cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Одесса халыҡ-ара кинофестивале
Фестиваль еңеүселәре
2016 йыл — Гран-при «Алтын Дюк» — «Кем яна, яна, яна…», режиссёры Чания Баттон. Иң яҡшы фильм өсөн прих — «Законһыҙҙар», режиссёры [./https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A1%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%83 Адриану Ситтару].
Поска-Грюнталь Вера
Библиографияһы
«Ҡатын-ҡыҙ һәм ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте» китабы ҡатын-ҡыҙҙарҙың шәхси, шулай уҡ йәмәғәт эшмәкәрлеге менән бәйле проблемалар менән таныштыра, ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәтенең тарихын һәм проблемаларын бәйән итә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Ғүмәр (исем)
Этимология
Ғүмәр (Ғөмәр) исеме ғәрәп теленән ингән. Уңышлы, оҙаҡ йәшәүсе тигән мәғәнәлә.
Билдәле кешеләр
Ишморатов Ғүмәр Йосоп улы (28 сентябрь 1951 йыл) — ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1993), профессор (1997). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003). А. Н. Несмеянов исемендәге премия лауреаты (1999).
Ҡоро Терешка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Ойва
Оло Ойва (Жемчужная) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Тихонов Григорий Матвеевич
Биографияһы
21 сентябрҙә ҡурҡыу белмәҫ офицер-кавалерист үҙенең эскадроны менән «1 Май» совхозына бәреп инә, бында йөҙгә яҡын немец һалдаттары һәм офицерҙары юҡ ителә һәм яралана. Ивашовка ауылы янында Лейтенант Тихоновтың 3-сө эскадронына алты дошман танкы һәм пехотаһы һөжүм итә. Гвардия кавалеристары дошман атакаһын кире ҡаға.
Хәҙис
Ҡудси Хәҙис
Иснәде Аллаһы тәғәләгә тиклем еткән, Мөхәммәт тарафынан тапшырылған хәҙис.
Иҫке Шығай
Иҫке Шығай (Старый Шигай) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. Почта индексы — 452716, ОКАТО коды — 80217831004.
Бергамак
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Урта Бешәҙе
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәренә ярашлы :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005072
Ибн Рөшд
Биографияһы
Әбүл Вәлид Мөхәммәт Әхмәт улының медицина системаһы рәүешендәге «Colliget» тип аталған хеҙмәте, латин теленә тәржемәләнеп, бер нисә тапҡыр нәшер ителә. Күп кенә әҫәрҙәре йәһүд теленә тәржемәләнә. Христиан донъяһында уның философияһы XIII быуатта уҡ тейешле баһа ала. Әммә пантеистик тәғлимәте, астрология менән бергә, яңылышыу тип ҡабул ителә.
Саҡаева Мәстүрә Фәхретдин ҡыҙы
Биографияһы
Ғаиләһе: Роза ҡыҙы, ейәнсәре Аида — шулай уҡ табиптар.
Ғәйнетдин (исем)
Фамилияларҙа
Ғәйнетдинова Гөлшат Иршат ҡыҙы 1992 йылдың 28 авгусы, Рәсәй, Башҡортостан, Белорет) — кроста һәм оҙон дистанцияға йүгереү менән шөғөлләнеүсерәсәй еңел атлетика спортсыһы. Өс тапҡыр рәсәй чемпионы. Йәштәр араһында европа чемпионы (2013). Рәсәй спортының халыҡ-ара класлы спорт мастеры.
Суворова Наталья Александровна
Биографияһы
1791 йылдың 5 мартында Екатерина II графиня Суворова-Рымникскаяны, атаһы хеҙмәте буйынса, фрейлина итеп иғлан иткән. Әммә Санкт-Петербургҡа ҡайтҡандан һуң, Суворов ҡыҙын һарайҙан ала ла, үҙенең туғанының ҡыҙы племянница кенәз ҡыҙы Аграфена Ивановна Горчаковаға өйләнгән Д. И. Хвостовҡа йәшәргә урынлаштыра. Императрица риза булмаһа ла, 1792 йылда уға үҙенең вензелен ҡуйған.
Мәүлән Живәләк, Нуриә Үлвиә
Эшмәкәрлеге
Мәүлән Ҡатын-ҡыҙ донъяһы менән 1921 йылға тиклем идара иткән. Төркиәнең бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш осоронда уның курдтарҙың бойондороҡһоҙлоғо яҡлы булған ире, Төркиәнең 150 кәрәкмәгән шәхесе исемлегенә индерелгән һәм, һуғыш тамамланғандан һуң, 1923 йылда илдән һөрөлгән. 1927 йылда Мәүлән уның менән айырылған һәм уҡыусылар өсөн йорт-интернат тота башлаған. 1931 йылда ул Антиохиянан уҡырға килгән һәм уның менән йәшәгән студент-медик Али Мөхәррәм Живәләккә кейәүгә сыҡҡан. Уның уҡыуы тамамланғандан һуң, ирле-ҡатынлы Истанбулдан Ҡырыҡханға күсеп киткән.
Иҡсанова Нәфирә Нәжметдин ҡыҙы
Иҡсанова Нәфирә Нәжметдин ҡыҙы (14 март 1951 йыл) — педагог, хор дирижёры, режиссёр. 1983—2006 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһы, 2001 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2001 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Дәүләт академия хор капеллаһының художество етәксеһе һәм баш дирижёры, 2007 йылдан — «Мираҫ» йыр һәм бейеү фольклор ансамбленең художество етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2004) һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992).
Биографияһы
1978 йылда Өфө сәнғәт училищеһын (З. Х. Ғөбәйҙуллина класы), 1983 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын (Э. Х. Ғәйфуллина класы; 1999, А. И. Корякин курсы) тамамлаған. 1983—2006 йылдарҙа — Өфө сәнғәт училищеһында, 2001 йылдан алып Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыта, бер үк ваҡытта Хор капеллаһының художество етәксеһе һәм баш дирижёры, 2007 йылдан башлап «Мираҫ» йыр һәм бейеү фольклор ансамбленең художество етәксеһе. 2002 йылда Мәскәү мәҙәниәт һәм сәнғәт университетында (Химки ҡалаһы; етәксеһе — СССР-ҙың халыҡ артисы В. Н. Минин) стажировка үтә. «Милый мой хоровод» рус йыры ансамбленең һәм С. Т. Аксаков исемендәге баҡсаһының «Сылтыр шишмә», Өфө ҡала мәҙәниәт һарайының «Өфө хәтирәләре» (икеһе лә — 2010) башҡорт йыры ансамблдәренең (бөтәһе лә — Өфө) ойоштороусыһы һәм художество етәксеһе. Башҡорт дәүләт филармонияһында үткәрелгән театрлаштырылған тамашалар, юмор һәм сатира кисәләре, мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәренең юбилей кисәләре сценарийҙары авторы һәм режиссёры.
Шештимер (йылға)
Ырымбур өлкәһе Октябрь районы Биҡҡол ауылы эргәһенән аға. Һаҡмар йылғаһы ҡушылдығы.
Гамбург
Гамбург хөрмәтенә 1899 йылда асылған астероид (449) Гамбурга, шулай уҡ 1911 йылда асылған астероид (723) Гаммония исеме менән аталған.
Тарихы
XII быуатта, Европаның төньяғында сауҙаның йылдам үҫешенә бәйле, Эльба йылғаһының мөһим транспорт артерияһы булараҡ әһәмиәте арта. 1189 йылдың 7 майындағы император Фридрих I Барбаросса Гамбургҡа ҙур сауҙа өҫтөнлөктәре бирә, шул иҫәптән Эльба буйлап ташылған тауарҙарҙан таможня пошлиналарын йыйырға рөхсәт итә. Был хәл Гамбург порты үҫешендә ҙур роль уйнай, һәм хәҙер был көн Гамбургта «порттың тыуған көнө» тип байрам ителә(Hafengeburtstag). 1510 йылда Гамбург «ирекле империя ҡалаһы» статусы ала (нем. Freie Reichsstadt), был асылда уға император власынан бойондороҡһоҙлоҡ һәм үҙидара хоҡуғы бирә.
Сәлимә
Сәлимә — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме, төрки телле халыҡтарҙа ла осрай.
Билдәле шәхестәр
Сәлимә Хамуш (1984 йыл) — Алжир волейболсыһы
Сәлимә Икрам (1965 йыл) — Пакстан археологы
Йәйәләр
Йәйәләр — тыныш билдәһе.
Йәйәләр һөйләмдең уртаһында түбәндәге осраҡта ҡулланыла:
Советтар Союзы Маршалы Г. К. Жуков исемендәге Һауа-йыһан оборонаһы хәрби академияһы
Академия тарихы
1995 йылда академияла курсанттар өсөн автоматлаштырылған идара итеү факультеты булдырыла.
1998 йылда академия Һауа көстәренә ҡаршы оборона хәрби университеты итеп үҙгәртелә (ПВО ВУ), әммә 2004 йылда Рәсәй Федерацияһының 9 июлдәге 937-р «Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының профессиональ белем биреү учреждениеларында хәрби белем биреү тураһында» ҡарарына ярашлы, хәҙерге исеме бирелә һәм академия статусы ҡайтарыла.
Ҡыҙыл Һаҡмар
Географияһы
Ауыл Һаҡмар йылғаһының уң яҡ ярында округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан яҡынса 2 километр алыҫлыҡта көнбайыштараҡ урынлашҡан.
Климаты
Климаты уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.
Тарихы
Урындағы риүәйәттәргә ярашлы, был урында Үрге Бишәй башҡорт ауылы торған булған, Һаҡмар буйында түбәнерәк урынлашҡан Бишәй ауылын Түбәнге тип атағандар. 1920-се йылдарҙың тәүге яртыһында ер Новосамарскиҙан күсеп килгән урыҫтарға һатыла, 1926 йылда башҡорттар яңы урынға (хәҙер Теләүғол) күсенгән. Ауылдың икенсе, рәсми булмаған атамаһы — Урыҫ Бишәйе лә бар.
2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районы Ҡыҙыл Һаҡмар ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙарҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында ҡалған.
Халҡы
2002 йылда даими рәүештә йәшәүселәр 26 кеше тәшкил иткән (урыҫтар 96 %), 2010 йылда — 28.
Башҡортостан троллейбус заводы
Тарихы
2012 йылдың ғинуарынан БТЗ производствоны яңырта — бер йыл эсендә БТЗ-52763 һәм БТЗ-52768 моделле бөтәһе 26 троллейбус эшләп сығарыла.
Эшләп сығарған продукцияһы
2012 йылдан «БТЗ» ААЙ-ы троллейбустарҙың өс моделен сериялы, шулай уҡ заказ буйынса башҡа ваҡ партияларҙы (мәҫәлән, өлөштәргә бүлеп) сығара.
Илбаева Зәйтүнә Зариф ҡыҙы
Биографияһы
1938 йылда Мәскәү консерваторияһы ҡарамағындағы Башҡорт студияһын тамамлағандан һуң (Е. А. Милькович класы) Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. 1952 йылдан Башҡорт дәүләт филармонияһының художество етәксеһе, 1955 йылдан — солисы, 1961—1966 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы.
Ижади эшмәкәрлеге
Илбаева Зәйтүнә Зариф ҡыҙы Башҡорт опера сәнғәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Хәрәкәтсән, еңел тауышҡа эйә була. Вокаль һәм актёрлыҡ оҫталығын оҫта яраштырып, сағыу образдар тыуҙыра: Фердинанда («Тирмәнсе ҡыҙы»; дебют, 1938), Ольга («Һыуһылыу» — «Русалка», А. С. Даргомыжский), Оксана («Бейек үксәле ситек» — «Черевички», П. И. Чайковский), Айһылыу («Һаҡмар», М. М. Вәлиев), Ҡарасәс («Азат», Р. Ә. Мортазин), Ҡарлуғас (Н. К. Чемберджиҙың шул уҡ исемдәге операһы) һәм башҡалар. Зәйтүнә Зариф ҡыҙының концерт репертуарында «Ағын һыу», «Ашҡаҙар», «Зөлхизә», «Ҡолой кантон», «Шәүрә» һәм башҡа оҙон башҡорт көйҙәре бар. Мәскәүҙә үткән Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнаша (1955). «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнгән (1955).
Свеженцев Илья Фёдорович
Биографияһы
Ҡыҙыл Армияға — 1942 йылдан. Шул уҡ йылдан — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.
Кесе Юлыҡ
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005010
Бассейн коды — 12.01.00.005
Биазинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Садиҡов Фәһим Бинйәмин улы
Биографияһы
Садиҡов Фәһим Бинйәмин улы 1928 йылдың 16 июнендә Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны Яңы Мөслим ауылында тыуған.
Мәмбәтҡол
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 100 % тәшкил итә.
Туган (Карабулак ҡушылдығы)
Туган — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Карабулак йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Фобос
Тасуирламаһы
Марс яҡын булғас, юлдаштың төрлө яғында тартылыу көсө лә төрлөсә. Марсҡа ҡарап торған яғында, Фобостың Рош сигенә бик яҡын булғанына күрә, тартылыу көсө бөтөнләй юҡ.
Ике юлдаш тураһында фараз
Джонатан Свифттың "Гулливер сәйәхәттәре"нең (1726) осоп йөрөгән Лапута утрауын тасуирлаған 3-сө бүлегенең өсөнсө өлөшөндә, Лапутаның астрономдары Марстың ике юлдашы булыуын аса, тип яҙыла.
Оло Песчанка (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Байдаковка
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Дубиса килешеүе
Шарттары
Бөтә өс актҡа (тик ике акттың нөсхәһе һаҡланған, өсөнсөһө 1410 йылғы ҡулъяҙма копияһы буйынса ғына билдәле ) Ольгердтың барлыҡ улдары (Ягайло, Скиргайло, Корибуто, Каригайло, Виганд һәм Свидригайло) һәм Ганул (ул Ягайлоға Кейстутты тәхетән ҡолатырға мөмкинлек биреп 1382 йылда ҡала ҡапҡаларын асҡан Вильно сауҙагәре) ҡул ҡуйған. Ольгердтың ҡатыны һәм Ягайлоның әсәһе Иулиания тик Жемайтия өлкәһен Орденға биреү тураһындағы икенсе актҡа ғына ҡул ҡуйған. Литва тарихсылары Данилевичус һәм Ёнинас был актты 1410-сы йылдарҙағы ялған ҡағыҙ булыу мөмкинлеге тураһында мәсьәлә күтәргән, әммә был гипотеза дөйөм таралыу алмаған.
Вышинский Андрей Януарьевич
Биографияһы
Атаһы, Польшаның боронғо шляхта нәҫеле вәкиле Януарий Феликсович Вышинский — провизор, әсәһе музыка уҡытыусыһы булған. Улы тыуғас, ғаилә Баҡыға күсә, унда Андрей беренсе ир балалар классик гимназияһын тамамлай (1900).
1901 йылда Изге Владимир Киев император университетының юридик факультетына уҡырға инә, әммә 1913 йылда ғына уны тамамлай (студенттар сыуалышында ҡатнашҡаны өсөн ҡыуыла), профессорлыҡ дәрәжәһенә әҙерлек өсөн кафедрала ҡалдырыла, әммә сәйәси ышанысһыҙ булараҡ хакимиәт тарафынан ситләтелә. 1902 йылдың мартында ҡабаттан уҡырға инеү хоҡуғынан мәхрүм ителеп, университеттан сығарыла, полиция күҙәтеүе аҫтына эләгә. Баҡыға ҡайта, 1903 йылда унда РСДРП-ның меньшевистик ойошмаһына инә.
1917 йылдан һуң
1931 йылдың 11 майынан — РСФСР прокуроры, шул уҡ йылдың 21 майынан РСФСР-ҙың юстиция наркомы урынбаҫары. 1933 йылдың июненән — Прокурор урынбаҫары, ә 1935 йылдың мартынан 1939 йылдың майына тиклем — СССР Прокуроры.
1936—1938 йылдарҙа
Тикшеренеүселәр, СССР етәкселегенең сәйәси ҡарарҙарын, шул иҫәптән 1930-сы йылдарҙағы репрессияларҙы ла (ВКП(б) Үҙәк Комитетының 1937 йылдың февраль-март пленумы бөтә йәмғиәттә йәйелдереүҙе идеологик яҡтан нигеҙләгән), һәр ваҡыт хуплап ҡаршы алған А. Я. Вышинский, күрәһең, ВКП(б) ағзалығынан сығарып, 1937 апрелендә ҡулға алынған Г. Ягоданың эш итеүен дә тәнҡитләгәндер, тип иҫәпләй.
Бөтә илебеҙ, олоһонан алып кесеһенә тиклем, бер нимәне көтә һәм талап итә: дошманға илебеҙҙе һатҡан хыянатсылар һәм шпиондарҙы, расстрелять как поганых псов!…Ваҡыт үтәр. Хәшәрәт хыянатсыларҙың ҡәберҙәре намыҫлы совет халҡының мәңгелек презрениеһын аңлатҡан сүп үләне һәм чертополох менән ҡапланыр. Ә беҙҙең бәхетле илебеҙ өҫтөндә элеккесә ңҙенең яҡты нурҙарын һибеп, сағыу һәм ҡыуаныслы беҙҙең ҡояшыбыҙ балҡыр. Беҙ, беҙҙең халҡыбыҙ, беҙҙең яратҡан юлбашсыбыҙ һәм остазыбыҙ — бөйөк Сталин еәкселегендә — элеккенең һуңғы нечисть һәм мерзость таҙарынған өйрәнелгән юлыбыҙҙан алға һәм вперёд к коммунизмға алға атларбыҙ!
1940 йылдан дипломатик эшмәкәрлеге
1941 йылдың 12 июлендә Вышинский Гитлерға ҡаршы коалиция ойоштороуға килтергән тәүге актта ҡатнаша, — СССР-ҙың Бөйөк Британия менән Германияға ҡаршы һуғышта берлектәге хәрәкәәте тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла.
Бер үк ваҡытта 1945 йылдың 30 майынан 6 авгусына тиклем — Германиялағы Совет хәрби администрацияһының Баш начальнигы Г. К. Жуковтың сәйәси советнигы.
Вышинский Берлинға Бөйөк Ватан һуғышында еңеүҙе билдәләгән Германияның бер һүҙһеҙ капитуляцияһы тураһындағы Акт тексын килтерә (маршал Г. К. Жуковҡа хоҡуҡи ярҙам күрһәтә).
Яңы Иткүсте
Тарихы
Яңы Иткүсте 20 быуат башында барлыҡҡа килә. Ауыл мари ауылы Откусинонан айырылып, күсеп ултырған яңы ауыл. Унда, Һундар улусы Байҡы түбәһе башҡорттарының 1794 йылдың 10 июнендәге килешеүе буйынса, 100 йыл ваҡытҡа, йыл һайын биләмә хужаларына оброк түләү шарты менән мариҙар керҙәшлеккә индерелә. Уларҙың икенсе төркөмөн башҡорттар 1818 йылда ҡабул итә. Яңы Иткүсте исемле яңы ауыл 1920 йылда теркәлә. Унда 16 хужалыҡ һәм 110 башҡорт иҫәпләнә.
Үзбәк һумы
2022 йылда һумдың рәсми символы раҫлана.
Тарихы
2021 йылдың 14 июнендә әйләнешкә номиналы һәм  һум, 2021 йылдың 26 авгусынан 5000 һәм  һум , ә 2021 йылдың 22 декабренән яңы өлгөләге  һәм  һумлыҡ банкноталар әйләнешкә индерелә. Был номиналдағы иҫке өлгөләге банкноталар ҙа аҡса әйләнешендә ҡала.
2022 йылдың февралендә илдең Үҙәк Банкы милли валюта символын эшләүгә конкурс иғлан итә. Жюри 17 мең эш араһынан Йомағәлиев Сәрүәр әҙерләгән график символды һайлап алды, тип хәбәр итте шул уҡ йылдың июнендә Үҙәк банктың матбуғат хеҙмәте.
1992 йылғы сығарылыш
1993 йылдың 15 ноябрендә әйләнешкә индерелә, 1994 йылдың 1 авгусында сығарыла. Был серия банкноталары Англияның "Harrison & Sons Ltd"типографияһында баҫыла.
Ҡунаҡ күрһәтеү
Ҡунаҡ күрһәтеү — килгән ҡунаҡҡа ихтирам йөҙөнән үткәрелгән, башҡорттарҙа киң таралған йола. Ҡайһы бер райондарҙа был йола ҡунаҡ күреү тип атала.
Ҡунаҡ күрергә килгән барлыҡ ғаиләләр ҡунаҡты хужалар менән бергә үҙенә саҡыра, ҡунаҡ итеүҙе үҙ бурысы итеп һанай. Шулай итеп ҡунаҡҡа ихтирам күрһәтелә, ҡунаҡ ваҡытын күңелле һәм файҙалы үткәрә.
Арғаяш районы
Милли состав (2010): башҡорттар-60%, урыҫтар — 30%, татарҙар — 5%.
Ҡулдыбай
Ҡулдыба́й (Ҡулдыбай) — Башҡортостан һәм Силәбе өлкәһе сигендә, Үрге Урал һәм Белорет араһында, Аһылай (Әбйәлил районы) ауылынан төняҡта, Кутантау итәгендә ятҡан күл.
Сопорко-Яун
Сопорко-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вачим-Яун йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Черторойка
Черторойка — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Карабулак йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Матвеев Геннадий Константинович
Геннадий Константинович Матвеев (Геннадій Костянтинович Матвєєв; 1908 йыл—1996 йыл) — совет һәм украин ғалимы, юридик фәндәр докторы (1951), профессор (1953).
Октябрь революцияһы
Исеме һәм баһалары
Икенселәр өсөн Октябрь революцияһы — бөтә донъяға шаҡтай ҙур йоғонто яһаған, Рәсәйгә — капиталистик булмаған прогрессив үҫеш юлы һайлауға, илде быуатлыҡ артта ҡалғанлыҡтан тартып сығарыуға, иҡтисад, фән, сәнәғәт һәм ауыл хужалығы өлкәләрендә быға тиклем күрмәгән темптарҙы тәьмин итеүгә, феодал ҡалдыҡтарын бөтөрөү һәм нәҡ 1917 йылда Рәсәйгә фажиғәнән ҡотолоу мөмкинлегенә булышлыҡ иткән кешелек тарихындағы иң бөйөк прогрессив ваҡиға. Совет историографияһына ярашлы, 1917 йылғы Октябрь ваҡиғалары алдан тарихи билдәләнгән, большевиктар етәкселегендә «халыҡ массалары» барған юлдың ҡотолғоһоҙ тамамланыуы булған. Тимәк, Октябрь революцияһы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән сәйәси система һәм дәүләт тулы легитимлыҡҡа эйә була.
«Ике революция» концепцияһы
Ҡайһы бер авторҙар «Германия хөкүмәтенең маҡсатлы акцияһы» һәм февраль революцияһына ла йәйелдерәләр, бындай ҡараш берҙәм революция концепция эсенә һыя.
Тормошҡа ашҡан революция маҡсаттары
Сәйәси азатлыҡ (һүҙ, матбуғат, йыйылыштар һәм башҡалар) яулап алына, әммә улар әле ғәмәлдә лә булмаған Конституцияла теркәлмәгән була, ә июлдәге Ваҡытлы хөкүмәттең икенсе яҡҡа боролоуы, уларҙың ни тиклем еңел ғәмәлдән сығарыла алыуын күрһәтте. Һул йүнәлештәге гәзиттәр (большевиктарҙыҡы ғына түгел) хөкүмәт тарафынан ябыла; йыш ҡына митингылар ҡыуылыу осраҡтары һәм хөкүмәттең санкцияһынан тыш «энтузиастар» тарафынан типографияларҙың ябылыуы күҙәтелә.
Апрель кризисы
Мариин Һарайы (хөкүмәт резиденцияһы) алдындағы ҡораллы манифестация «Милюковты долой!», ә һуңынан «Ваҡытлы хөкүмәтте долой!» лозунгылары аҫтында ике көн дауамында бара. 21 апрелдә (4 май) унда Петроград эшселәре әүҙем ҡатнаша һәм «Бөтә власть Советтарға!» плакаттары барлыҡҡа килә. . «Прогрессив блок» яҡлаусылары Милюковты яҡлап демонстрацияларға сығалар. «18 апрелдәге нота, — тип хәбәр итә Н. Суханов, — бер баш ҡаланы ғына тетрәндермәй. Ошо уҡ хәл бермә-бер Мәскәүҙә ҡуба. Эшселәр — станоктарын, һалдаттар казармаларын ташлайҙар. Шул уҡ митингылар, шул уҡ лозунгылар — Милюковҡа „әйе“ һәм „ҡаршы“. Шул уҡ ике лагерь, шул уҡ демократияның берҙәмлеге…».
Июль көндәре
Тарихсы Н. Суханов, Петроградта 18 июндә үткән манифестация большевиктарҙың һәм уларҙың иң яҡын союздаштары район-арасыларҙың йоғонтоһоноң байтаҡҡа үҫеүен билдәләй, бигерәк тә Петроград эшселәре араһында. Демонстрация һуғышҡа ҡаршы лозунгылар аҫтында үтә, әммә шул уҡ көндә Керенский насар әҙерлекле һөжүмде башлай.
«Корнилов болаһы»
7 (20) июлдә хөкүмәт башлығы кенәз Георгий Львов отставкаға китә, Керенский министр-рәйес булып китә.Ул ойошторған яңы коалиция хөкүмәте эшселәрҙе ҡораһыҙланыдырыу һәм полктаҙы тарҡатыу менән шөғөлләнә. Петроградта һәм эргә-тирәлә тәртип урынлаштырыла; илдә тәртип урынлаштырыуы ауырыраҡ ине.
Фронтта ла хәлдәр насарая: Гермаия ғәскәрҙәре һөжүмен уңышлы дауам итә һәм 21 август (3 сентябрь) төнөндә Рәсәй империяһының 12-се армияһы Риганы һәм Двинскиҙы ҡалдыра.
Ваҡытлы хөкүмәт үҙенең ҡанунһыҙ хөкүмәт булғанын яҡшы аңлай. Хөкүмәт Советтарға бик ныҡ бәйләнгән була, шул уҡ ваҡытта улар һул социалистарҙан һуң уңдарҙың сираты етәсәген яҡшы аңлайҙар, Советтар улар өсөн, элекке менән сағыштырғанда, күпкә дошманыраҡ булалар. Борис Савинков Керенскийға уң даирәләрҙә популяр булған армияҙа таянырға тәҡдим итә генерала Корнилова, — который, однако, по свидетельствам очевидцев, Савинков диктатура һәм илдә хәрби положение иғлан итеүе яҡлы була. Керенский фронттан яңы ғәскәрҙәр, либераль кавалерия корпусын талап итә, — Корнилов Петроградҡа казачьи части 3-сө атлы корпустың казак частарын һәм генрерал-лейтенант А. М. Крымов командованиеһы аҫтындағы «Ҡырағай» дивизияһын ебәрә. Керенский 27 августта Корниловты башкомандующий вазифаһынан бушата, — Корнилов үҙенең отставкаһын таныуҙан баш тарта.
Артабан Корниловтың болаһына Петроградтың үҙендә ярҙам итергә тейеш булғандарҙың береһе, полковник Дутов, «большевиктарҙы ҡораллы сығышы» буйынса һөйләй: «28 август һәм 2 сентябрь көндәре араһында, большевиктар исеменән мин сығыш яһарға тейеш инем… Мин иҡтисад клубына тышҡа сығырға саҡырыру өсөн барҙым, тик минең арттан бер кем дә сыҡманы».
Бола һөҙөмтәһендә июлдә ҡоралһыҙландырылған эшселәр ҡабаттан ҡоралланған булып сыҡты, ә залог аҫтына ебәрелгән Тройкий 25 сентябрҙә Петроград советын етәкләй. Әммә унан алдараҡ 31 августта (13 сентябрь), Петроградь Советы большевиктар тәҡдим иткән властың Советтарға күсеүе тураһында резолюцияны ҡабул итә: уның өсөн бөтә тиерлек партияһыҙ депутаттар тауыш бирҙе. Шундай уҡ резолюцияларҙы ошоо көндәрҙә йөҙҙән артыҡ урындағы комитеттар ҡабул итә, ә 5 (18) сентябрҙә Советтарға власты тапшырыу өсөн Мәскәү ҙә үҙ фекерен әйтә.
«Немец финанслауы» версияһы
Большевиктарҙың Германия Генштабы менән хеҙмәттәшлеген Ленин етәкселегендә большевиктар төркөмө Германия аша үтеп киткән «пломбалы вагон» иҫбатларға тейеш. Әммә бер ай үткәс, шул уҡ маршрут менән Ленин баш тартҡан Р. Гримм арасылығы ярҙамында тағы ла ике — меньшевиктар һәм эсерҙар менән — «пломбалы вагон» үтеп китә , — әммә кайзерҙың фаразланған ҡурсалауы бөтә партияларға ла еңергә ярҙам итмәгән.
Петроградта ҡораллы ихтилал
Халыҡ социалисты В. Б. Станкевич етәкселегендә ҙур булмаған юнкерҙар отрядының телефон станцияһын тартып алыу маташыуы уңышһыҙлыҡ менән тамамлана һәм 25 октябрҙә (7 ноябрь) иртәнсәк Ваҡытлы һарайҙың контроле аҫтында тик ҡыҙыл гвардияһы отрядтары менән уратылған Ҡышҡы һарай ҡала. Ваҡытлы хөкүмәттең яҡлаусылар көстәрен ҡатын-ҡыҙҙар үлем батальонының яҡынса 200 ударницаһынан, 2—3 юнкерҙар роталары һәм протездарҙа уларҙы етәкләүсе капитан менән 40 Георгий кавалерҙары инвалидтары.
Ҡаршылашыу
РСДРП(б)-ның Үҙәк комитеты һөйләшеүҙәр башлай, әммә улар уңышһыҙ була.
Мәскәүҙә алыштар дауам итә, был ваҡиғалар барышында бер нисә йөҙ кеше һәләк була, уларҙан 240 кеше 10 — 17 ноябрҙә Ҡыҙыл майҙанда ике туғандар ҡәберлегендә ерләнә, шулайтып Кремль диуарындағы некрополгә бнигеҙ һалына.
1917 йылдың октябрь-ноябрендәге Совет власы саралары
24 ноябрҙә (7 декабрь) ХРК 1-се һанлы Суд тураһында декретты баҫтыра, декрет элекке суд учреждениеларын яңылар менән алыштырыуын күҙ уңында тота һәм революцион хоҡуҡи аңға ҡаршы килгән иҫке закондарҙы ғәмәлдән сығара.
Ҡарамышевтар
Билдәлеләре
Уның улдарынан айырыуса билдәлеләре: Йософ (Мөхәмәтйософ) Ибраһим улы Ҡарамышев;
Күңелһеҙ хәл (хикәйә)
Баҫмалар
Чехов тере саҡта хикәйә серб-хорват теленә тәржемә ителә
Акимов Геннадий Александрович
Биографияһы
1973—1989 йылдарҙа Г. А. Акимов педагогик эш менән бер үк ваҡытта СССР оборона министрлығының баш невропатологы вазифаһында эшләй.
Дәүләтбай (исем)
Фамилияла
Дәүләтбаев Булат Сабир улы (27 июль 1937 йыл) — башҡорт тарихсыһы, тарих фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре.
Сортым-Еган
Сортым-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Очимкина ҡылымығының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Эткүл (күл)
Эткүл күле — Силәбе өлкәһенең Этҡол районындағы шул уҡ исемле ауылдың эргәһендәге күл. Өҫкө майҙаны — 4,6 км², уртаса тәрәнлеге — 2,2 м, максималь тәрәнлеге — 3,4 метр.
Тоҙ-Аҡкүл
Флораһы һәм фаунаһы
Күл урман-дала үҫемлектәре менән уратылған. Ныҡ тоҙло булыуы арҡаһында һыуында үҫемлектәре юҡ.
Ихтиофауна йәһәтенән, Төмән ғилми тикшеренеүселәренең мәғлүмәттәре иғтибарға лайыҡ. Улар 2010 йылда Урал һәм Көнбайыш Себер күлдәрендә ҡыҫала кеүектәрҙе өйрәнгәндәр һәм Тоҙ-Аҡкүлде лә күҙәткәндәр. Йыл ныҡ ҡоро килеүе һөҙөмтәһендә күл ныҡ һайыҡҡан һәм тоҙ концентрацияһы артҡан. Һөҙөмтәһен ғалимдар"Экология" журналында баҫып сығарған: Тоҙ-Аҡкүлдәге ҡыҫала һымаҡтарҙың башҡа күлдәргә ҡарағанда вағыраҡ булыуын билдәләнгән:" Нами неоднократно была отмечена обратная зависимость роста рачков от общей минерализации водоемов. Наименьшими размерами отличались рачки из наиболее минерализованного оз. Таузаткуль, отнесенного к IV группе.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә ХVIII быуаттағы сығанаҡтарҙа күл атамаһы Тузат-Куль тип яҙып алыныуын билдәләй, башҡорттар үҙҙәре Тозак-Куль («белое, соленое озеро» или Ак-Куль — «белое озеро (тоз — «соль», ак — «белый», куль — «озеро»)) тип атауын яҙа. Йәғни, атама тоҙло аҡ күл тигәндән сығып бирелгән.
Села (алла)
Атрибуттары һәм символдары
Йәйғор «Села йәйәһе» — «Села (Стела) Іад», «Сели нуры» — «Сели де» тип атала.
Һынлы сәнғәттә
Һынлы сәнғәттә хәҙерге заман Рәсәй рәссамы Nelly Freud (Наилә Ерусланова) Селиҙы киндерҙә һүрәтләгән.
Абаш мәҙәниәте
Абаш мәҙәниәте — бронза быуаты археологик ҡомартҡыһы.
Гөйгөл (ҡурсаулыҡ)
Күлдәр
Ҡурсаулыҡ биләмәләрендә 8 күл урынлашҡан. Иң ҙурҙары: Гөйгөл, Залигөл, Маралгөл, Гарагөл (Ҡаракүл). Барлыҡ күлдәр тауҙар менән уратып алынған. Гөйгөлдә һәм башҡа күлдәрҙә форелдең популяцияһы X—XII быуаттарҙа формалаша.
Сортым-Пим
Сортым-Пим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пим йылғаһының уң ярына тамағынан 274 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 108 км.
Мердуш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Михайловка (Көйөргәҙе районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса сыуаштар 38 %, рустар 27 % тәшкил итә.
Сорум-Юган
Сорум-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ненс-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9 км.
Нурзева
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Екатеринослав тау институты
Екатеринослав юғары тау училищеһы
Тау-сәнәғәт предприятиеларында 2 йылдан ашыу хеҙмәт иткәндән һуң, тау техниктары Тау институтының 3-сө һәм юғары курстарына имтихан тота йәки тау инженеры исеменә лайыҡ була ала.
1903 йылдың 25 майында император Николай II Дәүләт Советының Екатеринослав училищеһында белем биреү ваҡытын 4 йылға тиклем арттырыу һәм сығарылыш уҡыусыларына мәғдәнселек инженеры һәм инженер-металлур исеме биреү тураһындағы ҡарарын раҫлай. Ҡарар (1903) училищены юғары белем биреү учреждениеһы кимәленә сығара. Училище штаты 104350 һум күләмендә билдәләнгән. Уҡыу әсбаптары 1 ғинуарға төп һәм уҡыу китапханаларынан, 13 кабинеттан һәм 2 лабораториянан торған.
Император Бөйөк Пётр тау институты
1921 йылда институт йәнә эшләй башлай, әммә инде большевик Артём исеме менән атала, уның тау сәнәғәтенә мөнәсәбәте, ябай кешеләргә хәбәр ителеүенсә, «тау эше менән ҡыҙыҡһыныу» кимәлендә генә булған
Абдразаҡов Илдар Әмир улы
Операларҙа төп партиялары
Россиниҙың «Наполеон III һәм уның ҡыйыу халҡына гимн» («Гимн Наполеону III и его доблестному народу») гимнын тәүге башҡарыусы («Ла Скала», Милан ҡалаһы, Италия, 2000).
Суфиянов Сабит Әбүсуфиян улы
Суфиянов Сабит Әбүсуфиян улы, әҙәби псевдонимы Әбүс (27 декабрь 1904 йыл — 10 ғинуар 1974 йыл) — башҡорт журналисы, шағир. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
2007 йылда Башҡортостан «Китап» нәшриәте Сабит Суфияновтың «Яҙмалар. (Хикәйәләр, көндәлектәр, хаттар)» китабын баҫып сығара.
Әҙәбиәт
Насиров Р. Уҙамандарҙы эҙләйем. — Өфө, 1997.
Буганов Анатолий Алексеевич
Биографияһы
1966 йыл — Әстерхан медицина институтының дауалау факультетын тамамлай.
Йәһүдилек
Йәһүдилек, Йәһүд дине, Иудаи́зм (Ἰουδαϊσμός) — йәһүд халҡының дини, милли һәм этик ҡараштары, кешелектең иң боронғо монотеистик диндәренең береһе. Йәһүд батшалығына исем биргән Йәһүдә ырыуы атамаһынан, һуңынан, Икенсе ҡорам осоронан (б.э.т. 516 — б.э. 70 бб.), йәһүд халҡының атамаһына әйләнә — יהודה.
Буганов Анатолий Алексеевич
Биографияһы
2019 йылдың 6 ғинуарында Мәскәүҙә вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Поляр медицинаһы ғилми мәктәбенә нигеҙ һалыусы.
Йәһүдилек
Төп һыҙаттары
Хәҙерге йәһүдилекға 19—20 быуаттарҙа барлыҡҡа килгән төрлө «ағымдар» йәки «йүнәлештәр» инә. Иң эреләре — ортодоксаль йәһүдилек (үҙ сиратында хәсидтәрҙе, «литвактарҙы», заман ортодоксияһын, дини сионистарҙы һ.б. эсенә ала), реформистик һәм консерватив ағымдар (нигеҙҙә, АҠШ-та һәм Канадала). Ҡайһы бер илдәрҙә яҡынса реформистикка тап килгән ағым либераль йә прогрессив йәһүдилек тип атала, ә консерватив йәһүдилек эйәрсендәрен АҠШ менән Канадала «масорти» тип йөрөтәләр. «Традицион» йәһүдилекға эйәреүселәр, йәғни «масорати»ҙар, үҙҙәре ортодокс булмаһа ла, күп йолаларҙы тота һәм ортодоксаль йәһүдилекды хуплай (тәү сиратта Израилдә). Был элекке СССР-ҙа ла шулай булған һәм әле лә шулай: йәһүдилек динен тотҡан күптәр көнкүреш кимәлендә уның бөтә ҡанундарын үтәмәй, ләкин үҙҙәрен башҡа ағымдарға индермәй һәм ортодоксаль раввиндарҙы хөрмәт итә. Ләкин СССР тарҡалғас, Рәсәйҙә прогрессив ағымдарға ҡараған общиналар ҙа барлыҡҡа килде.
Исмәғилев Фоат Ришат улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Рәсәй Федерацияһы Президентының 1993 йылдың 16 сентябрендәге Указына һәм РФА Президиумы ҡарамағындағы комиссия ҡарарына ярашлы Исмәғилев Ф. Р. Рәсәйҙең күренекле ғалимдары өсөн дәүләт ғилми стипендияһы тапшырыла.
Балаково (аэропорт)
Иҫке аэропорт
1 октябрь, 1960 йылда аэропорт өсөн 3-сө разрядлы Балаково авиаметеорологик станцияһы (АМСГ) төҙөлә. 1978 йылда ул II разряд ала. АМСГ 18 декабрь, 2001 йылда ябыла.
Яңы аэропорт
Аэропорттан түбәндәге иң регуляр авиарейстар башҡарыла:
Йәһүдилек
Тораға (Тәүратҡа) комментарийҙар
Комментарийҙарҙың икенсе өлөшө Мидрашҡа инә. Яратылмыш (Брешит Рабба), Левиҙар (Вайикра Рабба) (иртә мидраштар), Сығыу (Шмот Рабба) китаптарына мидраштар бар.
Ортодоксаль йәһүдилек
Ортодоксаль йәһүдилек (ὀρθοδοξία — «дөрөҫ фекер» мәғ.) — йәһүдилекда классик йәһүд диненә эйәргән ағымдарҙың уртаҡ атамаһы. Ортодоксаль йәһүдилек, йәһүд дине ҡануниәте (Галаха) Талмудта нисек теркәлгән һәм Шулхан арухта нисек нығытылған булһа, мотлаҡ шулай үтәлергә тейеш, тип һанай. Ортодоксаль йәһүдилекда бер нисә йүнәлеш бар — литвак, төрлө төркөмдәргә бүленгән хәсидлек, модернистик ортодоксаль йәһүдилек (ингл. Modern Orthodox Judaism), дини сионизм. Диндарҙарҙың дөйөм һаны — 4 миллиондан ашыу кеше.
Балаково (аэропорт)
Яңы аэропорт
1999 йылда аэропорт даими авиа бәйләнештәрҙе бөтөнләй туҡтата. 2001 йылда аэропорт ябыла, Балаково аэродром Рәсәй граждандар аэропорты реестрынан сығарыла. 2001 йылдың 18 декабрендә Балаково АМСГ ябыла.
Йәһүдилек
Дини сионизм
Урыҫ телле йәһүд общинаһында заман ортодоксияһы һәм дини сионизм принциптарына Зеев Дашевский һәм Пинхас Полонский етәкселек иткән Маханаим ойошмаһы эйәрә.
Йәһүдилек һәм ислам
Ислам менән йәһүдилекдың үҙ-ара мөнәсәбәттәре VII быуатта Ғәрәп ярымутрауында ислам барлыҡҡа килеү һәм таралыу менән башлана. Ислам менән йәһүдилек Ибраһим диндәренә ҡарай һәм Ибраһимдан башланған боронғо дөйөм нигеҙгә эйә. Шунлыҡтан был ике дин араһында уртаҡлыҡтар күп. Мөхәммәт раҫлауынса, ул иғлан иткән дин — саф Ибраһим дине, һуңынан уны йәһүдиҙәр һәм христиандар боҙған.
Имам Али мәсете
Имам Али мәсете (حرم الإمام علي), шулай уҡ Али төрбәһе булараҡ билдәле — мәсет Ираҡта, Ән-Нәжәф ҡалаһында урынлашҡан. Шиғыйҙарар инаныуы буйынса мәсет Әҙәм һәм Нух пәйғәмбәрҙәр ҙә ерләнгән урын булып тора.
Оло Китовка
Оло Китовка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чека йылғаһының уң ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Формаль фәндәр
Тарих
Формаль фәндәр фәнни ысулдар барлыҡҡа килгәнсе үк беҙҙең эраға тиклемге 1800 йыл (Вавилон математикаһы), б.э.т. 1600 йыл (Боронғо Мысыр математикаһы) һәм б.э.т. 1000 йылдар (Һиндостан математикаһы) тирәһендә яҙылған математик текстарҙан башлана. Һинд, боронғо грек һәм ғәрәп математиктары  математика үҫешенә бик ҙур өлөш индерә,  Ҡытай һәм Японияла уларҙан  айырым, үҙ  математика традициялары формалаша.
Ғәбиҙуллин Ринат Ғиндулла улы
Биографияһы
2009 йылдың 1 сентябрендә 67 йәшлек Ғәбиҙуллин пенсионерҙарҙың льготаларын бөтөрөүгә ҡаршы акцияла ҡатнашырға саҡырған листовкалар таратҡан саҡта Өфө милицияһының оператив төркөмө тарафынан тотҡарлана. Унан һорау алған саҡта Ғәбиҙуллин үҙен насар тоя, уға ашығыс ярҙам саҡыралар. Йәмәғәт ойошмаһының координация советы һәм республиканың сәйәси партияһының төбәк бүлексәләре был хаҡта Башҡортостан Республикаһы эске эштәр министрына запрос ебәрә. Мөрәжәғәттә «Ғәбиҙуллин һорау алған саҡта төрлө мыҫҡыллау һәм кәмһетеүҙәргә дусар ителгән», «уның арҡаһында Ғәбиҙуллиндың нервыларына шок булып, ул хәрәкәт итеү һәләтен юғалта», «Бары алты сәғәт үткәс кенә Ғәбиҙуллинды милициянан сығарып ебәрәләр. Милиция бүлеге алдында конвульсияла ятҡан Ғәбиҙуллинға „ашығыс ярҙам“ табиптары укол менән ярҙам итә һәм үлемдән ҡотҡара» — тип яҙыла. Һуңыраҡ Ғәбиҙуллин: «бөтә көсө битһеҙлек күрһәтеү булған ҡырағай башбаштаҡлыҡ алдында сигенеү — минең абруйымды түбәнәйтеү булған булыр ине» — тип әйтә. Ул үҙенә кире ҡайтарылған листовкаларҙы икенсе көндә үк шул урында таратып бөтөрә.
Молокан
Молокан (Молоканово) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 366 кеше. Почта индексы — 453357, ОКАТО коды — 80239812003.
Е. А. Лебедев исемендәге Балаково драма театры
Театр тарихы
Балаково ҡалаһында театр булдырыу идеяһы күптән барлыҡҡа килгән. Ҡала бик тиҙ үҫә һәм ҡалала химиктарҙың һәм төҙөүселәрҙең матур һарайҙары барлыҡҡа килә.
1999 йылдың 4 авгусынан театр «Ковчег» тип атала, ә 2001 йылдың 27 февраленән театрға Балаково ҡалаһында тыуған СССР-ҙың халыҡ артисы Евгений Лебедев исеме бирелә.
Ахутин Михаил Никифорович
Биографияһы
1932 йылдан — Хабаровск медицина институты профессоры, унда оператив хирургия кафедраһын етәкләй. 1936 йылда — медицина фәндәре докторы.
1939 йылда М. Н. Ахутин Халхин-Гол йылғаһы янында һуғыштарҙа яралыларға хирургик ярҙам ойоштороусыларҙың береһе булараҡ ҡатнаша. Ауыр ялан шарттарында РККА яралыларын этаплы дауалауҙың берҙәм системаһын уйлап сығара һәм ойоштора, шулай уҡ Монгол Халыҡ Республикаһы армияһы хеҙмәткәрҙәренә ҙур медицина ярҙамы күрһәтә. Көнөнә 15-18 сәғәт эшләп, табип-хирургтарҙы әҙерләүҙе камиллаштырыуға һәм квалификацияһын күтәреүгә ҙур иғтибар бүлә. Яраланған командирҙарҙың береһенә операция ваҡытында, көтөргә ваҡыт ҡалмағанда, яралыға үҙ ҡанын бирә.
1945 йылдың 27 июнендә М. Н. Ахутинға «медицина хеҙмәтенең генерал-лейтенанты» хәрби званиеһы бирелә.
Биләр
Тарихы
Ҙурлығы, формаһы һәм барлыҡҡа килеү сәбәптәре Биләргә уникаль ҡомартҡы ҡылыҡһырламаһын бирә. Үҙәк өлөшө урта быуаттарҙың ике мөһим элементын — цитаделде һәм шәһристанды берләштергән, ә төп майҙанды кәсеп-сауҙа кешеләренең бина-йорттары биләгән. Үҙенең тышҡы ҡиәфәте менән ул урта быуат дәүере Көнсығыш Европаның билдәле ҡалаларының береһенә лә оҡшмаған һәм планировканың ҡәтғилеге менән айырылып тора, был уның төҙөүсе-архитекторҙарының юғары оҫталығына шаһит булып тора. Асыҡ тораманы ҡәлғә диуарлы ҡалаға әүрелеүен тарихсылар дәүләттең баш ҡалаһы Биләргә күсерелеүе менән бәйләйҙәр. Хакимдарҙың был ҡарарына Болғар ҡалаһына урыҫ кенәздәренең йәки ябай юлбаҫарҙарҙың (ушкуйниктарҙың) йышланған хәрби яуҙары сәбәп булыуы мөмкин.
А. Е. Алекторов Биләр ҡалаһы тураһында ошолай мәғлүмәт бирә: «…где ныне Билярск, был прежде башкирский город Буламер… в котором имел пребывание один из храбрейших государей… [Там] находится магометанское кладбище… Балынь-гусь… как татары, так и башкирцы уважают это кладбище и почитают его священным…»
Археологик тикшеренеүҙәр
Тарихи-археологик ҡомартҡы булараҡ Биләр ҡаласығы үҙенә иғтибарҙы XVIII быуаттан уҡ йәлеп итә башлай.
Луга (йылға)
Луга аша кисеүе
Луга — Кингисепп:
Кингисепп — Усть-Луга:
Материализм
Тарихи материализм
Быға тиклем өҫтөнлөктә булған идеалистик ҡараштар буйынса, «бөтөн кешелек тарихы, шул иҫәптән һәр төрлө йәмғиәт үҫеше айырым һәм үҙаллы йүнәлештә бара алмай, ә тулыһынса хаким итеүсе юлбашсының теләгенә, ҡылған эштәренә бәйле», тип һаналған. Аҙағыраҡ Гегель үҙенең «Тарих фәлсәфәһе» (урыҫса «Философия истории») хеҙмәтендә «тарихи процесс нигеҙендә бар нәмәгә йоғонто яһарға һәләтле һәм үҙенән-үҙе үҫә торған „юғары идея“, „донъя рухы“ ята» тип билдәләй. Был ҡарашты ныҡлы тулыландырып, Карл Маркс «тарихи үҫештең сәбәбе һәм хәрәкәт көсө турана-тура етештереү өлкәһендәге эске, йәмғиәттең артабанғы үҫеше барышында синфи көрәшкә әйләнгән ҡапма-ҡаршылыҡтарға бәйле» тигән һығымта яһаған. Уның фекеренсә, бөтә был күренеш объектив характерҙа һәм тарихи үҫештә ҡатнашҡан ниндәйҙер тәғәйен шәхестәргә бер нисек бойһонмай.
Марксизм
Дөйөм характеристика
Йола буйынса Маркс тәғлимәтендә өс фекер төп әһәмиәткә эйә тип иҫәпләнеп йөрөтөлә. Шул уҡ ваҡытта уларҙың тәүге икеһенә Энгельстың да иғтибар иткәнлеге билдәле :
Дан ордены
Тулы орден кавалерҙары — штурмлау авиация полкы летчигы Иван Григорьевич Драченко, диңгеҙ пехотасыһы Павел Христофорович Дубинда һәм артиллеристар Кузнецов Николай Иванович, Алешин Андрей Васильевич шулай уҡ һуғыш йылдарында Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булған.
Марксизм
Марксистик социология
Карл Маркс үҙенең хеҙмәттәрендә «социология» төшөнсәһен ҡулланмаһа ла, хәҙерге фәндә Маркстың тикшеренеүҙәре социологияның үҫешенә ныҡлы булышлыҡ иткән тип иҫәпләнә. Маркстың социология классиктарынан ҡырҡа айырылып торған ҡараштарын айырым йүнәлеш итеп ҡарау ҡабул ителгән. Тәү сиратта тарихты материаль нигеҙҙә аңлауҙы әйтеп үтергә кәрәк: барлыҡ социаль үҙгәрештәр нигеҙен уй-фекерҙәр (идеялар) һәм башҡа рухи ҡиммәттәр түгел, ә йәмғиәттең төп социаль төркөмдәренең бары тик иҡтисади мәнфәғәттәре тәшкил итә. Мәҫәлән, синыфтарҙың иҡтисади байлыҡ һәм милеккә ҡағылышлы ҡаршылыҡтары ижтимағи-иҡтисад формациялары алмашыныуына килтергән инҡиалаптарҙы (революцияларҙы) тыуҙыра. Икенсе төрлө әйткәндә, йәмғиәттәге барлыҡ үҙгәрештәр һәм тарихи хәрәҡәт хакимлыҡ итеүсе һәм башҡа синыфтар араһында тыуған эске ҡапма-ҡаршылыҡтарҙың киҫкенләшеүе һәм артабан хәл ителеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Маркс фекеренсә, йәмғиәттең социаль төҙөлөшө нәҡ ҡапма-ҡаршылыҡтарға ҡоролған. Шулай итеп, Маркс йәмғиәттең берҙәмлеге нигеҙләнгән социаль килешеүҙе капиталистик формация өсөн ят күренеш тип һанай һәм, был йәмғиәткә баштан уҡ тотороҡлоҡ хас түгел, тигән фекерҙән сығып, уның нәҡ шул эске ҡаршылыҡтар арҡаһында ғына йәшәгәнен һәм үҫешкәнен билдәләй. Бер үк ваҡыта Маркс, социаль килешеү һәм социаль әһәңлелеккә (гармонияға) йәмиәт үҫешенең юғарыраҡ кимәлдәрендә (коммунизмда) ирешергә була, тип иҫәпләй һәм уны кешелектең ысын тарихының башы тип атай.
Коммунизм
Коммунистар партияһы манифесында билдәләнеүенсә, «коммунизм — йәмғиәт үҫешенең законлы этабы». Етештереү көстәренең үҫеүе йәмәғәт мөнәсәбәттәре үҫешергә тейеш булған кимәлде билдәләй. Етештереү көстәре үҫешкән һайын йәмғиәт күберәк байлыҡ ала, шунлыҡтан үҙенә һәм йәмғиәттең айырым ағзаларына киңерәк ирек «бирә ала»: һөҙөмтәлә йәмғиәт мөнәсәбәттәре тағы ла юғарыраҡ кимәлгә күсә.
Артабан К. Маркс («Критика Готской программы») билдәләүенсә, коммунистик йәмғиәттең иң юғарғы үҫеш этабында: хеҙмәттең кешене ҡол иткән бүленеүе бөткәс; бының менән бергә аҡыл һәм физик хеҙмәт араһындағы ҡаршылыҡтар юҡҡа сыҡҡас; хеҙмәт тормош сараһы булыуҙан туҡтап, кешенең тәүге теләгенә әйләнгәс; индивидтың төрлө яҡлы үҫеше менән бергә барлыҡ етештереү көстәренең үҫеүе йәмғиәт байлығы сығанаҡтарының тулы ағымына килтергәс, — бары тик шул саҡта ғына буржуаз хоҡуҡтың тар офоғо аша артылыу мөмкин буласаҡ, һәм йәмғиәт үҙенең байрағында ''«Һәр кем һәләтенә ҡарап! Һәр кемгә ихтыяжы буйынса!»'' тип яҙып ҡуя аласаҡ. (К. Маркс, Ф. Энгельс, Собр. соч. изд.2, Т.19, с.20).
Рәсми идеология булараҡ марксизм
Хәҙерге тикшеренеүселәрҙең ҡайһы берҙәре билдәләүенсә, ленинса типтағы күпселек коммунистар партияларының сәйәси программалары нигеҙенә ҡәтғи (тәнҡитһеҙ ҡабул ителгән, догмаланған) марксизм һалынған. . Марксизмдың XX быуаттың коммунистик тоталитар режимдарының теоретик нигеҙе булған тигән фекер ҙә таралыу тапҡан.
Ульяновск дәүләт аграр университеты
Юғары уҡыу йорто тарихы
Рәсәй Федерацияһы ауыл хужалығы министрлығының 2017 йылдың 25 апрелендәге бойороғо менән академия '''«П. А. Столыпин исемендәге Ульянов дәүләт аграр университеты'''» тип исемләнә. Ульяновск дәүләт аграр университеты ректоры Александр Дозор әйтеүенсә, университет статусы юғары уҡыу йортона юғарыраҡ кимәлдәге талаптар ҡуя: «Был белем сифатын күтәреү, матди-техник базаһын камиллаштырыу, ғилми потенциалды үҫтереү һәм практик йүнәлеш биреү».
Маслов Владимир Петрович
Маслов Владимир Петрович (14 апрель 1925 йыл — 24 сентябрь 1988 йыл) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре. 1974—1979 йылдарҙа Тымыҡ океан флоты командующийы. Адмирал (1975). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. КПСС Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат (1976—1981), РСФСР-ҙың 9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ленин, Октябрь Революцияһы, 1-се дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ, 3-сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Тыуған илгә хеҙмәт иткәне өсөн» ордендары кавалеры.
Оло Тайчинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Топтушка (Каменушка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Алфавит һәм орфография принциптары
а) яр, ял, яй, ярыш, аяҙ, аяҡ, таяҡ, маяҡ;
Оло Хулта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Краишевка (Терса ҡушылдығы)
Краишевка (Караишевка) — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Терса йылғаһының уң ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Баязит (Әлшәй районы)
Урамдары
Исемдәре:
Ғәрәп теленең хөрәсән диалекты
Ғәрәп теленең хөрәсән диалекты ( Хорасанский диалект арабского языкаKhorasan Arabic, ) — ғәрәп теленең Урта Азияла таралған диалекттарының береһе, Хөрәсәндә йәшәгән ғәрәптәрҙең  ғәрәптәр араһында таралған.
Яҙ йондоҙо
Яҙ йондоҙо (Corydális, Хохлатка) — тиле кишер (Дымянка) ғаиләһендәге үлән төрө, төньяҡ ярымшарҙың урта региондарында киң таралған. Төрҙәрҙең дөйөм һаны 300-гә яҡын.
Ботаник тасуирлама
Был үҫемлектең күп йыллыҡ һәм бер йыллыҡтары осрай.
Старова Наталья Владимировна
Әҙәбиәт
Н. В. Старова. Библиография печатных трудов (к 75-летию со дня рождения). Уфа, 1998
Пушта (Сатис ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәли (Һамар өлкәһе)
Тарихы
Фараз буйынса ауылға 1618 йылда башҡорттарҙың ҡыпсаҡ ҡәбиләһе вәкиле тархан Киләй Манашев нигеҙ һалған. Киләй Манашевтың ата-бабаһы Гөлбостандың атаһы Ғәли 1479 йылда Ҡазан ханы Ибраһимдан тарханлыҡ дәрәжәһен алған.
Халҡы
1889 йылда ауылда 201 ихатала 1219 мосолман йәшәгән, уларҙың милләттәре — башҡорттар һәм татарҙар.
Балаково сүс материалдар заводы
Тарих
1969 йылда комбинатта целлофан ярыһы сығарыла башлай. Целлофан етештереү цехында яһалма бөйөр аппараты өсөн «Ультрацелла» фильтрлау материалы сығарыла.
1982 йылда Ленин исеменләге «Химволокно» етештереү берекмәһе ВДНХ-ның СССР Бөтә Союз Почёт таҡтаһына индерелә.
Предприятиеның ҡала өсөн роле
Химволокно комбинаты Балаково ҡалаһының үҫеше өсөн ҙур этәргес биреүсе энергетика, химия сәнәғәте үҙәге<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="не указан источник на утверждение (4 июня 2012)">сығанаҡ 2456 көн күрһәтелмәгән ] булып торған. Уның арҡаһында Балаковола ТЭЦ асыла, химия сәнәғәте өсөн белгестәр әҙерләүсе ПТУ № 43 барлыҡҡа килә. Беренсе булып ҡаланың химктар йәшәгән 200 фатирына газ индерелә.
Грайворон
Тарих
Грайворон биҫтәһенә нигеҙҙе чиркәстәр һәм Грайворонка йылғаһына Ворскла йылғаһы ҡойған ерҙә йәшәгән кешеләр һалған. 1678 йыл ҡалаға нигеҙ һалыныу йылы тип иҫәпләнә, был йылда митрополит Мисаил батша Федор Алексеевичҡа ғариза яҙып Грайворона йылғаһы буйындағы ерҙәрҙе алған.
Ултыраҡ Белгород разрядының Ахтырский Слобода казак полкына ҡараған.
1943 йылдың 7 авгусында Воронеж фронты тарафынан Белгород-Харьков операцияһында ҡабаттан азат ителә.
Ҡала исеменең килеп сығышы
Ҡаланың исеме иҫке славян һүҙенән: «ҡарға уйыны», — йәғни «ҡарға ҡарҡылдауы»нан килеп сыҡҡан.
Эскимостар фольклоры
Нәфис әҙәбиәттә
Гренланд эскимостарының традицион фольклоры мотивтарын һәм образдарын ижадында гренланд шағиры Хенрик Лунд ҡуллана.
Ташкүл
Һүрәтләмә
Иң ҙур тәрәнлек: 34 метр
Күлдең һыу менән тәьмин итеү сығанаҡтары: яуым-төшөм һәм ер аҫты шишмәләре иҫәбенә тулылана. Диңгеҙ кимәленең бейеклеге: 313 метр тәшкил итә.
Мельников Николай Павлович
Биографияһы
Николай Павлович Мельников 1922 йылдың 9 декабрендә Раевка станцияһында, (хәҙер Раевка ауылы — Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы үҙәге) эшсе ғаиләһендә тыуған. Урыҫ. Өфөлә урта мәктәпте тамамлаған.
Химик ҡорал
Химик ҡорал — ағыулы матдәләрҙең ағыулы үҙенсәлектәренә нигеҙләнгән күпләп юҡ итеү ҡоралы, уларҙы ҡулланыу саралары: артиллерия снарядтары, ракеталар, миналар, һауа бомбалары, газ ебәреү системалары, цилиндр газын осороу системалары, ВАП, гранаталар, шашкалар.Ядро һәм биологик (бактериологик) ҡорал менән бер рәттән күпләп юҡ итеү ҡоралына (WMD) ҡарай.
Химик ҡорал ҡулланыу төрлө халыҡ-ара килешеүҙәр менән бер нисә тапҡыр тыйыла: