cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Харуки Мураками
Тормошо һәм ижады хронологияһы
2017 йылдың ғинуарында «Синтеся» нәшриәте Муракамиҙың яңы романы «Кисидантё гороси», инглизсә версияһы — «Killing commendatore», тип аталасаҡ тип хәбәр итә.
Шоган-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Марта (Миндовгтың ҡатыны)
Биографияһы
Мартаның мәжүси исеме билдәһеҙ. Уның килеп сығышы тураһында Литва һәм Галицк-Волынь кенәзлеге араһында килешеүгә аңлатмаларҙа (1219) яҙылғандан ғына күпмелер мәғлүмәт алып була. Унда әйтелеүенсә, Миндовг Булайчяй ырыуының күп кенә ағзаларын, шул иҫәптән принц Висмантасты, үлтергән  һәм литва короле уның ҡатынын, Мартаны, үҙенә алған. Бәлки, Марфа Шяуляйҙа тыуғандыр.
Марта вафат булғандан һуң, Миндовг уның һеңлеһенә, ул саҡта псков кенәзе Довмонтта кейәүҙә булған балдыҙына, өйләнергә теләгән.
Бокс
Ҡайһы бер илдәрҙә бокстың үҙ төрҙәре бар — Францияла француз боксы (сават, фехтование, инглиз боксы һәм таяҡтарҙа фехтованиеларҙың берлектәге симбиозы), Мьянмала лехтвей, Таиландта муай-тай — бокс буйынса киң таралған төрөнә ҡарата ҡайһы берҙә «инглиз боксы» тигән термин ҡулланыла.
Боронғо Римдә бокс
Боронғо Римдә бокстың ике төрө ҡулланыла, икеһе лә этруск йолаларынан килеп сыҡҡан. Бөтә Римдә халыҡ «боксы» популярлыҡ ала, әммә шулай уҡ гладиаторҙар һуғышы варианты ла ҡулланыла. Бындай алыштарҙа, нигеҙҙә, азатлыҡ яуларҙарына ышанған енәйәтселәр һәм ҡолдар ҡатнаша, ләкин ҡайһы берҙә алыштарҙа ирекле кешеләр, аристократтар һәм хатта ҡатын-ҡыҙҙар ҙа һуғыша. Гладиаторҙар үҙенсәлекле бирсәткәләр, ҡайһы берҙә сәнскеле бирсәткәләр (ҡара: цестус) кейеп һуғыша. Квириналдан килгән боксёрҙың яра эҙҙәре менән ҡапланған кәүҙәһе, шулай уҡ һуғыуҙан йәмшәйгән ҡолаҡтары ярыштарҙың ни тиклем аяуһыҙ булыуын күрһәтә.
Ҡағиҙәләр
Ҡағиҙәләрҙе боҙған өсөн рефери иҫкәртеү яһай, мәрәйҙәрен бөтөрә йәки хатта квалификацияһынан мәхрүм итә ала. Аңлы рәүештә ҡағиҙәләрҙе боҙоп, ҡаршы яҡҡа йәрәхәттәр яһалыуы һәм алыштың туҡтатылыуы, ҡағиҙә булараҡ, һуңғы һәм иң ҡәтғи сараны ҡулланыуҙы мәжбүр итә. Осраҡлы рәүештә билдән түбән һуғыу алған боксёр 5 минут дауамында көсөн тергеҙә ала. Әгәр бирелгән ваҡыттан һуң алышты дауам итергә әҙер булмаһа, ул нокаут алған тип таныла. Баштарҙың осраҡлы бәрелешеүе алыштың дауам ителеүе мөмкин булмаған, хатта хәүефле булған йәрәхәттәргә килтереүе ҡағиҙәләрҙә айырым пункт менән билдәләнелә. Әгәр был хәл тәүге дүрт раунд барышында булһа, алышта бер кем дә еңмәгән йәки алыш булмаған тип таныла (алышҡа тиклем үк һөҙөмтәнең нисек буласағы алдан килешелә). Әгәр был хәл дүртенсе раундтан һуң була ҡалһа, алыш туҡтатыла, һәм судьялар тулы раундтар барышында йыйылған тауыштарҙы һанай. Аңлы рәүештә баштар менән бәрелешеү ҡағиҙә боҙоу, тип иҫәпләнелә, һәм бының өсөн штраф һалына. Тыйылған алымдар:
Аутфайтер йәки Таҙа-боксёр
Ғәҙәттә оҙон буйлы һәм оҙон ҡуллы, етеҙ хәрәкәт итә алған боксерҙар аутфайтер була. Аутфайтер бер урындан икенсе урынға тиҙ арала күсә белеүенә һәм тактик уйын алып бара алыуына таяна. Аутфайтерҙы айырып торған үҙенсәлек — уның өсөн алышты ваҡытынан алда тамамлау түгел, ә мәрәйҙәр буйынса йыш отоу, әммә киреһенсә булған осраҡтар ҙа бар. Был стилгә эйә булырға боксер етеҙ һуға белергә, реакцияһы яҡшы булырға, тиҙ йөрөргә тейеш.
Сағыу аутфайтерҙар — Мөхәммәт Али. Джин Танни, Вилли Пеп һәм Рой Джонстар ҙа аутфайтерҙар була.
Һаҡланыу
Отбив — һуғыуҙы урта фазала туҡтатып, уны ситкә йүнәлтеү.
Һаҡланыу тороштары
Краб — был торош контрһөжүм өсөн бик һәйбәт мөмкинлек бирә, сөнки ҡаршы яҡты күҙҙән ысҡындырмай, кәүҙә менән әйләнергә, эйелеп-бөгөлөргә һәм контрһөжүм яһарға була. Алда торған ҡул күкрәк аҫтына, бирсәткәһен икенсе ҡабырғаһына тейҙереп, кәүҙәгә арҡыры ҡуйыла. Артта торған ҡул өҫкә, бирсәткәһе сикәһе янында торорлоҡ итеп ҡуйыла. Икенсе ҡулдың иңбашы сикәгә тейеп тора. Был торошто контрһөжүм яратыусылар ҡуллана. Яҡшы атлетик әҙерлекле һәм ҙур тәжрибәгә эйә булғандар ғына был торошто файҙалана ала. Кәүҙәне әйләндереү, тайшаныу мөмкин булғанға күрә, ҡаршы яҡты күҙҙән ысҡындырмай, был торош контрһөжүм яһау мөмкинлеген бирә. «Филадельфия ҡабырсағы» йәки "Краб"ты хәҙерге заман боксерһары бик һирәк ҡуллана, техниканы оҫта файҙаланыусы танылған оҫталар: Флойд Мейвезер һәм Джеймс Тони. Тониның һаҡлағыс алымдарҙың береһе — эйәкте яурын артына йәшереп, һуғыуҙан ҡасыу өсөн кәүҙә менән хәрәкәт итеү, ә аҙаҡ үҙ һөжүмен үткәреү.
Әллә ни киң таралмаған стратегиялар
Боло һуғыуы — түңәрәк дуғаһы эффектын биргән көслө һуғыу. Һөҙөмтәлелеге көс-ҡеүәткә түгел, ә һуғыуҙың көтөлмәгән мөйөштән башҡарылыуына бәйле. Был техник маневр түгел, ә хәйлә ҡороу. Был һуғыу төрө өйрәнелмәй. Шуға ҡарамаҫтан, уны бик яҡшы ҡулланған бөйөк боксерҙар бар: икенсе ярымурта ауырлыҡтағы чемпиондар Шугар Рэй Леонард һәм Кид Гавилан.
Тактика
Контрһөжүм — һөжүм итеүсегә ҡаршы контрһөжүм башлау боксер өсөн иң мөһим тактик ғәмәлдәрҙең береһе. Һәр контрһөжүмде һаҡланыу менән тығыҙ бәйләнештә булған контрһуғыуға ҡорорға кәрәк. Һаҡ менән һуғыуҙың берләшмәһе ҡаршы яҡтың һуғыуынан ҡасыу мөмкинлеген бирә, артабан һуғыуҙар менән инициативаны үҙ ҡулыңа алырға ла мөмкин. Яҡшы техника һәм тәүәккәллек контрһөжүмгә тәьҫир итә, әлбиттә. Көтмәгәндә башланған контрһөжүм ҡаршы яҡ өсөн көтөлмәгән хәл була. Теге йәки был боксерҙың бөтә алышы контрһөжүмдәргә ҡоролоуы ихтимал. Контрһөжүм ялған һөжүмдәр, алғараҡ сығыуҙар менән әҙерләнә, бының менән ул ҡаршы яҡты һөжүмгә саҡыра һәм ҡапыл уны ҡапма-ҡаршы һәм яуап һуғыуҙар менән ҡаршы ала. Алышты ошо манерала алып барған боксерҙар етеҙ реакция һәм яугирлыҡ хәрәкәттәре менән башҡаларҙан айырылып тора.
Яҡын дистанцияла боксёр бигерәк тә һаҡланыуға иғтибарлы булырға тейеш.
Алышты алып барыуҙа төрлө тактик типтағы боксерҙары
'''10-сы тактик тип. Боксёр-һулаҡай'''
Шәүлә менән алыш
Шәүлә менән алыш — күнекмәләр үткәрелгән ваҡытта боксёр күҙ алдына килтерелгән дәғүәсеһе менән алыша. Бындай күнекмәләр һәүәҫкәрҙәрҙә лә, шулай уҡ профессиональ бокста ла үткәрелә.
Делакруа Эжен
Фердинан Виктор Эжен Делакруа (Ferdinand Victor Eugène Delacroix; 1798—1863); 1798—1863) — француз рәссамы һәм графигы, Европа һынлы сәнғәтендә  романтик йүнәлеш етәксеһе. Ул   теүәл  академизм ҡағиҙәләренән   ситкә китеп, милли француз романтик мәктәбен етәкләй.  Рәсми танылыуына тиклем  күп йылдар үтә  һәм уның сәнғәте тик ғүмеренең ахырында ғына таныла,  Делакруа Францияның күп йәш рәссамдарының кумиры була. «Свобода, ведущая народ» картинаһы тарихта иң күренекле эше булараҡ,  рәссамға донъя күләмендәге танылыу килтерә.
Делакруа һәм һынлы сәнғәт
Делакруаның беренсе картинаһы булып  үҙе Салонға ҡуйған «Ладья Данте» (1822) картинаһы тора. Хәйер, ул әллә ни (Жериконың «Плот» картинаһы килтергән фурор һымаҡ) шау-шыулы уңыш килтермәй. Делакруаға уңыш ике йылдан һуң, 1824 йылда үҙе Салонға ҡуйған «Резню на Хиосе» картинаһынан һуң килә, унда ул Грецияның бойондороҡһоҙлоғо өсөн күптән булмаған һуғыштың фажиғәләрен һүрәтләй. Бодлер был картинаны   «яҙмыштың һәм ғазаптың шомло гимны»  тип атай. Күп тәнҡитселәр Делакруаны саманан тыш натурализмда ғәйепләй. Шуға ҡарамаҫтан, төп маҡсатҡа өлгәшелә: йәш рәссам үҙе тураһында белдерә.
Калашников Виталий Анатольевич (шағир)
Биографияһы
Виталий Анатольевич Калашников Краснодар крайының Апшерон районы Хадыженск ҡалаһында 1958 йылдың 18 ноябрендә тыуған.
Юхыт-Егарт
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ниамей
Тарихы
1992 йылда Ниамей һәм уның яҡындағы эске райондары Ниамей регионынан айырылған. Һөҙөмтәлә яңы Тиллабери регионы менән уратып алынған күпкә бәләкәйерәк Ниамей баш ҡала округы булдырылған.
Халҡы
1980-се йылдар аҙағында ҡалала йәшәүгә сикләүҙәр бөтөрөлә башланыуы, 1990-сы йылдарҙағы туарегтар ихтилалы һәм 2000-се йылдарҙағы аслыҡ эске миграция процесын көсәйткән. Һөҙөмтәлә ҡала ситендә законһыҙ ҙур торамалар барлыҡҡа килгән. Ҡала үҙәгендә 1980-се йылдарҙан фәҡирҙәр, йәштәр йәки ярлы инвалидтарҙың төркөмдәре күренә башлай. Байыраҡ райондарҙа йәки сауҙа барған кварталдарҙа был фәҡирҙәр мәҙәни һәм дини ҡағиҙәләргә ярашлы саҙаҡа йыйып, яҡшы ойошторолған иерархик система булдырған.
Япон теле
Атамаһы
Япон теленең ике атамаһы ҡулланыла. Донъяның башҡа телдәре контексында, сит илдәрҙә япон телен башҡа милләт кешеләренә уҡытҡанда, нихонго, йәғни һүҙмә-һүҙ «япон теле» атамаһы ҡулланыла. Әммә Однако милли мәҙәниәт өлөшө, Японила уҡытыу предметы, туған тел һәм дәүләт теле булараҡ, ғәҙәттә кокуго, йәғни һүҙмә-һүҙ «ил теле» йәки «милли тел» (термин япон теленә генә ҡулланылмауы мөмкин, ләкин , тап япон теле хаҡында һүҙ бара) тигәнде аңлата.
Диалекттар
Японияның географик үҙенсәлектәре сәбәпле, япон теленең тиҫтәләп диалекты бар. Улар һүҙлек составы, морфология, ҡайһы бер осраҡтарҙа һөйләм буйынса айырыла. Иң киң таралған диалекттар араһында ҡансай-бен (関西弁), тохоку-бен (東北弁) һәм канто-бен (関東弁) кеүек диалекттарҙы атап була.
Фонологик процестар
Һуҙынҡыларға ҡағылған процестар:
Япон яҙыуы
Ҡайһы бер япон-инглиз һәм хатта япон-рус һүҙлектәрендә ромадзи ҡулланыла, һәм был латин алфавитының ғәҙәти тәртибендә һүҙҙәрҙе төркөмләү мөминлеген бирә. Был ромадзи үҙе менән хәрефле, кана — силлабик (ижекле) яҙманы кәүҙәләндереүе менән аңлатыла.
Яҙыуҙың йүнәлеше
Шулай булыуға ҡарамаҫтан хатта хәҙер ҙә уңдан һулға йүнәлтелгән горизонталь яҙманы иғландарҙа һәм лозунгыларҙа осратырға мөмкин — был, ҡәтғи әйткәндә, һәр бағанаһы бер билдәнән торған вертикаль яҙманың.
Һандар
Япон телендә һандарҙың ике категорияһы — бөтә һандар ҙа ҡытай һандары менән бирелә, һәм ысын япон, аҙ ҡулланылған, һандар, фәҡәт 1—10 һәм 20 һандары өсөн ҡулланыла. Ҡытай һәм япон һандарының сағыштырмаса таблицаһы:
Лексикаһы
онный уҡыуға ҡараған үҙләштерелгән һүҙҙәр ҡытаизмдар йәғни ваго төркөмө һүҙҙәре, ҡағиҙә булараҡ, бер иероглифик тамырға эйә: (сара, тәрилкә),  (уцукусий, матур),  (миэру, күренергә), кунный уҡыуҙа: (ханаби, фейерверк)уҡылған иероглифтар ойоштормаһынан тороуы мөмкин.
3 сентябрь ихтилалы
Ихтилал
1843 йылдың 2 сентябренә ҡаршы төндә заговорсыларҙың исемдәре полицияға билдәле булған. Макрияннистың йортон даими күҙәтеү аҫтында тотҡандар. Шулай итеп, Каллергис башланғысты инициатива үҙ өҫтөнә алған, ул ашығыс рәүештә казармаларҙан хәрбиҙәрҙе саҡыртып алған һәм улар менән Король һарайына йүнәлгән, бер үк ваҡытта ул мәҙрәсә тотҡондарын азат итергә бойороҡ биргән. Афинала артиллерия менән командалыҡ иткән капитан Схинас ихтилалды баҫтырырға бойороҡ биргән, һөҙөмтәлә үҙе баш күтәреүселәргә ҡушылырға ҡарар иткән. Король һарайына килеп еткән хәрбиҙәр «Йәшәһен Конституция!» тип ҡысҡыра башлаған
Мәхмүт Ҡашғари
Диуану лөғәт әт-төрк («Төрки һүҙҙәренә аңлатма») — фонетика, морфология һәм тел үҙенсәлектәренә бағышланған ҡомартҡы. Һүҙлек Урта Азия, Төрөкмәнстан, Волга һәм Урал буйы халыҡтарының ауыҙ-тел ижадын туплаған. Мәхмүд Ҡашғари бөгөндә тел, фольклор, әҙәбиәт өйрәнеүселәргә ҡиммәтле сығанаҡ.
Моллюскыларҙың ҡабырсаҡтары
Conchifera төркөмө молюскыларының ҡабырсағы
Ҡайһы бер моллюскыларҙа, бигерәк тә ҡорһағаяҡлылар класы вәкилдәренең перламутр  ҡатламы булмай. Әммә, шуның байына остракум төҙөлөштәре айырылып торған бик күп ҡатлауҙарҙан тороуы мөмкин.
Шәфиғи мәҙһәб
Шәфиғи мәҙһәб (المذهب الشافعي; Шафии́тский мазха́б) — сөнни исламдағы мәҙһәб. Уға Мөхәммәт ибн Иҙрис әш-Шәфиғи нигеҙ һалған. Был мәҙһәб хәнәфи һәм мәлики мәҙһәбтәренең көслө йоғонтоһонда формалаша һәм уларҙың үҙенсәлеген ҡабул итә.
Хемштедт
Хемштедт (Hemstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 294 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,76 км2. Диңгеҙ кимәленән 46 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39638 һәм автомобиль коды — SAW.
Нәҙершин Альберт Сәхәби улы
Биографияһы
50-нән ашыу ғилми хеҙмәт һәм ете уйлап сығарыу авторы.
Мосолов Георгий Константинович
Биографияһы
2018 йылдың 17 мартында Мәскәүҙә вафат була.
Летчик-һынаусы эшмәкәрлеге
Мосолов 5 сәғәт буйы ҡотҡарыусыларҙың килеп етеүен көтә. Уны Мәскәүҙәге С. П. Боткин клиник дауаханаһына илтәләр. Табиптар, күп һанлы һыныуҙарҙан тыш, башының ауыр йәрәхәтләнеүен билдәләйҙәр. Киләһе көндә Мосолов аңын юғалта, тыны туҡтала, табиптар клиник үлемде раҫлайҙар. Әммә реанимацион ғәмәлдәр һәм артабанғы операция барышында уны тормошҡа кире ҡайтарыуға өлгәшелә.
Шусь-Соим
Шусь-Соим — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вогулка йылғаһының һул ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Гавр
Гавр (Le Havre, ) — Францияның төньяғындағы ҡала һәм коммуна, Нормандия төбәгендә, Сена Приморская департаментындағы супрефектура. Гавр порты — Францияның иң эре порттарының береһе.
Климаты
Боғаҙ климат үҙгәрешенә ныҡ йоғонто яһай. Һауа торошо бик үҙгәреүсән. Гаврға дауылдар һәм йәшендәр хас (ҡышҡы осорҙа йыш ҡына була).
Тарихы
Гаврға кешеләр неолит дәүерендә килеп төпләнгән булырға тейеш. Тимер быуатта был ерҙәргә кельт ҡәбиләләре килеп йәшәй. Галло-Рим дәүерендә Сена тамағында Лилльбоннды Ла-Манш ярҙары менән тоташтырыусы юлдар ҙа була. IX быуатта бында Гравиль аббатлығына нигеҙ һалына, XI быуатта диңгеҙ яры буйҙарында Лёр ауылы һәм уның янындағы порт ҡалҡып сыға. Был порт суднолар Сена буйлап Арфлер портына үтеү өсөн диңгеҙ һыуының күтәрелеү мәлен көтә торған урын хеҙмәтен үтәй. Шул уҡ ваҡытта Англияны Норманд баҫып алыуында ҡатнашҡан Гийом Мале Гравилела замок төҙөй, әммә был замок Йөҙ йыллыҡ һуғыш ваҡытында бөтә оборона нығытмалары менән бергә юҡҡа сыға, ә тирә-яҡтағы биләмә ташландыҡ хәлгә килә.
XVI быуатта, Сена тамағына ләм ултырғанлыҡтан, традицион Арфлёр һәм Онфлёр портарын файҙаланыу торған һайын ҡыйынлаша. Шуға ла Гаврға ҡарата ҡыҙыҡһыныу арта. 1517 йылдың 8 октябрендә король Франциск I Ла-Манш боғаҙы ярында яңы ҡала һәм порт төҙөү тураһындағы указға ҡул ҡуя. Тәүҙә ҡала король хөрмәтенә Franciscopolis тип атала, аҙаҡ шул ваҡытта төҙөлгән Notre-Dame-de-Grâce сиркәүе хөрмәтенә Le Havre-de-Grâce («Бәрәкәт Гавань») тип атайҙар.
Сәнәғәте һәм иҡтисады
Халыҡ мәшғүллеге структураһы:
Православие дине
Төҙөлөшө һәм каноник нормалары
-Руханилыҡ (клир) 3 кимәлдәге баҫҡыстан тора: епископ, пресвитер, диакон.Хәҙерге заманда православие клириктары —һәр саҡ ир кешеләр. Боронғо сиркәүҙә ҡатын-ҡыҙҙар диаконисса дәрәжәһендә хеҙмәт иткән. Иерархияның законлылығының төп шарты— туранан-тура каноник законлы апостолдарҙан башлап дауам ителгән бер-бер артлы барған хиротония (рукополжение). Һәр бер епископ (ниндәй титулға эйә булыуға ҡарамаҫтан) үҙ епархияһында тулы каноник власҡа эйә. Ҡанундар һәм Изге Апостолдар ҡағиҙәләренең 6-сы ҡағиҙәһе изге рухани вазифаһындағы шәхестәргә доньяуи эштәрҙә халыҡ менән етәкселек итеүҙе тыя («вдаватися в народныя управления») (81-cе, шулай уҡ Ике тапҡыр йыйылған соборҙың 11-се ҡағиҙәһе һ.б.). Шулай ҙа тарихта айырым православие епископтарының дәүләт башында торғаны (б.э. I меңйыллыҡтағы православие динендәге Рим папалары, Бөйөк Новгородтағы архиепископ, Негоши династияһынан руханиҙар Черногорияла, Албания президенты Фан Ноли, Кипр президенты Макарий III), йәки гражданлыҡ власының күп вәкәләттәре менән файҙаланғаны билдәле (Константинополь Патриархтары Ғосман империяһында милет-баши, йәки солтандың православие динендәге подданныйҙарының этнархы була).
Айырым сығарылма
Миҫалдар
ул конустың, әгәр уның бейеклеге үҙгәрһә, ә радиусы үҙгәрешһеҙ ҡалһа, күләменең үҙгәреү тиҙлеген күрһәтә.
2-се Этҡол
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ер-һыу атамалары
Тауҙар исемдәре — Көрәй тауы; — Әсебейек; — Ҡыҙҙар тауы; — Иген тауы
— Сарҙаҡ күле; — Мәтем йылғаһы; — Таулы йылғаһы; — Киндеркүл
Мищенко Евгений Фролович
Мищенко Евгений Фролович (9 март 1922 йыл, Хотиловка ауылы, хәҙер «Вязники ҡалаһы» Муниципаль берәмеге составында — 20 июль 2010 йыл, Мәскәү ҡалаһы) — СССР һәм Рәсәй математигы, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1991 йылдан, 1984 йылдан — СССР Фәндәр академияһының), физика-математика фәндәре докторы, профессор, дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы һәм процестарға идара итеү теорияһы өлкәһендә белгес, хәҙерге заман математик идара итеү теорияһын төҙөүселәренең береһе.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Евгений Фроловичтың фәнгә индергән өлөшө Ленин премияһы (1962), Н. М. Крылов исемендәге премия(1980), Халыҡ-ара академик нәшриәт компанияһы -Фән премияһы (1998) һәм Демидов премияһы (2008) менән билдәләнгән..
Әмиров Нәҡи Сәбиғйәр улы
Биографияһы
1973 йылда Мәсетле районының ауыл хужалығы идаралығы начальнигы итеп тәғәйенләнә.
Төрөк-курд ҡаршылығы
2011 йылдың 19 октябрендә Хаҡкәри провинцияһының Чукуржа районында ҡурд партизандары был төбәктәге 19 хәрби объектҡа һөжүм итә, был бәрелештә, Төркиә Генштабы башлығы белдереүенсә, төрөк армияһы 26 һалдатын юғалта. КЭП-ҡа яҡын торған Firat мәғлүмәт агентлығы мәғлүмәттәре буйынса, төрөк яғында 87 һалдат һәләк була, 60-лабы яралана, курд яғынан 7 партизан үлтерелә.
2015 йылдың 21 декабрендә Жизрә һәм Силопи ҡалаларында КЭП боевиктарына ҡаршы киң күләмле операция башлана. Унда төрөктәрҙән 10 мең полицейский һәм һалдат, танкылар ҡатнаша. КЭП баш күтәреүселәре Жизрә өйәҙенә инеү юлдарын бикләй, баррикадалар ҡора һәм йырындар ҡаҙа. Улар шулай уҡ торлаҡ йорттарға штурмды кире ҡағыу өсөн ут нөктәләре урынлаштыра. Жизрә тирәһендәге ҡалҡыулыҡтарға урынлашҡан танкылар КЭП позицияларын утҡа тота. 30 бронялы машинанан торған хәрби конвой бер районды штурмлай. 19 ғинуарҙа Силопи ҡалаһындағы террорсылыҡҡа ҡаршы операцияны тамамлау тураһында иғлан ителә. 2016 йылдың 1 февралендә БМО-ның Кеше хоҡуҡтары буйынса юғары комиссары Зәйд Раад әл Хөсәйен Жизрә ҡалаһында тыныс халыҡты танкыларҙан атыу тураһындағы хәбәрҙәр айҡанлы етди борсолоу белдерә. Был кешеләр аҡ флагтар тотоп һәләк булғандарҙың мәйеттәре һалынған машиналар менән үтә. Юғары комиссар Төркиә властарына ентекле тикшереү үткәрергә ҡуша. Жизрә өйәҙендәге операция 2016 йылдың 11 февралендә тамамлана.
Ҡолсоғаҙы
Этимологияһы
Йәғни, халыҡ хәтере гидронимды башлыса ҡол һүҙе менән бәйләй. Урыҫ телле сығанаҡтарҙа "Йоҡосо һылыуҡай - Спящая крсавица" тигәндән килеп сыҡҡан тигән версиялар ҙа бар, ихтимал, Йоҡосоғаҙы тигән вариантты күҙҙә тоталарҙыр
Видео
Был видеоларҙа ҡаялар төшөрөлһә лә, йылға үҙәне лә күренеп ҡала. Ошондай матур ерҙәрҙә аға ул Ҡолсоғаҙы!
Юрмя-Ненз-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Ишмырҙин Сөләймән Ғәләүетдин улы
Биографияһы
1919 йылдың апреленән Башҡорт айырым кавалерия дивизияһының 1-се уҡсылар полкы командиры итеп ҡуйыла. РКП (б) сафына инә (1921 йылда — сығарыла).
Каллирои Паррен
Каллирои Паррен (Καλλιρρόη Παρρέν, ҡыҙ фамилияһы — Сигану (Σιγανού); 1861—1940) — Греция педагогы, журналист һәм яҙыусы. Грецияла феминизм хәрәктенә нигеҙ һалыусы.
Керҙәштәр
Керҙәштәр нисбәте
Башҡорт дайсалары эсендә аҫаба башҡорттар, керҙәштәр һәм халыҡтың башҡа категориялары араһында биләмә сиктәрен билдәләү Махсус ыҙанлау ваҡытында үткәрелгән, ә ерҙе бүлеү 1898 йылдың 20 апрелдендә сыҡҡан “Башҡорт дайсаларын ыҙанлау тураһында положение”ға ярашлы атҡарылған. 8‑се ревизия (1834) мәғлүмәттәре б‑са, Башҡортостанда 95,7 мең керҙәш һәм 107,2 аҫаба башҡорт иҫәпләнгән; Бөгөлмә өйәҙендә, Бөрө өйәҙендә, Бәләбәй өйәҙендә керҙәштәр күпселекте тәшкил итһә, Минзәлә өйәҙендә, Өфө өйәҙендә һәм Троицк өйәҙендә аҫаба башҡорттар менән керҙәштәр һаны бер тигеҙ булған.
Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында
Декрет йөкмәткеһе
5-се статьяла Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһы өсөн кәрәкле финанс һәм техник саралар менән РСФСР-ҙың дөйөм сараларынан тәьмин ителә, тип күрһәтелә.
Елена Джионат
Биографияһы
1917 йылдың сентябрендә Кишинёв ҡалаһында тәүге румын мәктәбенә нигеҙ һала. 1919 йылдан 1935 йылдарҙа башланғыс мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй, бер осор уның директоры вазифаһын башҡара.
Вода (Пинега ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Самария (тарлауыҡ)
Тарихы
Төрөк иҙеүе йылдарында Сфакия һәм башҡа өлкәләрҙең халҡы үлтерештән ҡырылып бөтмәҫ өсөн тарлауыҡта йәшеренгән. Аяуһыҙ алыштарҙа сфакийлылар тарлауыҡты төрөктәр һөжүменән һаҡлаған.
Туризм
Милли паркка инеү урыны Омалос ауылынан 5 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Туристик маршрут диңгеҙ кимәленән 1250 метр бейеклектәге тау битләүе буйлап һалынған ағас ҡойма менән кәртәләнгән һуҡмаҡтан башлана. Тарлауыҡтың бөтә оҙонлоғо 12,8 километр тәшкил итә (йыш ҡына 18 һаны алға сыға — Омалос ауылынан Айия-Румелиға тиклемге ара). Йәйәү үтеү 4-6 сәғәт ваҡытты биләй. Әҙерлекһеҙ килгән кешегә тарлауыҡ "баҫҡыс"тарынан төшкәндә ауыртыныу тойоуға әҙер булырға кәрәк. Тауҙан төшкәндән һуң һуҡмаҡ ғәҙәттә йәйен кибә торған һәм һыу ағымы даими рәүештә таштар араһында йәшеренгән йылға йырҙаһы буйлап бара. Тарлауыҡ өҫтөнән күтәрелгән тау түбәләренең бейеклеге 2000 метрға етә. Бөтә һуҡмаҡ километр тамғалары менән билдәләнгән, маршрут буйлап ял итеү урындары, бәҙрәфтәр һәм эсәр һыуы булған сығанаҡтар, шулай уҡ янғынға ҡаршы медицина ҡорамалдары йыһазландырылған. Маршрутта мулдарға атланған урман хужалығы хеҙмәткәрҙәренән торған патрулдәр йөрөй.
Щарк-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шарль Эжен Уйфальви де Мезоковезд
Биографияһы
Парижда университеттың Йәнле шәрҡиәт телдәре мәктәбендә Урта һәм Көнсығыш Азияның географияһын һәм тарихын уҡытҡан. 1870 йылда фәлсәфә докторы дәрәжәһен алған. Париж, Амстердам, Будапешт фәнни йәмғиәттәренең, Венгрия Фәндәр академияһының ғәмәли ағзаһы булған. 1877 йылда Император Рус География Йәмғиәтенең ағза-корреспонденты итеп һайланған.
Айыу (Минзәлә районы)
География
Ауыл Боростан йылғаһы буйында, Минзәлә ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 16 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Войлас (Пышенц ҡушылдығы)
Войлас — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пышенца йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Иҫке Балаҡатай ауыл Советы (Балаҡатай районы)
Иҫке Балаҡатай ауыл Советы — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы муниципаль берәмек.
Брунько Александр Виленович
Тормош юлы
Новошахтинскиҙа 2006 йылда вафат була. Бугултаев зыяратында ерләнгән.
Раянов Фәнис Мансур улы
Биографияһы
2006 йылдан башлап — Башҡорт дәүләт университетының дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы кафедраһында профессор, вуздың ғилми-инновация идаралығы фәнни-тикшеренеү секторының баш ғилми хеҙмәткәре.
Раяновтың уҡыусылары араһында 4 фән докторы һәм 41 фән кандидаты бар.
Войлас (Шоча ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Урмансы
Тарихы
Урмансының тағы ике улы: 63 йәшлек Мырҙаш (1753—1824) һәм 56 йәшлек Аҡмырҙа Урмансиндар күрһәтелгән.
1795 йылда Урмансы 13 кенә йорттан торған һәм унда 94 кеше йәшәгән.
Тирә-яҡ мөхит
Йылға, шишмә атамалары:
Һарғамыш — Лаҡлы һәм Урмансы юл буйындағы ялан. Балаһар, Арҡа башы
Ир
Енестең генетик детерминацияһы
Ирҙәр ауырыуы буйынса махсуслашҡан медицина өлкәһе андрология тип атала. Ирҙәр, башлыса ҡатындар ауырыған ауырыуҙар менән ауырый. Шулай ҙа, енси яҡтан ҡайһы бер ауырыуҙар айырыла. Мәҫәлән, дальтонизм һәм Х-хромосомаһы менән бәйле нәҫелдән килеүсе сирҙәр. Шул уҡ ваҡытта енестәрҙең антагоник эволюцияһы һөҙөмтәһендә Y-хромосомаһында тик енестәрҙең диморфизммы менән бәйле гендар ғына ҡалған. За 300 миллионов лет непрерывной «гонки вооружений» с Х-хромосомой, Y-хромосома мужчины из исходных 1438 лишилась 1393 генов.
Анатомия һәм физиология
5 — енес ағзаһы башы (головка члена);
7 — һейҙек каналының тышҡы тишеге (наружное отверстие);
17 — күкәй (яичко);
Затты билдәләү һәм гендер оҡшашлығы
Бала тыуғас уның енси органдары буйынса затын малай йәки ҡыҙ тип билдәләйҙәр. Тик енес органдарының формаһы баланың артабанғы анатомик һәм физиологик үҫеше һәм менән бәйле түгел. Ҡайһы бер балаларҙың енси органдарын бер төрлө тип кенә билдәләп булмай. Күп илдәрҙә бындай балаларҙың енси органдарын хирургик операция ярҙамында «төҙәтәләр», тик бындай операцияларҙың баланың артабанғы енси яҡтан үҫешенә тәьҫире иҫбат ителмәгән. Кешелә булыуы күп осраҡта енси өлгөрөү осоронда ғына билдәле була. Ҡайһы бер биологтар гендер системаһын икегә бүлеү дөрөҫлөккә тип килмәй.
Ир-егеттәрҙең сәнғәттәге образдары
Ир образы һәр ваҡытта батырлыҡ образы булараҡ һүрәтләнә. Бында ҡайһы бер донъялағы танылған әҫәрҙәр генә алынған.
Һынлы сәнғәттә: Сотворение Адама.
Кесе Ҡыҙыл
Кесе Ҡыҙыл — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға.
Туйғужа
Тарих
Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1701 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Күзекәй улусы составына керә.
1970-се йылдарҙа Түбәнге Кама һыуһаҡлағысы төҙөлөү сәбәпле ауыл бөтөрөлә, 1977 йылда тораҡ пункттар исемлегенән алына.
Кесе Ҡыҙыл
Тасуирламаһы
Йылға тауҙар араһында башланғас, үрге ағымында тау йылғаларына хас сифаттарға эйә. Кесе Ҡыҙыл үҙе лә, ҡушылдыҡтары ла башлыса ҡар һыуҙары менән туйына.
Кесе Ҡыҙыл йылғаһының Смеловский ҡасабаһы янындағы түбәнге ағымы гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы тип танылған. Айырыуса һаҡланған тәбиғәт территорияларының дөйөм майҙаны 400 гектар биләй.
Этимологияһы
Йылғаһының атамаһы килеп сығышы бер ниндәй ҙә һорау тыуҙырамай: «ҡыҙыл» төҫ менән бәйле, тимәк .. Түбәнге ағымында ярындағы ҡыҙыл балсыҡ йыуылып, һыуына ҡыҙғылт төҫ бирә. Ҡыҙыл йылғалары икәү - Оло һәм Кесе Ҡыҙыл. Быныһының кесе булыуы ҡыҫҡараҡ һәм һайыраҡ булыуы менән бәйле. Икеһе лә бер урындан тиерлек башланып, төрлө яҡҡа ағып китеп, ахырҙа барыбер Яйыҡ йылғаһына килеп ҡоялар ..
'Башкирский изумруд' алмағасы
Сорттың тасуирламаһы
Үренделәре нәҙек, тура, түңәрәк әйләнәле, ҡыҙғылт-көрән төҫтә. Лентиселдары аҙ, ваҡ һәм ҡабарынҡы. Бөрөләре ятыбыраҡ тора, ҡыҙғылт-көрән төҫтә, конус рәүешендә. Япраҡтары уртаса, оҙонса. Сәскәләре лә уртаса ҙурлыҡта, ваҡ каса рәүешле, алһыу төҫтә, емешлек ауыҙы менән һеркәлектән өҫтәрәк урынлашҡандар.
Эдгар Райс Берроуз
Яҙыусылыҡҡа тиклемге осор
Уҡыуҙы Эдгар Браун мәктәбендә башлай. Был уҡыу йорто дифтерия ваҡытында карантинға ябылғас, малайҙы Маплхерст ҡыҙҙар мәктәбенә, ә һуңынан Эндовер гарвард мәктәбенә күсерәләр. Уны тамамлағас, Мичиган хәрби академияһына уҡырға инә. Аҙаҡ Эдгар Берроуз бөтә был мәктәптәрҙә уны грек һәм латин телдәренә өйрәтеүҙәрен, ә инглиз теле курстарының булмауы хаҡында иҫкә ала. Уның ҡарауы, хәрби академияла Эдгар һыбай йөрөргә өйрәнә. Эдгар Берроуз 1895 йылда хәрби академияны тамамлай һәм Вест-Пойнтҡа инеп маташа, әммә имтихандарҙы тапшыра алмай. Мажаралар эҙләп, 1896 йылдың майында Берроуз кавалерияға яҙыла. Әммә ҡайнап торған хәрби тормош һәм апачтар менән алыштар урынына уны Аризона штатындағы Грант фортында тик ятыу көткән була. Шуға күрә ул өс айҙан һуң атаһына ярҙам һорап хат яҙа, ләкин тағы ете айҙан һуң ғына кавалериянан ҡотола. Демобилизациянан һуң буласаҡ яҙыусы оҙаҡ ваҡыт Айдахола һыйыр көтә. Шунан ул Айдахо штатында һатыусы була, Орегонда алтын йыуыуҙа, Солт-Лейк-Ситиҙа полицияла эшләй, Чикаго контораларында клерк, хисапсы, коммивояжер һөнәрен башҡара, Ҡытайға һыбай йөрөү буйынса инструктор булып сығып китә яҙа, хатта тағы армияға яҙылырға ла уйлай. Даими рәүештә үҙ предприятиеһын булдырырға маташа, әммә уңышһыҙлыҡҡа тарый.
Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы
Биографияһы
1956 йылдан бирле СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы булған Ғайса Хөсәйенов әҙәби ижадта ла әүҙем эшләй. Бигерәк тә уның тарихи проза өлкәһендәге ижады емешле. Әҙип «Ҡанлы илле биш» романын, «Алдар батыр Ҡиссаһы», «Пугачев фельдмаршалы» повестарын яҙҙы.
Туҡыусы
Туҡыусылар ижады
Келәм, балаҫтарҙың биҙәгенә иғтибар итһәң, был ижад башҡорттарға һынлы сәнғәттә нимә лә булһа һынландырыу мөмкинлеен биргән. Башҡорттар, мосолман булғанлыҡтан, ислам дине тыйған кеше һәм йәнлек һындарын һүрәтләү мөмкилегенә эйә булмаған.
Келәмдәр, балаҫтар
Көндәлек кейем һәм әйберҙәр өсөн  — буй йә шаҡмаҡ һүрәтле төҫлө киндер һуғылған. Йорт эсен йыһазландырыу маҡсатында аҫалы биҙәкле туҡыу төрө ҡулланылған.
Келәмде традицион интерьерҙа ҡулланғандар: уны тирмә йәки йорт стенаһына элгәндәр, урындыҡҡа йәки һикегә, иҙәнгә түшәгәндәр. Аҫалы балаҫтар бирнәгә ингән. Был һөнәр хужалыҡта һарыҡсылыҡ өҫтөнлөк иткән төбәктәрҙә таралған.
Туҡыу станогы
Эркет ҡайнатып, уға тейешле буяуҙар һалаһың («эркет» тип ҡорот һыуын әйтәләр). Тәүҙә аҡ йөн иләнә. Ҡара еренә ҡара йөн әҙерләнә.
Экленд художество музейы
Тарих
Уильям Экленд Хейс, (Теннессиҙа тыуған) юрист һәм сәнғәт әҫәрҙәренән коллекция йыйыусы, үҙенең вафатынан һуң Көньяҡта художество музейы асырға ниәтле университетҡа аҡса ҡалдырырға була. 1936 йылда был маҡсатта ул үҙе Дьюк университетын, Чапел-Хиллдағы Төньяҡ Каролина университетын һәм Флорида штатында Роллинз-колледжын (нәҡ шул тәртиптә) һайлай. Дьюк университеты уның мираҫынан баш тарта, шунлыҡтан мираҫ Төньяҡ Каролина университетына күсә. Дьюк университеты кампусына килеп, уның хакимиәте вәкилдәре менән осрашыуҙарҙан һуң, Экленд Дьюкка васыят буйынса 1,25 миллион доллар ҡалдырырға була, ә Төньяҡ Каролинаға бер нәмә лә ҡалмай, шул уҡ ваҡытта Роллинз-колледж Дьюкка ҡарағанда байтаҡҡа кәмерәк сумма алырға тейеш була. Экленд йәш саҡта уны тыуған йортонан алыҫтағы Гарвард колледжына ебәрергә риза булмаған ғаиләһе баҫымы арҡаһында был уҡыу йортонда уҡый алмай ҡала ― был хәлде ул һуңынан һәр саҡ үкенеп иҫкә ала. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, Дьюкты ул үҙенә күрә «Көньяҡ Гарварды» тип иҫәпләп йөрөгән була.
Тайһары
Тайһары — Башҡортостан Республикаһы һәм Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аҡҡан Рәсәй йылғаһы. Йылға Кесе Ҡыҙыл йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Татар Димескәйе
Атамаһы
Революцияға тиклем ауыл Димескәй тип атала.
Хәҙрәт Солтан (мәсет)
Төҙөү
«Хәҙрәт Солтан» йәмиғ мәсетен төҙөү Астанала 2009 йылдың июнь айында башлана. Мәсетте төҙөүҙә төрлө осорҙа 1000-дән алып 1500 кешегә тиклем кеше ҡатнаша. 2012 йылдың 6 июлендә 12:30 сәғәттә баш ҡаланың уникаль объекттар исемлеген тулыландырған «Хәҙрәт Солтан» йәмиғ мәсетен асыу тантанаһы үтә.
Эва Ристов
Карьераһы
2002 йылда Берлинда Европа чемпионатында Ристов дүрт тапҡыр икенсе урынды яулай, ә Германияла Ризала үткән ҡыҫҡа һыу континенталь беренселегендә өс алтын һәм бер көмөш миҙал яулай.
Афинала Олимпиядала венгр спортсыһы программаның өс төрөндә сығыш яһай. 400 метрға ирекле стиль менән ярышта ул старт раундын еңә алмай һәм алтынсы була. Башҡа төр йөҙөүҙәрҙә ул уңышлыраҡ сығыш яһай һәм хәл иткес ярыштарҙа ике тапҡыр ҡатнаша. 200 метрға баттерфляй менән йөҙөүҙә Ристов финалға үтә, әммә һуңғы булып килә, ә 400 метрға комплекслы ярышта дүртенсе һөҙөмтәне күрһәтә.
Ю-Яха (Морда-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Кәбеҫтә күбәләге
Кәбеҫтә күбәләге — күбәләктәр отрядының аҡ күбәләктәр ғаиләһенә ҡараған бөжәк.
Биологик ҡылыҡһырлама
Ҡанаттарының ҡоласы 5,5—6,0 см, өҫ яғы аҡ, алғы ҡанаттарының осонда ураҡ рәүешендәге ҡара ҡайма бар, аҫ яғы йәшкелт һары төҫтә. Инә күбәләктең алғы ҡанаты 2 йомро ҡара таплы (ата күбәләктең аҫ яҡтан ғына). Йомортҡалары һары, ҡырлы, кегля формаһында, әүернәһымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлектәрҙеңяпрағынаһала. Ҡарышлауығының оҙонлоғо 4—4,5 см, һорғолт йәшел, һары һыҙатлы һәм ҡара таплы, йәш ҡарышлауыҡтар — япраҡтың аҫ яғында, өлкәндәре өҫ яғында урынлаша.
Бүләк (Аҙнаҡай районы)
Тарих
1859 йылда мәсет теркәлгән.
Тәгәрлек
thumb| Vanellus vanellus
Ишмырҙа
Тарихы
Ауыл Советы үҙәге. 1795 йылда рәсми документтарҙа күрһәтелгән. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Әптекәй ауылынан күсеп килеүселәр 1852 йылда Ишмырҙа ауылына нигеҙ һалған. Беренсе булып төпләнгән Ишмырҙа Бүлтерәковҡа 1859 йылда 81 йәш тула. Уның атаһы Бүлтерәк Сафаров 1741 йылғы, 1816 йылда үткәрелгән перепистә күрһәтелгән. Ишмырҙа йорт старшинаһының ярҙамсыһы вазифаһын үтәй, артабан йорт башлығы итеп һайлана. Уның улдары — Әбделмәлик, Әбделлатиф, Юлдашбай (уның улы — Абдулла). Ишмырҙа ауылына шулай уҡ Ишмырҙаның олаталары Туҡай Сафаров (1755 йылғы), Әбил Сафаров (1748 йылғы) һәм Байым Сафаров (1760 йылғы) күсеп киләләр. Туҡай Сафаровтың улдары — Үҙәнбай, Мырҙабай, Ишморат; Әбил Сафаровтың улдары — Буранғол, Субханғол; Байым Сафаровтың улдары — Арыҫланбай, Туғыҙбай, Аралбай, Мөхәмәтша. 1859 йылда 48 йортта 126 ир-егет һәм 139 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.
Ишмырҙа ауылының ер-һыу атамалары
Ҡоҙок исемдәре: Оло ҡойо, Арсланбай, Мәхийән, Суртангүл, Фәтхулла, Йәҙгәр, Сөләймән
Род Лейвер
Һәүәҫкәр карьераһы
1956 йылда ун ете йәшлек Лейверҙың Ҙур шлем турнирында дебюты була. Австралия чемпионатында икенсе түңәрәккә үтә, ә башҡа турнирҙарҙа беренсе уйында уҡ еңелә, шул уҡ ваҡытта Уимблдон турнирында үҫмерҙәр араһында ярыштар финалына тиклем барып етә, ә АҠШ чемпионатында үҫмерҙәр турнирында еңеүсе була. 1957 йыл башында үҙенең үҫмерҙәр араһындағы титулына үҫмер егеттәр араһында Австралия чемпионы исемен дә өҫтәй.
1962 йылда Лейвер тарихта икенсе булып (24 йыл элек ошондай уҡ уңышҡа өлгәшкән Дон Бадж кеүек) яңғыҙ ир-егеттәр разрядында Ҙур шлем яулай. Дүрт финал уйынында ла ватандаштары-австралиялылар уға ҡаршы уйнай, өҫтәүенә дүрт уйындың өсөһөндә бер үк көнәркәше — Рой Эмерсон була. Шул йылда ғына Лейвер һәүәҫкәр теннис өсөн рекорд һанында — 21 еңеү яулай, шул иҫәптән өсәүһе уның өсөн уңайһыҙ булған тупраҡ менән ҡаплатылған кортта үтә — Франция, Германия һәм Италия чемпионаттары. Уимблдонда, финалда дәғүәсеһенә биш геймды оттороһа ла, ете матчта тик бер сетты ғына юғалта. Һәүәҫкәр тенниста уға тиңдәрҙең булмауын иҫбатлап, йыл аҙағында профессионалдар сафына баҫа һәм турнела ҡатнашыуға дөйөм суммаһы 50 мең фунт стерлинг торған контрактҡа ҡул ҡуя.
Профессиональ карьераһы
Артабанғы дүрт йылда Лейвер, «профессиональ Ҙур шлем» турнирҙарында 12 титулдың 8-ен яулап, профессиональ тенниста алда бара. 1967 йылда ул бөтә өс төп профессиональ турнирҙа еңә — Франция, АҠШ һәм Уэмбль чемпионаттарында. Артабанғы йыл Асыҡ дәүерҙең башы булып тора, Лейвер, «Garros Roland» финалына етеп һәм Уимблдонда отоп, Ҙур шлем турнирҙарына ҡайта.
Урҙы (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Верхнеурал һыуһаҡлағысынан Магнитогорск һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Этимологияһы
Гидроним башҡорт телендәге диалект һүҙе «ур» һәм «-ҙы (лы)» суффиксы ярҙамында барлыҡҡа килеүе ихтимал, тип аңлатыла «Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлегендә». «Ур — тәрән итеп ҡаҙылған тар, оҙон соҡор; тупрағын алдына өйөп, тәрән, тар итеп ҡаҙылған хәрби нығытма» тигән аңлатма бирә башҡорт теле һүҙлектәре. Ҡайһылай булғанда ла, йылға атамаһы ҡаҙылған тәрән соҡор менән бәйле. Ихтимал, йылғаны ситтән һөжүмдәр булған саҡта һаҡланыу сараһы итеп ҡулланғандарҙыр йә иһә быуа эшләгәндәрҙер.
Эква-Я (Вор-Я ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҫабалыҡ
Аҫабалыҡ — ер милкенең бер төрө. Рәсәйҙә X—XI быуаттарҙа нәҫелдән‑нәҫелгә күсә килеүсе ғаилә йәки уртаҡ ер биләмәһе булараҡ барлыҡҡа килә; XIII—XV быуаттарҙа ер биләүҙең төп төрө була. XV—XVII быуаттарҙа поместье (ер биләүҙең шартлы формаһы) менән бер рәттә тора. 1714 йылдың 23 мартындағы тура мираҫлылыҡ тураһындағы указға ярашлы аҫабалыҡ һәм поместьеның бер төргә — имениеға берләшеүе юридик яҡтан рәсмиләштерелә. Сиркәү һәм монастырь аҫабалығы 1764 йылда секуляризация барышында бөтөрөлә. Башҡортостанда башҡорт ырыу, хеҙмәтле, йәки дворян, тау заводы, сиркәү‑монастырь аҫабалығы була.
Башҡорт аҫабалығы
Бер ҡәбилә йәки ырыу аҫаба башҡорттарының, һуңыраҡ ырыу бүленештәре йәки ҡан‑ҡәрҙәш ғаиләләр төркөмөнөң ер биләмәһе. Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы нигеҙендә үҫешә. Уларҙың аҫаба ерҙәрен һаҡлап ҡалыу шарты булып яһаҡ (яһаҡ түләүҙе башҡорттар үҙҙәренең ергә хоҡуҡтарының гарантияһы тип иҫәпләгәндәр) һәм хәрби хеҙмәт тора. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң башҡорттар аҫаба ер биләүҙең төп формаһы булараҡ жалованный грамоталарҙа юридик яҡтан нығытыла. Был ваҡытҡа башҡорттар дөйөм майҙаны яҡынса 35 млн дисәтинә булған ер (көнбайышта Волга йылғаһынан алып көнсығышта Тубыл йылғаһына тиклем, көньяҡта Илек һәм Урал йылғаларынан алып төньяҡта Кама һәм Сылва йылғаларына тиклем) биләгән. Башҡорттарҙың аҫабалығы территорияһы яҡтан тәүҙә улустар менән, XVIII быуаттан алып шулай уҡ аймаҡтар йәки түбәләр менән тап килә. XIX—ХХ быуаттар башында башҡорт аҫабалығында ваҡланыу процесы күҙәтелә. Башҡорт аҫабалығының ҙурлығы һәм структураһы тураһында иң тулы мәғлүмәттәр Генераль ыҙанлау һәм Махсус ыҙанлау барышында алына. Генераль ыҙанлау һөҙөмтәләре буйынса башҡорт аҫабалығының майҙаны XIX быуаттың 20‑се йылдарына ҡарай Ырымбур губернаһында 12,8 млн дисәтинәнән ашыу ер (губ. территорияһының 45 %‑ы), XIX быуаттың 40‑сы йылдарында — Вятка губернаһы, Пермь губернаһы һәм Һарытау губернаһында яҡынса 1,3 млн, XIX быуаттың 60‑сы йылдарында — Пермь, Вятка һәм Һамар губернаһында 1,9 млн дисәтинәнән ашыу ер тәшкил итә. Башҡорт аҫабалығы майҙаны үҙгәреп тора: мәҫәлән, Верхнеурал өйәҙенең Бөрйән, Ҡарағай‑Ҡыпсаҡ һәм Түңгәүер улусы башҡорттары аҫабалыҡ дөйөм майҙаны 1 млн дисәтинәнән ашыу ер, Минзәлә өйәҙенең Байлар улусы Солағыш түбәһе Усай ауылы башҡорттарының 0,6 мең дисәтинәнән ашыу ер була. XIX быуаттың аҙағына ҡарай башҡорт аҫабалығының дөйөм майҙаны яҡынса 9 млн дисәтинә, 1917йылда — яҡынса 7 млн дисәтинә ер тәшкил итә.
Саҡ-Суҡ (бәйет)
Тарихы
Татар композиторы Ш. Т. Шәрифуллин 1999 йылда татарса, өлөшләтә сыуашса һәм башҡортса варианттарҙан йыйылған «Баит „Сак-Сок“» китабын урыҫ телендә нашер итә
Ай-Ях (Назинская ҡушылдығы)
Ай-Ях  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы/ Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назинская йылғаһының уң ярына тамағынан 118 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Всемилостивый Спас ғибәҙәтханаһы (Түбәнге Новгород)
Сиркәү өс ҡанатлы:
Ябыу һәм яңынан тергеҙеү
Ғибәҙәтхана 1937 йылда ябыла, бинаһы «Яҙ» «Яҙ» тегеү фабрикаһының складтары итеп файҙаланыла.
Гузаков Пётр Васильевич
Гузаков Пётр Васильевич (4 ноябрь 1889 йыл, Өфө губернаһы —9 декабрь 1944 йыл, Мәскәү) — большевик-революционер, совет дәүләт, партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1921 йылдың июнь—октябрендә Башҡортостандың Ғәҙәттән тыш комиссияһы рәйесе. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Революцияға тиклем эшмәкәрлеге
1905 (йәки 1909) йылдан РСДРП ағзаһы. Ағаһы Михаил менән Көньяҡ Уралдың тау заводы районында партияның революцион һәм хәрби эшмәкәрлегендә ҡатнаша.
Граждандар һуғышы йылдарында
1918 йылдың башында Урал-Ырымбур хәрби округының хәрби комиссар сифатында элекке император Николай II һәм уның ғаиләһен Тубыл ҡалаһынан Екатеринбургҡа конвой менән алып барыуҙа ҡатнаша (В. В. Яковлев-Мячиндың урынбаҫары була).
Партия һәм хужалыҡ эштәре
1924 йылда Мәскәүгә күсеп килә, унда РКП(Б) Үҙәк Комитетының эштәр менән идара итеүсеһе, был вазифала Иван Ксенофонтовты алмаштыра. Был вазифала 1927 йылға тиклем ҡала.
Си Цзиньпин
Си Цзиньпин (15 июнь 1953 йыл) — Ҡытайҙың дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, 2013 йылдың 14 мартынан Ҡытай Халыҡ Республикаһы (ҠХР) Рәйесе, 2012 йылдың 15 ноябренән Ҡытай Коммунистар партияһының (КПК) Генераль секретары, 2013 йылдың 14 мартынан Үҙәк хәрби совет рәйесе (2012 йылдың 15 ноябренән — КПК Үҙәк Комитетының Хәрби советы, 2013 йылдың 14 мартынан — ҠХР-ҙың Үҙәк хәрби советы).
Эҙмә-эҙлелектең сикләнмәһе
Тарихи математик анализда барлыҡҡа килгән һанлы эҙмә-эҙлелектең сикләнмәһе төшөнсәһе беренсе төшөнсә була, унда ул яҡынайыуҙар системаһы өсөн нигеҙ булып хеҙмәт итә һәм дифференциаль һәм интеграль иҫәпләмәләр төҙөүҙә киң ҡулланыла.
Пусловскийҙар һарайы
Хәҙерге торошо
Реставрацияның тәүге өс йыл дауамында 11 миллиард һумдан ашыу аҡса китә, резиденциянан 3 мең м³ самаһы сүп-сар сығарыла. Белгестәр фундаментының гидроизоляцияһын  һәм инженер инфраструктураһын эшләй — һыу һәм электр үткәрә, канализацияны яңынан тергеҙә. Бинаның эске стеналары тергеҙелә һәм тәҙрәләр өҫтөндә һәм фасадтарын буяу эштәре башлана.
Әгәр барыһы ла план буйынса барһа, 2020 йыл аҙағына, проектта ҡаралған бөтә эштәр башҡарыласаҡ. Шулай итеп, Коссоволағы Пусловскийҙар һарайының 12-йыллыҡ  реставрацияһы тамамланасаҡ.
Ҡарабах аты
Дөйөм характеристикаһы
«Кавказ» тигән гәзит 1853 йылда  Ҡарабах  ханлығы йылҡы заводы аттары матурлығын һоҡланып яҙып ҡалдырған
Тоҡом тарихы
Е. Волкова яҙыуынса, Ҡарабах тоҡомо  XIX быуат аҙағынаса Кавказдың йәме һәм матурлығы булып тороуға кенәздәр генә түгел батша үҙе ултырып йөрөргә лайыҡлы. Рәсәйҙә уны фарсы аты тип атайҙар һәм юғары баһалайҙар.Ә Таулы Ҡарабахта был тоҡомдо кёглян тип йөрөтәләр.
Рәсәй империяһы осоронда
1835 йылғы «Статистическое описание Закавказского края» тигән яҙмала ҡарабах аттарының иҫ киткес һомғол, етеҙ булыуы, урында хаҡы 30 - 500 червонецҡа етеүе, тоҡом ғәрәп аттары менән яҡшыртылыуы тураһында хәбәр ителә
Билдәле йылҡы белгесе К. А. Дитерихс, факттарға һәм сығанаҡтарға таянып, ҡарабах тоҡомо рус һәм Европа йылҡысылығына ҙур йоғонто яһай, тип билдәләй.
Әзербайжанда ҡарабах тоҡомо менән ҡатнашып делибоз (тилебуҙ) тоҡомо барлыҡҡа килә. Ҡабарды атында ла ҡарабах аты ҡаны бар. Кёгляндар стрелец, ростопчин тоҡомонда ла ҡатнашҡан.
Әзербайжан Республикаһында
2012 йылдың майында  ҡарабах аттары  Виндзор һарайында була,  Елизаветы II-сенең Бриллиант юбилейында   ҡарабах атына менеп милли әзербайжан бейеүе күрһәтелә  .--> 2013 йылда ҡарабах аттарында башҡарыла торған Әзербайжан милли уйыны "човган"  ЮНЕСКО-ның матди булмаған мәҙәни мираҫ исемлегенә индерелә.
2017 йылдың 13 февралендә  Ислам теләктәшлек уйындары ойоштороу  комитеты  талисман итеп ҡарабах юртаҡтары  Инджа (İncə) менән Джасурҙы һайлай.
AIESEC
AIESEC СССР-ҙа (1989—1991)
1990 йыл аҙағына иҡтисади һөнәрҙәр буйынса белгестәр әҙерләүсе 18 юғары уҡыу йорто СССР-ҙың AIESEC ағзаһы булып тора. Ассоциацияға перспективалы ағза сифатында тағы 15 юғары уҡыу йорто ҡушыла. СССР-ҙың AIESEC сиктәрендә совет белгестәренең иҡтисад һәм идара итеү буйынса профессиональ кимәлен күтәреүгә булышлыҡ иткән проекттар тормошҡа ашырыла. Халыҡ-ара алмашыуҙарҙа 20-нән ашыу кеше ҡатнаша. «СССР-ҙа эшҡыуарлыҡ» конференциялары һәм «Волга-90» семинары үтә, унда Рәсәй Юғары Советы Рәйесенең беренсе урынбаҫары сығыш яһай.
AIESEC-та тәжрибә алыу
AIESEC-тың бөтә ағзалары ла ойошма менән танышалар, белем биреү һәм интеграция семинарҙарына һәм тренингтарына йөрөйҙәр һәм шунан һуң ғына билдәле бер өлкәлә яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә ала башлайҙар. Тимәк, йәш кеше тәжрибә алыу өсөн нимә менән ҡыҙыҡһына, шуны һайлай. Был халыҡ-ара стажировкалар ойоштороу, конференциялар, түңәрәк өҫтәлдәр һәм башҡалар ойоштороу проекттарында ҡатнашыуы мөмкин.
Евгений Савойский
Карьера башы һәм Бөйөк Төрөк һуғышы
Евгений Парижда тыуа. Ул — принц Евгений Морис Савойский — Кариньянскийҙың, граф де Суассондың һәм уның ҡатыны кардинал Мазарининың туғаны Олимпия Манчиниҙең кесе улы. Карл Эммануил I бүләһе, Евгений атаһы яғынан боронғо герцог Савойскийҙар тоҡомона ҡарай.
1697 йылда Зент янында төрөктәр өҫтөнән 1699 йылда Австрия өсөн файҙалы Карловиц солохона ҡул ҡуйыуға булышлыҡ иткән еңеү яулай.
Кошеверова Надежда Николаевна
Биографияһы
1947 йылда «Золушка» фильмы байтаҡ уңыш яулай (сценарийы Е. Л. Шварц, биҙәүсеһе Н. П. Акимов), дөрөҫ һайлап алынған артистар составы тамашасыларҙың һәм тәнҡитселәрҙең һөйөүен яулай, Ватан кино тарихына инә. Комедиограф булараҡ эшен дауам итеп («Шофёр поневоле», «Осторожно, бабушка!»), Кошеверова үҙенең яратҡан балалар өсөн тылсымлы әкиәт жанрына тоғролоҡ һаҡларға тырыша. Өс фильм-әкиәтендә уның яратҡан актёрҙарының береһе — Олег Даль төшә.
Йәрмиә
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихынан
== Йәрмиәгә бәйле шиғырҙар ==
Олатайҙар ҡорған нигеҙҙәр,
Ҡосағында йәйге сихри кистең
Шарап
Шарап, аҡ араҡы, вино (vinum) — йөҙөм һутын әсетеп әҙерләнгән алкоголле эсемлек (ҡатылығы: тәбиғи шарап — 9–16 % күләме, спирт ҡушылғандары — 16–22 % күләме), ҡатылығын арттырыу өсөн ҡайһы саҡта спирт ҡушалар. Шараптарҙы өйрәнеүсе фән — энология тип атала.
Бокал һайлау
Шарапты ғәҙәттә бокалдан эсәләр. Бокал йоҡа быяланан һәм оҙон һаплы булһа яҡшыраҡ була. Төҫһөҙ быяланан эшләнгән бейек бокалдарҙан ҡыҙыл һәм ҡоро шараптарҙы эсәләр. Киң бокалдарҙан ярым татлы шараптар эсәләр.
Йүкәле
Йүкәле (Юкали) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Ҡыҙыл йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Ҡоба күбәләктәр
Төрҙәре
Башҡортостанда 20‑гә яҡын төрө билдәләнгән
Вырога
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рица
Географияһы
Рица күленән Лашипс (Лашпса) йылғаһының дауамы — Бзыбь йылғаһының ҡушылдығы Юпшар ағып сыға. Күл яҡынса 250 йыл элек, Пшегишхва тауының бер өлөшө Лашипс йылғаһына емерелеп төшөп, уны быуған мәлдә барлыҡҡа килгән.
Дятлинка
Дятлинка — Рәсәйҙәге йылға.Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яхрома йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ислам донъяһы
Ислам донъяһы термины ( - әл-ғәләмү-л-исламий; исламский мир) бер нисә мәғәнәгә эйә. Дини мәғәнәлә ислам донъяһы — мосолмандар ға, ә мәҙәни йәһәттән был цивилизацияла йәшәүсе мосолман булмағандарҙы үҙ эсенә алған ислам цивилизацияһына ҡарай. Хәҙерге геосәйәси йәһәттән был термин ғәҙәттә күпселекте мосолмандар тәшкил иткән илдәргә ҡарай.
Башҡортостан юлдаш телевидениеһы
Башҡортостан юлдаш телевидениеһы (Башкирское спутниковое телевидение, БСТ) — Башҡортостан Республикаһының дәүләт телеканалы. Тапшырыуҙары тәүлегенә 18 сәғәт дауамында сыға.
Ислам донъяһы
Сәнғәт
Ислам архитектураһының айырмалы үҙенсәлеге булып колонналар, арка һәм көмбәҙҙәр тора. XIX быуат аҙағында ислам көмбәҙҙәре европа архитектураһына индерелә.
Демографияһы
Һуңғы ваҡытта ислам донъяһында тыуым кәмей: әгәр 1989 йылда донъяла бер мөслимәгә (мосолман ҡатынға) 5,2 бала тура килһә, христианкаға — 3,3 ғына, ә 2000 йылда был һандар 3,7 һәм 2,6, ә 2010 йылда — 2,9 һәм 2,6 булған.
Тәйрүк аръяғы урман паркы
== Тарихы == Элек Ҡарауыл сағылында төрлө ағастар үҫкән була, әммә Бөйөк Ватан һуғышы алдындағы бер нисә йылда, урмандағы ағастар Ишембай ҡалаһын яғыулыҡ менән тәьмин итеү һәм сәнәғәт предприятиелары ихтыяжы өсөн тулыһанса ҡырҡыла.
Иҫке Балтас (Татарстан)
Тарих
Ауыл кешеләре 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.