cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Австрия
Этник төркөмдәр
Тарихи Австрия халҡы үҙҙәрен этник немецтар тип һанай. Шулай ҙа австрияктар милләтселеге Беренсе донъя һуғышы, бигерәк тә Икенсе донъя һуғышынан һуң был милли тойғо менән тулыһынса килешеп бөтмәй. Австрия 1806 йыл аҙағына тиклем Герман халҡының Изге Рим империяһының һәм Германия Конфедерацияһының (39 немец дәүләтенең ирекле берләшмәһе) бер өлөшө була.
Халҡы
Халҡы — 8,4 млн кеше (2010), 98 % — австрийҙар. Рәсми тел — немец теле. Диндарҙарҙың күпселеге — католиктар.
Ҡазыева Йәүһәрә Санбаш ҡыҙы
Биографияһы
Тырыш һәм һәләтле уҡытыусы 1950 йылдан 1961 йылға тиклем Әбдрәхим ете йыллыҡ, Мәсетле, Ләмәҙтамаҡ урта мәктәптәрендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, директор урынбаҫары вазифаларын башҡара. 1961 йылдан 1986 йылға тиклем Йонос урта мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй ҙә шунда хаҡлы ялға сыға.
Уҡытыусы мәктәптә башҡорт теле һәм әҙәбиәте кабинетын матур, фәһемле материалдар менән йыһазлай. 1984 йылда Йонос урта мәктәбендә уның башланғысында тыуған яҡты өйрәнеү музейы асыла.
Й. С. Ҡазыева — республикабыҙҙа милли кадрҙар әҙерләүгә тос өлөш индергән кеше. Уның күп кенә уҡыусылары район, республика мәктәптәрендә уҡыта, халыҡ хужалығында етәксе урындарҙа эшләй. Улар бөгөн дә осрашыу кисәләренә уға рәхмәт әйтер өсөн илебеҙҙең төрлө яғынан киләләр.
Никольск (Вологда өлкәһе)
Транспорты
Пассажир поездарының хәрәкәте менән яҡындағы тимер юл станцияһы  — «Шарья», ул 140 км көньяҡтараҡ урынлашҡан. Бынан тыш, 50 км көнбайыштараҡ  Монзен тимер юлының һуңғы «Кема» станцияһы  урман сығарыу өсөн тәғәйенләнгән. 1980 йылдарҙа тимер юлын яңы магистралгә әйләндереү  проекты эшләнә. Монзен тимер юлы Никольск ҡалаһына тиклем етергә тейеш була, унан  Бөйөк Устюг, һәм Ядрих аша  Котласҡа сығырға тейеш була. Төҙөлөш фәҡәт иҡтисади маҡсатта барырға планлаштырыла. Шул ваҡытҡа  Ида — Кунож йүнәлеше асыла, ә  1988—1992 йылдарҙа Монзен тимер юлы  Кемаға барып етә. Бынан һуң артабан магистраль төҙөлөшө туҡтатыла, Кема — Никольск участкаһын төҙөлөшөнән баш тарталар, унда автомобиль юлдарын үткәреүҙе өҫтөн күрәләр.
Устинкина
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Исачкин Николай Фёдорович
Биографияһы
Николай Фёдорович Исачкин 1947 йылдың 6 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Маҡар районы  Өлкәр ауылында (хәҙер бөткән) тыуған.
Ахмыль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сәскә пассажы
Тарихы
1870 йылдағы янғындан һуң, театр урындағы грек банкиры Христаки Зографос тарафынан һатып алына. Уның урынында архитектор Клеантис Заннос проекты буйынса хәҙерге Сәскә пассажының бинаһы төҙөлә, уға тәүге йылдарҙа уға Cité de Péra или Hristaki Pasajı (Христаки пассажы) тигән исем бирелә. Yorgo’nun Meyhanesi Сәскә пассажында асылған иң тәүге шарап барҙарының береһе була. 1908 йылда бөйөк вәзир Мәхмәд Саид паша бинаны һатып ала, һәм ул Sait Paşa Pasajı (Сәйет-паша пассажы) тип йөрөтөлә башлай.
Осипов Валентин Маркович
Бөйөк Ватан һуғышы
Училищены тамамлағандан һуң, 1942 йылдың апрелендә Калинин фронтына ебәрелә 1942 йылдың 22 майында 29-сы армияның 833-сө айырым разведка артиллерия батальонының оптик разведка взводы командиры итеп тәғәйенләнә.
Запаста
Ғаилә хәлдәре буйынса ғаиләһе Николаев өлкәһенең Первомайск ҡалаһына күсә. .
Һылыуҡай (исем)
Шулай уҡ ҡарағыҙ
«Һылыуҡайҙар» (хикәйә) — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1888 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр «Новое время» журналының 4513-сө һанында 1888 йылдың 21 сентябрендә Ан. Чехов ҡултамғаһы аҫтында баҫылып сыға.
Төп педагогия институты
Төп педагогия институты (Главный педагогический институт) — ябыҡ типтағы учреждение, XIX быуатта Рәсәй империяһы өсөн урта һәм юғары уҡыу йорттары уҡытыусыларын әҙерләгән юғары уҡыу йорто.
Уҡытыусылар институты
«Икенсе разряд» бүлеге 1819 йылдың 19 сентябрендә «Уҡытыусылар институты» тип үҙгәртелә. Ул 1823 йылға тиклем эшләй; уны Ф. И. Миддендорф етәкләй, ланкастер системаһы менән танышыу маҡсатында сит илгә өс йылылҡ сәфәрҙән ҡайтҡан уҡытыусылар, Төп педагогия институтын тамамлаусылар : К. Ф. Свенске (рус теле), Ф. И. Бусса (математика), М. М. Тимаев (тарих), А. Г. Ободовский (география) уҡыта. Хоҙайҙың ҡанунынан белем биреүгә — Г. И. Мансветов, матур яҙыуға — К Ф. Энгельбах, рәсем төшөрөүгә Ф. К. Редер саҡырыла.
Төп педагогия институты
Бер үк ваҡытта Төп педагогия институтында 100 студент белем ала. Буласаҡ уҡытыусыларҙың күпселеге белем алыуға дәүләт ҡаҙнаһынан субсидия ала.
Беларусь милли фәндәр академияһы
Етәкселек
Академия етәкселәре һайланған йәки тәғәйенләнгән йылы буйынса: Президенттар: Президиум рәйестәре:
Ойошмалар
Президиум Национальной академии наук Беларуси
Зверев Леонид Петрович
Биографияһы
150-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән бер нисә монография, егерменән ашыу уйлап табыу һәм патент авторыбула. Уның етәкселеге аҫтында ун өс фән кандидаты һәм докторы  әҙерләнә.
Әйнә менән Ғәйнә
Тарихы
Тарих фәндәре докторы Р. Ғ. Кузеев башҡорттарҙың ғәйнә менән йәнәй ырыуҙарының этнонимдарының бер-береһенә тап килеүе хаҡында фекерен белдергән һәм бының Ғәйнә менән Әйнә риүәйәтендә сағылыш табылыуын билдәләгән.
Сюжеты
Бер ваҡыт Убыр-ҡарсыҡ Ҡояшты урлап, уны Толтау аръяғындағы урман мәмерйәһендә йәшергән. Тол йылғаһы буйына, кеше йәшәмәгән ергә, Ғәйнә һәм Әйнә исемле ағай-энеләр аҡ боландарға атланып килә. Бер ваҡыт болан туҡтай һәм тояҡтары менән ерҙе ярып, мәмерйәгә юл асылған, бында туғандар Ҡояшты тапҡандар. Һуңынан Әйнә менән Ғәйнә уны ҡуржынға (тоҡҡа) һала һәм Тол буйына юл тоталар. Бында уларҙы убыр-ҡарсыҡ баҫтырыуын абайлайҙар. Ағалы-ҡустылар ҡуржынды болан мөгөҙөнә элеп, йылға аша үтәләр, ә бына убыр-ҡарсыҡ һыу аша үтә алмай яр буйында тороп ҡала. Яр буйына сыҡҡас, Әйнә менән Ғәйнә ҡуржынды бушатҡан. Ҡояш күккә олғашып, йәнә ергә, бөтә донъяға нур һибә башлаған. Ағалы-ҡустылар Тол буйында йәшәргә ҡалып, малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Уларҙың вариҫтарын ғәйнәләр тип атай башлағандар. Ҡайһылары толбуйҙар йәғни Тол буйында йәшәүселәр тип атағандар.
Орск тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Тарих
Икенсе тапҡыр 1937 йылда ул ваҡытта Наркомтяжпромдың геология бүлегендә хеҙмәт иткән билдәле геологы Иосиф Леонтьевич Рудницкий музей булдырырға тырыша.1937 йылдың йәйендә Мәскәүҙә үтәсәк XVII Халыҡ-ара геология конгресы был идеяның нигеҙе булып тора, сөнки конгреста ҡатнашыусылар Уралға экскурсияға килергә һәм экскурсияның иң һуңғы нөктәһе итеп Орскиға килергә тейеш булалар. 1937 йылдың 13 февралендә И. Л. Рудницкий Орск ҡала советы ултырышында геология музейы төҙөү тураһында тәҡдим менән сығыш яһай. Тәҡдим хуплана һәм музей мөдире итеп Иван Петрович Тумашев тәғәйенләнә. Бина булмау сәбәпле музей асылмай ҡала.
Хәҙерге заман
Төрлө даталарға арналған тематик күргәҙмәләр ойошторола..
Болотное
Болотное — Рәсәйҙең Новосибирск өлкәһендәге ҡала, Болотное районының административ үҙәге.
Фәйзуллин Фәнил Сәйет улы
Биографияһы
1969 йылдан Өфө авиация институтында, шул иҫәптән: 1972—1975 йылдарҙа философия кафедраһының өлкән уҡытыусыһы, 1975—1983 йылдарҙа — философия кафедраһы доценты, 1984 йылдан философия кафедраһы профессоры. 1983—2002 йылдар — ӨДАТУ-ның гуманитар факультеты деканы.
Касаткина Людмила Ивановна
Үлеме
Людмила Касаткина оҙаҡ ауырығандан һуң 2012 йылдың 22 февралендә, ире Сергей Колосовтың үлеменә ун бер көн тигәндә, вафат була. 28 февралдә Рәсәй Армияһы Үҙәк театрында уның менән хушлашыу үтә. Актриса Новодевичье зыяратында ире эргәһендә  хәрби хөрмәт менән ерләнгән.
Уэнт-ПАй-Лемын
Уэнт-ПАй-Лемын — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин 2-се йылғаһының уң ярына тамағынан 178 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Орск нефть техникумы
Тарих
СССР Министрҙар Советының 1948 йылдың 4 октябрендә сыҡҡан «Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиелары өсөн инженер һәм техниктарҙы етештереүҙе арттырыу буйынса саралар» тураһындағы № 3774 ҡарарына ярашлы Орск нефть техникумы ойошторола. Орск нефть эшкәртеү заводы техникумға Суворов урамындағы 32-се йорттоң бинаһын бирә, уны дәрестәр алып барырлыҡ итеп ремонтлай һәм йыһазландыра. Ике һөнәр буйынса белгестәр әҙерләү башлана: механик һәм технолог, артабан химик-аналитик һәм ремонтсыларҙы әҙерләй башлайҙар.
Байтаҡ сығарылыш студенттары күп төрлө сәнәғәт предприятиелары һәм учреждениелары етәкселәре, квалификациялы эшсе — үҙ эшенең оҫтаһы булып эшләй, күптәр фән, ижад һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге өлкәһендә хеҙмәт итә. «Орскнефтеоргсинтез» Акционерҙар йәмғиәте хеҙмәткәрҙәренең яртыһынан ашыуы техникумда уҡып сыҡҡан кешеләр һәм улар предприятиела уңышлы эшләүен дауам итә.
ОНТ һөнәрҙәре
Ете төп белем биреүҙең аккредитациялы программаларынан тыш (банк эшенән башҡа) техникумда өҫтәмә программа — техникум һөнәрҙәре буйынса квалификация күтәреү программаһы эшләй.
Һалмаҡ һаны
Ip=0,07-0,12 — еңел балсыҡлы тупраҡ
Искитим
2021 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 55 433 кеше йәшәй.
Ыҫмалабаш
Кем ыҫмаланы сәпкә тейгеҙә йәки иң алыҫҡа ырғыта, йә булмаһа иң бейеккә сөйә, шул иң мәргән һәм көслө уйнаусы була.
Табидзе Галактион Васильевич
Биографияһы
Галактион Табидзе шиғриәтен рус теленә түбәндәге шағирҙар тәржемә итә:
- Алейников
Орсаев Егор Орсаевич
Биографияһы
683-се артиллерия полкының орудие командиры (214-се уҡсылар дивизияһы, 52-се армия, 1 Украина фронты) сержант Орсаев Егор 1945 йылдың 26 ғинуарында Одра йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда батырлыҡ күрһәтә.
Батырлығы
СССР  Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 10 апрелендәге Указы менән командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлыҡы өсөн сержант Орсаев Егор Орсаевичҡа Ленин ордены менән  «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 6220) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Ханжи-Уть-Ях
Ханжи-Уть-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назым йылғаһының уң ярына тамағынан 141 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Аяна алтын, кейенә көмөш
–	Тәңкәләрен бир миңә?
Ике рәт бер юлы: “Аяна алтын, кейенә көмөш”,- ти ҙә төрлө яҡҡа таралышып ҡаса. Шул ваҡытта күҙе бәйләнгән көтөүсе берәйһен тотоп ҡалырға тырыша. Тота алһа, тотолғандың күҙен бәйләйҙәр, тота алмаһа, үҙе тағы көтөүсе булып ҡала. Уйын яңынан башлана.
Рея (мифология)
Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа, Зевстың тыуыу урынын эҙләгәндә, Реяны куреттар оҙатып йөрөй. Легендаға ярашлы, яңы тыуған илаһтың ҡысҡырыуын баҫыу һәм шул рәүешле атаһының ҡарынында үлемдән ҡотҡарыу өсөн, иҫ киткес шау-шыу ҡуптара. Тулы ҡорал менән улар Критта һөңгө менән ҡалҡанға һөңгөләр менән һуғып, Зевсты һаҡлайҙар. .
Минцлов Сергей Рудольфович
Башҡа әҙәби хеҙмәттәре
Сергей Минцловтың тәүге шиғырҙары Одессала 1897 йылда нәшер ителә. Өфөлә 1910 йылда С. Р. Минцловтың этнографик характерлы «Очерки Приуралья» китабы, шулай уҡ «Опись книгохранилища Минцлова» (Санкт-Петербург, 1905 йыл) китабы иң әһәмиәтле китаптары булып тора. Авантюра-мажара жанрындағы «Хазина» китабы 1912 йылда Петербургта донъя күрә.. Шул уҡ йылда, шул уҡ ҡалала — «Беглецы» һәм «Царь царей» киҫкен сюжетлы повестары баҫыла. 1915 йылда уҡыусы «На заре века» тарихи романы, ә уға тиклем, 1908 йылда, «Во тьму» повесы, 1909 йылда «В грозу» романы менән таныша. 1911 йылда «В лесах Литвы» тарихи романы, шулай уҡ көсөргәнешле һәм киҫкен сюжетлы «На крестах» тарихи повесы нәшер ителә.
Төркиәлә туризм
Туризм — Төркиә иҡтисадының мөһим өлөшө, һуңғы тиҫтә йылдарҙа айырыуса ҙур әһәмиәткә эйә була бара. Был тармаҡта ике миллион самаһы кеше мәшғүл (510 мең — туранан-тура, 1,5 ммиллион — ҡатнаш тармаҡтарҙа).
Статистика
2014 йылда Төркиәгә сит илдәрҙән 41,4 миллион турист килгән. Туристарҙың күбеһе — Германия, Болгария, Иран, Рәсәй, Греция, Грузия, Әзербайжандан. Төркиә статистика идаралығы мәғлүмәттәре буйынса, 2014 йылда сит ил туристарынан дәүләт бюджетына $34,3 миллиард ингән.
Һылтанмалар
Викигиде
Балаклея
Тарихы
XVI быуаттың беренсе яртыһында Ҡырым татарҙарынан һаҡланыу өсөн, Мәскәү дәүләтенең көньяҡ сигендә ҡарауыл постары һәм оборона линиялары төҙөлгән. 1571 йылда, тарихи сығанаҡтарҙа беренсе тапҡыр, Балаклея Рәсәйҙең татарҙарға ҡаршы торған өсөнсө заставаһы булараҡ телгә алына; 1617 йылда Балаклея ерҙәре тураһында беренсе яҙма "Белгород ҡалаһы буйынса яҙма китап"та осрай.
1938 йылда Балаклеяға ҡала статусы бирелә ; унда 27000 кеше йәшәй, ҡалала 2500 торлаҡ йорт була.
Алыш
Кем аунамай ҡала, шул еңеүсе була. Был уйынды икегә бүленеп тә уйнарға була.
Пенза (аэропорт)
Транспорт инфраструктураһы
Аэропорт Пенза ҡала һыҙатында урынлашҡан, шуға күрә бында ябай ҡала транспорты йөрөй: автобус № 30, 54, 66; троллейбус № 7; 10 м, 88т маршрут таксиҙары. Ҡала үҙәгенә тиклем юл 20−40 минут биләй.
Крутиха (Тара ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кәрим (исем)
Фамилияла
Хәниф Кәрим, Хәниф Кәрим улы Кәримов (25 июль 1910 йыл — 26 август 1983 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт шағиры, 1936 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Ҡыҙыл Йондоҙ (1942), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1955) һәм «Халыҡтар дуҫлығы» (1980) ордендары кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Кәримов Марат Нәби улы (9 ғинуар 1930 йыл) — шағир, тәржемәсе, журналист. 1958 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ шағиры (2003) һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994). Фәтих Кәрим исемендәге премия лауреаты (2001).
Кәримов Салауат Ғайса улы, ижади псевдонимы Салауат Кәрим; 3 ғинуар 1960 йыл) — журналист, яҙыусы, тәржемәсе. 2007 йылдан «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының баш мөхәррире. 2002 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы профессоры (2014). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының почетлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2021).
Мырҙағол
Тарихы
Мырҙағол ауылы 1813 йылда Айыт (12 ғаилә) һәм Абдрахман (3 ғаилә) ауылдары башҡорттары тарафынан барлыҡҡа килгән. 1816 йылда 29 ихатала 175 башҡорт йәшәгән. Беренсе күскенсе Мырҙағол Яуышев 1766 йылда тыуған, улдары Ишбулды (улы Ишкинә) һәм Аҡбулды. 1859 йылда 40 йортта 155 аҫаба һәм 66 керҙәш иҫәпләнә, 1917 йылда 84 йортта — 458 башҡорт, Мырҙағолда (1-се бүлендек) 12 йортта — 76 башҡорт, 2-се Мырҙағолда 22 йортта — 162 башҡорт һәм 14 типтәр була.
Осетров Петр Петрович
Һылтанмалар
Энциклопедия Урала
Круш (Мисс ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Карам (исем)
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Карам — Рәсәй Федерацияһы Иркутск өлкәһе Казачинск-Ленск районындағы ауыл.
Н. Е. Жуковский исемендәге хәрби-һауа инженер академияһы
Филиалдары
1922 йылдың 9 сентябрендә Республика Хәрби советының институтҡа яңы штат индереү менән бергә уның исемен үҙгәртеү тураһында ҡарар сығара: Н. Е. Жуковский исемендәге Һауа Флоты академияһы.
РККА-ның Хәрби-һауа академияһы
1925 йылдың 17 апрелендә Академия РККА-ның профессор Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа академияһында тип үҙгәртелә. Тәүге йылдарҙа академияла ике факультет була: инженер һәм Һауа флоты хеҙмәте. 1927 йылдың 29 ғинуарында команда факультетының тәүге сығарылышы була.
1940 йылға тиклем академия илдең Хәрби-һауа көстәре, киң профилле инженерҙар өсөн командирҙар әҙерләгән берҙән-бер юғары хәрби-уҡыу йорто булып ҡала. Уны тамамлаусылар авиачастарҙы һәм берләшмәләрҙе, инженер-авиация хеҙмәтен, конструкторҙар бюроларын, авиазаводтарҙы, ғилми-тикшеренеү учреждениеларын етәкләй.
Ҡыҙыл Армия Ҡораллы Көстәренең команда һәм штурман составының хәрби академияһы
1941 йылдың июленән 1943 йылдың июненә тиклем академия Свердловск ҡалаһында урынлаша. Бөйөк ватан һуғышы йылдарынд ғалимдар самолеттарҙың хәрби ҡулланыуҙың ышаныслылығын һәм һөҙөмтәлелеген арттырыу, уларҙың осоу-техник характеристикаларын яҡшыртыу, уҡсы-пушка ҡоралының һәм авиация боеприпастарының рациональ конструкцияларын нигеҙләү менән шөғөлләнә. Реактив двигателдәрҙе һәм самолёттарға аэродинамик компоновкалар эшләү менән бәйле мөһим тикшеренеүҙәр үткәрелә, шулай уҡ аэродинамик расчёт нигеҙҙәре төҙөлә һәм юғары тиҙлекле самолеттарҙы проектлауға нигеҙ һалына. Һуғыш йылдарында бөтәһе 672 ғилми-тикшеренеү эше башҡарыла.
Тамамлаусылар
Академияны тамамлаусылар араһында — летчик-космонавттар Юрий Гагарин, Герман Титов, Валентина Терешкова,, Владимир Комаров һәм башҡалар..
Нефороща
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарханы
Тарханы — федераль әһәмиәттәге Рәсәй дәүләт музей-ҡурсаулығы, XVIII быуат аҙағында — XIX быуат башында иң билдәле усадьба, Рәсәйҙәге Лермонтов урындарының береһе. Шағирҙың яратҡан өләсәһе, Елизавета Арсеньева, тыумыштан Столыпинаның усадьбаһы. Лермонтов балалыҡ йылдарын Тарханы усадьбаһында үткәрә. Хәҙер усадьба Пенза өлкәһенең Лермонтово ауылы тип йөрөтөлә.
Рәсми исеме — Федераль дәүләт бюджет мәҙәниәт учреждениеһы «Лермонтов Дәүләт музей-ҡурсаулығы „Тарханы“».
Лермонтово ауылынан 17 км көньяҡ-көнбайыштағы Белинский ҡалаһында В. Г. Белинскийҙың музей-усадьбаһы тора.
Һан
Һандар иерархияһы
Түбәндә күмәклектәре өсөн аңлатмаһы дөрөҫ булған һандар иерархияһы, миҫалдар менән килтерелә:
Хойтам-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Кумушка (Ағиҙел ҡушылдығы)
Кумушка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Куитра
Куитра — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының һул ярына тамағынан 309 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һауа шары
Уйындың аңлатмаһы
Һуғыусы яҡтың башлығы иптәштәре араһында шарға һуғырға сират билдәләй. Көтөүсе башлыҡ, мая соҡоро янында тороп шарҙы һауаға сҡйә. Шар ергә төшөп килгән саҡта сират буйынса беренсе һуғыусы һуғыу һыҙығынан шарға таяғын бәрә. Әгәр шар, бәрелгән таяҡтан ҡаҡлығып, алыҫҡа осһа, һуғыусы таяғын ҡотҡарырға йүгерә. Был ваҡытта көтөүселәрҙең береһе таяғы менән осоп барған шарҙы кире ҡаҡлыта һәм уны йә үҙе, йә иптәше көтөүсе башлыҡҡа бәрә. Башлыҡ шарҙы мая соҡорона төшөрә. Әгәр көтөүсе башлыҡ таяғын ҡотҡарырға йүгергән һығыусыбалалан алда шарҙы мая соҡорона төшөрһә, яҡтар урындарын алмаштыра; һуғыусы яҡ —— көтөүсе, көтөүселәр һуғыусы була. Ә инде һуғыусы шар мая соҡорона төшмәҫтән алда таяғын соҡорға төртһә, уйын шул килеш дауам итә. Таяғын ҡотҡарған уйнаусы шарға һуғырға торған иптәштәре артына баҫа.
Хазина (ансамбль)
Тарихы
2003 йылда ансамблгә «халыҡ» исеме бирелә.
Кесе Антанта
Кесе Антанта —  Чехословакия, Румыния һәм  Югославия альянсы, 1920—1921 йылдарҙа барлыҡҡа килә. Берлек венгр ирредентизмын йүгәнләү, шулай уҡ Австрияла йә Венгрияла  Габсбургтар  монархияһын тергеҙеүгә юл ҡуймау маҡсаттарында ойоша. Альянс  Францияның хуплауын таба, ул Кесе Антанта илдәренең өсөһө менән дә хәрби килешеү төҙөй. Францияға Кесе Антанта,  Германия менән ҡораллы бәрелеш була ҡалһа, икенсе фронтты асыу мөмкинлеген бирә.
Аддис-Абеба
Демография
Эфиопияның Үҙәк статистика агентлығының 2012 йылда сыҡҡан мәғлүмәттәренән күренеүенсә, Аддис-Абебаның халҡы 3 041 002 кеше тәшкил итә, шуларҙың 1 449 002-һе ир-ат һәм 1 592 000-е ҡатын-ҡыҙ. Әлеге ваҡытта Аддис-Абеба биләмәләрендә ауыл райондары юҡ, шуға халҡы 100 % менән ҡаланыҡы. Эфиопияның ҡала халҡының 23 % ошонда йәшәй. Ҡаланың майҙаны — 526,99 км², халҡының тығыҙлығы — 5 770,5 кеше/км². Ҡала 10 административ районға бүленгән, иң тығыҙында (Аддис-Кетема) бер квадрат километрға — 38 255,3 кеше, иң бушағында (Акаки-Калити) 1 704,1 кеше тап килә.
Вологда (аэропорт)
1953-1978
1978 йылдың 21 июленә тиклем иҫке аэропорт ғәмәлдә була.
Яңы аэропорт
Вологданың (рәсми булмаған исеме — Заречье) аэропорты 21 июль, 1978 йыл асыла.Аэровокзал бинаһы 1981 йылда асыла. Вологда авиапредприятиеһында Як-40, Ми-8 вертолеттары файҙаланыла.
Мейәс һөйләше
Таралыуы
Был һөйләшкә башҡорт теленең ҡыҙыл һәм урта урал һөйләштәренә хас уртаҡ һыҙаттар күҙәтелә. Н. Х. Мәҡсүтова билдәләүенсә, башҡорт теле диалекттары системаһында мейәс һөйләше иң ҡатнаш һөйләштәрҙән һанала.
Метамеза
Мейәс һөйләшендә күп һүҙҙәр булмаған. метатезировать. Метамез смежность буйынса күҙәтелә, дистантность араһындағы ҡатмарлы компоненты һәм белем биреү.
А. С. Пушкин исемендәге Орск дәүләт драма театры
Тарих
Тәүге исеме Октябрь революцияһы исемендәге театр тип атала һәм театр Совет урамында урынлашҡан була.
Наградалары
— 2004 йылда Лысьва ҡалаһында үткәрелгән Рәсәй бәләкәй ҡалалары театрҙарының бишенсе фестивале һөҙөмтәләре буйынса Орск театры Мәскәүҙә Милләттәр Дәүләт театры сәхнәһендә У. Беттиҙың «Козий остров» пьесаһын күрһәтә;«Гадкий утенок» һәм «Записки сумасшедшего» спектаклдәре Бөтә Рәсәй «ПоМост»: Провинциальные театры России" театрҙар фестивалендә күрһәтелә ;- 2008 йылда дүртенсе Халыҡ-ара «Каруанһарай» фестивалендә С. Лобозеровтың «Семейный портрет с посторонним» спектакле өсөн юғары баһа ала, ә шул уҡ йылдың сентябрендә- Лысьва ҡалаһында үткән Рәсәй бәләкәй ҡалалары театрҙарының етенсе фестивалендә Н. В. Гоголдең «Женитьба» пьесаһы буйынса спектакль ҡуя.
Бочанка (Тубыл ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Хой-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Май пирамидаһы
Асыу
1811 йылдың мартында Гранде Хунтаһы ҡабул иткән ҡарар 1811 йылдың 25 майында Май революцияһының беренсе йыллығын байрам ителәсәген хәбәр итә һәм ҡала советынан был байрамды ойоштороуҙы үтенә. Ҡала советы 1811 йылдың 5 апрелендә байрам саралары программаһын ҡабул итә, улар араһында 1811 йылдың 25 май иҫтәлекле датаһына бағышланған колонна ултыртыу ҡарала. Тарихта колонна өсөн ниңә обелиск формаһы һайланғаны тураһында мәғлүмәт юҡ. Әммә архитектор пирамида формаһын һайлаған. Май майҙаны ике квадратҡа бүленә: Каса Росада эргәһендәге беренсеһе — Плазолета дель Фуэрте тип атала, ә икенсеһенә Пласа-де-ла-Виктория тигән атама бирелә, уның ҡап уртаһына Май Пирамидаһы ултыртыла. Һәйкәлде һалыуҙа Вальядолидтан килгән профессор Дон Хуан Гаспар Эрнандес та ҡатнашһа ла, уның авторы тип Педро Висенте Канете таныла. Беренсе һәйкәлде ағастан ҡуйырға планлаштырһалар ҙа, уны кирбестән төҙөйҙәр. 1811 йылдың 25 майында һәйкәл асыла, ә эштәр бер нисә көндән генә бөтөрөлә, сөнки Канете билдәләнгән мөҙҙәткә тамамлап өлгөрмәй. Пирамиданың төбөнә Аргентина армияһы ғәскәри частарының флагтары урынлаштырыла, улар иҫәбендә Буэнос-Айрес гарнизонының гусарҙары һәм гренадерҙары була. Пирамида һәм майҙан яҡшы итеп яҡтыртыла. Бының өсөн 1141 шәм ҡуйыла. Байрам дүрт көн бара, бейеүҙәр, уйындар ойошторола.
Яңы пирамида
1856 йылдың майында пирамида ташландыҡ хәлгә килә. Быға тиклем 3 апрелдә Буэнос-Айрестың ҡала советы һәйкәлде ремонтлау тураһында ҡарар сығара. Доминго Фаустино Сармьенто, Фелипе Ботет һәм Исаак Фернандес Бланко составында төҙөлгән комиссия рәссам һәм архитектор Прилидиано Пуэйрредонға һәйкәлде үҙгәртергә ҡуша. Уның ҡиәфәтен нығыраҡ художестволы һәм мөһабәт итеү маҡсаты менән проект эшләнә. Проект ҡабул ителә һәм һәйкәл беренсе вариантына ҡарағанда бейегерәккә әүерелә. Обелискының осона фригий ҡалпағы кейҙерелгән Азатлыҡ аллегорияһы ҡуйыла, уны француз скульпторы Жозеф Дюбурдье эшләй, был Аллегория хәҙер Аргентинаның милли кәүҙәләнеше булып тора. Статуяның бейеклеге 3,6 метр була. Дюбурдье шулай уҡ символик Сәнәғәт, Сауҙа, Фән һәм Сәнғәт образдарын да эшләй, улар пьедесталдың мөйөштәренә урынлаштырыла. Һәйкәлдең Аргентина Президенты Резиденцияһы Каса Росадаға ҡараған көнсығыш яғына алтын ҡояш өҫтәлә, ә ҡалған яҡтарына лавр веноктарынан барельефтар ҡуйыла. Пьедесталдың яҡтарына Аргентина гербы ҡуйыла. Һәйкәл тирәләй газ яҡтыртҡыстары ултыртыла. Эш 1856 йылдың 27 апреленә тамамлана. 1859 йылда Пирамиданың тышындағы штукатурка мәрмәргә алмаштырыла.
Зыя Өммәти
Биографияһы
1923 йылдан ул кооперация-хужалыҡ эштәренә күсә, заготзернола, заготскотта һәм колхозда хисапсы булып эшләй.
«Мәскәүҙең 800 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы
Тарихы
Яңы дәүләт наградаһын индереү тураһында рәсми указ 1947 йылдың 20 сентябрендә сыға. Миҙалдың дизайнын әҙерләү эштәрен Самуил Тульчинский менән берлектә «Гознак» фабрикаһының баш рәссамы Иван Дубасов алып барҙы. Беренсе миҙалды 1948 йылдың 10 июлендә ВКП(б) Үҙәк Комитеты секретары Иосиф Сталинға тапшырыла.
Грузия һынлы сәнғәт музейы
Тарихы
Төҙөлөш 2013 йылда башлана һәм Грузияла художество күргәҙмәләрен үткәреү өсөн махсус төҙөлгән берҙән-бер бина булып тора. Музей 2018 йылдың 26 сентябрендә рәсми рәүештә, ә килеүселәр өсөн 2018 йылдың 2 асыла. Музейҙа һуңғы 70 йылда 80-дән ашыу рәссам, шул иҫәптән Сергей Параджанов ижад иткән 3500-ҙән ашыу сәнғәт әҫәре һаҡлана.
Ларьяга
Ларьяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Песчанка-То күле - №5712 исемһеҙ йылға ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Минск моторҙар заводы
2017 йылда предприятие 187,9 миллион һумлыҡ двигатель (яҡынса 95 миллион доллар) һәм 47,6 миллион һумлыҡ запас частар етештерә. Продукцияның 61,3 проценты - эске баҙарға (МТЗ, Гомсельмаш, БелАЗ, МЗКТ, МАЗ), 38,7 проценты экспортҡа (Рәсәй, Украина, Татарстан, Куба, Венгрия, Польша, Литва, Германия, Молдова, Пакистан) оҙатылған.
Кешенең аш һеңдереү системаһы
13. Үт ҡыуығы (Желчный пузырь)
14. Дөйөм үт көпшәһе (Общий желчный проток)
17. Ашҡаҙан аҫты биҙенең үткәргес көпшәһе (Проток поджелудочной железы)
25. Үрләүсе туҡ эсәк (Восходящая ободочная кишка)
Аш һеңдереү системаһының төҙөлөшө
Ауыҙ ҡыуышлығында аҙыҡ тәмләп ҡарала, ваҡлана, иҙелә һәм шайыҡ менән сылана. Аҙыҡты механик эшкәртеү тештәр һәм тел ярҙамында башҡарыла. Оло кешелә 32 теш була. Төрлө функциялар үтәгәнлектән, тештәрҙең төҙөлөшө һәм формаһы төрлөсә. Ауыҙҙа аҙыҡ ни тиклем һәйбәтерәк сәйнәлһә, ферменттар менән эшкәртелеүгә ул шул тиклем яҡшыраҡ әҙер була. Насар сәйнәлгән аҙыҡ аш һеңдереү биҙҙәренең эшен ауырлаштыра һәм ашҡаҙан ауырыуҙары тыуыуына булышлыҡ итә. Аҙыҡ сәйнәлгәндә тел ярҙамында ауыҙ ҡыуышлығында күсенеп йөрөй. Аҙыҡтың тәмен, механик үҙенсәлеген һәм температураһын тойорға ярҙам итеүсе күп рецепторҙар телдә урынлашҡан. Кеше ҡоро аҙыҡтың тәмен тоймай. Ауыҙҙа аҙыҡ шайыҡ менән сылатыла. Уны өс пар эре шайыҡ биҙҙәре һәм тел менән ауыҙ ҡыуышлығының лайлалы шекәрәһендә урынлашҡан күп һанлы ваҡ биҙҙәр бүлеп сығара. Шайыҡ биҙҙәре тәүлегенә яртынан алып 2 литрға тиклем шайыҡ эшләп сығара. Кешенең шайығында ҡатмарлы углеводтарҙы ябайыраҡтарға бүлемләүсе ферменттар ҙа бар.
Артабан аҙыҡ төйөрө ауыҙ ҡыуышлығынан тамаҡҡа, шунан тар ғына вертикаль көпшәгә — ҡыҙыл үңәскә үтә. Йотҡанда ҡурылдайға инеү юлы ҡурылдай ҡапҡасы менән ябыла. Ҡыҙыл үңәс көбөнөң тулҡын һымаҡ ҡыҫҡарыуҙары аҙыҡтың ашҡаҙанға табан хәрәкәт итеүенә булышлыҡ итә. Ҡыҙыл үңәстең лайлалы шекәрәһе эшләп сығарған лайла аҙыҡтың күсеүен еңәләйтә.
Яманғаҙы
Тарихы
Уны Бөйөк Ватан һуғышына тиклем асҡан булғандар, 1980-се йылдар уртаһында мәғдән сығара башлайҙар. Карьер төҙөү 1985 йылда башлана. 1990 йылдан 2003-кә тиклем бөтә эшләгән осоронда яҡынса 1500 мең тонна руда сығарылған.
Кунлук
Кунлук — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының уң ярына тамағынан 1507 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Ҡолсарҙар
Билдәле шәхестәре
Ҡорманғәлиев Ерик Сәлим Улы- сарынды бик һирәк контратенор опера йырсыһы
Сол Иевка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәниев Реналь Рәмил улы
Һөҙөмтәләре
Үҫмерҙәр араһында донъя чемпионатының көмөш миҙалы (2004);
Үҫмерҙәр араһында донъя чемпионатының бронза миҙалы (2005);
Белем алыуы
Башҡортостан физик культура институтын (2008), Башҡортостан Республикаһы Президенты янындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһын (2011) тамамлаған.
Ниғмәтулла
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса татарҙар 89 % тәшкил итә.
Тарихы
1816 йылда бында 229 ир-егет һәм шул сама уҡ ҡатын-ҡыҙ булған. 1834 йылда — 882, 1859 йылда — 1435, 1870 йылда — 1559, 1920 йылда — 563 йортта 2963 мишәр булған.
Ромашкин Иван Данилович
Биографияһы
5 синыфты һәм тракторсылар курсын тамамлай.
1931 йыл—1934 йыл, 1935 йыл—1940 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә. 1939—1940 йылдарҙа Совет-фин һуғышында ҡатнаша. 1932 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.
Өфө ҡалаһында йәшәгән, ДОСААФ-та, Өфө ҡалаһы таксомотор хужалығында, Башҡортостан балыҡ һаҡлау инспекцияһында эшләгән.
Орлик
Халҡы
1999 йылда халҡы 2598 кеше тәшкил итә (1318 ир-ат һәм 1280 ҡатын-ҡыҙ), ә в 2009 йыл- 2741 кеше (1393 ир-ат һәм 1348 ҡатын-ҡыҙ).
Түргеяҡ (ҡасаба)
Тарихы
1940 йылда колхоздың бөтә ерҙәре «Ударник» артеленә тапшырыла.
1942 йылда ауылға ҡасаба статусы бирелә.
70-се йылдар башынан Түргеяҡ туризм һәм ял итеүҙе ойоштороу йәһәтенән таныла. 90-сы йылдарҙа туризм өлкәһе бөлгөнлөккә төшә.
Деньгина
Деньгина — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға №1316 Карачин күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Мельников Николай Васильевич (ғалим)
Биографияһы
1946 йылдың ғинуарынан СССР-ҙың көнсығыш райондарының күмер сәнәғәте Халыҡ комиссариаты (министрлыҡ) коллегияһы ағзаһы була.
Марс (исем)
Билдәле кешеләр
Миһранов Марс Шәрифулла улы (6 март 1964 йыл) — ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2007).
Әхмәтшин Марс Әһлиулла улы (Ахметшин Марс Аглиуллович; 21 февраль 1948 йыл) — яҙыусы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2008) һәм Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). Рәсәй Федерацияһының Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы (1993).
Хәсәнов Марс Мәғнәүи улы (22 май 1955 йыл, Талбазы ауылы, Ауырғазы районы, Башҡорт АССР-ы) — Рәсәй ғалимы, техник фәндәр докторы, профессор, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы, "Газпромнефть"тең фән буйынса директоры һәм Каспий төбәге илдәренең күҙәтеү советы рәйестәше.
Ауылдар
Марс (Марс) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл.
Түбәнге Северная Рассоха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Сухой Широкоис
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Майкл Фелпс
Биолграфияһы
Фелпс Балтиморҙан төньяҡтараҡ урынлашҡан Тоусон районында тыуып үҫә. Ғаиләлә өс баланың кинйәһе. Әсәһе Дебора Сью «Дебби» (ҡыҙ фамилияһы Дэвиссон) — урта мәктәп директоры. Атаһы Майкл Фред Фелпс мәктәптә американ футболы уйнаған. Фелпстың атаһы менән әсәһе 1994 йылда айырылыша, атаһы 2000 йылда икенсегә өйләнә. Фелпс Тоусон урта мәктәбен 2003 йылда тамамлай.
Фелпстың донъя рекордтары
50 метрлы бассейндағы 37 рекордының 24-ен Фелпс өс дистанцияла ҡуя: 100 м баттерфляй менән (8 рекорд), комплекслы йөҙөүҙә 200 м (8 рекорд) һәм 400 м (8 рекорд).
Майкл Фелпс Олимпия уйындарында
Лондонда үткән 2012 йылғы Олимпия уйындарында олимпия наградаларының дөйөм һаны буйынса (22 миҙал) Майкл бөтә спорт төрҙәрендәге барлыҡ атлеттарҙы артта ҡалдыра, совет гимнасы Лариса Латынинаның 48 йыл дауам иткән рекордын (18) үтеп китә.
Шәхси дистанцияларҙа 13 тапҡыр еңеп, ул боронғо грек еңел атлеты Леонид Родосскийҙың рекордын ҡаплай. Боронғо спортсы ун ике миҙалдан һуңғы өсәүһен 2168 йыл элек, беҙҙең эраға тиклем 152 йылда яулаған була.
СССР Сит ил эштәре министрлығы
1991 йылдың 14 ноябрендә СССР-ҙың Сит ил эштәре министрлығы нигеҙендә СССР-ҙың Дәүләт Советы Конституцияһы тарафынан ҡаралмаған ҡарар буйынса, яңы ведомствоға тышҡы сауҙа функцияларының бер өлөшө биреп, СССР-ҙың Тышҡы мөнәсәбәттәр министрлығы ойошторола с приданием новообразованному ведомству части внешнеторговых функций. Әммә СССР Конституцияһының 113-сө статьяһы 2-се пунктына ярашлы, Сит ил эштәре министрлығын үҙгәртеп ҡороу тураһында ҡарар СССР Юғары Советы компетенцияһында булған, ул СССР тарҡалғанға тиклем 1991 йылдың 1 апреленән «СССР министрлыҡтары һәм башҡа үҙәк дәүләт идара итеү органдары исемлеге тураһында»ғы 2073-сө СССР Законына тейешле төҙәтмәләр индермәгән.
Балҡан Антантаһы
Әҙәбиәт
''Бошкович Б. «Балканы и международный империализм», Москва 1936''
Латипов
Латипов — башҡорт ир-ат фамилияһы. Латип исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла киң ҡулланыла. Топоним булып та йөрөй.
Куренгинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Өфө
Өфө (, Уфа) — Башҡортостандың баш ҡалаһы. Ҡариҙел һәм Дим йылғаларының Ағиҙел йылғаһына ҡушылған ерендә урынлашҡан.
Географияһы
Өфө ҡалаһы Ағиҙел йылғаһының һул яғында, Ҡариҙел һәм Дим йылғаларының Ағиҙел йылғаһына ҡушылған ерендә урынлашҡан. Көнбайыштан көнсығышҡа оҙонлоғо — 28, ә төньяҡтан көньяҡҡа — 53 километр.
Тарихы
2007 йылда Өфө-2 ҡаласығы урынында (Воровский-Пушкин урамдары киҫешкән урында) үткәрелгән археологик ҡаҙыныу эштәре һөҙөмтәһендә V—XVI быуаттарҙа был урында ҡәлғә булыуы асыҡлана. Ҡаҙыныу урынында саман кирбесенән төҙөлгән стена, биҙәнеү әйберҙәре, һауыт-һаба табыла.
Административ ҡоролошо
Өфө ете административ райондан тора:
Иҡтисады
Өфө сәнәғәте XIX быуатта булдырыла. XIX быуатта тире һәм күн эшкәртеү заводтары һаны 10-дан ашып китә.
Ағиҙел аша көньяҡ күпер
1924 йылда (плашкоут ҡулланып) яңы күпер төҙөлә.
Заһир Исмәғилев һәйкәле
Заһир Исмәғилев һәйкәле 2008 йылда ҡуйыла. Скульпторы — Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Хәбибрахманов, Хәниф Мирзәғит улы. Архитекторы — Сергей Анатольевич Голдобин, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты.
Мырҙасүл
Даланы үҙләштереү һәм ауыл хужалығы әһәмиәте
Даланы үҙләштереү XIX быуат аҙағына ҡарай, был ваҡытта дала тулыһынса Рәсәй империяһы составына инә. Беренсе донъя һуғышы алдынан Мырҙасүлдә һуғарыу каналдары төҙөлә башлай.
Башавтотранс
«Башавтотранс» Башҡортостан Республикаһы Дәүләт унитар предприятиеһы  — Рәсәйҙәге эре автотранспорт ойошмаһы.
Салищев Эраст Гаврилович
Биографияһы
Эраст Гаврилович Салищев 1851 йылда Тамбов губернаһының Козлов ҡалаһында сауҙагәр ғаиләһендә тыуған.
1890 йылдан алып 1892 йылға тиклем Томск университетында хирургия профессоры була, ә 1892 йылда  госпиталь хирургия клиникаһы кафедраһына күсерелә. 1901 йылда «Үпкә эмболияһынан үләм — ярып ҡарамаҫҡа» тигән һүҙҙәр менән вафат була. Э.Г.Салищевты ерләргә меңәрләгән халыҡ йыйыла. Иоанно-Предтеченский монастыры зыяратында ерләнә, ҡәберенә гнейстан һәм ҡара граниттан ҡая ҡиәфәтендә һәйкәл ҡуйыла, ул 1973 йылда мәҙәни мираҫ объекты тип таныла. Хәҙер һәйкәлдең торған урыны билдәле түгел.
Иска (Тубыл ҡушылдығы)
Иска — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының һул ярына тамағынан 184 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 210 км.
Хиросима һәм Нагасаки ҡалаларына атом бомбаһы ташлау
Атом бомбардировкаларына иҫе киткән Япония премьер-министры Кантаро Судзуки һәм сит ил эштәре министры Того Сигэнори япон хөкүмәте һуғышты туҡтатырға тейеш тигән һөҙөмтәгә килгән.
Үҙең булып ҡал (фильм)
Эстәлеге
Стивен Картер – уҡымышлы, сибәр һәм талантлы, ләкин үҙендә ябыҡ 16 йәшлек мәктәп уҡыусыһы, гей. Күршеһе һәм йәштәше Линда – уның берҙән-бер иптәше; парктағы дөйөм бәҙрәф – уның, ир-егеттәр менән осрашыу өсөн, берҙән-бер урыны. Шулай итеп, бәҙрәфтең күрше кабинаһындағы егет менән сираттағы осрашыу тураһында аралашҡан ваҡытта, Стивен йыраҡтан һоҡланып йөрөгән, мәктәп атлеттары командаһы капитаны Джон Диксон икәнен, белеп ҡала.
Бүләктәр биреү церемонияһында Джондың атаһы улынан, Стивендың кем икәнен һорай – мәктәп журналындағы Джондың яҡшы фотоһүрәттәренең авторы. Джон бындай кешене белмәйем тип яуап ҡайтара, ләкин Стивен Джондың әсәһенә, һуңғы ял көндәрен, уларҙың йорттарында үткәргәнен һөйләп өлгөрә. Джон паникала һуңғы финал йүгерешендә еңелә. Стивен Джонды кейем алмаштырыу бүлмәһендә таба, уның менән һөйләшергә маташа, ләкин һуңғыһы «һин миңә иптәш түгел» тип, сығып китә. Стив үҙе генә ҡалған мәлдә, Джондың эске күлмәгенә илай, шул мәл комнатаға иптәше менән Кейл инә, һәм улар Стивенға ташланалар. Джон килеп инә. Ул, һөйләшергә вәғәҙә биреп, Стивен менән бергә ҡалдырыуҙарын һорай. Бергә ҡалғас, һуғыш тауыштарын барлыҡҡа килдереп, бер-береһенә үбешер өсөн яҡынлашалар. Ләкин Кейл менән иптәше тиҙ арала кире инәләр. Джон Стивенды аяғы менән тибә.
Ирән
Тасуирламаһы
Төп ҡушылдыҡтары:
Төмән дәүләт университеты
Төмән агропедагогика институты
1930 йылда году Төмән округы Советы башҡарма комитеты күрһәтмәһе буйынса Төмән агропедагогика институты (Агропед) ойошторола. Агропед сиктәрендә агрономия, химия-биология һәм физика-техника бүлектәре булдырыла. Төмән Агропедының тәүге ректоры итеп Владислав Северный тәғәйенләнә. 1932 йылда физика-математика һәм етәбиғәтте өйрәнеү факультеттары асыла.
Төмән дәүләт педагогия институты
1934 йылда Агропед Төмән дәүләт педагогия институты (ТГПИ) итеп үҙгәртелә, ә 1935 йылда институттың тәүге сығарылышы була. 1940 йыл башында институт Уставы ҡабул ителә. 1934 йылда ТДПИ эргәһендә уҡытыусылар институты ойошторола, 1938 йылда — урыҫ теле һәм әҙәбиәте факультеты, 1939 йылда — география факультеты, 1941 йылда — сит телдәр факультеты.
Төмән дәүләт университеты
1973 йылдың 1 ғинуарында Төмән дәүләт педагогия институты университет итеп үҙгәртелә. 43 йыллыҡ эшмәкәрлеге дәүерендә 11 мең уҡытыксы әҙерләп сығара.
Ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеге
«5-100» (2015—2020 йй.) проекты һәм эшмәкәрлек программаһы һәм Төмән өлкәһенең, Ханты-Манси, Ямал-Ненец автономиялы өлкәләре (2019—2024 йй.) Көнбайыш-Себер төбәк-ара фәнни-мәғариф үҙәге (НОЦ) программаһы буйынса университетта ғилми тикшеренеүҙәрҙең өҫтөнлөклө йүнәлеше билдәләнде ; улар РФ фәнни-технологик үҫеш Стратегияһы: «Арктика: „һалҡын донъя“ ресурстары һәм тирә-яҡ мөхит хәле. Арктикала кеше», «Кеше, үҫемлек һәм хайуандарҙың биологик хәүефһеҙлеге» һәм «Газ индустрияһының цифрлашҡан трансформацияһы» өҫтөнлөгөнә тап килә.
Яңы етештереү һәм цифрлы технологиялар вузда инженер һәм иҫәпләү инфраструктураһының уҙышлы үҫеше (опережающее) нигеҙенә таянып алға бара. 2015 йылда вольфрам менән һриәк осраусы ер материалдарынан ҡушылмалары нигеҙендә композицион материалдар Инжиниринг үҙәге асылды., Улар төбәктәге тармаҡтарҙы фәнни тәьмин итә: быяла һәм металлургия сәнәғәте — ферроиретмәләр етештереү. 2020 й. донъя кимәлендәге ғилми үҙәктәр булдырыу һәм үҫтереү программаһында ҡатнашып, ТюмГУ консорциумы составында «Алдынғы цифрлы технологиялар» НЦМУ барлыҡҡа килтерҙе.
Халыҡ-ара эшмәкәрлеге
Төмән өлкәһе Германияның Түбәнге Саксония федераль ере менән хеҙмәттәшлек итә. Түбәнге Саксония хөкүмәте аҡсаһы һәм Евросоюз гранттары иҫәбенә хоҡуҡ һәм иҡтисад өлкәһендә Люнебург Университеты менән хеҙмәттәшлек булдырылды. Академик алмашыуҙар немец хеҙмәте менән хеҙмәттәшлек (DAAD) уҡытыусыларҙы йыл һайын Германия университеттарына стажировкаға ебәреү мөмкинлеген бирҙе. Мюнстер ҡалаһындағы Вильгельм исемендәге Вестфаль университеты тарафынан координацияланған университеттар консорциумы менән «SASCHA» ғилми-тикшеренеү проекты ҙур ваҡиға булды торҙо, унда Германия Федераль Мәғариф һәм ғилми тикшеренеүҙәр министрлығының 4,2 миллион евро күләмендәге гранты буйынса (2011—2016 йылдар) Көнбайыш Себерҙә климат үҙгәреүе менән бәйле биотөрлөлөктөң һәм ер менән файҙаланыу үҙгәреүҙәре тикшерелде. Германия менән бәйләнештәрҙе координациялау өсөн Георг Вильһельм Стеллер рәсәй-немец хемәттәшлек үҙәге ойошторола (2016 г.). Немец теле өлкәһендә мәҙәни һәм белем биреү программаларын Немец теле һәм мәҙәниәте ресурс үҙәге — Гёте институты партнёры көйләй.
БДБ илдәренән Ҡаҙағстан, Үзбәкстан, Тажикстан һәм Әзербайжан менән хеҙмәттәшлек үҫешә. Петропавловск ҡалаһында (Ҡаҙағстан) ТюмГУ вәкиллеге эшләй. 2017 йылдан Л. Н. Гумилёв исемендәге Евразия милли университеты менән «Кеше һәм бизнес хоҡуҡтарын яҡлау» икеләтә диплом магистр программаһы тормошҡа ашырыла.
Чёрный Отрог
Черный Отрог — Ырымбур өлкәһенең Һарыҡташ районындағы ауыл.
Билдәле шәхестәр
Черный Отрогта Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте рәйесе Виктор Черномырдин тыуған.
Демидов юридик лицейы
Ярославль Демидов юғары фәндәр училищеһы (1803—1833)
Тәүҙә 13 уҡытыусы һәм 35 студент иҫәпләнгән (уларҙың 20-һе бушлай белем алған), 1810 йылға тиклем уҡыусылар һаны 49-ҙан артмаған, әммә 1822 йылда инде студенттар һаны 109-ға еткән. 1805—1833 йылдарҙа училищела Рәсәй империяһының 26 губерна ҡалаһынан 739 студент уҡыған.
Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы
Ижади эшмәкәрлеге
Айгиз Баймөхәмәтовтың «Ҡалдырма, әсәй!» автобиографик повесы, шулай уҡ әзербайжан теленә тәржемә ителеп, «Ulduz» журналында баҫылды.
Демидов юридик лицейы
Демидов лицейы (1834—1868)
1866 йылға лицейҙа 39 студент уҡый, 1 профессор уҡыта, 4 кеше профессор вазифаһын башҡара һәм 1 уҡытыусы эшләп йөрөй.
1918—1924 осор
1919 йылдың 21 ғинуарындағы Халыҡ комиссарҙары Советының В. И. Ленин ҡул ҡуйған декретына ярашлы, Демидов юридик лицейы Ярославль дәүләт университетына әйләндерелә.
Никифар
Тарихы
Ерһеҙ башҡорттар типтәр ҡатламына эләгә. 1795 йылда бында 217 башҡорт (31 йорт), 65 хеҙмәтле татар (12 йорт), 18 типтәр (4 йорт) булған. 1816 йылда башҡорттар булмай, уның ҡарауы, 390 типтәр, 50 татар, 1834 йылда — 492 типтәр, 80 татар, 1859 йылда — 663 керҙәш, 1870 йылда — 659 типтәр һәм 136 татар, 1920 йылда 2178 типтәр арта. Шул уҡ ваҡытта 420 йорт булған.
Походсылар
Мәҙәниәт, хужалыҡ һәм көнкүреш
Колымасыларҙың туҡланыу нигеҙендә — аҡһымлы аҙыҡ: болан ите, ҡыр йәнлеге һәм бөтәһенән элек — балыҡ. Йыл әйләнәһенә балыҡ походсыларҙың төп аҙығы булған, строганина исемле балыҡ ризыҡтарынан тыш, Колыма боронғоларының бик үҙенсәлекле рецептары ла була. А. Гедеонов 1896 йылда «Поляр кругы аръяғында» китабында балыҡ майында иҙелгән ыуылдырыҡтан бешерелгән ҡоймаҡтар (походсылар икмәкте белмәгән) тураһында яҙа. Колыма боронғолары әҙерләүҙән тыш бик күп балыҡ консервациялау ысулдарын белә. Походсылар әсегән балыҡты ла ҡулланғандар, был ысул поморҙарҙың боронғо традицияһы кешене цинга ауырыуынан ҡотҡарған.
Рухи мәҙәниәте
Төньяҡ тәбиғәте кешеләрҙе берләштергән, боронғоларҙың христианлыҡҡа тиклемге инаныуҙары, ғөрөф-ғәҙәттәре, тыйыуҙары күпселектә чукчаларҙың һәм юкагирһарҙың шаманлығын хәтерләтә. шуға күрә походсылар йыш ҡына шамандарға мөрәжәғәт иткәндәр. Шаман кешеләрҙе дауалаған, ҡайһы берҙә унан «бәхет» йәки балыҡ һәм аҡ төлкө промыслаһында уңыштар алып килеүен һорағандар.
Цицикар
Тарихы
1958 йылда Нэньцзянда махсус район ойошторола, уның етәксе органдары Цицикарҙа урынлаша. 1960 йылда ул бөтөрөлә, әммә 1961 йылда Нэньцзян округы булараҡ кире тергеҙелә. 1985 йылда Нэньцзян  округы һәм Цицикар ҡалаһы  тарҡатыла, ә улар урынына Цицикар ҡала округы ойошторола.
Пальничная
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Каньга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Мальцев Михаил Васильевич
Биографияһы
1972 йылдың 19 октябрендә Ырымбурҙа вафат була.
Нева алышы
Нева һуғышы — 1240 йылдың 15 июлендә  Нева йылғаһында,   Усть-Ижора ҡасабаһы эргәһендә, Новгород республикаһы һәм карелдарҙың Швеция, Норвегия, фин һәм тавастий  армияларына ҡаршы барған алыш. Баҫып инеүҙең маҡсаты, моғайын, Нева тамағы һәм Ладога ҡалаһы өҫтөнән контроль булдырыу, һәм шуға күрә, варягтарҙың Новгород биләмәһе аша гректарға (Византияға) йөрөгән боронғо сауҙа юлының мөһим өлөшөн баҫып алыу; тәре һуғыштарының дауамы.
КХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә
КХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә — Континенталь хоккей лигаһының туғыҙынсы беренселеге. Даими чемпионат, 2016 йылдың 22 авгусында башланып, 2017 йылдың февраль айында тамамланасаҡ. Артабан апрелгә тиклем Гагарин кубогы өсөн «плей-офф» уйындары уҙа. Был миҙгелдә КХЛ тарихында тәү тапҡыр командалар һаны 29-ға етте. Был чемпионаттан һуң лига составынан Новокузнецкиҙан «Металлург» һәм Загребтан «Медвешчак» хоккей клубтары сыға.
Ҡатнашыусылар составында үҙгәрештәр
2016 йылдың 24 июнендә Лига составына Ҡытайҙан «Куньлунь Ред Стар» хоккей клубы ҡабул ителде.
Нева алышы
Һуғыш барышында
1240 йылдың 15 июлендә һуғыш башлана. «Житие» китабында алыш ваҡытында батырлыҡ күрһәткән алты яугир тураһында телгә алына (шуларҙың өсәүһе кенәз дружиннигы һәм өсәүһе Новгород кешеһе)
Рус ғәскәре 20 тиклем тәшкил яугирын юғалта хәлле (уларҙы һәләк булған ошо һандарҙы өҫтәргә кәрәк дружинниктар), ә шведтар «мужь вятший накладший ике карап, диңгеҙҙең булмаҫ һәм үҙе пустиш преже; прок ә улар, соҡор ископавший, ню бещисло вметаш буласаҡ» (шулай уҡ дөйөм һанынан сығып шведтар шулай итеп тиҫтәнән йә һәләк була, йә хатта йөҙҙәрсә). Бынан тыш, хәбәре буйынса «Нарыҡлана», башҡа күп тән табыр шведтар икенсе көндө непогребенный нева ярында урындағы халыҡ.
КХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә
Көнсығыш конференцияһы
2. «Авангард» — 7. «Адмирал» 4-2 (2:1 ө.в., 6:3, 3:4, 2:3 ө.в., 6:0, 2:0)
Гагарин кубогы финалы
Беренсе уйын
Үрге Ирәмәл һыуһаҡлағысы
Географияһы
Үрге Ирәмәл йылғаһы ҡушылған урында - көньяҡ-көнбайышта бәләкәй генә Красный ҡасабаһы ята, төньяҡта, һыуһаҡлағыс эргәһендә Осьмушка ҡасабаһы һәм дача ҡасабабалары урынлашҡан.