cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ишмөхәмәт (Баймаҡ районы)
Тарихы
1859 йылда Ишмөхәмәт ауылы — Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе 4-се башҡорт кантонының 10-сы йорт Теләкҡабул ауыл йәмғиәте, 1866 йылда — Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе 1-се Бөрйән улусының 10-сы йорт Теләкҡабул ауыл йәмғиәте, 1885—1901 йылдарҙа — Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе 1-се Бөрйән улусы, 1907—1917 йылдарҙа — Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Бөрйән-Таналыҡ улусы, 1917 йылдың декабренән 1919 йылдың 20 мартына тиклем — Кесе Башҡортостандың Бөрйән-Түңгәүер кантоны Бөрйән-Түңгәүер улусы составында, 1919 йылдың 20 мартынан 1922 йылдың 14 июненә тиклем — Башҡорт Автономиялы Совет Республикаһының Бөрйән-Таналыҡ улусы Ишмөхәмәт ауыл Советы үҙәге.
Географик урыны
Ирәндек һыртының көнсығыш битләүе итәгендә, Ҡарамалы йылғаһы янында урынлашҡан.
Сыбаркүл (Салауат районы)
Ер-һыу атамалары
Тауҙар:
Ябто-Юмбыды-Яха
Ябто-Юмбыды-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юмбыды-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Фарсы теле
Фарсы яҙмаһы
Иранда фарсы телендә ( дари  Афғанстанда) ғәрәп алфавиты ҡулланыла,ғәрәп телендә булмаған дүрт хәреф өҫтәлгән: пе (  پ  ), че (  چ  ), же (  ژ  ) и гаф (  گ  ), шулай итеп фарсы алфавитында  32 билдә бар. Ғәрәп алфавиты ғәрәптәр илде баҫып алғандан һуң исламды ҡабул иткән фарсылар тарафынан яңы фарсы телендә яҙышыу өсөн индерелгән.
Башҡорт теленә фарсы теле йоғонтоһо тураһында
География : [дарйа] - даръя «море, океан, большая река»,. [чашме] - шишмэ «родник, ключ (родниковый)», [джаһан] - йыһап «мир, вселенная, космос» һ.б.
Диңгеҙ һөтимәрҙәре
Сығышы
Был төркөмдәге иң тәүге вәкил булып эналиаркт тора. Ул һуңғы олицендағы Орегон ултырмалары аша билдәле.
Аҡ айыу һәм ҡамаларҙың морфологик үҙгәрештәре юғарыла әйткәндәгенән аҙыраҡ, улар ҡоро ерҙә тормош күргән туғандарын бик ныҡ хәтерләтә.
Кенесары Ҡасымов ихтилалы
1837-1847 йылдарҙағы Кенесары Ҡасымов ихтилалы — хәҙерге Ҡаҙағстан территорияһында Рәсәй империяһына ҡаршы ҡаҙаҡ халҡының Кенесары Ҡасым улы ханы етәкселегендәге иң оҙайлы һәм эре ихтилалы.
Ихтилал һәм хәрби ғәмәлдәр
Тыныс рәүештә ҡаҙаҡ-урыҫ ҡапма-ҡаршылыҡтарын хәл итеү ысулдарын ҡуллынп бөткәс, Кенесары хәрби ғәмәлдәрҙе башлай, улар ҡаҙаҡ ерҙәренең күпселек өлөшөн һәм ырыуҙарын үҙ эсенә ала. Урта йөҙҙән тыш, ихтилалда Кесе йөҙ ырыуҙар (шекти, тама, табын, алшын, шумакай, жаппас һәм башҡалар) һәм Оло йөҙ ырыуҙары (шапырашты, уйсундар, дулаттар һәм башҡалар) ҡатнаша. Рәсәй регуляр ғәскәрҙәренә ҡаршыалыштарҙа Кенесары менән яурынға-яурын билдәле батырҙар Ағыбай, Иман, Басығара, Анғал, Иман Дулат улы, жанайдар, Жәке, Саурыҡ, Сураншы, Байсәйет, Жоламан Тиленши улы, Буғыбай, Бохарбай һәм башҡалар ҡатнаша
Далала Кенесары 1837 йылда, уның отряды Петропавловскиҙан Ташкентҡа барған каруанды баҫып алғандан һуң, киң билдәлелек ала, был каруанды хорунжий Алексей Рытов 55 казактан торған конвой оҙатҡан булған. былар бөтәһе лә Ҡаҙғстандағы хәлдәрҙе ҡатмарлаштыра һәм П. Д. Горчаковты тейешле сараларҙы ҡулланырға мәжбүр итә, ул үҙенең ғәмәлдәрен Ырымбур генерал-губернаторы В. А. Перовский менән көйләргә тырыша, сөнки Кенесары Ҡасымов Себер отрядтары эҙәрлекләүенән Ырымбур ведомствоһына ингән ҡаҙаҡ территорияһына сығып китә. Был кәрәк, сөнки уны эҙәрлекләп килеүҙәрен касымов отрядтары себер ҡаҙаҡтары ырымбур ведомствоһындағы территорияла кенесар китте.
Гера ҡалаһы ратушаһы
Ҡарауыл башнялары
1936—1939 йылдарҙа ратушала кешеләр һуңғы тапҡыр йәшәй. Әлеге ваҡытта бында бинаның кескенә фатирында йәшәгән иң һуңғы кеше әйберҙәренең даими экспозицияһы урынлашҡан.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Вырьела
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Базовская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юхальт-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Буғаҙаҡ
Географияһы
Верхнеуральскиға тиклем – 18 км, Силәбегә – 230 км, Екатеринбургҡа – 300 км.
Иҫке Жиәш
Тарих
Ауылға гәрә ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Тәүге тапҡыр 1732 йылда телгә алына. Ауыл Гәрәй улусының Әжәҡул түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Шәрип улусы, ә артабан Таҡталасыҡ улусы составына керә.
Чобану Ион Константинович
Ижады
«Кодры» романы авторы (1952—1957, рус теленә тәржемәһе, 1958) — үткән заманда молдован халҡының ауыр тормошон, халыҡтың азатлыҡ өсөн көрәшен, Совет дәүләте менән ҡушылыуын киң һүрәтләй. Икенсе билдәле романы «Күперҙәр» (1966, рус теленә 1968 йылда тәржемә ителгән) — молдован ауылының һуғыштан һуңғы һәм һуғыштан алдағы осор тормошо күрһәтелә. Уның дауамы — «Кукоара» романы (1975).
Иҫке Ҡәҙермәт
Тарих
1848 йылда тирмән, XX быуат башында ауылда мәсет (1808 йылдан билдәле), мәктәп (1857 йылда асыла) теркәлгән.
Австрия тарихы
Штирия, Каринтия һәм Тироль Урта быуаттарҙа
Тироль  территорияһы X-XI быуаттарҙа сиркәү феодалдары инвеститура өсөн көрәш ваҡытында ярҙам иткән Германия императорҙарынан киң суд, фискаль һәм сауҙа привилегиялары алған Бриксен һәм Трент епископтар хакимлығы аҫтына эләгә. Әммә яйлап дини булмаған регион феодалдары үҙҙәренең позицияларын көсәйттеләр: тәүҙә Меран герцогтары, ә XIII быуаттан — Тироль графтары Тирольдең күпселек өлөшө өҫтөнән, шул иҫәптән элекке сиркәү ерҙәре лә, күҙәтеү ойоштора. 1253 йылдан Горица династия вәкилдәре 1286 йылда үҙҙәренең биләмәләренә Каринтия менән Крайнаны ҡушҡан һәм көньяҡ — көнсығыш Германияның иң ҡеүәтле нәҫелдәренең береһе һаналған Тироль графтары булып китә. Шуға ҡарамаҫтан, 1363 йылда графиня Маргарита Маульташ Тирольде Габсбургтарға тапшыра. Тироль Австрия монархияһы составына индерелә. .
Габсбургтар хакимиәтен булдырыу
1438 йылда Австрия герцогы Альбрехт V Германия короле һәм Изге Рим империяһы императоры итеп һайлана. Ошо ваҡытта һәм империяның ахырына тиклем Габсбургтар даими (1742—1745 периодынан башҡа) император тәхетен биләйҙәр. Вена — Германияның баш ҡалаһы, ә Австрия герцоглығы иң көслө һәм абруйлы немец дәүләте булып китә. 1453 йылда Австрия монархы эрцгерцог титулын ала. 1358 йылда төҙөлгән «Privilegium Maius» йыйынтығында ҡабул ителгән титул уны хоҡуҡтарҙа империя курфюрстары менән тиңләне тиерлек (императорҙы һайлауҙа ҡатнашыу хоҡуғынан башҡа). Фридрих V (император Фридрих III исеме аҫтында) Австрия ерҙәре Габсбургтарҙың күп һанлы үҙ -ара ғауғалы конфликттары, ҡатламдар ихтилалдары һәм венгрҙар менән һуғыштар арҡаһында ныҡ интекте.1469 йылда Австрия территорияһына төрөктәрҙең барымталары башлана. Герцог хакимлығы ныҡ ҡаҡшай. Әммә нәҡ ошо периодта 1477 йылда династия никахы һөҙөмтәһендә Австрияға Бургундия герцоглығының киң ерҙәре ҡушыла. Бургундия герцоглығына Нидерланд һәм Люксембург инә, был Габсбургтарҙың ҙур һәм күп милләтле дәүләтте төҙөүгә беренсе аҙымы була.
Австрия Яңы заманда
1781 йылда Венгрия, Хорватия һәм Трансильвания формаль яҡтан «Изге Стефан тажы ерҙәре» бер административ ойошмаға берләштерелде (әммә Хорватия Венгрия менән килешеп бер аҙ автономия алды). Венгр сейм таратыла, ә немец теле официаль тел булараҡ иғлан ителә.
Ун йылдан һуң формаль рәүештә Венгрия тажы ерҙәре ҡабаттан бүленә (практикала был идаралыҡтың үҙәкләштереүҙеңдә һәм Венгрияға Хорватия короллегенең административ буйһоноуында күренә) Шулай уҡ Венгрия сеймы тегеҙелде, әммә венгр теле ҡабаттан тик 1825 йылда ғына эш башҡарыуға индерелде.
Богемия тажы ерҙәре чех протестанттарының сығыштары менән башланған Утыҙ йыллыҡ һуғышҡа тиклем (1618—1648 ярайһы уҡ кимәлдә автономия менән файҙаландылар. Чехия армияһының 1620 йылда Аҡ тауҙағы алышта ы еңелеүе һәм уның артынан килгән «католик реформация»һы ысынбарлыҡта Габсбургтар нәҫеленең ғәҙәти биләмәләре менән (династия союздары арҡаһында түгел, Габсбургтарға нәҫелдән ҡалған ерҙәре менән) Богемияны тигеҙләүгә алып килде. 1627 йылда Чехия өсөн яңы Земство Уложениеһы сығарыла. Уложение сеймды һаҡлап ҡала, әммә закон сығарыу идаралығын королгә (тимәк, Австрия эрцгерцогына) бирә, традицион асыҡ һәм телдән булған эш башҡарыуҙы йәшерен яҙма менән алмыштырҙы, ҡәҙимге хоҡуҡты ҡулланыуҙы судтарҙа юҡҡа сығарҙы, немец телен чех теле менән эш башҡарыуҙа ҡулланыу өсөн тигеҙләне.
1848 йылдың революцияһы
1848 йылда Австрия империяһында булған революцион сығыштар булып ала. Революция бурыстары булып граждандар хоҡуҡтарын һәм азатлығын урынлаштырыу, феодал ҡалдыҡтарын бөтөрөү тора. Сәйәси системаның тәрән кризисынан тыш революция башланыуына этник — ара ҡапма — ҡаршылыҡтар, империя халыҡтарының мәҙәни — сәйәси автономияға ынтылышы сәбәп була. Фактик яҡтанВенала башланған революция тиҙ аралаимперияның төрлө өлөштәрендә бер нисә айырым милли революцияларға бүленә.
Өсөнсө рейх составында
Аншлюстан һуң йәһүдтәр граждан хоҡуҡтарынан мәхрүм ителгән немец раса закондары ғәмәлгә инә. Быд закондарға ярашлы Австрияла йәһүдтәр булып 220 мең кеше һанала. Еврейҙарҙың эмиграцияһы башлана. Һуғышҡа тиклем төрлө мәғлүмәттәр буйынса 109 060 алып 126 445 тиклем йәһүдтәр күсеп китә, шул иҫәптән бик билдәле булған Зигмунд Фрейд һәм Имре Кальман. Илдә 58 000 алып 66 260 тиклем йәһүд ҡала. Рейхтан эмиграция 1941 йылдың октябрендә тыйыла. Холокост һөҙөмтәһендә төрлө мәғлүмәттәр буйынса 60 алып 65 меңгә тиклем Австрия йәһүдьтәре һәләк ителә йәки күсеп өлгөрмәгәндәрҙең барыһы ла тиерлек. Австрияла Маутхаузен концлагеры эш итә.
Көнбайыш Австрия Үҙәк — Европа операция барышында англо — америка союздаштары тарафынан азат ителә.
Союздаштар ғәсҡәрҙәре оккупацияһы периоды
Австрия хөкүмәтенең вәкаләттәре әкренләп киңәйә бара. Австрия парламентының бөтә ҡабул ителгән закондарына уларҙың рәсми рәүештә баҫтырып сығарыр алдынан Австрияның федераль хөкүмәте Союздаш комиссиянан рөхсәт ала. Австрия оккупацион ғәскәрҙәренең содержание сығымдартейеш була. 1945 йылдың 30 ноябрендә оккупацион властары тарафынан беренсе аҡса реформаһы ғәмәләгә ашырыла..
1947 йылда 19 декабрендә хөкүмәт яңы реформа булдырҙы. Һәр өй хужалығына аҡса реформаһы барышында 150 иҫке шиллингты бергә бер иҫәбе менән яңыларына алмаштырырға рөхсәт ителә. . Ҡалған ҡулдағы аҡса яңыларға өскә бер иҫәбенән алмаштырыла. Шуның арҡаһында аҡса күләме массаһы 40 % ҡыҫҡартыла. Бер үк ваҡытта хаҡтар башлыса ирекле баҙар хаҡтар булып китә, иң кәрәкле тауарҙарың бер нисә төрнә (аҙыҡ — түлек, транспорт, энергия сығанаҡтары) дотациялар бер аҙ ваҡыт һаҡлана. Ошо моменттан илдә ҡара рынок яйлап юғала башлай. 1948 йылда яҡшы уңыш алауы сәбәпле аҙыҡ — түлеккә нормалау йомшартыла, ә ике йылдан туҡтатыла.
Яңы геополитик реалийҙарҙа
1990 йылдарҙа Австрия Германия ҡораллы көстәр менән хеҙмәттәшлек үҫтерергә мөмкинлек биргән Дәүләт килешеүенә төҙәтмәләр индереп нейтралитет сәйәсәтенән ситләшә башлай. Персия ҡултығындағы һуғыш ваҡытта Австрия үҙ территория өҫтөнән союздаштарҙың самолеттары осоуын рөхсәт иткән берҙән -бер нейтраль хөкүмәт була. 1999 йылда Сербияға ҡаршы НАТО операцияһы ваҡытында Австрия НАТО самолеттарына осоу өсөн үҙенең һауа киңлеген аса.
90 йылдар башында Италия һәм Австрия араһындағы Көньяҡ Тиролдә немец телле халыҡтың автономияһы тураһындағы элекке бәхәсе аҙағына етте. Австрия һәм Италия хөкүмәттәре автономияны тәьмин итеү саралар пакетын ҡабул итте һәм ғәмәлгә индерҙе. 1995 йылда ил Евросоюзға инә һәм ЕС тиҙ тойоу көстәре һәм «Тыныслыҡ хаҡына партнерлыҡ» НАТО программаһында ҡатнаша.
Як-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡара күбәләк
Үрсеүе
Үҫемлектәрҙә(йәки улар янында), ҡаяларҙа һәм ҡаралтыларҙа ҡурсаҡлана. Ҡурсаҡтары 3 см тиклем оҙонлоҡта, һорғолт йәки ҡыҙғылт һары төҫтә, башында һәм ҡорһағында оҙон һәм осло теш һымаҡ үҫентеләр бар. Башҡортостан Республикаһы шарттарында 1 йыл эсендә 1 быуын үҫә. Күбәләктәр ҡышлай, иртә яҙҙан йәй башына тиклем оса. Имагоның яңы быуынының осоуы июль—сентябрҙә күҙәтелә.
Шахмат
Ша́хмат (фарсы. شاه مات ‘шах мат’, «шаһ үлде» ) — сәнғәт (в части шахмат  төҙөлөшө ), фән  һәм спорт  элементтарын берләштергән  64  шаҡмаҡлы таҡтала уйнала торған логик  өҫтәл уйыны. Шахматты бер нисә төркөм кеше  бер-береһенә ҡаршы, йәки бер кешегә ҡаршы уйнай ала ; бындай уйындар ғәҙәттә консультация уйындары тип атала. Бер көсөлө шахматсы бер нисә кешегә ҡаршы айырым таҡталарҙа уйнау  бер ваҡытта уйнау сеансы тип атала. Уйын билдәле ҡағиҙәләргә буйһона; рәсми турнирҙарҙа ФИДЕ ҡағиҙәләре ҡулланыла , улар фигураларҙың йөрөшөнә генә түгел, судья хоҡуғы, уйынсыларҙың тәртибенә лә ҡағыла. Хат, телефон аша, интернета уйнауҙың үҙ ҡағиҙәләре бар. Шахмат төрлө ҡағиҙәле, фигуралы булыуы мөмкин, таҡта ҙурлығы буйынса ла айырыла. Шахмат төҙөлөшөнөң бер бүлеге — әкиәт  шахматы. Математикала шахмат уйынының төрлө аспекты,  шулай уҡ компьютер моделләүе  аша, өйрәнелә  (мәҫәлән, классик « Ат йөрөшө  тураһында мәсьәлә» и « Һигеҙ ферзь  тураһында мәсьәлә»).
Йөрөш
Уйынсылар сиратлашып фигуралар менән йөрөргә тейеш. Аҡтар башлай. Ҡайһы бер сикләүҙәрҙән тыш  (үткәндә алыу, рокировка)     уйынсы үҙенең фигураһын икенсе яҡтың ҡырына  түбәндәге ҡағиҙәләр буйынса күсерә :
Турнир ҡағиҙәләре
Ярыштар уҙҙырыуға бәйле профессиональ талаптар  бөтә уйынсылар өсөн тәғәйенләнгән турнир ҡағиҙәләрен булдырыуға килтерә. Уларҙы ҡабул итеү төп ҡағиҙәләргә тәьҫир итә (тейҙеңме—йөрө, үткәндә алыу һәм башҡа).
Шахмат ярыштары
1575  йылда  Мадридта (Испания)   король Филиппа II   һарайында тәүге халыҡ-ара шахмат турниры ойошторола. Унда ике иң яҡшы Испания шахматсыһына ҡаршы ике Италия шахматсяыһы уйнаған.
Шахмат Рәсәйҙә
Батша Алексей Михайлович Романов (1645—1676) шахмат ( уға оҡшаш башҡа өҫтәл уйындарын: тавлеи, саки…) уйнарға яратҡан,  уландары Алексей, Фёдор һәм  Пётрҙы был уйынға өйрәтеүҙе үҙе хәстәрләгән.
Исламда шахмат уйыны(нардтан айырмалы) тыйылмаған. Ләкин ҡайһы бер дин әһелдәре уны зароастризмға эйәреү тип таныған.
Көслө үҙ-ара тәьҫир итешеү
Ядро көстәре
Атом ядроһын төҙөүсе нуклондар араһында көслө үҙ-ара тәьҫир итешеү дәүмәле алыҫлығында шул тиклем ҙур, хатта уларҙың электромагнит үҙ-ара тәьҫир итешеүен (этәрелеү) иғтибарға алмаҫҡа ла мөмкинлек бирә. Ғөмүмән алғанда, ядрола нуклондарҙың үҙ-ара тәьҫир итешеүе «элементар» түгел; ысынында, киҫәксәләр, мәҫәлән, нуклонды төҙөүсе кварктар араһында, электромагнетизмдың эҙемтәһе булып торған Ван дер Ваальс көстәре кеүек көслө үҙ-ара тәьҫир итешеү эҙемтәһе булып тора. Ике нуклондың үҙ-ара тәьҫир итешеүенең потенциаль функцияһы яҡынса түбәндәге аңлатма менән тасуирлана
Ядро матдәһендә нуклондарҙың уртаса тиҙлеген Ферми-газ моделе нигеҙендә баһаларға мөмкин. «Физик» аруыҡтың берәмек күләмендәге, импульстары булған, бында {p_0}~- эҙләнгән сикке импульс, киҫәксәләргә ярашлы фаза арауығы күләме  тигеҙ. Уны h^3-на бүлеп, икешәр протон һәм икешәр нейтрон урынлаштырырға мөмкин булған «ситлектәр» һанын табабыҙ. Протондар һанын нейтрондар һанына тигеҙ тип иҫәпләп, табабыҙ
Бындай импульста релятивистик кинетик энергия 30 МэВ самаһы тәшкил итә, ә Фермиҙың релятивистик импульсына ярашлы тиҙлек -ға тигеҙ, бында c — яҡтылыҡ тиҙлеге ( МэВ -протон массаһы). Шулай итеп, нуклондарҙың ядрола хәрәкәте релятивистик характерҙа.
Самсонов Виталий Александрович
Биографияһы
Механика-математика факультеты студенттары өсөн «Динамика систем с циклическими координатами», «Динамика твёрдого тела в сопротивляющейся среде», «Динамика твёрдого тела, взаимодействующего со средой», «Устойчивость стационарных движений гибридных систем» махсус курстары уҡый. Хәрәкәт тотороҡлоғо тураһында мәсьәләләр буйынса семинар етәксеһе. 1985 йылдан «Тотош мөхит менән тәьҫир итешеүсе ҡаты есем динамикаһы» ғилми-тикшеренеү семинарын етәкләй.
Фәнни эшмәкәрлеге
В. А. Самсонов тарафынан өҫкө йөҙ тартылыуына эйә шыйыҡлыҡ тултырылған ҡыуышлыҡтары булған есемдәрҙең әйләнеү тотороҡлолоғо теорияһы уйлап табыла. А. С. Сумбатов менән берлектә ул П. В. Воронецтың, ҡаты есемдең ирекле формалағы терәк өҫтө буйлап шыумай тирбәлеүен тасуирлаған тигеҙләмәләренә таянып, был хәлдә майҙандар интегралы тибындағы беренсе интегралдың булыу шарттарын билдәләй, Шулай уҡ был тигеҙләмәләрҙе кельт ташының хәрәкәте тураһындағы мәсьәләгә ҡуллана, был эксперименттарҙа күҙәтелгән тигеҙләнеш торошо тирәһендә тирбәлеүҙәрҙең контакт нөктәһе аша үткән күсәргә ҡарата әйләнеү хәрәкәтенә өлөшләтә күсеү эффектын теоретик яҡтан нигеҙләргә мөмкинлек бирә.
Әзербайжан
Файҙалы ҡаҙылмалар
Әзербайжан ер ҡуйынында ҡиммәтле файҙалы ҡаҙылмалар бар: нефть, тәбиғи газ, алунит, баҡыр мәғдәне, алтын, молибден, һ.б. Республикала шулай уҡ биҙәкләү эштәре өсөн сеймал бар: мрамор, каолин, туф, доломит.
Хәҙерге Әзербайжан
Граждандар һуғышынан һаҡланыу өсөн, Эльчибей Баҡыға Нахчиванда йәшәгән Гейдар Алиевты саҡыра.
Дини состав
Республикала правослау динлеләр аҙ, әлеге ваҡытта был илдә 6 правослау ҡорам эшләй, шуларҙың өсәүһе Баҡыла.
Тәүге протестанттар Әзербайжанда XIX быуат башында күренгән — былар лютеранлыҡ инанысындағы немец колонистары була. Әлеге мәлдә Әзербайжанда 20 мең тирәһе протестант йәшәй. Иң эре конфессия булып баптистар тора(3 мең ағза ) һәм пятидесятниктар (4,4 мең динле ). Илдә шулай уҡ адвентистар, лютерандар, инжил христиандары, Яңы апостол сиркәүе адепттары һәм башҡалар йәшәй.
Аралса
Аралса йырын Аралша) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кугутык йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Глубокий (Рапин ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡыйғаҙы ауыл Советы (Асҡын районы)
Тарихы
1981йылда ауыл Советы составынан Царёвка ауылы сығарыла һәм бөтөрөлә (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 14 сентябрендәге 6-2/327-се һанлы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарын Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеше буйынса иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташлау тураһындағы» Указы ). 1986 йылда иҫәп мәғлүмәттәренән Яңы Ҡубыяҙ, Петровский утары алып ташлана (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге 6-2/396-сы һанлы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташлау тураһындағы» Указы ). 1989 йылда Ҡыйғаҙы ауыл Советынан БАССР-ҙың Петропавловка ауыл Советы булдырыла, 2008 йылда уға ауыл Советының ҡалған өс тораҡ пункты индерелә.
Кариб берләшмәһе
Кариб берләшмәһе (Caribbean Community (CARICOM)) — Үҙәк һәм Көньяҡ Американың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан илдәрҙең сауҙа-иҡтисади берлеге.
Составы
• Суринам (1995 йылдың 4 июлендә ҡушыла) • Тринидад һәм Тобаго (1973 йылдың 1 авгусында ҡушылалар)
Всесвятский сиркәүе (Түбәнге Новгород)
Тарих
1771 йылдың 17 ноябрендә Сенат бойороҡ бирә: «Бер кемгә лә ҡала сиркәүе янында ерләнеү рөхсәт ителмәй. Зыярат өсөн ҡала ситендә айырым урын бүленергә тейеш» 1775 йылда Түбәнге Новгородтан ярты саҡрымда торған Варвара рәшәткәһе артында дөйөм ҡала зыяраты өсөн буш урын бирелә, уның янында бәләкәй сиркәү-часовня ҡуялар һәм уны ҡоймалар менән ураталар.
Явголото-Се
Явголото-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Туҡаев Мөхәмәтшакир Мөхәмәтхарис улы
Биографияһы
Мөхәмәтшакир Мөхәмәтхарис улы Туҡаев Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙе Ҡалҡаш улусы (хәҙер Башҡортостан Республикаһы ) Стәрлебаш ауылында тыуа. Туҡаевтар нәҫеленән, ишандар, имамдар һәм мөҙәристәр династияһы заты. Ырыуға нигеҙ һалыусы тип Ниғмәтулла бин Биктимер бин Туҡай бин ас-Слаучи һанала (1772—1844).
1914 йылдың июнендә Санкт-Петербургта үткән бөтә Рәсәй мосолмандары съезы делегаты.
Эзра Паунд
Биографияһы
1920 йылдарҙан башлап, Паунд  шиғриәтте  төрлө телдәрҙән  тәржемә итә, бер үк ваҡытта  үҙ  шиғырҙарын  цитаталар һәм аллюзиялар байыта (модернистик  «Кантос»  («Йырҙар»)  эпосына барып тоташа һәм һәм 1917 йылдан алып 1970  тиклем баҫтырылып сыға).
Төркиәнең Бөйөк милләт мәжлесе
Төркиәнең Бөйөк Милләт Мәжлесе (Türkiye Büyük Millet Meclisi — TBMM) — Төркиә Республикаһының юғары бер палаталы закондар сығарыу органы (парламент), Мәжлес  (төрөк. Meclis) тип кенә лә йөрөтәләр. 1920 йылдың 23 апрелендә Анкарала грек-төрөк һуғышы барғанда ойошторола.
Ҡоролошо
Халҡының һанына ярашлы, Истанбулға — 3 һайлау округы, ә Анкара менән Измирға 2-шәр һайлау округы инә.
Португал теле
Антилыҡ
Беҙҙең эраның тәүге быуаттарында латин теленә фән, мәҙәниәт һәм христианлыҡ менән бәйле күп һанлы грек һүҙҙәре инә.
Пиреней ярымутрауында герман ҡәбиләләренең баҫып инеүе ваҡытында "халыҡ латины"ның интенсив үҫеш башлана һәм уның нигеҙендә яңы телдәр — роман телдәре барлыҡҡа килә. Яйға һалынған диалекттар төркөмдәре билдәле бер һыҙаттарға эйә була: төньяҡ-көнбайыш зона диалекттары галиция-португал теленең нигеҙен тәшкил итә.
Чжоу Сюань
Балалыҡ йылдары
13 йәшендә ул Чжоу Сюань тигән ижади псевдоним ала («сюань» буйынса, «аҫыл нефрит» тигәнде аңлата).
Һунар
Башҡорттарҙың боронғо шөғөлө
Ҡуянға, шәшкегә, бурһыҡҡа, һуҫарға, төлкөгә эт менән һунар иткәндәр.
Иҫке Солтанғол (Татарстан)
Тарихы
1848 йылда тирмән һәм мәсет теркәлгән. 1865 йылда 20 уҡыусыға властар башҡорт мәктәбен аса. XX быуат башында ауылда 2 мәсет, почта станцияһы, бакалея кибете булған.
Ҡаратал (Баймаҡ районы)
Тарихы
Ауылда мәктәп, балалар баҡсаһы, мәҙәниәт йорто, мәсет, магазиндар бар. Ағинәйҙәр ойошмаһы булдырылған. «Йәш актерҙар» балалар театры эшләп килә. Ауыл клубы (мәҙәни ойоштороусыһы Шәрипова Көнһылыу Ғәйәр ҡыҙы) бик әүҙем эшләй, төрлө байрам, спорт саралары үткәрелә, шулар араһында «Эх, быймаһы ла быймаһы» байрамы, юрған һырыу йолаһы, «Йәшлекте иҫкә алып», «Күрше хаҡы — тәңре хаҡы» исемле кисәләр, башҡорт халыҡ уйындары, шулай уҡ концерттар ойошторола, төрлө акцияларҙа, флешмобтарҙа ҡатнашалар.
Шота Руставели исемендәге грузин театры
Шота Руставели исемендәге грузин дәүләт академия театры — Грузияның төп драма театрҙарының береһе, Тбилиси ҡалаһында Руставели проспектында урынлашҡан.
Театр тарихы
1966 йылда был театр маҡтаулы академик театр исемен алды.
Фәйзуллин Марат Рәйес улы
Биография
Фәйзуллин Марат Рәйес улы 1982 йылдың 7 ноябрендә Өфө ҡалаһында тыуған.
2005 йылдан Мәскәүҙә йәшәй. Өйләнгән, улы бар.
Белая Вода
Белая Вода — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы/ Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ларь-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 182 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Гнаровская Валерия Осиповна
1943
Терелеп сыҡҡандан һуң, яңынан фронтҡа килә. 1943 йылдың яҙында В. О. Гнаровская 3-сө Украина фронты составында һуғыша. 1943 йылдың 15-21 авгусында барған Белгород-Харьков стратегик һөжүм итеү «Румянцев» операцияһы сиктәрендә алып барылған алыштарҙан һуң госпиталгә эләгә, әммә тиҙҙән часына ҡабат килә. Әсәһенә 22 августа яҙған хатында, контузиянан һуң насар ишетәм тип яҙа, һәм алыш хәлдәрен хәбәр итә : 1943 йылдың 15 - 21 авгусында фрицтар менән ҡаты алыш барҙы. Немецтар беҙҙең бейеклеккә атлыҡтылар, әммә бөтә тырышыуҙары бушҡа булды. Беҙҙең яугирҙәр - барыһы ла ҡәҙерле һәм һөйөклө иптәштәрем минең - сыҙам һәм ҡыйыу һуғыштылар… Уларҙың күбеһе батырҙарса һәләк булды, әммә мин тере ҡалдым һәм мин, әйтер кәрәк һеҙгә иптәштәрем, яҡшы эшләнем. Ҡаты яраланған 30 яугирҙе һуғыш яланынан һөйрәп алып сыҡтым. Полк командованиеһы минең эшемде билдәләне һәм хөкүмәт наградаһына тәҡдим итте шикелле…
Хәтер
Шулай уҡ В. О. Гнаровская исеме менән Төмән, Вольнянск (Украина), һәм Бердюжье ауылында һәм Плюсса (Псков өлкәһе) ҡасабаһы урамдары аталған, 2009 йылда Плюссала һәйкәл ҡуйылды.
Оло Ҡомаҡ
Этимологияһы
Һаҡмар буйы һөйләшендә «ҡомаҡ»- томбойоҡ( лилия водяная), Ҡыҙыл буйында- «болғансыҡ» (мутный).
Кәрешкә (Баймаҡ районы)
Кәрешкә (Карышкино) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 416 кеше. Почта индексы — 453656, ОКАТО коды — 80206849004.
Беличья (Пульсец ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рочегов Александр Григорьевич
Биографияһы
1998 йылдың 2 декабрендә Мәскәүҙә вафат була. Яңы Дон зыяратында ерләнә.
Әрмәнстан
Тарих
= География = Әрмәнстан Әрмән таулыҡтарының көнсығыш яғында урынлашҡан һәм Кесе Кавказ тауҙары менән ситләнгән. center>
Валюта
Әрмәнстандың валютаһы — драм (դրամ). 1993 йылдың 22 ноябренән йөрөй башлай. Ошо ваҡытҡа тиклем республикала совет тәңкәләре менән ҡулланғандар. 1 драм 100 луманан (լումա) тора Әрмәнстан валютаһының символы Դ — әрмән алфавитының «да» хәрефен аңлата.
Баден-Баден
Баден-Баден үҙенең ҡайнар сығанаҡтары менән билдәле, уларҙы боронғо римляндар ҙа ҡулланған. Баден-Баденда рим мунсаларының емереклектәре һаҡланып ҡалған.
Едма
Едма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лохма йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Алишер Навои исемендәге Ҙур театр
Театр тарихы
1948 йылдың мартында Я. М. Свердлов исемендәге Ташкент рус опера театры менән берләшә (1918 й. нигеҙләнгән), Алишер Навои исемендәге Дәүләт опера һәм балет театры исемен ала. Был осорҙа театр сәхнәһендә: Чайковскийҙың «Пиковая дама», «Евгений Онегин», Садыков һәм Глиэрҙың «Гөлсар» опералары, Делибтың «Коппелия», Минкустың «Дон Кихот», Глиэрҙың «Ҡыҙыл мәк», Мушелдең «Балерина» балеттары ҡуйыла. 1959 йылда театрға академия театры статусы бирелә. 1966 йылдан театр Алишер Навои исемендәге дәүләт академия ҙур театры исемен йөрөтә. 50-70 йылдарҙа театр репертуары шаҡтай киңәйгән. Был осор көнбайыш европа һәм рус классиктарының әҫәрҙәрен Дж. Вердиҙың «Трубадур», «Аида», «Риголетто», Н.Римский-Корсаковтың «Пан Воевода», М. Мусоргскийҙың «Борис Годунов», А. Бородиндың «Кенәз Игорь», Ш. Гуноның «Фауст», С. Прокофьевтың «Дуэнья», Г. Майбороданың «Арсенал» операларын, А. Хачатуряндың «Спартак», Л. Фейгиндың «Дон Жуан», Г. Мушелдың «Кашмир легенда», Б Бровциндың «Семург», Лапутиндың «Маскарад» балеттарын сәхнәләштереү менән бергә, милли опералар: Юдаковтың — «Дилором» (1958), «Мәйсәрәнең мутлыҡтары» (1959), Йосоповтоң «Хорезм тураһында йыр» (1964), Р. Хамраевтың «Ҡараңғылыҡтан яҡтылыҡ» (1966) һәм «Таң алдынан» (1972), Зейдмандың «Ун икенсе төн» (1968) һәм «Урыҫтар» (1970), И. Хамраевтың «Ойжамол» (1969), Мусаевтың «Үлемһеҙлек» (1974) опералары; Аҡбаровтың «Хыял» (1959), Зейдмандың «Көлә торған кеше» (1962), Фейгиндың «Ҡырҡ ҡыҙ» (1967), Левиевтың «Сухайль һәм Мәһри» (1968), Ашрафиҙың «Мөхәббәт тылсымы амулет» (1969), «Тимур Малик» (1970) һәм «Мөхәббәт һәм ҡылыс» (1974) балеттары менән характерлана. 1990 йылдан театр сәхнәһендә — А. Икрамовтың «Бойоҡ Темур», М. Бафоевтың «Үмәр Хәйәм» Н. Закировтың «Тәхеткә юл», В.-А Моцарттың «Тылсымлы флейта», Дж. Гершвиндың «Порги һәм Бесс», Г. Доницеттиҙың «Лючия ди Ламмермур» опералары, С. Прокофьевтың «Ромео һәм Джульетта», С. Юдаковтың «Насреддиндың йәшлеге» комик балеты, Г. Алексидзе хореографияһына, А. Эргашев музыкаһына «Хумо» милли балеты, И. Йосопов либреттоһына Ф. Янов-Яновскийҙың «Урашима Таро» балеттары ҡуйылған.
Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек
Балет труппаһы «Toyota City Balet Сompanу» балет мәктәбе менән хеҙмәттәшлек итә. Бындай хеҙмәттәшлек һөҙөмтәһе булып Тойота (Япония) ҡалаһында премьераһы булып үткән И. Йосопов либреттоһы буйынса Ф. Ян-Яновский ҡуйған «Урашима Таро» яңы балеты халыҡ-ара проекты тора. Театр Үзбәкстан Республикаһындағы сит дәүләттәр илселектәре менән уңышлы хеҙмәттәшлек итә. Бындай хеҙмәттәшлек һөҙөмтәһе булып ҡуйылған «Лючия ди Ламмермур», «Богема», «Мөхәббәт эсемлеге», «Евгений Онегин», «Батша кәләше» опералары халыҡ-ара проекттары тора.
Быков Василь Владимирович
Биографияһы
1997 йылдың аҙағында сит илдә сәйәси эмиграцияла йәшәй, башта -Финляндиялағы Хельсинки ситендә, артабан Германияла, һуңынан Чехияла. Тыуған иленә үлере алдынан ғына әйләнеп ҡайта. Күп тапҡырҙар Александр Лукашенконың сәйәсәтен тәнҡитләп сыға. Ул Белоруссия Рәсәй менән түгел, ә Европа менән союздаш булырға тейеш тип иҫәпләй. 22 июнь, 2003 йыл. 20 сәғәт 30 минутта Минск янындағы Боровляне ҡалаһындағы онкология госпиталенең реанимация бүлегендә вафат була. Минскиҙәге Әҙиптәр Йортонда грек-католик диненсә йыназа уҡыла. Минскиҙа Көнсығыш зыяратында ерләнгән.
Бостыбай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- Бассейн коды — 12.01.00.004
Әһлетдинов Фәйзулла Хажи улы
Биографияһы
1944 йылдан Башҡорт АССР-ының Туймазы ҡалаһында йәшәй һәм эшләй, 1988 йылдың 29 октябрендә ошонда уҡ вафат була.
Сеул
Атамаһы
Соуль һүҙе Силла периодындағы боронғо корея телендәге соболь йәки сораболь («баш ҡала») һүҙенән килеп сыҡҡан. Ул ваҡытта был һүҙҙе Кёнджу ҡалаһы, Силланың элекке баш ҡалаһы өсөң ҡулланғандар.
Елисара
Елисара — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яба йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Лобов Владимир Николаевич
Юғары команда вазифаларында
1973 йылдың октябренән — Ленинград хәрби округында 63-сө гвардия өйрәнеү мотоуҡсылар дивизияһы командиры, генерал-майор (1975). 1975 йылдың декабренән — Архангельск ҡалаһында 26-сы армия корпусы командиры. 1979 йылда К. Е. Ворошилов исемендәге СССР Ҡораллы Көстәре Генераль штабының Хәрби академияһын тамамлай. 1979 йылдан — Белорус хәрби округында 28-се дөйөм ғәскәри армияһы командующийы. Армия етәкселегендә ҙур совет хәрби «Көнбайыш-81» күнегеүҙәрендә ҡатнаша. Генерал-лейтенант (1980).
1987 йылдың ғинуарынан алып — СССР Ҡораллы Көстәр Генераль штабы начальнигының беренсе урынбаҫары, КПСС Үҙәк комитетының Генераль секретары М. С. Горбачев ҡушыуы буйынса хәрби реформа проектын әҙерләй, унда, атап әйткәндә, хеҙмәт срогын 2 йылдан 18 айға тиклем ҡыҫҡартыу күҙ уңында тотола. Әммә төп положениелары менән СССР оборона министры Д. Т. Язов риза булмай, һөҙөмтәлә 1988 йылдың ноябрендә Лобов вазифаһынан ситләтелә һәм күпмелер ваҡыт министр ҡарамағында була. 1989 йылдың 24 ғинуарынан — СССР Ҡораллы Көстәре Генераль штабы начальнигының беренсе урынбаҫары — Варшава килешеүе ҡатнашыусыларының— дәүләттәрҙең Берләшкән Ҡораллы Көстәре штабы начальнигы. Варшава килешеүе тарҡалғандан һуң, 1991 йылдың мартынан икенсе тапҡыр министр ҡарамағында була. 1991 йылдың июненән — М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академияның начальнигы.
Түрһәгеҙе ауыл Советы (Ауырғазы районы)
2008 йылға түбәндәге муниципаль берәмектәр менән сиктәш була: Михайловка ауыл Советы, Таштамаҡ ауыл Советы, Наумкин ауыл Советы, Семенкин ауыл Советы («Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы (ред. 19.11.2008) „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы“ Законы»).
.рф
Фекер алышыу һәм рәсми саралар
Рәсәй Элемтә һәм киң коммуникациялар министрлығы делегацияһы башлығы Владимир Васильев әйтеүе буйынса, Париждағы 32-се ICANN конференцияһында яңы доменды индереү ниәте тыуа.
Домен менән таныштырыу сараһы 2009 йылдың 30 октябрендә Сеулда була.
2009 йылдың 16 ноябрендә RU доменының координациялау үҙәге ICANN-ға «.рф» доменын делегатлауға тапшыра.
Юл
Тарихы
Иң боронғо юлдар б.э.т. IV меңенсе йылға ҡарай. Ул Месопотамияның Ур ҡалаһында табылған. Ағас ярҡалар менән һалынған боронғо юл Бөйөк Британияла табылған. Беҙҙең эраға тиклем XXXIX быуаттағы эзбизташ менән ҡапланған юлдар Крит утрауында асыҡланған. Кирбес тәүге тапҡыр б.э.т 3000 йыл элек Һиндостанда ҡулланылған.
Башҡорттарҙың тарихи юлдары
350px|thumb|right|[[Ҡәнифә юлы]]
Ҡәнифә сауҙа юлынан каруандар йөрөгән. Ул Урта Азиянан Ур йылғаһы Яйыҡҡа ҡушылған урынға етеп, артабан Һаҡмар йылғаһының һул яры һәм Көньяҡ Урал һырттары буйлап хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла, Йылайыр, Баймаҡ, Әбйәлил һәм Учалы райондары биләмәләре аша хәҙерге Силәбе өлкәһе ерҙәренә барып еткән.
Хәйбуллин Әбүталип Сәфәрғәле улы
Биографияһы
Һуғыштан һуң Хәйбуллин Граждандар һуғышында, ҡыҙылдар яғында, һуғыша. Яңы тормошто төҙөүҙә, емерелгән сәнәғәт предприятиеларын тергеҙеүҙә әүҙем ҡатнаша.
Жабыга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫке Бикчәнтәй
Тарих
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.
Яҡын Көнсығыш
thumb|right|Яҡын Көнсығыш Яҡын Көнсығыш (ғәр. شرق أدنى‎‎, фарс. خاور نزدیک, йәһ. הַמזרח הַקָרוֹב‎, төр. Yakın Doğu) — Көнбайыш Азиялағы һәм Төньяҡ Африкалағы регион исеме. Был исем европалылар тарафынан иң яҡын күрше көнсығыш регионына бирелгән.
Сибғәтуллин Наил Рәхим улы
Сибғәтуллин Наил Рәхим улы (27 май 1943 йыл, Ҡазан — 13 март 2004 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй ғалим-механигы, юғары мәктәп уҡытыусыһы.
Биографияһы
1960 йылда урта мәктәпте алтын миҙал менән, ә 1965 йылда — Ҡазан университетын отличие менән тамамлай. Артабан уҡыуҙы академик Л. И. Седов етәкселегендә Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультеты аспирантураһында дауам итә. Аспирантураны тамамлағандан һуң Мәскәү дәүләт университетының гидромеханика кафедраһына ҡалдырыла. 1969 йылда — «Сағыштырмалыҡ теорияһында газ динамикаһының ҡайһы бер мәсьәләләре» темаһына кандидатлыҡ, ә 1979 йылда «Көслө гравитация һәм электромагнит яландарында тирбәлеүҙәр һәм тулҡындар» темаһына докторлыҡ диссертациялары яҡлай. 1985 йылдан Мәскәү дәүләт университеты механика-математика факультетының гидромеханика кафедраһы профессоры.
Елюга (Оло Илеша ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Егобыжа
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шан (династия)
Тарихы
Шулай ҙа ҡайһы бер ғилми хеҙмәттәрҙә улар күрше дәүләттәрҙән үҙләштергән тиелә һәм уларҙыңШан-Инь мәҙәниәтенең автохтонлығы тураһында бәйән итә.
Куликов Борис Николаевич
Тормош юлы
Борис мәктәптә уҡыған сағында уҡ урындағы гәзиттә һәм «Пионерская правда» гәзитендә шиғырҙарын баҫтыра.
Юлыев Батыргәрәй Ғәбделмөхәмәт улы
Биографияһы
Урыҫ телен һәйбәт белгән, шуға күрә Мәскәүҙә сыҡҡан «Этнографическое обозрение» журналында башҡорт этнографияһы тураһында бер нисә мәҡәлә баҫтырған. Батыргәрәй Юлыевтың урыҫ телендә баҫылып сыҡҡан «Башҡорт этнографияһы тураһында» (1892), «Аждаһа — йылан» (1892), «Башҡорт батырҙары Ҡабанбай менән Үҙәнбай» (1899) исемле хеҙмәттәре билдәле.
Имән
Имән ағасы- халыҡ ижадында
Имән ағас — ҡаты ағас, ҡайын ағас — сырағас.
Символикаһы
Боронғо Грецияла имән Зевсҡа һәм Гераклға бағышланған. Ул психик һәм физик көс, шулай уҡ оҙон ғүмерле булыу символы булып тора. Имән ботағы ырыуҙың көсөн, ҡеүәтен һәм әһәмиәтен символлаштырған. Иң ҡыйыу яугирҙар имән веноктары менән бүләкләнгән. Имәндең ҙур өлгөләре Зевс статуялары тип һаналған. Боронғо Римда имән Юпитерға бағышланған, сәтләүектәре Юпитер емеше тип аталған. Кеше ғүмерен ҡотҡарған Рим гражданины таж-civica тип аталған имән веногына лайыҡ булған.
Аракс
Атамаһы
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр йылға исемен боронғо иран теленең *a-raxša, йәғни  "ҡараңғы, болғансыҡ" һүҙенән килеп сыҡҡан, тип фаразлай.
Шулай уҡ төрөк теленең араз һүҙе «ҡушылдыҡ», «ҡушылдыҡ һыуы» тигәнде аңлата.
Хакмандың килем йорто
Хакмандың килем йорто — башта торлаҡ йорт, һуңғараҡ Выборгта административ бина, XIX быуат аҙағында архитектор Фредрик Теслев проекты буйынса төҙөлгән. Выборг ҡалаһының үҙәгендә урынлашҡан неоренессанс стилендәге дүрт ҡатлы йорт, архитектура ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән.
Джованни Боккаччо
Гуманистик эшмәкәрлеге
Боккаччо тәүге гуманист һәм Италияла иң белемле кешеләрҙең береһе була. Андалонэ дель Нерола ул астрономия өйрәнә һәм үҙенең йортонда Гомерҙы уҡыу өсөн грек Леонтий Пилатты, грек әҙәбиәте белгесен тота. Дуҫы Петрарка һымаҡ ул китаптар йыя һәм Санто-Спирито монастырында янғын ваҡытында янып бөткән тиерлек ҡулъяҙмаларҙы ҡулдан күсерә. (1471). Ул замандаштарына үҙенең йоғонтоһо менән файҙалана, уларҙа боронғоно өйрәнеү һәм улар менән танышыу өсөн һөйөү уята. Уның тырышлығы менән Флоренцияла грек теле һәм әҙәбиәте кафедраһына нигеҙ һалына. Тәүгеләрҙән булып йәмғиәт иғтибарын һаҡлаусы булып иҫәпләнгән монастырҙарҙағы фәндәрҙең хәленә йүнәлтә. Шул ваҡытта Европала иң билдәле Монте-Кассино монастырында Боккаччо китапхананы алама хәлдә таба, китаптар кәштәлә саң менән ҡапланған, ҡайһы бер ҡулъяҙмаларҙың биттәре йыртылған, башҡалары йырғыланған һәм боҙолған, ә Гомер һәм Платондың ҡулъяҙмалары яҙыуҙар һәм дини тәғлимәт бәхәстәре менән сыйғылап бөтөлгән була. Ул шунда, әйткәндәй, монахтарҙың боронғо ҡулъяҙмаларҙан пергамент биттәрен йыртып алып, иҫке тексты ҡырып, псалтырь һәм бетеү яһап, аҡса эшләгәндәрен белеп ҡала.
Баҫмалар
Боккаччоның китап баҫмаларын күҙәтеү Пассаноның «I novellieri italiani in prosa» китабында урынлашҡан (Турин, 1878).
Оло Корбылька
Оло Корбылька — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Корбылька йылғаһының уң ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Плотникова Марина Владимировна
Биографияһы
Марина Владимировна Плотникова 1974 йылдың 11 майында Пенза өлкәһенең Тамала районы Кесе Сергиев ауыл советының Зубрилово ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған Марина ғаиләлә өсөнсө бала була, әсәһе уны алты башҡа һеңлеләре һәм ағалары Сергей, Наталья, Жанна, Елена һәм Владимир Александр менән бергә тәрбиәләй.
Азия
Европа менән Азия сиге
Азия менән Европа сиге мәсьәләһенә үҙ хеҙмәтендә совет ғалимы Э. М. Мурзаев (1963) ҡағыла. Донъяның был ике киҫәге араһында сикте антропологик, тарихи, лингвистик һәм этнографик нигеҙҙәрҙә үткәреп булмаҫын билдәләп, ул ике вариант тәҡдим итә.
Азия менән Африка араһындағы сик
Азия менән Африка араһында сикте билдәләүгә тәүге ынтылыштар Боронғо Греция дәүеренә ҡарай. Ғәҙәттә ул Нил йылғаһы буйлап үткәрелә, ләкин Геродот б.э.т. V быуатта Мысыр территорияһын Азия һәм Африка өлөштәренә бүлеүгә ҡаршы була, шунлыҡтан был сикте Мысырҙың көнбайыш сиге буйлап үткәреп, уны тулыһынса Азияға индерә. Үҙ сиратында Страбон сикте Ҡыҙыл диңгеҙ һәм Синай ярымутрауында ятҡан Бардавиль күле тамағы араһындағы Урта диңгеҙ менән тоташҡан муйын буйлап билдәләй. Боронғо Рим дәүерендә һәм Урта быуаттарҙа ҡайһы бер ғалимдар сикте Суэц муйыны буйлап үткәрә, ләкин күпселек йә Нилды, йә Мысырҙың көнбайыш сиген сик тип һанауҙы дауам итә.
География
Азия территорияһында климаттың бөтә төрҙәре лә тиерлек — алыҫ төньяҡтағы арктиктан көньяҡ-көнсығыштағы экваториаль төргәсә. Көнсығыш, Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияла — муссон климат (Ерҙәге иң дымлы урын — Гималайҙағы Черапунджи төбәге — Азияла урынлашҡан), ә Көнбайыш Себерҙә — континенталь, Көнсығыш Себерҙә һәм Һарыарҡала — ҡырҡа континенталь, ә Үҙәк, Урта һәм Көнбайыш Азияла — уртаса һәм субтропик бүлкәттәрҙең ярымсүл һәм сүл климаты. Азияның Көньяҡ-Көнбайышына тропик сүл климаты хас, ул Азияла иң эҫе урын.
Рельефы
Азияның алыҫ төньяғын тундралар биләй. Көньяҡтараҡ тайга йәйрәй. Көнбайыш Азияла уңдырышлы ҡара тупраҡлы далалар ята. Үҙәк Азияның Ҡыҙыл диңгеҙҙән алып Монголияға тиклемге ҙур өлөшөн сүлдәр биләй. Уларҙың иң ҙуры — Гоби сүле. Гималай тауҙары Үҙәк Азияны Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азия тропиктарынан айырып тора.
Вольфганг Борхерт
Йәшлеге
Вольфганг Борхерт шиғырҙарында мөһим урын алып торған Гамбург ҡалаһында тыуған. Тәүге шиғырын ул ун биш йәштә яҙа. Йәш кенә сағында гестапоны ҡыҙыҡһындырырлыҡ шиғырҙар яҙа һәм баҫтыра, улар империя идеологияһына тап килмәй. Вольфганг иртә немец экспрессионизмы шағирҙары (Готфрид Бенн, Георг Тракль, Георг Гейм) ижады менән ҡыҙыҡһына. Үҙенең уҡытыусылары тип Борхерт Гёльдерлин менән Райнер Рилькене атай.
Ғүмеренең һуңғы йылдары, ижадының иң юғары нөктәһе
…
Ты. Селянин и горожанин. Если они завтра придут к тебе с призывной повесткой, остаётся лишь одно:
Когда им было восемьдесят два, они умерли. Они были похоронены рядом друг с другом.
Арлан ауыл Советы (Краснокама районы)
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Жанабай
Жанабай (Джанабай) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Жангызагаш йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Ентала
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡортостанда философия
Христианлыҡ
Башҡортостанда христианлыҡтың өс йүнәлеше лә — православие, католицизм һәм протестантлыҡ та бар, йәнә төрлө христиан ағымдарына, культтарына һәм секталарына эйәреүселәр ҙә бар.
Мәһәҙиев Мөхәммәт Сөнәғәт улы
Биография
1944 йылда Һикертә ауылындағы ете йыллыҡ мәктәпте һәм 1947 йылда Арса педагогия училищеһын тамамлағандан һуң, шул уҡ райондың Сейе урта мәктәбендә бер йыл өлкән пионервожатый булып эшләй, һуңынан, 1948—1950 йылдарҙа, хәҙерге Саба районының Керәнле ете йыллыҡ мәктәбендә тарих фәнен уҡыта. 1950—1954 йылдарҙа Балтик хәрби флотында хеҙмәт итә. Запасҡа ҡайтҡас, 1955—1960 йылдарҙа Арча төбәге мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй. 1959 йылда, ситтән тороп уҡып, Ҡазан дәүләт институты педагогика факультетының тарих бүлеген тамамлай. 1960 йылда Ҡазан дәүләт университетының татар әҙәбиәте буйынса аспирантураға уҡырға инә, һәм уны уңышлы тамамлап, 1964 йылла «Татар совет әҙәби тәнҡите (1917—1932)» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Артабан университеттың татар әҙәбиәте кафедраһында тәүҙә ассистент, өлкән уҡытыусы, ә 1968 йылдан доцент булып эшләй. 1961 йылдан КПСС ағзаһы.
1995 йылдың 14 июнендә вафат була, тыуған ауылы Гөбөрә зиратына ерләнә.
Шәрип (Салауат районы)
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
Әлеге ваҡытта Шәрип ауылында Миәшәгәр урта мәктәбенең филиалы — төп мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Надя Ножарова
Биографияһы
Монте-Карлола йәшәй, 1949 йылда АҠШ-ҡа күсеп китә һәм үҙенең вафатына тиклем шунда ҡала. Хәйриә эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, күп кенә донъя гуманитар ойошмаларына ярҙам итә. АҠШ-ҡа иммиграция мәсьәләләре буйынса Идаралыҡ менән хеҙмәттәшлек итә, йәһүд-иммигранттарға ярҙам итеү буйынса кампанияларҙа ҡатнаша. Монакола Ҡыҙыл Тәрегә, Парижда америка госпиталенә һәм Монакола «Принцесса Грейс» госпиталенә, Афина һәм Венецияла балалар йорттарына ярҙам итә. Үҙенең шәфҡәтлелек эшмәкәрлеге өсөн күп һанлы наградаларға һәм почетлы исемдәргә лайыҡ була.
Баһаулла
Вафаты һәм васыятнамәһе
Вариҫтары итеп Баһаулла үҙенең ике улын, башта өлкән улы Ғәббәс Әфәндене (Абдул-Баһа) һәм уның артынан Мырҙа Мөхәммәт Али улын билдәләй. Әммә атаһының вафатынан һуң, ағалы-ҡусылылар араһында низағ барлыҡҡа килә. Абдул-Баһа үҙенең васыятнамәһендә Мөхәммәт Алиҙы диндән айыра һәм уның урынына ейәне Шоги Әфәндене ҡуя. Мырҙа Мөхәммәт Али яғына Баһаулла вариҫтарының күпселеге күсә, һәм ул Баһаи Диненең яңы йүнәлешен булдыра — «Унитар баһаизм», әммә был йүнәлеш үтә ныҡ популярлыҡ яуламай.
Тәғлимәте
Төп әҫәрҙәре:
Андреев Вадим Евгеньевич
Биографияһы
Андреевтың ғилми эштәре ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеген арттырыу ысулдарын геология-технологик нигеҙләүгә, прогнозлауға бағышланған. Андреев ҡарамағы аҫтында физик-химик, микробиологик һәм комплекслы ысулдарҙы файҙаланып эшләнгән ҡалдыҡ нефтте сығарыу технологияһын Башҡортостан һәм Көнбайыш Себер нефть ятҡылыҡтарында ҡулланыла башлана.
Билән ауыл Советы (Балаҡатай районы)
Билән ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһының Башҡортостан Республикаһы Балаҡатай районындағы ауыл биләмәһе.
Медуза горгона
Медузаның башы
Павсаний фаразы буйынса,Медузаның башы Аргос майҙаны янында ер убала ята.
Япта-Яха (Тиутей-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Нань-Ях
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Яны-Манья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Яптоко-Ненз-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Тихонов Виктор Васильевич
Эшмәкәрлеге
Үҙ аллы тренерлыҡ эшен 1968 йылда Риганың «Динамо»һында башлай. Рига командаһын Тихонов икенсе лига командаһынан 1977 йылдағы СССР чемпионатында дүртенсе урынға тиклем күтәрә.
1977 йылда Виктор Тихонов СССР йыйылма командаһын да етәкләй, ул 1978, 1979, 1981, 1982, 1983, 1986, 1989, 1990 йылдарҙа донъя чемпионаттарында, 1978—1979, 1981—1983, 1985—1987, 1989, 1991 йылдарҙа Европа чемпионаттарында даими еңеп сыға. Тихонов етәкселегендә йыйылма 1984, 1988 һәм 1992 йылдарҙағы Олимпия уйындарында өс тапҡыр еңеү яуланы. Тихонов 1980 йылғы Олимпиадала ла баш тренер була, ул саҡта СССР командаһы көтөлмәгәндә Америка Ҡушма Штаттары йыйылма командаһынан финал төркөм турнирында еңелә. Уның етәкселегендә 1981 йылда йыйылма команда Канада кубогын яуланы.
Хәтер
1998 йылда ошо ИИХФ-тың Дан залына индерелә.
Виктор Тихоновтың исеме Лозанналағы Олимпия даны музейына индерелгән.
Коми теле
Коми теле (шулай уҡ коми-зырян теле, зырян теле, коми кыв) — фин-уғыр төркөмөнә ингән тел, урыҫ теле менән бер рәттән Коми Республикаһының рәсми теле. Шулай уҡ коми-зырян телендә Рәсәйҙәге Пермь крайында һәм Киров өлкәһендә һөйләшә. Һөйләшеүселәр һаны — 311 мең тирәһе.
Йүрүҙән (ҡала)
Тарих
Хужалары: Твердышевтар һәм Мясниковтар, 1784 йылдан алып А. И. Дурасова, 1803 йылдан — Н. А. Дурасов, 1812 йылдан (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1815) — Белосельский‑Белозерскийҙар.
XVII быуат аҙағында завод яҡынса 159 мең дисәтинә ер биләй, 8 рудникка хужа була. XVII быуат аҙағында Йүрүҙән-Ивановка заводы 845 крепостной крәҫтиән, XIX быуат уртаһында 840 эшсе иҫәпләнә.
Клавдий Гален
Гален исеме греч. Γαληνός, Galēnos «γαληνός», «тыныс» тигән һүҙҙе аңлата.
Өлгөрөп еткән йылдары
161 йылдан алып Рим һуғышҡа йәлеп ителә. Марк Аврелий һәм Луций Вер төньяҡта маркомандар менән алышалар. 169 йылдың көҙөндә, Рим ғәскәрҙәре Аквилейға ҡайтҡан саҡта, ҡурҡыныс эпидемия башлана, һәм гален кире Римға саҡырыла. Ул Марк Аврелийҙы һәм Луций Верҙы германияла оҙатып йөрөргә тейеш. Икенсе йылына Марк Аврелий үҙе Галенды бушата. Ул табип булараҡ император вариҫы Коммодҡа ебәрелә. Тап ошонда, батша һарайында, гален медицина тематикаһы буйынса бик күп яҙа. Яҙмыш шаярыуы буйынса, Луций Вер — 169 йылда, ә Марк Аврелий 180 йылда эпидемия ҡорбандары булып һәләк булалар.