cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Европа берлеге
Дәүләт-ағзалар
Данияның автономиялы биләмәһе Гренландия 1985 йылда Европа берләшмәһе составынан сыға. Лиссабон килешеүе дәүләтең берлектән сығыу шарттарын һәм процедураһын күҙ уңында тота. Был процедура менән 2020 йылдың 31 ғинуарында берлек составынан сыҡҡан Бөйөк Британия файҙалана.
Политик перспективалар
2013 йылдың мәғлүмәттәре буйынса, ЕБ граждандарының 44 проценты киләсәктә Европа дәүләттәре федерацияһын булдырыу идеяһын хуплай, 35 проценты быға ҡаршы сығыш яһай.
Структураһы
Түбәндә ЕБ-нең төп органдарының, йәки институттарҙың тасуирламалары бирелгән. Дәүләт өсөн традицион рәүештә закондар сығарыу, башҡарма һәм суд органдарына власты бүлеү ЕБ-нә хас түгел. Әгәр ЕБ-нең Суды суд органы тип иҫәпләнһә, ҡануни функциялар бер үк ваҡытта ЕБ Советына, Европа комиссияһына һәм Европарламентҡа ҡарай, ә башҡарма — Комиссия һәм Советҡа.
Ағалы-энеле Дроздовтар
Ағалы-энеле Дроздовтар (Дон ғәскәре өлкәһе, Еланская станицаһы, Плешаков утары (хәҙер — Ростов өлкәһе, Шолоховский районы) — Плешаков утары казактары ағалы-энеле Алексей һәм Павел Дроздовтар. М. А. Шолоховтың «Тымыҡ Дон» романында Алексей — Григорий Мелеховтың, Павел — Пётр Мелехов прототиптарының береһе.
Иҫке Муса (Шишмә районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әл-Хижер сүрәһе
Әл-Хижер сүрәһе (الحجر, Әл-хижер ) — Ҡөрьән Кәримдең 15 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 99 аяттан тора.
Мосолман байрамдары
Ураҙа байрамы
Ғәрәпсә Ғәйдел Фитыр көнө тип йөрөтөлә. Рамаҙан ураҙаһы тамам булғандан һуң өс көн байрам ителә. Байрамдың башы Шәүүәл айының беренсе көнөнә тура килә. Был көндә мосолмандар мәсеттәргә йыйылып ғәйет намаҙы башҡара. Аллаһы Тәғәләнән гонаһтарын ярлыҡауҙы һорап теләктәр теләйҙәр. Рамаҙан иң изге ай- сөнки был айҙа Ҡөрьән китабы иңдерелә башлаған. Мәтдт мөмкинселектәре булған мосолмандар ғәйет намаҙына тиклем фәҡирҙәргә йәки мәсеткә фытыр саҙаҡаһы бирә. Рамаҙан айы барышында ураҙа тотоусы кешеләрҙе киска ашҡа, Ифтарға(ауыҙ асырға) йыйыу йолаһы бар.
Ҡурған өйәҙе
Ҡурған өйәҙенә сиктәш өйәҙҙәр:
Күсенеп ултырыу
1842 йылғы Закондар йыйылмаһында (икенсе баҫма) кемгә, ҡасан һәм ҡайҙа күсенеү тәртибе, урындарҙа күсенеүселәр нимәгә өмөт итә ала, ниндәй ташламалар уларға ҡаралған — барыһы ла ентекләп аңлатыла. 1845—1849 йылдарҙа өйәҙ халҡының һаны Үҙәк Рәсәйҙән күсеп килеүселәр иҫәбенә бик ныҡ арта. Күскенселәрҙе махсус билдәләнгән ерҙәргә урынлаштыралар, әммә ҡайһы бер осраҡта уларҙы рөхсәт буйынса элекке ауылдарға ла тараталар.
Бүрекле һабан турғайы
Йәшәү рәүеше
Ауыл тирәһендәге асыҡ. урындарҙа йәшәй. Бөжәктәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. һирәк осрай. Ерҙә оялай. Көрән тап¬лы 3—5 бөртөк һорғолт аҡ йомортҡа һала.
Висмар
Тарихы
Әлегә тиклем Висмар элекке ирекле ҡалаларҙың үҙ флагына хоҡуҡҡа эйә булыу кеүек реликттарын һаҡлаған.1257 йылдан 1358 йылға саҡлы ҡала Мекленбург кенәздәренең резиденцияһы булып хеҙмәт иткән. 1376 йылғы Ҡара үлем халыҡтың байтаҡ өлөшөн ҡырған. Америка асылып, сауҙа юлдары Атлантикаға күскәндән һуң, Һанзаның башҡа ҡалалары кеүек, Висмар ҡалаһы элекке әһәмиәтен юғалтҡан.
Рудас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Сит илдә (хикәйә)
Баҫмалар
А. П. Чеховтың «Сит илдә» (На чужбине) хикәйәһе 1885 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр шул уҡ йылдың 12 октябрендә әҙәби нәфис «Осколки» журналының 41-се һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫыла. 1885 йылда хикәйә «Осколки» журналының цензоры тарафынан тыйыла, ләкин цензура комитетында ҡаралғандан һуң баҫырға бирергә рөхсәт бирелә. 1887 йылда яҙыусының әҫәрҙәр йыйылмаһы А. Ф. Маркстың «Невинные речи» баҫмаһында донъя күрә.
Таманян Александр Оганесович
Таманян (Таманов) Александр Оганесович (Иванович)  (Ալեքսանդր Թամանյան; 16 март 1878 йыл — 20 февраль 1936 йыл) — әрмән сығышлы совет архитекторы һәм ҡала төҙөүсеһе, архитектурала неоклассик йүнәлеш вәкиле.
Ғаиләһе
Таманян Бенуа ырыуы вәкиле Камилла Эдвардсҡа өйләнә. Улдары — Геворг һәм Юлий — аталарының эшен дауам итеп, архитектор була.
Баража
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Сайгатина
Сайгатина — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Сургут райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628452, ОКАТО коды — 71126908003.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Иннэль-Катарыль-Кы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сырлауыҡ
Ҡылыҡһырлама
Тауышы көслө сырылдау. Әремле һәм сәнске үләнле яландарҙа йәшәй. Күсеп йөрөүсе ҡош. һирәк осрай. Бөжәктәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Ояһын ергә ҡора. Унда көрән таплы аҡһыл йәшел, йәки аҡһыл һары 4—6 бөртөк йомортҡаһы була.
Йәнғужин Рим Зәйниғәбит улы
Биографияһы
Ишембай ҡалаһындағы 3-сө һанлы башҡорт мәктәбен (хәҙерге Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернатын) 1959 йылда алтын миҙал менән тамамлай. Буласаҡ профессор, философия фәндәре докторы Баязит Ғәлимов менән бер класта уҡыған. Шул уҡ йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетына уҡырға инә.
Ҡуҡрауыҡ шарлауығы
Ҡуҡрауыҡ (халыҡ телендә Күккүкерәүек) (Кук-Караук) — Башҡортостандың Ишембай районы Маҡар ауылынан 7 км ситтә урынлашҡан шарлауыҡ 1965 йылдың авгусында Башҡортостандың геоморфогик тәбиғәт ҡомартҡыһы тип таныла. Геологтар, уның тирәһендә ер өҫтөнә сыҡҡан тау тоҡомдарының йәше 500 млн йылдан ашыу, тигән фекергә килгән. Шарлауыҡ Һикәҙе йылғаһына ҡойған Ҡуҡрауыҡ йылғаһында бейек ҡаялар, ҡара урмандар араһында урынлашҡан. Ҡаяларында (урыҫса бирәм) очиток гибридный, төньяҡ вудсия абағаһы, сәскәләре ярайһы уҡ эре булған уймаҡ сәскә кеүек Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән үҫемлектәр ҙә бар. Яҙғы ташҡындар ваҡытында шарлауыҡ бар үҙәнде тыуышы менән тултыра, йәй айҙарында тынып та ҡуя.
Йәнғужин Рим Зәйниғәбит улы
Ғилми эшмәкәрлеге
Ғалимдың хеҙмәттәре өс өлөштән тора тиергә була. Башҡорттарҙың этник тарихы. Р.Йәнғужиндың монографияларында Көньяҡ Уралда тәүге башҡорт ҡәбиләләре һәм ырыуҙарының бик ҡатмарлы барлыҡҡа килеү процессы, уларҙың бер халыҡ булып ойошоу һәм Рәсәй дәүләте составындағы халыҡтарҙың бер өлөшөнә әйләнеү тарихы тикшерелә («Из истории башкирских племен» (Уфа, 1995), «Этнография башкир» (Уфа, 2002), «Происхождение башкирского народа» (Уфа, БашГУ, 2003), «Этнический состав населения Башкортостана» (Уфа, 2007) һәм башҡа).
Ғалимдың эштәренең икенсе йүнәлеше- иҡтисади үҫештең төрлө этаптарында башҡорт халҡының хужалыҡ һәм ер эшкәртеү тарихын өйрәнеү (Традиционный хозяйственный уклад башкир XIX столетия. Уфа, 1979; Хозяйство башкир дореволюционной России. Уфа, 1989; Земледелие и земельные отношения башкир в первой половине XVIII в. Уфа, 1998 и др.).
Ишбулатов Рөстәм Хажиәхмәт улы
Ғаиләһе
Ағаһы — Сәйетгәрәй (1904—1983), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Өфө моторҙар эшләү заводы хеҙмәткәре.
Барбулиха
Барбулиха — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тюхтет йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сафин Ленар Ринат улы
Биографияһы
2004 йылда «юридик фәндәр кандидаты» ғилми дәрәжәһенә «Ответственность осужденных за злостное уклонение от наказаний, не связанных с изоляцией от общества в российском уголовном праве» тигән диссертация яҡлай.
2010 йылдың 22 апрелендә Татарстан Республикаһы транспорт һәм юл хужалығы министры вазифаһына тәғәйенләнә. Татарстан Республикаһында террорға ҡаршы комиссия ағзаһы.
Солнечный (Хант-Манси автономиялы округы)
Солнечный — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Сургут райондағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Идолга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Ирәндек
Ирәндек (Иренды́к) — көньяҡ-көнсығыш Башҡортостандағы тау арҡаһы. Оҙонлоғо — 135 км. Иң юғары нөктәһе — Көҙгөнташ тауы (бейеклеге 987 м). Тау арҡаһы Башҡортостандан Учалы, Әбйәлил, Баймаҡ һәм Хәйбулла райондарында урынлашҡан. Ирәндек тауы порфирит, диабаз, эзбизташ кеүек тау тоҡомдарынан барлыҡҡа килгән. Төньяҡ өлөшөндә — урман менән ҡапланған тайга, көньяғында — бүтәгә-ҡылған үләнле дала. Ирәндек — Урал тауҙарының матур урыны. Бында боронғо ҡаласыҡтар, оҫтаханалар һәм ташланған ауылдар урыны табыла. Көнсығыш битендә Ибраһим шарлауығы урынлашҡан.
Күлдәре һәм йылғалары
Учалы районында Ирәндек буйынан Уй йылғаһы ағып төшә, Ҡарағайкүл (Ворожеич) урынлашҡан.
Ирәндек башҡорт халыҡ йыры
Һай!.. Иртәнсәккәй тороп, бер ҡараһам,
Гёшиц
Гёшиц (Goschitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 266 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,8 км2. Диңгеҙ кимәленән 402 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7907 һәм автомобиль коды — SOK.
Тига (Бакчар ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Кәлимосҡан ҡаяһы
Һаҡлау өлкәһе:
Шишмә районының һыу объекттары
Шишмә районының гидрографияһы райондың Прибельск убалы-түбәле тигеҙлектәрендә урынлашыуы менән билдәләнә.
Райондың йылғалар селтәре Ағиҙел йылғаһының һул ҡушылдыҡтары — бер-береһенә ҡарата параллель рәүештә көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа табан аҡҡан Дим һәм Өршәк йылға бассейнына ҡарай.
Гидрокарбонатлы сөсө (1г/л тиклем) һыуҙары зонаһы гидрогеодинамик нисбәттә интенсив циркуляция зонаһына тап килә. Уның ҡеүәте йылға үҙәндәрендә 10-20 метр булһа, ҡалҡыу урындарҙа 50-100 метрға етә.
Саковка
Саковка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Аҡ сәпсек
Аҡ сәпсек (кәмәрсек, кәмәрсен, боҙтишкес, сәберсәк, сәбәрсен) (белая трясогузка, Motacilla alba) — Австралиянан башҡа бөтә илдәрҙә йәшәй, бөжәктәр менән туҡлана, йорт тирәһендә йыш оялай, ерҙә йөрөгәндә ҡойроғон һелкетеп йөрөй торған ҡаралы сыбар аҡ сәпсек.
Баҫым
Баҫым — ижектәрҙең береһе көслөрәк тауыш менән әйтелеүе. Бер нисә ижекле һүҙҙәрҙә бер ижек әйтелеше менән айырылып тора.
Башҡорт телендә баҫым һүҙҙең аҙаҡҡы ижегенә төшә; һүҙгә ялғау ҡушылған һайын, баҫым аҙаҡҡы ижеккә (ялғауға) күсә бара. Шуға күрә һүҙ яһаусы ялғауҙар баҫымлы булыусан. Мәҫәлән: һайлаусы, атлы, эшлекле, эшлекһеҙ.
Сализер
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гайза
Гайза (Geisa) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 4740 кеше йәшәй. Майҙаны — 41,36 км2. Диңгеҙ кимәленән 318 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 36419 һәм автомобиль коды — WAK.
Бекте-Юл
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ҡорғаҙаҡ шишмәһе
Үҙенсәлеге
Дебит миҡдары 100—125 с/сек. Һыу температураһы даими (16—16,5С), ҡышын туңмай, радиоактивлы һәм минераллашҡан.
Тикзо
Тикзо — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бакчар йылғаһының уң ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Йүкәле (тау, Учалы районы)
Тасуирлама
Башҡорт (Көньяҡ) Уралының Йүкәле һырты Башҡортостан Республикаһының Учалы районында субмеридиональ йүнәлеш буйлап Ҡарайылға (Миндәк ҡушылдығы) һәм Тимәш (Яйыҡ йылғаһы бассейны) йылғалары араһында һуҙылған.
Бүләков Флорид Миңнулла улы
Биографияһы
Флорид Бүләковтың пьесалары Рәсәй, Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе, хатта алыҫ сит ил театрҙары сәхнәләрендә ҡуйылды. Һуңғы көндәргә тиклем ул әүҙем йәмәғәт тормошо алып барҙы, ижад менән шөғөлләнде, социаль селтәрҙәрҙә комментарийҙар яҙҙы, дуҫтары һәм китап уҡыусылар менән аралашты. 16 ғинуарҙа ул үҙенең битендә былай тип яҙҙы: «Был „һикереүҙәр“ (һауа торошоноң) миңә насар тәьҫир итә. Мәйет кеүек ятам. Тереләй күмелермен тип ҡурҡҡан Гоголде иҫкә төшөрәм. Хоҙай һаҡлаһын!». Ике көндән иртәнге сәғәт 11-ҙә күренекле яҙыусыға һәм драматургҡа инфаркт булды.
Ҡотлогилдин Наил Закир улы
Биографияһы
1987—1994 йылдарҙа — НПЗ-ның баш инженеры.
Хәсәнов Фәнир Миңлеғәлим улы
Биографияһы
Фәнир Миңлеғәлим улы Хәсәнов 1943 йылдың 1 июнендә Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Солтанморат ауылында тыуған. Милләте татар, юғары белемле — 1976 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
Ершов Александр Степанович
Биографияһы
1844 йылда ул Мәскәү дәүләт университетында уҡыта башлай; профессор Н. Д. Брашман етәкселегендә «О воде, как двигателе» темаһына магистрлыҡ диссертацияһы яҡлағандан һуң, доцент дәрәжәһендә һыҙма геометрияны һәм ғәмәли механиканы уҡыта; 1848 йылдан — адъюнкт. 1853—1859 йылдарҙа ул — Мәскәү университетының һыҙма геометрия һәм механика «экстраординар профессоры вазифаһын атҡарыусы».
Ғәбәши Солтан Хәсән улы
Биографияһы
1898 йылда Ғосмания мәҙрәсәһендә, һуңыраҡ Өфө реаль училищеһында һәм Ғәлиә мәҙрәсәһендә, 1916—1917 йылдарҙа Ҡазан университетында уҡый, бер үк ваҡытта Өфө һәм Ҡазандың танылған музыканттарынан музыка дәрестәре ала. 1917 йылдан алып Ҡазандың музыка һәм педагогия техникумдарында уҡыта. 1932 йылдан башлап Өфөлә йәшәй: Башҡортостан милли мәҙәниәт ҒТИ хеҙмәткәре, шул уҡ ваҡытта Башҡорт сәнғәт техникумында уҡыта; 1936 йылдан алып БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Сәнғәт эштәре буйынса идаралыҡ хеҙмәткәре. 1941 йылдан башлап Салҡаҡ урта мәктәбе уҡытыусыһы. Композиторҙың ижадына милли аһәң һәм классик музыка тәьҫирлелеге берлеге хас.
Эшмәкәрлеге
Ғ. С. Әлмөхәмәтов һәм В. И. Виноградов менән берлектә «Сания» (Ф. Әмирхан либреттоһы, 1925) һәм «Эшсе» (М. Ғафури либреттоһы, 1930; икеһе лә Ҡазанда татар телендә ҡуйыла) операларын, шулай уҡ БАССР‑ҙың барлыҡҡа килеүенә 10 йыл тулыуға арнап, симфоник оркестр өсөн «Башҡортостан маршы» («Тантаналы марш»; 1929) һ. б. ижад итә. «Вальс», «Ҡайғы», «Пикник», «Ҡайғынан һуң шатлыҡ», «Марш», «Йәшлек» һ. б. инструменталь пьесалар; Ғ. Исхаҡиҙың «Зөләйхә», Ф. Бурнаштың «Таһир менән Зөһрә», Ғ. Рәхимдең «Буҙйегет», М. Джанандың «Шаһнамә» һ. б. спектаклдәргә музыка; М. Хәй һүҙҙәренә «Ҡурай» һәм а cappella хоры өсөн «Кәкүк» вокаль циклы авторы; башҡорт һәм татар халыҡ йырҙарын хор өсөн эшкәртә. СССР Композиторҙар союзының Башҡортостан бүлексәһен ойоштороусыларҙың береһе. Өфөлә һәүәҫкәр хорҙар һәм оркестрҙар ойоштора, лекциялар менән сығыш яһай, башҡорт һәм татар милли музыкаһы тураһыда мәҡәләләр яҙа.
Әлү Ғимран сүрәһе
Транскрипцияһы
18. Шәһидә-ллаһу әннәһү ләә иләәһә илләә һүүә үәл-мәләә`икәтү үә үүлүлғилми ҡаа`имәм билҡист ләә иләәһә иллә һүүәл-ғәзиизүлхәкиим.
Тәржемәһе
2. Аллаһ — бер генә! Аллаһтың Үҙенән башҡа (һис бер ​кем, һис бер нәмә) Илаһ була алмай. Ул — мәңге тере. Ул — ҡәййүмдер.
13. Ҡапма-ҡаршы килгән ике ғәскәр (Бәҙер) һуғышында һеҙгә ғибрәттәр бар. Бер ғәскәр Аллаһ юлында һуғыша, икен​сеһе иһә мөшриктәр ине. Былары тегеләрҙе (мосолмандарҙы) маңғай күҙҙәре менән ике итеп күрә башланы. Ярҙам итәһе килгән кешеләренә Аллаһ ярҙам итер. Шик юҡ, күңел күҙҙәре һуҡыр булмағандарға бында ҡәтғи һабаҡтар бар.
18. Аллаһ ғәҙеллекте өҫкә сығарып, Үҙенән башҡа (Илаһи ҡөҙрәткә эйә) һис бер тәңре булмағанлығын (аяттары, дәлилдәре менән) иҫбат итте. Фәрештәләр ҙә, ғилем эйәләре (нәбийҙәр, ғалимдар ҙа) быны раҫланы:
21. Аллаһтың аяттарын инҡар итеүҙәре арҡаһында, кәфер булғандарҙан, хаҡһыҙға пәйғәмбәрҙәрҙе үлтереүселәр һәм ғәҙеллеккә өндәүсе инсандарҙың йәндәрен ҡыйғандарҙы:
— Күңелдәрегеҙҙәгене йәшерһәгеҙ ҙә, асып һалһағыҙ ҙа Аллаһ белә. Күктәрҙә, Ерҙә нимәләр бар — Аллаһ барыһын да белеп тора, — тип уларға. Аллаһтың бөтөн нәмәгә ҡөҙрәте етә.
32. Әйт Һин:
33—34. Ысынлап та, Аллаһ Әҙәмде, Нухты, Ибраһим​ды һәм уларҙың тоҡомдарын, Ғимран ғаилаһен — барыһын да бер нәҫелдән булараҡ, халыҡтарға мәшһүр (өҫтөн) ҡыл​ды. Аллаһ ысынлыҡта барыһын да ишетеүсе, мөкәммәл белеп тороусыҙыр.
36. (Мәрйәмдең әсәһе) ҡыҙ тапҡас, әйтте, Аллаһ уның ҡыҙ табасағын белә ине:
— Раббым, ысынлыҡта инде мин ҡартайып барам, ҡатыным да бала таба алмай, нисек итеп минең улым булыр икән? — тине. (Аллаһ әйтте):
- Ий, Мәрйәм, Аллаһ Һиңә бер кәлимә әйтеп, Һине һөйөндерәсәк: исеме Ғайса. (ҡушаматы) Мәсих, (сифаты) Мәрйәм улыҙыр. Донъяла ла, Әхирәттә лә даны-шөһрәте ҙур бу​лыр. (Ул) Аллаһтың бик яҡындарынандыр. (46) Бишегендә лә, үҫкәс тә ул кешеләргә (хикмәтле) һүҙ һөйләйәсәктер. Ул изгеләрҙән булыр.
— Ий, Ғайса, шөбһәһеҙ, (улар түгел) Мин Һиңә әжәл ебәрәсәкмен, һине Үҙ яныма күтәреп, һине кәферҙәрҙең зыянынан ҡотҡарып, һиңә эйәргәндәрҙе Ҡиәмәт көнөнә ҡәҙәр кәфер итеүселәрҙән өҫтөн тотасаҡмын. Һуңғы ҡайтыуығыҙ ҙа Минең ихтыярымдаҙыр. Арағыҙҙа булған ҡаршылыҡтар-ғауғаларҙың хөкөмөн дә Мин бирәсәкмен. (56) Көфөрлөк итеүселәргә килгәндә, Мин уларҙы донъяла ла, Әхирәттә лә иң хәтәр яза менән ғазаплаясаҡмын. Уларға һис бер кем ярҙам итә алмаҫ.
59. Ысынлап та, Ғайсаның хәле лә (атаһыҙ донъяға килеүе лә), Әҙәмдең яҙмышы ла бер Аллаһ хозурын​андыр. (Аллаһ) уны (Әҙәмде) тупраҡтан яралтты. Һуңынан уға:
Бынан һуң да улар йөҙ сөйөрһә, әйт:
81. Аллаһ пәйғәмбәрҙәрҙе ант иттерҙе. Бына Мин һеҙгә Китап менән хикмәт (Тәурәт менән Инжилде) бирҙем. Бе​р аҙҙан һеҙҙең ҡулығыҙҙағыларҙы раҫлау-дөрөҫләү өсөн тағын бер Пәйғәмбәр киләсәк. Уға шикһеҙ иман килтерерһегеҙ һәм уға һәр ваҡыт ярҙам итерһегеҙ. Ошо шарттарҙы ҡабул итәһегеҙме?
83. Хәҙер улар Аллаһтың диненән башҡа бер дин эҙләп киттеләрме? Бәлки, күктәрҙә һәм Ерҙә нимә булһа, теләһәләр ҙә, теләмәһәләр ҙә Уға буйһона, ниһайәт, уларҙың барыһы ла Аллаһ ҡаршыһына килтереләсәк. (84) Әйт:
— Аллаһ дөрөҫөн һөйләй, шуға күрә, Аллаһты бер тип бел​һәгеҙ, Ибраһим ышанған дингә йөҙ тотоғоҙ, ул мөшрик түгел ине, — тип.
99. Әйт:
109. Күктәрҙә нимә бар, Ерҙә нимә бар — бөтөнөһө Аллаһтыҡылыр. Бөтөн эштәр ҙә Аллаһ ҡаршыһына килтерелер. (110) Һеҙ — кешеләрҙең именлеге өсөн (Ләухел Мәхфүздә һайланып) донъяла мәртәбәгә күтәрелгән иң изгелекле бер ҡәүем. Изгелеккә өндәп, яманлыҡтан ваз кисергә саҡырҙығыҙ. Аллаһҡа ышанаһығыҙ. Китаплы кәферҙәр ҙә шулай ышанһа ине, үҙҙәре өсөн хәйерлерәк булыр ине лә бит. Улар араһында ла иман килтергәндәр бар. Ләкин уларҙың күбеһе фәсиҡтәр.
129. Күктәрҙә нимә бар, Ерҙә нимә бар — бөтөнөһө лә Аллаһтың милке. Кемде теләй, шуны ярлыҡай Ул, кемде теләһә, шуға яза бирә. Аллаһ киң ихтыярлы, ярлыҡаусы, ысынлап та, гөнаһтарҙы кисереүсеҙер.
131. Кәферҙәр өсөн әҙерләнгән уттан (йәһәннәмдән) һаҡланығыҙ. (132) Аллаһҡа һәм Пәйғәмбәргә итәғәт итегеҙ, ярлыҡау һәм рәхмәткә ирешерһегеҙ. (133) Раббыбыҙҙың ярлы​ҡауына һәм тәҡүә мосолмандар өсөн әҙерләнгән йәннәткә, күктәр һәм Ер кеүек иркен урынға ынтылығыҙ.
143. Ысынлап та, әжәл килгәнсе үк үлем (шаһидлыҡ) те​ләнегеҙ, бына инде һеҙ бер ҡарауҙа уҡ үлемде (күрҙегеҙ) таты​нығыҙ.
— Йә, Раббыбыҙ, беҙҙең гөнаһтарыбыҙҙы һәм эшебеҙҙә сиктән ашҡан хаталарыбыҙҙы ярлыҡа. (Һуғышҡанда) теҙ быу​ындарыбыҙҙы нығыт. Кәферҙәргә ҡаршы беҙгә ярҙамсы бул, — тигәндәренән башҡа һүҙ юҡ. (148) Ниһайәт, Аллаһ уларға һәм донъя ниғмәтен (мал, шәрәф, дан-шөһрәт), һәм Әхирәт сауабының гүзәллеген бирҙе. Аллаһ изгелекле ғәмәлдә булғандарҙы ярата.
(Ғәнимәт - һуғышта еңелгән дошмандың, дәүләттең малын еңеүселәр ала. Бына шул мал «ғәнимәт» тип атала. Һуғышта үлтерелгән дошмандың шәхси әйберҙәрен: атын, ҡоралдарын, ҡатында​рын еңеүсе ала. Бына шулар «үлжә» тип атала. Урыҫсаһы -трофей.)
Улар күңелдәрендә һиңә әйтмәгән мәкер һаҡлайҙар. Улар:
— Уларға һис бер ҡурҡыныс булмаҫ, уларға ҡайғы-яза ла булмаясаҡ, — тип ҡауышыуҙан алдан уҡ хисләнеп, һөйөнәләр. (171) Улар Аллаһтан килгән ниғмәттәргә һәм уның йомартлығына һөйөнәләр. Иман килтереп, изге ғәмәлдәр ҡылғандарға тейәсәк әжерҙе Аллаһ йуймаҫ. (172) (Ухуд һуғышында) йәрәхәтләнгәндән һуң Аллаһтың һәм Пәйғәмбәрҙең өндәүен ҡабул итеп, изгелек ҡылғандар, тәҡүә, диндар булғандар өсөн бик ҙур әжер буласаҡ.
173. Бер төркөм кешеләр мөьминдәргә:
175. Ысынлыҡта иһә, мосолмандарҙы (кәфер ғәскәре килә, тип) үҙ дуҫтары менән ҡурҡытыусы шайтандыр. Иманлы булһағыҙ, уларҙан ҡурҡмағыҙ, бары тик Минең язамдан ғына ҡурҡығыҙ.
179. (Ий, монафиҡтар!) Яҡшыны ямандан айырмайынса, Аллаһ мөьминдәрҙе һеҙ йәшәй торған хәлдә ҡалдырмаҫ. Һуңынан нәжесте пактан айырасаҡ. Аллаһ һеҙгә күҙ күрмәҫ йәше​рен серҙәр менән таныштырмаҫ. Ләкин Аллаһ пәйғәмбәрҙәрҙе үҙе теләгән кешеләр араһынан һайлап ала. Аллаһҡа һәм уның рәсүлдәренә иман килтерегеҙ. Иман килтерһәгеҙ, (тәҡүә, дин​дар булһағыҙ) һеҙҙең өсөн ғәләмәт ҙур әжер әҙерләнгән.
Беҙ улар әйткәнде лә яҙып ҡуйырбыҙ һәм уларҙың хаҡһыҙға пәйғәмбәрҙәрҙе үлтергәндәрен дә теркәрбеҙ һәм әйтәсәкбеҙ:
(Кәферҙәр Мөхәммәд пәйғәмбәрҙе үҙҙәренең, йолаларын үтәргә өндәйҙәр. Йәғни, әгәр Мөхәммәд кәферҙәргә ҡорбан килтереп, кәферҙәр ул ҡорбанды салып, утта яндырып, уйҙырма илаһтәренә ғийбәҙәт ҡыласаҡ һәм шунан һуң улар Мөхәммәднең пәйғәмбәр​легенә иман килтерәсәк, имеш.)
186. Ысынлап та, малдарығыҙ һәм йәндәрегеҙ арҡаһын​да һеҙ һынауға дусар, һеҙҙән элек килгән Китаплы ҡәүемдән һәм күп илаһкә табыныусыларҙан һеҙ байтаҡ ҡына рәнйетеүле һүҙҙәр ҙә ишетерһегеҙ. Әгәр шуларға сабыр итер булһағыҙ, тәҡүә, дин​дар булһағыҙ, хаҡтыр, иң гүзәл ғәмәл шул булыр.
187. Аллаһ Китаплы ҡәүемде:
Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы
Биографияһы
1903 йылда Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев Мәккәгә хаж ҡыла.
Ижады һәм ғилми эшмәкәрлеге
Башҡортостан һəм башҡорт халҡының боронғо замандарҙан алып XIX быуат аҙағына тиклемге осорҙоң тарихын өйрəнеүгə ҙур өлөш индерə. «Башҡорт халҡының аҡ һəм ҡара көндəре», «Кесе Табын халҡының насəбнамəһе» (икеһе лə — 1897), «1755 йылғы башҡорттар ихтилалы хаҡында» (1903, 1984 йылда баҫыла), «Башҡорт ҡорото» (1880, баҫылмаған) һәм башҡа тарихи‑этнографик очерктарында этногенез, этнонимимия, урынлашыу территорияһы, башҡорттарҙың ырыу-ҡəбилə ҡоролошо, хужалыҡтар, социаль‑иҡтисади мөнəсəбəттəр һәм башҡа мəсьəлəлəр яҡтыртылған.
«Ҡайыш илә Йүкә» мәҫәле шағирҙың башҡа шиғри әҫәрҙәренән айырылып тора. Мәҫәлдә автор «алтын-көмөшлө» Ҡайыш hәм бер нимәһе лә булмаған өсөн «кәм баhалы» Йүкә образдары аша йәмғиәттәге синфи ҡаршылыҡтарҙы күрhәтеп биреүгә өлгәшә.
Источная (Кыка-Кыталь-Кы ҡушылдығы)
Источная — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кыка-Кыталь-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Силәбе өлкәһе географияһы
Гидрография
Тәбиғи йылғаларҙан тыш яһалма һыу сығанаҡтары бар (йәки булған), мәҫәлән, Оло Кәҫле — Ирташ күлдәр системаһы араһында, Ҡариҙел йылғаһынан Мейәскә (Долгобродск һыуһаҡлағысынан) һәм Чусовая йылғаһына (Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан), Иткүл — Чусовая араһында каналдар бар.
Берикуль (Кия ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Әл-Хаж сүрәһе
Әл-Хаж сүрәһе (سورة الحج, Хаж ) — Ҡөрьән Кәримдең 22 сүрәһе. Мәҙинәлә иңгән сүрә, 78 аяттан тора.
Төркиәнең автомобиль сәнәғәте
Төркиәнең автомобиль сәнәғәте еңел һәм бәләкәй,  коммерцияға тәғәйенләнгән автомобилдәр  етештерә (шул иҫәптән пикап, фургон, микроавтобус, йөк автомобиле,  махсус техника, уртаса һәм ҙур автобустар, шулай уҡ ҙур күләмдә уларҙы комплектлау өлөштәре сыға. Автопром Төркинең машина сәнәғәтендә алдынғы тармаҡтарҙан  булып тора,  әлеге ваҡытта был даирәлә 400 мең кеше мәшғүл.
Поленица (мифология)
Полени́ца, поляни́ца , палени́ца, ҡыйыу паляни́ца — рус былиналарында яугир-ҡатын-ҡыҙ, баһадир ҡатын.
Тамырҙары
Б. А. Рыбаков әкиәттәрҙә ҡатын-ҡыҙҙарҙың һуғышсан персонаждарының күплеген һәм бер нисә былина сюжеттын бәйләй, уларҙа скиф-сармат сығышлы татарға тиклемге дала донъяһы менән һуғышсан ҡатын-ҡыҙ эш итә. Был Киев яугирҙарының алан йәки болгар далалары кешеләре менән бәйләнеште сағылдырыуы мөмкин.
Мейәс заводы
Мейәс баҡыр иретеү заводы — Көньяҡ Уралда ҙур булмаған металлургия заводы, 1776 йылдан 1829 йылға тиклем эшләгән һәм Мейәс ҡалаһына башланғыс биргән. 1811 йылдан алып Златоуст заводтары округы составына инә.
XIX быуат
1821—1828 йылдарҙа 4,8 мең бот баҡыр иретелә. 1829 йылда баҡыр етештереүҙең рентабелле булмауы сәбәпле, завод тулыһынса туктатыла.
52 йыл эшләү осоронда Мейәс заводы бөтәһе 2516,8 т баҡыр иретә.
1823 йылдан Мейәс заводы территорияһында сәсмә алтын ятҡылығын эшекәртә башлайҙар. Тәүге 1,5 йылда 15 бот 9 фунт алтын алына
Тикзо 2-се
Тикзо 2-се — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тикзо йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Сөләймәнов Олжас Омар улы
Биографияһы
1954 йылда мәктәпте тамамлай һәм Ҡаҙаҡ дәүләт университетының геологик разведка факультетына уҡырға инә, уны 1959 йылда тамамлай, инженер-геолог. Уҡыуының һуңғы йылдарында геологик разведка партияларында ла эшләй.
Шиғри эшмәкәрлеге
«Казахстан, ты огромен, пять Франций — без Лувров, Монмартров — / уместились в тебе, все Бастилии грешных столиц. / Ты огромною каторгой плавал на маленькой карте. Мы на этой каторге — родились!» (бер нисә йылдан Франция президенты Жак Ширак Ҡаҙағстан президенты Нурсолтан Назарбаев менән осрашыуҙа был өҙөктө яттан һөйләй).
Кочую по чёрно-белому свету. Мне дом двухэтажный построить советуют, а я, как удастся какая оказия, мотаюсь по Африкам, Франциям, Азиям. В Нью-Йорке с дастанами выступаю, в Алеппо арабам глаза открываю, вернусь, И в кармане опять — ни копья; Копьё заведётся — опять на коня!
«Аз и Я» һәм «Слово о полку Игореве» тураһындағы башҡа хеҙмәттәре
Сөләймәнов «Слову о полку Игореве» әҫәренә бағышланған хеҙмәттәр авторы булараҡ та билдәле. Был тема менән ул 1960 йылда Әҙәбиәт институты студенты булған сағында уҡ ҡыҙыҡһына башлай, 1962 йылдан «Слово» тураһында хеҙмәттәр баҫтыра. Уның тарихи грамматика буйынса диплом эшенең темаһы — «Категория одушевлённости и неодушевлённости в „Повести временных лет“», ә Ҡаҙаҡ дәүләт университеты аспирантураһында рус филологияһы кафедраһында кандидатлыҡ диссертацияһын (1963—1966) «Тюркизмы в „Слове о полку Игореве“» тигән темаға яҙа.
Үҙ концепцияһы тураһында Сөләймәнов былай ти: "Мин тәүге булып "Слово о полку Игореве"ның ике телле уҡыусыға ике телле автор тарафынан яҙылыуы тураһында әйттем. Әйтәйек, төрки телдәрҙе лә белгән рус тарафынан. Тимәк, Руста ул заманда уҡ билингвизм булған. Боронғо рус сығанаҡтарына таянып, мин шуны иҫбат итергә тырыштым. Совет тарих фәнендә иҫәпләнеүенсә, төрки һәм татар-монгол баҫҡыны осоронда рус теленә бер нисә генә төрки һүҙе, мәҫәлән, аркан һәм кумыс кеүек һүҙҙәр инеп ҡалған. Ә мин күҙгә күренмәгән һәм һәр саҡ рус һүҙе тип һаналған тюркизмдар тураһында әйттем. Академиктарҙы ошо шаңҡытты ла инде. Нисек кенә сәйер булмаһын, мин «Слово о полку Игореве»"ның беренсе ике телле уҡыусыһы булдым …
Их-Игол (Толька ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҙан
Аҙандың әйтелеше
Әшһәдү әл-ләә иләәһә иллаллааааһ - 2 тапҡыр
Аллааһу әкбәр - 2 тапҡыр
Аҙан доғаһы
Аллаһүммә раббә һәәҙиһид - дәғүәтит - тәәммәти үәс -саләәтил - ҡаааимәһ. Әәти Мүхәммәдәнил - үәсииләтә үәл - фадыыләтә үәд -дәражәтәл - ғәәлийәтәр - раафиғаһ. Үәбғәҫһү мәҡаамән - мәхмүүдәнил - ләҙии үәғәттәһ. Үәрзүҡүнәә шәфәәғәтәһү йәүмәл - ҡыйәәмәһ. Иннәкә ләә түхлифүл мииғәдд.
Герой пионерҙар
Һуғыштан һуңғы изгеләр рәтенә индереү һәм әҙәбиәттә телгә алыу
Бөйөк Ватан һуғышынан һәм ил тыныс шарттарҙа йәшәй башлағандан һуң пионер-геройҙарҙың исемлеге тулыһынса формалаша. . Артабан уларҙың күп тираждарҙа баҫтырылған хуждожестволы биографиялары совет граждандарының йәш быуынын әхләҡи яҡтан тәрбиәләү өсөн ҡулланыла. Ҡайһы бер геройҙар тураһындағы әҫәрҙәр мотлаҡ мәктәп программаларына индерелә, пионерҙарҙың батырлыҡтары тураһында ҡыҫҡа метражлы фильмдар төшөрөлә һәм улар мәктәп кинозалдарында күрһәтелә.
Минһажев Әнис Ғилемйән улы
Биографияһы
1995—2002 йылдарҙа ул Нефтекама ҡала эске эштәр идаралығы начальнигы була һәм, милиция органдарында 33 йыл хеҙмәт итеп, отставкаға сыға. 1986 йылда Әнис Ғилемйән улы Минһажев СССР Эске эштәр министрлығы Академияһын тамамлай.
Әл-Мүьминүн сүрәһе
Йөкмәткеһе
Сүрә иман килтергәндәр бәхетле булыр һәм тантана итер тигән хәбәр менән башлана. Шунан мөьминдәрҙең әхлаҡи үҙенсәлектәре һүрәтләнә. Артабан кеше яралтылмышы процесы һәм үҫеше  тураһында һөйләнелә. Сүрәлә Аллаһы тәғәләнең ҡеүәтен раҫлаған ҡайһы бер күренештәр килтерелә, шулай уҡ пәйғәмбәрҙәр тарихы бәйән ителә, был хикәйәттәр Илаһи Китаптарҙың бер сығанаҡтан икәнен, бөтә быуын кешеләре бер-береһенә оҡшай икәнен күрһәтә. Артабан сүрәлә Аллаһ кешене камил ҡиәфәтле итеп яралтҡан, был  уның Ҡөҙрәтлелеген иҫбатлай тип аңлатыла.
Ҡамәт
Ләә иләәһә илләллаааһ - 1 тапҡыр
Тоя (Чая ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лех Валенса
Президентлыҡ
1990 йылдың президент һайлауҙарында Валенса ышаныслы еңеү яулай, икенсе турҙа Польша президенты итеп һайлана (74,25 % тауыш менән). Уның алдына сәйәси тотороҡһоҙлоҡтоң һәм Польшаның ирекле баҙар иҡтисадына күсеүенең ғәйәт ауыр проблемалары килеп баҫа.
Ғаиләһе
Ҡатыны Данута менән 8 бала — 4 ул һәм 4 ҡыҙ тәрбиәләй. 2017 йылдың 9 ғинуарында Валенсаның өсөнсө улы 43 йәшлек Пшемыслав үҙенең Гданскиҙағы фатирында үлгән килеш табыла.
Энцелад (юлдаш)
Атамаһы
Энцелад боронғо грек мифологияһындағы бәүлеүән Энкелад хөрмәтенә шулай атала. Был атаманы (Сатурндың асылған тәүге ете юлдашы атамалары кеүек үк) юлдаштарҙы беренселәрҙән булып асыусының улы — Джон Гершель — 1847 йылда баҫылып сыҡҡан «Изге Өмөт морононда яһалған астрономик күҙәтеүҙәр һөҙөмтәләре» тигән мәҡәләһендә тәҡдим итә. Ул был атамаларҙы грек мифологияһында Кронос тип йөрөтөлгән Сатурн бәһлеүәндәр башлығы булғанға һайлай. Энцелад рельефының деталдәренә исемдәр «Мең дә бер кисә» хикәйәләр йыйынтығынан алына. Кратерҙарға — ундағы персонаждар исемдәре, ә башҡа структураларына — бураҙналарға (fossae), тауҙар теҙмәһенә (dorsa), тигеҙлеккә (planitiae) һәм соҡорҙарға (sulci) — хикәйәләрҙәге географик объекттар исемдәре бирелә. 2017 йылдың февраленә Энцелад картаһына 85 атама индерелгән була, шуларҙың 22-һен Халыҡ-ара астрономия союзы 1982 йылда, ике «Вояжер» йыһан аппараты осоролғандан һуң раҫлай, ә ҡалғандарының исемдәре 2006 йылдан «Кассини» һүрәттәре нигеҙендә ҡушыла. Раҫланған атамалар өлгөләре — Аладдин кратеры, Дарьябар бураҙнаһы, Сәмәрҡәнд соҡорҙары һәм Сарандиб тигеҙлеге.
«Вояжер» миссияһы
1981 йылдың 26 авгусында «Вояжер-2», элекке аппаратҡа ҡарағанда, Энцеладҡа күпкә яҡыныраҡ килә (87 км 010), һөҙөмтәлә сифатлы фотоһүрәттәр алыу мөмкинлеге тыуа. Уларҙа юлдаш өҫтөнөң ҡайһы бер участкаларында кратерҙарҙың күберәк булыуы асыҡлана, ә был инде уларҙың оло йәштә булыуы күрһәтә. Мәҫәлән, төньяҡ ярымшарында урта һәм юғары киңлектәрҙә, түбәнге киңлектәр менән сағыштырғанда, кратерҙар байтаҡҡа күберәк. Һөҙөмтәлә ул Сатурндың бер аҙ бәләкәйерәк һәм бер төрлө кратерҙары үтә күп булған юлдашы Мимасҡа ҡапма-ҡаршы килә. Ғилми берләшмә өсөн Энцелад йөҙөнөң йәш булыуы көтөлмәгәнлек була, сөнки ул ваҡыттағы бер генә теория ла ошондай ҙур булмаған (Юпитерҙың юғары әүҙемлектәге Ио юлдашы менән сағыштырғанда һалҡын) күк есеменең  шундай әүҙем булыу мөмкинлеген күҙаллай алмай. Әммә «Вояжер-2» Энцеладтың әлеге мәлдә әүҙем булыу-булмауын һәм Е ҡулсаһын тулыландырып тороуын асыҡлай алмай.
Үлсәме һәм массаһы
Аппарат Энцеладҡа икенсе тапҡыр яҡынлашҡанда уның өс күсәрле эллипсоид формаһында булыуы асыҡлана. «Кассини» станцияһының мәғлүмәттәре буйынса уның үлсәме — 513,2(a)×502,8(b)×496,6(c) километр, (a) — Сатурнға йүнәлтелгән күсәр буйынса диаметры, (b) — орбитаға ҡарата тейеп торған һыҙыҡ буйлап диаметры, (c) — төньяҡ һәм көньяҡ ҡотоптар араһы. Был мәғлүмәттәрҙәге хата — 0,2-0,3 километр ғына.
Орбитаһы
Энцелад — Сатурн планетаһының иң эре юлдаштарының береһе һәм планетанан алыҫлыҡта 14-се урынды биләй. Уның орбитаһы Сатурндың иң алыҫ — Е ҡулсаһының иң тығыҙ өлөшөнән үтә. Был ҡулса бик киң һәм боҙ һәм туҙандың тарҡау микроскопик өлөшсәләренән тора. Ул Мимас орбитаһы янында уҡ башлана һәм Рея орбитаһы янында тамамлана.
Ушков Геннадий Александрович
Ушков Геннадий Александрович (14 ноябрь 1931 йыл — 7 апрель 1994 йыл) — спортсы, тренер. Еңел атлетика буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1987) һәм республика категориялы судья (1963). БАССР-ҙың атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1987).
Спорт ҡаҙаныштары
1500 метрға йүгереүҙә, швед еңел атлетика эстафетаһы (1953—1954) буйынса Башҡортостан чемпионы һәм рекордсмены. 1958—1959 йылдарҙа Ленинград йәштәр йыйылма командаһына инә. Республикала 35 йыллыҡ тренерлыҡ эше дауамында (1959—1994) халыҡ-ара класлы спорт мастеры Л. Матвееваны, яҡынса 20 спорт мастерын, донъя, СССР, РСФСР чемпиондарын әҙерләй. 1961—1994 БАССР йыйылма командаһы тренеры. 1971—1994 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы тренеры. Шулай уҡ 1980-сы йылғы Олимпиадала СССР йыйылма командаһы тренерҙарының береһе була.
Энцелад (юлдаш)
Атмосфераһы
Энцеладтың атмосфераһы шыйығайтылған, әммә Сатурндың башҡа ҙур булмаған юлдаштарындағыға ҡарағанда бик тығыҙ. Атмосфераның составы: һыу пары (91 %), азот (4 %), углекислоталы газ (3,2 %), метан (1,7 %). Атмосфераны тотоу өсөн был бәләкәй юлдаштың гравитация көсө етешмәй, тимәк, атмосфераны тулыландырыусы сығанаҡ бар. Ҡеүәтле гейзерҙар һәм криовулкандар шундай сығанаҡ ролен үтәй ала.
Эгон Фридель
Биографияһы
Франкфуртта мәктәпкә уҡый, тыңлауһыҙ бала булып таныла һәм насар тәртибе арҡаһында ике йылдан һуң мәктәптән ҡыуыла. Шунан Австрия һәм Германияның төрлө мәктәптәрендә уҡый. 1899 йылдың сентябрендә Бад Херсфельдта Конрад Дуден гимназияһына имтихан тота һәм уҡырға инә. Шул уҡ ваҡытта, 1897 йылда, немец телен, фән һәм философияны өйрәнеү өсөн Фридрих-Вильгельмдың Берлин университеты студент сифатында ҡабул ителгән була. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң ул Гейдельбергта Рупрехт-Карл Университетына күсә, унда ул философия тарихы Куно Фишерҙа уҡый. о.
1914 йылдан алып алкоголь менән артыҡ мауыуығы һәм артыҡ кәүҙә ауырлығы проблемалары алға сыға һәм ул Мюнхен тирәһендә санаторийҙа махсус дауаланыу үтергә мәжбүр була. Беренсе донъя һуғышы башланыу менән ул һуғышҡа ҡаршы тороусыларға йүнәлтелгән шовинистик хеҙмәттәр баҫтыра һәм үҙ теләге менән фронтҡа китергә теләй, әммә һаулығы арҡаһында уны алмайҙар. Һуғыштан һуңғы инфляцияла ул үҙенең бөтә мөлкәтен юғалта. 1919—1924 йылдарҙа Фридель журналист һәм театраль тәнҡитсеһе булараҡ төрлө журналдарҙа һәм гәзиттәрҙә эшләй, шул иҫәптән Neue Wiener Journal журналында. Шулай уҡ Берлинда Немец театрында һәм Венала Бургтеатрҙа драма советнигы, театр режиссёры һәм актёры сифатында эшләй.
Казарян Регина Татевосовна
Казарян Регина Татевосовна (17 апрель 1915 йыл — 6 ноябрь 1999 йыл) — әрмән рәссамы, 1937 йылда репрессияланған әрмән шағиры Егише Чаренцтың ҡулъяҙмаларын һаҡлап алып ҡалыусы.
Хәтер
Ереванда Регина Казарян хөрмәтенә иҫтәлекле таҡтаташ асылған. Баграмян проспекты, 33а йортонда рәссам 1961—1999 йылдарҙа йәшәй.
Коневочка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Тундрино (Хант-Манси автономиялы округы)
Тундрино — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Сургут райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Тюва
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Имам
Титулдар
Сөнни исламда иң ҙур дини абруйға эйә булған шәхестәрҙе имам тип атайҙар: улар — мәҙһәбтәргә (Әбү Хәнифә, Мәлик, әш-Шәфиғи, Әхмәт) һәм дини тәғлимәттәргә нигеҙ һалған (Әл-Әшғари, әл-Матуриди), оло ғалим-фаҡиһтар (әл-Бохари, Мөслим, ән-Нәүәүи, Ибн Кәсир), тәриҡәт башлыҡтары, оло дини-сәйәси эшмәкәрҙәр һ.б.
Вергилий
Урыҫ теленә тәржемәләр
"Энеида"ның тулы тәржемәләре:
Вектор (геометрия)
Векторҙарҙың төрҙәре
Әгәр A һәм C, B һәм D нөктәләре пар-пар тап килһә, һәм   беркетелгән векторҙарытигеҙ тип атала.
Вергилий
Урыҫ теленә тәржемәләр
Башҡалар:
Вектор (геометрия)
Векторҙарҙың ҡатнаш ҡабатландығы
Өс  векторҙарының ҡатнаш ҡабатландығы тип түбәндәгесә билдәләнгән һан атала: Был дәүмәлдең модуле векторҙарында төҙөлгән  параллелепипедтың күләмен бирә.
Атанова Людмила Петровна
Биографияһы
1936 йылдан Өфөлә Башҡорт музыка училищеһында фортепианола уйнау буйынса (С. Т. Гербст һәм М. А. Зайдентрегер класы) уҡый.
Ғабдрахманов Абрар Хаҡ улы
Биографияһы
Абрар Хаҡ улы Ғабдрахманов 1935 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Учалы районы Наурыҙ ауылында тыуған.
Уфа (журнал)
Тарихы
«Уфа» журналы 2001 йылдан сыға башлай. Шул ваҡыттан алып баш мөхәррир вазифаһын Ишмөхәмәтова Галина Ғәзим ҡыҙы башҡара. Уның етәкселегендә сыҡҡан айлыҡ ижтимағи-сәйәси журнал почта бүлексәләре, «Өфө-печать» киосктары аша тарала, шулай уҡ мөхәрририәттә альтернатив яҙылырға мөмкин.
Юлдашбаев Әмир Мырҙағәли улы
Биографияһы
1959—1961 йылдарҙа техник станция слесары, район башҡарма комитеты ҡарамағындағы төҙөлөш бүлеге мастеры була.
Каманин Аркадий Николаевич
Биографияһы
1941—1942 йылдарҙа Ташкентта йәшәй, атаһын һуғыш алдынан бында хеҙмәт итергә күсерәләр.
18 йәшендә менингиттан вафат була. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Һынлы сәнғәттә
Аркадий Каманиндың ике бюсын фото буйынса скульптор Г. Н. Постников 1966 йылда эшләй.
Седка
Седка (Сетка) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының уң ярына тамағынан 385 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 78 км.
Иҫәнғолов Фәрит Әхмәҙулла улы
Биографияһы
1965 йылға тиклем «Ағиҙел» журналының баш мөхәррир урынбаҫары, Башҡортостан Яҙыусылар союзының әҙәби консультанты була.
1970 йылда «Арыш башағы» романы өсөн Фәрит Иҫәнғоловҡа республикабыҙҙың Салауат Юлаев исемендәге премияһы бирелә.
Чарыев Курбандурды
Биографияһы
Курбандурды Чарыевтың ижадына шартлылыҡ һәм символиканы ысынбарлыҡ менән берләштереү хас. Сәхнә биҙәлешендә ул концептуаль сәнғәт принциптарын ҡуллана.
Селифантовица
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Дерматология
Дерматология (δέρμα, ) — «тире һәм — клиник медицинаның бер бүлеге; нормаль һәм патологик тиренең структураһын һәм функцияларын, дерматиттар — тире һәм уның өҫтәлмәләре (сәс, тырнаҡтар) ауырыуҙарының этиологияһын һәм патогенезын, диагностикаһын, уларҙы дауалау һәм булдырмай ҡалыу юлдарын өйрәнә; медицинаның тире ауырыуҙарын, уларҙы дауалау һәм иҫкәртеү ысулдарын өйрәнеүсе тармағы ; тире төҙөлөшөн, функцияларын, тире ауырыуҙарын һәм уларҙы дауалау, профилактика ысулдарын өйрәнеүсе фән.
Катарина Шведская
Швецияға ҡайтыуы
Екатерина сәйәсәт менән ҡыҙыҡһынмай һәм дәүләт эштәрендә ҡатнашмай. 1636 йылда, тол королева оло йәштә булғанлыҡтан, опекун хоҡуғына дәғүә итә алмай һәм йәш монархтың опекуны хоҡуғынан мәхрүм ителә. Королдең рәсми тәрбиәсеһе һәм опекуны-тәрбиәгә алыусы әсәһе итеп Екатерина граф Аксель Оксеншерна тәҡдиме буйынса тәғәйенләнә. Екатерина был эште ныҡ ҡәнәғәтһеҙлек менән ҡабул итә, сөнки ул Екатеринаның Элеонора Мария менән мөнәсәбәттәрен боҙа. Кристина Екатеринала тәрбиәләнеү йылдарын иң бәхетле йылдары итеп һанай. Екатерина Швеция король йорто ағзаһы һәм буласаҡ монархты тәрбиәгә алған әсәй сифатында ҙур популярлыҡ менән файҙалана ,әммә был бер нисек тә Иоганн Казимирҙың тормошона ҡағылмай. Иоганн Казимир үҙен бик һаҡ тота, сөнки регент ҡатыны Екатерина менән үҙе араһындағы айырманы ныҡ һиҙә. Мәҫәлән, 1633 йылғы парламент асыу ваҡытындағы процессияла Екатерина король советы теләге буйынса королева Кристина менән йәнәш барырға тейеш юулһа, Иоганн Казимирға был церемонияны бары тик тәҙрәнән ҡарап торорға ғына рөхсәт ителә.
Лавера
Лавера — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аткара йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Энтони Бёрджесс
Биографияһы
Джон Энтони Берджесс Уилсон 1917 йылдың 25 февралендә Манчестерҙа католик ғаиләһендә тыуған. Берджестың атаһы бухгалтер була һәм кистәрен пабта фортепианола уйнай. Берджестың әсәһе, улына бары ике йәш сағында ғына, грипп пандемияһы ваҡытында вафат була, атаһы 1922 йылда пабтың хужабикәһенә өйләнә һәм тәмәке изделиеларын һатыу менән шөғөлләнә. Малайҙы тәрбиәләү менән инәһе, ә һуңынан үгәй әсәһе шөғөлләнә. Атаһы 1938 йылда 55 йәшендә, мираҫ ҡалдырмай, вафат була.
Тиҫтерҙәре менән мөнәсәбәттәре тураһында Берджесс былай тип хәтерләй: «миңә йә йоҙроҡтар менән ташландылар, йә бөтөнләй күрмәнеләр. Мине бөтөнләй кешегә һанаманылар. Шайкаға ойошҡан берәҙәк малайҙар ғәҙәттә минең кеүек ипле кейенгән балаларҙы туҡманы». Тиҙҙән уны Манчестерҙағы католик башланғыс мәктәбенә уҡырға бирәләр. Яҙыусы һуңғараҡ хәтерләй: «Мин мәктәпкә килгән саҡта уҡый белә инем, ә күпселек уҡыусылар бөтөнләй хәреф тә танымаусылар ине. Шулай булғас, мин барыһынан да айырылып тора инем». Радио аша флейтела уйнағанды иҫе китеп ишеткәнсе, ул бала сағында музыканы бик яратмаған була. Ошо музыканан һуң бер нисә минуттан диктор был музыканың Клод Дебюсси прелюдияһы икәнлеген иғлан итә.
1959 йылда уҡ уҡытыусы Энтони Берджесс, дәрестә иҫен юйып йығылғандан һуң, унда табиптар мейе шешен табалар һәм, табиптар фекеренсә, ул бер йылдан артыҡ йәшәй алмаған була. Был ваҡиға Берджес өсөн яҙыусылыҡ эшмәкәрлегенең башына этәргес була. Шул ваҡыттан алып ул 50-нән ашыу, шул иҫәптән иң билдәле «Тетралогия Эндерби» һәм «Заводской апельсин» китаптарын баҫтырып сығара. Берджесс үҙ исеме аҫтында ғына түгел, ҡатыны тәҡдим иткән төрлө псевдонимдар аҫтында ла яҙа. Бер ваҡыт Берджесс Йоркшир Пост гәзите өсөн үҙенең «Мистер Эндерби изнутри» (1963) тигән романына гәзиттең баш мөхәррире теләге буйынса Джозеф Келл псевдонимы аҫтында рецензия яҙа. Был Джозеф Келдың Берджесс булғанлығын баш мөхәррир белмәй. Шулай уҡ Берджесс Daily Mailға «Мөхәмәт Али» ҡултамғаһы менән хаттар ебәрә.
1968 йылда Берджесс итальян кенәз ҡыҙына өйләнә. Төрлө ток-шоуҙарҙа ҡатнаша, британия гәзиттәренә мәҡәләләр яҙа. 1970-1971 йылдарҙа Берджесс Принстон университетында уҡыта, <a href="./Нью-Йорк" rel="mw:WikiLink" data-linkid="160" data-cx="{&quot;adapted&quot;:true,&quot;sourceTitle&quot;:{&quot;title&quot;:&quot;Нью-Йорк&quot;,&quot;thumbnail&quot;:{&quot;source&quot;:&quot;https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/05/View_of_Empire_State_Building_from_Rockefeller_Center_New_York_City_dllu.jpg/80px-View_of_Empire_State_Building_from_Rockefeller_Center_New_York_City_dllu.jpg&quot;,&quot;width&quot;:80,&quot;height&quot;:60},&quot;description&quot;:&quot;город в штате Нью-Йорк, крупнейший город США&quot;,&quot;pageprops&quot;:{&quot;wikibase_item&quot;:&quot;Q60&quot;},&quot;pagelanguage&quot;:&quot;ru&quot;},&quot;targetTitle&quot;:{&quot;title&quot;:&quot;Нью-Йорк&quot;,&quot;thumbnail&quot;:{&quot;source&quot;:&quot;https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9d/NYC_Montage_2014_4_-_Jleon.jpg/61px-NYC_Montage_2014_4_-_Jleon.jpg&quot;,&quot;width&quot;:61,&quot;height&quot;:80},&quot;pageprops&quot;:{&quot;wikibase_item&quot;:&quot;Q60&quot;},&quot;pagelanguage&quot;:&quot;ba&quot;},&quot;targetFrom&quot;:&quot;link&quot;}" class="cx-link" id="mwSA" title="Нью-Йорк">Нью-Йорк</a>тағы Сити Колледждының (1972) почетлы профессоры була. 1972 йылда Миннеаполистағы Гатри театрының әҙәби бүлеге мөдире була. 1976 йылда Буффало ҡалаһының нью-йорк университетында уҡыта.
Берджесс Лондонда 1993 йылдың 22 ноябрендә үпкә яман шешенән вафат була.
Киров Сергей Миронович
Партия карьераһы
1919 йылдың 25 февраленән — Әстерханда ваҡытлы революцион комитеты рәйесе, контрреволюцион боланы баҫтырыуҙы етәкләй (рәсми версия буйынса): күпселегендә ҡыҙылармеецтарҙан торған эшсе боласылар атып үлтерелә.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Мария Львовна Маркус (1885 (1882?) — 1945). Балалары булмай.
Үлгәндән һуң
С. М. Кировтың урнаһы 1934 йылдың 6 декабрендә Ҡыҙыл майҙанда Кремль диуарына урынлаштырыла.
Ирташ (күл)
Ирташ (Иртя́ш ) — Рәсәй Силәбе өлкәһенең Кәҫле һәм Озёрск ҡалалары янындағы һыу һаҡлағыс — күл. Күл тулыһынса тиерлек ошо ҡалалар биләмәләренә инә, бары көньяҡ-көнбайыштағы ҙур булмаған өлөшө генә Ҡыштым ҡала округына инә
Тасуирламаһы
Был күл атамаһы Иредяш яҙылышында монах Долматовскийҙың Мәскәүгә яҙылған хатында телгә алына: ...в горе по вершине Уфы, Чадены и Яику реки... и домницы, и ямы в том месте есть... На ту гору проложены дороги великие. Теми дорогами ездят многие башкирцы, этот камень берут и плавят золото и серебро, ту руду они продают в Уфу русским людям по 13 рублей пуд. Есть и город каменный на берегу озера Иредяша в полднище пути, и башни великие и палаты каменные, башкирцы его скрывают, а так же некто служилый человек видел на острове Иртяш – озера этот город в саморостном камени. Вокруг него ров, а за тем городом сделаны домницы исстари, видны плавильная руда и шлак. В длину городище 100 сажень, а поперек 50 сажень”
Гараничев Евгений Александрович
2011/2012
2012 йылдың 5 февралендә Холменколленда Евгений Гараничев, 2 тапҡыр яҙа атып, масс-стартта бронза миҙал яулай.
2014/2015
Донъя кубогының шул уҡ этабында эҙәрлекләү уҙышында, финишта Симон Шемпҡа 1,1 секунд һәм Симон Эдерға 0,1 секунд оттороп, өсөнсө урын яулай.
Ванна
Балалар ванналары
Хәҙерге ваҡытта бөтә балалар ванналары ла тиерлек пластик массаларҙан (полиэтилен, полипропилен, ABS пластмассалары һ.б.) эшләнгән. Балалар бассейндары булыуы мөмкин.