cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Вандм-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Ғәһед
Бүлектәре
Иҫке Ғәһед 3 бүлектән тора:
Красноярск болалары
Красноярск болалары — XVII быуатта Красноярск халҡының воеводтарға ҡаршы болалары.
Кувакин Валерий Александрович
Биографияһы
Валерий Александрович Кувакин 1939 йылдың 8 майында Мәскәүҙә тыуа. Мәскәү дәүләт университетының философия факультетын тамамлай. 1970 йылда «Христианский_экзистенциализм Н. Бердяева и современность» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм шул уҡ йылда  Мәскәү дәүләт университетының философия факультетында эшләй башлай. Докторлыҡ диссертацияһы  —«Религиозный идеализм в России эпохи империализма» (1980). 1984 йылдан — профессор.
Кесе Нуғаҙаҡ
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — сыуаштар (99 %).
Диаоха
Атамаһы
Боронғо гректар төбәк халҡын «таохтар» тип атай башлағандар, бынан Тао (Тайк) тарихи өлкәһенең атамаһы барлыҡҡа килгән.
Бәшмәктәр менән ағыуланыу
Тәүге ярҙам саралары
Бәшмәктәр менән ағыуланғанда табип саҡыртырға кәрәк.
Үлемесле ағыулы бәшмәктәр
Бәшмәктәр араһында уларҙы аҙ ашаған саҡта ла үлем менән бөткән ағыуланыуға килтереүсе үлемесле төрҙәр осрай. Үлемесле ағыулы төрҙәр булып түбәндәгеләр һанала: Бәшмәктәрҙең айырым төрҙәренең ағыулылығы әлеге ваҡытта етерлек өйрәнелмәгән, ә сығанаҡтарҙың мәғлүмәттәре йыш ҡына ҡапма-ҡаршы. Тәү сиратта был ағыулылыҡтары үҫеү районына бәйле булған тубырсыҡбаш бәшмәктәр һәм ялған баллы бәшмәктәргә ҡағыла. Ләкин уларҙа булған токсиндар: тубырсыҡбаш бәшмәктәр — гиромитрин, ә ялған баллы бәшмәктәрҙең ҡайһы бер төрҙәрендә — фалла- һәм аматоксиндар (аҡһыл томшоҡ токсиндары) — үлемесле хәүефле.
Орелланин менән ағыуланыу йәки парафаллоид синдром
Ағыуланыу бик ауыр, йыш үлемгә килтерә. Уның симптомдары фаллоидин менән ағыуланыу симптомдарына оҡшаш. Тау селтәрбәшмәге һәм ҡайһы бер ваҡ лепиоттарҙа, мәҫәлән, итле-ҡыҙыл сатырбәшмәк кеүек бәшмәктәрҙә булған термосыҙамлы орелланин тарафынан барлыҡҡа килә.
Тәүге сағылыш — сарсау, һуңынан баш, эс, бөйөр ауыртыуы, аяҡтарҙа һалҡынлыҡ тойғоһо. Үлемдең бөйөрҙәрҙең ҡайтарылғыһыҙ зарарланыуы һөҙөмтәһендә килеүе ихтимал.
Радионуклидтарҙы туплау
Тәү сиратта Чернобыль һәләкәте, Маяҡ ядро комбинатында шартлау һәм ташландыҡтар, АЭС ташландыҡтары һөҙөмтәһендә цезий-137 һәм башҡа радионуклидтар менән зарарланған бәшмәктәр ҙә ҡурҡыныс тыуҙыра. 2009 йылда Роспотребнадзор Ленинград өлкәһендә (уларҙа цезия-137 миҡдары норманан күпкә артығыраҡ) бәшмәктәр тураһында мәғлүмәттәр баҫтырып сығара: яңы йыйылған бәшмәктәрҙә цезий-137 концентрацияһы рәсми сикләнеүле кимәл 500 Бк/кг кимәлендә (Рәсәй ҡануниәте һәм Украина ҡануниәте буйынса) һәм 370 Бк/кг кимәлендә (белорус ҡануниәтенә ярашлы) 1390 Бк/кг тиклем (Кингисепп районында) булған. Баҫылып сыҡҡан тикшеренеүҙәрҙән күренеүенсә, Ленинград АЭС-ы эргәһендә бәшмәктәрҙең бысраныу кимәле күпкә юғары.
«Фашизм ҡорбандарына» мемориалы (Ериковск)
Тарихы
Ериковск концлагерындағы команда постарын немецтар биләй, уларға Төньяк Кавказдан сыҡҡан казактар, украиндар, латыштар һ.б. буйһона.
1942 йылдың декабрендә немецтар хәрби әсирҙәрҙе сығара башлай. Сигенгәндә сирҙәрҙе дүрт өлөшкә бүлеп, Зимовники ҡасабаһына ҡыуалар. 1943 йылдың ғинуарында Дубовский районы фашистарҙан азат ителә, хәлһеҙ тотҡондар госпиталгә дауаланырға ебәрелә.
Йыл һайын мемориал территорияһында Еңеү көнөнә һәм һуғыш йылдарында һәләк булыусылар иҫтәлегенә бағышланған митинг, еңел атлетика кросы үткәрелә.
Пополта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әзербайжандың административ-территориаль бүленеше
Әзербайжандың административ  территорияһы   66 районға (rayon) һәм республика буйһоноуындағы 12 ҡалаға (şəhər) бүленә,  шуларҙан 7 район һәм  республика буйһоноуындағы 1 ҡала  автономиялы республика (muxtar respublika) статусында эксклав — Нахичеван Автономиялы Республикаһын  хасил итә. Райондарға бүленеш совет заманынан килә.
Райондар муниципалитеттарға бүленә. Әзербайжанда бөтәһе 2698 муниципалитет бар  (азерб. bələdiyyə ). Республика буйһоноуындағы Баҡы һәм Гәнжә ҡалалары үҙ сиратында  райондарға бүленә.
Варес-Юган
Варес-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Варес-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ишембай
Һуғыштың биш йылында быраулаусылар 398 скважина быраулай, тау тоҡомдарын дөйөм проходкалау 275 мең метр тәшкил итә, был һуғышҡа тиклемге биш йыллыҡ менән сағыштырғанда 40 мең метрға күберәк. Быраулаусыларҙың һәм геологтарҙың көсөргәнешле хеҙмәте һөҙөмтәһендә Ҡарлы, Ҡуғанаҡ һәм Сәлих нефть ятҡылыҡтары асыла. Кинйәбулат нефть ятҡылығын асыу фронт өсөн ҙур әһәмиәткә эйә була (1943 йыл, Курск дуғаһында асырғанышлы һуғыш барған мәл). «1943 йылдың аҙағында Ишембай ҡалаһы янында Кинйәбулат нефть ятҡылығын асыу — еңеү хаҡына ысын ҡаһарманлыҡ һәм республиканың нефть сығарыуҙы арттырыуға тос өлөшө». 1941—1945 йылдарҙа илебеҙ 4,5 миллион тоннаға яҡын Ишембай нефть ала. Нефть сәнәғәте патриархы Н. К. Байбаков үҙенең хәтирәләрендә түбәндәгеләрҙе билдәләй: «Һуғыш осоронда һәр өсөнсө танк Ишембай нефтенән алынған яғыулыҡта эшләне».
Һуғыш алды йылдарында Ишембай
Ошо уҡ көндө Советтар Союзында дөйөм хәрби бурыс индерелә.
Фәриҙун
Урамдары
Туғай урамы (Луговая (улица))
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ишембай
Сәнәғәт
Сталин исемендәге Батҡаҡ заводы Ишембайға эвакуациялана (Гродно ҡ., Белорус ССР-ы).
СССР Наркомнефтенең приказы (№ 177 от 01.08.1941) нигеҙендә Сталин исемендәге механика заводы, бөтә ҡорамалдары һәм 745 хеҙмәткәре менән Баҡы ҡалаһынан Ишембайға эвакуациялана. Бында ул яңы исем ала: «Сталин исемендәге Дәүләт союз машиналар эшләү заводы» (хәҙерге «Ишембай машиналар эшләү заводы» асыҡ акционер йәмғиәте). 1942 йылдың март айында эшләй башлай. Нефтселәр өсөн быраулау һәм нефть промыслаһы ҡорамалдарын (ловиль инструменттар, ҡасау һәм башҡалар) етештереү һәм ремонлау менән бер рәттән машиналар эшләү заводы, Наркоматтың махсус заказын үтәп, һуғыш кәрәк-яраҡтарын — "Катюша"лар өсөн йүнәлтеүсе гильзалар етештерә. Һуғыш йылдарында завод коллективы нефть тармағында күп тапҡырҙар социалистик ярышта еңеп сыға һәм уға еңеүсе байрағы бирелә. 1942 йылда Грознефтекомбинаттың 1-се май-абсорбция газолин заводы Ишембай ҡалаһына эвакуациялана, уның базаһында ҡаланың һул яҡ ярҙа ятҡан өлөшөндә юғары сифатлы бензин етештереү өсөн газолин заводы төҙөлә — аҙаҡ ул "411-се Дәүләт союз заводы"на, артабан [./Ишимбай_в_годы_Великой_Отечественной_войны#cite_note-8 [8]  ]  а әйләнә. Бөйөк Ватан һуғышы осорода кирбес заводы, кәрбид заводы сафҡа инә. Ишембай фронтҡа етди ярҙам күрһәтә. Һәр бишенсе танк һәм самолетҡа Ишембай нефтенән әҙерләнгән яғыулыҡ ҡойола.
Ғәбиҙулла (исем)
Ғәбиҙулла — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа ир балаларға ҡушылған исем.
Атаһының исемендә
Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтғәбделхәй Ғәбиҙулла улы (шулай уҡ Ҡорманғәлиев, 1889—1972) — күренекле башҡорт дин әһеле, Башҡорт милли хəрəкəте эшмәкәре.
Фамилияла
Ғәбиҙуллина Фәниә Рауил ҡыҙы (4 март 1957 йыл) — журналист, шағир һәм яҙыусы. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар (1999) һәм Яҙыусылар (2009) союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2008). Назар Нәжми (2016) һәм Фәтих Кәрим (2017) исемендәге әҙәби премиялар лауреаты.
Лилит
Лилиттың килеп сығышы тураһында легендалар
Йәһүдтәрҙә Лилитты сабый балаларҙы урлаусы йә уларҙы алмаштырыусы, йәиһә тыуҙырыусы ҡатын-ҡыҙҙы зәхмәтләндереүсе, түлһеҙлеккә килтереүсе булып иҫәпләнә.
Асыҡ контент
Асыҡ контент (free content), асыҡ мәғлүмәт (free information) — теләһә функциональ әҫәре, сәнғәт әҫәре йә бүтән ижад йөкмәтке, ҡайһы Асыҡ әҫәре мәҙәниәт билдәләмәға яраша.
Енес генетикаһы
Енес генетикаһы — генетика фәненең бер бүлеге. Енестәр айырмаһының генетик нигеҙҙәрен, енес билдәләренең нәҫелдән тапшырылыу законлылыҡтарын өйрәнә.
Кешенең енесе
Ҡайһы бер бөжәктәрҙә, мәҫәлән күбәләктәрҙә, инә гетерогаметалылыҡ күҙәтелә. Умыртҡалы хайуандар араһында ул ҡоштарға һәм һөйрәлеүселәргә хас.
Беликов Владимир Георгиевич
Биографияһы
Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, 1943 йылда Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Хәрби-диңгеҙ флотында хеҙмәт итә һәм Төньяҡ Кавказдағы алыштарҙа ҡатнаша. Һуғыштан һуң хәрби хеҙмәтен дауам итә.
Татыулыҡ һәм Берҙәмлек һәйкәле (Новочеркасск)
Татыулыҡ һәм Берҙәмлек һәйкәле — Ростов өлкәһенең Новочеркасск ҡалаһындағы һәйкәл. 2005 йылда асыла. Авторҙары: скульпторы — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы (2004) А. А. Скнарин, архитекторы — И. А. Жуков.
Клобикау
Клобикау (Klobikau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан. 2004 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла 603 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,98 км2. Диңгеҙ кимәленән 136 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6246 һәм автомобиль коды —  MQ.
Атаман ихатаһы
Тасуирламаһы
Архитектура комплексының беренсе эелементы булып Мәскәү яны байҙарының һарайҙары өлгөһөндә төҙөлгән атаман һарайы тора. Был ике ҡатлы ҡоролма XVIII быуаттың 50-се йылдарында төҙөлгән, 1740 йылда   Черкасск ҡалаһы планында  поместье юҡ, әммә  1759 йылғы картала был бинаның планы бар, һәм ул йәшерен советник Ефремов Данила тарафынан яңынан төҙөлгән бина  тип билдәләнгән. Һарайҙы төҙөү 1761 йылда тулыһынса тамамлана, уны Дон Божья Матерь хөрмәтенә төҙөлгән сиркәү менән бергә изгеләндерәләр. Башта икенсе ҡаты ағастан булған. 1845 йылда янғындан һарай зыян күрә, шунан һуң уны тышҡы ҡиәфәтенә классик стиль  элементы биреп,  таш менән тергеҙәләр. Һарайҙа бөтәһе 21 бүлмә була, дөйөм майҙаны 1000 м² тәшкил итә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Варовая
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йәмиғ мәсете (Минск)
Тарихы
1997 йылда архитекторҙар Борис Александров һәм Владимир Трацевский мәсетте реставрациялау проектын әҙерләй.
Түреш ауыл Советы (Бүздәк районы)
Түреш ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
Кинйәбулат ауылы топонимикаһы (Ишембай районы)
Ауылдың географияһы һәм тарихы
Кинйәбулат ауылы Ишембай районының Байғужа ауыл советына ҡарай һәм Ағиҙел йылғаһының уң ҡушылдығы Тәйрүк йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауыл Ишембай ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 15 км, ә Салауат тимер юл станцияһынан 31 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Сөләймәнов Ирек Ғәҙей улы
1988−1992 йылдарҙа — «Башавтоспецоснастка» предприятиеһының директоры урынбаҫары.
Эмма Нордин
Карьераһы
2019/2020 йылдар миҙгелендә арҡаһы йәрәхәтләнеүе арҡаһында чемпионаттың 13 матчында ҡатнаша алмаһа ла, Эмма Элизабет Нординдың йыйған 35 мәрәйе «Лулео-МССК» командаһына плей-оффҡа инергә ярҙам итә. Ләкин COVID-19 пандемияһы арҡаһында Швеция чемпионаты үткәрелмәй ҡала, ә Нордин, быны дөрөҫ эшләнелде тип иғлан итә, сөнки был осраҡта бөтә командалар ҙа бер үк хәлдә булған була.
Йыйылма командаһындағы карьераһы
2008 йылдан алып спортсы Швецияның өлкәндәр командаһы өсөн сығыш яһай. Был команда составында ул ҙур ярыштарҙа ҡатнаша: 2008, 2009, 2011, 2015, 2017, 2019 йылдарҙағы донъя чемпионаттарында һәм 2010, 2014 һәм 2018 йылдарҙа Ҡышҡы Олимпия уйындарында сығыш яһай, әммә был ярыштарҙа илдең йыйылма командаһы миҙал яулай алмай.
Кинйәбулат ауылы топонимикаһы (Ишембай районы)
Йылғалар
Ҡараҡбаҫҡан йылғаһы тирәһендә борондан ундағы урман шырлығында юлбаҫарҙар, ат ҡараҡтары, һуғыштан, батша армияһына барыуҙан ҡасҡан кешеләр йәшеренер булған. Әммә улар ябай халыҡҡа зыян килтермәгән. Шуға ла ауыл халҡы ошо йылға һыуын һыулаған.
Бәйсүрә йылғаһының атамаһы Бәйсүрә исемле ҡатынға бәйле. Уның сабынлығы ошо йылға янында булған. Ул был бәләкәй йылғаның үҙәнен һәр саҡ таҙартып, шишмәләренә юл асып торған, сөнки бесән әҙерләп ятҡанда ашҡа, сәйгә һыуҙы ошо сығанаҡтан алыр булған. Баланын да, муйылында башҡа төрлө еләк-емеште лә ошо тирәләге туғайлыҡтан йыйған.
Соңғор йылға Урман аша үткән, Сәлих һәм Әптек ауылдарына табан юл буйндағы бәләкәй йылға. Соҡорло (соңғорло), көҫле- ташлы ерҙән аҡҡанға шулай аталған. Атлы арба менән сығып йөрөгән урын "Кәҫ күпер" тип атала.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Тәйрүк (йылға);
Кинйәбулат (Ишембай районы)
Расловка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Евгения Шимкунайте
Фәнни эшмәкәрлеге
Ботаниканан тыш Евгения Шимкунайте шулай уҡ урындағы фольклор, йолалар һәм байрамдар менән ҡыҙыҡһына, быға үҙенең бер нисә китабын бағышлай. Археологтар менән бәйләнеш тота, уларға ҡаҙыу эштәре барышында табылған үҫемлек ҡалдыҡтарын асыҡларға ярҙам итә һәм алынған мәғлүмәттәрҙе үҫемлектәрҙең Литвала таралыу юлдарын өйрәнгәндә ҡуллана.
Уртакүл ауыл Советы (Бүздәк районы)
Тарихы
Уртакүл ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә
Нимесләр
Тарихынан
XIX быуат аҙағында ауылда 2 мәсет, 4 кибет, тимерлек булған; шаршамбы көндәрҙә баҙар үткәрелгән, 8 ноябрҙән бер аҙналыҡ йәрминкә ойошторолған.
Мәнеү
Географик урыны
Мәҫәле йылғаһы (Ҡуғанаҡ йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.
Баҙансат ауыл Советы (Асҡын районы)
Почта индексы — 452888. ОКАТО коды — 80204807000.
Түбәнге Сабаҡлы
Географик урынлашыуы
Сабаҡлы йылғаһы буйында, Үрге Сабаҡлы ауылынан 1 км түбәндәрәк урынлашҡан булған.
Тарихы
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1950 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Хәлил районы составында була. 1950—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһенең Яңы Покровка районы составында була. 1959 йылдан Хәлил районы (1960 йылда Гай районы тип үҙгәртелә), ә аҙаҡ Ҡыуандыҡ районы составында була.
Ғайсин Зәйнулла Ғайса улы
Хеҙмәт юлы
1933—1935 йылдарҙа — Баймаҡ районы «Йылайыр» совхозының Күлтабан бүлексәһе оҫтаханаһы мөдире.
1956—1958 йылдарҙа — Баймаҡ районы «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозы Үҙәк бүлексәһе механигы.
Украина телдәре
Украинаның ҡайһы бер төбәктәрендә бәләкәй төркөм булып венгр, молдаван, роман, поляк, идиш, болгар, гагауз һәм башҡа телдәрҙә һөйләшеүселәр йәшәй. Урындағы диалекттар һәм ҡатнаш телдәр киң ҡулланыла, мәҫәлән, суржик.
Рәсми статистика һәм тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре
2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса: Һораулама һөҙөмтәләре буйынса рус телен башлыса көньяҡ һәм көнсығыш төбәктәр ҡуллана: "Йәмәғәт фекере" Рәсәй Фонды мәғлүмәттәре буйынса Украинаның өлкәләре үҙәктәрендә халыҡтың 75 %-ы рус телендә аралашыуға өҫтөнлөк бирә. Ауылдар буйынса рус телен башлыса Донбасс, Слободанщина төбәктәре, Одесса, Запорожье өлкәләренең көньяғы ҡуллана, шулай уҡ урта өлкәләрҙә һәм Төньяҡ Буковинала рус һөйләштәре бар.
Е. Ф. Важевская дачаһы
Тарихы һәм архитектураһы
2014 йылда Важевская дачаһы Дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы «Олимпия резервы» милегендә була, шул уҡ мәлдә милек эйәһе архитектура ҡомартҡыһының именлеген күҙәтмәгән
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ханты-Манси автономиялы округы — Югра
География
Ханты-Манси автономиялы округы — Югра  — Рәсәйҙең үҙәк өлөшөндә, Көнсығыш-Себер тигеҙлегенең үҙәгендә ята.
Климаты
Белоярск һәм Березёвск райондары Алыҫ Төньяҡта урынлашҡан.
Бойнице ҡәлғәһе
Ҡәлғә бөгөн
Хәҙерге күренеше XIX быуат аҙағында барлыҡҡа килгән. Бөгөн ул илдә иң күп кеше йөрөгән музейҙарҙың береһе. Словакияның милли мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән.
Тарихы
1646 йылда ҡәлғә Пальфи заты биләмәләренә ингән, улар ҙа ниндәйҙер үҙгәрештәр индерә.
Миргонж-Яха
Миргонж-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Морды-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 203 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Ишбирҙе Ишкинин
Ишбирҙе Ишкинин — хәрби эшмәкәр. Тархан, прапорщик (1813). 1-се Башҡорт атлы полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Ишбирҙе Ишкинин 1-се Башҡорт полкы составында Рәсәй империяһы, Саксония, Пруссия, Голландия һәм Франция территорияларындағы хәрби операцияларҙа ҡатнаша.
Янина Дягутите
Хәтер
2005 йылда Шанчяйҙа (Каунас) Янина Дягутите йәшәгән йортта уға мемориаль таҡтаташ асыла (архитекторы Альгимантас Шлапикас).
Башҡорт ихтилалдары
XVI быуат аҙағында — XVII быуат башында батшалыҡ сәйәсәтенең ҡайһы бер яҡтарына ризаһыҙлыҡ белдергән башҡорттар башҡа күрше халыҡтарҙың Рәсәй батшалығына ҡаршы хәрәкәтенә ҡушыла. Урта Волга буйы халыҡтарының 1572, 1581 һәм 1616 йылдарзағы ихтилалдарында уларзың әүҙем ҡатнашыуҙары ошо хаҡта һөйләй. Артабан башлап йөрөүселәре һәм төп әйҙәүсе көсө башҡорттар булған күтәрелештәр китә. Шундайҙарҙың береһе 1645 йылдағыһы була. Уға батша властарының, башҡорттар менән иҫәпләшмәйенсә, улар ерендә Минзәлә ҡәлғәһен төҙөү сәбәпсе була. Тубылдан Волгаға, Яйыҡтан Камаға тиклемге Башҡортостан еренә йәйелгән дөйөм башҡорт ихтилалдары XVII быуаттың уртаһында башлана.
Марс (Ауырғазы районы)
Марс (Марс) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 33 кеше. Почта индексы — 453474, ОКАТО коды — 80205831004.
Яңы Бәҙәй
Яңы Бәҙәй (Новобедеево) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 73 кеше. Почта индексы — 452447, ОКАТО коды — 80245815007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Башҡортостан Нуғай Урҙаһы составында
Нуғай Урҙаһы составына инеүе
Башҡортостанда нуғайҙарҙың барлығы хаҡында мәғлүмәт тәүге тапҡыр Иван III батшаға Ямғырсының грамотаһында теркәлгән. XV быуат башында Нуғай Урҙаһы составына Тарихи Башҡортостандың төп территорияһы ингән. Тарихнамәлә ул «Нуғай Башҡортостаны» булараҡ билдәле. Нуғай Урҙаһы составында булған Тарихи Башҡортостан ерҙәре нуғайҙарҙың дуаль-ҡанат структураһына индерелмәгән һәм иҡтисади яҡтан ябыҡ һәм сәйәси айырымланған булған. Нуғай Башҡортостанының (Ҡазан ханлығы менән) көнбайыш сиктәре буйлап үтә Ыҡ һәм Кама йылғалары буйлап үткән. (Себер ханлығы менән) көнсығыш сиге булып Ҡатай улусы — яҡынса меридиональ һыҙығы Көньяҡ Урал күлдәре: Иткүл (йәки Щелкун), Синара, Кәҫле, Ҡыҙылташ, Өйәлге, Әрғәзе һәм артабан Уй йылғаһының үрге ағымы буйлап үтә. Нуғай Башҡортостанының көньяҡ сиктәре Оло һәм Кесе Үҙән, Яйыҡ йылғаһының ҡушылдығы Саған йылға бассейндары, Чижа йылға ташыуҙары һәм артабан Яйыҡ йылғаһы буйлап үтә.
Энциклопедия
Универсаль энциклопедиялар
Универсаль энциклопедия — донъя һәм кешелек тураһында барлыҡ белемде берләштәргән энциклопедия. Император Тит Флавий Веспасиан өсөн Өлкән Плиний төҙөгән тарих китабы универсаль энсиклопедияның иң боронғо миҫалы.
Боронғо энциклопедиялар
Б.Э.Т 350 йылда Спевсипп беренсе тапҡыр кешелек йыйған бөтә белемде бергә тупларға тырышып ҡарай. Уның хеҙмәттәре һаҡланмаған.
Өлкән Плиний төҙөгән «Тәбиғи тарих» боронғо замандың иң тулы энциклопедияһы. Был хеҙмәт 77 йылда тамамлана һәм 37 томдан 2500 бүлектән тора. Уны төҙөүҙә 100 автор. 2000 хеҙмәтен тәҡдим иткән. 20 мең иғтибарға лайыҡ «факттар» ғына һайланып алынған.
Һәйбәт (Силәбе өлкәһе)
Һәйбәт (Хәйбәт, Сарҙаҡты ; Айбатово) — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы башҡорт ауылы, Ҡолой ауыл биләмәһенә керә.
Үрге Сабаҡлы
Тарихы
Ауылға үҫәргән ырыуы башҡорттары нигеҙ һалған.
1960-сы йылдарҙа ауыл юҡҡа сыҡҡан.
Ленин скверында Ленин һәйкәле (Өфө)
Тарихы
Һәйкәл авария хәленә килгәс, уны 1987 йылда граниттан эшләнгәнгә алыштырырға ҡарар ителә. Лениндың теүәл күсермәһен эшләүгә Ленинград скульпторҙарына заказ бирелә. Әммә үҙгәртеп ҡороу осороноң финанс ҡатмарлыҡтары арҡаһында скульптура һатып алынмай. Скверҙа ике тиҫтәнән ашыу йыл дауамында стелала, бөтә донъя буйынса марксизм-ленинизм идеяһын раҫлаусы символ булараҡ, бер глобус ҡына күренеп тора. Ер шарын уратып торған символик сылбыр СССР территорияһы өҫтөндә өҙөп ташлана.
Кристин Люсдаль
Кристин Анна Люсдаль (Kristin Anna Lysdahl; 29 июнь 1996 йыл, Берум, Норвегия) — норвег тау саңғысыһы. 2021 йылда команда беренселегендә донъя чемпионы, 2018 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында шундай уҡ дисциплинала «бронза» призер.
Карьераһы
2016 йылда тау саңғыһы спорты буйынса юниорҙар араһындағы донъя чемпионатында ҡатнаша һәм норвегия командаһы составында «бронза» миҙал яулай.
Клячко дачаһы
Клячко дачаһы — Сестрорецк ҡалаһының «Курорт» зонаһында урынлашҡан архитектура ҡомартҡыһы, Урман урамы, 7-се йорт. 1908 йылда төҙөлгән. Әлеге ваҡытта «Балалар шифаханаһы — реабилитация үҙәге» филиалы биналарының береһе.
Нью-Йорк
Тарихы
1980-се йылдарҙағы уртаса үҫеү осоро 1990-сы йылдарҙағы оло үҫеш осоро менән алмашына. Расалар араһындағы низағтар әҙәйеүе, енәйәтселек кимәле түбәнәйеүе, иммиграция артыу ҡалаға яңы һулыш бирә, Нью-Йорк тарихында ҡала халҡы һаны 8 миллиондан аша. 1990-сы йылдар аҙағында ҡала финанс сервис индустрияһының «дотком» бумы (интернет аша бизнес алып барыу) ваҡытында бик күп файҙа ала. Был ҡалала күсемһеҙ милеккә хаҡтар артыуға килтергән факторҙарҙың береһе була.
Туризм
Ҡаланың иң билдәле иҫтәлекле урындарының береһе — Азатлыҡ һәйкәле, Эмпайр-стейт-билдинг, Эллис утрауҙары, Бродвей театрҙары, Метрополитен музейы һәм башҡа иҫтәлекле урындар, шул иҫәптән Үҙәк Парк, Рокфеллер үҙәге, Таймс-сквер, Бронк Зоопаркы, Нью-Йорк Ботаника баҡсаһы, Бишенсе һәм Медисон-авеню шулай уҡ Гринвич-Виллидждағы Хэллоуин һәм Трайбек Кинофестивале.
Метрополитен
Нью-Йорк метрополитенында 25 маршрутта 472 станция бар, дөйөм оҙонлоғо 1370 км, маршруттар оҙонлоғо буйынса донъяла ул иң оҙоно (метро линияһы буйынса иң оҙоно — Пекин метроһы). Метро ҡаланың 5 районының дүртеһен тоташтыра (Манхэттен, Бруклин, Куинс һәм Бронкс). Ул Subway (подземка) тип атала, әммә 40 % өлөшө ер өҫтөндә йәки ер өҫтө менән тигеҙ урынлашҡан, йәки эстакадала бара.
Ҡала яны автобусы
Уэстчестер округында (ҡаланан төньяҡтараҡ урынлашҡан) Bee Line компанияһы эске маршруттарҙа эшләй. Ул Вестчестерҙы Нью-Йорктағы Бронкс менән тоташтыра.
Мәҙәниәт
Нью-йорк ҡалаһы художестволы әҫәрҙә иң йыш телгә алынған ҡалалрҙың береһе.
Бик бейек йорттар
Нью-Йорктың архитектураһы һәм үҙенсәлекле атмосфераһы фотограф һәм рәссамдарҙы йәлеп итә.
Географияһы
Нью-Йорк ҡалаһына Манхэттен, Статен-Айленд утрауҙары, Лонг-Айленд утрауының көнбайыш өлөшө, Америка ҡитғаһы өлөшө (Бронкс) һәм Нью-Йорк гаванендәге бер нисә бәләкәй утрау инә. Нью-Йорк яҡынса 40° төньяҡ киңлек һәм 74° көнбайыш оҙонлоҡта ята. Нью-Йорктың иң юғары нөктәһе Статен-Айлендтағы Тодт-Хилл (бейеклеге 125 м). Статен-Айленд — убалы, иркен һәм йорттар бик тығыҙ урынлашмаған район. Манхэттенда йорттар тығыҙ урынлашҡан, ер әҙ, ныҡ ҡиммәт, шуға күрә бында бик бейек йорттар ҙа күп. АҠШ халыҡ иҫәбен алыу бюроһы мәғлүмәттәренә ҡарағанда ҡала 1214,4  м² майҙанды биләй, шуларҙың 785,6 кв.м— ҡоро һәм 428,8  м² (35,31 %) — һыулы урын. Ҡала яр буйының оҙонлоғо — 837 км.
Рудня (Шань ҡушылдығы)
Рудня — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шаня йылғаһының һул ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Уильям Тёрнер
Биографияһы
1780-се йылдарҙың аҙағында, мәктәпте тамамлағандан һуң, ул Лондонға күсенә, унда архитекторҙарҙа һәм топографтарҙа эшләй. 1789 йылдың аҙағында ул шулай уҡ топограф Томас Малтондан һабаҡ ала башлай. Малтон Лондон пейзаждары менән мауыға. Тёрнер уның етәкселегендә Британия замоктарының, аббатлыҡтарҙың һыҙмаларын күсереп һәм буяп, кәсептең төп алымдарын үҙләштерә. Һуңғараҡ ул Малтонды «Минең ысын уҡытыусым» тип атаясаҡ.Топографтың хеҙмәтенә ихтыяж ҙур була, йәш рәссам Тёрнер ошо эштән алған табышына үҙенең уҡыуы өсөн түләй ала.
1789 йылдың декабрендә 14 йәшлек Тёрнер Король художество академияһына уҡырға инә, уның белемен Рейнолдс үҙе тикшерә. Академияла Рейнолдстың һуңғы лекцияларын тыңлай, уҡытыусыһы Тёрнерға һиҙелерлек йоғонто яһай. Артабан рәссам академияның беренсе президентының сәнғәттәге идеалистик йүнәлешкә арналған лекцияларын ентекле өйрәнә.
Тёрнерҙың Наполеон һуғыштарына арналған картиналары («Трафальгар алышы», «Ватерлоо яланы») айырыуса танылыу яулай.
Шәхси тормошо
Үҫә тошкәс, Тёрнерҙың холҡо ныҡ үҙгәрә, уны күптәр сәйер холоҡло тип белә. Уның бер нисә яҡын дуҫы була, атаһы менән уны бик йылы мөнәсәбәттәр бәйләй. Атаһы уның студияһында 30 йыл йәшәй, уның ассистенты булып эшләй. 1829 йылда атаһы вафат булғандан һуң Тёрнер ҡаты депрессияға бирелә. Ул бер ҡасан да өйләнмәгән, әммә оло йәштәге тол ҡатын Сара Дэнби менән (1760 йәки 1766 (суҡындырыу) — 1861) һәм София Кэролайн Бутменән яҡын мөнәсәбәттәрҙә булыуы билдәле. Тернерҙың ике ҡыҙы булған тип һанала: Эвалина Дюпуа (1801—1874) һәм Джорджиана Томпсон (1811—1843).
Мираҫ
2014 йылда Майк Лиҙың «Мистер Тёрнер» тигән нәфис фильмы донъя күрә. Тёрнер ролен Тимоти Сполл башҡара.
Материалдар
Тернер төрлө пигменттар менән эксперименттар яһай. Һөҙөмтәлә картиналарҙа күп кенә буяуҙар төҫһөҙләнә.
Морды-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Иленза
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Муллағолов Мирза Ғизетдин улы
Биографияһы
1958—1961 йылдарҙа Төркмән ССР-ы биләмәләрендә танк ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә.
Марьяновка (Ауырғазы районы)
Марьяновка (Марьяновка) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 227 кеше. Почта индексы — 453496, ОКАТО коды — 80205837004.
Бәйғәт мәсете
Бәйғәт мәсете (مسجد البيعة; Мечеть Байя) — Сәғүд Ғәрәбстанының Мәккә ҡалаһы эргәһендәге мәсет. Шулай уҡ Әл-Ғәҡәбә убаһындағы мәсет булараҡ та билдәле.
Ле-Бурже (Сен-Сен-Дени)
Коммуна Ле-Бурже аэропортына исем биргән, ә бит аэропорт территорияһының бик аҙ ғына өлөшө коммуна ерендә (төп өлөшө Дюнья, Бонн-ан-Франс һәм Гонесс коммуналары ерҙәрендә урынлашҡан).
Ямал-Ненец автономиялы округы
Яма́л-Не́нец автоно́миялы о́кругы (Ямалы-Ненэцие" автономной ӈокрук, Ямало-Ненецкий автономный округ) — Рәсәй субъекты . Төмән өлкәһенең уставына ярашлы Төмән өлкәһенә инә, ләкин Рәсәйҙең тулы хоҡуҡлы регионы булып ҡала.
Мор-Се
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Цвек Дарья Яковлевна
Биографияһы
Буласаҡ ире, «Туған мәктәп» украин гимназияһының йәш уҡытыусыһы — Лев Цвек менән Львов политехникаһында киске уйындарҙа таныша.
2004 йылдың май айында вафат була. .
Морфология
Күп кенә лингвистик концепциялар (айырыуса генеративистик концепциялар) морфологияны телдең айырым кимәле булараҡ билдәләмәй (шулай итеп, фонологиянан һуң шунда уҡ синтаксис башлана).
Морфология зарурлығы
Бер төрлө элементтарҙың төшөү ихтималлығы.
Морфологияның төп төшөнсәләре
Һүҙ үҙгәртеүсе, йәғни ағзалары бер үк һүҙҙең төрлө формалары менән күрһәтелергә мөмкин булған һәм һүҙ үҙгәртмәүсе (классифицификациялаусы) категориялар айырыла, йәғни киҫәктәре бер үк һүҙҙең формаһы итеп күрһәтелә алмағандар. Беренсе төркөмгә һан, килеш, заман, зат, сағыштырыу дәрәжәһе инә. Икенсеһенә — исемдәрҙең род, одушевлённость/неодушевлённость (йәнлелек/йәнһеҙлек) формалары инә.
Общий род
Һүҙҙәрҙе ҡулланыуҙың һанап үтелгән үҙенсәлектәре — врач, бригадир тибындағы кешеләрҙең атамалары, һөйләү һәм гәзит телмәрендә, шулай уҡ нәфис әҙәбиәттә үткән заман (йәки сослагательный һөйкәлеше) формаһындағы ҡылым роды исем атаған заттың енесен билдәләй, ә «ҡатнаш» ярашыуҙар аша аңлатыла, ә килешелгән сифат формаһы шул уҡ исемдең морфологик родын күрһәтә: Пришла лечащий врач Курчатова (В. Емельянов).
Исемдең һаны. Singularia һәм pluralia tantum исемдәре
Тик берлек йәки тик күплек формаларына ғына эйә булған исемдәр — һан буйынса аңлатылмаған ҡапма-ҡаршы ҡуйылышлы һүҙҙәр; улар исем мәғәнәлелегенең төрлө лексик-грамматик разрядтары составына ингән семантик төркөмдәренә инә.
Һүҙҙәрҙең килеш менән үҙгәреше (склонение)
Сифаттарҙаң ҡатнаш склонение төрҙәре: 1) нигеҙе |j|-ҡа бөткән) беренсе алмаш: ничья, третье, девичья; һәм 2) эйәлек склонениеһы (-ов, -ин нигеҙле: Попов, Пушкин; Одинцово, Голицыно;
Сифат
Сифаттың, улар араһында айырмаһы ҙур булмаған, ике склонениеһы (килеш менән үҙгәреше) бар. Был — 1) сифаттарҙаң күпселеге килешле формалар барлыҡҡа килтергән адъектив склонение (килеш менән үҙгәреш) һәм 2) ҡатнаш склонение, уның айырым үҙенсәлеге булып бер парадигмала исемдәрҙең һәм сифаттарҙың килеш флексиялары менән һүҙ формаларының берләшеүе тора. Ҡатнаш склонение эсендә ике төр айырыла: 1) атама менән ике төрсәле алмаш склонение (беренсе төр (алмаш сифаттары мой, твой, свой, сей, чей, ничей, этот, сам, наш, ваш; мужской родтағы -ий һәм -ин суффикстары һәм берлектәге именительный (төп) килештә нулевой флексиялы эйәлек сифаттары (притяжательное прилагательное): акулий, волчий, казачий, олений, рыбий, мамин, дядин, сестрин, ә шулай уҡ один һәм третий) һәм икенсе (весь (всё, вся — все) һәм тот (то, та — те)).) һәм 2) притяжательное (эйәлек) склонение. Башҡа телдән алынған үҙгәрмәй торған эйәлек сифаттары (притяжательные прилагательные) его, её, их һәм сит тел сығышлы килеш менән үҙгәрмәй торған (несклоняемые) сифаттар нуль склонениеһына ҡарай.
3) сағыштырыу дәрәжәһенең мәғәнәһе. Мәҫәлән: Образ Пушкина является в новом и ещё лучезарнейшем свете (Бел.). Был мәғәнә хәҙерге тегә хас түгел. Әммә ул айырым телмәр әйләнешендә һаҡланған: при ближайшем рассмотрении.
«Көсһөҙ» морфологиялы телдәр
Ләкин барлыҡ телдәр ҙә, рус теле һәм уға оҡшаш телдәр кеүек, шул дәрәжәлә «монолит» һүҙҙәргә эйә түгел. "Һүҙ эталоны"нан тайпылыштарҙың төрлө типтары бар.
Морфологияны һүрәтләү традициялары
Классик һинд-европа телдәрендә (Европа лингвистик традицияһы өсөн база булып торған) парадигма барлыҡҡа килтермәй һәм һүҙ үҙгәртеү ҡиммәттәренә ҡарағанда аҙ системалылыҡ һәм даимилыҡ менән айырылған һүҙьяһалыш мәғәнәләренең торошо ҡатмарлыраҡ булып ҡала. Ошо нигеҙҙә һүҙьяһалыш оҙаҡ ваҡыт морфологияның бурысы һаналмаған, йәки лексикологияға индерелгән (йәғни һәр һүҙҙе индивидуаль һүрәтләүҙе талап иткән һүҙлек бурысы булып иҫәпләнгән), йәки морфология менән лексика араһындағы айырым өлкәгә бүленгән. Рус теленең ғәмәлдәге бөтә Академик грамматикаларында ла һүҙьяһалышҡа тап шундай аңлатма бирелә: был грамматика авторҙарының концепцияһына ярашлы, морфология, формаль аспектта ла, йөкмәтке аспектында ла, һүҙ үҙгәреше тасуирламаһын ғына индерә.
Морфология тарихы
1980—2001 йылдарҙа — морфологияның парадигматик моделдәре. Һүҙ формаһындағы морфемалар тәртибенә ҡағылышлы дөйөмләштереү (Джоан Байби). Грамматик типологияның, грамматикалаштырыу теорияһының яңы кимәлендә эшләү.
Анализ (математика бүлеге)
Алгебра һәм геометрия менән бер рәттән, математиканың өс төп йүнәлештәренең береһе тип иҫәпләнә. Анализдың башҡа йүнәлештәр менән сағыштырғанда айырып торған төп билдәһе — өйрәнеү предметы булып билдәһеҙ дәүмәлдәрҙең функцияһы тороуы. Шуның менән бергә, әгәр анализдың элементар бүлектәрен уҡыу программаларында һәм материалдарҙа йыш ҡына элементар алгебра менән берләштерһәләр (мәҫәлән, «Алгебра һәм анализ башланғыстары» тип аталған күп һандағы дәреслектәр һәм курстар бар), хәҙерге анализ һиҙелерлек дәрәжәлә хәҙерге геометрик бүлектәрҙең, иң беренсе, дифференциаль геометрия һәм топологияның ысулдарын ҡуллана.
Дифференциаль һәм интеграль тигеҙләмәләр
Интеграль тигеҙләмәләр теорияһында, сығарыуҙың классик ысулдарынан тыш, Фредгольм теорияһы кеүек, функциональ анализдың үҙ аллы бүлек булараҡ формалашыуына һиҙелерлек йоғонто яһаусы, айырып әйткәндә, Гильберт арауығы төшөнсәһе барлыҡҡа килеүгә булышлыҡ итеүсе йүнәлештәр айырылып тора.
Ҙур ҡарабаш сарлаҡ
Ҙур ҡарабаш сарлаҡ  — сарлаҡтар ғаиләһенә ҡараған ҡош.
Илсекәй Биктуғанов
Тормошо
1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыуы
Словенияла ислам
Мосолман йәмәғәттәре
Словенияла бер нисә мосолман дини ойошмалары эшмәкәрлек алып бара: Словения ислам йәмәғәте (Islamska skupnost v Republiki Sloveniji) һәм  Словения мосолман берләшмәһе (Slovenska muslimanska skupnost). Ике ойошма ла Хәнәфи мәҙһәб йүнәлешендә эш алып бара.
Йәйге Олимпия уйындары 2012
Йәйге Олимпия уйындары 2012 (2012 Summer Olympics, Jeux Olympiques d'été de 2012) 27 июль  12 август, Лондон. Лондон өсөнсө тапҡыр Олимпия уйындарын ҡабул итеүсе берҙән-бер ҡала буласаҡ (быға тиклем уйындар унда 1908-се һәм 1948-сы йылдарҙа үткән).
Әл-Көтөбиә
Мәсеттең исеме йә ундағы китапхананан (бор. көтөпхана ), йә уның эргәһендә китап һатып тороусыларҙан килеп сыҡҡан.
Гребеников Евгений Александрович
Евгений Александрович Гребеников (, Слобозия Маре ауылы, Измаил өйәҙе, Бессарабия, Румыния (хәҙерге Молдавияның Кагуль районы) — 29 декабрь 2003, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй астрономы һәм математигы. СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1971).
Биографияһы
1969 йылдан 1978 йылға тиклем — Теоретик һәм эксперименталь физика институтының математика бүлеге мөдире һәм Мәскәү электроника институтының кибернетика кафедраһы мөдире.
Хеҙмәттәре
Е. А. Гребеник — 200-ҙән ашыу фән ни мәҡәлә һәм 20 монография авторҙашы.
Хабаров Леонид Васильевич
Хабаров Леонид Васильевич (8 май 1947 йыл; Шадринск ҡалаһы) — Совет һәм Рәсәй Армияһында хеҙмәт иткән, Афған һуғышында ҡатнашҡан отставкалағы полковник. Рәсәй Федерацияһының элекке Оборона министры Анатолий Сердюковты тәңҡитләүселәр рәтендә булыуы менән билдәле.
Сережинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дельвиг йорто
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Кесе Туруп-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Динислам (исем)
Динислам — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла был исем бар.
Джеймс Мейс
Биографияһы
Диссертация яҡлағандан һуң Мичиган университетының Үҙәк һәм Көнсығыш Европа тарихы профессоры Роман Шпорлюк (тикшеренеүсенең ғилми остазы) уны аслыҡты үҙ елкәһендә татыған иммигранттар менән таныштыра.
Изге Екатерина сиркәүе (Загреб)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Меркурий
Меркурийҙың күк механикаһы
һуҙылған орбита арҡаһында Меркурийҙың күсәр һәм орбиталь хәрәкәтенең ҡушылыуы тағы бер ҡыҙыҡлы күренеш тыуҙыра. Планетаның күсәр тирәләй әйләнеү тиҙлеге даими тиерлек, шул уҡ ваҡытта орбиталь хәрәкәт тиҙлеге даими үҙгәреп тора. Перигелий эргәһендәге орбиталь өлкәлә яҡынса 8 көн дауамында орбиталь хәрәкәттең мөйөш тиҙлеге әйләнеү хәрәкәтенең мөйөш тиҙлегенән артып китә.
Орбитаның аномаль прецессияһы
Меркурийҙың перигелий прецессияһы — гелиоцентрик координаттар системаһында быуатына 574,10 ± 0,65" (дуға секунды), йәки геоцентрик координаттар системаһында быуатына 5600 арсекунд (≈1,7°) тәшкил итә. Башҡа күк есемдәренең Меркурийға йоғонтоһон Ньютон механикаһы буйынса иҫәпләү 531,63 ± 0,69 һәм 5557 дуға секундын билдәләргә мөмкинлек бирә Күҙәтелгән тәьҫирҙе (эффектты) аңлатырға тырышып, Леверье орбитаһы Ҡояшҡа Меркурийға ҡарағанда яҡыныраҡ булған һәм борсоулы йоғонто яһаусы башҡа планета (йәки, бәлки, бәләкәй астероидтар билбауы) булыуын фараз итә . (башҡа аңлатмаларҙа Ҡояштың иҫәпһеҙ-һанһыҙ поляр ҡыҫылыуы ҡарала). Нептунды эҙләүҙә уңыштарға өлгәшкәнгә күрә, уның Уран орбитаһына йоғонтоһон иҫәпкә алып, был гипотеза популярлыҡ яулай, хатта эҙләнгән гипотетик планета Вулкан исемен дә ала. Әммә был планета бер ҡасан да асылмаған.
Айвазовский Иван Константинович
Ғаиләһе
1848 йылда Иван Константинович өйләнә. Юлия Яковлевна Гревс, рус хеҙмәтендәге инглиз штабс-докторының ҡыҙы, беренсе ҡатыны була. Дүрт ҡыҙҙары тыуа: Елена, Мария, Александра һәм Жанна. Айвазовский баш ҡалала йәшәргә теләмәгәнлектән, ғаилә ҡороуҙарына 12 йыл тигәндә Юлия Яковлевна иренән китә. Әммә никахтары 1877 йылда ғына өҙөлә. Айвазовскийҙың бер нисә ейәне лә билдәле рәссам булып китә. Икенсе ҡатыны — Анна Никитична (Мкртичевна) Саркисова-Бурназян (1856—1944), әрмән. Айвазовский Анна Никитичнаны 1882 йылда ул мәрхүм ирен ерләгәндә күрә. Тол ҡалған йәш ҡатындың һылыулығына таң ҡала. Бер йылдан улар өйләнешә. Анна Бурназян иренән 40 йәшкә тиерлек йәшерәк була. Галереяла Анна Никитичнаның Айвазовский төшөргән портреты һаҡлана. Айвазовский әйтеүенсә, Аннаға өйләнеү уны үҙ әрмән «милләтенә тағы ла нығыраҡ яҡынайта төшә». Анна Никитична ирен ерләгәндән һуң тағы 44 йыл йәшәй һәм Ҡырымды немецтар оккупациялағанда Симферополдә мәрхүм була.
Ижады
1845 йылда Ф. П. Литке етәкселегендәге диңгеҙ географик экспедицияһы менән Кесе Азия яр буйҙарына бара. Рәссамды Константинополь әсир итә. Экспедиция тамамланғас, ул күп картиналар яҙа, Константинополгә бағышланғандары бигерәк тә күп була.
Хәҙерге заманда
2007 йылда «Кристис» аукционында «Карап Гибралтарҙағы ҡаялар янында» картинаһы 2,708 миллион стерлинг фунтына һатыла. 2012 йылдың 24 апрелендә Sotheby’s аукционында Айвазовскийҙың 1856 йылғы «Константинополь һәм Босфор күренеше» картинаһы 3,2 миллион стерлинг фунтына һатыла.
Ҡыҙыҡлы факттар
1888 йылда И. К. Айвазовский янына А. П. Чехов килә. 22 июль, Феодосия. Кисә мин Шаһ-Мамайға, Феодосиянан 25 саҡрымдағы Айвазовский утарына барҙым. Бер аҙ әкиәткә оҡшаш зиннәтле утар; бындай утарҙарҙы, моғайын, Фарсияла күрергә булалыр. Айвазовский үҙе, 75 йәштәрҙәге теремек ҡарт, ихлас ҡына әрмән менән һауалы архиерей ҡатнашмаһын кәүҙәләндерә; үҙенең баһаһын белә, ҡулы йомшаҡ, күрешергә уны генералдарса һуҙа. Аҡыллы тип әйтерлек түгел, әммә холҡо ҡатмарлы һәм иғтибарға лайыҡ. Унда генерал да, архиерей ҙа, рәссам да, әрмән дә, бер ҡатлы олатай ҙа, Отелло ла ҡатнашҡан. Бик матур йәш ҡатынға өйләнгән, уны ҡаты ҡулда тота. Солтандар, шаһтар һәм әмирҙәр менән таныш. Глинка менән бергә "Руслан и Людмила"ны яҙған. Пушкиндың әшнәһе булған, әммә Пушкинды уҡымаған. Үҙ ғүмерендә ул бер китап та уҡымаған. Уға уҡырға тәҡдим итһәләр, ул: «Ниңә миңә уҡырға, минең үҙ фекерҙәрем бар ҙаһа?» — тип яуап бирә. Мин уның янында көнө буйы булдым, төшкө аш ашаныҡ.
Мәҫәле
Географик урыны
Мәҫәле йылғаһы (Ҡуғанаҡ йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.
Тарихы
1932 йылда кулак йорттарынан 5 бүлмәле мәктәп бинаһы йыйыла. Һуңынан сиркәү бинаһы шулай уҡ мәктәп өсөн ҡулайлаштырыла.
Дом соборы (Тарту)
Бөлгөнлөккә төшөүе
1520 йылдар уртаһында Тартула  Реформация йоғонтоһо һиҙелә башлай. 1525 йылдың 10 ғинуарында собор протестант икона менән көрәшеүселәр һөжүменә дусар була, артабан уны емереүҙәр көсәйә. Рәсәйгә һуңғы католик епископты, Герман Везелды (1554 йылдан 1558 йылға тиклем епископлыҡ итә, 1563 йылда вафат була) ҡыуып сығарғандан һуң, собор ябыла. Ливония һуғышы (1558–1583) ваҡытында, рус армияһы Тартуны, шуның менән бергә соборҙы емерә. 1582 йылда ҡала Польша власы аҫтында ҡала, католиктар соборҙы  тергеҙергә йыйына, әммә тоҡанып киткән Поляк-швед һуғышы (1600 –1611) был планды боҙа. 1624 йылдағы янғын  зыяндар  өҫтәй.
1629 йылда Тарту швед хакимлығына күсә. Яңы властар иҫке бинаға ҡыҙыҡһыныу күрһәтмәй,  ул  күберәк харабаға әйләнә. XVIII быуатҡа тиклем ҡала халҡын ерләү өсөн ҡулланылған зыярат ҡына эшләй. Бинаның һаҡланып ҡалған бер өлөшө әүенгә әйләндерелә. 1760 йылдарҙа ике манараның бейеклеге 22 метрға тиклем кәметелә, шунан һуң уларҙа пушкалар  урынлаштырыла. Шул ваҡытта уҡ төп инеү урыны көпләнә.
Университеты
1802 йылдың 12 апрелендә Александр I нигеҙ һалған Дерпт университеты (нем. Kaiserliche zu Universität Dorpat немец телен  уҡытыу менән (1632 йылдан 1665 йылға тиклем швед университеты эшләй) ҡабаттан  асылғандан  һуң   собор емереклектәрендә  архитектор Йоган   Вильгельм Краузе проекты буйынса өс ҡатлы университет  китапханаһы төҙөлә. Эш 1804 йылдан  1807 йылға  тиклем бара. Краузе башняларҙың береһендә   обсерватория ойоштороуҙы планлаштыра,  ләкин был идея тормошҡа ашмай. Обсерваторияны яңынан  төҙөйҙәр.  XIX быуат аҙағында төньяҡ  башняны һыу ҡыуҙырғыс башняға әйләндерәләр.
Сигоска
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Есенин бульварында Есенин һәйкәле
Техник мәғлүмәттәр
Һәйкәл һәм постамент бронзанан эшләнгән  Тирә-яҡ территорияһында формаһыҙ  плиткалар түшәлгән һәм С.Есенин шиғырҙарында йырланған ҡайындар ултыртылған.
Әрмәнстанда Ислам
Әрмәнстанда Ислам әлеге заманда бик киң таралмаған, мәгәр билдәле бер осорҙа Эриван ханлығында төп урында торған булған.
Баштин (һырт)
Урынлашҡан ере
Ишембай һәм Белорет райондарында Нөгөш йылғаһының уң ярында субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо яҡынса 12 км, көньяҡ өлөшөнөң киңлеге 3 км, төньяҡ өлөшөнөң — 4 км; абсолют бейеклеге 889 м. Асыҡ күренгән 2 өлөштән тора.
Сәғүд Ғәрәбстаны тарихы
Исламға тиклемге Ғәрәбстан
Сәғүд Ғәрәбстанында Нәфүд сүллегендә палеокүлдәрҙең ҡороған төптәре янында 46 түбәнге палеолитик археологик объект табылған, улар араһында таш ҡоралдар һәм хайуан һөйәктәре булған.
Осман империяһына инеүе
XV быуатта Ғәрәбстанда төрөк хакимлығы нығына башлай. 1574 йылға солтан Сәлим етәкселегендә Осман империяһы Ғәрәп ярымутрауын тулыһынса яулап ала. Уларҙың хакимлығы аҫтында Осман империяһының бар төбәктәрендә Ислам дине нығынып китә. Солтан Мәхмүд I (1730—1754) сәйәси яҡтан бик йомшаҡ булып сыға, ғәрәптәр үҙ дәүләтен ҡороу йәһәтенән тәүге аҙымдар яһай башлай. Ул мәлдә Ғәрәбстанда иң көслө тоҡом Әл Сәғүд була.
Король Әбд әл-Әзиз ибн Абдуррахман һәм уның вариҫтары
1938 йылдың мартында Сәғүд Ғәрәбстанында үтә бай нефть ятҡылыҡтары табыла. Икенсе донъя һуғышы башланыу сәбәпле уларҙы файҙаланыу 1946 йылда ғына башлана, ә 1949 йылда уҡ илдә яҡшы яйға һалынған нефть индустрияһы барлыҡҡа килә. Нефть дәүләттең байығыу һәм сәскә атыу сығанағына әүерелә. Нефть сығарыу йылдың-йылы арта ғына бара. 1938 йылда 0,5 млн тонна нефть сығарылған булһа, 1946 йылда — 7,8 млн тонна, 1950 йылда — 25,9 млн тонна, 1955 йылда — 47,5 млн тонна, 1970 йылда — 176,8 млн тонна, 1973 йылда — 375,5 млн тоннаға етә. Шул уҡ мәлдә нефть сығарыу үҙҡиммәте көнбайыш илдәрҙекенән түбәнерәк була. 1960-сы йылдар уртаһында короллектә уның барреле 10 цент ҡына була(АҠШ-та ул ваҡытта барреле 1,5 долларҙан 1,75 долларға етә).
Морзе алфавиты
Морзе аппараты
Морзе алфавиты уйлап табыусылар Сэмюэл Финли Брейзе Морзе (1791—1872), Альфред Вейл һәм Джозеф Генри тарафынан 1838 йылда үҙҙәре уйлап сығарған «Морзе» аппараты тип аталған телеграф аппараты өсөн төҙөлә.Ҡайһы бер тикшеренеүселәр кодтың авторы Сэмюэл Морзеның бизнес-партнеры Альфред Вале булған тип иҫәпләй, ул 5 персонаждан торған төркөмдәрҙең «коммерция кодын» индереүе менән билдәле.
Собжа
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баязит I
Тормошо һәм яу юлдары
Баязит Ғосман солтаны Морат I менән Гөлсәсәк ҡатындың (Вифиниянан грек ҡыҙы) улы була. Яҡынса 1381 йылда Баязит Гермиян әмире Сөләймәндең ҡыҙына өйләнә. Тиҙҙән Баязит Көтәһйәнең губернаторы ителә.
Тиҙҙән тимериҙәрҙең бик ҙур ғәскәре Кесе Азияға килеп инә, Сивасты ала, шунан Анатолия эсенә үтеп тормайынса Хәлеб, Дамаск, Бағдад яғына китә. 1401 йылдың көҙөндә Аҡһаҡ Тимер ғәскәрҙәре Кесе Азия сигенә кире килә һәм ҡышлауға ҡала. Тәүге тапҡыр үҙенә тиң дошманға тап булып, Баязит шаңҡый. Күп эсеүҙән һәм тик рәхәт-ләззәт көҫәүҙән һаулығы ла, аҡылы ла ҡаҡшаған солтан дошманға ҡаршы тороу сараһын күрмәй. Аҡһаҡ Тимер юҡлыҡтан файҙаланып, Сивасты ҡайтарырға ла тырышмай. 1402 йылдың йәйендә Аҡһаҡ Тимер һөжүмгә күскәс кенә, Баязит Константинополде ҡамап тотҡан ғәскәрҙәрен Азияға бора.
Вотма-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Петушки (ҡала)
Географияһы
Районда ҡом, балсыҡ, торф ятҡылыҡтары бар.
Лондон
Лондон алдынғы глобаль ҡалаһы. Сәнғәт, коммерция,мәғариф, күңел асыу, мода, финанс, һаулыҡ һаҡлау, матбуғат, махсус хеҙмәтләштереү, фән тикшеренеүҙәр, туризм, транспорт яҡтан көслө һәм был яҡшы яҡтар уны бик данлыҡлы ҡала тип эшләйҙәр. Донъяның беренсе финанс үҙәге,   Эске тулайы продукт буйынса башҡалалар араһында иҫәпләү ысулы буйынса 5-се ләкин 6-сы урында тора. Лондон донъя мәҙәниәт үҙәге. Донъяла иң күп туристар йыйған ҡала һәм донъяла иң ҙур аэропорт системаһы эргәһендә ҡала. Инвестициялар бирелғән буйынса донъяла иң алдынғы урын,  донъяның топ-10 ритейлдары һәм  шәхси бизнесмендар  бында. Лондонда 43 университет бар. Программалар төҙөү сәнәғәтенең донъя лидеры. 2012 йылда Лондонда өсөнсө тапҡыр Йәйге Олимпия уйындары үткәрелде.
Насырова Хәлимә
Биографияһы
1979—1986 йылдарҙа Ташкент консерваторияһының көнсығыш музыкаһы кафедраһында уҡыта.
5-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты.
Гера
Никахы һәм балалары
Гера Герой иренә Гебаны (альтернатив фараз буйынса, Гера, Зевс ҡатнашлығынан тыш, латук япрағын ашағандан һуң, Гебаға ауырға ҡалған . Илифия менән Аресты тыуҙырған . Аресты, нимфа Хлориданан Олен яланынан сәскә алып, ире ҡатнашлығынан башҡа, тыуҙырған тигән фараз бар . «Ир түшәгенә ятмайса», Гефесты (Гомер буйынса, уны ла Зевстан) тыуҙыра  — ире яңғыҙы Афинаны тыуҙырғаны өсөн үс алыу маҡсатында шул юлды һайлай. Ергә ҡағылыуынан имәнес зат Тифон тыуа (төп версия буйынса, уның әсәһе Гея була). Легенда буйынса, Гефесттың көсһөҙ һәм йәмһеҙ булыуын күреп, Гера асыуынан уны Олимптан түбәнгә ырғытҡан. Әммә Гефест иҫән ҡалған һәм һуңынан әсәһенән үс алған.
Төрлөһөнән
Гера Ясонға аргонаваттар походында ярҙам иткән.
Культ
Гераның ағас фетишы Самос утрауында булған, был уның боронғо булыуын раҫлай. Күрәһең, ябылған изге урынды — Самос, б. э. т. 800 йыл тирәһе, гректар беренсе илаһ Гераға бағышлаған. Һуңыраҡ уның урынында Герейон, ғөмүмән, иң ҙур грек ғибәҙәтханаларының береһе төҙөлгән.
Анализ
Шул уҡ ваҡытта, грек героик мифологияһы системаһында Гера геройҙарҙы һәм ҡалаларҙы яҡлаусы булып тора.
Иконография
Гераның антик скульптуралары араһында:
Кесе Шайтанка (Шайтанка ҡушылдығы)
Кесе Шайтанка — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Шайтанка йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Көнбайыш күпер (Дондағы Ростов)
Тарихы
Революцияға тиклем үк Гнилово станицаһында (хәҙер Дондағы Ростовтың  Тимер юлы районы),тимер юл  станцияһы һәм күпер булған.
Сылғау
Шулай уҡ ҡара
Башҡорт милли кейеме