cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Йәһүд автономиялы өлкәһе
Совет осоро
Рәсәй (ә элегерәк бөтә Совет Социалистик Республикалар Союзы) составындағы башҡа автономияларҙан уникаль тарихы менән айырыла; ул 1930-сы йылдар башында Совет власы йылдарында, элек бер ваҡытта ла был халыҡтың компакт йәшәү урыны булмаған ерҙәргә күсеп килеп, милли-территориаль ҡоролош барлыҡҡа килтереүе менән үҙенсәлекле. Совет власы әүҙем рәүештә яңы төбәккә сит илдәрҙә спонсорҙар эҙләгән. 1935 йылда АҠШ-та булдырылған Америка-Биробиджан комитеты (Амбиджан) айырыуса әүҙемлек күрһәткән. 1945—1948 йылдарҙа ғына өлкәгә АҠШ-тан 6 миллион һумлыҡ аҙыҡ-түлек килтерелгән. Һуғыштан һуңғы осорҙа ҡыҫҡа ваҡыт эсендә йәһүд милли хәрәкәтенә ярҙам күрһәтелгән — 1947 йылда Биробиджанда синагога асылған, йәһүд телен, ивритты, уҡытыу киңәйтелгән, ә 1948 йылдан биробиджан тегеү фабрикаһы тегенселәренә Йом-Киппурҙа эшләмәҫкә ризалыҡ биргәндәр.
Өлкәнең перспективаһы
Среди местных СМИ и некоторых еврейских общественных организаций существуют противники проектов упразднения ЕАО
Географияһы
Земельные ресурсы области составляют 36 266 км². Имеется 391,1 тыс. га сельскохозяйственных угодий, в том числе около 136,1 тыс. га пахотных земель. При проведении мелиоративных работ площадь пашни может быть увеличена в 3—4 раза.
Теле һәм мәҙәниәте
Сокращение числа владеющих идишем как среди читателей, так и среди авторов газеты вынудило Биробиджанер Штерн помимо идиша издавать газету и на русском языке. В настоящее время вкладка на идише в газете «Биробиджанер Штерн» уменьшилась до 2 страниц (а по другим данным — до 2 полос ).
Транспорты
Через территорию области с запада на восток проходит Транссиб. Река Амур с её притоками на юге области судоходна и пригодна для водного транспорта. По территории области проходит две шоссейные дороги: одна тянется с запада на восток через всю область от Облучья до Хабаровска, а вторая проходит с юга на север в направлении от Нижнеленинского через Лазарево до Биробиджана.
Стеновая (Волманга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Түке
Түке — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Түке ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Тарих
ХХ быуат башында мәсет, мәктәп, тирмән, икмәк магазины теркәлгән.
Иҫке Әғбәз
Халҡы
1795 йылда ир енесле 106 башҡорт; 1859 йылда — 384 башҡорт; 1870 йылда — 456 башҡорт; 1902 йылда — 898 аҫаба башҡорт йәшәй. Керҙәш башҡорттар сығышы менән байлар ырыуынан.
Әхмәтйәнов Мәхмүт Рәхим улы
Биографияһы
1959 йылда уны Ҡазанда нәшер ителгән «Совет мәктәбе» журналы редакцияһына бүлек мөдире итеп эшкә саҡыралар. Был вазифала 1970 йылға тиклем хеҙмәт һала.
Сураҡай (Татарстан)
Халҡы
1795 йылда ир енесле 98 башҡорт; 1816 йылда — 82 башҡорт; 1848 йылда — 236 башҡорт; 1859 йылда — 386 башҡорт; 1870 йылда — 423 башҡорт; 1902 йылда — 855 аҫаба башҡорт; 1912 йылда — 1093 аҫаба башҡорт һәм 902 керҙәш башҡорт йәшәй.
Шортюг
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Радик Хәкимйән
Биографияһы
Радик Зәкирйән улы Хәкимйәнов 1941 йылдың 25 авгусында Башҡорт АССР-ының (1993 йылдан Башҡортостан Республикаһы) Ҡыйғы районы Үрге Ҡыйғы ауылында тыуған.
Уразай (Аҡтаныш районы)
Халҡы
1795 йылда ир енесле 119 башҡорт; 1834 йылда — 412 башҡорт; 1859 йылда — 625 башҡорт; 1870 йылда — 518 башҡорт; 1906 йылда — 549 аҫаба башҡорт (Яңы Ураҙай ауылында — 370 аҫаба башҡорт ) йәшәй.
QRpedia
Процесс
Ҡулланыусы QRpedia QR-кодын үҙ мобиль яйланмаһы менән сканлағанда, ҡулайлама QR-код уны Википедия мәҡәләһенә алып сыға, бер үк ваҡытта һылтанма буйынса күрһәтелгән мәҡәләне QRpedia серверына һорау ебәрә, яйланманың тел көйләнешен дә тапшыра.
Рәсәй Фәндәр академияһы
Идаралыҡ структураһы һәм органдары
Фәндәр академияһының өс быуатлыҡ ғәмәлендә уның бурыстары, статусы һәм структураһы үҙгәргән. Хәҙер Академия фәнни-тармаҡ һәм территориаль принцип буйынса төҙөлгән һәм Рәсәй Фәндәр академияһының 13 бүлексәһен (фән өлкәләре буйынса), Рәсәй Фәндәр академияһының 3 төбәк бүлексәһен, шулай уҡ Рәсәй Фәндәр академияһының 15 төбәк ғилми үҙәген үҙ эсенә ала. Рәсәй Фәндәр академияһы составына күп һанлы институттар инә.
QRpedia
Ҡулланылыуы
2013 йылда Одессала Украина Викимедиаһы менән Одесса 2.0-нең QRpedia табличкалар урынлаштырыу буйынса берлектәге проекты тормошҡа ашырыла.
Рәсәй Фәндәр академияһы
Етәксе органдар
Академия кимәлендә етәксе органдар — Дөйөм йыйылыш һәм Рәсәй Фәндәр академияһы Президиумы, һәр тармаҡ бүлексәһе кимәлендә — был бүлексәнең Дөйөм йыйылышы, уның секциялары етәкселәре һәм академик-секретарь.
Ағзалыҡ
Рәсәй Федерацияһы граждандары ғына Рәсәй Фәндәр академияһы академигы һәм ағза-корреспонденты була ала; сит ил ғалимдары Рәсәй Фәндәр академияһының сит ил ағзаһы статусын алыуы мөмкин.
Рәсәй Фәндәр академияһы хеҙмәттәшлек иткән ғилми йәмғиәттәр һәм ассоциациялар
-->
Исемен мәңгеләштереү
Фәндәр академияһы хөрмәтенә Охотск диңгеҙе ҡултығы (Академия ҡултығы, 1845) һәм Памирҙағы һырт (Фән академияһы һырты, 1927, Н. Л. Корженевский тарафынан асылған) аталған. Астрономияла йондоҙлоҡтарҙың береһе Академия тип атала (1916 йылда Г. Н. Неуймин таба). Пермь крайының Көңгөр ҡалаһында Фәндәр академияһы урамы бар. 1999 йылда «Рәсәй Фәндәр академияһының 275 йыллығы» иҫтәлекле тәңкәһе сығарылды.
Рәсәй Фәндәр Академияһының цифрлы фәне һәм сайттары
Мәғлүмәт технологиялары (IT) өлкәһенә ҡарата ҡулланыла, Рәсәй Фәндәр академияһында үҙенә бер төрлө үҙенсәлекле хәл барлыҡҡа килә.
Кәзкәй
Кәзкәй — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Кәзкәй ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Тарих
Кәзкәй (Ҡаҙыҡай) — ҡырғыҙ ырыуы башҡорттарының ауылы. XVII быуатта нигеҙләнгән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Ҡырғыҙ улусы Ябалаҡ түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Аҡтаныш улусы составына керә.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.
Ҡайыш илә Йүкә
«Ҡайыш илә Йүкә» (1897 йыл) — мәҫәл, башҡорт мәғрифәтсеһе, шағиры, публицисы Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев яҙған. Мәҫәл тәү башлап шағирҙың 1897 йылда Ҡазанда баҫылған «Йәдкәр» китабында нәшер ителә. Уҡытыу туған (башҡорт) телдә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 9-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия китабына индерелгән.
Идея-йөкмәткеһе
Мәгәр hыу Йүкәнең төҫөн асалыр,
Һыу илә күп ергә дәүләт сәсәлер.
Шикәйәт
Идея-йөкмәткеһе
Йәмәғәт эшмәкәре һәм шағир Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев капиталистик мөнәсәбәттәрҙең ыңғай һәм кире яҡтарын күрә һәм быға үҙ мөнәсәбәтен белдерә.Тәбиғәттең аяуһыҙ ҡырылыуына, ер-һыуҙарҙың ҡыҫылыуына бәйле борсоулы уйҙарын «Шикәйәт» шиғырында белдерә.
Баржаларҙы тауарҙарҙан һәм башҡа шәйҙе,
Виноградов Юрий Васильевич
Биографияһы
Юрий (Георгий) Васильевич Виноградов 1907 йылдың 15 февралендә Өфө губернаһының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Бәләбәй ҡалаһында композитор Василий Иванович Виноградов ғаиләһендә тыуған.
Иҫке Әлим
География
Ауыл Бәжәҙә йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡҡа табан 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Яңы Әлим
Тарих
1848 йылда ауылда 3 тирмән (1905 йылда — 2 ел тирмәне), 3 бакалея кибете, 3 икмәк магазины, мәсет (1905 йылда — 2 мәсет) теркәлгән.
Иҫке Әлим
Тарих
ХХ быуат башында бакалея кибете, хужалыҡ магазины, тирмән, 2 мәсет, мәктәп теркәлгән.
Ҡасҡын (Татарстан)
Тарих
Ҡасҡын — бүләр ырыуы башҡорттарының ауылы. 1728 йылдан билдәле. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы Мышыға түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Поисево улусы составына керә.
Милан
Италияның ҙурлығы буйынса икенсе ҡалаһы һәм илдең иң эре ҡала агломерацияһы үҙәге.
Тарихы
Италияның төньяғында үҙ армияһы менән һөжүм иткән император Фридрих Барбароссала ҡала халҡының саманан тыш көсәйеүе борсолоу тыуҙыра. Милан 1162 йылда еңелә. Туғыҙ айлыҡ ҡамауҙан һуң ҡаланы император ғәскәрҙәре баҫып ала һәм туҙҙыра. Халҡы ауылдар буйлап тарала, ә нығытмалары һүтелә. 1167 йылда Милан Ломбардия ҡалалар лигаһы көсө менән тергеҙелә. Коммуналарҙың уртаҡ тырышлығы менән император Леньяно эргәһендә еңелә (1176).
Наполеон һуғыштарынан һуң Милан Австрия власы аҫтына кире ҡайта, әммә Италияны берләштереү өсөн көрәштең төп үҙәктәренең береһе булып ҡала. 1859 йылда, Италияның бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғышынан һуң, ҡала бөтә Ломбардия менән бергә Австрия идараһын ҡолата һәм 1861 йылда Италия короллегенә үҙгәртелгән Сардиния короллегенә инә. Башта уны берләшкән дәүләттең баш ҡалаһы итеү планлаштырыла, ләкин ҡайһы бер сәбәптәр арҡаһында был пландар ҡайтанан ҡарала.
Климаты
Ҡала үҙәгендә ғинуарҙа -3-тән +4-кә, июлдә 19-нан 30 градусҡа тиклем уртаса температура тирбәлә. Ҡар яуыуы ҡышҡы осорҙа ғәҙәти күренеш булып тора, шулай ҙа һуңғы 15 - 20 йылда улар һирәгәйҙе. Дымлылыҡ йыл дауамында ярайһы уҡ юғары, яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ кимәле 1000 миллиметр самаһы.
Экономика
Миланда Италия фонд биржаһы, бик күп финанс һәм сауҙа компаниялары урынлашҡан, ә ҡала тирәһендә сәнәғәт предприятиелары урынлашҡан. Еңел сәнәғәт предприятиелары һәм мода йорттары (Giorgio Armani, Gianni Versace, Dolce & Gabbana, Prada һәм башҡа маркалар) донъя кимәлендә танылыу яулаған. Милан мода аҙналығы февраль һәм сентябрь айҙарында үтә. Ҡалала Италияла иң популяр Corriere della Sera гәзите сыға.
Кривой банк
Кривой банк — Рәсәйҙәге йылға. Әстерхан өлкәһе, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Каспий диңгеҙенә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 7,2 км.
Күжәкә
Күжәкә — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Күжәкә ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Хмелёвка (Волманга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Холоватка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мерәҫ (Татарстан)
Тарих
ХХ быуат башында ауылда мәсет (1806 йылдан билдәле), мәктәп, тирмән (1848 йылда — 2), мануфактура һәм бакалея кибете, хужалыҡ магазины теркәлгән.
Халҡы
1795 йылда ир енесле 104 башҡорт; 1816 йылда — 81 башҡорт; 1850 йылда — 129 башҡорт; 1870 йылда — 321 башҡорт; 1905 йылда — 520 башҡорт йәшәй.
Ворчала
Ворчала — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Коша йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Башҡортостандың киң мәғлүмәт саралары
Башҡортостан Республикаһының киң мәғлүмәт саралары — матбуғат баҫмалары, радио, телевидение һәм интернеттан ғибәрәт. Республиканың һәр ҡалаһында рәсми һәм реклама гәзиттәре баҫыла, ҡала радиоһы һәм телевидение компаниялары эшләй. Телевидение һәм радио ҡорамалдарының арзан булыуы уларға юғары кимәлдәге тапшырыуҙар әҙерләү мөмкинлеге бирә. Урындағы киң мәғлүмәт саралары менән бер үк ваҡытта үҙәк республика һәм үҙәк дәүләт бәйләнеш каналдары эшләй. Юлдаш каналдары аша республика халҡы 1000-дән ашыу телевидение һәм радиостанцияны, интернет аша сикләнмәгән күләмдәге станцияларҙы ҡарай һәм тыңлдай ала. Республика тормошо тураһындағы мәғлүмәт күп һанлы интернет сайттарында урынлашҡан.
Яңы Балтас (Татарстан)
Тарих
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.
Дарня
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дуниловка
Дуниловка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бойня йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Ҡалмаш (Татарстан)
Тарих
1929 йылда ауылда Фрунзе исемендәге колхоз ойошторола, ул 1950 йылда — «Алға» колхозы, ә аҙаҡ — «Ағиҙел» колхозы составына керә.
Сибай тарих-крайҙы өйрәнеү музейы
Сибай тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы — музей, мәҙәниәт һәм сәнғәт муниципаль бюджет учреждениеһы. Башҡортостан Республикаһы Сибай ҡалаһында урынлашҡан. Адресы: Таусылар проспекты, 45-се йорт.
Башҡорт теле
Телдең барлыҡҡа килеү тарихы
Башҡорт теленең тарихы дүрт дәүергә бүленә:
Әҙәби тел барлыҡҡа килеү тарихы
1921 йылдың 9 апрелендә башҡорт әҙәби теленең нигеҙе итеп ҡыуаҡан диалекты раҫлана, был һайлау һөйләштең татар теленән мөмкин тиклем алыҫ булырға тейешлегенә нигеҙләнә. 1921 йылдың декабрендә яңы алфавит буйынса I Бөтөн башҡорт конференцияһында әҙәби телдең ниндәй диалектҡа нигеҙләнергә тейешлеге тураһындағы мәсьәлә ҡарала, башҡорт теленең нормаһы итеп ҡыуаҡан диалектын таныу кәрәклеге хаҡында доклад тыңлана.
Өйрәнеү тарихы
Башҡортостан Республикаһында әлеге ваҡытта башҡорт теленең күп томлы академик аңлатмалы һүҙлеге төҙөлә. 2012 йылға 2 томы сыҡты. Бөтәһе 11 том нәшер итеү ҡарала. Был һүҙлек башҡорт лексикографияһында беренсе аңлатмалы-тәржемәле һүҙлек булып тора.
Яҙма
Хәҙерге заман башҡорт яҙмаһы фонетиклашҡан һәм эҙмә-эҙлекле рәүештә ирен (о/ө) һәм рәт гармонияһын сағылдыра.
Көньяҡ (юрматы) диалекты
Айырмалы билдәләре:
Рәсми статусы
Башҡортостанда башҡорт теленең рәсми статусы республика Конституцияһында нығытылған, ләкин 1999 йылда ғына телдәр тураһында республика законы ҡабул ителә. 2000 йылдан төбәк дәүләт учреждениеларының алтаҡталарын башҡорт телендә яҙып элеү башлана.
Кострина (Песочня ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга Үрге Волга бейшлотынан Зубцов ҡалаһына тиклем, Вазуза йылғаһы башынан Вазуза һыуһаҡлағысына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Хижняков Вячеслав Фадеевич
Биографияһы
Вячеслав Фадеевич Хижняков 1952 йылдың 6 февралендә Сахалин өлкәһенең Ноглики ауылында тыуған. 1975 йылда Дон дәүләт техник университетын «инженер-ҡойоусы» һөнәре буйынса тамамлай. 1969—1975 — Волгодонск химия комбинаты слесары.
1983—1986 — Волгодон радиотехник аппаратура заводы план-диспетчер бүлеге башлығы.
1990—1991 — Волгодон халыҡ депутаттары ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары (иҡтисад мәсьәләләре буйынса яуаплы).
1996—1999 — губернатор кәңәшсеһе, Ростов өлкәһе губернаторының казактар һәм экология мәсьәләләре буйынса урынбаҫары.
2004 йылдан алып — Үҙәк федераль округта Рәсәй Федерацияһы Президентының тулы хоҡуҡлы вәкиле ярҙамсыһы.
Коча (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга Үрге Волга бейшлотынан Зубцов ҡалаһына тиклем, Вазуза йылғаһы башынан Вазуза һыуһаҡлағысына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Баҡса
Баҡса төрҙәре
Баҡсалар күп төрлө. Кешеләрҙең өйө янында бәләкәй генә шәхси баҡсалары бар. Ҡайһы бер баҡсалар сауҙа йорттары, ижтимаҡи биналар, оранжереялар эсендә булыуы мөмкин. Оранжереялар — үҫемлектәр үҫтереү өсөн махсус төҙөлгән биналар. Оранжереяларҙың түбәһе һәм стеналары ҡояш нурҙарын үткәрә торған пластик йәки быяла материалдан төҙөлә.
Баҡсаларҙың роле
Күп илдәрҙә һәм мәҙәниәттәрҙә баҡса биҙәү сәнғәт тип иҫәпләнә. Японияла, мәҫәлән, Зен тәбиәғи таштар һәм материалдар ҡулланып шарлауыҡлы декоратив баҡса төҙөгән. Европала 1700 йылдарҙа король һәм королеваларҙың баҡсалары шартлы рәүештә булған (мәҫәлән, Францияла Версаль баҡсалары). Ҡытайҙа ҡытай баҡсалары барлыҡҡа килә. Хәҙерге көндә эшҡыуар кешеләр альтернатив, традицион һәм гомеопатик медицинала ҡулланылған дарыу үҫемлектәрен үҫтерә башланылар.
Пирогов Николай Иванович
Ҡырым һуғышынан һуң
1858 йылдың 1 ғинуарында Пирогов Тайный советник дәрәжәһенә тиклем күтәрелә, һуңынан Киев уҡыу округының бағыусыһы (попечитель) вазифаһына күсерелә, ә 1860 йылда 1-се дәрәжә Изге Анна орденына лайыҡ була. Пирогов Рәсәй империяһында нығынған мәғариф системаһын үҙгәртергә маташҡан. Әммә Пироговтың эш иткәндә үҙен бойондороҡһоҙ тотоуы власть менән бәхәскә килтерә һәм уға Киев уҡыу округы бағыусыһы вазифаһын ҡалдырырға тура килгән. 1861 йылдың 13 мартында Пирогов училищеларҙың баш идараһы ағзаһы итеп тәғәйенләнә, ә 1863 йылда идаралыҡ бөтөрөлһә лә, ғүмерлеккә Рәсәй империяһының Халыҡ мәғарифы министрлығы ҡарамағында ағза булып тора.
Пироговтың кәүҙәһе
1940 йылда Н.И. Пироговтың табутын асҡанда, ғалим Н. И. Пироговтың күҙгә күренгән кәүҙә өлөштәре һәм кейеме күбеһенсә күгәргән була; һөйәктәре мумияға әйләнгән булған. Мәйетте табуттан алмағандар. Мәйетте һаҡлау һәм тергеҙеү буйынса төп саралар 1941 йылдың йәйенә планлаштырылған. Бөйөк Ватан һуғышы башында совет ғәскәрҙәре сигенгән ваҡытта Пироговтың кәүҙәһе һалынған саркофагты ергә күмгән, һәм ул шунда ла зыян күргән. Был тәндең боҙолоуына, һуңынан реставрацияланыуына һәм бер нисә тапҡыр яңынан бәлзәмләнеүенә килтерә. Был сараларҙа Е. И. Смирнов ҙур роль уйнай.
Фәнни хеҙмәттәренең әһәмиәте
Рәсәйҙә лә, донъяла ла дөйөм наркоз ҡулланған беренсе хирург булмаһа ла, Пирогов наркоз аҫтында өс йөҙ операция документлаштыра һәм донъяла икенсеһе булып ялан шарттарында наркоз ҡулланып операция үткәрә, һәм документты донъяла тәүгеләрҙән булып тултыра.
Урыҫ педагогикаһы үҫешенә өлөшө
Н. И. Пирогов буйынса халыҡ мәғарифы системаһы:
Ҡалмантаева Вәкилә Ғатаулла ҡыҙы
Биографияһы
Вәкилә Ғатаулла ҡыҙы Ҡалмантаева 1948 йылдың 7 ноябрендә Чкалов, хәҙерге Ырымбур өлкәһе Ҡыҙыл Гвардия районының Плешаново ауыл биләмәһе составына ингән Үрге Ильяс ауылында тыуған.
2000—2002 йылдарҙа Өфө «Нур» татар дәүләт театры, 1992—1993 йылдарҙа һәм 2002 йылдан башлап — Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры актёры.
Йомран иле
Әҫәрҙең идея-йәкмәткеһе
Шиғыр матурлыҡ артынан матурлыҡ асып үҙенә эйәртә.
Һалым
Һалымдың төп функциялары
Ябай ғына итеп әйткәндә, был дәүләт файҙаһына һалым йыйыу. Был функция арғаһында һалымдың төп тәғәйенләнеше үтәлә: дәүләт финанс ресурстары булдырыла һәм туплана. Һалым һалыуҙың ҡалған функциялары фискаль функциянан килеп сыға. Һәр хәлдә, финанс фискаль (йыйыу) маҡсаттар белән бер рәттән, һалымдар башҡа, әйтәйек, иҡтисади йәки социаль маҡсаттарҙы ла күҙ уңында тота. Башҡаса әйткәндә, финанс маҡсаттары иң мөһим булһа ла, берҙән-бер маҡсат түгел.
— Һалым һалыуҙың бүлеү (социаль) функцияһы — йәмәғәт керемдәрен яңынан бүлеүҙән ғибәрәт (халыҡтың көслөрәк категорияларына һалым йөгөн һалыу иҫәбенә граждандарҙың көсһөҙөрәк һәм яҡлауға мохтаж категориялары файҙаһына аҡса тапшырыу башҡарыла).
Һалым һалыуҙың ҡыҙыҡһындырыу ярым функцияһы — теге йәки был иҡтисади процестарҙың үҫешенә ярҙам итеүгә йүнәлтелә. Ул төрлө ташламалар һәм азат ителеүҙәр системалары аша торомошҡа ашырыла. Һалым һалыуҙың хәҙерге системаһы кесе предприятиеларға, инвалидтар предприятиеларына, ауыл хужалығы етештереүселәренә, производствоға һәм хәйриә эшмәкәрлегенә капитал һалыусы ойошмаларға һ. б. бик күп һалым ташламаларын тәҡдим итә.
Чернышёв Михаил Анатольевич
Биографияһы
1993 йылдың июлендә Дондағы Ростов ҡалаһының хәкимиәт башлығы итеп тәғәйенләнә. 1994 йылда Ростов ҡала Думаһы депутаты һәм ҡаланың урындағы үҙидара башлығы итеп һайлана, 1996 йылдың декабрендә, һайлаусыларҙың 78 % тауышын йыйып, Ростов мэры һайлауында еңеп сыға; 2000 йылдың декабрендә, 2004 йылдың декабрендә һәм 2010 йылдың мартында ошо вазифаға яңынан һайлана. 2014 йылдың 6 октябрендә мэр вазифаһынан отставкаға китә һәм Ростов өлкәһе хөкүмәтенә эшкә күсә. Ростов өлкәһе губернаторы Голубев Василий Юрьевичтың 2014 йылдың 6 октябрендәге ҡарары менән, 2014 йылдың 7 октябренән Ростов өлкәһе губернаторы урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Уның ҡарамағындағы мәсьәләләр: торлаҡ-коммуналь хужалыҡ; төбәк дәүләт торлаҡ күҙәтеүе; Ростов өлкәһендәге ҡалаларҙа һәм башҡа тораҡ пункттарҙа территорияны төҙөкләндереү өлкәһендә административ тәртип боҙоуҙарҙы асыҡлау һәм административ тәртип боҙоу эштәрен ҡарау; халыҡ-ара һәм төбәк-ара хеҙмәттәшлек.
Натрий карбонаты
Тәбиғәттә
Рәсәйҙә билдәле минераль сода күлдәре Байкал аръяғында һәм Көнбайыш Себерҙә. Танзанияла Натрон күле һәм Калифорния ла Сэрлес күле ҙур билдәлелек менән файҙаланыла.
Барилла һәм ылымыҡтар
Галофит-үҫемлектәрҙең һәм диңгеҙ ылымыҡтарының ҡайһы бер төрҙәре натрий карбонатының таҙартылмаған формаһын алыу өсөн эшкәртелергә мөмкин. Кальцийланған сода алыу өсөн был сәнәғәт сығанағы Европала һәм башҡа илдәрҙә XIX быуат башына тиклем өҫтөнлөк иткән.
Леблан ысулы
1791 йылда француз химигы Николай Леблан Глаубер тоҙон содаға әйләндереү ысулына патент ала. Шул уҡ ысул буйынса 1000 С тирәһе температурала натрий сульфаты («глаубер тоҙо»), аҡбур йәки эзбизташ (кальций карбонаты) һәм ағас күмере ҡатышмаһы бешерелә. Күмер натрий сульфатын сульфидҡа ҡайтарыла.
Һыуҙың ҡатылығын кәметеү
Оҡшашлыҡ менән, Һыу йомшара, сөнки унда артабан эрегән кальций иондары һәм магний иондары юҡ.
Львов
Львов (Львів) — Украиналағы ҡала. Львов өлкәһенең административ үҙәге.
13 Советтар Союзы Геройы музейы
Тарихы һәм һүрәтләнеше
Музей составында 496 һаҡлау берәмеге бар, уларҙың 353-ө — төп фонд әйберҙәре. Араларында 130-сы гвардия уҡсылар полкы 44-се гвардия уҡсылар дивизияһының 13 яугирының шәхси документтары һәм әйберҙәре, уларҙың туғандарының һәм полкташтарының фоторәсемдәре, документтары, «Красновка станцияһы өсөн алыш» диорамаһы һ.б. бар.
Бритни Спирс
Бритни Спирс — донъяның иң уңышлы музыканттарҙың береһе: ул 100 млн күберәк альбомдар һәм синглдар һата. Уның биш альбомдар Billboard Hot 100 чартының беренсе позиция ала. Киң мәғлүмәт саралары уға «Поп-музыка принцессаһы» ҡушамат таға.
77 төркөмө
«77 төркөмө» (G-77) йәки «Етмеш ете төркөмө» (Group of Seventy Seven) — үҫешеүсе илдәрҙең ҙур дәүләт-ара ойошмаһы, БМО һәм уның органдары сиктәрендә эш итә. Төркөмдө ойоштороу тураһындағы ҡарар 1964 йылда Азия, Африка һәм Латин Америкаһының үҫешеүсе илдәре министрҙары кәңәшмәһендә ҡабул ителә, шул уҡ йылдың 15 июнендә БМО-ның Женева ҡалаһында үткәрелгән Сауҙа һәм үҫеш буйынса конференцияһының 1-се сессияһында рәсмиләштерелә. Тәүҙә ағза булып ингән илдәр һаны 77 була, ләкин БМО составына ингән илдәр күбәйгән һайын уларҙың да һаны арта.
Тарихы
Төркөмгә исем БМО-ның Сауҙа һәм үҫеш буйынса конференцияһының 1-се сессияһында (ЮНКТАД) бирелә (Женева, 1964 йыл), унда үҫешеүсе илдәр "Етмеш ете илдең берлектәге декларацияһы"н («Joint Declaration of the Seventy-Seven Countries») ҡабул итә. Яйлап ағза илдәр һаны арта һәм әлеге мәлгә 130-ға етә.Совет осоронда социалистик илдәр араһынан КХДР, Куба, Вьетнам, Румыния һәм Югославия  "77 төркөмө" ағзалары булып тора.
Маҡсаттары һәм бурыстары
"77 төркөмө"нөң бөгөнгө төп бурыстары : «77 төркөмө» эшмәкәрлегенең төп өлкәләре:
Көньяҡ — Көньяҡ
«77 төркөмө» ағзаһы булған илдәрҙең «Көньяҡ — Көньяҡ» проекты сиктәрендә хеҙмәттәшлегенең маҡсаты — Көньяҡ халыҡтарының имен тормошон тәьмин итеү, төркөм ағзаларының берҙәмлеген нығытыу.
Рәсәй һәм G77
2014 йылдың июнендә Боливия президенты Эво Моралес, сираттағы «G77+Ҡытай» осрашыуын асҡанда сығыш яһап, Санта-Круста (Боливия), Рәсәйҙе «77 төркөмөнә» ҡушылырға саҡыра.
Ростов дәүләт филармонияһы
Әҙәбиәте
Лобжанидзе В., Г. Лаптева Г. «Путешествие по старому Ростову». Ростов н/Д, 1997. с. 153.
Пухляков картиналар галереяһы
Пухляков картиналар галереяһы  — Ростов өлкәһе Усть-Донецкий районының Пухляков утарындағы картиналар галереяһы.
Тарих һәм һүрәтләү
1976 йылдың авгусында Ростов өлкәһе Усть-Донецкий районының Пухляков ауылында картиналар галереяһы асыла. Уның тәү фонды утыҙ рәсемдән тора. Улар Пенза, Мәскәү, Новочеркасск рәссамдарының яҙыусы А. В. Калининға бүләктәре. Тәүҙә галерея совхоз ҡунаҡханаһында була. 1985 йылда галерея Пухляков ауыл мәҙәниәт йортоноң уның өсөн әҙерләнгән залына күсә һәм хәҙерге ваҡытта шул йортта. 1992 йылдың октябренән галерея Ростов өлкәһе Дәүләт бюджет учреждениеһы "Раздор этнография музей-ҡурсаул ығына" ҡарай.
Халкида (Сүриә)
Яҙма сығанаҡтар
Өлкән Плинийҙың "Тәбиғи тарих"ында Халкида Сүриә ҡалаһы булараҡ телгә алына, төбәктең үҙәге Халкидена (лат. Calcidene) тип атала, Плиний уны «Сүриәнең иң уңдырышлы төбәге» тип ҡылыҡһырлай.
Юғары төҙөлөшлө үҫемлектәр
Орлоҡло үҫемлектәр
Гаметофиттың дым тотоп торған көп эсендә һаҡланыуы арҡаһында (хәҙер ни бары бер нисә күҙәнәктән тора)  үҫемлектәр сүлдә лә  һәм һалҡын зоналарҙа ла  тора үҫә ала.
Башҡортостанда мәғариф
Тарихы
1864 йылда халыҡ мәғарифы реформаһы уҙғарыла, һәм ул мәғарифҡа сиркәү тәьҫирен сикләгән. 1870 йылдан крайҙа рус-башҡорт, рус-татар, рус-сыуаш һ.б. мәктәптәр асыла башлаған, һәм 1900 йылға Өфө һәм Ырымбур губерналарында башҡорттар һәм татарҙар өсөн 93 рус телле мәктәп, суҡындырылған татарҙар һәм сыуаштар өсөн — 90, мариҙар өсөн — 65 мәктәп асылған, мәктәп һәм мәҙрәсә һаны үҫкән.
Мәктәпкәсә белем биреү
Мәктәпкәсә йәштәге белем биреү учреждениеларында (ДОУ) 17 меңдән артыҡ педагогик хеҙмәткәр эшләй.
Минералогия
Минералогия тарихы
Минералогия аныҡ тикшеренеү объектын ала (минералдарҙан тау тоҡомдары һәм ташҡа әүерелгәндәр айырыла), өйрәнеүҙең яңы тасуирлау ысулдары, классификация, номенклатура һәм студенттарҙы уҡытыу курстары булдырыла. А. Г. Вернер Фрайберг тау мәктәбендә һәм төрлө илдәрҙән килгән бик күп уҡыусыларында уның минералогия тәғлимәте дөйөм танылыу ала.
Шитао
Шита́о (石涛, ысын исеме Чжу Жоцзи́, 朱若极, монах исеме Даоцзи́, 道濟, 1642, Гуанси — 1707, Янчжоу) — Цин династияһы осорондағы ҡытай рәссамы, каллиграф, баҡса оҫтаһы, һынлы сәнғәт теоретигы. Псевдонимы һүҙгә һүҙ әйткәндә «Ташҡа әүерелгән тулҡын» тип аңлатыла.
Патент хоҡуғы
Патент хоҡуғы — граждан хоҡуғы институты, патент менән һаҡланыусы интеллектуаль милек объекттарын хасил итеү һәм файҙаланыу (әҙерләү, ҡулланыу, һатыу, башҡа төрлө юл менән граждан әйләнешенә индереү) менән бәйле хоҡуҡ мөнәсәбәттәрен көйләй. Шәхси билгеләр биреү ысулдары (тауар билдәләре, тауар етештерелгән урындың атамалары һ.б.) менән бер рәттән интеллектуаль эшмәкәрлектең үрҙә аталған һөҙөмтәләре сәнәғәт милке иҫәбенә лә индерелә.
Күлбаев Мазһар Йәғәфәр улы
Биографияһы
Һуғыштан һуң Бөрйән районының физкультура һәм спорт комитеты рәйесе, Иҫке Собханғол урта мәктәбендә бухгалтер, коммуналь предприятиелар һәм төҙөкләндереү контораһы начальнигы, Бөрйән район ҡулланыусылар йәмғиәте идараһы рәйесе урынбаҫары булып эшләй.
Ишбаев Исмәғил Сәхиулла улы
Ишбаев Исмәғил Сәхи улы (1 ғинуар 1928 йыл—27 декабрь 2019 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре, партия эшмәкәре. «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы кавалеры.
Биографияһы
Әммә Исмәғил Сәхиулла улы хаҡлы ялға сыҡҡас та эшләүен дауам итә, сөнки уның тәжрибәһе һәм күнекмәләре районға кәрәк була. Күп йылдар Иҫке Собханғол ауыл советында Ветерандар советын етәкләй, һуңынан райондың Ветерандар советы урынбаҫары, Иҫке Собханғол урта мәктәбендә ата-әсәләр комитеты рәйесе була.
Добротворский Пётр Иванович
Биографияһы
1863 йылда Г. С. Аксаков уны Бөрө өйәҙендә мировой аралашсы итеп тәғәйенләй; 1865 йылда Бәләбәй өйәҙенә күсерелә. Был вазифала ул завод һәм фабрика эшселәренең, крәҫтиәндәрҙең, айырыуса башҡорт ауылдарының тормошон яҡшы өйрәнә. 1878-1883 йылдарҙа ул Өфө өйәҙендә мировой судья була, һәм ул өсөнсө өс йылға ла һайланыуына ҡарамаҫтан, ул вазифанан баш тарта, сөнки был ваҡытҡа, Добротворский әйтеүе буйынса, «тере эш артҡа сигенә, ә уның урынына бары ҡоро канцелярия формалистикаһы ғына талап ителә».
Хоҙайғолова Рәмилә Ниғмәтйән ҡыҙы
Биографияһы
Рәмилә Ниғмәтйән ҡыҙы Хоҙайғолова 1942 йылдың 12 октябрендә Башҡорт АССР-ының Дәүләкән районы Дүртөйлө ауылында тыуған.
Терракота
Тарихта терракота
Терракота барлыҡ неолит мәҙәниәтендә таралған булған. Бронғо Греция, Этрусктар, Боронғо Ҡытай, Боронғо Һиндостан һәм Боронғо Америкала саркофагтар, статуялар, боронғо архитектура элементтарын терракотанын яһағандар.
Гетто
Ге́тто (ghetto nuovo «новая литейная») — ҙур ҡалаларҙа үҙ ирке менән йәки мәжбүри күсереп килтерелгән милли аҙсылыҡ йәшәгән район (иң беренсе йәһүдтәр өсөн).
Тарихы
Термин 1516 йылда балдыҡҡа килгән. Ул ваҡытта каналдар менән бүленгән Каннареджо (Венеция) районында Венеция йәһүдтәренә геттола (итал. Ghetto di Venezia) йәшәргә күрһәтмә бирелә.
ХХ быуат
XX быуаттың беренсе яртыһында «гетто» идеяһына яңы барлыҡҡа килгән европа дәүләттәре әйленеп ҡайта. Мәҫәлән, парта артында гетто. Юғары уҡыу йорттарында йәһүдтәр айырым ултытырға тейеш була. Был юғары уҡыу йорттарында сегрегация булыуын күрһәтә.
Google
Google ( ХФА , MWCD /ˈgü-gəl/ , Гугл) — интернеттағы иң ҙур эҙләү системаһы. Google Inc. корпорацияһының милке.
Мультикультурализм
Мульти­куль­ту­ра­лизм бөтә мәҙәниәттәрҙе берәү итеп ҡушыуҙы күҙҙә тотҡан «иретеүсе ҡаҙан» концепцияһына ҡаршы ҡуйыла. Миҫал итеп төрлө мәҙәниәттәргә бер мозаика өлөштәре тип ҡаралған Канаданы һәм «иретеүсе ҡаҙан» концепцияһын (һуңғы осорҙа сәйәси итәғәтле тип «салатница» концепцияһы алына) һөргән АҠШ-ты килтерергә мөмкин.
Көнбайыш илдәрендә
Саррацин шулай Төньяҡ Африка һәм Яҡын Көнсығыш илдәре иммигранттарының интеллектуаль йәһәттән немецтарға ҡарағанда түбәнерәк кимәлдә тороуы һәм/йә туғандар араһындағы никахтар арҡаһында (ундайҙар, мәҫәлән, Төркиәлә 20 проценттан ашыу) «генетик кәмселекле булыуы» хаҡында яҙа. Шулай итеп, мосолман иммигранттары үҙҙәренең интеллектуаль һәм профессиональ кимәле арҡаһында Германия иҡтисадына һәм йәмғиәтенә тик зыян яһай, ә уларҙың иммиграцияһының дауам итеүе «Германияны тулыһынса алйотланыуға» килтерәсәк. Уның фекеренсә, интеллекттың 80 проценты — генетик тәүшартҡа һәм 20 проценты ғына белемгә, тәрбиәгә бәйле.
Рудольф Вирхов
Биографияһы
1847 йылда уҡытыу хоҡуғын ала һәм Бен Рейнхард менән бергә «Archiv für pathol. U Anatomie u. Physiologie u. für klin. Medicin» журналын ойоштора, хәҙер бөтә донъяға Вирховский Архивы булараҡ билдәле.
1891 йылда был баҫманың 126-сы томы баҫылып сыға, унда Вирховтың үҙенең медицина фәнендәге мөһим уйлап табыуҙарҙың ярты быуатлыҡ тарихы сағылдырылған 200-ҙән ашыу мәҡәлеһе тупланған була.
Биология һәм медициналағы ҡаҙаныштары
Вирхов патологоанатомик коллекцияны йыйыуға күп көс һала; 1899 йылда Шарите клиникаһы территорияһында ул Патологиялар музейын ойоштора, уның нигеҙендә 1998 йылдаБерлин медицина тарихы музейы ойошторола.
Сәйәси эшмәкәрлеге
Шуға ҡарамаҫтан, Вирхов Бисмарктың 1871-1887 йылдарҙа католик сиркәүҙең сәйәси һәм социаль йоғонтоһон кәметергә тырышыуын хуплай. 1873 йылда нәҡ Вирхов мәҙәниәтте сиркәү йоғонтоһонан азат итеү өсөн «Культуркампф»терминын индерә.
Яңы Уразай
Яңы Уразай — бер нисә тораҡ пункттар атамаһы.
Ужгород
Ужгород (Ужгород) — Украиналағы ҡала. Карпат аръяғы өлкәһенең административ үҙәге.
Урбанизация
Субурбанизация
Рәсәйҙә субурбанизация билдәләре иң элек Мәскәү тирәһендә күҙәтелә, ләкин бында уның бер үҙенсәлекле яғы бар: мегаполис халҡының күбеһе ҡалалағы фатирынан баш тартмай, ваҡыттың бер өлөшөн генә ҡала янындағы дачаларҙа үткәрә.
Михайлов Михаил Ларионович
Михайлов Михаил Ларионович (Илларионович) (16 ғинуар 1829 йыл—15 август 1865 йыл) — урыҫ шағиры, журналист, тәржемәсе, сәйәси эшмәкәр.
Һөргөндә
1865 йылдың 15 авгусында Байкал аръяғы Нерчинск заводы эргәһендәге Кадая ауылында вафат була.
Ижады
Беллетристик әҫәрҙәрҙән «Адам Адамич» повесы һәм провинциаль актёрҙарҙың тормошон һүрәтләгән «Перелётные птицы» романы киң билдәлелек ала.
Күлбаев Хәйҙәр Мазһар улы
Биографияһы
Намыҫлы һәм тырыш хеҙмәте өсөн Хәйҙәр Мазһар улы II һәм III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән. Бөгөнгө көндә ул хәрби хеҙмәт ветераны һәм Рәсәй Федерацияһы хеҙмәт ветераны.
Ай пирамидаһы
Тарихы
Б. э. 100—500 йылдарында боронғо индейцтар хәҙерге Мехико-Ситинан 40 км алыҫлыҡта Теотиуакан ҡалаһын төҙөгән. Ул заманда Теотиуакан үҙенең 15 монументаль пирамидалары һәм сауҙа маәҙаны менән Европа ҡалаларынан ҙурыраҡ булған. Уның майҙаны 13 км², халҡы 200 000 кеше булған. Теотиуакан, ацтектар Теночтитлан тигән баш ҡалаһын нигеҙләгәнсе, 700 йыл элек төҙөлгән.
Шолль Софи
«Аҡ рауза»
1942 йылдың майында Шолль фәлсәфә һәм биологияны өйрәнеү өсөн Мюнхен университетына уҡырға инә. Һанс был ваҡытҡа фронттан ҡайтҡан һәм медицина факультетында уҡыған. Ул Софиҙы дөйөм философик, сәйәси, музыкаль, әҙәби һәм спорт ҡыҙыҡһыныуҙары менән бәйле тығыҙ даирә барлыҡҡа килтергән дуҫтары менән таныштырған. Улар араһында Александр Шморель, Кристоф Пробст, Вилли Граф һәм Юрген Виттенштейн була. Студенттар бергәләп лекциялар тыңлай, спектаклдәр һәм концерттар ҡарай, походтарға йөрөй, саңғыла шыуа һәм альпинизм менән шөғөлләнә. Софи философия уҡытыусыһы Курт Хуберҙың лекцияларынан илһамланған.
Ҡулға алыныуҙары һәм язаға тарттырылыуҙары
1943 йылдың ғинуарында Мюнхен университетында студенттар ризаһыҙлығы артҡан. «Аҡ рауза» ағзалары студенттар араһында агитацияла ҡатнашырға ҡарар итә. Улар 1300 листовка баҫып сығара, һәм 18 февралдә Шолли лекциялар башланғансы аудиторияларға таратыу маҡсатында университетҡа юллана. Софи өсөнсө ҡаттан бер ҡап листовканы университеттың эске ихатаһына ташлаған саҡта, уны урам һепереүсе (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, слесарь), тоғро нацист, Якоб Шмид күреп ҡалған. Был ваҡиға һуңынан культ ваҡиғаға әүерелә һәм «Аҡ рауза» тураһындағы һәр нәфис һәм документаль фильмда күрһәтелә. Шмид күргәнен шундуҡ гестапоға еткерә. Шунан һуң Софи менән Гансты университетта ҡулға алына. Уларҙы темтейҙәр, һәм полиция Ганстың етенсе листовканың ҡулъяҙма ҡараламаһын тапҡан. Софиҙың фатирында Пробстҡа яҙылған хаты табыла, шунан һуң ул да ҡулға алына.
Саша Чёрный
Биографияһы
Әҫәрҙәре Житомирҙа баҫыла башлай. Шағир 1905 йылда Санкт-Петербургтың «Зритель»(«Тамашасы») аҙналығында хеҙмәттәшлек итә. Тәүге шиғырҙары «Саша Чёрный» псевдонимы менән сыға. «Чепуха» тигән сатирик шиғыры 1905 йылдың 27 ноябрендә «Зритель» журналында баҫыла һәм баҫманың ябылыуына килтерә.
Рус-поляк һуғыштары (1609—1618)
1612 йылда Икенсе халыҡ ополчениеһы Мәскәүҙе интервенттарҙан азат итә, әммә һуғыш 1618 йылға, поляк һәм казак берләшмәләре Рус дәүләтенең көньяҡ өлкәләрен ҡыйратып, Мәскәүҙе уңышһыҙ ҡамай башлағанға тиклем дауам иткән. Һуғыш Деулинский тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыу менән тамамлана, уға ярашлы, Смоленск, Стародуб һәм Чернигов ерҙәре Речь Посполитаяға бирелгән.
Тәүтарихы (Дмитриада)
Шуйский, май ваҡиғаларынан һуң әсирлеккә алынған бөтә поляктарҙы Сигизмунд менән (26 июлдә) тыныслыҡ килешеүе төҙөп, хәлде яйға һалырға маташты; Сигизмунд, үҙ сиратында, Тушин янынан үҙ подданныйҙарын саҡыртып алырға һүҙ бирҙе. Поляктар иреккә сығарыла, һәм улар араһында Марина Мнишек та була, ул Тушин лагерына килтерелә һәм шунда уҡ самозванецты ире тип «таныған». Рәсәйҙең байтаҡ өлөшө - тушиндар власы аҫтында ҡала, ҡамауҙа ҡалған Мәскәүҙә аслыҡ башлана. Был осраҡта Шуйский поляктарға ҡаршы шведтарҙы ярҙамға саҡыра - 1609 йылдың 28 февралендә уның ҡустыһы Михаил Васильевич Скопин-Шуйский Выборгта килешеү төҙөй, уның буйынса шведтар Самозванецҡа ҡаршы ғәскәр ҡуйырға, ә Шуйский шведтарға Корель өйәҙен бирергә, улар менән Польшаға ҡаршы союз төҙөргә һәм шведтарға Ливонияны яулап алыуҙа ярҙам итергә һүҙ бирә. Скопин-Шуйскийҙың рус-швед ғәскәре, Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайышын һәм төньяғын азат итте, тушиндарҙы ҡыйратты.
1609—1611 Смоленск оборонаһы
Польша короле Сигизмунд III 1609 йылдың сентябрендә сыуалыштар барған Рәсәйҙе артыҡ көс түкмәй генә баҫып алырына ышанып — casus belli сифатында — Лжедмитрий II-гә ҡаршы йүнәлтелгән рус-швед союзын һуғышҡа алып бара, 4 меңлек гарнизон менән воевода Шеин һаҡлаған Смоленскиҙы ҡамай. Сигизмундтың баҫып инеүе һәм уның, Тушиндағы поляктарға самозванецты ҡалдырып, батшаға ярҙам итеү талабы Тушин лагерында көрсөк тыуҙыра. Тәүҙә Сигизмундтың талабын үтә дошмандарса ҡабул итеп, хатта батшаның үҙҙәренеке тип һанаған Рәсәйҙе ташлап китеүен талап иткән Тушин поляктарының, ахырҙа, күпселеге король менән берләшергә ҡарар итә. Самозванец Калугаға ҡасып китә, унда уға казактар, татарҙар һәм хатта поляктарҙың бер өлөшө ҡушыла. Рожинский етәкселек иткән ҡалған ғәскәр, Тушинға ут төртөп, Волоколамскиға йүнәлә. Михаил Салтыков етәкләгән Тушин урыҫтары, ҡотолғоһоҙ хәлдә ҡалып, үҙ сиратында, батшалыҡҡа православие диненә суҡындырылыу шарты менән, ул ваҡытта 15 йәшен тултырған поляк короле Сигизмундтың улын — Владислав IV Жигимонтты саҡырыу идеяһын тәҡдим итте. Смоленск эргәһендә Сигизмунд менән ошо хаҡта килешеүгә өлгәшелә.
Йәйге Олимпия уйындары
Йәйге Олимпия уйындары — йәйге һәм бөтә миҙгел спорт төрҙәре буйынса иң ҙур халыҡ-ара ярыштары. Халыҡ-ара олимпия комитеты эгидаһы менән 4 йылға бер тапҡыр уҙғарыла. Олимпия уйындары 1896 йылдан алып үткәрелә башлай. Олимпия хәрәкәтенең хәҙерге заманда яңынан барлыҡҡа килеүе барон Пьер де Кубертен эшмәкәрлегенә бәйле. <!-- == Йәйге Олимпия уйындарының спорт төрҙәре ==
Рус-поляк һуғыштары (1609—1618)
Польша ғәскәрҙәре Мәскәүҙә
1611 йылда Дмитрий Трубецкой, Иван Заруцкий һәм Прокопий Ляпунов етәкселегендәге тушин казактарынан һәм Рязань дворяндарынан торған Беренсе ополчение төҙөлә. Ул Мәскәүгә табан йүнәлә, унда кенәз Дмитрий Пожарский мөһим роль уйнаған ихтилал башлана. Ихтилал баҫтырыла; оҙаҡламай ополченсылар Ҡытай-ҡаланы ала, ләкин казактар менән дворяндар араһындағы Ляпуновты үлтереү менән тамамланған эске ыҙғыш һәм дворяндарҙың ҡасыуына һәм ополчениеның емерелеүенә килтергән.
Черкассы
Черкассы (Черкаси) — Украиналағы ҡала. Черкассы өлкәһенең административ үҙәге.
Шәйхулов Алмас Ғәлимйән улы
Биографияһы
1975 йылдан Башҡорт дәүләт университетында эшләй: 1980 йылға тиклем филология факультетының татар теле һәм әҙәбиәте кафедраһында ассисент була, 1980—1985 йылдарҙа — өлкән уҡытыусы, 1985—2001 йылдарҙа доцент вазифаларын башҡара. 2001 йылдан — профессор вазифаһында. 2010 йылда Алмас Шәйхулов татар филологияһы һәм мәҙәниәте кафедраһы мөдире итеп һайлана һәм бөгөн дә ошо вазифала эшләй. Ул шулай уҡ БДУ-ның Ғилми советы ағзаһы.
Йондоҙло төн
«Йондоҙло төн» (De sterrennacht) — 1889 йылдың июнендә яһалған нидерланд рәссамы Винсент ван Гогтың картинаһы. 1941 йылдан алып Нью-Йорк ҡалаһының Хәҙерге заман сәнғәт музейында һаҡлана.
Гәрә
Тарих
Рәшит-әт-дин билдәләүенсә, кирәиттар — күп һанлы һәм көслө төрки берләшмә булып, Ҡытай сигендә үҙ дәүләтен төҙөгәндәр. Был дәүләт 1202 йылда монголдар менән баҫып алына. XIII быуатта монголдарға эйәреп, Жуси улусының үҙәгенә, кирәит һәм ҡуңғрат ҡәбиләләре күсенәләр, бында ҡыпсаҡтар менән аралашып уларҙың телдәрен үҙләштерәләр. Һуңынан ҡайһы бер Көнсығыш Европа һәм Урта Азия халыҡтары составына, шул иҫәптән башҡорттарҙың составына гәрә һәм гәрәй-ҡыпсаҡ ырыуҙары булараҡ инәләр. «Сыңғыҙнәмә дәфтәре»ндә Сыңғыҙхандың үҙенән власть атрибуттарын алған ҡайһы бер башҡорт ҡәбиләләренең башлыҡтары атап үтелә:­ Ҡыят бей, Ҡуңғрат бей, Уйшин Майҡы бей, Урҙас бей, Тамъян бей, Ҡыпсаҡ бей, Юрматы бей, Кирәит бей, Мөйтән бей, Бөрйән бей, Ҡалдар бей, Һалйот бей, Ҡатай бей. Ю. М. Йосопов фекеренсә, XIV быуаттың икенсе яртыһында Башҡортостанда сәйәси ойошма — «Тура-хан ханлығы» барлыҡҡа килгән, бында төп ролде кирәит-ҡуңғраттар уйнаған.
Ҡояш пирамидаһы
Пирамиданың төҙөлөшө һәм ориентацияһы
Пирамиданың эсендә һәм тирә яғында бер нисә артефакт табыла. Обсидиан (вулкандан барлыҡҡа килгән быяла) уҡ баштары һәм кеше фигуралары күрше Ай пирамидаһында һәм Ҡанатлы Йылан храмында табыла. Пирамиданың мөйөштәрендә ерләнгән балалар мәйете табыла, балалар ҡорбанға килтерелгән тип иҫәпләнә.
Гетти музейы
Музей етәкселәре бөйөк художниктарҙың картиналарын дәртләнеп һатып алалар, 1980 йылдарҙа уларҙы сәнғәт әҫәрҙәре баҙарында яһалма рәүештә хаҡ күтәреүҙә ғәйепләйҙәр. Гетти үҙәге Италия һәм Грециянан контрабанда ысулы менән антик сәнғәт әҫәрҙәрен һатып алыуҙа ғәйепләйҙәр. Италия хөкүмәте музейҙан законһыҙ сығарылған мөлкәтте кире ҡайтарыуҙы талап итә.
Ғәбдерәхим Усман әл-Болғари
Биографияһы
Ғәбдерәхим Усман сабый сағынан үкһеҙ етем ҡала. Әммә бәләкәйҙән белемгә тартылыуы уны күрше ауыл мәҙрәсәһенә алып килә. Артабан Ырымбур өйәҙе Ҡарғалы мәҙрәсәһенә уҡырға йүнәлә. Был мәҙрәсәне тамамлағандан һуң өйләнә һәм 1788 йылда ғаиләһе менән Урта Азия тарафына сығып китә. Башта Бохарала уҡый, артабан үҙе лә шәкерттәрҙе уҡытып ала. Бер аҙ Афғанстан ерендә уҡытыу менән шөғөлләнә. Иҫтәлектәрендә үҙенең ул ваҡыттағы тормошон ул шулайыраҡ һүрәтләй: «Йәштән йәтим үҫтем. Ҙурайғас та ярлы булдым. Ләкин күп илдәр гиҙҙем, күп ғалимдар менән осраштым».
Напалков Валентин Васильевич
Биографияһы
Напалковтың фәнни эшмәкәрлек даирәһе — комплекслы үҙгәреүсәндәрҙең функциялары теориялары. Ул күп үлсәмле арауыҡтарҙа свёртка тигеҙләмәләре теорияһында фундаменталь һөҙөмтәләргә өлгәшә, күп комплекслы үҙгәреүсәндәрҙең аналитик функциялары теорияһы буйынса фундаменталь һөҙөмтәләр ала, гиперфункциялар теорияһын эшләүгә өлөш индерә, күп үлсәмле арауыҡтарҙа свёртка тигеҙләмәләрен тикшереүҙең яңы ысулын таба.
Борну
1893 йылда Борну дәүләтен Судан ҡол биләүсеһе Рәбих әз-Зөбәйер менән баҫып алына. 1900 йылда француз ғәскәрҙәре уның отрядттарын тар-мар итәләр һәм был дәүләт йәшәүҙән туҡтай. Илдең территорияһы 1901 йылда Англия, Франция һәм Германия дәүләттәре араһында бүленә.
Хәҙерге ваҡытта (1976 йылдан алып) Борно атамаһын Нигерияның төньяғындағы федераль штаттарының береһе йөрөтә.
Бейеү
Бейеү үҙеңде күрһәтеү, ижтимағи аралашыу ысулы, диндә ҡулланыш таба, спорт, күрһәтмә сәнғәт төрө.
Үҫеш тарихы
Европа бейеү мәҙәниәтенә Боронғо һәм антик доньяның мәҙәниәте ҙур йоғонто яһай: ассирий, боронғо Мысыр, Боронғо Греция  дин байрамдары. Хәрби, атлетик бейеүҙәр Боронғо Греция театр тамашаһының мотлаҡ өлөшөн алған. Пантомима бейеүселәр б.э.т. 4—2 быуаттарҙа эллинизм ваҡытында барлыҡҡа килгән. Эллинизм бейеүе б.э.т. 2-1 быуаттарҙа үҫешен Боронғо Римдә дауам итә һәм юғары кимәлгә б.э. 2—5 быуаттар пантомимаһында етә. Пантомима — «сәхнә сәнғәте төрө, бында художестволы образды тыуҙырыу ысулы булып кеше тәненең һығылмалылығы, ым, мимика»  булып тора. Урта быуаттарҙаЕвропала бейеүҙең театрға яҡынайыуын күреп була, жонглёрҙар, шпильмандар (илгиҙәр артистар), мәҙәксе кешеләр (скоморох) барлыҡҡа килә. 15—16 быуаттарҙа бейегә бағышлап, китаптар сыға башлай, 17 быуатта балет килеп сыға. Был ваҡытта 1661 йылда барлыҡҡа килгән Француз короле бейеү академияһы бейеү системаһын уйлап сығара, хәҙерге ваҡытта ул классик бейеү тип атала.
Ирекле бейеү
Ирекле бейеү (шулай уҡ пластик, ритмопластик) — 20 быуатта тыуған бейеүҙең тормош менән ҡушылыуы. Ирекле бейеүҙән модерн һәм джаз-модерн, контемпорари, буто бейеүҙәре килеп сыға. Уны ижад итеүселәр бейеүҙең юғары сәнғәт төрөнә әйләнеүен теләй, донъяға башҡаса ҡарай. Улар өсөн бейеү үҙенсәлекле фәлсәфә. Тәбиғилеккә әйҙәп, кешенең заман талаптарынан азат ителеүенә өндәйҙәр.
Модерн бейеүе
Модерн бейеүе — заман сит ил хореографияһының бер төрө, 19 быуат аҙағында — 20 быуат башында АҠШ һәм Германияла тыуа. Башҡарыусылар сәхнә хореографияһының ғәҙәти балет формаларын инҡар итә. Яңы хореография төҙөргә ниәтләнәләр, әммә аҙағынаса еткерә алмайҙар.
Федотова Гликерия Николаевна
Биографияһы
Гликерия Федотова Мәскәүҙә 1925 йылдың 27 февралендә вафат була. Ваганьков зыяратында, Кесе театр артистары — Музиль Н. И., Рыжов И. А., Царев М. И. ҡәберҙәре менән йәнәш ерләнә.
Скизерли йорто (Таганрог)
Скизерли йорто —архитектура, тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле, Ростов ө лкәһе Таганрог ҡалаһы Тургенев тыҡрығы, 3 -се һанлы йортта урынлашҡан.
Ким Юлий Черсанович
Биографияһы
2002 йылда Ким «Нотр-Дам де Пари» мюзиклын рус теленә тәржемә итә, шулай уҡ ошо данлыҡлы спектаклдең русса версияһы һәм бик күп йырҙар авторы ла. Һуңыраҡ Мәскәүҙә Оперетта театры сәхнәһендә либреттолары авторы Ким булған «Монте-Кристо», «Граф Орлов», «Анна Каренина» мюзиклдары ҡуйылды.
Фильмографияһы
Кимдың йырҙары 50 фильмда яңғыраны:
Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы
Наградалар
1993 йылда союз Зәңгәр Планета премияһын алды.
Америка тәбиғәт тарихы музейы
Парк зонаһы менән музейҙың 46 экспозиция залы булған 25 бергә тоташҡан бинаһы, тикшереүҙәр үткәрә тоған лабораторияһы, китапханаһы бар.
Шабаев Илшат Рәйес улы
Биографияһы
Илшат Рәйес улы Шабаев 1978 йылдың 8 ғинуарында Ырымбур өлкәһе Александровка районы Комсомольск биҫтәһендә донъяға килгән. Атаһы — Рәис Ибраһим улы Шабаев башҡорт милләтенән, әсәһе — Рузия Хәмзә ҡыҙы — татар халҡынан.
Фәтхетдинов Салауат Зәки улы
Биографияһы
Ауыл мәктәбен тамамлағас, Стәрлетамаҡ мәҙәни-ағартыу училищеһында уҡый. 1977—1979 йылдарҙа Тәтешле районы Илмәт ауылы мәҙәниәт йортоноң художество етәксеһе булып эшләй. 1979—1981 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. 1981 йылда Илмәт ауылы мәҙәниәт йортонда, 1982—1989 йылдарҙа Аҡсәйет ауылы мәҙәниәт йортоноң директоры вазифаһын башҡара.
1992 йылдан — «Салауат» йыр театры (Яр Саллы ҡалаһы) директоры. Бер уҡ ваҡытта 2002 йылдан Ҡазан ҡалаһындағы «Салауат» йәштәр үҙәгенең художество етәксеһе булып эшләй.
Пан Ги Мун
Биографияһы
2009 йылда Мальта университетының һәм Вашингтон штаты университетының, аҙаҡ Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты мөхбир докторы исеме бирелә. 2012 йылғы йәйге Олимпия уйындарын асыу тантанаһында Олимпия флагын тотоп барыусыларҙың береһе була.
Стәрлетамаҡ-Арена
Беренсе төҙөү (2001)
Аренаны төҙөү өсөн урынды Хоҙайбирҙин урамында, Көнкүреш йорто районында Стәрле йылғаһы буйын һайлайҙар. 2001 йылда төҙөлөш башлана һәм шул уҡ йылда тамамланып ҡуя. Һуңыраҡ был урында сауҙа-күңел асыу үҙәген төҙөү планлаштырыла, әммә был проект тормошҡа әле лә ашмаған.
Сүриәлә граждандар һуғышы
Тәүҙә хәрби хәрәкәттәр хөкүмәт армияһы менән «Ирекле Сүриә армияһы» (ССА) ойошмалары араһында алып барыла. Сүриә оппозицияһының төп ойошмаһы ул осорҙа хөкүмәткә ҡаршы фракциялар ингән Сүриә милли советы булған. Әммә һуңынан оппозиция сафтарында тарҡалыш була — Сүриә Курдистаны территорияһында үҙ власть органдарын (Юғары курд советы) ойошторған курд ойошмалары уның составынан тәүгеләрҙән булып сыға, ә 2013 йылда радикаль ислам төркөмдәре "Ислам фронты"н ойоштора.
Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, 2015 йылға конфликт барышында 220 меңгә яҡын кешенең ғүмере өҙөлгән. Һуғыш Европа миграция көрсөгөнөң төп сәбәптәренең береһе була, һөҙөмтәлә Сүриә ҡасаҡтары күпләп һәләк була. Бәхәс ҡаты хәрби хәрәкәттәр, торама пункттарҙы тәртипһеҙ утҡа тотоу, күмәк кеше үлтереү һәм тыныс халыҡҡа ҡаршы бик күп хәрби енәйәттәр менән характерлана. Ил иҡтисадына һәм инфраструктураһына ғәйәт ҙур зыян килтерелә.
2016 йылдың төп ваҡиғаһы — Алеппо өсөн алышта хөкүмәт ғәскәрҙәренең һәм уларҙың союздаштарының уңыштары. Сүриәнең төньяғында дүрт йыл буйына был стратегик ҡаланың көнсығыш яртыһын контролдә тотҡан оппозицион отрядтар ҡыйратылды. Оппозиция тарафынан контролдә тотолған башҡа Сүриә ҡалаларынан (иң элек Хомс һәм Хама) айырмалы рәүештә, уларҙы ҡамауҙар оҙаҡ айҙарға һуҙылды һәм хөкүмәт көстәре маҡсаттарына тик хәлдән тайҙырыу тактикаһы (аҙыҡ-түлек, өҫтәмә һәм боеприпастарҙан мәхрүм ителгән оппозиция отрядтары ҡаланан китергә ризалашты) буйынса ғына өлгәште. Алепполағы алыштарҙың башланыуы Сүриә хөкүмәте ғәскәрҙәренең оппозиция көстәре менән ҡаршы тороуындағы хәлде ҡыйыу рәүештә үҙгәртә.