cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Антиб
Антиб — Францияның Зәңгәрһыу Ярындағы ҙурлығы буйынсы икенсе курорт ҡалаһы (Ниццанан һуң). Урта диңгеҙҙең Гаруп морононда Канны һәм Ницца ҡалалары араһында урынлашҡан. Төбәктә иң ҙур яхта порты. Антиб мороно (Cap d'Antibes)  Жюан-ле-Пен кварталы (Juan-les-Pins) менән бергә бер адимнистратив берәмекте тәшкил итә.
Иҡтисады һәм транспорты
Шулай уҡ балыҡ эшкәртеү сәнәғәте һаҡланып ҡалған, һуңғы тиҫтә йылдарҙа ул һиҙелерлек кәмегән. Антибта Зәңгәрһыу Ярҙың ҙур яхта порты (дөйөм тоннаж буйынса) урынлашҡан. Порт XX быуаттың алтмышынсы йылдарында рим гаваненың бер урынында  төҙөлгән. Ғәмәлдә, бер порт түгел, биш порт — Вобан, Галис, Крутон, Оливетт, Салис порттары бар.
Кесе Мартан
Кесе Мартан (Корки) — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы,Ингушетия/Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мартан йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Байков Виталий Әнүәр улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре ҡыр теорияһы, һыҙыҡлы булмаған механикала тулҡын процестары һәм дифференциаль тигеҙләмәләрҙе төркөмләп анализлау менән бәйле. В. Ә. Байковтын Бҡатнашлығында математик физиканың һәм механиканың төрлө өлкәләрендә ҡулланылған дифференциаль тигеҙләмәләрҙе үҙгәртеүҙең яҡынлаштырылған төркөмдәре теорияһы уйлап табыла.
Түбәнге Зәйет ауыл Советы (Шаран районы)
Түбәнге Зәйет ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Шаран районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
15 февраль
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Яңы Солтанғол (Балтас районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауструм
Ауструм (Ауструм) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 535 кеше. Почта индексы — 452421, ОКАТО коды — 80228805001.
Мутавля
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мартан
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, инештән Грозный ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Ҡыуатал
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов гидронимды былай тип аңлата: ''Куватал, Большой и Малый, речки, левый приток Азяш, бассейн Уфы; поселок, территория города Кыштыма. От распространенного у башкир тюркского мужского имени Куват, Куватал''. .
Семён Дежнёв һәйкәле
Семен Дежнев һәйкәле — рус казак-ергиҙәре Дежнев Семен Ивановичҡа арналған һәйкәл. Чукоткала, Рәсәй көнсығышының ситке нөктәһендә — Дежнев морононда тора. Эскимостарҙың ташланған элекке Наукан утрағы территорияһындағы Уэлен ауылынан 22 км көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.
Юша (һырт)
Юша һыртынан Инйәр йылғаһы ҡушылдыҡтары Көҙйылға, Мәйгәште йылғалары баш ала.
Топонимикаһы
Был төбәктең балсығы ҡыҙыл икәнен хәтерҙә тотҡанда, атама тап шунан сығып бирелгәндер тип фараз итергә ҡала.
Яланайыр
Тарихы
Яланайыр (Сабаҡлы) ауылы документтарҙа тәүге тапҡыр 1582 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә
Билдәһеҙ кеше хикәйәһе
Тарих
1880-се йылдар аҙағында Чеховтың башына яңы сюжеттың бик ҡыҙыҡ идеяһы килә. 1893 йылда яҙыусы Любовь Гуревичҡа яҙған хатында ул «баҫтырырға уйламайса ғына бер әҫәр яҙа башланым» тип хәбәр итә. Автор әҫәрҙе цензура үткәрмәйәсәген алдан уҡ белеп тора. Был идеяһына яҙыусы 1891 йылда кире ҡайта һәм уны «Минең пациентым хикәйәһе» тип атай.
Мереджи
Мереджи — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы,Ингушетия/Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Фортанга йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Көҫәпҡол (Ишембай)
Тарихы
Көҫәпҡол ауылының рәүиз мәғлүмәттәрендә Ҡөҫәпҡол вариҫтары күрһәтелә: тирмә старшинаһы Өмөтбай Көҫәпҡолов (1764—1831), поход старшинаһы Ишбулды Көҫәпҡолов (1768—1819), ябай есаул Ишкинйә Көҫәпҡолов (1777—1831), Мерәс Көҫәпҡол (1788 йылғы), Кинйәбулат Көҫәпҡолов (1796—1827).
Башҡорт АССР-ының Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумының 1935 йылдың 3 февраленән Башҡорт АССР-ының район составында яңы селтәр тураһындағы ҡарары 36) Маҡар районы Петровское ауылы административ үҙәге менән ғәмәлдәге ауыл советтары составында:… 16. Көҫәпҡол.
6.Ишембай районы, Ишембай эшселәр ҡасабаһындағы үҙәге менән, составында:
а Маҡар районынан бүленеп сыҡҡан Көҫәпҡол ауыл советтары 1940 йылда Көҫәпҡол ауылы Ишембай ҡалаһы составына инә һәм уның биҫтәһе була.
Краснов Георгий Васильевич
Әҙәбиәт
Төркөм:Сыуашстандың халыҡ яҙыусылары Төркөм:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар Төркөм:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары
Глеб Васильевич фон Анреп
Биографияһы
Глеб фон Анреп 1889 йылдың 10 сентябрендә Санкт-Петербургтың билдәле медик — физиологы, фармакологы һәм токсикологы — Василий Константинович фон Анреп(1852—1927), III Дәүләт думаһы ағзаһы(1907—1912), боронғо Анреп остзей дворяндары вәкиле ғаиләһендә тыуа. Әсәһе — Прасковья Михайловна фон Анреп, тыумыштан Зацепина (1857—1918). Глебтан тыш, был ғаиләлә уның бер туған ағаһы Борис Васильевич фон Анреп (1883—1969) тыуа, ул рәссам һәм шағир була, шулай уҡ Прасковья Михайловнаның тәүге никахынан Владимир һәм Эраст тигән улдары була. Борис һәм Глеб рус изгеләре Борис һәм Глеб хөрмәтенә аталған.
Бөйөк Британияла йәшәгәндә ул академик Павлов менән тығыҙ мөнәсәбәттәрҙә була, 1920 йылда бер нисә тапҡыр уның менән хат алыша һәм Халыҡ-ара конгрестарҙа (атап әйткәндә, 1923 йылда Эдинбург, 1929 йылда Бостон һәм Нью-Хейвенда) осраша, Павловҡа телмәрҙәрен инглиз теленә тәржемә итергә ярҙам итә. Оксфордта 1927 йылда Павловтың «Лекции о работе больших полушарий головного мозга» китабы Глеб фон Анреп тәржемәһендә баҫылып сыға.
1931 йылда Анреп ғаиләһе менән бергә Мысырға күсә, бында Ҡаһирә университетының физиология кафедраһын етәкләй. Был вазифала ул ғүмеренең аҙағына тиклем тиерлек була. Ҡаһирәлә 1955 йылдың 9 ғинуарында йөрәк өйәнәгенән вафат була.
Деля-Керка-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Баҙлауыҡ
Бөжәктәрҙең личинкалары һәм йомортҡалары ла баҙлауыҡ булып яҡтырта.
Нишль-Манайн-Майта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Андрианов Юрий Анатольевич
Шиғри йыйынтыҡтары
рус телендә
Рысай (Ырымбур өлкәһе)
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 51 % тәшкил итә.
Балажы
Балажы (Балажи) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 215 кеше. Почта индексы — 452402, ОКАТО коды — 80228825003.
Алга Александр Егорович
Әҙәби эшмәкәрлеге
1963—1967 йылдарҙа - Сыуаш АССР-ы Юғары Советы депутаты.
Кесе Болашты
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, инештән Долгобродск һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Караискакис (стадион)
Тарихы
Стадион 1896 йылда асыла һәм тәүге тапҡыр йәйге Олимпия уйындары өсөн, әммә тик велодром булараҡ ҡулланыла, унда француз спортсыһы Поль Массон велосипед спортында  өс алтын миҙал яулай.
Инфраструктураһы
Караискакис УЕФА эгидаһы аҫтында  13 дүрт йондоҙло футбол стадиондарының   береһе, был Лига чемпиондарының финалын үткәреүгә мөмкинлек бирә. Уның 40 VIP-залы һәм 472 кешене һыйҙыра алырлыҡ  апартаменттары, 130 кешене һыйҙырышлы  матбуғат конференцияһы залы, матбуғат һәм киң мәғлүмәт сараларын үткәреү өсөн  200 урыны бар. Стадионда шулай уҡ сауҙа үҙәге менән ресторандар, кафе,  ваҡ магазиндар һәм атрибутика  магазины, фитнес-зал һәм «Олимпиакос» тарихына бағышланған музей бар. Бөтә стадионда 10 механик станция бар. Бынан тыш, парковка өсөн 2500 машина һыйҙыра алырлыҡ майҙан бар. Заманса планировкаһы арҡаһында трибуналар барлыҡ көйәрмәндәрҙе 7 минут эсендә тышҡа сығара алыу мөмкинлегенә эйә.
Джакомо Пуччини
Биографияһы
1923 йыл аҙағында тоскан сигаралары һәм сигареттарын тартыра яратҡан Пуччини тамаҡ төбөндәге өҙлөкһөҙ ауыртыуҙарға зарлана башлай. Уға тамаҡ яман шеше диагнозы ҡуйыла, һәм табиптар яңы эксперименталь дауалау, радиотерапия, тәҡдим итә. Дауалау Брюссель ҡалаһында үткәрелә.
Иртә карьераһы һәм беренсе опералары
Пуччини Милан консерваторияһы өсөн тезис композицияһы сифатында Capriccio sinfonico исемендәге оркестр пьесһын яҙа. Пуччиниҙың уҡытыусылары Пончиелли һәм Бацциниға был эш яҡшы тәьҫораттар ҡалдыра һәм әҫәр 1883 йылдың 14 июлендә Милан консерваториһында Франко Фассио етәкселегендәге студенттар концертында башҡарыла. Пуччиниҙың эше Миландың Perseveranza баҫмаһында ыңғай баһа ала, ошо мәлдән Пуччини Милан музыка даирәләрендә йәш композитор репутацияһына эйә була.
Нытва (ҡушылдыҡ)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вертуба
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Селиванов Игорь Андреевич
Селиванов Игорь Андреевич (16 ноябрь 1938 йыл — 13 ноябрь 2012 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, техник фәндәр докторы, профессор. Металлургия производствоһында автоматлаштырылған системалар өлкәһе белгесе.
Александровка ауылы эргәһендә ултыртылған ағастар комплексы (Дәүләкән районы)
Тасуирламаһы
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2018 йылдың 11 апрелендәге 162-се Ҡарары менән үҫентеләрҙең үҫеү шарттарын насарайтыуға һәм тәбиғәт ҡомартҡыһын юҡ итеүгә килтереүе мөмкин булған һәр төрлө хужалыҡ эшмәкәрлеген алып барыуҙы тыйыла.
Ултыртылған ағастар комплексы хужалыҡ, фәнни һәм тарихи  әһәмиәткә эйә.
Осу-Хи
Осу-Хи — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы,Ингушетия/Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Гехи йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Нюча-Хапхльнутяй
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҡкүл заказнигы
Аҡкүл заказнигы (Белоозерский заказник) — урман һәм болондо берләштергән, бай фауналы күл тәбиғәте комплексы, Башҡортостандың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе. Башҡортостандың Ғафури районының үҙәге Красноусол ҡасабаһынан 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Федеряев Александр Алексеевич
Биографияһы
Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1990).
Ғатауллин Раил Рәфҡәт улы
Биографияһы
Раил Рәфҡәт улы Ғатауллин Башҡорт АССР‑ының Ҡыйғы районы Арыҫлан ауылында тыуған. 1985 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Шул уҡ йылда «Химпром» етештереү берекмәһенә эшкә бара. 1986 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтына күсә. 1987 йылда — Органик химия институтында хеҙмәткәр, 2004 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр.
Овинная (Грошиха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дурной
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Арыҫлан (Наҙы-Петровск районы)
Тарих
Ихтилалдарҙа ҡатнашҡандары өсөн Арыҫлан ауылы халҡын башҡа сословиеға — типтәр ҡатламына күсергәндәр. 1834 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда типтәрҙәрҙән 120 ир заты йәшәгән. Типтәр сословиеһында булыуҙарына ҡарамаҫтан улар 92730 дисәтинә ер биләгән, был ҡатламдың нормаһынан 26 тап­ҡырға артып киткән. Бының сәбәбе булып Арыҫлан ауылы халҡы көсләп башҡорттан — татарға, та­тарҙарҙан типтәргә күсерелһә лә, шул өпәй ырыуы грамотаның хужаһы бу­лып ҡалған һәм күп ерҙе биләгәнн.
Хәҙерге заманда ауылдың өпәй башҡорттары оҙаҡ йылдар дауамында типтәр йәки татар сословиеһына көсләп индерелеп, һуңыраҡ мәктәптәрендә татар телендә генә уҡытылып икенсе халыҡ вәкилдәре булып киткәндәр.
Мирза Ҡәдим Ирәвәни
Ирәвәни Мирза Ҡәдим Мәмед-Ғөсәйн уғлы (4 декабрь 1825 йыл, Эривань (Ереван) — 1875 йыл, Ереван) — Әзербайжандың XIX быуат рәссамы. Орнаменталист һәм портретист, Әзербайжан станок живописенә нигеҙ һалыусы, ижады Яңы дәүер Әзербайжан һынлы сәнғәтендә мөһим һынылыш булған.
Үҫмер йылдарындағы ижады
Стена йәки башҡа әйберҙәрҙе биҙәр өсөн эшләнгән һүрәттәрҙән сигеү өсөн эшләнгән һүрәттәр ныҡ айырыла. Сигеү өсөн трафареттарҙа һүрәттәр симметриялы эшләнмәгән, Ирәвәни уны ҡәләм менән эшләгән. Мирза Ҡәдим нәҙек бумала менән бөтә композицияны буяп сыҡҡан, шулай итеп һүрәттең деталдәре нығытылып ҡуйылған. Был еңел һыҙыҡтарҙан эшләнгән матур һүрәт Ирәвәниҙың тәжрибәһе артыуын күрһәтә. Өс һүрәт-трафарет та бик яҡшы һаҡланған, ә бит улар XIX быуаттың 40-50-сы йылдарында төшөрөлгән.
Сардарҙар һарайында эше
Әзербайжан Милли сәнғәт музейында һуғышсы кейемендәге «Яугир» портреты һаҡлана. Мирза Ҡәдим Ирәвәни ижадындағы система буйынса, был һүрәт рәссамдың иртә ябай композицияларына тулыһынса тура килә. Йәки Ирәвәни ҙур портрет яҙырҙан алда һүрәттәр яҙып ҡараған. Еревандағы Сардар һарайының һаҡланып ҡалған фоторәсемдә шундай ике портретты күрәбеҙ, ә Әзербайжан музейында һаҡланған һүрәт-эскиз.
Воложка (йылға)
Воложка  — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волгоградское, у д. Михайловки һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 1060 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Саратов һыуһаҡлағысынан Волгоград һыуһаҡлағысына тиклем,   Оло Ырғыҙ, Оло Караман, Терёшка, Еруслан, Торгун йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Шәйәхмәтов Суфый Әхмәтзыя улы
Тәрбиәләнеүселәре
Суфый Әхмәтзыя улы ҡарткиҫәклеләрҙең дә остазы.
Абуладзе Тенгиз Евгеньевич
Биографияһы
1953 йылдан — «Грузия-фильм» киностудияһы режиссёры.
1976 йылдан Абуладзе — Грузия Кинематографистар союзы идараһы секретары.
Яңы Яҡшый
Яңы Яҡшый (Новоякшеево) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 40 кеше. Почта индексы — 452982, ОКАТО коды — 80208822004.
Рәхимов Әхмәт Зәки улы
Биографияһы
1968 йылдан Өфөлә Башҡортостан һөнәри техник белем биреү идаралығы методисы булып эшләй.
Дмитриевка ауыл Советы (Шишмә районы)
Составы
Кахновка ауылы,
Егор-Вань-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Шәһәр (йылға)
Шәһәр — Шигир - Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 893 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, инештән Долгобродск һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Румянцев Василий Егорович
Румянцев Василий Егорович (1822—1897) — рәсәй археологы, библиограф.
Ҡаҙағстан-Британия техник университеты
КБТУ бинаһы
Бина өс йорттан тора.1972 йылда бинаның ҡабырғалары киңәйтелә. Бина Республика әһәмиәтендәге архитектура һәйкәле тип һанала.
Факультеттары
— Информацион технологиялар :
— Халыҡ-ара иҡтисад мәктәбе (Лондон иҡтисад мәктәбе менән хеҙмәттәшлектә):
КБТУ тураһында
Университет донъя белем биреү арауығында интеграцияға ынтыла һәм белем биреүҙең халыҡ-ара академиялар рейтингында әүҙем ҡатнаша. 2010 һәм 2011 йылдарҙа Ҡаҙағстандың иң яҡшы техник университеты булып, Американың Schools Associationto Collegiate Advance of Business ассоциацияһына ағза булып инә һәм халыҡ-ара иҡтисад һәм финанс өлкәһендә эшләүсе программаларға заявкалар бирә.
Университетта ныҡ белемле уҡытыусы-профессорҙар эшләй.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Яңы Ямурҙа
Яңы Ямурҙа (Новоямурзино) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 297 кеше. Почта индексы — 452988, ОКАТО коды — 80208807001.
Рум солтанлығы
Триумвират
Был мәлгә Гөйүк хандың мәрхүм булыуы тураһындағы хәбәр килеп етә. Яңы хан әле һайланмағанлыҡтан, сәлжүк әмирҙәре Кей-Хосров II-нең өс улы бергә идара итергә тейеш тип хәл итә. 647—655 һижрә йылында (1249—1257 йылдар) тәңкәләргә өс исем сүкелә. Әммә 1254 йылда Ҡылыч-Арслан Кайсериҙа берҙән-бер солтан тип таныла; ҡалала тик уның ғына исеме сүкеп яҙылған тәңкәләр баҫыла башлай. Бер туғандар тыныша алмай. 1254 —1255 йылдарҙа  Кей-Хосров менән Ҡылыч-Арслан араһында власть өсөн тартҡылашыу башлана. Беренсеһе  гректарға таяна, икенсеһе —  монголдарға. Ҡылыч-Арслан еңелә һәм Буруғлу ҡәлғәһенә ябыла.
Нятлонга-Ягун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Николай Коперник
Никола́й Копе́рник (Mikołaj Kopernik, Niklas Koppernigk ; 19 февраль 1473 йыл Торунь — 24 май 1543 йыл) — Польша һәм немец астрономы, математик, механик, иҡтисадсы. Яңырыу осороноң канонигы. Бигерәк тә ғаләмдең гелиоцентрик системаһы авторы һәм беренсе фәнни-техник революцияға нигеҙ һалыусы булараҡ билдәле.
Бала сағы
Коперник 1491 йылда Краков университетына уҡырға килә. Математика, медицина һәм дини фәндәрҙән башҡа, уны бигерәк тә астрономия ҡыҙыҡһындыра.
Эсперанто алфавиты
Эсперанто алфавиты, Aboco de Esperanto — эсперанто телендәге яҙыу өсөн ҡулланылған тамғалар системаһы.
Николай Коперник
Бала сағы
Һәм, ниһайәт, 1503 йылда 30 йәшлек Коперник уҡыуын тамамлай. Феррарала имтихан тапшырып, ҡулына диплом һәм дини хоҡуҡ докторы исемен ала. Артабанғы өс йылда Падуала медицина менән шөғөлләнә.
Үҫеше
Атаҡлы астроном тураһында хәбәр Европала тиҙ тарала. Папа Лев X Коперникты календарь реформаһын әҙерләүҙә ҡатнашырға саҡыра, ләкин ул баш тарта.
Астрономияла башҡа асыштары
Коперник беренсе булып бөтә донъя тартылыу көсө булыуы тураһында фекерен әйтә. Ныҡлы ышаныс менән, Айҙыҡы кеүек, Венераның, Марстың фазалары булыуын әйтә. Галилео Галилей телескоп уйлап тапҡас, был фараз дөрөҫләнә.
Коперник один из первых высказал мысль о всемирном тяготении. В его книге (часть I, глава IX) говорится:
Сәлим I
Биографияһы
Әгәр 1518—1519 йылдарҙағы Сириялағы һәм Анатолиялағы фетнәләрҙе һанамағанда, (уларҙы солтан ғәскәре бик тиҙ еңә), Яҡын Көнсығышта башҡа бер кем дә Сәлим I ҡаршы сығырға ҡыймай. Сәлим Эдирне ҡалаһында Родос утрауына һәм Һиндостанға экспедиция әҙерләгәндә 54 йәшендә көтмәгәндә вафат була. Ул үҙенең бик күп пландарын тормошҡа ашыра алмай ҡала. Уның эшен солтандың улы, вариҫы Сөләймән дауам итә.
Үрге Тәтешле
Үрге Тәтешле (Верхние Татышлы) — Башҡортостан Республикаһының Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 6645 кеше булған. Почта индексы — 452830, ОКАТО коды — 80250825001.
Павличенко Людмила Михайловна
Людмила Михайловна Павличенко (ҡыҙ фамилияһы Белова; 29 июнь (12 июль), Аҡ сиркәү, Васильковский  өйәҙе, Киев губернаһы, Рәсәй империяһы — 27 октябрь 1974, Мәскәү, РСФСР, СССР) — Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһының  25-се Чапаев  уҡсылар дивизияһының совет снайперы. Советтар Союзы Геройы (1943). Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң 1956 йылға тиклем яр буйы хеҙмәтенең майор дәрәжәһендә СССР Хәрби-диңгеҙ флотының Генераль штабы офицеры  (1950—1953 йылдарҙа — Диңгеҙ Генераль штабы).
Донъя тарихында иң уңышлы ҡатын-ҡыҙ-снайпер — дошмандың 309 һалдатын һәм офицерын юҡ  итә. Америка журналистары менән бирелгән  «Леди Үлем» ҡушаматын ала. Әммә был ҡушамат Европа һәм Америка матбуғаты тарафынан ғына ҡулланыла, сөнки СССР-ҙа киң аудитория өсөн был образ киң пропагандаланмай. СССР-ҙа уның тураһында атҡаҙанған герой һәм һуғыш ветераны образы нығытыла.
Биографияһы
Людмила 14 йәшкә тиклем Аҡ сиркәү ҡалаһының 3-сө  урта мәктәбендә уҡый, һуңынан ғаиләһе менән  Киевҡа күсеп килә. Туғыҙынсы класты тамамлағандан һуң, Людмила «Арсенал» заводында  шлифовкалаусы  булып эшләй һәм бер үк ваҡытта урта белем алыуҙы тамамлап, унынсы класта уҡый
Снайперлыҡ ҡоралы
Павличенко Людмила Михайловна һуғышҡан ҡорал:
Колпаков Иван Тимофеевич
Биографияһы
1963-1983 йылдарҙа Икенсе Тербуны ауылы мәктәбе директоры, тарих уҡытыусыһы.
Пая
Пая — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сюзьва йылғаһының һул ярына тамағынан 8,4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Теләүғол
Тарихы
Теләүғол (Үрге Бишəй) ауылы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була. Тәүге тапҡыр документтарҙа 1795 йылда телгә алына.
Злобин Николай Анатольевич (Социалистик Хеҙмәт Геройы)
Эшмәкәрлеге
СССР-ҙа торлаҡ төҙөүҙә бригада подряды беренсе тапҡыр Злобин бригадаһы тарафынан ҡулланыла, ул 1970 йылда Зеленоградтағы «Зеленоградстрой» тресына ҡараған 14 ҡатлы корпусты төҙөүҙә ҡатнаша. Был тәжрибә аҡса экономиялау һәм объектты ваҡытынан алда тапшырыу мөмкинлеге бирә. Бригада подряды ысулы КПСС Үҙәк Комитеты тарафынан хуплана һәм башҡа төҙөлөштәргә лә индерелә. Артабан бындай алым киң танылыу ала һәм илдәге күп объекттарҙы төҙөүҙә ҡулланыла.
Олёкминск
Климаты
Климаты — ҡырҡа континенталь. Иң күп ямғырҙар июль-август айҙарына тура килә, ул ваҡытта Тымыҡ океан яғынан бер аҙ яуым-төшөм килеп етә.
Эд Смит стадионы
Эд Смит стадионы (ингл. Ed Smith Stadium) ― АҠШ-тың Флорида штаты Сарасота ҡалаһындағы бейсбол стадионы. 2010 йылдан Балтимор Ориолс командаһының күнекмәләр майҙансығы булып тора.
Палтусов Александр Михайлович
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
«Һуғыш балалары» Бөтә Рәсәй йәмәғәт ойошмаһының Башҡортостан Республикаһы бүлеге рәйесе.
Кильдишева Клавдия Сергеевна
Биографияһы
1941 йылдың февраленән А. С. Яковлевтың тәжрибә-конструкторлыҡ бюроһында самолеттарҙы ныҡлыҡҡа иҫәпләүсе-инженер булып эшләй. 1943-1946 йылдарҙа авиация заводтарының береһендә профком етәксеһе була, 1946—1949 йылдарҙа самолеттарҙы статик һынау лабораторияһы начальнигы урынбаҫары булып эшләй. 1949 йылдан А. С. Яковлев Тәжрибә-конструкторлыҡ бюроһында начальник урынбаҫары, ғилми-тикшеренеү бүлеге етәксеһе вазифаларын биләй. 1966 йылдан ғилми-тикшеренеү эштәре буйынса баш конструктор урынбаҫары сифатында эшләй. 1972 йылда уға Ленин премияһы, ә 1977 йылда — СССР Дәүләт премияһы бирелә.
Кононова Мария Михайловна
Биографияһы
1917 йылда ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһын тамамлай. 1917—1918 йылдарҙа Воронеж ауыл хужалығы институтында уҡый, 1921—1925 йылдарҙа Урта Азия университетының физика-математика факультетында биология бүлегендә, 1925—1928 йылдарҙа — аспирантурала микробиология һәм үҫемлектәр физиологияһы кафедраһында эшләй.
Сөләймән (Силәбе өлкәһе)
Тарихы
Сөләймән — ҡатай башҡорттарының ауылы. Тәүге тапҡыр 1765 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Бала Ҡатай улусы составында була.
Танганьика
Топонимы
Икенсе фараз буйынса күлгә исемде суахили халҡы биргән. Был шикле фараз, сөнки суахили халҡы был Бөйөк Африка күлдәре районының ерле халҡы түгел, улар Һинд океаны ярҙарынан күсеп килгән.
Экология
Һуңғы йылдарҙа күлдең экологик хәле ҡатмарлы, бигерәк тә Бурунди ярында киҫкен. Танганьика күле һыуына сәнәғәт, ауыл хужылығы, көнкүреш ҡалдыҡтары ташлана.
Үҙән (йылға)
Үҙән йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары
Үҙән йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтарының таштары.
Ҡара сәсәк
Ҡылыҡһырлама
Ҡара сәсәккә, был ауырыуҙы үткәргән һәм вакцинацияланғандарҙы иҫәпкә алмағанда, кешеләрҙең 100%-ы бирешә.
Төп симптомдары:
Диагностика өсөн эпидемиологик анамнез, клиник, лаборатор: һәм серологик (гемагглютинация реакциялары) тикшереү мәғлүмәттәре файҙаланыла.
Сәсәк һалыу
1879 йылда тауыҡ холераһы микробтарын тикшергән. ,Көсһөҙләндерелгән микробтарҙы тауыҡтар организменә ебәреүҙең тауыҡтарҙы үлтермәүен, шул уҡ ваҡытта уларҙы был ауырыуға бөтөнләй бирешмәүсән итеүен аныҡлаған.
Хайуандарҙың сәсәк ауырыуы
Сирҙе таратыусылар — ауырыу мал һәм вирус йөрөтөүселәр. Ауырыу аэроген, алиментар һәм контакт юлдары аша йоға. Вирус тирене һәм лайлалы тиресәне зарарлай. Уларҙа шаҙралар барлыҡҡа килә.
Перемка (Ласьва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы
Юғары органы
Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы структураһына түбәнге ойошмалар һәм район-ара ижади берекмәләр инә.
Союз эшмәкәрлеге
2020 йылдың 15 февралендә Журналистар союзының сираттағы XXII съезы үтте, унда 110 кеше ҡатнашты. Пандемия арҡаһында съезд онлайн-форматта ойошторолдо. Ижади берекмәнең 2016—2020 йылдарҙағы эшмәкәрлеге тураһында отчёт менән идара рәйесе Артур Дәүләтбәков сығыш яһаны. Район баҫмалары вәкилдәре актуаль проблемалар күтәрҙе. Съезд «Башҡортостан» гәзитенең баш мөхәррире Вәдүт Исхаҡовты ижады берекмә рәйесе итеп һайланы.
Салмалы ауыл Советы (Шаран районы)
Географияһы
Салмалы ауыл Советы Шаран районының Баҙғыя, Дүртөйлө, Шаран ауыл Советтары һәм Туймазы районының Төмәнәк ауыл Советы менән сиктәш.
Футан
Футан — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы,Ингушетия/Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Фортанга йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Кашаева Регина Фәрит ҡыҙы
Биографияһы
2003 йылда Тулала үткән Рәсәй чемпионатында 5000 метрға йүгереүҙә етенсе урын ала. Был йылдан һуң ошондай уҡ ярышта шул уҡ дисциплинала 11-се була, Ырымбурҙа кросс буйынса Рәсәй чемпионатында финишҡа туғыҙынсы булып килә.
2006 йылда Тулала уҙған Рәсәй чемпионатында 5000 метрға йүгереүҙә еңеү яулай. Рәсәй милли йыйылма командаһының төп составына эләгеп, Гетеборгта Европа чемпионатында 15:22,50 һөҙөмтәһе менән көслө унау исемлеген яба. Бынан тыш, ярыш 2 километрға кроста Рәсәй чемпионы була.
Кочетная
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Перемка (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Обухов Михаил Иванович
Биографияһы
1913 йылдың июлендә М. И. Обухов Өфөгә килеп эләгә һәм 1916 йылдың сентябренә ҡәҙәр земство халыҡ мәғарифы бүлегендә статистик булып эшләй, артабан бүлек мөдире итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың 16 февралендә Өфө губернаторы М. Башилов: «Михаил Иванович Обуховты бөтә эштәрҙән, земствола һәр төрлө хеҙмәттән бушатырға һәм миңә уның һөҙөмтәләре тураһында тиҙ арала хәбәр итергә»,- тип бойороҡ бирә. Ләкин, февраль буржуаз-демократик революцияһының башланыуы һөҙөмтәһендә, губернаторҙың бойороғо үтәлмәй ҡала. Күҙәтеү аҫтында йәшәүгә ҡарамаҫтан, М. И. Обухов Өфөлә төрлө яҡлы эшмәкәрлек башлап ебәрә. Заманының алдынғы гәзит-журналдарында Шонин псевдонимы менән мәҡәләләр яҙа, демократик ойошмалар эшендә ҡатнаша. Шул уҡ ваҡытта ул рус педагогтары К. Д. Ушинский, Н. Ф. Бунаков, В. В. Водовозов хеҙмәттәре менән танышып, уларҙың идеяларын ҡабул итә. М. И. Обухов һәр йылғы статистик отчеттарында һәм очерктарында күп милләтле башланғыс мәктәптәрҙә уҡыусы балаларҙы, сословие Һәм енестәренә ҡарамайынса, туған телдә уҡытыу проблемаһын күтәрә.
Нөркә (Балтас районы)
Нөркә (Норкино) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 206 кеше. Почта индексы — 452983, ОКАТО коды — 80208825001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шаран ауыл Советы (Шаран районы)
Составы
Шаран ауыл Советы составына 3 тораҡ пункты инә:
Недолин Иван Петрович
Әҙәби ижады
И. Недолиндың «Блюхер рейды» (1932) очерктар китабы киң билдәле, әҫәрҙә Блюхер һәм ағалы-ҡустылы Иван менән Николай Кашириндар етәкселегендәге аҡгвардиясылар тылындағы партизан Көньяҡ Урал походы ваҡиғалары тасуирлана. Ошо уҡ темаға Недолиндың «Артылыш» («Перевал») (1934) повесы ла арналған.
Пентагон
Ҡыҙыҡлы факт
«Аҡ» һәм «ҡара» кешеләр өсөн айырым бәҙрәфтәрғәтаҡталар 1943 Франклин Рузвельт ҡарары буйынса артабан куйманылар.
Ғәлимов Хажиәхмәт Ғирфанетдин улы
Биографияһы
Хажиәхмәт Ғирфанетдин улы Ғәлимов 1899 йылдың 1 ғинуарында Ҡазан губернаһының Свияж өйәҙе Сатламыш ауылында (хәҙер Татарстан Республикаһының Апастов районына инә) тыуған.
Шәйех Лотфулла мәсете
Тарихы
Мәсетте төҙөү инициаторы булып, 1598 йылда үҙ империяһының баш ҡалаһын Казвиндан Исфаханға күсереүсе, Сефевиды хакимы Бөйөк Аббас-Шах тора. Төҙөлөш 1603 йылда башланып, 1619 йылда тамамлана. Был — Исфаханда Аббас-Шах ойошторған грандиоз төҙөлөштәрҙең тәүгеһе була. Һуңынан ошо мәсет эргәһендә Наҡшә Джахан майҙанында Исфахандың башҡа бер нисә архитетктур шедеврҙары төҙөлә, атап әйткәндә Али Гапу һарайы һәм Имам мәсете (тарихи атамаһы — Джамә-ә Аббас һәм Ша́х мәсете). Шәйех Лотфулла мәсете һәм үрҙә һаналып киткән биналарҙың авторҙары - Бәхә-әд-дин әл-Әмили һәм Мөхәммәт Риза Исфахани. Мәсет, тәүге йылдарҙа ошонда имам булыусы, Шәйех Лотфулла исемен йөрөтә. Шәйех Лотфулла мәсете үҙенең мөһабатлеге, төрлө төҫтәге һәм биҙәкле майоликаның күплеге менән айырыла. Ул Ирандың һәм донъяның иң матур һәм бөйөк мәсеттәренең береһе булып һанала. Шулай уҡ мәсет манараларының булмауы менән дә айырыла.
Таврия баҡсаһындағы пионер-геройҙар һәйкәле
Тасуирлама
Рельефта дүрт бала һыны бар, улар ярым емерек стена янында көсөргәнешле позала тора — улар йәшенгәндәр, әммә ғәмәлгә әҙер. Уларҙың юлбашсыһы башы өҫтөндә байраҡ осон тотоп тора. Уның алдында ҡыҙыҡай ергә һыйынып ултыра — ул ҡурҡыныс тыуыу хаҡында үҙенең иптәштәренә сигнал бирергә әҙер. Юлбашсының ике яғында тьынып ҡалған ике малай нимәлер көтөп ҡатып ҡалған. Һәйкәлдең алғы яғына соҡоп яҙылған:
МУЖЕСТВУ, ВОЛЕ ОТВАЖНЫХ, ПОДВИГАМ ИХ БЕЗЗАВЕТНЫМ, ВСЕМ ПИОНЕРАМ-ГЕРОЯМ ПАМЯТНИК ЭТОТ ВОЗДВИГНУТ ЛЕНИНЦЕВ ЮНЫХ РУКАМИ
Зәңгәр балсыҡ
Зәңгәр балсыҡтың косметологиялағы ҡулланышы
Зәңгәр балсыҡтың түбәндәге файҙаһын һыҙыҡ өҫтөнә алып китергә кәрәк:
Маннапов Әлфир Ғабдулла улы
Биографияһы
Ҡатыны — биология фәндәре докторы Р. Т. Маннапова (1955 йылда тыуған).
Парамоново (Ҡурған өлкәһе)
Тарихы
Ауыл 1892 һәм 1901 йылдар араһында барлыҡҡа килгән, Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Ҡатай һәм артабан Заманилово улусына ҡараған. 1916 йылда бында парҙа эшләүсе тирмән теркәлгән.
Граждандар һуғышы осоронда бында аҡтар һәм ҡыҙылдар араһында ҡаты алыштар булған. Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Ялан кантоны составына керә. 1922 йылдың 7 мартында Башҡортостан АССР-ының Эске эштәр халыҡ комиссариатының ҡарарына ярашлы Ялан кантонының үҙәге Тәңрекүлдән Парамоново ауылына күсерелгән.
Косарка (Хопер ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәрәп ихтилалы
Беренсе донъя һуғышы башында Ғәрәбстан йылда инглиздәр менән шундай уҡ килешеү төҙөрүгә ҡамасаулай алмай.ярымутрауындағы хәл
Ибн Сәғүд 1914 йылдың майында уҡ Ғосман империяһы менән дуҫлыҡ һәм союздашлыҡ тураһында килешеү төҙөй, әммә был уға 1915 йылда инглиздар менән шундай уҡ килешеү төҙөүгә ҡамасауламай. Ғәмәлдә ул һуғыш мәлендә тегеләре яҡлы ла, былары яҡлы ла булмай, ә битарафлыҡ сәйәсәтен һаҡлай, үҙе иһә үҙ дәүләтен булдырыу һәм күршеләре, уға буйһонмаған ҡәбиләләр менән тыуған мәсьәләләрҙе хәл итеү менән шөғөлләнә.
Блохин (Иглин районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Усманов Ғайса Иҙрис улы
Биографияһы
1941 йылдың июнь айында Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. Шул уҡ йылдың июленән Көньяҡ-Көнбайыш, Сталинград, Калинин, Воронеж, 2-се һәм 1-се Балтик буйы фронттары составында немец илбаҫарҙарына ҡаршы һуғыша. 1944 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Һуғыш аҙағында 122-се гвардия артиллерия полкының разведка полкында хеҙмәт итә.
Лондон күҙе
Лондон күҙе (The London Eye) — Лондон ҡалаһында урынлашҡан атракцион. Бейеклеге — 135 метр.
Роднина Ирина Константиновна
Роднина Ирина Константиновна (12 сентябрь 1949 йыл) — СССР фигурисы, өс тапҡыр Олимпия, ун тапҡыр донъя чемпионы, Рәсәйҙең йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәре, V һәм VI саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты, «Берҙәм Рәсәй» партияһының Генераль советы ағзаһы.
Оло Чернигов районы
Халыҡ һаны
Милли состав (2010): урыҫтар — 65,4 %, ҡаҙаҡтар — 10,3 %, башҡорттар — 9,5 %, сыуаштар — 5,4 %, татарҙар — 2,3 %, мордвалар — 1,8 %, украиндар — 1,8 %.
Чож
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғиззәтуллина Зөләйха Тәхәү ҡыҙы
Зөләйха Тәхәү ҡыҙы Ғиззәтуллина (1923, Башҡорт АССР-ы Стәрлетамаҡ кантоны, хәҙерге Ишембай районы Алмалы ауылында тыуған) — уҡытыусы. Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, яҙыусы Ибраһим Ғиззәтуллиндың хәләл ефете.
Биографияһы
«Ибраһим Ғиззәтуллиндың ниндәй аяныс хәлдә күңел төшөнкөлөгөнә бирелмәүе, әҙәби ижад кеүек ифрат ауыр эшкә рухи көс табыуы — үҙе бер баһадирлыҡ булһа, ҡатыны Зөләйха ханымдың ныҡлығы — иш янына ҡуш батырлыҡ ул. Был ике заттың тормоштарын айырып ҡарап булмаған кеүек, уларҙың характерҙары ла асылда бер төҫлө — ҡаһармандар!» (Нур Зарипов. Ҡаһармандар. И. Ғиззәтуллин. Икенсе бейеклек.Өфө: Китап, 1996).
Хөснөтдинов Әхнәф Ғәлимйән улы
Биографияһы
Хөснөтдинов, демобилизациянан һуң, тыуған иленә ҡайта. 1956 йылда пединститут тамамлай. Уҡытыусы булып, Учалы район комитетында, КПСС-тың ҡала комитетында эшләй, мәктәп, СПТУ-22 директоры була.
Көнгәк заказнигы
Көнгәк заказнигы ("Кунгак", заказник) — республика әһәмиәтендәге дәүләт зоология ҡурсаулығы. Һаҙ гөбөргәйеле йәшәгән мөхитте һаҡлау, хайуандарҙың ҡиммәтле һәм һирәк төрҙәре популяцияларын тергеҙеү маҡсатында ойошторола (2002).
Географик урыны
Мәләүез ҡалаһынан көньяҡ- көнбайышҡа табан 5 саҡрым алыҫлыҡта, Ағиҙел йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Майҙаны 3,8 мең га, шуның 80%-ын урман тәшкил итә. Рельефы теҙемле-убалы, һыубаҫар туғайлы тигеҙлектәрҙән тора. Ҡурсаулыҡтың ҙур өлөшөн Көнгәк һырты (512 м) алып тора.
Ҡоштары
БР һәм РФ-ның Ҡыҙыл китаптарына индерелгән бөркөт, диңгеҙ бөркөтө, көсөгән, өкө, европа бәрҙеһе, зөгәй осрай.
Саян телдәре
Сығышы
Бөтә саян телдәре, фаразланғанса, орхон-уйғыр телдәренә барып тоташа, уларҙан шулай уҡ халадж һәм һары-уйғыр телдәре лә килеп сыҡҡан. Икенсе фараз буйынса, саян телдәре боронғо уғыҙ (орхон-уйғыр телдәренә яҡын ҡәрҙәш, әммә уға оҡшаш түгел орхон-йәнәсәй) телдәренең чик диалектына ҡарай.
Ближний Крутой йырыны
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер, Ворона йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Савала һәм Бузулук йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Мороз Виктор Васильевич (ғалим)
Биографияһы
1995 йылда М.М. Сеченов исемендәге Мәскәү медицина академияһының реаниматология һәм анестезиология кафедраһы профессоры итеп һайлана, 1996 йылда профессор исеме бирелә.
2014 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты була
Александр Невский соборы (Дондағы Ростов)
Емерелеүе
Бер аҙҙан 1917 йылғы революциянан һуң  ҡорамда  ғибәҙәт ҡылыуҙар туҡтай. Ростовта совет власы урынлашыу менән, сиркәү, шаһиттарҙың һөйләүе буйынса, большевиктар башҡарған  күп тапҡыр шартлауҙарға дусар була. Соборҙағы тәреләр ҡыҙыл йондоҙҙар  менән алмаштырыла, ә инеү урыны өҫтөндә совет гербы ҡуйыла. 1930 йылда Александр Невский соборы емерелә. Уның урынында Советтар майҙаны һәм хеҙмәтсәндәр депутаттарының Ростов өлкә Советының башҡарма комитеты бинаһы урынлаша (хәҙер өлкә хакимиәте). 1972 йылда майҙан үҙәгендә «Беренсе атлылар монументы» урынлаша, уның скульптура төркөмөн Евгений Вучетич төҙөй, архитектура өлөшөн И.И. Ловейко, Я.А. Ребайн һәм Л.Л. Эберг башҡара.
Орт-Ягун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сөләймәнова Фәниә Байгилде ҡыҙы
Биографияһы
Үҙе эшләгән осорҙа Фәниә Байгилде ҡыҙы яңынан-яңы радио тапшырыуҙар ойоштора, уларҙың күбеһе музыка, йыр менән бәйле була. Уның тырышлығы менән «Илһам», «Йыр менән ҡанатланып», «Халыҡ моңон — халыҡ күңеленә» һәм башҡа тапшырыуҙар булдырыла. Бындай тапшырыуҙарға билдәле артистар, композиторҙарҙан тыш, моң яратҡан ябай ауыл кешеләре лә саҡырыла. Радиола эшләү менән бер рәттән, Ф. Б. Сөләймәнова концерттарҙа ла сығыш яһай. Ул башҡарған «Таштуғай», «Сәлимәкәй», «Ашҡаҙар», «Зөлхизә» һәм башҡа халыҡ йырҙарын тамашасылар йылы ҡабул итә.
Естра-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Попович Марина Лаврентьевна
Биографияһы
Яҙыусы, 14 китап авторы. Уфология өлкәһендә энтузиаст һәм тикшеренеүсе.
Колорадо
Колорадо  (, or ) – Америка Ҡушма Штаттары составында штат.
Бөрйән районында мемориаль ағаслыҡтар
Бөрйән районында мемориаль ағаслыҡтар — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы биләмәһендәге айырым кешеләр йәки махсус булдырылған иҫтәлекле урындар.
Залазъель
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Сик һаҡсылары һәйкәле (Дондағы Ростов)
Тасуирлама
Һәйкәл Рәсәй һәм Дон сик буйы ғәскәрҙәре тарихын һәм традицияларын сағылдыра. Һәйкәл йәшел гранит менән көпләнгән дүрт метр бейеклектәге плитәнән ғибәрәт, унда төрлө ваҡытта Ватан сиктәрен һаҡлаусы өс яугир-сик буйы һаҡсылары фигуралары һүрәтләнгән. Улар араһында — уң ҡулында айбалта булған батша ваҡытындағы яугир, СССР һәм Рәсәй хәрби формаларындағы сик буйы һаҡсылары. Сик буйы һаҡсыларының янында бронза эт ултыра. Плитәнең юғары өлөшөндә сик буйы һаҡсылары ғәскәренең эмблемаһы, унда: «Сик буйы хеҙмәте» тип яҙылған. Скульптура итәгендә — плитә, уға бронза фуражка, буденновка, ҡылыс һәм бинокль ҡуйылған.
Скульптураның артҡы яғында Рәсәйҙең Ҡырым ярымутраулы картаһы урынлашҡан һәм: «Рәсәй сиктәре изге һәм ҡағылғыһыҙ» тип яҙылған.
Йөгәмеш ҡаласығы
Табылдыҡтар
Йөгәмеш ҡаласығы майҙаны археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.
Әбдрәхимов Марат Сулпан улы
Дубровкалағы трагедия
Марат Дубровка урамындағы театрҙы террорсылар баҫып алған саҡта (Норд-Ост мюзиклы) аманатсылар араһында була. Ул фажиғәле төндән һуң беренсе булып Марксистик урамындағы «Норд-Ост» мюзикл штабына килә
Мьянма
Мьянманың баш ҡалаһы — Нейпьидо. Ул Пьинмана ҡалаһы эргәһендәге ҙур булмаған ауыл урынында барлыҡҡа килә.
Мьянма, ил менән хәрби хунта идара иткән саҡта, 1962 йылдан 2011 йылға тиклем ярым изоляцияла була. 2000 йылдар башында Мьянмала демократлаштырыу башлана, һөҙөмтәлә 2015 йылда илдә беренсе ирекле һайлауҙар үткәрелә. Ил менән элекке оппозиционер, Нобель премияһы лауреаты Аун Сан Су Чжи етәкселек итә. 2017 йылда ул етәкләгән Мьянма хөкүмәте этник һәм дини әҙселекте тәшкил иткән рохинджа халҡы (мосолмандар) вәкилдәренә ҡаршы ғәмәлдәр башлай. Һөҙөмтәлә ярты миллионға яҡын рохинджа күрше Бангладешҡа ҡасырға мәжбүр була (БМО мәғлүмәттәре буйынса, Мьянма властарының рохинджаларға ҡаршы ғәмәлдәре «этник геноцидтың классик өлгөһө» булып тора).
2021 йылда хәрби түңкәрелеш була һәм илдә ризаһыҙлыҡ тыуҙыра.
Гидрология
Мьянманың иң ҙур йылғалары — Иравади, Меконг, Салуин, Ситаун һәм Чиндуин. Күлдәр аҙ, уларҙың иң ҙуры — Шан таулығындағы Инле күле.
Бешпармак тауы (Төркиә)
Ҡаялағы һүрәттәр
1994 йылда немец археологы Анелиза Пешлов-Биндокат тау битләүҙәрендә һуңғы неолит (беҙҙең эраға тиклем VI—V меңенсе йылдар) осоронда яҙылған боронғо һүрәттәрҙе таба. Тәүге һүрәттәр тауҙың көньяҡ битләүендә табыла. Әлеге ваҡытта 170 һүрәт булыуы билдәле. Уларҙың бөтәһе лә тип әйтерлек ҡыҙыл охра менән яҙылған, бер нисәһе генә һары һәм аҡ-һоро төҫтә.
Ҡаялағы һүрәттәнҙән тыш, мәмерйәләрҙә шул уҡ дәүергә ҡараған керамика, таш ҡорал ҡалдыҡтары табылған.
Эндимион тураһында миф
Страбон, урындағы халыҡ Латма тауының бер мәмерйәһендә Эндимион ҡәберен күрһәтә, тип бәйән итә.
Монахтар үҙәге
VIII һәм X быуаттар араһында преподоб Арсений Латрийский, Кивирреота фемаһы стратигы булараҡ, монахлыҡ санын ала һәм Келливарон монастырында игумен булып хеҙмәт итә.
Преподоб Акакий Латрийский бында Пресвятой Богородицы Мирсинонской лавраһына нигеҙ һала.
X быуатта Византия империяһы монастырҙары эре ер биләүселәр була, Латр тауындағы монастырҙар ҙа шул иҫәпкә инә.
Зәңге
Төп симптомдары
Дөйөм хәлһеҙлек, гингивит, теш ҡаҙнаһының ҡанауы, тештәрҙең бушауы һәм төшөүе, мускулдарға, быуындарға, тире аҫты күҙәнәктәренә һәм эске ағзаларға ҡан һауыуы, һигеҙгүҙ һөйәгендә һәм аяҡ-ҡулдарҙа (бигерәк тә, аяҡтарҙа) ревматоид ауыртыуҙар. Диагностика өсөн анамнез, С витаминына ҡан һәм бәүел анализдары мәғлүмәттәре файҙаланыла.
Глинка һәйкәле (Санкт-Петербург)
Тарих
1901 йылда, М. И. Глинкаға (1804—1857) өс йылдан йөҙ йыл тулыуға арнап, Рус музыка йәмғиәте композиторға һәйкәл асыу башланғысы менән сығыш яһай. Һәйкәл ҡуйыу өсөн сығымдарҙы ҡаплауға аҡса туплау өсөн күп спектаклдәр һәм концерттар үткәрелә. Һөҙөмтәлә 788 һум 14 ярым тин аҡса йыйыла.
Беренсе донъя һуғышының Балҡан хәрби хәрәкәттәре театры
Балҡан хәрби хәрәкәттәр театры үҙенсәлектәре
Балҡан һуғыш хәрәкәттәре театры Черногория, Албания, Сербия территорияларын һәм Болгария менән Грецияның бер өлөшөн солғап ала. Төньяҡта хәрби хәрәкәттәр театры Сава һәм Дунай йылғалары менән сикләнгән, көнсығышта шартлы һыҙыҡ Болгарияның Лом-Паланка, София, Кавала эргәһенән, көньяҡта Кавалнан Салоники ҡултығына тиклем Эгей диңгеҙе яр буйлап үткән, көнбайышта — Адриатик диңгеҙе менән сикләнгән. Хәрби хәрәкәттәр театры территорияһы оҙонлоҡҡа 400 саҡрымға һәм киңлеге 300 саҡрымға һуҙылған.
Балҡан фронтында иң мөһим йылғалары — Дунай һәм уның ҡушылдыҡтары Сава һәм Дрина була. Белград янында Дунайҙың киңлеге 1500—1900 метр, тәрәнлеге 14 м тәшкил иткән, шуға күрә уны аша сығыу ҡыйын булған. Серб ярҙары, Дунайҙың да, Саваның да ярҙары 400 саҡрым дауамында әүҙем оборона өсөн бик уңайлы булған. Һуғыш хәрәкәттәре театрының үҙәк өлөшөн ваҡ йылғалар: Морава, Вардар һәм Струма киҫкән.
Һөҙөмтәлә был фронтта уның таулы характерҙа, юлдры аҙ булғанлыҡтан, аҙыҡ-түлек запастары, боеприпастар етмәгәнлектән хәрби хәрәкәттәр ауыр шарттарҙа алып барылды. Ҡайһы бер райондарҙа, Эгей диңгеҙе яр буйҙарынан тыш, һуғышты тау шарттарында алып барырға тура килгән. Хәрби хәрәкәттәр үткән төбәктең фәҡирлеге арҡаһында, ғәскәрҙәр аҙыҡ-түлекте фәҡәт тыштан индереүгә иҫәп тоторға тейеш булған. Шулай уҡ Сербия үҙенең хәрби сәнәғәте булмауы арҡаһында союздаш Антанта илдәренә инәлесле булған. Сербия ҡорал, боеприпастар, обмундирование һәм медикаменттар менән даими рәүештә тәьмин ителергә тейеш булған.
Яҡтарҙың пландары һәм ғәскәрҙәрен йәйелдереүе
Серб армияһының, кеше туплау яғынан да, матди йәһәттән дә, мөмкинлектәре сикләнгән булған. Уның командованиеһы 247 000 кешене йәлеп итә ала. Әммә, серб армияһы австрий ғәскәрҙәренән һан яғынан кәмерәк булыуға ҡарамаҫтан, ул бик уңайлы урын ала.
Һуғыш хәрәкәттәре башланыуы; Цере янындағы алыш
Цере янында еңеү Антанта өсөн стратегик әһәмиәткә эйә була. Галиция алыштары осоронда серб армияһы 2-се австрий армияһының ҡайһы бер частарын Балҡан ярымутрауында тотҡарлай һәм тар-мар итә.
Хәрби хәрәкәттәрҙең дауамы; Дриналағы алыш
1914 йылдың октябрендә Эске македон-одринский революцион ойошмаһы (ВМРО) ағзалары сербтар Икенсе Балҡан һуғышы барышында оккупациялаған Вардар Македонияһы территорияһында партизан һуғышын башлай. 1914 йылдың ноябрендә серб Македонияһында ВМРО ойошмаһының хәрби төркөмдәре эшмәкәрлеге үтә ныҡ әүҙемләшә. Серб армияһы граждан халҡына ҡаршы карательный акциялар менән яуап бирә. Греция Короллеге Болгарияға ҡарата хәрәкәт башларлыҡ сәбәп бирмәҫ өсөн, болгар комитадждары фәҡәт Сербия оккупациялаған биләмәләрҙә генә хәрәкәт иткән.
1915 йылғы кампания
Антанта Болгарияны шулай уҡ үҙ яғында һуғышырға йәлеп итергә маташҡан. Союздаштар болгар хөкүмәтен, Антанта яғында сығыш яһағанда, Көнсығыш Фракия һәм Македония биләмәләренең бер өлөшө Болғар батшалығы составына инәсәк, тип ышандыра. Әммә Македонияның конкрет территорияларына ҡағылышлы Антанта илдәре аныҡ дәлилдәр бирә алмай. Составына Македония ингән Сербия Антантаға юл ҡуйып, һуғыштан һуң үҙ ерҙәренең бер өлөшөн Болгария составына тапшырырға теләмәгән. Ә Германия менән Австро-Венгрия Болгарияға һуғыштан һуң бөтә Македонияны, Фракияны, шулай уҡ Румынияны (әгәр румын хөкүмәте Антанта яғында сығыш яһаһа) тапшырырға тәҡдим итә. Бынан тыш, Германия яғы Ғосман империяһының (Болғар-төрөк конвенцияһы (1915)) Болгария составына Марица йылғаһының уң яр буйын биреүен ныҡыша.
Болгарияның һуғышҡа инеүе
Шулай итеп болгар ғәскәрҙәренә, серб ғәскәрҙәрен артабан урап алыу маҡсатында, Ништы (1-се армия), Ниш—Салоники тимер юлын алыу (2-се армия) бурысы ҡуйыла. Составы буйынса иң көсһөҙ 2-се болгар армияһы иң яуаплы операцияны үтәргә тейеш ине. 2-се армия подразделениелары 1-се армия частарынан алыҫлашҡан булһа ла һәм инглиз-француз корпусынан фланг һөжүме алыу мөмкинлеге булһа ла, Үҙәк держава командованиеһы 2-се армияны көсәйтергә кәрәк тип иҫәпләмәй.
Серб армияһын эвакуациялау
Шулай итеп, серб армияһына, диңгеҙгә ҡыҫырыҡланып, австрий-герман-болгар ғәскәрҙәре тарафынан тар-мар ителеү янай. Был шарттарҙа француз командованиеһы серб армияһын Бриндизиға (Италия) алып барырға, һәм һуңынан серб частарын яңынан формалаштырып фронтҡа ебәреү өсөн Тунисҡа күсерергә ҡарар ҡабул итә. Әммә бындай күсереү ҙур диңгеҙ көстәрен талап итә ине, шуға күрә Франция армияһы етәксеһе Жоффр серб армияһын грек Керкира (Корфу) утрауына күсереүҙе ныҡыша. 12 ғинуарҙа ошо ҡарарҙы ҡабул иткәндән һуң, союздаш ғәскәрҙәр грек Корфу утрауын оккупациялай башлай. Джовани-де-Медуа Австрия флотының хәрәкәт итеү өлкәһендәурынлашҡан, шуға күрә союздаштар итальяндар баҫып алған Влёраға (Валону) серб частарын күсерергә ҡарар ҡабул итә, һәм шунан эвакуация башланырға тейеш була. Серб ғәскәрҙәренең бер өлөшө (50 000 кеше) Валонға (240 саҡрым) яңы поход башлай. Башҡа серб подразделениелары Дуррестан (Дураццо) эвакуациялана.