cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тирмәнкүл (ауыл)
Транспорт
Тирмәнкүл эргәһенән Силәбе — Ҡолой — Яратҡол автомобиль юлдары һәм Силәбе ҡалаһы урауының көнбайыш өлөшө үтә. Улар, һәм  трассаларын тоташтыра. Ҡасаба өлкә үҙәгенә һәм яҡын-тирә тораҡ пункттарға даими автобус маршруттары ойошторолған.
Волос археология музейы
Экспозиция
Музейҙа бик күп археологик табылдыҡтар бар, улар төрлө тикшеренеүселәр тарафынан Фессалия территорияһында XX быуат буйына табылған. Экспонаттар араһында ― неолит ваҡытына ҡараған кеше тораҡтарында табылған биҙәнеү әйберҙәре, ауыл хужалығы хеҙмәт ҡоралдары, йорт кәрәк-ярағы. Уларҙың барыһы ла тиерлек хәҙерге Димини һәм Сескло ауылдары тирәһендә табылған; балсыҡ статуэткалар һәм предметтар, төрлө геометрик стилдә яҙылған грек вазалары, шундай легендар булған аргонавтар экспедицияһы һәм Троян һуғышы тураһындағы грек мифологиялары дәүеренең артефакттары. Бында шулай уҡ үҙенсәлекле төҫтәре һаҡланып ҡалған классик осорҙоң ғәҙәти булмаған ҡушма статуэтка һындары, эллин дәүеренең рельефлы һирәк стелалары, шулай уҡ Грецияның иртә христиан һәм византия осоро рельефтары бар.
Тереғолов Усман Ниғмәтулла улы
Биографияһы
1918 йылдың июлендә Белорет заводында ҡыҙылдарҙың яҡынса 10 мең кешенән торған Урал армияһы ойошторола, уның етәксеһе Блюхер була. Уларға ҡаршы прапорщик Тереғоловтың отряды, 1-се Башҡорт кавалерия һәм 5-се Башҡорт уҡсылар полктары, Ырымбур казактарының өс полкы ебәрелә. Верхнеуральск фронты барлыҡҡа килә. Башҡорт частары ротмистр Ә. Б. Ҡарамышев етәкселегендәге «Верхнеуральск фронтының башҡорт ҡораллы көстәре» оператив төркөмөнә берләшә. Ҙур көс туплаған ҡыҙылдар Верхнеуральскты ауыр һуғыштар менән яулап алалар, әммә Екатеринбургты аҡтар баҫып алғанын ишетеп, кире артҡа сигенәләр. Тереғолов рапортына ярашлы, улар 1 августа сәғәт 5-тә Верхнеуральскты ала, Белоретты уларҙың кавалерияһы биләй. Ҡыҙылдар юғалтыуҙар кисереп Стәрлетамаҡ яғына йүнәлә. 1918 йылдың авгусында Верхнеуральск фронтының башҡорт ҡораллы көстәренең командующийы итеп тәғәйенләнә. Алыштарҙа уңыштары өсөн Тереғоловҡа подпоручик, ә һуңыраҡ поручик званиеһы бирелә.
Аҙаҡ Ленинградҡа китә, Ленинград тимер юл транспорты инженерҙары институтын тамамлай.
Яубүләк (Салауат районы)
Ер-һыу атамалары
Шишмәләр:
Дурыгина Клавдия Ивановна
Биографияһы
1941 йылда башланғыс мәктәпте тамамлап, «Алейский» сөгөлдөр совхозына эшкә урынлаша. Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң баҫыусылыҡ звеноһы башлығы була, уның звеноһы 10 гектар майҙанда һәр гектарынан 35,94 центнер арыш уңышы йыйып ала.
СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 14 майындағы Указы менән «1947 йылда  бойҙай, арыш һәм шәкәр сөгөлдөрөнән  юғары уңыш алыуы өсөн» Клавдия Ивановна Дурыгинаға  Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Барнаулда йәшәй.
Ҡолбай
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Яҡтыкүл (археологик ҡомартҡы)
Ҡаҙыу эштәре тарихы
Комплекс 1961 йылда асыла. ''Г. Н. Матюшин'' тарафынан 1961—1989 йылдарҙа тикшерелә. 50 туҡталҡанан, шул иҫәптән, Банное IV, Банное V (Яҡтыкүл), Банное VI (Күсем) һәм Банное Vа (Березки) тора.
Банное V (Яҡтыкүл) — мезолит туҡталҡаһы (күлдең төньяҡ-көнсығыш яры, ауылдан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 1,5 километр). 1972, 1975 йылдарҙа өйрәнелә. 571 м² асылған.
Вангута-Яха (Сыда-Яха ҡушылдығы)
Вангута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сыды-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Ярыщ
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Кесе Тирмәнкүл
Географияһы
Силәбе өлкәһенең Сосновка районында, Силәбе ҡалаһынан көнбайыштараҡ урынлашҡан ҙур булмаған һыу ятҡылығы. Оло Тирмәнкүлдән 2 км самаһы төньяҡ-көнбайыштараҡ ята.
Башҡортостан Республикаһының Мәғариф һәм фән министрлығы
Тарихы
1922 йылдың июнендә, һуң уҡыусылар «Оло Башҡортостан» барлыҡҡа килгәндән һуң, Өфө губерна халыҡ мәғарифы бүлеген Башҡортостан мәғарифы халыҡ комиссариаты менән берләштергәндәр. Мәғарифтың халыҡ комиссары итеп элек «Бәләкәй Башҡортостан» мәғарифы комиссариатын етәкләгән Һ. С. Сәғәҙиев тәғәйенләнә. Ул ваҡытта мәғариф халыҡ комиссариатына театрҙар һәм музейҙар, мәҙәни-ағартыу учреждениелары һәм китап нәшриәте буйһонған.
1946 йылда, СССР Юғары Советы Президиумы указдарына ярашлы, Халыҡ комиссариаттары Министрлыҡ итеп үҙгәртелгән. РСФСР Мәғариф Министрлығына һәм Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советына буйһонған БАССР Мәғариф министрлығы ойошторолған.
Асҡаров Салауат Әхмәт улы
Биографияһы
Эш урыны: 1969—1976 йылдарҙа һәм 1987 йылдан бөгөнгө көнгә тиклем — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. 1976—1980 йылдарҙа Муса Йәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театрында, 1980—1987 йылдарҙа — А. С. Пушкин исемендәге Түбәнге Новгород дәүләт академия опера һәм балет театрында эшләй.
Сәхнә оҫтаһы һәм педагог 2019 йылдың 9 декабрендә Өфө ҡалаһында кинәт вафат булды.
Репертуары
Командор (В.-А.Моцарт «Дон Жуан»), Зарастро (В.-А.Моцарт «Мөғжизәле флейта»), Базилио (Дж. Россини «Севиль цирюльнигы»), Дулькамара (Г.Доницетти «Мөхәббәт эсемлеге»), Мефистофель (Ш.Гуно «Фауст»), Спарафучиле, Монтероне (Дж. Верди «Риголетто») Феррандо (Дж. Верди «Трубадур»), Сильвано (Дж. Верди «Бал-маскарад»), Филипп II (Дж. Верди «Дон Карлос»), Рамфис (Дж. Верди «Аида»), Коллен (Дж. Пуччини «Богема»), Ферри (И. Кальмана «Сильва»),
Зиннуров Гранит Нурулла улы
Зиннуров Гранит Нурулла улы (2 август 1934) — инженер-электрик, крайҙы өйрәнеүсе, публицист. Силәбе политехник институтын тамамлаған.
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1973 йылда СССР Трактор һәм ауыл хужалығы машиналары төҙөлөшө министрының бойороғо буйынса Чебоксар ҡалаһына Сәнәғәт тракторҙары заводы (ЧЗПТ) ойоштороу эшенә ебәрелә. Бында ул сәнәғәт электроникаһы бүлеге начальнигы булып эшләй. Вазифаһы буйынса АҠШ, Япония, Италия, Германия, Франция фирмалары менән килешеү эштәре башҡара.
Вангута-Яха (Юрибей ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ушкота
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һыу
Тәбиғәттә һыу
Ер (планета) йөҙөнөң 3/4 өлөшөн һыу тәшкил итә. Ерҙең гидросфераһы Донъя океанын, ҡоро ер һыуҙарын һәм атмосфералағы һыуҙы үҙ эсенә ала. Гидросферала һыу тәбиғәттәге үҙ-ара һыу әйләнеше процесы менән бәйләнгән.
Гидрогеология
Гидргеология — ер аҫты һыуҙарын, уларҙың физик үҙенсәлектәрен һәм химик составын, сығышын, таралыу һәм хәрәкәт итеү үҙенсәлектәрен, ер өҫтө һыуҙары, тау тоҡомдары менән үҙ-ара тәьҫирен өйрәнеүсе фән.
Кәҫле районы
Районда 10 ауыл советы, 48 ауыл торама пункты бар.
Аргонавтар
Аргонавт (һ. б.-греч. Ἀργοναύται, Αργώ  — карап исеме һәм ναύτης   — диңгеҙ сәйәхәтсеһе) — боронғо грек мифологияһында , Колхидаға (Ҡара диңгеҙҙең яр буйы) «Арго» карабында походта ҡатнашыусылар.
Походтың ысынлап булғанына дәлилдәр
Пеллена (Ахай) янында Аргонавттар пристане була. Эфалия утрауында (йәғни, Эльба) Аргос гаване була, унда аргонавтар тәндәренән ҡатҡан май ярсыҡтарын ҡырып төшөргәндәр, шулар хәҙер утрау ярҙарында сыбар таштар булып ята.
Аргонавтарҙың исемлеге
Барлығы 99 исем.
Низаметдинов Мансар Низаметдин улы
Биографияһы
Низаметдинов Мансар Низаметдин улы 1919 йылдың 15 апрелендә Тирмән ауылында (хәҙерге — Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Тирмән ете йыллыҡ мәктәбенән һуң Белорет ҡалаһында фабрика-завод уҡыуҙарын һәм Благовещен ҡалаһындағы агромәктәпте тамамлай. Һуғыш алдынан агроном булып хеҙмәт юлын башлай.
Хәрби юлы
1943 йылда Мга ҡалаһы янында контузия ала.
Белан Анатолий Кириллович
Биографияһы
А. К. Беландың ғалим булараҡ үҫешенә техник фәндәре докторҙары, профессорҙар Б. А. Никифоров һәм Г. С. Гун йоғонто яһай. Уның ғилми етәкселеге аҫтында кандидатлыҡ диссертацияһын М. С. Малышева. , Е. Л. Кандаур, М. Е. Моторыгин яҡлай. Магнитогрск дәүләт техник университетының металлургия машиналары һәм ҡорамалдарын проектлау һәм эксплуатациялау кафедраһында эшләй. Анатолий Кирилловичҡа 2013 йылда профессор дәрәжәһе бирелә. Әлеге ваҡытта ул механика кафедраһы профессоры, дисциплиналар уҡыта: машиналар һәм механизмдар теорияһы, машина деталдәре һәм төҙөү нигеҙҙәре, ғәмәли механика. Өҫтәмә профессиональ белем биреү институтында һәм МГТУ-ның «Горизонт» кадровый инжинирингында «Применение модульной объектно-ориентированной динамической учебной среды MOODLE для создания и сопровождения учебных курсов» программаһы буйынса квалификацияһын күтәрә.
Ибәтулла (исем)
Билдәле шәхестәр
Ибәтулла Йәғәфәр улы Арыҫланов (1891 — 10 июль 1938) — совет партия-дәүләт эшмәкәре, юрист. Башҡортостан АССР-ының Баш суды рәйесе (1932—1935).
Яңы Себер утрауҙары
Асыу тарихы
XVIII быуаттың Себер буйынса тарихсыһы Г. Спасскийҙың мәғлүмәттәрендә был утрауҙарҙа Иван Бахов һәм Никита Шалауров мамонт һөйәктәре ятҡылыҡтарын табыуы тураһында әйтелә.
Төньяҡ Ерҙе асҡандан һуң, 1913 йылда Көнсығышҡа ҡарай ҡайтырға сығалар. Юлда Яңы Себер утрауҙарының төньяҡ яғынан үтеп, яңы утрауға тап булалар. Утрауға Вилькицкий исеме биреләләр.
Ҡушҡаран
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Исламдың алтын быуаты
Тарихы
Алтын быуат дәүерендә мосолман ғалимдары, рәссамдар, инженерҙар, шағирҙар, философтар һәм сауҙагәрҙәр, үткән дәүер традициялларын һаҡлап һәм шул уҡ ваҡытта үҙҙәрен асыштарын ҡулланып, фән, иҡтисад, әҙәбиәт, фәлсәфә, диңгеҙ эштәре, ауыл хужалығы өлкәләренә ҙур өлөш индерә. Омейядтар хакимлығы дәүерендә ғалимдар хакимдар яғынан яҡлау таба. Медицинаның, хәрби техниканың, математиканың практик әһәмиәте ғәрәп хәлифәлеге үҫешендә ҙур йоғонто яһай.
Университеттар һәм ғилми үҙәктәр
Географ Шәмсетдин әл-Мукаддаси ислам фән үҙәктәренең үҫеш процесы тураһында былай тип яҙа: «Көнбайышта күсереп яҙыусыны хөрмәтләһәләр, Көнсығышта ғалимдарҙың ҡәҙерен белгәндәр».
Хашури
Тарихы
1921 йылдың мартында, Грузияны советлаштырыу ваҡытында, Хашуриҙа (Михайлово) ҡаты һуғыштар бара. 4 мартта Ҡыҙыл Армия авангарды (3-4 мең кеше) Михайловоға яҡынлаша, ә 5 мартта грузин армияһы позицияларына һөжүм ойошторола. Һөжүм кире ҡағыла, ә кисен Михайловоны һаҡлаусылар 3 бронепоезд ярҙамында контратака үткәрә. Улар өс пехота бригадаһы һәм кавалерия полкының һөжүмен кире ҡағыуҡа өлгәшә. Был ҡыйратыу совет командованиеһын Тбилиси менән тыныс һөйләшеүҙәр алып барырға саҡ мәжбүр итмәй. Әммә 6 мартҡа ҡараған төндә генерал Кониашлвили билдәһеҙ сәбәптәр менән позицияларҙы ҡалдырып, көнбайышҡа сигенә. Баш Командующий Квинитадзе сигенергә мәжбүр була. 6 мартта Ҡыҙыл Армияның көсәйтелгән төркөмө Михайловоны, һуңынан Сурам туннелен ала. Шулай итеп, грузин армияһына Сурам һырты линияһында Ҡыҙыл Армия һөжүмен тотоп тороу мөмкин булмай.
Мәҙәниәт
Хашури районында, Сурамиҙа, Леся Украинканың 1956 йылда нигеҙ һалынған музейы бар.
2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы
Ойошторолоуы һәм тарихы
1918-се йылдың 21 октябрендә штаб начальнигы КОМУЧ барлыҡ ҡораллы көстәренең Верховный главнокомандующийы генерал-лейтенант С. Н. Розановтың бойороғо буйынса дивизия тарҡатыла. Уның барлыҡ төркөмдәре 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы составына инә.
Дивизия полктары Екатеринбург (август 1918 йыл), Верхнеурал (июль—август 1918 йыл), Орск (сентябрь 1918 йыл), Аҡтүбә (октябрь—ноябрь 1918 йыл), Стәрлетамаҡ (декабрь 1918 йыл — февраль 1919 йыл) фронттарында һуғышалар.
Бухарин Николай Иванович
Теоретик һәм иҡтисадсы
1920—1921 йылдарҙағы «профсоюз бәхәстәрендә» Бухарин урталыҡты һаҡлай, Ленин һәм Троцкий араһында «буфер» ролен уйнай.
Идара итеүсе һәм журналист. Бухарин һәм интеллигенция
Бухарин Максим Горький (һуңынан Бухаринды Горькийҙы үлтереүҙә ғәйепләйҙәр), Осип Мандельштам, Борис Пастернак менән дуҫ була. 1934 йылда Бухарин Совет яҙыусыларының Беренсе съезында Пастернакка айырыуса юғары баһа бирә.
Репрессиялар һәм һәләк булыуы
1956 йылдың 13 апрелендә КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы « Бухарин, Рыков, Зиновьев, Тухачевский һәм башҡалар буйынсса асыҡ суд процестарын тикшереү тураһында» Ҡарар ҡабул итә, әммә шул уҡ йылдың 10 декабрендә комиссия Бухаринды, Рыковты, Зиновьевты һәм Каменевты аҡлауҙан баш тарта («күп йыллыҡ советтарға ҡаршы көрәше» нигеҙендә). Бухарин һәм башҡа ошо процесс буйынса ғәйепләнгәндәр (Генрих Ягода бөтөнләй аҡланмай) 1988 йылдың 4 февралендә генә реабилитацияланалар. Шул уҡ йылда Бухарин үлгәндән һуң партияла тергеҙелә (июнь 1988) һәм СССР-ҙың Фәндәр академияһында (10 майында 1988) СССР-ҙың Фәндәр академияһында мөхбир ағзалығы кире ҡайтарыла.
Ковалёв Александр Анатольевич
Биографияһы
2011 йылдың йәйендә «Өмөткә» баш тренер булып ҡайта, һуңыраҡ клубта  тренер ярҙамсыһы вазифаһында эшләй. Контракт срогы тамамланғас, 2018 йылда команданы ҡалдырып  китә. 2011 йылда Европа чемпионатында еңгән Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһының тренерҙар штабына инә. 2017 йылда 19 йәшкә тиклем ҡыҙҙар командаһы менән донъя чемпионатында  еңә, 2019 йылдан  16 йәшкә тиклемге  команда менән Европа чемпионатында еңеү яулай. 2019 йылдың октябрендә Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһының баш тренеры итеп тәғәйенләнә.
Яршалы (Аҡташ ҡушылдығы)
Яршалы — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡташ йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вагиф Солтанлы
Ижады
Авторҙың «Онотолған төш» (1982) повесә иғтибарға лайыҡ әҫәрҙәрҙенең береһе булып тора. Юл төҙөү аркаһында зыяратты күсереүеҙе һүрәтләгәндә ауыл халҡының мораль-этик сифаттары асыҡлана. Был йәмғиәттә уткән ауыр замандар тураһында уйланыуҙар тыуҙыра. Повеста һүрәтләнеүнсә бульдозер йөрөтөүсенең үҙен үҙе ултереү  менән бөтә. Автор рухи-этик мәҫьәлә күтәреп, хәҙерге йәмғиәттең әхлаҡи һәлен күрһәтә. Роман «Кеше дингеҙе» (1992) реаль күренеште шартлы-метафорик стиль менән бәйләй һәм был күренеш автор ижадында айырым урын алып тора. Романда ХХ быуатты 80-се йылдында барған ваҡиғаларҙы әҫәр геройы үлем язаһынан ҡотолоп, сит ҡалала йәшәүсе аша, йәмғиәттең рухи  һәм әхлаҡи  торошо сағылдырыла. «Сүлдәге һуғыш» романы (2010), үҙенең үҙенсәлекле нарратив стиле менән айырыла. Романдың геройы ваҡыт төшөнсәhенең бүленеүе арҡаhында хәҙерге замандан киләсәк заманға йүнәлтелеүе һүрәтләнә. Ваҡиғаларҙың ошо юҫыҡта барыуы аша автор үҙенең әҫәрендә кеше һәм донъяуи фәлсәфә куҙлегенән тасуирлай. «Сүлдәге һуғыш» романы донъялағы барлыҡҡа килгән ғәмһиҙлекте, үҙ эсеңдә ситтә ҡалыуҙы, үҙенең кәрәк булмауыңды күрһәтеүе бик отошло әҫәр.
Ғилми эшмәкәрлеге
Художестволы ижад менән бер рәттән, автор шулай уҡ сәнғәтең теоретик һәм эстетик мәсьәләләре менән дә шөғөлләнә. Әҙәби тәнҡит һәм әҙәбиәт ғилеме менән бәйле эҙләнеүҙәре «Мәммәд Әмин Рәсүлзаденең әҙәби донъяһы» (1993), «Ауыр юл юлсыһы» (1996), «Азатлыҡ офоҡтары» (1997), «Әзербайжан эмиграция әҙәбиәте» (1998), «Әҙәби-теоретик иллюстрациялар» (2000), «Ғүмерҙе ҡотҡарыу яры» (2004), «Әҙәби тәнҡитте уҡытыу мәсьәләләре» (2007), «Әзербайжан әҙәби тәнҡите» (2012), «Бойондороҡһоҙлоҡҡа мөхәббәт» (2014), «Әзербайжан әҙәби тәнҡите» (2019) һ.б. китаптарында сағылдырылған. Әзербайжан эмиграция әҙәбиәте менән бәйле тикшеренеүҙәре авторҙың әҙәбиәт ғилеме эшмәкәрлегендә айырым урын биләй. Вагиф Солтанлы әҙәби процесс һәм тәнҡит менән бәйле күп кенә публицистик, фәнни-публицистик мәҡәләләр авторы. Халыҡ-ара конференцияларҙа, симпозиумдарҙа, семинарҙарҙа, форумдарҙа уҡыған докладтары уның ғилми ижадының мөһим өлөшөн тәшкил итә.
Гриценко Анатолий Иванович
Тормош юлы
1975 йылда Гриценко М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институты янындағы Юғары әҙәбиәт курстарына уҡырға инә һәм уны 1977 йылда тамамлай. Мәскәүҙә үткән йәш яҙыусылар кәңәшмәһендә ҡатнаша (1969).
Төньяҡ Кавказ халыҡтары, болгар, якут телендәге шиғырҙарҙы рус теленә тәржемә итеп сығара.
Дондағы Ростовта эшләй һәм йәшәй. 2007 йылда вафат булған.
Кирәй (исем)
Фамилия
Кирәев Эмиль Альберт улы (1973 т.) — кинооператор.
Дөйә
Дөйәләрҙең килеп сығышы һәм тарихы
Күрәһең, хәҙергеләргә яҡын дөйәләр Төньяҡ Америкалағы дөйәләрҙән саваннаға оҡшаш ландшафттың ҙур киңлектәре менән айырылып торғанлыҡтан, унда дөйәләргә ҡоро һәм ҡырыҫ климатҡа яраҡлашырға мөмкинлек биргән анатомик һыҙаттар барлыҡҡа килә. Евразияға боронғо дөйәләр Беринг муйыны аша Плиоцен аҙағында ингән, күрәһең, плейстоцен аҙағына тиклем унда күп булалар. . Урта виллафранканың аҙағына (2,1 — 1,97 млн йыл) Paracamelus alutensis төрө дөйәһенең (ЗИН РАН коллекцияһындағы 35676-сы һанлы) таш ҡорал менән киҫеү һәм ҡырҡыу эҙҙәре булған метатарсаль һөйәге фрагменты ҡарай. Һөйәкте Н. К. Верещагин 1954 йылда Дондағы Ростовтың көнбайыш ситендәге Ливенцовка карьерында таба. Көнсығыш Европа биләмәһендә плейстоцен осоронда хәҙерге заман дөйәләренә бик яҡын ҙур Кноблох дөйәһе (Camelus Knoblochi) була. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: күптән түгел Раздор станицаһы эргәһендә (Рәсәйҙең Ростов өлкәһе) Кноблох дөйәһенең яҡшы һаҡланған баш һөйәге табыла. Хәҙерге дөйәгә оҡшаған ике көмбәҙле дөйә ҡалдыҡтары Волга буйында, Иртыш ярҙарында һәм Мәскәү өлкәһендә табыла. Дөйәләр (мамонт, йөнлө мөгөҙморон, эре мөгөҙлө боландар һ. б.) менән бергә 10—12 мең йыл элек һуңғы боҙланыу аҙағына тиклем Евразияның төньяғында булған мамонт фаунаһының төп вәкилдәренең береһе була. Ҡурсаулыҡта бындай фаунаны тергеҙеү проекты («Плейстоцен паркы») шул иҫәптән унда ике үркәсле дөйә индереүҙе лә үҙ эсенә ала.
Ҡулға эйәләштереү
Дөйәләр беҙҙең эраға тиклем 2000 йылда ҡулға эйәләштерелә. Улар таралған урындарында иң ҡеүәтле йөк ташыусы һәм еген малы була. Көс сифатында 4-25 йәшлек дөйәләр файҙаланыла, улар ауырлыҡтың 50 процентын күтәрә ала. 4 йәштән 25 йәшкә тиклемге дөйәләр егеү өсөн ҡулланыла, ауырлығының 50 процентына тиклем йөк күтәрә ала. Дөйә көнөнә 30-40 км юл үтә ала. Һыбайлы менән дөйә тәүлегенә 100 км тиклем йөрөй ала, уртаса тиҙлеге сәғәтенә 10-12 км. . Дөйәләр боронғо һәм урта быуаттарҙан алып ғәскәрҙәрҙә йөк һәм һыбайлыларҙы ташыу өсөн ҡулланыла, дөйәләр хәрби кавалерия составында һәм айырым, йыш ҡына дошманды ҡурҡытыу маҡсатында ҡулланыла. Рәсәйҙә бер үркәсле дөйә тоҡомо — арван — һәм ике үркәсле өс тоҡом: ҡалмыҡ, ҡаҙаҡ һәм монгол тоҡомо үрсетелгән. Ҡалмыҡ тоҡомо иң ҡиммәтлеһе. Дөйә итен ашайҙар, һөтөнән шубат, май һәм сыр эшләнә. Дромедарҙарҙың һөт сығышы йылына уртаса 2000 кг (арван тоҡомло дөйәнән 4000 килограмдан артығыраҡ) һәм бактриандарҙа 750 кг (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 600—800 кг ). Шул уҡ ваҡытта һөттөң май миҡдары 4,5 һәм 5,4 %, ә С витаминының кимәле һыйыр һөтөнә ҡарағанда күпкә юғарыраҡ. Юғары сифатлы дөйә йөнө менән айырыла (һарыҡтарҙан юғарыраҡ баһалана), уның составында мамыҡ 85 % тиклем була. Бактриандың йөнө 5—10 кг һәм дромадерҙың 2—4 кг ҡырҡыла. Дөйәне яҙ көнө ҡырҡалар.
Джегде
Джегде — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының һул ярына тамағынан 809 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Кауричев Иван Сергеевич
Биографияһы
1946 йылдан Тимирязев академияһында эшен дауам итә: ассистент, тупраҡ ғилеме кафедраһы доценты, 1976 йылдан — профессор. 1976—1978 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетында тупраҡ ғилеме кафедраһы мөдире булып була. 1965 йылда «Особенности генезиса почв временного избыточного увлажнения» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 40-тан ашыу кандидат һәм һигеҙ фән докторы әҙерләй. 400-ҙән ашыу ғилми эш, ун дәреслек һәм «Тупраҡ тураһында фән» темаһы буйынса монографиялар, шулай уҡ бер уйлап табыу авторы.
Айя (Колва ҡушылдығы)
Айя  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 246 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Рудольф Джулиани
Ғаиләһе һәм белеме
Рудольф Джулиани Бруклинда епископ Лафлин исемендәге урта мәктәбен (1961), Бронкста Манхэттен-колледжын (1965), Нью-Йорк университетының хоҡуҡ мәктәбен (1968, дипломында тик «бик яҡшы» билдәләре генә) тамамлай.
Джулиани менән Арафат
1995 йылда Джулиани Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының илле йыллыҡ тантанаһына бағышланған саралар үткәреү маҡсатында «Нью-Йорк ҡунаҡтарҙы ҡабул итә» комитетын етәкләй. Был сараға фәләстин делегацияһына, Куба, Ираҡ, Иран, Ливия, Төньяҡ Корея, Сомали һәм Югославия вәкилдәренә саҡырыу ебәрергә баш тартҡан. Әммә фәләстин лидеры Ясир Арафат Линкольн-үҙәктә ойошторолған тантаналы концертҡа килә. Концерт башланыр алдынан Джулиани хеҙмәткәрҙәренә бойороҡ бирә: «Сығарып ырғытығыҙ. Ул саҡырыуһыҙ килгән». Протест белдереүгә ҡарамаҫтан, фәләстин лидеры Арафат залды ташлап китергә мәжбүр була. Джулиани, фәләстин лидерын 1985 йылда итальян лайнеры "Акилле Лауро"ны баҫып алыуҙа һәм шул арҡала америка турисын үлтереүҙә ғәйепләгәнлектән, террорсы тип һанаған, шуға Арафатҡа кире мөнәсәбәттә була: «Мин бер ҡасан да американдарҙы үлтергәндәрҙе онотмайым. Операция тураһында бойороҡ биргән кеше Ясир Арафат, һәм ул шуның өсөн тулыһынса яуаплы».
Түбәнге Иҙрис
Тарихы
Архив сығанаҡтары буйынса, Иҙрис ауылы XVIII быуаттың башында барлыҡҡа килә. Быуаттың уртаһына тиклем ауыл сотник Исмәғил Айытҡоловтың исемен йөрөтә. Ул үҙенең улдары Мөксин һәм Ҡолмәмбәт менән 1755 йылғы башҡорт ихтилалында ҡатнаша. Исмәғил Айытҡолов ҡулға алына, Ырымбур төрмәһендә ҡаты язалауҙарға дусар булып, йән бирә. Уның улдары Рогервикка һөрөлә. Ауыл кешеләре әлеге ихтилалда, шулай уҡ .Әмин һәм Сураш ихтилалында ла әүҙем атнашалар.
Кочус
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вебоси-Яха
Вебоси-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Мессо-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 334 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Джягдаг
Джягдаг — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының уң ярына тамағынан 834 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ҡыйҙыш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — татарҙар (57 %), башҡорттар (35 %).
Нахимов миҙалы
Тасуирламаһы
Миҙалдың артҡы яғында — елкәнле караптың ҡабарынҡы һүрәте, һүрәт ике арҡыс-торҡос ятҡан якорь өҫтөнә трос түңәрәге һалынған. Ҡарап менән якорь һүрәте сынйыр менән ҡаймаланған. Миҙал ситтәрененән — ҡабарынҡы нөктәләр.
Кривой (Черная ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Әбәткүл
Тасуирламаһы
Әбәткүл оҙонса түңәрәк, сығанаҡһыҙ, сөсө һыулы.
Флораһы һәм фаунаһы
Башлыса бында табан балыҡ үрсей һәм ҡаба.
Фәрхетдинова Ләйлә Морат ҡыҙы
Биографияһы
Ләйлә Морат ҡыҙы Фәрхетдинова 1961 йылдың 3 ғинуарында Стәрлетамаҡ ҡалаһында геология-минералогия фәндәре докторы, профессор М. А. Камалетдинов ғаиләһендә тыуған. 1984 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын ҡыҙыл дипломға тамамлағандан һуң Өфөнөң 21‑се дауаханаһында эшләй башлай, 1985 йылдан алып Күгәрсен районы Мәҡсүт ауыл участка дауаханаһында, 1986—94 йылдарҙа Өфө Хеҙмәт медицина һәм кеше экологияһы ғилми-тикшеренеү институтында эшләй. 1996 йылда терапия буйынса клиник ординатураны тамамлай. 1999 йылда «Комплексная оценка иммунного статуса при язвенной болезни желудка и его коррекция препаратом человеческого иммуноглобулина» темаһына кандидатдыҡ диссертацияһы яҡлай. Шул уҡ йылдан башлап БДМУ‑ның өҫтәлмә профессия белем биреү институтында уҡыта. 2007 йылда медицина фәндәре докторы дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Региональные особенности микроэлементного статуса организма человека в развитии тиреоидной и соматической патологии» темаһына диссертация яҡлай.
Күсимов Салауат Таһир улы
Белеме, ғилми эшмәкәрлеге
Ҡатмарлы техник объекттар, оптика-механика системалары, адаптив лазер оптикаһы менән идара итеү өлкәһе белгесе. Ҡеүәтле лазер нурланышының параметрҙары менән идара итеүҙең фәнни йүнәлешенә нигеҙ һалыусы. Фәнни тикшеренеүҙәре һөҙөмтәләре аэрокосмос сәнәғәтендә ҡулланыла. 98 авторлыҡ танытмаһына һәм патентына эйә. Уның етәкселегендә ете кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.
"Берҙәм Рәсәй" Бөтә рәсәй сәйәси партияһы ағзаһы.
Үрге Лумбода-Яха
Үрге Лумбода-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нгарка-Тетнеда-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Айҙарәле (йылға)
Этимологияһы
Ырымбур топонимдарын өйрәнеп китап баҫтырған Б. А. Моисеев был Һыуындыҡ атамаһын фәҡәт ҡаҙаҡ теле менән бәйләп, «тулы һыулы йылға» тигән мәғәнәгә ҡайтара. Киреһенсә, башҡорт телендә «һыуҙан уңдыҡ» тигәнде аңлатырға тейештер был атама.
Яхъя (Салауат районы)
Тарихы
Ғаилә башлыҡтары араһында 6 ир-ат күп ҡатынлы булған. Был осрҙа уҡ мәсет булған.
Ер-һыу атамалары
Ялан-бесәнлектәр:
Тарихи ҡомартҡы: Яхъя ауылы янында Буран яҙмаһы (Бурановская писаница) табылды.
Түбәнге Таулыҡай
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Головин Алексей Степанович
Биографияһы
1942 йылдың 25 майындағы Пасино ауылы эргәһендәге алышта А. С. Головин граната ташлап дошман дзотын һәм унда булған 15 гитлерсыны юҡ итә артабан шулай уҡ дошман һалдаттары булған тағы ике дзотты шартлата. Уның өлгөһөнә батальондың башҡа яугирҙары ла ҡушыла. Был һуғышта батальон дошмандың 28 дзотын, бер нисә тиҫтә һалдат һәм офицерын юҡ итә; Пасино ауылы немец-фашист илбаҫарҙарынан азат ителә.
1950 йылдарға тиклем Оло Теләк дауаханаһында хужалыҡ эштәре мөдире булып эшләй.
Восточная Лапта-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Антипауш
Антипауш — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Немыд йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һайлау аксиомаһы
Принцип вполне упорядочивания (теорема Цермело)
Гораздо менее очевидно, что действительные числа, формирующие несчётное множество, могут быть вполне упорядочены.
Ташморон (Учалы районы)
Тарихы
Татар ауылы Ташморон 1920 йылдан һуң барлыҡҡа килә.
Йәнгел (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
Кулосега
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Миңнуллин Туфан Ғабдулла улы
Биографияһы
Туфан Ғабдулла улы Миңнуллин 1935 йылдың 25 авгусында хәҙерге Татарстан Республикаһы Кама Тамағы районының Оло Мереткозин ауылында тыуған.
1962 йылда Минзәлә академия театрында уның «Беҙҙең ауыл кешеләре» комедияһы ҡуйыуға ҡабул ителгән. Шул уҡ йылда Ғ. Камал исемендәге Татар Дәүләт Академия театрында уның «Азат» (Ирекле) пьеса-әкиәте ҡуйыла.
СССР-ҙың халыҡ депутаты (1989—1991), СССР Юғары Советы ағзаһы.
Иоганн Штраус (ул)
Биографияһы
1878: Йетти вафат булғандан һуң Штраус йәш немец йырсыһы Анжелика Дитрихҡа өйләнә. Бер аҙҙан был никах тарҡала. 1882 йылда Штраус өсөнсө һәм һуңғы тапҡыр Адели Дойчҡа (1856—1930), банкир Антон Штраустың улының тол ҡатынына өйләнә. . Ул йәһүд була һәм христиан дтненә күсергә теләмәй. Католик сиркәүендә уларҙы никахламаҫтар ине, шуның өсөн никах тарҡауҙы һәм яңы никахты рәсмиләштереү өсөн Штраус протестант — евангелист булып китә һәм герцог Саксен — Кобург — Готский подданыйы булараҡ Германия гражданлығын ҡабул итә. Адель менән никахы тулыһынса тик 1887 йылда формалаша. Өс никахта булыуына ҡарамҫтан, Штраустың үҙ балалары булмай.
1895: Бөтә Европа Штраустың 70 йәшен билдәләй.
Вэбарка-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Кесе Каменка (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баҙарбай
Баҙарбай — Рәсәйҙәге йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Һөйөндөк йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Кальвин Жан
Белеме
1531 йылдың июлендә Жан Парижға килә, оҙаҡламай тәүге фәнни хеҙмәтен — Сенеканың тигән әҫәренә комментарий яҙа. Был хеҙмәтен Кальвин 1532 йылда үҙ аҡсаһына баҫтырып сығара. Китапты уҡырға теләүселәр табылмай һәм Кальвин аҡсаһыҙ ҡала..
Католик сиркәүенән баш тартыуы
1532 йылдың икенсе яртыһында Кальвин католик сиркәүендә бер аҙ үҙгәрештәр яҡлы булып сығыш яһай (1517 йылда Германияла М.Лютер Реформация башларға саҡыра). Уның шулай уҡ Жерар Русселдең евангелистик ҡараштарын хуплағаны билдәле. 1533 йылдың октябрендә, Парижға ҡайтҡас, Кальвин Париж университетының яңы ректоры өсөн «Христиан философияһы тураһында» тигән телмәр тексын яҙа. 1533 йылдың 1 ноябрендә Коп был телмәр менән Бөтә изгеләр көнөндә францискан- обсреванттар сиркәүендә сығыш яһай. Текста сиркәүҙә ҙур булмаған реформалар үткәрергә кәрәклеге тураһында әйтелһә лә, 12 ноябрҙә Николя Копты ректор вазифаһынан бушаталар һәм ул Париждан Базелгә ҡаса. Текст авторы Ж.Кальвинды ла эҙәрлекләй башлайҙар һәм ул ҡайҙалыр сығып ҡаса. Шул уҡ йылдың декабрендә Кальвин яңынан Парижға килә һәм хәлдәр тағы ла нығыраҡ ҡатмарлашҡанды күреп, боҫоп ҡалырға була.
Кальвин Хоҙай уны үҙе саҡырған тип иҫәпләй һәм ниндәйҙер бер урында хеҙмәт итергә бойора тип аңлай. Ул Хоҙай ниндәйҙер ғәҙел булмаған, ситләтелгән һәм ышанысы юғалған кешеләрҙе үҙенең ниндәйҙер маҡсатына хеҙмәт итер өсөн үҙгәртә тип уйлай. Уның фекеренсә, Хоҙай һайлаған кеше— донъяла һәм фанилыҡта даланһыҙ, эштәре уңмаған кеше.
Кальвин Женевала ҡала
1536 йылдың 1 октябрендә Лозанна ҡалаһында католик руханиҙар менән протестанттар араһында диспут була, бәхәс өсөн 10 һорау ҡуйыла (Реформацияның төп принциптары). Протестанттар Фарель менән Вире еңелеп ҡуймаһын тип, 5 октябрҙә диспутта Кальвин да ҡатнаша. Католиктар вәкиле протестанттар Сиркәү аталарын (иң күренекле дин белгестәрен) хөрмәт итмәйҙәр тип ғәйеп ташлағас, Кальвин евангеликтар уларҙы католиктарҙан нығыраҡ хөрмәт итә тип, диспут барышында Сиркәү аталарының төп хеҙмәттәренән өҙөктәрҙе яттан уҡып ишеттерә. Кальвиндың телмәре тыңлаусыларға бик көслө тәьҫир итә һәм протестанттар был бәхәстә еңеп сыға.
— Йәштәрҙең реформаторлыҡ сиркәүенең тәғлимәттәре буйынса белемен халыҡ алдында тикшерергә.
Кальвин идеялары
Мартин Лютер Реформацияны « Библияға тап килмәгән нимәләрҙе алып ташларға» тип башлаһа, Кальвин сиркәүҙән Библия ҡушмаған бөтә нимәне алып ташлай. Кальвин буйынса протестант Реформацияһы рационализм һәм мистицизмға ышанмау менән айырылып тора. Мәҫәлән, ул христиандарҙың төрлө «изге» әйберҙәрҙә табыныуына ҡаршы сыға (изге кешенең һөйәктәре, уның тотонған әйберҙәре һ.б.)
Кальвинизмдың төп ҡануны — Хоҙайҙың суверенитеты, йәки бөтә нимә лә Хоҙай ихтыярында. Кальвин фекеренсә, Хоҙай биргән игелекте алырғамы, юҡмы икәне кешенән тормай, барыһы ла кешенең ихтыярынан тыш була. Уныңса, ҡайһы бер кешеләр һис шикһеҙ, һәләк булыуға, ҡайһы берҙәр, киреһенсә, ҡотҡарылыуға дусар ителгән. Тәҡдир Хоҙай тарафынан билдәләнә.
Түбәнге Ҡарамалы (Йәрмәкәй районы)
Түбәнге Ҡарамалы (Нижние Карамалы) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 336 кеше. Почта индексы — 452183, ОКАТО коды — 80225825002.
Вэнто-Се
Вэнто-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вэн-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Цигаль Владимир Ефимович
Биографияһы
Эштән киткәндән һуң уҡыуын дауам итә һәм 1948 йылда скульптор һөнәре алып, диплом яҡлай. 1947 йылдан алып Бөтә Союз һәм бик күп сит ил сәнғәт күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
Нага Панчами
Нага Панчами — Һиндостанда, Непалда, һәм индуизм динен тотоусылар йәшәгән башҡа илдәрҙә билдәләнгән традицион Нагларға табыныу көнө. Табыныу Шравана (июль/август) ай календаре айының яҡты яртыһында, яҡты яртыһының бишенсе көнөндә тәкъдим ителә; ҡайһы бер Һиндостан штаттарында, миҫал өсөн, Гөжаратта, Нага Панчами шул уҡ ай Кришна Пакшаның ҡараңғы яртыһында байрам ителә. Байрам итеү өлешө булып Нага йәки көмештән, таштан, ағастан ясалған йылан Илаһы йәки йыландар рәсеменә һөт ағыҙалар һәм ғаилә байлығы өсөн алҡышлар һорайлар. Был көндә тере йыландарға, айыруса кобраларға табыналар, айыруса һөт тәкъдим итеү менән һәм йыландарны тыюсы ярдәме менән. Маһабһаратам эпосында оло фекер ияһе Астиканың батша Джанамеджайя II-нең йыладнар ҡорбан биреүен (Сарпа Сатра)һын туҡтатуы киң мәғлүм, чөнки был ҡорбан биреүе ваҡытында Маһабһаратам тулайым оло фекер ияһе Вайсампаяна тарафыннан һөйләнгән булған. Был яджна ҡорбан бирүе Джанамеджайя тарафыннан Нагалар расаһын һәрбер йыланны юҡ итеү өсөн башкарылан булған, Такшаканың үлем тешләүенә күрә уның атаһы Парикшита үлеменә үс итү өсөн эшләнгән булған. Астиканың бәреп керүенә күрә ҡорбан биреү туҡтатылған көн Шравана айының Шукла Пакша Панчами көнөндә булған. Шуннан һуң был көн Нага Панчами булараҡ байрам ителә. Нага Панчами байрамында Нагларға, кобраларға һәм йыландарға һөт, татлы әйберләр, ҫәҫкәләр, лампалар һәм башҡа ҡорбан биреүләр менән табыналар.
Риүәйәттәр
Индуизмда һәм Һинд фольклорында йыландарҙың әһәмияте тураһында күп риүәйәттәр бар. Индуизмның Пураник әҙәбиятында һәм Маһабһаратамда универсаль барлыҡҡа килтерүсе Брахманың улы Кашьяпа Праджапатиның ике ҡызына Кадру һәм Винатаға өйләнгән. Кадру шуннан һуң Нагалар расаһына тыу биргән, шул уҡ ваҡытта Вината Арунаға тыу биргән, ул Ҡояш Илаһы Сурьяның арба йөртөүсеһе булған һәм Вишну Илаһының атланған ҡошына Гарудаға тыу биргән. Нага Панчами шулай уҡ Ахара традицион Индуизм гимнастика залдарында йыланға ирлек һәм кундалини энергияһе мистик символы булараҡ хөрмәт күрһәтеү өсөн байрам итеү булған көн булып тора.
Непалда байрам итеү
Ритуал киң рәүештә Непалда байрам ителә, бигерәк тә Гаруда һәм олы йылан араһында көрәш риүәйәте өсөн. Катманду ҡалаһында Чангу Нараян Ғибаҙатһанаһында Гаруда муртиһы, уны Гаруда үҙе эшләгән тейеп әйтелә һәм Нага Панчами байрамында ул гигант йылан менән көрәшне хәтерләтеп тир сығара; кеше уны ала һәм проказаны дауалау өсөн ҡуллана.
Байтимер (исем)
Этимологияһы
Байтимер исеме башҡорт телендә бай — тимер тиғәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Байтимерова Альбина Ильгиз ҡыҙы.Физика-математика фәндәре кандидаты. Стерлитамаксай дәүләт педагогия академияһы. Байтимиров Салауат Раис улы. Иҡтисади сәйәсәт департаменты начальнигы буйынса (рәсәй федерацияһы президентының Волга буйы федераль округындағы тулы хоҡуҡлы вәкиле.
Танысау
Тарихы
Ауылға XX быуаттың 50‑се йылдар башында «Ҡыҙыл партизан» колхозының малсылыҡ фермаһы ойошторолған ваҡытта нигеҙ һалына. 1952 йылда һуғыш ветераны Хәбиров Мөхәмәтйән Ғүмәр улы колхоз рәйесе була, рәйес вазифаһында 1964 йылға тиклем эшләй. Уның эше барышында 2500 гектар яңы ер үҙләштерелә, 85 саҡрым электр линиялары үткәрелә, малсылыҡ фермалары, ҡошсолоҡ фабрикаһы төҙөлә, Лачбай битләүендә матур алма баҡсаһы барлыҡҡа килә, йәшелсәләр үҫтерелә башлай, иген культураларын киптереү өсөн агрегат, келәттәр, иген һаҡлағыстар, Мәҙәниәт йорто төҙөлә.
Прамбанан
Прамбана́н — Боробудур ғибәҙәтханаһы һәм Рату Боко батша һарайынан алыҫ түгел, Мерапи вулканының көньяҡ битләүендә, Джокьякартанан 18 км алыҫлыҡта, Ява утрауы үҙәгендә урынлашҡан иртә урта быуат буддизм һәм индуизм ғибәҙәтхана комплекстары. Был ғибәҙәтхананы X быуат башында Матарам дәүләтенең Ракай Питан исемле хакимы төҙөгән. Уны 1918—1953 йылдарҙа голланд ғалимдары реставрациялай. Ә 1991 йылда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы ҡомартҡыһы булып таныла.
Лара Джонгранг
Лара Джонгранг төҙөлөү ваҡыты һәм шарттары тураһындағы мәғлүмәттәр аҙ һәм ҡапма-ҡаршылыҡлы. Дхакса исемле Матарам дәүләт хакимы IX быуат аҙағында — X быуат башында төҙөгән булырға тейеш был ғибәҙәтхананы.
Кустюга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Баҡа (йылға)
Географияһы
Баҡа йылғаһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы биләмәләрендә аға. Йылға Турат йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Башҡорт-рус ике теллелеге
Тарихы
Ауылдарҙа йәшәгән башҡорттарҙың 92 проценты самаһы башҡорт телен һәйбәт белә. Ҡалаларҙа йәшәгән башҡорттарҙың 74 проценты башҡортса белә. Башҡорттарҙың ҡалалағы 50 проценты һәм ауыл ерендәге 24 проценты рус телен дә, башҡорт телен дә берҙәй һәйбәт белә. Ҡала башҡорттарының 32 проценты һәм ауылдағыларҙың 6,4 проценты рус телен башҡорт теленә ҡарағанда һәйбәтерәк белә .
Башҡорт-рус интерференцияһы
Интерференцияның айырыуса йыш осраҡтары ишетелеше буйынса оҡшаш һүҙҙәрҙә хасил булыусан: ак[ы]т — акт, апт[и]ка — аптека, ба[ту]н — батон, би[ту]н — бидон, гал[уш] — галоши, к[әнушнә] — конюшня, к[әритә] — корыто, [малатук] — молоток һ. б.
Һөйләмдәрҙә интереференция күренеше осрай: ''«Мин пошел. Можно мы я книгу возьму»''? ''«Ты будешь достать банку варенья из подпола. Мин буду написать сочинение о весне»''.
Георгиос Караискакис
Биографияһы
Грек ихтилалы тоҡанғас, Караискакис баш күтәреүселәр рәтендә һуғыша һәм ҡаты яралана. 1822 йылда үҙенең отряды менән бергә Пётр монастырына килә һәм монахтар менән 1823 йылғы Пасханы ҡапшылай. Һуңынан ҡорал менән ваҡытлы хөкүмәткә ҡаршы сыға, был уны хөкөмгә тарттырыуҙы талап итеүгә килтерә, шуға ҡарамаҫтан Караискакис төрөктәргә алмашыусанлы уңыш менән ҡаршы хәрәкәт итеүҙе туҡтатмай.
Үбеү (хикәйә)
Тәнҡит
«Үбеү» хикәйәһе тураһында Чехов замандаштарының фекере төрлө була.
Чжу Си
Биографияһы
Артабан бер нисә тапҡыр, әммә ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа, хакимиәттә юғары вазифаларға тәғәйенләнә. Чжу Си сәйәсәттә ул саҡтағы Ҡытайҙың төп дошманы  — чжурчжән дәүләте Цзингә ҡарата бик тиҫкәре ҡарашта була. Был иһә хакимдарҙың һуғышсан күршеһе менән һыйышып йәшәү ынтылышына ҡаршы килә. Һөҙөмтәлә Чжу Си хакимиәттә 9 йыл, 46 көн һарайҙа лектор булып эшләп ҡала. 1195 йылда, императорға тәнҡитле доклад яҙыуының эҙемтәләрен һиҙенеп, күрәҙәлек ҡыла. Дунь (Ҡасыу) тигән гексаграмма төшә — һуңғараҡ быны ул псевдоним итеп ала — Дунь-вэн (Ҡасҡын ҡарт). Йыш ҡына отставкала булыу сәбәпле, ул фәҡирлектә йәшәй һәм конфуцийсылар өсөн түбәнселек һаналған китап нәшер итеү менән аҡса эшләй. Шул уҡ ваҡытта ул ошо рәүешле үҙ идеяларының таралыуына өлгәшә. Чжу Си бик емешле авторҙарҙың береһе була. Ул 80-ләп әҫәр яҙа, 2 меңләп хаты ҡала, ә яҙып алынған диалогтары 140 бүлектән тора һәм ҡытай әҙәбиәтендә иң күләмле тип һанала. ОУның 467 уҡыусыһы була — яңы конфуцийсыларҙың барыһынан да күберәк! Ул иң күп уҡыу йорттары асҡан кеше һәм 21 академия эшендә ҡатнашҡан. Чжу Си тоҡомдарына һанһыҙ каллиграфик яҙма ҡалдыра, ә үҙен бик күп рәссамдар ҡағыҙҙа һәм ташта һынландырып ҡалдырған.
Брашвиц
Брашвиц (Braschwitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1264 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,9 км2. Диңгеҙ кимәленән 99 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6188 һәм автомобиль коды — SK.
Левинсон-Лессинг Франц Юльевич
Уҡытыусы эшмәкәрлеге
1892—1902 йылдарҙа Дерпт университетында минералогия кафедраһын етәкләй; башта кристаллография, минералогия, геология (һуңынан петрография) буйынса курстар уҡый, 1896 йылда кафедра ике профессураға бүленгәндән һуң лекциялар уҡый һәм кристаллография, минералогия һәм петрографиянан практик дәрестәр үткәрә. Бер үк ваҡытта медицина факультетында геология нигеҙҙәренең ҡыҫҡа курсын уҡый. 1893 йылдың апреленән алып 1899 йылдың авгусына тиклем физика-математика факультетында декан вазифаһын башҡара.
Фәнни эше
Фәнни ҡаҙаныштары:
Эльки (провинция)
Үҙенә 6 коммуна берләштерә.
Байымов Хажиәхмәт Хаживәли улы
Биографияһы
1994—1997 йылдарҙа — Күмертау халыҡ депутаттарының ҡала советы рәйесе — ҡала хакимиәте башлығы.
Миңләхмәт (исем)
Билдәле шәхестәр
Яхин Флүр Миңләхмәт улы (1 август 1945 йыл — 30 июнь 2005 йыл) — башҡорт балалар яҙыусыһы-әкиәтсе, Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы (1996)[1].
Бәҙретдинов Сәлимйән Миңләхмәт улы (3 май 1950 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, журналист, ғалим-фольклорсы. Филология фәндәре кандидаты (2010). Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), СССР Журналистар союзы (1988) һәм Башҡортостан Яҙыусылар союзы (2000) ағзаһы. I һәм III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайҙары делегаты. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге республика (1996) һәм Учалы районының Муса Мортазин исемендәге (1996) премиялары лауреаты. Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы (2000) һәм «За заслуги в проведении Всероссийской переписи населения» миҙалы (2003) менән бүләкләнгән. Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт ветераны (2010).
Бәҙретдинов Вәлиәхмәт Миңләхмәт улы (19.02.1953), педагог, журналист, тәржемәсе, сәйәсмән, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (1999—2003)[8].
Безымянка (Һөйөндөк ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
Байдач
Байдач — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Низьва йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Холокост Венгрияла
«Хеҙмәт батальондары»
1941 йылданалып йәһүдтәр мәжбүри рәүештә эшселәр отрядтарына йәлеп ителәләр (уларҙы «хеҙмәт батальондары») тип йөрөткәндәр. Венгрия йәһүдтәренән тыш, был частарға Венгрия оккупациялаған Словакия. Румыния һәм югославиянан йәһүдтәр индерелә. «Хеҙмәт батальондары» мәжбүри эштәргә Көнсығыш фронтына венгр армияһы составында ебәрелә, ә улпарҙың ғаиләләре аманат итеп ҡалдырылалар. батальондарға саҡыртылған 50 мең йәһүдтән яҡынса 40 меңе һәләк була, өҫтәүенә, был частар «смертниктар» сифатында (мәҫәлән, мина яланы аша үтеү өсөн) ҡулланыла һәм уларҙың тыуған илгә ҡайтыуы планлаштырылмай. Ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, СССР-ҙа әсирлеккә эләккән йәһүдтәр енгр «хеҙмәт батальондарынан» булғандар. Атап әйткәндә, төрлө һандар менән (10 меңдән алып һәм унан да күберәк) ошондай мәғлүмәттәр немец тарихи әҙәбиәтендә килтерелә. Уларҙың күбеһе совет пленында һәләк була, һәс, Холокост милли мемориалының рәсми позицияһына ярашлы улар холокост ҡорбандары тип иҫәпләнә.
Салаши түңкәрелеше
1944 йылдың сентябрендә совет ғәскәрҙәре венгр сиген үтәләр. 15 октябрҙә Хорти Советтар Союзы менән ваҡытлыса солох килешенә ҡул ҡуйыу тураһында белдерә, әммә венгр ғәскәрҙәре хәрби ғәмәлдәре туҡтатмай. Германия «Панцерфауст» операцияһын үткәрә, уның барышында СС отряды Миклош Хортиның улын аманат итеп ала. Хорти ваҡытлыса солохтан баш тартырға мәжбүр була һәм власты Ференц Салашиға тапшыра.
Йәһүдтәрҙе ҡотҡарыу
бер нисә сит ил дипломаттары венгр йәһүдтәрен ҡотҡарыуҙа һиҙелерлек ярҙам күрһәтәләр. Ҡотҡарыусылар араһында Рауль Валленберг, Карл Лутц, Хосе Артуро Кастельянос, Джорджо Перласка һәм башҡалар билдәле. Улар йәһүдтәргә үҙ дәүләттәре документтарын бирәләр, уларҙы нацистарҙан яҡлайҙар һәм бер нисә тиҫтә мең кешене ҡотҡаралар. Венгр сурдопедагогыДеже Канижаи йәһүд балаларын Йәһүд һаңғырауҙар өсөн мәктәбендә йәшерә.
Һуғыштан һуңғы баһа
2013 йылдың 3 февралдә беренсе тапҡыр законға ярашлы Холокосты инҡан итеү тураһында плакат тотҡан демонстранцияла ҡатнашыусы 18 ай төрмәгә хөкөм ителә.
Ельцовка (Сангилька ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Түбәнге Яйыҡбай
Тарихы
Халыҡтың төп шөғөлө — малсылыҡ. Йыл һайын йәйләүгә Йылайыр йылғаһы һәм Ҡыҙыл Яр, Аҡ кейек шишмәләре, Һаҡмар йылғаһы, Уба күле буйлап сыҡҡандар. 1839 йылда ике ауылда 75 йортта 469 кеше йәшәгән, барыһына 400 йылҡы малы, 360 һыйыр, 300 һарыҡ иҫәпләнгән. Игенде башҡа ауылдарға ҡарағанда күберәк сәскәндәр: 122 бот ужым бойҙайы һәм 1376 бот ярауай бойҙайы (1843).
Кылмова
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Анциферов Владимир Васильевич
Биографияһы
1974—1979 йылдарҙа Советтар Союзы Маршалы Н. И. Крылов исемендәге Харьков юғары хәрби ракета ғәскәрҙәре команда-инженерлыҡ училищеһында уҡый. 1979 йылдан 2010 йылға тиклем СССР-ҙың Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре — Рәсәй Федерацияһының Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре составында хеҙмәт итә. 1979 йылдан 1985 йылға тиклем төрлө команда-инженер вазифаларында эшләй, шул иҫәптән расчёт начальнигы, бүлек начальнигы, 1982—1983 йылдарҙа — ракета батареяһы командиры, 1983—1985 йылдарҙа — әҙерлек һәм эшләтеп ебәреү төркөмө командиры, 1985 йылдан — 344-се гвардия ракета полкының ракета дивизионы штабы начальнигы һәм командир урынбаҫары.
Суринам
Баш ҡалаһы — Парамарибо. Рәсми теле — ни­дер­ланд теле.
Климаты
Көслө пассат елдәре иҫә.
Экологияһы
Экспорт өсөн ҡиммәтле ағас тоҡомдарын ҡырҡыу урмандарҙың кәмеүенә килтерә. Эске һыу ағымдары файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу барышында ныҡ бысрана.
Тарихы
1977 йылдың ноябрендә илдә үткән беренсе һайлауҙарҙа премьер-министр Хенком Аррон етәкселегендәге милли партия еңеү яулай (креолдарҙың мәнфәғәттәрен яҡлай), ул парламентта 39 урындың 22-се урынды ала.
1991 йылдан 1996 йылға тиклем Рональд Венетиан президент була. 2010 йылдың 25 майында даими парламент һайлауҙары үтә, һөҙөмтәлә хакимлыҡ итеүсе Милли-демократик партия һәм уның президентлыҡҡа кандидаты, элекке хаким Деси Баутерсе еңеп сыға.
Халҡы
Диндәр (2012 йылғы баһа):
Березовская Рассоха
Березовская Рассоха — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовая йылғаһының һул ярына тамағынан 192 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Рәсүлев Ғайса Фәтҡулла улы
Биографияһы
1866 йылда Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе Шәрип ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Учалы районы), билдәле ишан Зәйнулла Рәсүлевтың бер туғаны — Фәтҡулла Хабибулла улы Рәсүлев ғаиләһендә тыуған.
Ғәлин Ғәлинур Хәлим улы
Биографияһы
Ғәлинур туған ауылында башланғыс белем алып, артабан Еҙем-Ҡаран урта мәктәбендә уҡый. Хеҙмәт юлын юғары уҡыу йортона ингәнгә тиклем — 1966 йылда Ғафури районының Мәжит Ғафури исемендәге колхозында тракторсы булып башлай.
Болховец
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Донец (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Северский Донец (һыу бассейнының Рәсәй бүлеге), йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Кырвей
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бесәй
Фәнни классификация
Әҙәбиәттә был таксондың башҡортса атамаһы булараҡ, «йорт бесәйе» тигән һүҙбәйләнеше йәки ябай «бесәй» һүҙе ҡулланыла.
Анатомияһы
Баш һөйәге һәм умыртҡалы үҙәк нервы системаһын (баш һәм арҡа мейе) йәрәхәтләнеүҙәрҙән һаҡлай. Бесәйҙең умыртҡалығы һөйәге 7 муйын, 13 күкрәк, 7 бил, 3 тоташҡан Һигеҙгүҙ һәм 20-26 ҡойроҡ умыртҡаларынан тора. Умыртҡаларға 13 пар ҡабырға беркетелгән. Ҡабырғалар күкрәк умыртҡалары һәм күкрәк һөйәге менән бергә, күкрәк ситлеге барлыҡҡа килтерә. Тәүге 9 пар ҡабырға туранан-тура күкрәк һөйәге менән тоташҡан, ҡалған 4 пар ирекле. Алғы ослаҡ һөйәктәре күкрәк ситлеге менән тоташтырғыс туҡыма һәм мускулдар ярҙамында тоташа.