cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Орёл дәүләт университеты
Тарихы
1957 йылда булған физика-математика (математика менән физика-техник бүлектәре менән), тәбиғи һәм ауыл хужалығы, тарих-филология, сит телдәр (инглиз һәм француз теле бүлеге менән) факультеттарына башланғыс синыфтар факультеты өҫтәлә, 1959 йылда — художество-графика, 1960 йылда мәктәпкәсә тәрбиә факультеты асыла.
1962 йылда йәмәғәт профессиялар ыфакультеты эшләй башлай, 1999 йылда ул эстетик белем биреү факультеты тип үҙгәртелә.
1965 йыл һуңында өлкә етәкселеге Орел ОТФ-һын Бөтә Союз Машиналар эшләү ситтән тороп уҡыу институты (ВЗМИ) филиалына әйләндерергә тырыша. 1966 йылдың 6 июнендә РСФСР мәғариф министрының бойороғона ярашлы, факультет ВЗМИ-ның Орел филиалына әйләндерелә.
Ташсылар
Ташсылар (бухтарма ташсылары, бухтарма старообрядсылары, алтай ташсылары, бухтармалар) — урыҫтарҙың этнографик төркөмө, XVIII—XIX быуаттарҙа Көньяҡ-Көнбайыш Алтай территорияһындағы күп һанлы юлһыҙ тау үҙәндәрендә һәм Катунь йылғаһы башындағы бейек Уймон далаһында формалаша. Атамаһы таулы ерҙәрҙе билдәләүсе боронғо урыҫ таш һүҙенән алынған ,тимәк «тау кешеләре, таулылар». Старообрядсылар ғаиләләренән, башлыса помор килешеүе попһыҙҙарҙан һәм хөкүмәт йөкләмәләренән ҡасып йөрөүселәрҙән— тау заводтары крәҫтиәндәре, рекруттар, крепостнойҙар, каторжандарҙан һәм башҡа һуңғараҡ күсеп килеүселәрҙән формалаша.
Үҙенсәлектәре
Тикшеренеүселәр билдәләнеүенсә, бухтарма ташсылары дәүләт йөкләмәләренең баҫымы кимәле аҙ булыуы, үҙ идара һәм үҙ-ара ярҙам итеү системаһы көслө булыуы, үҙенсәлекле холҡо, тәбиғәт байлығы, ялланма хеҙмәт ҡулланыу арҡаһында хәлле тормошта йәшәгәндәр. Ташсылар коллективлаштырыуға тиклем үҙенсәлекле мәҙәниәте һәм ғәҙәткә ингән йәшәү рәеше менән бикле һәм локаль йәмғиәтте кәүҙәләндерә.
Тарихы
1927 йылда ғына ташсылар нигеҙ һалған биш бухтарма ауылдарҙа 3000-дән ашыу кеше йәшәгән.
Ураҙа
Тәрәүих намаҙы
Егерме рәҡәғәтте икешәр рәҡәғәт итеп унға бүлеп, йәки дүртәр рәҡәғәт итеп бишкә бүлеп уҡырға мөмкин.
Зәкәттәр
Рамаҙан айында мосолмандар өс төрлө зәкәт түләй:
Ауыҙ астырыу йолаһы
Бер көн дә ураҙа тота алмаған кеше йәки 60 кешене ауыҙ астыра, йәки 30 кешене ифтар ашатып, сәхәргә етерлек ризыҡ бирә. Ураҙа тотҡан кешене ауыҙ астыртыу ураҙаға торошло тип һанала.Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең шундай хәҙисе бар: "«Кем ураҙа тотҡан кешене ашатһа, шуға ураҙа сауабы булыр, ураҙа тотҡан кешенең сауабы ла кәмемәҫ» ( Әхмәт ән-Нәсәи тапшырған хәҙис)"
Джорджия
Баш ҡала - Атланта.
Хәтер
Физилологияла хәтер
Аҡыл ул предметларҙы, күренештәрне, улар араһындағы мөнәсәбәттәрне анализлай алыу һәләте булһа, хәтер иһә шул уҡ нәмәне иҫтә тотоу һәләте булыр. Берәр аҡыл эйәһындә хәтер, бигрәк тә күп нәмәне яттан белеү һәләте, әллә ни бай булмаҫҡа ла мөмкин. Шул уҡ ваҡытта хәтергә бай һәр заттың әллә ни ҙур аҡылға эйә булмауы ла мөмкин. Иң яҡшыһы — хәтергә лә бай, ҙур аҡылға ла эйә булыу. Был ике сифаттың бергә ҡушылыуы — даһи кешеләргә хас күренеш. Улар бай эстәлекле, шулай ук күләмле (фәнни һәм сәнғәти) әҫәрҙәр ижат итә.
Илмән тауҙары
Илмән тауҙары (Ильме́нские го́ры) - Рәсәй Федерацияһы Көньяҡ Уралдағы Силәбе өлкәһенең Мейәс ҡалаһы янындағы тау һырттары.
Тасуирламаһы
1920 йылда Илмән тауҙары Рәсәйҙә булдырылған минералдар ҡурсаулыҡтарының тәүгеләренең береһе - Илмән ҡурсаулығы биләмәһенә инеп китә.
Этимологияһы
Илмән тау һырты Илмән күленә һәм Илмән ҡурсаулығына үҙенең атамаһын биргән. Илмән күле ҡәҙимдән Ильмень, Эльмень тип аталып килгән (1736, 1742 йылдағы карталар);Петер Симон Паллас уны Именкуль тип атаған (башҡортса синонимы — «хәүефһеҙ күл»).
Капри
Географияһы
Утрауҙың төньяҡ ярында иң иҫтәлекле популяр урындарҙың береһе — Зәңгәр грот урынлашҡан.
Ғәбитов Наил Исмәғил улы
Ғәбитов Наил Исмәғил улы (22 март 1971 йыл) — табип, медицина фәндәре кандидаты (2000), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2008), Рәсәй Федерацияһы һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы (2004).
Огайо
Огайо (Ohio) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 34. 1803 йылдың 1 мартында төҙөлгән. Элек Гавая территорияһы исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Ат каштаны штаты.
Логарифм
Ысын логарифм
Ысын һандың логарифмы x=\log_a b, билдәләмә буйынса, a^x=b тигеҙләмәһенең сығарылышы булып тора. a=1 булған осраҡ әһәмиәтле түгел, сөнки ул саҡта b \ne 1 булғанда был тигеҙләмәнең сығарылышы юҡ, ә b=1 булғанда теләһә ниндәй һан тигеҙләмәнең сығарылышы була; ике осраҡта ла логарифм билдәһеҙ. Оҡшаш рәүештә a нуль йәки тиҫкәре булғанда ла логарифм юҡ икәнен асыҡлайбыҙ; бынан тыш, a^x күрһәткесле функцияһының ҡиммәте һәр саҡ ыңғай, шуға күрә b тиҫкәре булған осраҡты төшөрөп ҡалдырырға кәрәк. Ахыр килеп табабыҙ :
Билдәле булыуынса, y=a^x күрһәткесле функцияһы (a өсөн күрһәтелгән шарттар үтәлгәндә) бар, монотон һәм үҙенең һәр ҡиммәтен бер генә тапҡыр ҡабул итә, шуның менән бергә ҡиммәттәре өлкәһе бөтә ысын ыңғай һандар күмәклеге. Бынан ыңғай һандың ысын логарифмы ҡиммәте һәр саҡ бар һәм берҙән-бер булыуы килеп сыға.
Төп логарифмлы тождество
Эҙемтә: ике ысын логарифмдың тигеҙлегенән логарифмланыусы аңлатмаларҙың тигеҙлеге килеп сыға. Ысынлап та, әгәр булһа, ул саҡта, бынан, төп тождествоға ярашлы: b=c.
Логарифмдың нигеҙен алмаштырыу
Нигеҙен алмаштырыу формулаһында коэффициенты бер нигеҙҙән икенсе нигеҙгә күсеү модуле тип атала.
Сикке нисбәттәр
Логарифмдар менән бәйле бер нисә файҙалы сикләмә килтерәйек :
Джон Непер һәм уның «ғәжәйеп логарифмдар таблицаһы»
Ҡәтғи әйткәндә, Непер хәҙер логарифм тип аталған функцияны таблицаламаған. Әгәр уның функцияһын тип тамғалаһаң, ул натураль логарифм менән түбәндәгесә бәйләнгән : Күренеүенсә,, йәғни «тулы синустың» логарифмы (90°-ҡа ярашлы) нуль — Непер үҙенең билдәләмәһе менән ошоға өлгәшергә теләгән дә инде. Шулай уҡ ул, бөтә логарифмдар ҙа ыңғай булыуын теләгән; x<M өсөн был шарттың үтәлеүенә ышаныуы ҡыйын түгел. .
Артабанғы үҫеше
Оҙаҡламай логарифмдарҙың математикала урыны иҫәпләүҙәрҙең уңайлылығы менән генә сикләнмәй икәне асыҡлана. 1629 йылда Бельгия математигы Грегуар де Сен-Венсан, гиперболаһы аҫтындағы майҙан логарифмик закон буйынса үҙгәрә икәнен күрһәтә. 1668 йылда немец математигы Николас Меркатор (Кауфман) үҙенең Logarithmotechnia китабында логарифмдың сикһеҙ рәткә тарҡалыуын аса һәм баҫтыып сығара. Күп тарихсыларҙың фекеренсә, логарифмдарҙың барлыҡҡа килеүе күп математик концепцияларға көслө йоғонто яһай, шул иҫәптән:
Музыка теорияһы
Октаваны нисә өлөшкә бүлергә тигән мәсьәләне хәл итеү өсөн, өсөн рациональ яҡынайыу табырға кәрәк. Әгәр был һанды өҙлөкһөҙ кәсергә тарҡатһаң, ул саҡта өсөнсө ҡулайлы кәсер (7/12) октаваны 12 ярымтондарға классик бүлеүҙе нигеҙләргә мөмкинлек бирә.
Воскресенская Зоя Ивановна
Биографияһы
Зоя Ивановна Воскресенская 1907 йылдың 15 (28) апрелендә Узловая станцияһында (хәҙерге Тула өлкәһе), башҡа сығанаҡтар буйынса, Алексинда тимер юл станцияһы начальнигы ярҙамсыһы ғаиләһендә тыуа.
Һуңыраҡ разведка эше менән Латвия, Германия һәм Австрияла була.
Воскресенская-Рыбкинаның ире — полковник Б. А. Рыбкин Прага эргәһендә хеҙмәт бурыстарын үтәгән ваҡытта 1947 йылдың 27 ноябрендә автомобиль фажиғаһында һәләк була.
Минск (ҡунаҡхана, Минск)
2002 йылдың 18 декабрендә Беларусь Республикаһы министрҙар Советы янындағы стандартлаштырыу, метрология һәм сертификация комитеты, туризм һәм спорт министрлығы менән берлектә, Белоруссияла һәм Минск ҡалаһында беренсе тапҡыр, ҡунаҡханаға «4 йондоҙ» категорияһы бирә. 2002 йылдың 20 декабрендә, реконструкциянан һуң, А. Г. Лукашенко ҡатнашлығында ҡунаҡхананы рәсми асыу тантанаһы үтә.
Орлова (Кондый-Кы ҡушылдығы)
Орлова — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кондый-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Ҡуян (Краснокама районы)
Ҡуян (Куяново) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3664 кеше. Почта индексы — 452946, ОКАТО коды — 80237812001.
Ярышев Фәйзрахман Абдрахман улы
Ярышев Фәйзрахман Абдрахман улы (28 июль 1941 йыл — 7 февраль 2005 йыл) — режиссёр. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1998).
Биографияһы
1967 йылда Өфө сәнғәт училищеһына уҡырға инә.
Яшин Лев Иванович
Лев Ива́нович Я́шин  — СССР футболсыһы, ҡапҡа һаҡсыһы, Мәскәүҙең «Динамо» футбол клубы һәм СССР йыйылма командалары өсөн сығыш яһай. 1956 йылда Олимпия чемпионы һәм 1960 йылда Европа чемпионы, 5 тапҡыр СССР чемпионы, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1957). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1990). Полковник. 1958 йылдан КПСС ағзаһы.
Ғаиләһе
Ҡыҙы — Елена.
Черек фажиғәһе
Географияһы
Төп ваҡиғалар Ҡабарҙы-Балҡар АССР-ы Черек районындағы Глашево, Сауту (Сылты), Үрге Балҡар, Үрге Чегет һәм Кунюм балҡар ауылдарында була.
Асҡын районы гербы
Тасуирламаһы
Гербта йәшел яландың уртаһында алтын төҫөндә ҡулса урынлашҡан, ул ҡояш йөрөшөнә ҡаршы йүгергән тулҡындар сифатындағы орнаменттың йәшел ҡулсаһы менән биҙәлгән. Ҡулса эсендә уртаһы тишелгән ромб формаһында алтын тамға төшөрөлгән, ул юғарыға табан ике түңәрәйтелгән үҫентеләр менән тамамлана.
Смирнов Борис Васильевич
Смирнов Борис Васильевич (1881—1954) — Рәсәй империяһы һәм совет рәссамы. Передвижниктар ширкәте, Рәссам-реалистар берекмәһе (ОХР) һәм СССР Рәссамдар союзы ағзаһы.
Шиғыйҙарҙың биш шәһите
Шәһит әл-Әүүәл, беренсе шәһит
Мөхәммәт Жамалутдин әл-Мәкки әл-Ғәмили әл-Жиззини (1334—1385) Шиғыйҙарға Шәһит Әүүәл («Беренсе шәһит» ғәрәп телендә: الشهيد الأول әш-Шәһит әл-Әүүәл) исеме менән билдәле. Үҙ дине өсөн һәләк булған беренсе мосолман да, беренсе шиғый ҙа булмаһа ла, «Шәһит Әүүәл» булараҡ билдәле булып киткән, сөнки ул, моғайын, ғазаплап үлтерелгән шул кимәлдәге беренсе шиғый ғалимы булғандыр.
Икенсе шәһит
Зәйнетдин әл-Жүбәи әл-Ғәмили (1506—1558) — шиғыйҙарҙың иң бөйөк ғалимдарының береһе була. Ул күп кенә билдәле сөнниҙәрҙән һәм шиғыйҙарҙан белем ала. Бының өсөн Бағалбәктә уны сөнниҙәр хөрмәт итә. Ул Нурия ислам мәктәбендә мосолмандарҙы уҡытырға вәкәләтле була, 33 йәшендә Ираҡҡа сәфәрҙәренән һуң мөжтәһид була.
Бишенсе шәһит
1977 йылда Нәжәф ихтилалдарынан һуң ғүмерлеккә төрмәгә хөкөм ителә, әммә ике йылдан һуң үҙенең ҙур популярлығы арҡаһында азат ителә. Әммә азат ителгәндән һуң ул өйҙәге арестҡа эләгә. 1980 йылда, Садр ислам революцияһын яҡлап мәҡәлә яҙғандан һуң, ул ҡабаттан төрмәгә ябыла, язалауҙарға дусар ителә һәм Сәддам Хөсәйен режимы тарафынан язалана. Уның һеңлеһе, Әминә Садри бинт әл-Һуда, шулай уҡ төрмәгә ябыла, язалана һәм үлтерелә. Садри башына тимер ҡаҙаҡ ҡағыу һөҙөмтәһендә үлтерелә, тип раҫлана, һуңынан яндыралар.
Төньяҡ (Арктик) федераль университет
Тарихы
Университет ректоры - профессор, философия фәндәре докторы Елена Владимировна Кудряшова.
Кампус
Архангельскиҙа университет кампусының төрлө ҙурлыҡтағы һәм төрлө ҡатлы  30-ҙан ашыу бинаһы иҫәпләнә. Юғары мәктәптәр үҙ биналарына эйә, ҡайһы бер уҡыу подразделениелары төп корпуста урынлаша, бынан тыш, кампусҡа урман техник колледжы, "Буревестник" оҫтаханаһы, спорт комплексы, "Арктика" коллектив файҙаланыу үҙәге, балалар баҡсаһы һәм студенттар өсөн профилакторий  инә. Университеттың 13 күп ҡатлы ятағы бар
Майя бейеүҙәре
«Хайуандар донъяһы» бейеүҙәре
Бынан тыш, майяларҙа хайуандар ҙың — ҡоштар ҙың, бөжәктәр ҙең, хайуандар донъяһы вәкилдәренең хәрәкәтенә оҡшаған бейеүҙәр булған. Мәҫәлән, сатиси — «беҙҙең күгәрсен», сих — «муҡсалы ҡомаҡ», xtzul, ixtzul (рус. ишцуль) — «ҡырҡаяҡ», iboy (рус. ибой) — «ҡалҡанлы хайуан», ререт — «күбәләк», пууй — ябалаҡ, куш — йәтсә, puhuy — «төнгө ҡарлуғас», tzolchich һ. б. Уларҙың ниндәйҙер тотемистик ҡараштар менән бәйлелеген әйтеүе ауыр, сөнки исемдәрҙән тыш, бейеүҙәр тураһында бер ни ҙә билдәле түгел. «Пополь-Вух» эпосының II өлөшөнөң 5-се бүлегендә был төркөм бейеүе— hanahpu-coy — «Хун-Ахпу маймылдары» бейеүе телгә алына.
Оръяль-Кы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Ваҡ һаралйын
thumb|Lymnocryptes minimus
Ваҡ һаралйын , кәрлә һаралйын, тупылдаҡ(Гаршнеп, Lymnocryptes minimus)— ҡыҫҡа аяҡлы, оҙон суҡышлы, арҡаһы көрәнһыу буйлы, ҡорһағы аҡ төҫтәге көйөлдөләр ғаиләһенә ҡараған сыйырсыҡ ҙурлыҡ һаҙ ҡошо. Европаның һәм Азияның төньяғында йәшәй торған күсмә ҡош.
Ҡылыс
Хәҙерге Рәсәй тарихи ҡоралдар өйрәнеү фәнендә ҡылыс тип ике яғы ла үткер 60 сантиметрҙан оҙонораҡ булған, башлыса сабыу өсөн тәғәйенләнгән тура йөҙлө һөжүм ҡоралын атайҙар. Бер яғы ғына үткер булған тура йөҙлө һалҡын ҡорал палаштар төрөнә инә.
Шпага һәм рапираларҙы ҡылыстар тип атау дөрөҫ түгел — улар ҡылыстар менән сығыш яғынан бәйле булһалар ҙа, айырым ҡорал төрөнә инәләр.
Этимология
Славян һүҙе меч (meč, meč, miecz, mač, mač) с гот теленән ингән, унда антик донъянан килгән булһа кәрәк (μάχαιρα — нож, machaera — ср. мачете). Икенсе версия буйынса, «меч» — дөйөм славян һүҙе, сығышы бидәһеҙ; боронғо герман һүҙенә оҡшаш (maki — «меч»), грузин тлендә ma?va «ҡылыс» < «үткер». Славян һүҙе «метить» готтарҙың (боронғо германдар) maitan «рубить, резать» һүҙенә тура килә.
Классификация һәм тәғәйенлеше
Ҡылыс массаһы 700 г (гладиус) 4 килограмға тиклем (цвейхендер, фламберг), айырым осраҡтарҙа (ғәйәт ҙур кеше өсөн, церемония ҡоралы 6,5 кг тиклем). Бер ҡул менән ҡырҡыу йәки ҡырҡыу-сәнсеү ҡылыстың массаһы 0,9 килограмдан алып 2 килограмға тиклем, һирәк осраҡта бер аҙ күберәк була. Ҡылыс профессиональ яугирҙың һөжүм-оборона ҡоралы була, йыш ҡына дворяндар класы вәкилдәре өсөн.
Комиссаров Фәтҡулла Абдулла улы
Ижады
Ф. А. Комиссаров үҙенең күргән, кисергәндәрен шиғыр, хикәйә һәм повесть итеп тә яҙа.
Һылтанмалар
Хәтерҙә һаҡланған шәхес
Маскарен утрауҙары
Географияһы
thumb|left|300px|Һулда — [[Реюньон, уңда — Маврикий (йыһандан күренеш)]] Маскарен утрауҙары вулкан сығышлы, мәрйен рифтары менән уратып алынған. Үҙенсәлекле флора һәм фаунаһы булған айырым экотөбәк булып тора. Шуларҙың иң олоһо булған Маврикий утрауы 8-10 миллион йыл элек барлыҡҡа килгән. Реюньон һәм Родригес утрауҙары 2 миллион йыл элек формалашҡан.
Тарихы
X быуаттан утрауҙарға ғәрәп һәм малай дигеҙселәре килә.
Ай-Нерум-Яун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Эфиопия таулығы
Ҡылыҡһырлама
Эфиопия таулығының аныҡ вертикаль оҙонлоғо бар:
Таулыҡта климат — муссонлы климаттың бер төрө.
Тәбиғи ресурстары
Эфиопия таулығы (Колла районы) — кофе ағасының, шулай уҡ бойҙайҙың һәм арыштың бер нисә сортының тыуған төйәге. Файҙалы ҡаҙылмалары: алтын, платина, көкөрт, баҡыр, тимер мәғдәндәре, һоро күмер, гипс, эзбизташ.
Суразовка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Атлығас
Тарихы
1940-сы йылдарҙа колхозда радиоузел, электр станцияһы, клуб (1948 йылда), хужалыҡтар һәм башҡа йәмәғәт биналары барлыҡҡа килә. 1950 йылда баҡса һәм ике умарталыҡ барлыҡҡа килә. 1959 йылда Атлығас ауылында 691 кеше йәшәй (284 ир-ат, 407 ҡатын-ҡыҙ). Шул уҡ йылда «Чкалов» колхозы Зайцево ауылындағы «Искра» колхозына беркетелә.
Отан-Упыль-Кикя
Отан-Упыль-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға 78 йылғаһының уң ярына тамағынан км өҫтәрәк Ватылька ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Ҡарамышев Фаяз Шәңгәрәй улы
Ҡарамышев Фаяз Шәңгәрәй улы (22.09.1915 - ) — педагог, партия һәм совет эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы.
Биографияһы
Яуҙан ҡайтҡас Фаяз Шәңгәрәй улы тәүҙә Бөрйән мәғәриф бүлегендә инспектор булып эшләй. Һуңынан Байназар ете йыллыҡ мәктәбенә уҡытыусы итеп ебәрелә. 1948 йылда Байназарҙа 2-се балалар йорто асыла. Энергиялы йәш уҡытыусы уның директоры итеп тәғәйенләнә. Шул уҡ ваҡытта яңы бина төҙөлә. Артабан ул Стәрлетамаҡ
Наградалары
5. Медаль”За доблестный труд”
Таған Ғәлимйән Ғирфан улы
Биографияһы
Ғәлимйән Ғирфан улы Таған (Тағанов) 1892 йылдың 1 ғинуарында Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Ҡатай улусының (хәҙерге Ҡурған өлкәһенең Әлмән районы) Тәңрекүл исемле башҡорт ауылында хәлле ғаиләлә тыуған. .
Эмиграцияла
1920-се йылдар аҙағында Ғәлимйән Тағандың матбуғатта күп кенә этнографик мәҡәләләре сыға. Тәүҙә «Levente» гәзитендә, артабан «Ethnographia» исемле Мадьяр этнографик йәмғиәте журналында һәм Милли музейҙың «Ne’prajzi E’rtesito..» гәзитендә немец һәм мадьяр телдәрендә баҫылып сыға. 1930 йылда Австрияның Вена ҡалаһында урынлашҡан Венгрия коллегияһына ғилми стажировкаға бара. Бында күп кенә шәрҡиәтселәр менән таныша һәм 1932 йылда Венгрияға кире ҡайта.
Әхмәтзәки Вәлиди үҙенең дуҫы һәм арҡаҙашы Ғәлимйән Тағанды, башҡортҡа хас булғанса, йыр-моңға, бейеүгә һәләтле оло бер талант эйәһе тип ҡат-ҡат иҫкә ала, уның үҙен «тауышы бик матур булған доктор Таған башҡорт халыҡ йырҙарын һаҡлаусы йәнле музей ине» тип атай. 1925 йылдың май айында Әхмәтзәки Вәлиди һәм Әбделҡадир Инан Будапештҡа етеп, Ғәлимйән Таған менән осраша, Будапештта ҡунаҡтар хөрмәтенә күңелле мәжлестәр ойошторола, башҡортса йыр башлайҙар. Йырҙы артабан Ғәлимйән Таған үҙе генә дауам итә. Мадьяр музыка белгестәре һәм Вена Фәндәр академияһының фонограмма архивы мөдире профессор Роберт Лах уның был талантын юғары баһалай һәм, әлбиттә, уның башҡарыуында башҡорт халыҡ йырҙарын яҙып алған булырға тейештер. Ә инде Ә. Вәлидиҙең «Хәтирәләр»ендә хәбәр ителгәнсә, доктор Тағандың Веналағы дуҫы профессор Герберт Янски менән берлектә 1939 йылда «Башҡорттарҙың моңдары һәм йырҙары» тигән махсус бер том баҫып сығарыуы айырыуса әһәмиәткә эйә. Профессор Гюрфи Иштван доктор Тағанды «Будапештта бер үҙе бер Көнсығыш төрки колонияһы» тип баһалаған.
Ғаиләһе
Ғәлимйән Таған 1918 йылда үҙенең Баҡай ауылынан (хәҙерге Ҡурған өлкәһенең Сафакүл районы) Мәғмүрә исемле ҡыҙға өйләнә. 1919 йылдың башында Хәҙисә исемле ҡыҙы тыуа. Шул уҡ йылда, Советтар яғына сығыуҙан баш тартып, сит илгә китергә мәжбүр була. Ҡатыны имсәк балаһы менән уға эйәрә алмай тороп ҡала. 1937 йылда Мәғмүрә Тағанова репрессия ҡорбанына әйләнә. Бәхеткә, ҡыҙы Хәҙисә Ғәфүрова иҫән ҡала. Хәҙисә Ғәфүрова ире Мөхәмәтғәлим менән биш бала үҫтерә. Ғәфүровтар ғаиләһе хәҙерге ваҡытта Ҡурған өлкәһе Әлмән районының Зәйнәкәй ауылында йәшәй. Ә Ғәлимйән Таған, сит илгә киткәс, яңынан өйләнмәй, ғүмеренең ҡалған өлөшөн яңғыҙ йәшәп үткәрә.
Теннесси
Майҙаны 109 151 кв.км, шуның 2,2 % һыу майҙаны.
Намаҙ
Намаҙ (ғәр. صلاة‎‎; фар. نماز; төр. Namaz) — мосолмандарға фарыз булған биш ғәмәлдең икенсеһе, балиғ булған кеше үтәргә тейеш булған ғибәҙәт. Рәсүлебеҙ Мөхәммәт сғс әйткән:"Балаларығыҙҙы ете йәштән намаҙға өйрәтегеҙ, ә ун йәштән намаҙға иғтибарһыҙлыҡтары өсөн һуғығыҙ һәм йоҡларға айырым һалығыҙ". Йәғни, ун йәштән ир бала менән ҡыҙ бала айырым йоҡларға тейеш. Намаҙ уҡыясаҡ кешенең тәне, кейеме һәм намаҙ урыны һәр төрлө нәжестәрҙән таҙа булырға тейеш. Шулай уҡ, һәр намаҙ уҡыусыға шәриғәт бойорған рәүештә тейешле ағзаларҙы һыу менән йыуып, тәһәрәт алыу фарыз.
Рәтибәт намаҙҙар
Сөннәт намаҙҙар иртәнге намаҙҙа ике, өйлә намаҙында алты (дүрт һәм ике), аҡшам намаҙында ике, йәстү намаҙында ике рәҡәғәт уҡыла. Иртәнге намаҙҙың сөннәте фарызынан элек, өйлә намаҙының дүрт рәҡәғәт сөннәте фарызынан элек һәм ике рәҡәғәте фарызынан һуң, аҡшам һәм йәстү намаҙҙарының сөннәттәре фарыздарынан һуң уҡыла. Икенде намаҙы фарыз ғына булып, сөннәте юҡ. Ҡалған намаҙҙарҙың фарыздары ла, сөннәттәре лә бар.
Йәмәғәт намаҙы
Йәмәғәт намаҙы яңғыҙ уҡығандан өҫтөнөрәк һанала. Хәҙистән: «Йәмәғәт намаҙы яңғыҙ уҡығанда егерме ете тапҡырға артыҡ». ( Сәхих әл-Бохари», №368).
Яңғыҙ (үҙ аллы) намаҙ
300px|thumb|right|[[Намаҙҙа сәждә]] Яңғыҙ намаҙҙы ир-ат та, ҡатын-ҡыҙ ҙа уҡый ала. Сөннәт намаҙҙарҙың барыһы ла тиерлек үҙ аллы уҡыла. Фарыз намаҙҙарҙы йәмәғәт менән уҡыу мөмкин булмағанда яңғыҙ уҡыла. Йәмәғәт менән намаҙ уҡымаҫҡа рөхсәт биргән осраҡтар:
намаҙ рөҡөндәре (намаҙ эсендәге фарыздар)
1 – Тәкбир: намаҙҙы тәкбирҙән башлау. Мәҫәлән: «Аллаһу әкбәр».
2 – Ҡыям: намаҙҙы баҫып торған килеш уҡыу.
Теләшев Илшат Ғүмәр улы
Биографияһы
Илшат (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Эльшад ) Ғүмәр улы Теләшев 1956 йылдың 21 ноябрендә Өфөлә тыуған. Ете кешелек ғаилә Өфөнөң Черниковка биҫтәһендә коммуналь фатирҙа йәшәгән.
Ҡашҡалаша
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кругляшова Вера Петровна
Биографияһы
Свердловск өлкәһенең Мәҙәниәт идаралығы ҡарамағындағы Фольклор буйынса өлкә ведомство-ара советы рәйесе була. Рәсәйҙә тәүгеләрҙән булып Өлкә фольклор йорто концепцияһының авторы була.
2001 йылдың 26 октябрендә Екатеринбургта Кругляшова Вера Петровна ҡаты сирҙән вафат була.
Алексеев Михаил Егорович
Тикшеренеүҙәр өлкәһе
Нах-дағстан телдәрендә күсемле һәм күсемһеҙ ҡылымдарҙың семантик мәғәнәләрен, һөйләмдең төп моделдәрен (эргатив, абсолют, генитив конструкциялар һ. б.) һәм килештәрҙең  синтаксик функцияларын тикшерә.
Рус-төрөк һуғыштары
Конфликт башы
Урыҫтарҙың төрөктәр менән тәүге ҡораллы бәрелеше 1541 йылға ҡарай, ул ваҡытта ҡырымлылар Сәхиб Гәрәй I етәкселегендә Мәскәүгә табан юлланалар, улар менән бергә төрөктәр ҙә була.
1568—1570 йылдар
Башҡа эштәр менән мәшғүл булған төрөк солтаны Сөләймән I әлегә бөтә ошо Мәскәү ғәскәрҙәренең яулауҙарын иғтибарһыҙ ҡалдыра. Ниһайәт. 1563 йылда поход ул Әстерханде кире ҡайтарыу ниәте менән походҡа йыйына. Ҡырым хан солтанды был ниәтенән баш тартырға өгөтләп ҡарай, сөнки ул да уның Ҡара диңгеҙҙә позицияларын нығытыуынан ҡурҡа. Ҡырым ханы төрөк походын 1569 йылға тиклем кисектереп торуға өлгәшә.
Сөләймән I 1566 йылда вафат була. Уның вариҫы Сәлим II походты ойоштороуҙы Кафа пашаһы Ҡасимға йөкмәтә.
1686—1700 йылдар
1687, 1689 йылдарҙа һуғышы барышында урыҫ ғәскәрҙәре Запорожье казактары менән берлектә Голицын Василийкомандованиеһы аҫтында ике тапҡыр Ҡырымға походтар башҡаралар, әммә икеһендә лә нуғай яландарында һыу булмау шарттарында кире боролорға мәжбүр булалар.
1696 йылда икенсе Аҙау походы башлана, уның барышында Алексей шеин етәкселегендәге урыҫ армияһы ҡабаттан Аҙауҙы ҡамай. был юлы диңгеҙ яғынан. Һөжүмде көтөп тормайынса, 1696 йылдың 19 июлендә ҡәлғә бирелә.
1710—1713 йылдар
Ғосман империяһында Полтава тирәһендә еңелгәндән һуң йәшеренгән швед короле Карл XII, Төркиәләге француз илсеһе Шарль де Феррионың һәм Ҡырым ханының интригалары, шулай уҡ Рәсәйҙең Ғосман империяһы сиктәренән швед королен ҡыуып сығарыу буйынса талаптары һуғыш башланыуына сәбәпсе була. 1710 йылдың 20 ноябрендә Төркиә Рәсәйгә һуғыш иғлан итә.
1735—1739 йылдар
1737 году Миних армияһы, Днепр флотилияһының килеп етеүен көтмәйенсә, Очаковты ала. Ласси армияһы был ваҡытҡа 40 меңгә тиклем арта һәм ошо уҡ ваҡытта Ҡырымға бәреп инә, ҡырым ханының армияһына ҙур зыян килтереп, уны Ҡырымды ташлап китергә мәжбүр итә.
1739 йылда Минихтың армияһы Хотин менән Яссыны яулап ала
1739 йылда Белград солох килешеүе төҙөлә. Килешеүгә ярашлы, Аҙау Рәсәйгә ҡала, әммә ундағы бөтә нығытмаларҙы ла юҡ итергә бурыслы була. Бынан тыш, Рәсәйгә Ҡара диңгеҙҙә флот булдырыу тыйыла, сауҙа өсөн төрөк суднодары файҙаланырға тейеш була. шулай итеп, Ҡара диңгеҙгә сығыу бурысы үтәлмәй ҡала.
1768—1774 йылдар
1769 йылда төрөктәр Днестр аша үтәләр, әммә уларҙы генерал Голицындың армияһы кире бора. Урыҫ ғәскәрҙәре, Хотинда баҫыа алып, 1770 йылдың ҡышына Дунайға сығалар.
1771 йылда кенәз Василий Долгоруков етәкселегендә урыҫ армияһы Ҡырым ярымутрауын баҫып ала. Ҡырым ханлығы үҙенең бойондороҡһоҙлоғо тураһында иғлан итә һәм рәсәй империяһы протектораты ҡарамағына күсә.
1787—1791 йылдар
1787 йылда Ғосман империяһы Рәсәйгә һуғыш иғлан итә, әммә төрөктәрҙең һуғышҡа әҙерлекһеҙ булыуы һәм ваҡыты ла уңайлы һайланмауы (Рәсәй менән Австрия һуғыш иғлан ителеү алдынан ғына үҙ-ара хәрби союз булдыралар) баштан уҡ һуғыш уңышһыҙлыҡҡа тарыясағы күҙаллана. Банатта австриялыларға ҡаршы төрөктәрҙең еңеүҙәре тиҙ арала Рәсәйгә ҡаршы хәрби ғәмәлдәрҙә уңышһыҙлыҡтар менән алмашына. Молдавияла Александр Голицын Хотин менән Яссыларҙы яулағандан һуң фельдмаршал Румянцев-Задунайский төрөк армияһын бер нисә тапҡыр еңә. Фельдмаршал Потемкиндың армияһы бик оҙаҡ ҡамағандан һуң Очаков нығытмаһы бирелә, уның төрөк гарнизоны тулыһынса ҡыйратыла. Был яңылыҡ солтан Абдул-Хәмитте ныҡ тетрәндерә һәм ул апоплексик удар кисереп, дүрт айҙан вафат була. Төрөк генералдары үҙҙәренең булдыҡһыҙлығын күрһәтәләр, армияла болалар башлана. Төрөктәрҙең Бендерыларға һәм Аккерманға походтары уңмай, Белградты ҡапыл ғына австриялылар баҫып ала. Яҡын барырлаҡ булып күренгән Измаил нығытмаһын ҡыҫҡа ваҡыт эсендә Суворов яулай, ә Анапыларҙы юғалтыу төрөк уңышһыҙлыҡтары өсөн яңылыҡ булмай.
1828—1829 йылдар
1827 йылда Рәсәй, Англия һәм Франция араһында Лондон конвенцияһына ҡул ҡуйыла. Әлеге конвенцияға ярашлы Грецияға автономия бирелә. Ғосман империяһы конвенцияны таныуҙан баш тарта.
Scolopacidae
Һаралйындар (Бекасовые, Scolopacidae)— ржанка һымактар отрядындағы ҡоштар ғаиләһе. Был ғаилә ҡурпысыҡтар, ваҡ ҡупырсыҡтар һәм зырҡыуыттарҙы берләштерә. Австралиянан башҡа бөтә донъяға таралған.
Мосолмандар
thumb|400px|Донъяла мосолман халҡы (%-ҙа, 2009 йыл){{legend|#def5ff|0–1%}}{{legend|#a4dffb|1–5%}} {{legend|#46b1e4|5–25%}}{{legend|#018ed1|25–50%}}{{legend|#006da1|50–75%}}{{legend|#005077|75–90%}}{{legend|#002030|90–100%}} Мосолмандар — Ислам диненең дөрөҫлөгөнә ышаныусылар. Аллаһ берәү генә, Уға тиңләшеүсе юҡ, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙе Аллаһтың Илсеһе тип таныған һәр кеше мөьмин мосолман булып иҫәпләнә.
Этимология
Ғәрәп һүҙе мөслим (مُسْاِمْ) - Ислам (اِسْلاَمْ - «буйһоноу», «бер Аллаһҡа бағышланыу» ) һүҙенә оҡшаш, «Аллаһыға буйһонған» йәки «Аллаһыға тоғро булған» тигәнде аңлата.
Дон магистраль каналы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Калач-на-Дону ҡалаһынан Цимлян һыуһаҡлағысына тиклем, Чир йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Буранбай (исем)
Фамилиялар
Буранбаева Сара Абдулхай ҡыҙы 24 июнь 1967 йыл) — башҡорт театр актёры. 2007 йылдан Рәсәй Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009). Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Әлмөхәмәт ауылында тыуған.
Ауылдар
Буранбай — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районындағы ауыл
Кирилл-Ҡармасан
Кирилл-Ҡармасан (Кирилло-Кармасан) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2 кеше. Почта индексы — 452730, ОКАТО коды — 80214810004.
Ҡарағай (Белорет районы)
Ҡарағай — БАССР-ҙың (Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы) Белорет районы Егәҙе ауыл Советына ингән, 1986 йылда бөтөрөлгән кордон. Бөтөрөлгәндән һуң Ҡарағай кордоны аҡланы (урочище) тип йөрөтөлә.
Ай-Паннэ-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Александр затлы ҡыҙҙар институты
Мещан (Александр) училищеһы ( Александр затлы ҡыҙҙар институты) — Мещанское (Александровское) училище — Санкт-Петербургтағы тарихи бина, архитектура ҡомартҡыһы. Түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: Смольный урамы, 3. 1764—1775 йылдарҙа архитектор М. Фельтен тарафынан төҙөлгән.
Училище тарихы
1765 йылда Смольный затлы ҡыҙҙар институты — дворяндар нәҫеле өсөн өҫтөнлөклө уҡыу курсы эргәһендә, И. И. Бецкий башланғысы менән «мещан ҡыҙҙары өсөн» бүлексәһе асыла (крепостной крәҫтиәндәрҙән тыш, дворян булмаған ҡатламдарға) — 1765 йылдың 31 ғинуарында «Затлы ҡыҙҙар Тәрбиә Йәмғиәте ҡарамағындағы Мещан Училищеһын булдырыу тураһында указ» сыға. Начальница һәм Тәрбиәүи йәмғиәт Советы Мещан училищеһы өсөн дә дөйөм була.
XIX быуат училищеһы
1812 йылдағы Ватан һуғышы барышында күп етемдәр барлыҡҡа килә, 1814 йылдың 18 авгусында училище ҡарамағында айырым «Хәрби бүлек» булдырыла, унда «подполковник дәрәжәһенә тиклемге хәрби чиновниктар балалары ҡабул ителә».
1891 йылда училище Александр институты итеп үҙгәртелә.
Сыроталка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Пальчена
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Ҡуржакүл (ауыл)
Тасуирламаһы
2002 йылғы йәниҫәптә 384 кеше йәшәгән (1970—390, 1983—344, 1995—417).
Ай-Пеу
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мүзәк
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кесе Сензера
Кесе Сензера — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сухая Вычера йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Ахтиял
Тарихы
1912 йылда өйәҙҙә үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Ахтиял һәм Исәмәт ауылдары Байғужа улусының Истәк ауыл йәмғиәтенә ингән. Беренсеһендә 107 типтәр йорт хужалығы була, унда 560 кеше йәшәй (283 ир-ат, 277 ҡатын-ҡыҙ), икенсеһендә — 77 башҡорт утары, унда 402 кеше йәшәй (201 ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ).
Мөхәмәтйәров Владимир Александрович
Ғаиләһе
Тормош иптәше Лилиә (мәрхүмә) менән ул һәм ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтерәләр.
Йәрмөхәмәтов Зөлҡәрнәй Әнәс улы
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
«Батырлыҡ өсөн» миҙалы ;
Климентовка
Климентовка (Климентовка) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 12 кеше. Почта индексы — 452744, ОКАТО коды — 80214822003.
Босния әйәләте
Тарихы
1580 йылға тиклем Босния бер пашалык составында берҙәм санджак була, ул Ғосман империяһы тарихында беренсе тапҡыр 1580 йылдан һуң бер нисә санджакка бүленде.
Каширин өйәҙе
География
Административ уҙәге — Каширинск ауылы. Майҙаны — 9 971 км² (1897).
Халҡы
1926 йылда — 170 945 кеш. . (1926).
Диего Веласкес
Биографияһы
Диего Веласкес 1599 йылдың 6 июнендә (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа был суҡындырыу датаһы булараҡ күрһәтелә) Севильяла Хуан Родригес де Сильва һәм Иеронима Веласкес ғаиләһендә тыуа, уларҙың ата-бабалары Португалиянан Испанияға күсеп килә. Буласаҡ рәссамдың ата-әсәһе изге Петр сиркәүендә өйләнешә, 1597 йылдың 28 декабрендә шул уҡ сиркәүҙә ғаиләләге һигеҙ баланың иң өлкәне булған яңы тыуған Диегоны суҡындыралар. Андалусияла киң таралған йола буйынса, Диего һәм уның ҡустыһы Хуан, шулай уҡ рәссам, әсәһенең фамилияһын ала, әммә Диего ҡулланған икенсе фамилия «Сильва Веласкес» ҡултамғаһы өлгөләре лә һаҡланған.
Уҡыуы
Веласкестың художество таланты иртә асыла. Биограф Антонио Паломиноға ярашлы, 10 йәше тулғас, 1610 йылда, Диегоны Севилья рәссамы Өлкән Эррера Франсисконың оҫтаханаһына уҡырға бирәләр. Эррераның оҫтаханаһында ул оҙаҡ булмай, сөнки йәш уҡыусы уның әшәке холҡон күтәрә алмай. Уҡыу торошо документлаштырылмай, әммә билдәле булыуынса, 1611 йылдың октябрендә Хуан Родригес улы Диегоны рәссам Франсиско Пачекола 1611 йылдың башынан алты йылға «уҡытыуға килешеү» төҙөй. Пачеко, киң мәҙәниәт һәм күп яҡлы белемле кеше була, тере сағында баҫылып сыҡмаған һынлы сәнғәт буйынса трактаттар авторы, Рафаэль һәм Микеланджелоның тоғро эйәрсене һәм үҙе лә ҡәләм менән шәп портреттар эшләүсе, оло талантҡа эйә булмауына ҡарамаҫтан, Севильяның интеллектуаль мөхитендә һәм руханиҙар араһында үҙ кеше була, сөнки изге инквизиция янында сиркәү һынлы сәнғәте буйынса эксперт һәм цензор вазифаһын биләй. Пачеко «Academia Sevillana» тип аталған сәнғәт мәктәбе дини сюжеттар һәм образдар булдырыуҙа академик, рәсми ҡарашты сағылдыра. Тап ошо мәктәптә йәш Веласкес үҙенең беренсе техник әҙерлеген һәм эстетик күнекмәләрен ала, унда ул буласаҡ скульптор һәм рәссам Алонсо Кано һәм күренекле испан рәссамы Франсиско де Сурбаран менән дуҫлаша
Батша һарайында рәссам булып тәғәйенләнеүе
Йәш рәссам Севильяла бик яҡшы репутацияға эйә була. Уның уҡытыусыһы Пачеко, шулай уҡ яҡташтары һәм дуҫтары уның карьераһына ярҙам итергә тырыша. Мадридта король һарайы янындағы Севилья яҡташлығы ҙур абруйға эйә була, быға Севильяла 1615 йылдан буласаҡ король Филипп IV, инфанттың элекке камер-юнкеры Гаспар де Гусман Оливарестың да эшмәкәрлеге лә булышлыҡ итә. Вариҫ принцына үҙ йоғонтоһон ҡулланып, Оливарес туҡтауһыҙ һарай интригаларының әүҙем ҡатнашыусыһы була. 1622 йылдан Оливарес хөкүмәтте етәкләй. Франсиско Пачеко талантлы кейәүен һарайға күрһәтеү маҡсатында был мөмкинлекте ҡулланырға теләй, тейешле бәйләнештәр булдыра, шуға күрә Веласкес Эскориал ижадының коллекцияһы менән танышыу һылтауы менән беренсе тапҡыр Мадридҡа ебәрелә. Оливаресты Веласкес менән һарай яны капелланы, епископ Хуан де Фонсека, үҙ ваҡытының күренекле меценаты һәм гуманисы, шағир һәм эрудит Франсиско де Риоха таныштырырға тейеш була. Яҡташтар баш ҡалала бергә булыуҙарына һәм рәссамға ярҙам итергә маташыуҙарына ҡарамаҫтан, уға монарх кешеләре алдында баҫырға тура килмәй. Әммә Хуан де Фонсеке ярҙамы менән Веласкес Карлос I һәм Филипп II Тициандың, Веронехе, Тинторетто һәм Бассаноның әҫәрҙәрен йыйған Эскориалдағы король һынлы сәнғәт коллекцияһына бара ала. Тарихсы Хулиан Гальего һүҙҙәре буйынса йәш рәссам Севильяның сәнғәт мәктәптәренең мөмкинлектәренең сикләнгәнлеген аңлай, һәм король коллекцияһын, бигерәк тә Тицианды өйрәнеү Веласкестың стилистик эволюцияһына хәл итекс йоғонто яһай, ул Севилья дәүеренең ҡәтғи натурализмынан һәм ҡырыҫ буҙ спектрҙарҙан акйцентты оло йәштә көмөш-һоро һәм үтә күренмәле зәңгәр төҫтәрҙең асыҡлығына тиклем күсерә.
«Филипп IV портреты прошение менән» картинаһы шаҡ ҡатырғыс уңышҡа эйә була (беҙҙең заманға тиклем һаҡланмаған). Үҙе лә фра Хуан де Баутиста Майнонан рәсем дәрестәре алған Веласкестан алты йәшкә йәш булған монарх Диегоның сәнғәт һәләте дәрәжәһен тиҙ аңлай һәм баһалай. Филипп IV уға Александр Македонскийҙың Апеллесҡа адресланған вәғәҙәһен ҡабатлай: «Һинән башҡа мине бүтән бер кем дә яҙмаясаҡ». Король менән ошо беренсе осрашыуҙың һөҙөмтәһе булып 1623 йылдың октябрендә Веласкестың Мадридҡа күсергә бойороҡ алыуы була. 6 октябрҙә ул үлеп ҡалған Вильяндрандо урынына егерме дукат айлыҡ эш хаҡы менән һарай яны рәссамы булып тәғәйенләнә.
Әзербайжан дәүләт һынлы сәнғәт академияһы
Фән департаменты
Академияла даими рәүештә республика һәм халыҡ-ара конференциялар, симпозиумдар, ижади күргәҙмәләр үткәрелә.Фән департаментында студенттар ғилми ижади йәмғиәте эшләй. Әлеге йәмғиәттә рәссамдар ҙа бар. Академия студенттары һәм аспиранттары студент ғилми конференцияларында һәм күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Әлеге ваҡытта фән департаментын Ниғмәтулла Ахундов етәкләй. .
Структураһы
Әлеге ваҡытта академияла түбәндәге һөнәрҙәр күрһәтелгән:
— Дизайн (көндөҙгө)
— Нәфис тәнҡит (көндөҙгө)
Архитектура һәм дизайн
2001 йылда Әзербайжан дәүләт һынлы сәнғәт академияһын ойошторғанда тәжрибәле архитектор, Әзербайжан Архитектура союзы ағзаһы, Ҡазим Алишир Агабеков «Архитектура» кафедраһын булдырыу өсөн академияға саҡырылған. Әлеге ваҡытта «Архитектура» кафедраһында 18 профессор-уҡытыусы эшләй. Уларҙың береһе — сәнғәт фәндәре докторы, өсөһө — профессорҙар, икеһе — доценттар. Әлеге ваҡытта кафедра мөдире — Мамедова Гюләр Гюль аға гызы.
Сәнғәт ғилеме
Факультетта «Сәнғәт тарихы» һәм «Гуманитар һәм йәмәғәт фәне» кафедралары эшләй. Факультет үҙ эшмәкәрлеген Әзербайжан Республикаһын булдырыу тураһындағы ҡануниәт һәм норматив документтар нигеҙендә көйләнә. Дәрестәр әзербайжан телендә алып барыла. Факультетта уҡытыу-методика һәм ғилми эште координациялау «Юғары уҡыу йортоноң факультет советы тураһында» ғы положениеға ярашлы ойошторола һәм факультет деканы рәйеслегендә факультеттың ғилми советы менән тормошҡа ашырыла. Әлеге ваҡытта факультетта ҡулланылған уҡытыу пландары балон системаһына ярашлы әҙерләнә.
Кесе Сондола
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡһырғаҡ
Ботаник яҙма
thumb|200px|left|Аҡһырғаҡ яҙын
Белоруссияның рельефы
Дөйөм характеристика
Беларусь Республикаһы Көнсығыш-Европа тигеҙлегендә урынлашҡан. Белоруссия территорияһының рельефында яҫы һәм һөҙәк-тулҡынлы тигеҙлектәр һәм уйһыулыҡтар, төрлө ҙурлыҡтағы һәм конфигурациялы йылға үҙәндәре өҫтөнлөк итә. Абсолют бейеклеге 345 метрҙан (Минск ҡалҡыулығындағы Дзержин тауы) Литва сигенә яҡын Немунас үҙәнендә 80 метрға тиклем тирбәлә. Белоруссияның диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге — 160 м.
Херсонес маяғы
Херсонес маяғы— Ҡырым ярымутрауының Херсонес моронондағы маяҡ. Административ яҡтан Севастополь ҡалаһына ҡарай һәм уның көнбайыш нөктәһендә урынлашҡан.
Тарихы
Херсонес маяғы 1816 йылда төҙөлә. Шул уҡ йылда шул уҡ проект менән игеҙәк-маяк — Тарханкут маяғы төҙөлә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында маяҡта Севастополь оборонаһының  һуңғы  ҡатнашыусылары һәләк була. Оборонаның һуңғы көндәренә тиклем маяҡ совет караптарына ҡалаға юл күрһәтә. Бында, маяҡ эргәһендә, Ҡырым һөжүм итеү операцияһы тамамлана. Һуғыш йылдарында маяҡ башняһы емерелә һәм  1950—1951 йылдарҙа тергеҙелә
Таежный Айдат
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Мазаник Елена Григорьевна
Кубены юҡ итеү
1943 йылдың 22 сентябрендә сәғәт 00.40 мина хәрәкәткә килә [1]. Кубе шул урында һәләк була; янындағы ауырлы ҡатыны Анита зыян күрмәй.
Зөфәр (исем)
Зөфәр — башҡорт һәм башҡа төрки телдәрҙә ҡулланылған ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Вәлитов Зөфәр Зәки улы (псевдонимы Зөфәр Вәлит; 1 февраль 1949 йыл) — башҡорт шағиры, 2005 йылдан Башҡортостан һәм Рәсәй Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015). Зәйнәб Биишева (2015) һәм Фәтих Кәрим (2019) исемендәге премиялар лауреаты.
Серпуховитина Ксения Алексеевна
Биографияһы
А. К.Серпуховитина тарафынан экология-адаптив виноградсылыҡ буйынса ғилми мәктәп ойошторола, уның етәкселеге аҫтында  15 фән докторы һәм кандидаты, виноградсылыҡ өлкәһендә практик эш өсөн белгестәрҙең тотош плеядаһы тәҙерләнә. К. А. Серпуховитина тикшеренеүҙәр үткәрә, нигеҙҙә улар экология-адаптив виноградсылыҡ өлкәһендә иң ҙур һәм һөҙөмтәле ғилми мәктәп була
Кесе Тура
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Башҡортостандың Дәүләт суверенитеты тураһында декларация
Дәүләт байрамы
11 октябрҙә Башҡортостанда Республика көнө тигән дәүләт байрамы — Дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул итеү көнө билдәләнә. Байрам Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының 1992 йыл 27 февраль ҡарары менән ғәмәлгә индерелә. Ураҙа байрамы, Ҡорбан байрам һәм Башҡортостан Конституцияһын ҡабул итеү көнө кеүек башҡа республика байрамдары менән бергә,  Республика көнө лә ял ителә торған байрам көнө булып тора.
Агнеш Храницки
Агнеш Храницки (Ágnes Hranitzky; 4 июль 1945 йыл, Деречке, Венгрия) ― Венгрия кинорежиссёры һәм монтажсыһы. Венгр режиссёры Бела Таррҙың ҡатыны, уның фильмдарын эшләүҙә ҡатнаша.
Рус партияһы (Греция)
Британия яҡлы һәм профранцуз төркөмдәр араһындағы ҡаршылыҡ арҡаһында Греция президенты, урыҫ партияһы лидеры Иоанн Каподистрия үлтерелгәс, власҡа уның ҡустыһы Августинос килә. Бер йылда булған бер нисә ихтилалдан һуң, ул үҙенең вәкәләттәрен һала, һәм власҡа Грецияның беренсе короле Отто I килә. Абсолют монархияға ҡарамаҫтан, урыҫ партияһы 1865 йылға тиклем була.
Тарихы
Оттон бәлиғ булмаған сағында король итеп һайлана, шуға күрә ил менән граф Иосиф Людвиг Армансперг етәкләгән регент советы етәкселек итә, ул Рус партияһына кире мөнәсәбәттә була. 1830-сы йылдарҙа Рус партияһы лидеры итеп Теодорос Колокотронис һайлана. Уның улдары Геннайос һәм Китсос Цавелас регент советы башлығына ҡаршы фетнәлә ҡатнашалар, шулай уҡ Рәсәйҙең илгә йоғонтоһон арттырыу өсөн мөмкинлектәр эҙләйҙәр. Улар ҡулға алына һәм төрмәгә ябыла. Әммә тиҙҙән һаҡ аҫтынан азат ителәләр, әммә 1837 йылға тиклем, башҡа ике партиянан айырмалы рәүештә, сәйәсәткә йоғонто яһамайҙар. 1837 йылдан һуң илебеҙҙә Рәсәй партияһына лояль булған Геннаиос Колокотронис, Андреас Метаксас һәм Константинос Ойкономос власҡа килә. Колокотронис үҙе отто короленең ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә, шуға күрә ул урыҫ партияһын аҡлау мөмкинлегенә эйә була.
Рязанцев Григорий Петрович
Биографияһы
Өс йыл үткәс, 1827 йылда, Григорий Петрович Рязанцев Архангельск коммерция банкы контораһы  идарасыһының ҡыҙы Пелагея Гавриловна Гусеваға өйләнә. 1830 йылда Рязанцев бүләк рәүешендә гәүһәр ҡашлы йөҙөк ала. 1833 йылда Новгородҡа шул уҡ вазифаға күсерелә. 1835 йылда Мәскәү университетында Табип идаралығы инспекторы исемен ала, Ырымбур губернаһына тәғәйенләнә  (тирә-яҡтары менән хәҙерге Башҡортостан, Силәбе һәм Ырымбур өлкәләре територияһында). Рязанцев Ырымбур табип идаралығы инспекторы—Ырымбур губернаһының «һаулыҡ һаҡлау министры» булып китә.
Рязанцевтар ғаиләһе Өфөлә йәшәй. 1839 йылда Рязанцев статский советник була. 1841 йылдың майында Өфө өйәҙендә Жуково имениеһын һатып ала. Шулай итеп, Рязанцевтарҙың Өфө ҡалаһында, Бекетов һәм Приют урамдары мөйөшөндә (хәҙер Социалистик һәм Киров урамдары) ҙур йорто менән  860 дисәтинә ере була. Был йорт һаҡланмаған, уның урынында хәҙер биш ҡатлы йорт төҙөлгән (Киров № 8).
1845 йылдың октябрендә Өфө табибы поместьеһын  26 йылға  8890 һумға  һала. 1861 йылдың октябрендә хужа һалыуҙы ҡабаттан төҙөй. Ул саҡта, иҫәп алыу һөҙөмтәләре буйынса, Жуковола ике енестең дә 273 заты була.
1872 йылда хөрмәтле табип йылына 1200 һум пенсия алып, отставкаға китә. Отставканан һуң семинарияла лекциялар уҡый.
Мимесис
Ренессанс
Оҡшатыу теорияһы сәнғәт теорияһында кәм тигәндә өс быуат дауамында үҙ позицияһын һаҡлаған. Шулай ҙа ошо осорҙа ул бер тиң генә теория булмаған, һәм пластик сәнғәт теорияһында уның бер сағылышы, ә поэтикала — башҡа (мәктәптәге кеүек) төҫмөрө булған. Баштан уҡ берәүҙәр уны Аристотелсә, ә икенселәре — Платонса аңлаған. Тәбиғәт ҡанундарға интерпретация сәнғәт ашыу рефоматорға. альберти, уның тышҡы ҡиәфәтенә ҡарағанда. Альберти интерпретацияһында сәнғәт тәбиғәттең тышҡы ҡиәфәтенә түгел, уның ҡанундарына оҡшатҡан. Скалигер интерпретацияһында — уның нормаларына оҡшатҡан. Шиғриәттә оҡшашлыҡ менән етди шөғөлләнгән Торквато Тассо, һүҙҙәр (parole) төшөнсәләрҙе (concetti) ҡабатлай, һәм һуңынан ғына әйберҙе (cose) ҡабатлағанлыҡтан, уның сәнғәттә ҡатмарлы процедура икәнен белгән.
Баттё
Шарль Баттёның теория принциптарын дөйөмләштергән һәм уның сиктәрен архитектураға һәм музыкаға саҡлы киңәйткән (Les beaux arts reduits à un seul principe, 1746) оҡшатыу теорияһының һуңғы баҫҡысы булған. Баттё, бер яҡтан, оҡшатыуҙы тәбиғәттең ысын күсермәһе, ә икенсе яҡтан — натурала һайлау, фәҡәт матур тәбиғәткә генә оҡшатыу, тип иҫәпләгән.
«Ағиҙел» башҡорт йәмғиәте, Эстония
Ойошманың эшмәкәрлеге
Китапта Салауат Юлаев биографияһы, Емельян Пугачев етәкселегендә восстаниела ҡатнашыуы турыһында материалдар урын ала. Мостай Кәримдең «Салауат. Өн аралаш ете төш» драмаһы, Салауат Юлаевтың Эстлянд губернаһы Рогервик ҡәлғәһендә (хәҙәрге Палдиски ҡалаһында) һөргөндәге ваҡыты менән бәйле архив материалдары, фотодокументтар күрһәтелгән. Китаптың беренсе баҫмаһы тиҙ арала тарлып бөтә. Тиҙҙән икенсе баҫмаһы сыға.
Кузнецов һарайы
Форос паркы
Парк 1834 йылдан уҡ картала билдәләнгән була. Кузнецов уны яңынан планлаштырырға ҡарар итә. 1889 йылда Форос паркында рус классицизмы стилендә йыйнаҡ ике ҡатлы һарай төҙөлә. Проектты шул ваҡытта билдәле булған архитектор  Биллианг төҙөй
Кузнецовтарҙан һуң
1895 йылда Александр Кузнецов вафат булғандан һуң усадьбаны сәнәғәтсе К. К. Ушков һәм уның улы Г.К. Ушков мираҫ итеп алып ҡала. Улар алпауыт хужалығын һәм паркты төҙөкләндереүҙе дауам итә. Г.К. Ушков үҫентеләр өсөн шәхсән Америка һәм Африкаға бара, бассейндар һәм һыу менән тәьмин итеү системаһы төҙөй, роза баҡсаһы булдыра. Ул имениеға һуңғы техника ҡаҙаныштары индерергә һәм Форостан зиннәтле курорт  —  казино, кегельбан, теннис корты һәм хатта  ат аҙбарҙары менән ипподром төҙөргә тырыша. Ул Севастополдән алып Ялтаға тиклем Форос станцияһы менән электр тимер юлы ҡороуҙы планлаштыра. Әммә проектты Октябрь революцияһы туҡтата.
Ҡаҙағстан музыкаһы
Ҡаҙағстан музыкаһы (Қазақстан музыкасы) — Ҡаҙағстандың музыка мәҙәниәте XX быуат башына тиклем фәҡәт халыҡ ижадынан ғына тора, музыка мәҙәниәте бары тик Октябрь революцияһынан һәм республиканың СССР составына ингәненән һуң ғына үҫеш ала. Бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, донъя музыка мәҙәниәтенең бер өлөшө булған ҡаҙаҡ музыкаһының үҫеше дауам итә.
Байышев Таһир Ғәлләм улы
Байышев Таһир Ғәлләм улы (15 август 1886 йыл — 4 ноябрь 1974 йыл) — башҡорт тел белгесе. Филология фәндәре кандидаты (1950). Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1949).
Якуб Колас дәүләт әҙәби-мемориаль музейы
Якуб Колас дәүләт әҙәби-мемориаль музейы Минскта XX быуат уртаһындағы тарихи бинала урынлашҡан, тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы (713Д000006 номерлы). Академик урамы, 5 (иҫке адрес: Азатлыҡ проспекты, 66а) адресы буйынса урынлашҡан.
Хәйруллина Вәҡифә Ғилман ҡыҙы
Биографияһы
1965 йылдан Үтәш һәм Әшәй мәктәптәрендә уҡыта.
1997—1998 йылдарҙа Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институтында директорҙың фән буйынса урынбаҫары вазифаһын үтәй.
2008—2010 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының иҡтисадта математик ысулдар кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы була.
Сарапул
Экология торошо
Коммуналь хужалыҡ предприятиелары, ҡала сәнәғәт предприятиеларының күп булыуына ҡарамаҫтан, Сарапулда Ижевск һәм Глазов ҡалаларына ҡарағанда атмосфера һауаһыбайтаҡҡа таҙа. Электромагнит, радиация торошо норма сиктәрендә. Кама йылғаһы һәм Оло Сарапулка йылғаларының һыуы бик үк таҙа түгел, бигерәк тә Кама һыуы бысраныуы III дәрәжәлә тора (7 баллы шкала буйынса). Һыу бысраныуының төп сығанағы — ит комбинаты, ҡошсолоҡ фабрикалары, күн комбинаты һәм радиозавод, шулай уҡ ҡала сүплеге лә был күренешкә үҙ өлөшөн индерә.
Көньяҡ Дакота
Майҙаны 199 905 кв. км, шуның 1,6 % һыу майҙаны.
Стражеско Николай Дмитриевич
Стражеско Николай Дмитриевич (29 декабрь 1876 йыл — 27 июнь 1952 йыл) — ғалим-терапевт. Украина фәндәр академияһы һәм СССР фәндәр академияһы академигы, СССР медицина фәндәре академияһы ағзаһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1947).
Сүрә
Мәҙинә сүрәләре
Мәҙинә сүрәләре — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Мәҙинәгә һижрәт ҡылғас иңгән Ҡөрьән сүрәләре (622—632 йылдар). Был осорҙағы сүрәләрҙә дини, гражданлыҡ һәм енәйәт эштәре буйынса бик күп күрһәтмәләр бар. Барлығы шундай 28 сүрә: 2, 8, 3, 33, 60, 4, 99, 57, 47, 13, 55, 76, 65, 98, 59, 24, 22, 63, 58, 49, 66, 64, 61, 62, 48, 5, 9, 110.
Бригадере Анна
Анна Бригадер Кришьяновна (Anna Brigadere;, Рәсәй империяһы,  Курляндия губернаһы, Балляс утары — 25 июнь 1933, Тервать, Елгавский өйәҙе, Латвия) — латыш яҙыусыһы, драматургы.