cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сивчуга
Сивчуга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кулой йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 82 км.
Хапама
Хапама (ղափամա) — фаршланған әрмән ҡабағы. Был ризыҡ курорт миҙгеле мәлендә йыш әҙерләнелә. Милли традициялар буйынса, хапама муллыҡ күрһәткесе булып, туй табынына бирелер булған.
Холомки (усадьба)
Холомки — Псков өлкәһенең Порхов районындағы кенәз А. Г. Гагарин имениеһы, Порховтан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай ун километр алыҫлыҡта Шелонь йылғаһы  ярында урынлашҡан.
Илбәк исем
Ауылдар
Илбәк — Татарстан Республикаһының Аҙнаҡай районындағы ауыл.
Чёрная гора (Черногора)
Чёрная гора (Поп-Иван Черногорский, Черногорец ; Піп Іван) — Черногора һыртының иң бейек түбәләренең береһе, һырттың көньяҡ-көнсығыш осонда, Ивано-Франковск һәм Карпат аръяғы өлкәләренең сигендә урынлашҡан. Бейеклеге 2020,5 м. Поп Иван Черногорский түбәһен, Румыния һәм Украина сигендә урынлашҡан Карпаттың икенсе түбәһе — Поп-Иван Мармарошский менән бутарға ярамай.
Тасуирлама
1996 йылдың октябрь айында Яремче ҡалаһында «Поп Иван тауында метеорологик-астрономик обсерватория» мәсьәләһе буйынса фәнни-ғәмәли кәңәшмә уҙғарыла, унда Польша һәм Украинаның төрлө учреждение вәкилдәре ҡатнаша. Әммә һөҙөмтәлә Украинаның Милли фәндәр академияһы уны файҙаланыу кәрәкмәй тип иҫәпләй.
Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы
Биографияһы
Әнүәр Закир улы Әсфәндиәров 1934 йылдың 15 майында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Сыңғыҙ ауылында тыуған. 3 йәшлек сағында әсәһе вафат була. Бөйөк Ватан һуғышы башланып атаһы фронтҡа алынғас, бер аҙ ваҡыт Әнүәрҙе өләсәһе тәрбиәләй. Өләсәһе мәрхүм булғас, Баймаҡ балалар йортона эләгә. 1950 йылда Иркутск өлкәһенә фабрика-завод мәктәбенә уҡырға ебәрелеү маҡсатында, ул башҡа балалар йорто тәрбиәләнеүселәре менән бергә Өфөгә юллана. Әммә Әнүәр Себергә бармай һәм Өфөнөң 9-сы башҡорт мәктәбендә белем ала. Был мәктәпте 1953 йылда тамамлай.
Пухов мәҙәниәте
Пухов мәҙәниәте — Словакияның Пухов ҡалаһы исеме менән аталған археологик мәҙәниәт. Уның вәкилдәре булып котиналарҙың йәки анарталарҙың кельт ҡәбиләһе тора. Лужица мәҙәниәтенең иң һуңғы тоҡомдарының береһе.
Симка (Подюга ҡушылдығы)
Симка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Подюга йылғаһының һул ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Урта Висим
Урта Висим — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Висим йылғаһының уң ярына тамағынан 214 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡошсо кантоны
Тарихы
Кантон составына Златоуст өйәҙе (Екатеринин, Иҫке Балаҡатай, Ҡытаутамаҡ, Оло Ҡошсо) һәм Красноуфимск өйәҙе (Билән, Оло Аҡа, Теләш, Шәкүр, Әҙеғол, Юва, Манчаж, Сажин һәм Яңы Златоуст улустарының бер өлөшө) улустары инә. Административ үҙәге — Билән ауылы.
Өйҙә көс ҡулланыу
Ир-егеттәр
Тәрбиә ваҡытында ғаиләлә көс ҡулланыуға дусар булған бала психологик һәм үҫеш боҙолоуҙарынан яфаланасаҡ тигән аңлау арта бара. 1990-сы йылдар уртаһында «Насар бала саҡ тәжрибәһе» тикшеренеүе (ACE) ғаиләлә көс ҡулланыуға һәм башҡа көс ҡулланыуға дусар булған балаларҙың психик һәм физик сәләмәтлеге ҡаҡшау хәүефе юғарыраҡ булыуын асыҡлай. Ҡайһы бер балаларҙың өйҙәге көс ҡулланыуҙы аңлау арҡаһында, ул, ғәҙәттә, баланың эмоциональ, социаль, тәртип һәм когнитив үҫешенә лә йоғонто яһай. Ир-егеттәргә ҡарата өйҙәге көс ҡулланыу физик, эмоциональ һәм енси көс ҡулланыу формаларын, шул иҫәптән үҙ-ара көс ҡулланыуҙы үҙ эсенә ала. Өйҙәге көс ҡулланыу ҡорбандары булған ир-егеттәр төрлө сәбәптәр буйынса ярҙам ала. Тикшеренеүҙәрҙең береһендә асыҡланыуынса, ир-егеттәргә һөжүм иткән ҡатын-ҡыҙҙар, хатта ир-егет полицияға мөрәжәғәт иткәндә лә, ҡулға алыуҙан ҡотолоп ҡала, һәм «полиция ир-ат партнерҙарына һөжүм иткән ҡатын-ҡыҙҙарҙы ҡулға алыу мөмкинлеге аҙыраҡ» булыуын асыҡлаған. Сәбәбе шунда: «полиция хеҙмәткәрҙәре, ир-ат үҙен үҙенең ҡатынынан һаҡлай ала, һәм ҡатын-ҡыҙ яғынан көс ҡулланыу хәүефле түгел, әгәр ул үҙенең ҡатыны менән башҡа бер кемгә лә һөжүм итмәй икән, тип фаразлана». Тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, хоҡуҡ һаҡлау органдары хеҙмәткәрҙәре енси өлкәлә көс ҡулланыусы ҡатын-ҡыҙҙарҙы енәйәтселәр тип түгел, ә ҡорбандар тип ҡарай ала.
Исландия
Исландия (Ísland,  — «Боҙҙар иле» йәки «Боҙло ил») — Төньяҡ Европаның көнбайышында, Атлантик океандың төньяғында (Бөйөк Британиянан төньяҡ-көнбайыштараҡ) урынлашҡан утрау-дәүләт. Төньяҡта һәм төньяҡ-көнсығышта Төньяҡ Боҙло океан һыуҙары йыуа. Дәүләт территорияһы майҙаны 103 мең км² булған шул уҡ исемле утрауҙан һәм уның эргәһендәге ҙур булмаған утрауҙарҙан тора. Европала иң аҙ халыҡлы ил.
Илдең мәҙәни мираҫы традицион исланд аш-һыуы, исланд әҙәбиәте һәм урта быуат сагаларынан ғибәрәт.
Этимологияһы
Икенсе гипотезаға ярашлы, утрау тәүҙә швед викингы Гардар Сваварсон исеменән — Гардархоульмюр («Гәрәҙәр утрауы») тип аталған, уны Исландияла йәшәгән беренсе скандинав тип иҫәпләйҙәр. Шуға ҡарамаҫтан, утрауға Island исеме бирелә, ул үҙенең тәбиғи шарттары арҡаһында бик ҡулай.
Иҡтисады
Һуңғы йылдарҙа яңыртыла торған энергияның арзанайыуы (башлыса, илдең гидроэнергетикаһын формалаштырған геотермаль һыу сығанаҡтары) нигеҙендә сәнәғәтте интенсив диверсификациялау бара.
Халҡы
Халыҡтың 16 % — ауыл хужалығында, 21 % — балыҡсылыҡта, 18 % — сәнәғәттә һәм һөнәрселектә, 25 % — сауҙа һәм транспортта, 10 % башҡа өлкәләрҙә мәшғүл.
Спорт
2016 йылда Исландияның футбол буйынса йыйылма командаһы Францияла Футбол буйынса Европа чемпионатында ҡатнаша. Финалдың 1/8 өлөшөндә Исландия спортсылары, футбол буйынса Англия йыйылмаһын 2:1 иҫәбе менән отоп, Исландия футболы тарихында иң яҡшы һөҙөмтәгә өлгәшә. Сирекфиналда Исландия йыйылмаһы хужаларҙан — Франция йыйылмаһынан 5:2 иҫәбе менән еңелә.
Мәғариф
Утрауҙа 1903—1904 йылдарҙа тәүге 50 заманса мәктәп булдырыла, уларҙың үҙенсәлеге шунда: уҡытыусылар уҡыусыларҙың өйҙәренә барып кәңәштәр бирә. 1910 йылда 10 йәштән 14 йәшкә тиклемге балаларға мотлаҡ белем биреү индерелә. Артабан мәжбүри белем алыу осоро әкренләп арта бара: 1936 йылда 7 йыл, 1946 йылда — 8 йыл, 1984 йылда — 9 йыл, 1990 йылда — 10 йыл. 2010 йыл башына илдә 213 мәктәп була, шуларҙың 6-һы — шәхси мәктәп. 1995 йылдан — 6-нан 16 йәшкә тиклем уҡыу мотлаҡ. Әлеге ваҡытта мәктәптәрҙә ике сит телде: 6 кластан дат телен һәм 7 кластан инглиз телен өйрәнеү мотлаҡ.
Бодюл Иван Иванович
Эшмәкәрлеген баһалау
Молдавия Компартияһы Үҙәк Комитеты бинаһының проект авторҙарының береһе булған Г. Борисенко хәтерләүенсә, Бодюл үҙе төҙөлөш барышына ныҡлап ҡыҫылған: тик уның шәхсән теләге буйынса сантехника һәм ултырыштар залындағы креслоларҙың тышлыҡ материалы Брежнев яратҡан зәңгәр төҫтән һайлана; уның күрһәтмәһе менән башланған төҙөлөш 33 метрға квартал эсенә табан күсерелә, бының өсөн нигеҙҙе яңынан һалырға тура килә.
2003 йылда Бодюлдың Молдавияның иң юғары — «Республика ордены» менән бүләкләнеүе лә бер төрлө генә ҡабул ителмәй. Ил Президенты Владимир Воронин награда тапшырғанда «1960—1980 йылдар осоронда республика үҫешенә мөһим әһәмиәт бирҙе» тип билдәләһә лә, был орденға алдараҡ лайыҡ булған һигеҙ молдован яҙыусыһы  (Николае Дабижа, Думитру Матковски, Михай Чимпой һәм башҡалар) үҙ наградаларынан баш тартыуҙары хаҡында белдерә. Улар быны, «элекке совет тоталитар һәм баҫҡынсыл (оккупацион) режимын аҡлау һәм рәсми таныу»ға ҡаршы булыуҙары менән аңлата. Молдавияның Яҙыусылар союзы иһә Бодюлдың эшмәкәрлеген бар йүнәлештәрен — республика экологияһына етди зыяндан алып румын теленең статусын түбәнәйтеүгә тиклем — ҡырҡа тәнҡитләгән резолюция ҡабул итә.
Пеженга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Астрид Иваск
Астрид Иваск (Astrid Ivask; 1926 йылдың 7 авгусы — 2015 йылдың 24 марты) латыш-америка шағирәһе.
Биографияһы
1967 йылда ғаилә Норманға, Оклахома штатына күсеп килә. Ивар Иваск Оклахома Университетында хәҙерге заман телдәре һәм әҙәбиәт профессоры булып эшләй. Астрид урыҫ, немец һәм француз телдәре уҡытыусыһы булып эшләй. Ивар Иваск университеттың «Бөгөнгө донъя әҙәбиәте» әҙәби журналы редакторы. Ирле-ҡатынлы күп авторҙар һәм әҙәби тәнҡитселәрҙе өйҙәрендә ҡабул итә һәм уҡыуҙарҙа, әҙәби сараларҙа ҡатнаша.
Франсуа Мансар
Стиле һәм ижади мираҫы
Мансарҙың тормошҡа ашырылғандары ла, шулай уҡ ҡағыҙҙа ғына ҡалған проекттары ла (шул иҫәптән Луврҙың көнсығыш ҡанаты һәм Сен-Дени аббатлығындағы Бурбондарҙың көмбәҙле кәшәнәһе) уның ейәндәре Жюль Ардуэн-Мансар һәм Жак Габриэль 4 ижадына йоғонто яһай. Мансарҙың йоғонтоһон кисергән башҡа архитекторҙар булып Кристофер Рен, Бернхард Иоганн фон Фишер һәм Никодемус Тессин тора, ә Мансарҙың  парк архитектураһы уның уҡыусыһы Андре Ленотр стиленә йоғонто яһай.
Лидия
Халҡы
Мәҙәниәттең билдәле бер баҫҡысында торған Лидия халҡы тирсендарға, торребтарға һәм сардандарға яҡын торған, хеттарҙың ныҡ йоғонтоһо аҫтында торған билдәһеҙ бер расаға ҡарай; Лидияның бер батша династияһы хеттар ҡәбиләһенә ҡараған. Илдәге халыҡтың телелидийя теле, ул һинд европа телдәренә ҡараусы анатолий төркөмөнә инә. Яҙмаһы — лидия алфавитлы,тышҡы күренеше менән грек алфавитына оҡшаған.
Әжәл
Ҡөрьән
Кеше гонаһ ҡылһа ла, уның ғүмере ҡыҫҡартылмай. Икенсе яҡтан, Мөхәммәт Пәйғәмбәр һүҙҙәренсә, ғүмер оҙайлығы ҡыҫҡартыла, әммә ул тәүбә итеү һөҙөмтәһендә яңынан тергеҙелә ала. Ҡөрьәндә бик йыш әжәл Аллаһы тәғәлә тарафынан билдәләнгән ғүмерҙең кире ҡайтмаҫлыҡ осоро булараҡ телгә алына. Хәҙистәргә ярашлы, әжәл һәм ризыҡ — был кеше өсөн тәғәйенләнгән дүрт әйберҙең икәүһе — әсә ҡарынында саҡта уҡ билдәләнә.
Матнакаш
Әҙерләү процесы
Матнакаш  тонирҙарҙа (Таулы Ҡарабах, Сюник өлкәһе) һәм под мейестәрендә (пур) ( Лорий өлкәһе, Тавуш өлкәһе) бешерәләр. Оҙаҡ ваҡыт үҙенең тәмен юғалмаған лаваштан айырмалы рәүештә, матнакаш һаҡлау өсөн тәғәйенләнмәгән, уны бары бер нисә көн генә һаҡларға була.
Ҡарлыман мәмерйәһе
Географияһы
Икенсе уйымы - Г хәрефенә оҡшаған бөгөлөш рәүешендә. Уның аша текә диуарлы, түбәләре горизонталь булған киң туннелгә барып сығаһың. Киңлеге 2-12 м арауығында. Бейеклеге 5 — 10 м араһында тирбәлә.
Мәмерйәнең оҙонлоғо — 198 (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса — 269) метр, майҙаны — 1153 кв.м, күләме — 1970 куб.м.
Кололак
Дөйөм әҙерләү технологияһы
Бөтә төр кололак әҙерләү өсөн түбәндәге дөйөм оҡшашлыҡтар хас : Кололак дөгө әҙер булғансы бешерелә.
Урыҫ теле
Рус фонетикаһы йәки фонологик төҙөлөшө 37 тартынҡы фонеманы эсенә алған тарихи үҫеш дауамында ҡатмарлаштырылған системаһы һәм үҙ эсенә 5 йә 6 һуҙынҡы фонема индергән вокализмдың аҙ ҡатмарлаштырылған системаһы менән ҡылыҡһырлана Бынан тыш, һуҙынҡылар системаһында ла, тартынҡылар системаһында ла ҙур аллофон йәки позицион төрлөләнеү күҙәтелә. Атап әйткәндә, баҫымһыҙ позицияла һуҙынҡылар көсһөҙләнә һәм күп кенә осраҡта ҡайһы берҙәрен аныҡ айырып булмай. Урыҫ телендә баҫым — үҙгәреүсән, төрлө урында һәм йүгерек.
Ареалы һәм урыҫ телен ҡулланыусылар һаны
Халҡы урыҫ телен туған теле, икенсе йәки сит ил теле булараҡ иң күп дәрәжәлә белгән (2010) алыҫ сит илдәр :
Социолингвистик мәғлүмәттәр
1991 йылға тиклем урыҫ теле СССР-ҙа, де-факто рәсми (дәүләт теле) тел функцияһын үтәп, милләт-ара аралашыу теле булып һанала ине. Элек СССР составына ингән илдәрҙә урыҫ теле хәҙер ҙә: күпселек халыҡ — туған тел булараҡ, илдең бөтә халҡы — милләт-ара аралашыу теле булараҡ файҙалана.
Күп илдәрҙә һәм территорияларҙа урыҫ теле, рәсми тел булмаһа ла, күпмелер кимәлдә ҡайһы бер йәмәғәт функцияһын үтәй. Тажикстанда,Тажикстан Конституцияһына ярашлы, урыҫ теле «милләт-ара аралашыу теле» тип танылған һәм рәсми рәүештә закон сығарыу эшендә ҡулланыла. Үзбәкстанда урыҫ теле ЗАГС һәм нотариаль органдарҙа ҡулланыла. Америка Ҡушма Штаттарының Нью-Йорк штатының ҡайһы бер округтарында һайлау менән бәйле ҡайһы бер документтар урыҫ теленә тәржемә ителергә тейеш. Израилдә дарыу төргәктәрендә препарат тураһында иврит телендә генә түгел, урыҫ телендә, ғәрәп телендә тәфсилле мәғлүмәт булыуы мотлаҡ һанала. Урыҫ теле халыҡ-ара берлектәр һәм ойошмаларҙың рәсми йә эш теле, улар араһында: Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының һәм БМО-ның ҡайһы бер махсуслашҡан учреждениеларының теле, шулай уҡ Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берлеге (БДБ), Коллектив Именлек тураһында Килешеү Ойошмаһы (ОДКБ), Евразия иҡтисади союзы (ЕАЭС), Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы (ШОС), Европа именлеге һәм хеҙмәттәшлеге буйынса ойошма (ОБСЕ), Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярымай ойошмаларының Халыҡ-ара федерацияһы (МФОКК һәм КП), ГУАМ һ. б.
Урыҫ теленең таралыуына урыҫ телле илдәрҙең сәйәси роле лә, урыҫ теле менән бәйле урыҫ мәҙәниәтенең, тәү сиратта XIX быуат урыҫ әҙәбиәтенең, әһәмиәтлелеге лә ярҙам итә. Донъяның күп илдәрендә урыҫ теле урта һәм юғары белем программаларына сит ил теле булараҡ индерелә. 1967 йылдан урыҫ телен уҡытыуҙы, 200-гә яҡын коллектив ағзаны (русистарҙың милли союздары, эре университеттар һ. б.) үҙ эсенә алған Урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыларының халыҡ-ара ассоциацияһы көйләй (координирует). 1973 йылда А. С. Пушкин исемендәге Дәүләт урыҫ теле институты — урыҫ телен һәм мәҙәниәтен сит илдәрҙә таратыу маҡсатын ҡуйған мөһим уҡыу һәм фәнни-тикшеренеү үҙәге булдырылды. 1980-се йылдарҙа урыҫ теле СССР биләмәләренән ситтә донъяның 90-дан артыҡ илендә 22—24 миллион уҡыусы, студент һәм башҡалар (тәү сиратта Көнсығыш Европа илдәрендә) өйрәнде. Урыҫ телен туған, туған тел түгел йәки сит ил теле итеп төрлөсә кимәлдә 500 миллиондан ашыу кеше өйрәнде. XX быуат ахырында — XXI быуат башында донъялағы геосәйәси үҙгәрештәр һөҙөмтәһендә урыҫ телен туған тел түгел йә сит ил теле булараҡ өйрәнеүселәр һаны күпкә кәмеүе күҙәтелә. 1990-сы йылдарҙа Рәсәй һәм постсовет яҫылығы сиктәренән тыш урыҫ телен өйрәнеүселәр һаны 10—12 млн кеше тип баһаланды.
1944 йылда нигеҙ һалынған Рәсәй Фәндәр Академияһының В. В. Виноградов исемендәге Урыҫ теле институты урыҫ телен фәнни тикшереү үҙәге булып тора. Институттың фәнни эшмәкәрлеге өлкәһенә лингвистик русистиканың бөтә йүнәлештәре лә, шул иҫәптән грамматикалар һәм Урыҫ теленең һүҙлектәрен булдырыу индерелгән. Ғилми иткшеренеүҙәр предметы булараҡ, урыҫ теле күп рәсәй һәм сит ил фән һәм мәғариф учреждениелары программаларына индерелгән. Рәсәй сиктәренән башҡа университет русистикаһы Францияла (XIX быуат ахырынан) һәм Бөйөк Британияла (XX быуат башынан) иң оҙон ғүмерле традицияға эйә. Русистика милли мәктәптәре Польшала, Чехияла, Болгарияла, Германияла, Норвегияла, Францияла, АҠШ-та, Канадала, Японияла һ. б. илдәрҙә барлыҡҡа килде.
Төбәк варианттары
Шундай локаль төрҙәр сифатында тәү сиратта Рәсәйҙән ситтә йәшәүсе урыҫ телмәренең урыҫ телендә һөйләшеүселәргә хас булған айырым үҙенсәлектәре билдәләнә. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр был төрҙәрҙе урыҫ теленең төбәк варианттары (икенсе төрлө — территориаль койне) тип билдәләй. Һуңғы ваҡытта улар постсовет яҫылығында — Белоруссияла, Украинала, Ҡаҙағстанда һ. б. — теге йәки был дәүләттә урыҫ телмәренә титул этностарҙың фонетик, грамматик, лексик һ. б. үҙенсәлектәре йоғонто яһаған шарттарҙа әүҙем үҫешә. Урыҫ телмәре шулай уҡ алыҫ сит илдәрҙә йәшәгән эмигранттар диаспораларында ошоға оҡшаш койне төрөндә ҡулланыла.
Ҡатнаш һәм яһалма идиомалар
Урыҫ теленә таянып барлыҡҡа килгән тикшерелгән пиджиндар булып руссенорск, йәғни таймыр һөйләшсәһе (говорка) һәм кяхта пиджины тора. Беренсеһе Кольский ярымутрауында тарала һәм урыҫ телендә һәм норвег телендә һөйләшеүселәрҙең контакттары һөҙөмтәһендә, икенсеһе Таймырҙа йәшәгән тундралашҡан урыҫ крәҫтиәндәренең, нганасандарҙың һәм долгандарҙың аралашыу сараһы булараҡ, өсөнсөһө Байкал аръяғында аръяғында урыҫ теле һәм ҡытай теле элементтары нигеҙендә формалашҡан. Медный утрауындағы алеуттар араһында таралған алеут-медный теле иң билдәлеһе тип һанала.
Дениз Текин
Тормош юлы һәм ижады
Ул Төркиәләге Эгей төбәгенең Измир ҡалаһында Дәүләт хеҙмәткәре ғаиләһендә тыуа. Иртә бала сағы Конакта үтә.
Бендорф (Мансфельд)
Бендорф (Мансфельд) (Benndorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2251 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,77 км2. Диңгеҙ кимәленән 220 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6308 һәм автомобиль коды — MSH.
Бильбаола Гуггенхайм музейы
Бина
1991 йылда Испанияның автономиялы берләшмәһе — Баск Иле хөкүмәте Соломон Р. Гуггенхайм фондына ҡасандыр ҡаланың төп килем сығанағы булған Бильбаоның иҫке порт районында Гуггенхайм музейын төҙөүҙе финансларға тәҡдим иткән. Баск Иле хөкүмәте төҙөлөш хаҡын 100 миллион АҠШ доллары күләмендә ҡапларға, 50 миллион АҠШ доллары күләмендә һатып алыуҙар фонды ойошторорға, 20 миллион АҠШ доллары күләмендә Гуггенхайм фондына бер тапҡыр индерелеүсе иғәнә түләргә һәм Америка Ҡушма Штаттарындағы музейға субсидия бүлергә ризалыҡ бирә. Йыллыҡ бюджет 12 миллион доллар тәшкил итә. Уның урынына фонд учреждение менән идара итергә, уның даими коллекцияһының бер өлөшөн Бильбао музейы аша сиратлаштырырға һәм ваҡытлыса күргәҙмәләр ойошторорға ризалаша. Төҙөлөш хаҡы 89 миллион АҠШ доллары тәшкил иткән.
Спирин Александр Сергеевич
СССР Фәндәр академияһы (1970; 1991 йылдан алып Рәсәй Фәндәр академияһы) академигы, Рәсәй Фәндәр академияһы Президиумы ағзаһы (1988—2001), ә 2001 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы советнигы. Леопольдина ағзаһы (1974)  АҠШ Милли фәндәр академияһының сит ил ағзаһы  (2019). Биология фәндәре докторы (1962), Мәскәү дәүләт университетытының  атҡаҙанған профессоры (1999). 1967 йылдан 2001 йылға тиклем РФА Аҡһымдар институтының директоры була. 1972 йылдан 2012 йылға тиклем МДУ-ның биология факультетының молекуляр биология кафедраһы мөдире.
Бильбаола Гуггенхайм музейы
Бина
Бейеклеге 55 метрлыҡ үҙәк атриум гигант металл сәскәне хәтерләтә, унан төрлө экспозициялар өсөн күргәҙмә залдарының анфиладтары урынлашҡан бөгөлөп барған оҙон күләмле таждар айырыла.
Спирин Александр Сергеевич
Ижтимағи эшмәкәрлеге
1992 йылда «Кешелеккә иҫкәртеү»гә ҡул ҡуя.
Ван (күл)
Өйрәнеү тарихы
Әрмәнстанда ҙур күлдәр бар. … Арсене шулар иҫәбендә, ул шулай уҡ Тоспитас тип тә атала. Күл һыуында кейемде таҙартҡан һәм яңыртҡан сода бар. Әммә тап ошо сода ҡушымтаһы булғанға күрә, күл һыуы эсергә яраҡлы түгел.
Спирин Александр Сергеевич
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Ван (күл)
Өйрәнеү тарихы
Был осорҙа күл төбөнә системалы анализ яһалмай, хатта күл һыуының составы ла тикшерелмәй. Төбәктәге сәйәси тотороҡһоҙлоҡҡа бәйле, XX быуаттың һикһәненсе йылдарына тиклем күлдә бер ниндәй ҙә тикшеренеү эштәре үткәрелмәй. Шунлыҡтан ХХ быуаттағы күп кенә географик эштәр һәм белешмә китаптарҙа (Ҙур совет энциклопедияһының һуңғы баҫмаһын да индереп) күл тәрәнлеген, күләмен билдәләгәндә етди хаталарға юл ҡуйыла. Мәҫәлән, күлдең уртаса тәрәнлеге 6 метрҙан 40 метрға тиклем тип күрһәтелә, аҙаҡ күлдең иң тәрән урыны 161,2 метрға етеүе асыҡлана.
Содомка
Содомка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шенчуга йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Диһҡан
Сасанид империяһында диһҡан атамаһы общинанан айырым хужалыҡ иткән етеш крәҫтиәндәргә ҡарата ҡулланылған. VII-XI быуаттарҙа ‘’диһҡан’’ тип феодал ер биләүсе феодалдар атала; Һуңыраҡ был атама дөйөм “крәҫтиән” мәғәнәһен ала. Был атама беҙҙең көндәргәсә ҡулланыуҙа ҡала.
Ҡумандар
Сығанаҡтары
Икенсе версия буйынса, ҡыпсаҡтар ике ҙур тармаҡ булып тора : ҡуман-ҡыпсаҡ һәм ҡун-ҡыпсаҡ (токсобич) ; ҡыпсаҡтар көнбайыш тармаҡтан торалар — ҡыпсаҡтар-һарыларҙан һәм көнсығыш — ҡундарҙан. Ю. А. Евстигнеев версияһы буйынса, куман, кун һәм ҡыпсаҡтар (һарылар) төрлө халыҡтар булғандар. С А. Плетнева версияһы буйынса ҡыпсаҡтар (шарҙар, ҡумандар) һәм кумандар (Днепрҙан көнбайыштараҡ) төрлө халыҡтар булған.
Ҡумандар
Көнбайыш Европа һәм Византия сығанаҡтарында ҡумандар тип ҡыпсаҡтарҙы атайҙар Мәҫәлән, Анна Комнина Левунион янындағы алыш менән бәйле, бәшнәктәр һәм ҡумандар бер телдә һөйләшкәндәр, тип хәбәр итә. ). Дон уйһыулығында һәм Азов диңгеҙенең төньяҡ яр буйында — сар-ҡыпсаҡ (ҡыпсаҡтар) йәйләүҙәрендә таш һындар йыш осраған. Шуға күрә Плетнева С. А таш һындарҙың юҡлығына таянып, ҡумандарҙың сиктәрен Днепрҙан көнбайыштараҡ билдәләй.
Ҡыпсаҡтар һәм Византия
1091 йылда ҡыпсаҡтар рус кенәзе Василько Ростиславич менән бергә бәшнәктәр менән һуғышҡан Византия ға ярҙам күрһәтәләр. Улар Лебурн янындағы һуғышта әсирҙәре менән .юҡ ителә, Әммә 1092 йылда ҡыпсаҡтар самозванец Лжедиогенға ярҙам итәләр һәм Византия территорияһына баҫып инәләр. 1095 йылда ҡыпсаҡ ғәскәре еңелә. Самозванец Византия ғәскәрҙәре тарафынан әсирлеккә алына.Ҡыпсаҡтар йәйләүҙәренә кире ҡайтырға мәжбүр була.
Ҡыпсаҡтар һәм Икенсе Болғар батшалығы
Һуңғы ваҡытта ҡыпсаҡтар ҙур булмаған Асень Иван II армияһына өлгөрәләр,1230 йылдағы билдәле Клокотница янындағы алышта ҡатнашалар. Шулай итеп, улар үҙ исемдәрен тарихта ҡалдыралар. Сөнки Иван Асень II яугирҙары күп тапҡыр һан яғынан өҫтөнлөк иткән Эпир ғәскәрен еңә.һәм сираттағы император-деспот Эпирҙы, федор Комнинды бөтә ғаиләһе менән әсирлеккә төшөрә..
Палеогенетика
Ҡыпсаҡтарҙың Y-хромосомалар гаплогруппа G2a-PH1780 һәм С2-Y11990 асыҡлана.
Көнкүреш һәм ғөрөф-ғәҙәттәре
Сығанаҡтар мәғлүмәттәре буйынса ҡыпсаҡтар яҡшы дала һыбайлылары булған. Үҙҙәренең хәрби ҡоролошон булдырғандар. Ҡыпсаҡтарҙың төп шөғөлө — күсмә малсылыҡ. Һыйыр малы, ат, ҡуй, дөйә үрсеткәндәр. Һөнәрселек менән шөғөлләнгәндәр. . Шуға ҡарамаҫтан, улар йәйге һәм ҡышҡы тораҡтарға эйә булғандар. Башта ҡыпсаҡтар табор рәүешендәге күсмә тормош алып барғандар. Һуңынан XI быуат аҙағында башҡа төр йәйләүгә алмашына. Урҙаларға, курендарға һәм ауылдарға көтөүлек ерҙәре беркетелгәндәр. Ҡыпсаҡ далаларының тәбиғәте күскенсе малсылыҡтың үҫешенә һәм сәскә атыуына байтаҡ булышлыҡ итә.. Икенсе яҡтан, күскенселәрҙең хәлдәре ҡышҡы һалҡындарҙа бик ауыр була. Алтын, көмөштө улар талау һәм сауҙа юлы менән тапҡандар. Шундай фараз бар: ҡыпсаҡтар ҡалалар төҙөмәгән, тигән. Ләкин уларҙың ерҙәрендә тап ҡыпсаҡтар нигеҙләгән Шарукан, Сугров, Чешуев ҡалалары телгә алына. тап ҡыпсаҡтары нигеҙ һала. Бынан тыш, Шарукан көнбайыш ҡыпсаҡтарҙың баш ҡалаһы була. Тағы бер фараз буйынса, оҙайлы ваҡыт ҡыпсаҡтар Тмутараканий менән идара иткәндәр. Икенсе версия буйынса ул был ваҡытта Византияға ҡараған. Моғайын, грек ҡырым колониялары уға яһаҡ түләгән. Ҡыпсаҡ йәмғиәтендә ҙур булмаған һөнәрселәр ҡатламы булған. Ҡыпсаҡ хандары матур тормошта йәшәйҙәр. Ябай күскенселәрҙең төп аҙығы булып ит, һөт һәм тары була, яратҡан эсемлектәре — ҡымыҙ. Кейемде улар үҙҙәренең дала өлгөһө буйынса теккәндәр. Көндәлек кейемдәре булып күлдәк, кафтан һәм күн ыштан хеҙмәт иткән. Өй эштәре менән, Плано Карпини һәм Рубрука хәбәр итеүенсә, ғәҙәттә, ҡатын-ҡыҙ шөғөлләнә. Ҡыпсаҡтарҙа ҡатын-ҡыҙҙың урыны етерлек була. Тәртип нормалары «ябай хоҡуҡ» менән көйләнә. Ҡыпсаҡтарҙа йола системаһында ҡан ҡоно мөһим урынды биләп тора..
Рысбаев Марат Кашаф улы
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Эшмәкәрлегендәге күп йыллыҡ ҡаҙаныштары, намыҫлы хеҙмәте өсөн Рысбаев Марат Кашаф улы күп маҡтаулы исемдәргә һәм бүләктәргә лайыҡ булған.
Ғаиләһе
Өйләнгән, ғаиләһендә ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Ҡумандар
Дин һәм мәҙәниәт
Ҡыпсаҡ даирәһенең бай рухи донъяһын тыуҙырыусыларын сағылдырыусы өс түңәрәк ҡиммәтле ҡомартҡыһы бар:
Таш әбейҙәр
XII быуатта шағир Низами таш әбейҙәр тураһында хәтерләүҙәр ҡалдырған. Нисек итеп ҡыпсаҡтар таш боттар өсөн иғнәләр индереүе тураһында һөйләгән. Рим папаһы илсеһе Вильгельм де Рубрук 1253 йылда ҡыпсаҡ далалары аша үтешләй, ҡыпсаҡтарҙың нисек итеп уба өйгәндәрен һәм уларға көнсығышҡа йөҙҙәрен йүнәлтеп. ҡулдарына туҫтаҡ тоттороп, статуя эшләгәндәрен күҙәтеп торған.
Ағаскүл
Тасуирламаһы
Кәмә менән төшөр урындары бар. .
Флораһы һәм фаунаһы
Күлдә табан балыҡ, алабуға, карп, сабаҡ, алабалыҡ тереклек итә.
Үләндекүл
Күлдә һыу кимәле тирбәлеше ҙур амплитудалы, сөнки Үләнлекүл ҡоро климатлы дала зонаһында урынлашҡан.
ПОЛИЭФ
Предприятие тарихы
1998 йылдан Башҡортостан Республикаһы предприятие төҙөлөшөн финанслауҙы яңырта. Тәүҙә  йылына  115 мең тонна терефталь кислотаһы етештереүсе производство линияһы төҙөргә ҡарар ителә, ләкин артабан дөйөм ҡеүәте йылына 230 мең тонна ТФК етештерерлек ике производство линияһы ҡорорға хәл ителә.
2004 йылда «ПОЛИЭФ» төҙөлөшөн финанслауҙы ҡырҡа кәметеү сәбәпле, терефталь кислотаһы производствоһын ҡороу тамамлана яҙһа ла, төҙөлөш тағы туҡтатыла. Рәсәй федераль мөлкәт фонды 2004 йылда өс тапҡыр «ПОЛИЭФ» ААЙ акцияларын һатыуға аукцион иғлан итә, ләкин ғаризалар килмәгәнлектән һатыуҙар үткәрелә алмай. 2005 йылдың апрелендә заводты «Селена» ЯАЙ һатып ала, предприятиеның бурыстарын ҡаплай,  төҙөлөштө тамамлау һәм производствоны эшкә ҡушыу-көйләү эштәрен башҡарып сығыуға аҡса бүлә. 2005 йылдың 15 ноябрендә 1-се технологик линия эшкә ҡушыла, продукттың тәүге партияһы — техник терефталь кислотаһы алына. 2005 йылдың 29 декабрендә предприятиены асыу тантанаһы була. Сарала Башҡортостан Республикаһы президенты  Рәхимов М. Ғ., Башҡортостан Республикаһы хөкүмәте ағзалары, Благовещен район ы хакимиәте башлығы, шулай уҡ төбәктең ҙур предприятиелары һәм компаниялары етәкселәре ҡатнаша. 2006 йылдың 21 мартында техник терефталь кислотаһы етештереүсе 2-се технологик линия эшләтеп ебәрелә.
Асаев Рәйес Бәҙеғитдин улы
Биографияһы
Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған, ғалим-агроном.
1951-1955 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.
Синай ярымутрауы
Тарихы
1948 йылда мысыр армияһы Синай аша Израилгә бәреп инә, әммә һөжүм кире ҡағыла.
Муллағәләмов Марат Сабит улы
Биографияһы
Марат Сабит улы Муллағәләмов 1930 йылда Башҡорт АССР-ының Белорет районы Сермән ауылында тыуған.
1965—1979 йылдарҙа — халыҡ депутаттарының Стәрлетамаҡ ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе.
Кубик йорттар
Блом йорттоң кубын ғәҙәттәгесә ҡырына түгел, ә түбәһенә ҡуя, һәм был түбәлә ул алты ҡырлы пилонға таяна.
Комрат
Тарих
1957 йылдың 13 сентябрендә Иҫке һәм Яңы Комрат ауылдары берләшеүе һөҙөмтәһендә Комрат ҡалаһы барлыҡҡа килә. Аҙағыраҡ бер үк исемле тимер юл станцияһы янындағы ҡасаба ла ҡала һыҙатына индерелә.
Сумысь-Я-Яны-Тоим
Сумысь-Я-Яны-Тоим — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сумысь-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Комрат
Етәкселәр исемлеге
СССР 1940—1941 йй.
Иҡтисад
Комратта бер нисә баҙар эшләй («Үҙәк», «Буджак», «Көньяҡ» һ.б.) һәм супермаркеттар («Фидеско», «Линелла» һәм «МолдКооП» милли селтәрҙәренән берәр («Гастроном»), шулай уҡ украин селтәре «Фуршет»). Шулай уҡ машиналарҙы май-яғыулыҡ менән заправкалай торған станциялар селтәре бар.
Мулдаҡкүл
Географияһы
Мулдаҡ Йәнгел менән Кесе Ҡыҙыл йылғалары араһындағы һыуайырғыста урынлашҡан.
Киев Русе
Исеме
«Киев Русе» термины, үҙенең ҡулланыу тарихында ҙур эволюция үтеп, XIX быуаттың тәүге яртыһында барлыҡҡа килгән,. Уны тәүгеләрҙән беренсе булып М. А. Максимович үҙенең «Рус ере ҡайҙан килә» (1837) тигән хеҙмәтендә «Червонная Русь», «Суздальская Русь» һ. б.һүҙбәйләнештәре менән бер рәттән Киев кенәзлеген тар географик мәғәнәлә билдәләү маҡсатында ғына ҡулланған. Терминды ошо уҡ мәғәнәлә С. М. Соловьёв («Киев Русе», «Русь Черниговская», «Русь Ростовская или Суздальская»), Костомаров һәм Д. Иловайский ҡулланған. XIX быуаттың икенсе яртыһында термин өҫтәмә, хронологик — рус тарихы һәм дәүләтселеге стадияһын үлсәү берәмеге булараҡ ҡулланылды. Был осраҡта, ғәҙәттә, революцияға тиклемге осорҙаынды тарихнамәлә алынғанса, Русь баш ҡалаһының Киевтан Владимирға күсереүеүе йәки 1169 йыл менән тамамлана. В.Ключевская был терминды, ҡайһы берҙә тар географик һәм хронологик сиктәрҙе берләштереп һәм "Боронғо Киев Русе"н менән "Үрге Волга Яңы Русе"нән айырып, ҡай саҡта шуға ярашлы осор Русенең бөтә ерҙәрен күҙ уңында тотоп, системалы рәүештә түгел, һирәк ҡулланған. С.Ф.Платонов, А.Е.Пресняков һ. б. XX быуат башы авторҙарында термин дәүләт- сәйәсәт мәғәнәһендә Киев көнсығыш славяндарҙың уртаҡ сәйәси үҙәге булған осорҙа бөтә көнсығыш славяндарының дәүләте атамаһы булараҡ ҡулланылған. Шул ваҡыттың украин милләтсе тарихнамәһендә «Киев Русе» тигән аныҡлаусы термин айырыуса популяр булмаған, сөнки Русь тарихында башҡа үҙәктәр һәм осорҙар барлығын күҙ уңында тотҡан. Украин тарихи мәктәбенә нигеҙ һалыусы М.С. Грушевский уны файҙаланмаған тиерлек, «Киев дәүләте» йәки «Руська держава» (ул фаразлағанса, Мәскәү дәүләтен "Урыҫ дәүләте"нә ҡаршы ҡуйған). Ул үҙе был тарихтың дауамы Грушевский буйынса, был дәүләт Бөйөк Владимир кенәзлегендә түгел, ә XIII быуатта Галиция-Волынь кенәзлегегендә һәм ХIV—ХV быуаттарҙа литва-поляк осоронда дауам иткән тип һанайҙар. Хәҙерге заман украин тарихсылары Грушевский схемаһын, "Киев Русе"н фәҡәт украин этносы тыуҙырған һәм уның ғына дәүләте, тип ябайлаштыралар.
Рюрик идаралығы
6370 (862) йыл. Варягтарҙы диңгеҙ аръяғына ҡыуҙылар, һәм яһаҡ бирмәнеләр, үҙҙәре үҙҙәрен биләнеләр, һәм улар араһында дөрөҫлөк булманы, ырыу ырыуға ҡаршы баҫты һәм низағ ҡыҙҙы, бере-береһе менән һуғышты. Һәм әйттеләр: «Үҙебеҙгә үҙебеҙ кенәз эҙләйек, ул беҙҙе биләһен, рәткә һалһын, законға таянып идара итһен». Диңгеҙ аръяғына варягтарға, рускә барҙылар. Ул варягтар, башҡалар швед тип аталған кеүек, русь тип атала ине, ә бәғзеһе — нормандар һәм англдар, ә тағы готтар. Русь, чудь, славяндар, кривичтар һәм весь былай тине: «Һеҙҙең ерегеҙ бик ҙур һәм бай, әммә унда тәртип юҡ. Кенәзлек итергә, бегә эйә булырға килегеҙ». Һәм өс ағалы-энеле үҙ ырыуҙары менән һайландылар, һәм үҙҙәре артынан бөтә русте алдылар, һәм иң тәүҙә славяндарға килделәр. Һәм Ладога ҡалаһына нигеҙ ҡорҙолар. Өлкәне, Рюрик, Иҫке Ладогала, ә икенсеһе — Синеус, — Белое озерола,ә өсөнсөһө, Трувор, — Изборскиҙа. Һәм шул варягтарҙан Рус ере тип аталды.
879 йылда Новгородта Рюрик вафат була. Кенәзлек итеү Олегҡа, Рюриктың кескәй улы Игорҙең регентына, бирелә.
Дәүләтселек барлыҡҡа килеү проблемалары
Шуға ҡарамаҫтан, сығанаҡтар был осор өсөн өҫтәмә хаҡты ситләштереү ергә юғары милекселеккә нигеҙләнә тип фаразлау мөмкинлеген бирмәй. Өҫтәмә хаҡты мәжбүри көслөк менән ситләштереү дәүләтселеккә тиклем осорҙа уҡ, ранжирланған йәмғиәттә, йәмғиәттең функциональ дифференциацияланыуы менән бәйле (башлыҡтарыбыҙ, ҡанбабаларыбыҙ һ. б. айырылыуы), барлыҡҡа килә, социаль һәм мөлкәт айырымланыуы менән нығына. Ергә дәүләт милке барлыҡҡа килһен өсөн, социаль төркөмдәр етештереү сараларына (феодализмда -ергә) түгел, ә етештереү продуктына ҡарата мөнәсәбәте менән айырыла. Ҡәбилә ҡоролошонда уҡ юғары власть хоҡуғын бирә һәм уны һатып алыу өҫтәмә продуктты яңынан бүлеү йәки үҙләштереү кеүек өҫтөнлөклө хоҡуҡҡа эйә. Артҡан продукты файҙаланыуҙағы социаль тигеҙһеҙлек ижтимағи һәм мөлкәт айырымланыуын тыуҙыра. Статустар иерархияһында уның шулай нығыныуы нигеҙәнгән дәүләт власының айырым функцияларын үтәгән стратифицирланған йәмғиәт барлыҡҡа килә. Был этапта яңынан бүлеү менән бер рәттән күләме күрһәтелгән яһаҡ формаһында өҫтәмә продуктты йыйыу ойошторола. Власытң төп функцияһы булып биләмәне һаҡлау кәрәк була, шул сәбәпле община һәм ҡәбилә ойоторолоуына бәйле булмаған һөнәри хәрби ҡатлам бленә. Хәрби страта эсендә хәрби аристократия барлыҡҡа килә, һәм ул өлөшләтә ырыу юғары ҡатламы менән берләшә йә өлөшләтә ҡыҫырыҡлай. Был этапта дәүләт функцияһын башлыса хәрби ойошма үтәй. Әммә йәмғиәттең социаль стратификацияһы, элеккесә етештереү сараларына мөнәсәбәткә түгел, ә өҫтәмә продуктыға мөнәсәбәткә нигеҙләнгәнлектән, синфи характерҙа түгел әлегә. Хәҙерге заман тарих фәненә ярашлы, иртә осорҙа, яҡынса XI быуат уртаһынан, киев кенәзенең юғары власы таралһа ла, ерҙе «кенәзләштереү» ергә кенәздең юғары милекселеге күсмәгән була. Ер оҙайлы осорға ҡәбилә милеге булып ҡалған. Ергә кенәз власын булдырыу беренсе сиратта халыҡ етештергән өҫтөмө продуктты килемде ситләштереүҙә — полюдье кеүек сағыштырмаса үҫешкән формала яһаҡ йыйыуҙа сағыла. Бынан тыш, XI быуат уртаһына тиклем сиркәү фәҡәт дисәтинәгә эйә булған, һәм был осорҙа община ерҙәренең ситләштерелмәүен, йәғни феодаль мөнәсәбәттәрҙең булмауын күрһәтә. Ергә хосуси милекселек нығына барған һайын синфи йәмғиәт формалаша. Рустә был XI быуат уртаһынан һуң (сағыштырыу өсөн: Данияла — XII быуатта, Швецияла — ХII—XIII бб.) күҙәтелгән.
Владимир һәм Ярослав Мудрый. Русте суҡындырыу
Кенәз Владимир I Святославичидара иткән осорҙа, 988 йылда христианлыҡ Рустең рәсми дине тип ҡабул ителә. Киев кенәзе Владимирҙы бәшнәк хәүефе борсоған. Күскенселәрҙән һаҡланыр өсөн ул сик һыҙығында ҡәлғәләр төҙөтә, гарнизонда хеҙмәт итергә төньяҡ ҡәбиләләренең «иң яҡшы ир-егеттәрен» саҡыра. Баһадирҙар батырлығын данлаған рус былиналарындағы ваҡиғалар тап Владимир идаралығы осоронда тип һүрәтләнә. Владимир вафат булғандан һуң, Святополк Окаянный 1015 йылда туғандарын Изге Борис Владимировичты (икенсе фараз буйынса, Бористы Ярославтың скандинав ялсылары үлтерә), Муромский Глеб Владимировичы һәм древлян кенәзе Святослав Владимировичты үлтертә. Святополк үҙе ике тапҡыр еңелә һәм һөргөндә үлә. Борис һәм Глеб 1071 йылда изге тип иғлан ителә.
Тарҡалыуы
Владимир Мономах (1125) вафат булыу менән, ул идара иткән ваҡытта Төньяҡ кавказға сигенгән ҡыпсаҡ (половцы) урҙаларының береһе менән ҡабат килә. Тиҙҙән көньяҡ урыҫ ерҙәренә ҡайһы бер урыҫ кенәздәре, тәү сиратта, чернигов Ольговичтары, менән союз төҙөгән ҡыпсаҡ сапҡындарының баҫҡынсылығы яңыра.
Ҡәлғәләре һәм нығытмалары
Боронғо Русь тарихында нығытмалар ҙур роль уйнаған. Улар, тарихи хәлдәр һәм ошман һөжүме характерына бәйле, даими рәүештә үҙгәргән һәм камиллаштырылған. Хәрби техниканың һәм ҡамау сараларының үҫеше оборона ҡоролмаларының архитектураһына йоғонто яһаған. Иҡтисад һәм етештереүсәнлек үҫешкән һайын Рустә нығытмалар һаны артҡан. Уларҙы мәҙәни һәйкәлдәргә әйләнгән биналарҙы, ябай торлаҡ йорттарҙы ҡороусы шул уҡ оҫталар төҙөгән.
Ғәскәре
Боронғо рус ғәскәре ике төп өлөштәән: дружинанан һәм ополчениенан — IX—X быуаттарҙа ҡәбилә, артабан ҡала полктары.
Ауыл хужалығы
Тәбиғәт зоналарының айырымлығы илдең төньяғы һәм көньяғы араһында агротехник алымдарға йоғонто яһай һәм игенселек өлкәһендә күренеп торған айырмаға килтергән. Бай ҡара тупраҡлы дала зонаһы ер эшкәртеүгә уңайлы һәм асыҡ булған. Урманлы урындарҙа ерҙе һөрөп эшкәртеү маҡсатында иң алда ағастарҙы төбө-тамырынан аҡтарырға кәрәк булған. Урман-дала зонаһында, тирә-яҡ урманды аҡтармаҫтан алда ла ағас үҫмәгән ерҙәрҙә иген үҫтереү мөмкинлеге булған. Археология һәм яҙма сығанаҡтар мәғлүмәттәре IX—X быуаттарҙа уҡ көнсығыш славяндар йәшәгән территорияның үҙәк өлөшөндә ер эшкәртеү алдынғы роль уйнаған, һуҡа менән һабан төп игенселек ҡоралына әйләнә. Урта һәм Көньяҡ Днепр буйында ер һөрөү системаһы алдараҡ та булған. Иртә яҙма сығанаҡтарҙа уҡ ужым һәм яҙғы культураларҙы айырып яҙалар, һәм был төплө игенселек, уның ике баҫыулы, бәлки, өс баҫыулы системаһы булғанлығын күрһәтә. Шул уҡ ваҡытта игенселектең архаик формаһы, урманды ҡырҡып, ағасарын яндырыу ҡайһы бер төбәктәрҙә күп быуаттар дауамында ҡулланылған.
Сорты
Сорты — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ун-Лып-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Киев Русе
Архитектура (зодчество)
XI быуатта Киев ҡалаһында төҙөлгән София соборы был осорҙоң иң әһәмиәтле архитектура ҡоролмаларының береһе. Тәүге ваҡытта София соборы 13 башлы биш нефлы тәре көмбәҙле булған. Ул өс яҡтан ике ҡатлы, ә тыштан — тағы ла киңерәк бер яруслы галерея менән уратып алынған була. Соборҙы, киев оҫталары константинополь төҙөүселәре ҡорған. XVII—XVIII быуаттар сигендә тышҡы яҡтан украин бароккоһы стилендә яңыртып ҡоролған. Ғибәҙәтхана ЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.
Сорты
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Равелло
Равелло — популяр курорт. Элек-электән яҡшы климаты һәм ҡаланың күркәм даирәһе ижад кешеләрен һәр саҡ үҙенә йәлеп итеп торған, улар араһында композитор Эдвард Григ, рәссамдар Уильям Тернер һәм Жоан Миро, актриса Грета Гарбо һәм Софи Лорен, яҙыусылар Дэвид Лоуренс, Теннеси Уильямс һәм Гор Видал бында йыш булған. Гор Видал 2000 йылда бында хатта үҙенә йорт һатып ала.
Сунт-Тал-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сыуаш Нуғаҙағы
Тарихы
Сыуаш Нуғаҙағыға XVIII быуат уртаһында керҙәшлек килешеүе буйынса Нуғай даруғаһы Меркет‑Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә Нуғаҙаҡ исеме менән яһаҡлы сыуаштар нигеҙ һала. Ауылға күрше Татар Нуғаҙаҡ ауылы, Өфө губернаһынан күсеп килеүселәр, сыуаштар һәм татарҙар менән бергә нигеҙ һалына. Быуат аҙағында ауылда 383 кеше иҫәпләнгән. 1865 йылда 45 йортта 568 кеше иҫәпкә алынған. Беренсе совет халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында ауылда 325 кеше йәшәгән.
Малагаси теле
Малагаси теле (malagasy, مـَلـَغـَسـِ) — башлыса Мадагаскар утрауыда йәшәүсе малагаси халҡының теле. Шулай уҡ Мадагаскар Республикаһының дәүләт теле булып тора. Африкала берҙән-бер австронезия теле.
Орфографияһы
Алфавит 21 хәрефтән тора: a, b, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, r, s, t, v, y, z.
Татар яҙмаһы
Яңәлиф
1924 йылда Баҡыла һәм 1927 йылда Ташҡәнттә төркиәтселәр конференцияһы саҡырылған. делегация Ике конференцияла ла яҙыусы Ғәлимйән Ибраһимов етәкләгән татар делегацияһы, шулай уҡ ҡаҙаҡ делегацияһы алмаштырыуға ҡаршы сығыш яһай. Өсөнсө конференция Ҡазанда үткән. Был юлы татар делегацияһы латин алфавиты күсеүҙе башларға ризалашҡан. 1926 йылдың апрелендә Ҡазанда «Яңы татар алфавиты йәмғиәте» («Jaŋa tatar əlifвasь»/«Яңа татар әлифбасы») .эшләй башлаған.
Лаҡлы
Этимологияһы
Лаҡлы йылғаһының атамаһы буйынса ла төрлө фараз йәшәй: Ҡарағасты борон сайырсын тип атағандар икән, Сайырсынҡул — Ҡарағаслы ҡул, тимәк.
Татар яҙмаһы
1999 йылғы Латиница
Бынан тыш, 2003 йылда Татарстан Республикаһының рәсми сайтында Иналиф "Интернет-алфавит"ын тикшереүҙе тәҡдим иткән (Интернет һәм әлифба һүҙҙәренән). Был алфавиттың төп маҡсаты булып, диакритик тамғаларҙы ҡулланмай, стандарт инглиз клавиатураһы ярҙамында татар текстарын яҙыу һәм эшкәртеү мөмкинлегенә эйә булыу торған. Был алфавиттың Inalif2 модификацияһы www.suzlek.ru татар-рус һүҙлегендә файҙаланыла.
Лаҡлы
Тарихы
1760 йылда, башта Атау (хәҙерге Таймый) ауылында йәшәгән, һуңғараҡ, Себер даруғаһындағы Тырнаҡлы улусы башҡорттары менән керҙәшлек килешеүе төҙөп, 7 татар ғаиләһе: 42 йәшлек староста Үрәзмәт Кирәков, ҡатыны, 4 балаһы менән, 68 йәшлек Нурҡай Ташбулатов 10 ғаилә ағзаһы менән, 70 йәшлек Келәү(ле) Емеев 6 ғаилә ағзаһы менән, 42 йәшлек Ишмәт (Ишмөхәмәт) Һөйөндөкөв 3 ғаилә ағзаһы менән, 62 йәшлек Бикә Асҡиев 3 ғаилә ағзаһы менән, 50 йәшлек Мөслим Асҡин 2 ғаилә ағзаһы менән, 35 йәшлек Абдулла Асҡин 2 ғаилә ағзаһы менән — барыһы 38 кеше Сайырсынҡул (Карагачевый Лог) ауылына (Лаҡлыға) нигеҙ һалғандар. Тырнаҡлы аҫабаларына ҡортомға алған ерҙәре өсөн һәр йорттан йылына 25 тин түләгәндәр.
Ауылға нигеҙ һалыусылар араһынан Сөләймәнов Ғайса (1729—1802) 40 йыл дауамында Лаҡлы мәхәлләһенең муллаһы булған. Уның улы Хоҙайбирҙе Ғайсин (Зинуровтарҙың ата-бабаһы) 1798 йылдан Лаҡлы мәхәлләһе мәзине булған һәм 1811 йылдан 12623-сө һанлы рәсми күрһәтмә нигеҙендә мулла һәм мөғәллим исемен алған.
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
Хамматов Шәрифулла Хәбибулла улы 1893 йылдың 18 ғинуарында тыуған. 1908 йылда Лаҡлы рус-татар мәктәбен Маҡтау ҡағыҙы менән, 1910 йылда 2-класлы Нәсибаш дәүләт мәктәбен тамамлай. 1914 йылда Красноуфимск ауыл хужалығы мәктәбендә агроном һөнәренә эйә була. 1914—1918 йылдарҙағы Беренсе бөтөн донъя һуғышында ҡатнаша.
Лаҡлыла мәғариф үҫеше
1958 йылдан башлап мәктәптәр мәжбүри 8 йыллыҡ уҡытыуға күсә. Ул саҡтағы мәктәп коллективында уҡытыусы-фронтовиктар күп булған: Хәйруллин Абдулла, Кәбиров Әнүәр, Зиннуров Мөнир, Байрамғолов Ғүмәр, Булатов Шәйхислам, Низаев Рәхимйән, Хәлилов Мөтиғулла һ.б. Лаҡлыға Урмансы балалары ла йөрөп уҡыған.
Мәктәп яны участкаһында ла мәктәп ашханаһын арзан аҙыҡ менән тәьмин итерлек йәшелсә-емеш үҫтерелде.
2010—2011 уҡыу йылы башына Лаҡлы урта мәктәбендә 92 уҡыусы иҫәпләнде. Мәктәп уҡытыусыларының барыһы ла юғары белемле, юғары квалификациялы. Мәктәп директоры — Хәлилова Жанна Мөтиғулла ҡыҙы, уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса директор урынбаҫары — Латипова Гөлйөҙөм Әхнәф ҡыҙы, тәрбиә эштәрен ойоштороусы — Бикмөхәмәтова Эльмира Дәүләт ҡыҙы.
Татар яҙмаһы
Федераль властарҙың ғәмәлдән сығарыуы һәм республиканың дәғүәләшеүе
Беренсе мәсьәлә татар телен мәктәпкәсә, мәктәп һәм урта махсус уҡыу йорттарында уҡытыуға мөнәсәбәтле Татарстан Республикаһының «Татарстан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында» һәм «Мәғариф тураһында» закондарының конституционлығына ҡағылышлы булған. Татарстан Республикаһы Дәүләт Советы башлығы Фәрит Мөхәмәтшин судта хәбәр иткәнсә, татарҙар компактлы йәшәгән урындарҙа (күбеһенсә ауыл ерендә) бөтә предметтар татар телендә уҡытыла. Шулай уҡ милли аҙсылыҡ өсөн мәктәптәрҙә барлыҡ предметтар шул ерле халыҡ, мәҫәлән, сыуаш телендә уҡытыла. Татарстанда рус телле халыҡ 47 %, шуға ҡаршы 53 % татар йәшәүе менән бәйле, һәр халыҡтың «үҙенсәлекле телдәрен һаҡлау» маҡсатында, республика властары бер тигеҙ күләмдә ике дәүләт телендә — рус һәм татар — уҡытыу программаһы ҡабул иткән. Шул уҡ ваҡытта Татарстан юғары уҡыу йорттарында уҡытыу рус телендә генә түгел, ә өлөшләтә татар телендә, ә эш башҡарыу — бер үк ваҡытта рус һәм татар телдәрендә алып барыла.
Лаҡлы
Халыҡ һаны
Лаҡлы ауылында татарҙар, башҡорттар йәшәй (2002).
Татар яҙмаһы
Конституция суды ҡарары
Артабан Юғары судтың был ҡарары 2012 йылдың 24 декабрендә ҡабул ителгән «Татарстан Республикаһының „Латин графикаһы нигеҙендә татар алфавитын тергеҙеү тураһында“ Законының көсөн юғалтыуын таныу» 5-ЗРТ-се законы менән раҫланған. .
Лаҡлы
Лаҡлыла тыуып-үҫкәндәр һәм йәшәгәндәр
Былбылдар һайрашҡан Салауат яғында…
Биатлон буйынса Рәсәй йыйылма командаһы
2017 йылғы донъя чемпионаты
Биатлон буйынса 52-се донъя чемпионаты 2017 йылдың 8 февраленән 19 февраленә тиклем Австрияның Хохфилцен ҡалаһында үтә. Был донъя чемпионатында Рәсәй 2 эстафетала яулай. Шәхси спорт төрҙәрендә миҙалдар булмай.
Пешпарт
Пешпарт — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пеженга йылғаһының һул ярына тамағынан 6,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Шелонь һуғышы
Алыш
Һуңға ҡалып ҡына новгородтар Василий Казимир һәм Марфа улы Дмитрий Борецкий етәкселегендә Новгород ополчениеһы ойоштора алалар. Новгород армияһының һан өҫтөнлөгенә ҡарамаҫтан, мәскәүҙәр хәл иткес еңеүгә өлгәшәләрләр. Новгород сығанаҡтарынан күренгәнсә, башта новгородтар һан өҫтөнлөген ҡуллана алғандар. Ләкин һуңынан татар атлылары Новгород пехотаһына ташлана, улар Иван III ғәскәренең төп һөжүм көсө була. Дмитрий Борецкий ҡулға алына һәм үлтерелә, Новгород дворяндарының вәкилдәре ҡаты репрессияларға дусар була.
Иҫтәлекле урындар
Велебица ауылында 2001 йылдың 27 июлендә Шелонь һуғышы иҫтәлегенә алты метрлыҡ имән тәре ҡуйылған. Нигеҙ буйындағы иҫтәлекле таҡтаташта яҙма: «Жертвам Российских лихолетий — вечная память. Создателям Единой России — вечная благодарность потомков».
Ферменттар
Өйрәнеү тарихы
XIX быуатта Луи Пастер, сүпрәлә углеводтарҙың этил спиртына әүрелеүен өйрәнеп, әсеү процессы ниндәйҙер йәшәү көсө (ферменттар) ярҙамында башҡарыла тигән нәтижә яһай. Был йәшәү көсө сүпрәнең тере күҙәнәктәренән айырылғаһыҙ тип иҫәпләй. Был ҡараш оҙаҡ ваҡыт фәндә өҫтөнлөк ала[3]. Юстус Либихтың әсеү теорияһына ҡаршы килә. Уның теорияһы буйынса әсеү — каталик характерҙағы химик процесс (спирлы әсеү сүпрә молекулалары тибрәлеүе сәбәпле шәкәргә тапшырыла һәм шәкәр спирт һәм углекислый газға тарҡала башлай тип һанай; шулай итеп сүпрә күҙәнәктәре йәшәгән ваҡытта түгел, үлгәс әсетә тип фаразлай <span style="line-height: 1.5em; background-color: rgb(254, 252, 224);">.
Ферменттарҙың функциялары
- Беренсе юл — температураны арттырыу, йәғни молекулаларҙың йылылыҡ хәрәкәтен тиҙләтеү, был күсеү хәленә өлгәшеү өсөн етерлек эске энергияға эйә булған молекулаларҙың пропорцияһын арттырыуға килтерә. Ғәҙәттә, температураның 10 °C күтәрелеүе химик реакцияның яҡынса 2 тапҡырға тиҙләнеүенә килтерә (ҡара: Ван'т Хофф хакимлығы).
Ферменттарҙың аҡһым булмаған тәбиғәтле катализаторҙар менән сағыштырғанда айырмаһы  булып уларҙың юғары үҙенсәлеге (высокая специфичность)  тора: ҡайһы бер субстраттарҙың аҡһымға бәйләүсе даимилығы 10−10 моль/л-ға барып етергә  йәки унан да кәмерәк булыуы мөмкин. Ферменттың һәр молекулаһы секундына бер нисә меңдән алып бер нисә миллионға тиклем "операция" яһарға һәләтле.
Мәҫәлән, быҙау ашҡаҙанында лайлалы тиресәһендәге  реннин  ферментының бер молекулаһы  37 °C температурала 10 минут эсендә  яҡынса 106 молекула һөт казеинын  әсетә.
Ферменттарҙы классификациялау
КФ 4: Продукцияның береһендә икеләтә бәйләнеш булдырып, химик бәйләнештәрҙең гидролизһыҙ өҙөлөүен катализлаусы, шулай уҡ кире реакциялар барлыҡҡа килтерсе лиазалар.
К. К. Грот һәйкәле
Тасуирлама
Коринф капителе менән тамамланған бейек булмаған гранит колоннала К. К. Гроттың бюсы ҡуйылған. Аҫта, колоннаға терәлеп, һуҡыр ҡыҙ ултыра. Уның тубығында һуҡырҙар өсөн китап ята, ә ҡыҙыҡай уң ҡулы менән хәрефтәрҙе һәрмәй. Был тормошта реаль булған китап — К. Д. Ушинскийҙың «Детский мир» тигән хикәйәләр йыйынтығы. Китаптың 95-се бите асылған,һәм уның тексы һүҙмә-һүҙ һүрәтләнгән.
Тейлор рәте
Билдәләмә
Сумманың яҙылышында тамғаланышы һәм буш күмәклек буйынса ҡабатлау тураһында килешеү: 0!=1, (x - a)^0=1 ҡулланылған.
2. Ысын x үҙгәреүсәнле, a нөктәһенең эргә-яғында сикһеҙ дифференциалланыусы f(x) функцияһының a нөктәһендә Тейлор рәте тип, a параметрына бәйле уртаҡ быуынлы, формаль дәрәжәле рәт атала Икенсе төрлө әйткәндә, f(x) функцияһының a нөктәһендә Тейлор рәте тип (x - a) икебыуынының ыңғай дәрәжәләре буйынса рәт атала:
3. a нөктәһенең ниндәйҙер эргә-яғында Коши — Риман шарттарын ҡәнәғәтләндергән комплекслы z үҙгәреүсәнле f(z) функцияһының a нөктәһендә Тейлор рәте тип, түбәндәге дәрәжәле рәт атала:
Аналитик функция
Иҫбатлауҙы Огюстен Луи Коши тәҡдим иткән  функцияһы өсөн башҡарабыҙ.
Тейлор рәтенең йыйылыусанлыҡ өлкәһе
Ысынлап та,
Ҡалдыҡ быуындың төрлө формалары
Лагранж формаһында:
Фаразлауҙы йомшартабыҙ:
Функцияның аналитиклығы критерийы
Икенсенән, Тейлор формулаһы буйынса ҡалдыҡ быуын менән Тейлор рәтенә, a нөктәһе ингән эргә-яҡта сикһеҙ дифференциалланыусы теләһә ниндәй функция (ә тик аналитик түгел) тарҡатыла ала. Шундай функцияның a параметры менән Тейлор рәте был эргә-яҡта йыйылһын ти. Әгәр ике эҙмә-эҙлелектең һәр береһенең сикләнмәһе булһа, ул саҡта был эҙмә-эҙлелектәрҙең суммаһының сикләнмәһе уларҙың сикләнмәләренең суммаһына тигеҙ. Ул саҡта a нөктәһенең эргә-яғынан бөтә x өсөн Тейлор формулаһы буйынса тип яҙырға мөмкин, бында  — Тейлор рәте.
Алексиевич Светлана Александровна
Алексиевич Светлана Александровна (Алексіевіч Святлана Аляксандраўна; 31 май 1948 йыл) — СССР һәм Беларусь яҙыусыһы, журналист, документаль фильмдар өсөн сценарийҙар авторы. 1983 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рус телендә яҙа. 2015 йылғы Нобель премияһы лауреаты. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1984).
Биографияһы
1965 йылда Гомель өлкәһенең Петриковский районының Копаткевичи урта мәктәбен тамамлаған.
1972 йылда ,Белоруссия дәүләт университетының журналистика факультетын тамамлап, Брест өлкәһендәге Береза ҡалаһының «Маяк коммунизма» тигән район гәзитендә эшләй башлай. 1973—1976 йылдарҙа Белоруссияның «Сельская газетаһында», 1976—1984 йылдарҙа — "Неман"журналында очерктар һәм публицистика бүлегенең етәксеһе булып эшләй.
Ижады
Алексиевичтың тәүге баҫтырған китабы — «У войны не женское лицо». Ул 1983 йылда яҙылған. Был документаль повесть Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан ҡатын-ҡыҙҙарҙың һөйләгән иҫтәлектәренә нигеҙләнеп яҙылған. Ул «Октябрь» журналында 1984 йылдың башында (журнал вариантында) баҫылып сыҡҡан, тағы бер нисә бүлеге шул уҡ йылда « Неман» журналында баҫылып сыҡты. Китаптағы иҫтәлектәрҙең ҡайһы бер өлөшө цензорҙар (авторҙы пацифизмда, натурализмда һәм совет ҡатын-кыҙҙар образын яңылыш күрһәтеүҙә ғәйепләүселәр) йәки авторҙың үҙе тарафынан төшөрөлөп ҡалдырыла. Һуңғы баҫмаларҙа был иҫтәлектәр тулыһынса бирелгән. 1985 йылда, айырым баҫма булып, бер үк ваҡытта бер нисә китап нәшриәтендә дөйөм тиражы 1980 йылда 2 млн дана нәшер ителгән. Китап буйынса бик күп спектаклдәр ҡуйылған. Китап баҫылып сыҡҡансы Светлана Алексиевичтың үҙе төҙөгән сценарийы буйынса режиссёр Виктор Дашко шул китап исемендәге ете документаль телефильм төшөргән (1981—1984).