915 йылдың декабрендә үткәрелергә тейеш булған ауыл хужалығы иҫәбен алыуға әҙерлек 1913 йылда башлана. XX быуат башы Рәсәйенең социаль-иҡтисади тарихы сығанағы булараҡ, был иҫәп алыуҙар фәҡәт фрагментар картина ғына бирә: 1914 йылдың авгусында башланған Беренсе донъя һуғышы шарттарында үткәрелгәнлектән, бөтә Рәсәй күләмендә тәүҙә планлаштырылған күләмдә тулыһынса бөтә мәғлүмәттәрҙе йыйыу мөмкин булмай.
1916 йылда ауыл хужалығы иҫәбен алыу
Халыҡ иҫәбен алыу 1916 йылдың май-июлендә үткәрелә һәм Рәсәйҙең Европа һәм Азия биләмәләрендәге 77 губернаһын, йәғни, дошман баҫып алған райондарынан башҡа (бөтә Гродно, Ковен, Холм губерналары һәм Вильно, Волынь, Курлянд, Минск һәм башҡа губерналар), империяның бөтөн биләмәләрен дә, Кавказдың дүрт өлкәһе (Батуми, Дағстан, Кар һәм Кавказ аръяғы округы) һәм Себерҙең төньяҡ-көнсығышындағы ике өлкәһе (Камчатка һәм Якут) солғап ала.
Иҫәп алғанда: хужалыҡ һаны; ауыл халҡының һаны; мал һаны, уларҙың енесе һәм йәш төркөмө; сәсеү майҙандары күләме; аҙыҡ-түлек һәм фураж культуралары запасы теркәлә.
1917 йылда ауыл хужалығы иҫәбен алыу
1917 йылда Рәсәйҙә ауыл хужалығы, ер һәм ҡала халыҡ иҫәбе үткәрелә. Иҫәп алыуҙы үткәреүҙең сәбәбе булып, аҙыҡ-түлек кампанияһы ихтыяжы өсөн 1916 йылдағы ауыл хужалығы иҫәбен алыу мәғлүмәттәрен яңыртыу, шулай уҡ буласаҡ аграр реформа алдынан ер биләү һәм ер менән файҙаланыуға бәйле аныҡ мәғлүмәт ихтыяжы торған. Иҫәп алыу 1917 йылдың майынан октябренә тиклем үткәрелә.
Жданов Хөснөтдин
Жданов Хөснөтдин — мәғрифәтсе, ахун.
Оло Бобровка (йылға)
Һылтанмалар
Большая Бобровка (река)
Оло Каирка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Покъю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рутчин Алексей Иванович
Биографияһы
Алексей Иванович Рутчин 1911 йылдың 6 декабрендә хәҙерге Башҡортостандың Ейәнсура районы Иҫәнғол ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Батырлығы
«Советтар Союзы Геройы» исеме үлгәндән һуң 1944 йылдың 22 февралендә бирелә.
Баязитова Әминә Тимерҡаҙыҡ ҡыҙы
Биографияһы
Шулай уҡ биш бала тәрбиәләп үҫтергән өсөн «Әсәлек даны» миҙалы менән наградлана.
Юғары нервы эшмәкәрлеге физиологияһы
Юғары нервы эшмәкәрлеге физиологияһы тикшеренеү эштәрендә эксперименталь методтарҙы ҡуллана.
Тарих
Былар юғары төҙөлөшлө маймылдар мейеһенең үҫеш кимәленә тап килә.
Дурасов Владимир Александрович
Биографияһы
1958 йылда С. М. Киров исемендәге Урал политехник институтын — инженер-металлург һөнәре буйынса, ә 1980 йылда СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Халыҡ хужалығы академияһын «иҡтисад, планлаштырыу һәм халыҡ хужалығына идара итеүҙе ойоштороу» һөнәре буйынса тамамлай. 1992 йылдан алып — Халыҡ-ара хосусилаштырыу һәм инвестиция фонды рәйесе.
Попан-Ёль
Попан-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пожёг йылғаһының уң ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Ҡапҡаташ (арка)
Үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре үҫә: Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән ҡыҙыл баҙыҡай, энә япраҡлы ҡәнәфер, аҡтамыр, төньяҡ шиверикияһы; Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән Гельма минуарцияһы, һеркә-баш үләндәрен осратырға мөмкин.
Император фарфор заводы
XVIII быуат
1758 йылда Черкасов һәм Виноградов вафат була, 1759 йылдың яҙында Саксониянан саҡырылған оҫта И. Г. Миллер фарфор эшен ҡайтанан юлға һала. Уның етәкселегендә фабрика яңы урынға, Славянка йылғаһы янына күсерелә. 1762 йылда фабрикаға күҙәтеү М. В. Ломоносовҡа йөкмәтелә, әммә шул уҡ йылда уҡ А. В. Олсуфьев идаралығына ҡайтарыла.
1779 йылда заводтың модельмейстеры вазифаһына француз Жан-Доминик Рашет (Рәсәйҙә Яков Иванович Рашет исемен ала) саҡырыла. Сирек быуат дауамында бында эшләп, ул нәфис фарфор етештереүҙе үҫтереүгә тос өлөш индерә. Ул үҙенең киң билдәле һәм ҙур тарихи-этнографик һәм художестволы ҡиммәттәренә эйә булған «Рәсәй дәүләте халыҡтары» серияһы (1780 йылдарҙа) менән дан ҡаҙана. Рашет моделдәре буйынса «Арабеска сервизы» (1784) һәм урыҫ фарфор сәнғәтенең башҡа өлгөләре (мәҫәлән, 27 сантиметрлыҡ Екатерина II бюсы) булдырыла. Екатерина II заказы буйынса эшләнгән Арабеска сервизы батша һарайындағы тәүге парад сервиздарҙың береһе була. Ул. 973 предметтан һәм 25000 һумдан ашыу тора.
XIX быуат
XIX быуат аҙағында император Александр III, император ғаиләһе өсөн бирелгән заказдар буйынса изделие ике данала етештерелергә тейеш, тигән күрһәтмә бирә, сөнки береһе завод музейында ҡалырға тейеш, тип иҫәпләй ул. XХ быуатта, шул иҫәптән совет осоронда ла завод музейын тулыландырып тороу традициялары һаҡлана.
Антонов Яков Иванович
Биографияһы
Шулай уҡ Антонов Я. И. фронт һыҙығын үткән саҡта һәләк булғандыр ҙа Мариуполь ҡалаһының немец зыяратында ерләнгәндер тигән фараз бар. 2017 йылда Театр скверын реконструкциялау барышында немец һәм румын һалдат ҡәберҙәре араһында билдәһеҙ совет һалдатының мәйете табыла, һәм был Я. И. Антонов булыуы мөмкин, тип фаразларға була
Суахили теле
Тартынҡылар
Преназализация (үҙ-ара иптәш өн) африка телдәре өсөн типик күренеш булып тора. Тел арты тартынҡылары (веляр) — ғәрәп теленән үҙләштерелгән өндәр булвп тора.
Исем
Һүҙ формаһына ҡараған исем класын билдәләү критерийы булып класс префиксынан торған килешеү сылбыры, теге йәки был класс өсөн сифат индексы, һүҙ тартынҡыһы, күрһәтеү алмашының ярашыуынан һәм посессивтан (эйәлек төшөнсәһен белдереүсе килештән) тора.
Ҡылым
Реципрок:
Оло Карьят
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Пурысь
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йософ Гәрәй
Биография
1928—1929 йылдарҙа Бәләбәй кантоны халыҡ мәғарифы бүлеге инспекторы булып эшләй. Эшсе-Кәрҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафында хеҙмәт итә.
Ижады
«Йәйғор аша» (1974) — «Сквозь радугу») һәм «Яҡташтарға хат» (1984) — «Письмо землякам») йыйынтыҡтарына ингән әҫәрҙәренә фәлсәфә һәм кешелеклек хас.
1971 йылда Йософ Гәрәйҙең һүҙҙәрҙең килеп сығышын аңлатҡан, этимология мәсьәләләре буйынса тикшеренеүгә арналған «Был һүҙҙәр ҡайҙан?» китабы донъя күрә.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда совет хәрби әсирҙәре
Әсирҙәрҙең бик күп булыуы сәбәптәре
Сит ил матбуғатында совет әсирҙәренең дөйөм һаны 5,2-5,75 миллион сиктәрендә билдәләнә. М. А. Гәрәев рәйеслегендәге комиссия яҡынса 4 млн тирәһе тип билдәләне. 1 836 562 кеше әсирлектән ҡайта, шуларҙан: 1 млн самаһы — артабан хәрби хеҙмәт үтергә; 600 меңе — эшсе батальондары составындағы сәнәғәттә хеҙмәткә; 339 меңе (шул иҫәптән 233,4 мең элекке хәрби хеҙмәткәр) — әсирлек осоронда яманаты сыҡҡан булараҡ НКВД лагерҙарына ебәрелгән.
Немецтарҙың хәрби әсирҙәргә мөнәсәбәте
Вермахт юғары командованиеһының 14 май директиваһы (ОКВ) буйынса СССР-ҙың граждан халҡына аяуһыҙ саралар ҡулланыуҙы талап итә, ә вермахт һалдаттары теләһә ниндәй яуызлыҡ ҡылһа ла, яуаплылыҡтан тулыһынса азат ителә. 6 июндә, һуғыш башланырға ике аҙна ҡалғас, ОКВ «Комиссарҙар тураһында» тигән бойороҡ сығара:
Һуғыш башланыу менән бындай мөнәсәбәт барлыҡ совет хәрби әсирҙәренә лә ҡағылған. Июндә баҫылған 112-се һанлы ғәскәр өсөн мәғлүмәт бюллетенендә «Ҡыҙыл етлекмәгәндәрҙе, уларҙың кремль диктаторҙары менән ҡуша, юҡ итер кәрәк». Барлыҡ немец командующийҙары «германлыларҙың славянлыҡҡа ҡаршы тороуы һәм йәһүд большевизмынан һаҡланыуы» рухындағы бойороҡтар сығарған. Распоряжение ОКВ от 8 сентября 1941 года гласило :
Большевизм — Германияның национал-социализмының үлемесле дошманы. Немец һалдаты алдында тәүге тапҡыр хәрби яҡтан ғына түгел, ә сәйәси яҡтан большевизм рухында өйрәтелгән дошманы тора. Национал-социализмға ҡаршы көрәш уның есеменә һәм ҡанына һеңгән. Ул эшен теләһә ниндәй ысул: саботаж, емерткес пропаганда, ут төртөү, үлтереүҙәр ярҙамында алып бара. Шуның өсөн большевистик һалдат Женева килешеүенә нигеҙләнгән ысын һалдатҡа ҡарата мөнәсәбәткә хоҡуғын юғалта. (Нюрнберг процестары ҡарарына ярашлы: Германияның ҡоро ер ғәскәрҙәре Генераль штабы начальнигы Һайнц Вильһельм Гудериан, флот командующийы адмирал Отто Шнивинд, көнбайыш фронт Хәрби-Һауа Көстәре Люфтваффе командующийы генерал-фельдмаршал Хуго Шперле, «B», «F» армия төркөмдәре командующийы генерал-полковник Максимилиан фон Вейхс, генерал-майор Герман Фёрч, штаб начальнигы Курт Риттер фон Гайтнер ғәйепһеҙ тип табылды һәм азат ителде; «A» армияһы төркөмдәре командующийы генерал-фельдмаршал Вильгельм фон Лееб, армия командующийы генерал-полковник Карл-Адольф Холлидт хәрби әсирҙәргә ҡарата ҡанһыҙ мөнәсәбәттә ғәйепләнмәне )
Ысынбарлыҡта хәрби ҡаҙандан үтә йонсоп килеп сыҡҡан хәлһеҙләнгән әсирҙәргә түҙеп торғоһоҙ шарттарҙа тере ҡалыу мөмкинлеге ҡалмай һәм улар, лагерға ла барып етә алмай юлда һәләк була : Немец әсирлегендә күп кенә һуғышсылар үлеп ҡалды. СССР тере көстәрен дөйөм һәм әсирҙәрҙе айырым юҡ итеү немецтарҙың бурысы торған. Әсирҙәр йәшәү мөмкин булмаған аяуһыҙ шарттарға ҡуйылған. Лагерға алып килгәндә, уларҙы бөтөнләй ашатмағандар. Әсирҙәр юлда осраған кәбеҫтә япрағы, тамырҙар, уңышы йыйылып алынмаған баҫыуҙарҙан арыш башаҡтары табып ашаған. Аяҡ аҫтындағы күләүектәрҙең һыуын эскән. Ҡоҙоҡтар янында туҡтарға һәм крәҫтиәндәрҙән һыу һорарға ҡәтғи тыйылған. 1941 йылдың 9—13 октябрендә — биш көн буйына Дорогобуж лагерына әсирҙәр колоннаһын ҡыуғандар. Колоннаны дүрт парлы пулемёт ҡуйылған машина оҙатып барған. Бер ауылға илткән юлда янып юҡҡа сыҡҡан йорттоң мейесендә ярым көйгән картуф күреп ҡала әсирҙәр. 200-ләгән кеше шунда ынтыла. Дүрт пулемёт кешеләр төркөмөнә тоҫҡап ут аса. Бер нисә тиҫтә әсир һәләк була. Әгәр юл буйындағы баҫыуҙа ҡаҙып алынмаған катруф күреп, шунда йүгерә башлаһа халыҡ, шунда уҡ пулемёт уты асылған.
Һуғыштан һуң: репатриация, фильтрация һәм амнистия
СССР Ҡораллы Көстәре Генераль штабының 1946 йылдың 12 июль директиваһы буйынса хеҙмәт батальондары таратыла, ә унда тороп ҡалғандарға «даими сәнәғәт кадрҙарына күсерелгәндәр» термины ҡулланыла башлай. Тиҫтерҙәре армиянан демобилизацияланған хәлдә лә, уларҙың эш урынын алмаштырыу һәм тыуған иленә ҡайтыу хоҡуғы булмаған.
Рәсәй баһаһы
Хәрби тарихсы М. В. Филимошин мәғлүмәттәре буйынса, Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында 4,559 млн совет хәрби хеҙмәткәре һәм хәрби хеҙмәткә саҡырыла торған әммә ғәскәри исемлеккә индерелмәгән 500 мең йәш егет әсирлеккә эләгә һәм хәбәрһеҙ юғала.
Краушвиц (Саксония)
Краушвиц (Саксония) (Krauschwitz) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3660 кеше йәшәй. Майҙаны — 106,62 км2. Диңгеҙ кимәленән 119 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2957 һәм автомобиль коды NOL.
Оло Юнкуль
Оло Юнкуль — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2169/636/198    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Юлмөхәмәтов Миндибай Бәхтиәр улы
Биографияһы
1988 йылдан «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының мөхәрриәт ағзаһы.
Пыела
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Маннанова Флора Фәтих ҡыҙы
Биографияһы
1981 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институтында балалар стоматологияһы кафедраһы ассистенты, ә 1984 йылдан башлап ортопедик стоматология кафедраһы мөдире булып эшләй.
Ропча (Весляна ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәмлиев Айрат Хәбиб улы
Мәмлиев Айрат Хәбиб улы (6 ғинуар 1940 йыл) — ғалим-физик. Физика‑математика фәндәре докторы (2004). 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы эйәһе (2011).