cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алексиевич Светлана Александровна
Политик ҡараштары
Варшавалағы 2015 йылдың 13 майында «Время секонд-хэнд» китабына бағышлап үткәрелгән кисәлә Светлана Алексиевич Украинаның көнбайышындағы ҡораллы конфликт тураһында: " Һөйләшә торған урында кешеләрҙең бер береһенә идеялар арҡаһында атыуы бик ҡурҡыныс хәл . Әҙәбиәт идеяларҙы « үлтерергә, ә кешеләрҙе үлтерергә тейеш түгел, иң яҡшыһы- бәхәсләшеү, ә үлтереш түгел», — тип әйткән . Ул һуңғы «200 йөҙ йылдың яҡынса 150 йылын кешеләр һуғышып үткәргән һәм бер ваҡытта ла һәйбәт йәшәмәгән»,- тип хәҙер барған ҡан ҡойошто аңлатҡан. Яҙыусы Советтарҙан ҡалған ерҙәрҙә «башта 70 йыл буйына халыҡты алданылар, һуңынан 20 йыл буйына таланылар, шуға күрә улар араһында донъялыҡҡа ҡаршы агрессив ҡарашлы ҡурҡыныс кешеләр барлыҡҡа килде» һәм кеше ғүмере супкә лә һаналмай, дәүләт мөһәбәтлеге өҫтөнлөгө тормош сифатынан күпкә юғары тора тигән фекерҙе китап уҡыусыларға әйткән.
2016 йылда Киевтә Светлана Алексиевичтән «Чернобыльская молитва» китабының презентацияһы ваҡытында «Һеҙ Ҡырым мәсьәләһенә нисек ҡарайһығыҙ ?»- тип һорағандар. Ул: «Ҡырым оккупацияланды һәм аннексияға, политик талауға бирелде»,- тип яуап биргән, шунлыҡтан Медведевтың алдан уҡ әҙерләнеп яҙылған ҡотлау телеграммаһынан мәхрүм ҡалдырылған.
Сулпан (Өршәк ауыл советы, Ауырғазы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Солица (Устья ҡушылдығы)
Солица — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Хариса (ризыҡ)
Тарихы
1970 йылдарҙа Эчмиадзиндан йыраҡ түгел Муса тауы мемориалы төҙөлгән, унда йыл һайын сентябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһендә бар халыҡты хариса бешереп һыйлайҙар.
Тарензей-Се
Тарензей-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Надуй-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 202 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Суртын-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Донъяның ете мөғжизәһе
Классик исемлек һәм уның аңлатмаһы
Беҙҙең өсөн гүзәллеге менән таң ҡалдырырлыҡ ғәжәйеп ҡоролмалар тыуҙыра алған боронғо дәүер кешеһе — үҙе бер мөғжизә. Улар тураһында мәғлүмәттәр туплап, беҙгә килтереп еткереүсе тарихсылар ҙа данға лайыҡ. Аттарҙа, дөйәләрҙә генә сәйәхәт итеп булған. Алыҫ аралар күп ваҡытты алған. Сәйәхәттәр хәүефле булған. Шул ауырлыҡтарҙы үтеп, Геродот, Каллимакс кеүек бөйөк кешеләр фәнни тикшеренеүҙәр үткәргән. Күренешен һүрәткә төшөрөп, телдән дә һүрәтләп бик күп фактик мәғлүмәттәр яҙып ҡалдыралар. «Донъя мөғжизәләре йыйылмаһы» Искәндәриә китапханаһы менән бергә янһа ла, боронғо цивилизациялар тарих төпкөлөндә ҡалһа ла, дандары бөгөнгәсә килеп еткән. Әлбиттә, мөғжизә исемлегенә лайыҡлылар бик күп булған: Афина Парфеностың, Эпидаврҙағы Асклепийҙың, Книд Афродитаһының, Мемнондың «йырлаусы» һындары, Персеполдәге Кир һарайы, Афиналағы Акрополь, Искәндәриә китапханаһы һ. б. Әммә етәүҙе генә мөғжизә итеп күрһәтеүҙең ғилләһе — боронғолар өсөн 7 һанының теүәллекте, камиллыҡты, изгелекте сағылдырыусы төшөнсә булыуынандыр. Күптән түгел, был мөғжизәләрҙе киренән тергеҙеү ниәте менән яныусылыр күбәйҙе.
I быуат аҙағында рим шағиры Марциал исемлеккә яңы ғына төҙөлгән Колизейҙы индерә.
Солож
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Иммакуле-Консепсьон сиркәүе (Антиб)
Тарихы
1515 йылда сиркәүҙы алтарь картинаһын Луи Бреа эшләй. Картинаның уң яғында XVI быуатта яһалған Христостың ағас скульптураһы урынлашҡан. Бында уҡ аҡ мәрмәрҙән эшләнгән ике изге һыу бөрккөс урынлашҡан.
Крюден
Крюден (Krüden) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 696 кеше йәшәй. Майҙаны — 29,36 км2. Диңгеҙ кимәленән 20 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39615 һәм автомобиль коды — SDL.
Сулпан (Талбазы ауыл советы, Ауырғазы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сыглэг
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сирмионе
Тарих
1920 йылда Сирмионела Джеймс Джойс һәм Эзра Паунд осраша. Боронғо ҡалала Каллас Виллаһы — опера йырсыһы Мария Калластың ҡаланан тыш йорто бар.
Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле
Тарихы
1936 йыл—1938 йылдарҙа коллектив БАССР-ҙың Берләшкән театрҙар ҡарамағындағы концерт-эстрада бюроһында барлыҡҡа килә, Башҡорт театр училищеһы һәм үҙешмәкәр башҡарыусыларынан төҙөлә. 1938 йылда Башҡорт дәүләт филармонияһында булдырылған Башҡорт йыр, бейеү һәм музыка ансамбленә үҙгәртелә. 1939 йылдың 11 мартында Игорь Моисеев уҡыусыһы Ғәскәров Фәйзи Әҙһәм улы ансамблде етәкләй башлай. Был дата ансамблдең тыуған көнө һанала.
2016 йылдың июнендә Мексикала үткән Бөтә донъя фольклориадала ҡатнашып, уңышлы сығыш яһай.
Сәлихов Шәйхелислам Ғүмәр улы
Биографияһы
Башланғыс белем ала — 4 синыфты тамамлай. 1931 йылдан колхозда бригадир булып эшләй.
1945 йылдың 31 ғинуарында разведчиктар отделениеһы командиры сержант Сәлихов Көнсығыш Пруссияла Бартенштайн ҡалаһы янындағы Клайн Зелен ауылы өсөн алышта, үҙенең отделение менән бергә дошман дислокацияһына тәүгеләрҙән булып үтеп инә. Ҡул гранталары һәм автоматтар уты менән немецтарҙың 3 контрһөжүмен кире ҡаға һәм 15-кә яҡын гитлерсыларҙы юҡ итә. Сәлихов беренсе булып ауылға барып инә, танкыға ҡаршы гранат менән дошман дзотын һәм 4 немец һалдатын юҡ итә. 1945 йылдың 10 февралендә Зисляк ауылы тирәһендә сержант Сәлихов һиҙҙермәйенсә генә дошман дислокацияһына үтеп, ҡул гранатаһы уты менән пулемётты һәм уны хеҙмәтләндереүселәрҙе юҡ итә. Бында күрһәткән батырлыҡтары өсөн 1945 йылдың 19 апрелендә I дәрәжәләге Дан ордены менән бүләкләнә.
Ройтлинген университеты
Тарихы
2008 йылдың уртаһында Ройтлинген университеты составында Европа бизнес мәктәбе исеме аҫтында өс бизнес-мәктәп (Европа бизнес мәктәбе, Халыҡ-ара бизнес һәм етештереү менән идара итеү мәктәбе)  .берләштерелгән.
Ауыл хужалығы үҫемлектәре ҡоротҡостары
Бөжәртәрҙән төп ҡортҡостарға тура ҡанатлылар, тигеҙ ҡанатлылар, ярым ҡаты ҡанатлылар, суҡлы ҡанатлылар, ҡаты ҡанатлылар, тәңкә ҡанатлылар, елпәҙә ҡанатлылар һәм ике ҡанатлылар отрядтары керә. Үҫемлек ашаусы бөжәктәр һәм талпандар полифагларга, йә иһә төрлө үҫемлектәр менән туҡлыныусыларға; олигофагларга − бер ғаиләләге үҫемлектәр менән туҡлыныусыларға (мәҫәлән, әүернә сәскәлеләр менән) бүленә. Типик олигофагҡа колорадо ҡуңыҙы миҫал булып тора. Ауыл хужалығы культураларына полифагтарҙан иң ҙур зыян килтереүселәр: ҡара сиңерткәләр, Сиңерткәләр, күбәләктәр.
Forvo
Сайттың лексиконы
Сайттың маҡсаты — төрлө телдәрҙә (диалекттарҙа, һөйләштәрҙә) әйтелгән һүҙҙәрҙе йыйыу. Ресурс «донъялағы бөтә һүҙҙәрҙе» йыйыуға дәғүә итә, шунлыҡтан тел берәмектәренең күпселеге, шул иҫәптән норматив булмаған лексика ла ҡабул ителә, сөнки, сайтты эшләүселәр фекеренсә, «һүҙ һәйбәт йә насар булырға мөмкин, был уны нисек һәм ниндәй ситуацияла ҡулланыуға бәйле». Ләкин яҙҙырылған һүҙлеккә индерелмәй торған һүҙҙәр ҙә бар. Мөхәррирҙәр (һәр тел бүлегенең үҙ мөхәррирҙәр составы була, ул теркәлгән һәм телдә һөйләшкән ирекмән ҡулланыусыларҙан төҙөлә) түбәндәгеләрҙе юйҙыра:
Тәнҡит
Forvo бирелмәләр базаһына норматив булмаған лексиканы, шул иҫәптән һүгенеү һүҙҙәрен индереүгә сик ҡуймай.
Ырымбур губернаһы
Ырымбур губернаһы (виләйәте) — XVIII—XIX быуатта Рәсәй империяһының административ берәмеге (өлкәһе); хәҙерге Ырымбур өлкәһе, өлөшләтә Башҡортостан һәм Татарстан республикалары, Силәбе, Ҡурған, Һамар, Һарытау өлкәләренә һәм Ҡаҙағстандың Атырау һәм Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәләренә тура килә. Үҙәге — Ырымбур ҡалаһы.
Алтын тауҙар
Алтын тауҙар — Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһынан көнсығыштараҡ урынлашҡан боронғо ҡаласыҡ
Сысконсын-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пожла
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Ғәзизова Зәйтүнә Сабир ҡыҙы
Биографияһы
1950—54 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 1-се мәктәп интернатын, 1962 йылда Өфө музыка училищеһын, 1969 йылда Урал дәүләт консерваторияһын (Свердловск ҡалаһы) тамамлай. 1962—1963 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй, 30 йылға яҡын (1968—1996) Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының солисы була. 1985 йылдарҙа 2-се музыка-педагогик колледжында балаларға белем бирә.
Ижады
Зәйтүнә Ғәзизованың ижади арсеналы бик бай. Ул Рәсәй һәм сит ил классиктарының, башҡорт композиторҙарының 50-нән ашыу опера партияларын оҫта башҡарып, тамашасы күңелен яуланы.
Тарка-Сэбэсь-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Чанаккале шәһиттәре мемориалы
Дөйөм мәғлүмәт
Мемориалды төҙөү әсән 4000000 төрөк лираһы тотонола, был аҡсаға 3800 тонна гранит ташы, 285 тонна тимер, 630 квадрат метр ағас материалдары, 1275 тонна цемент, 4400 тонна ҡырсын һатып алына. Һәйкәлдең төп өлөшөнә 850 кубометр (2125 тонна) бетон һалына.
Театр майҙанында фонтан (Дондағы Ростов)
Тарихы
Фонтан постаментта атланттарҙың скульптура төркөмөнән ғибәрәт. Төркөмдө тәлмәрйен һәм гөбөргәйелдәр һыны уратып ала. Имеш-мимештәр буйынса, ниндәйҙер «гонаһтары» өсөн Е.Вучетич йәнлектәрҙең сырайҙарына үс итеп ҡала начальниктарының йөҙ һыҙаттарын биргән. Скульптура һындары аҡ цементта бетондан эшләнә.
МЙХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә
Региондар кубогы финалы
Өсөнсө уйын
Теләүембәтов Иршат Әнүәр улы
Биографияһы
1990 йылдан 1995 йылға тиклем тыуған ауылында тарих һәм йәмғиәт фәндәрен уҡыта.
Юлъяҙмалары, сәйәси темаларға арналған мәҡәләләре өсөн 1996 йылда «Башҡортостан» гәзитенең йыл лауреаты була.
Рус-ҡырым һуғыштары
XVI быуаттың беренсе яртыһында Ҡырым татарҙарының походтары тураһында ҡыҫҡаса
Кремль баҙында урыҫ ғәскәрҙәренең яраланған баш командующий кенәз Иван Бельский «уттың ҡыҙыулығынан» үртәлеп һәләк була.
Һөжүм зыяны һәм һөҙөмтәләре
Замандаштар яҙыуынса, 1571 йылдың 24 майында һәләк булған Мәскәү кешеләрҙең һәм ҡасаҡтарҙың мәйеттәрен йыйып алыу өсөн генә ике ай ваҡыт талап ителә. Ҡаланы тергеҙеү өсөн башҡа ҡалаларҙан кешеләрҙе күсерәләр.
Кәмһетелгән Иван Грозный Дәүләткирәйгә Әстерхан ханлығын кире ҡайтарырға риза була, әммә Ҡаҙанды азат итергә теләмәй. Шулай уҡ «опричнина» һүҙе лә тыйыла.
Молоди ауылы эргәһендәге яу
Молоди ауылы тирәһендә (Мәскәүгә 45 саҡрым көньяҡҡараҡ) арьергард ғәскәрҙәре менән алыш була. Ҡырымлылар һөжүмгә ҡаршы тора алмайҙар һәм ҡасалар. Хворостянин уларҙы хан ставкаһына тиклем эҙәрлекләп ҡыуа. Дәүләткирәй улдарына ярҙамға 12 мең ғырым һәм нуғай һыбайлыларын бирергә мәжбүр була. Алыш киңәйә. Воевода Воротынский уңайлы урын табып, хәрәкәтсән нығытма булдырырға ҡуша — Молоди ауылы янында гуляй-город. Урыҫ полкы нығытма эсендә йәшеренә.
Ессентуки
Этимологияһы
Был исемгә бәйле атамалар беҙҙең көндәргә осрауы ла шуға дәлил: «Лес Есана», «Поле Есана».
Халҡы
2019 йылдың 1 ғинуарына ҡала халыҡ иҫәбе буйынса Рәсәй Федерацияһының 1115 ҡалаһы араһында 152-се урында була.
Малаяҙ
Тарихы
XIX быуат башынан Яңы Малаяҙ бүлендек ауылы (хәҙерге Черепанов ауылы) булдырылғандан һуң, Иҫке Малаяҙ тип йөрөтөлә башлаған. XIX быуат уртаһынан хәҙерге Малаяҙ атамаһы нығынған.
XIX быуат башында Генераль межалау үткәреүҙән күпкә алдараҡ Ҡаратаулы һәм Ҡыр-Көҙәй улустары аҫабалары араһында ер биләмәләре буйынса йыш бәхәстәр ҡупҡан. 1701 йылда Себер юлы Ҡаратаулы улусы башҡорто Ҡыҙалҡа Иренев һәм уның иптәштәре Пётр I батшаға менән мөрәжәғәт иткән.
Малаяҙ ауылының XIX быуатта артабанғы үҫеше
1867 йылда, община ер биләмәләрен һаҡлап ҡалдырып, ерҙәрҙе межалағандар. Бары тик 1882—1893 йылдарҙа ғына йән башына ҡарап бүленгән. Сәсеү әйләнеше ҡатнаш, өс баҫыулы (дөрөҫ сәсеү әйләнеше түгел), аралаш һыҙатлы. Һөрөнтө ерҙәр баҫыуҙарға бүленмәһә лә, арыш уңышын йыйғандан һуң участкаларҙы парға ҡалдырғандар. Ашламалар аҙ ҡулланыла. Ауылда 3 Һуҡҡыс (молотилка) һәм 5 елгәргес була.
Малаяҙ ауылының XX быуаттағы үҫеше
1906 йылда Малаяҙ ауылында 1817 йылда уҡ төҙөлгән мәсет, бакалея кибете теркәлгән.
Малаяҙҙа мәғариф үҫеше
Большевиктар партияһы 1925 йылдан башлап наҙанлыҡты бөтөрөүгә йүнәлтелгән саралар күрә башлай. 1938 йылда Михайловка ете йыллыҡ башланғыс мәктәбе нигеҙендә Ҡаратаулы урта мәктәбе асыла. Салауат (Малаяҙ) районының 28 ауылынан V—VIII кластарҙа уҡыған 258 уҡыусы йыйыла. 1948 йылда ике ҡатлы ағас мәктәп төҙөлә. 1941 йылда мәктәп директоры Платонов И. Ф. 22 сығарылыш уҡыусыһына өлгөргәнлек аттестаты тапшыра. Шуларҙан 17 уҡыусы үҙе теләп фронтҡа киткән, 9 кеше еңеү менән ҡайта. 2008 йылға (70 йыл) 5000 уҡыусы мәктәпте тамамлаған. Уларҙан 60%-ы юғары белемгә эйә булған һәм уңышлы хеҙмәт өлгөһө күрһәткән: йөҙләгән атҡаҙанған табип, уҡытыусы, нефтсе, фән докторы һәм башҡа почётлы исемгә лайыҡ булыусылар бар.
Көнәфин Фәрит Хисаметдин улы
Биографияһы
Хеҙмәтен тултырып ҡайтҡас, кадрҙар етешмәй тип уны көсләп Монасип мәктәбенә физкультура уҡытыусыһы итеп алалар. Мәктәптә бер йыл ғына эшләгәс, яңынан тракторға ултыра һәм хаҡлы ялға сыҡҡансы, колхозда механизатор булып эшләй. Ул ваҡыттарҙа колхозда йылы гараж юҡ. Ҡышҡы сатлама һыуыҡтарҙа иртә таңдан тороп, ут яғып, моторҙы йылытып ҡабыҙып алыуы үҙе ҙур михнәт була.
Тырыш, егәрле механизатор тиҙ арала абруй ҡаҙана. «Алһыҙ-ялһыҙ эшләп тик йөрөнөк, арыуҙы ла белмәнек. Аҙна эсендә колхоз эшендә булдыҡ, ялдарҙа колхозсыларға утын-бесән ташыныҡ», — ти Фәрит Хисаметдин улы эшләгән йылдарын хәтерләп. Подряд ысулы индерелә, күпмелер ер бүлеп бирелә, шул ерҙе бер кеше үҙе һөрә, сәсә, эшкәртә, уңышын йыйып ала. Фәрит Көнәфин гел юғары уңыш (гектарынан 25-28 ц.) ала, Социалистик Хеҙмәт ударнигы була.
Мәхмүт (Салауат районы)
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1816 йылғы мәғлүмәт буйынса ауылға нигеҙ һалған 65 йәшлек Мәхмүт Байбулатов һәм уның улдары һәм ейәндәре: Хисамитдин (уның улдары Тажетдин, Фәхретдин, Шаһабетдин, Баһауетдин) билдәле. Өс ҡатыны менән Ильяс (уның улы Ғәббәс) күрһәтелгән. Ильястан башҡа тағы 4 ир-ат 2-3 ҡатынлы булған.
1894 йылдан бирле урман һаҡлауға алынғанлыҡтан, уны ҡырҡмайҙар. Ауыл общинаһы тирмәнде, балыҡ тотоу урындарын, Йүрүҙән аша сығыу ҡоролмаһын ҡуртымға биргән килем менән бөтәйеп йәшәгән.
Яҙ көндәре халыҡтың бер өлөшө Балашев имениеһына урман ҡырҡыу, урыҫ крәҫтиәндәренә уңыш йыйыуҙа ялланып эшләгән.
Ауылдың XX быуатта һәм хәҙерге көндә үҫеше
1906 йылда ауылда мәсет, бакалея кибете теркәлгән.
1920 йылда Мәхмүт ауылының 112 хужалығында 556 башҡорт йәшәгән.
Башҡортостанда игенселек
Башҡортостанда игенселек менән шөғөлләнеү тарихы
П. И. Рычковтың күҙәтеүҙәре бигерәк тә ҙур әһәмиәткә эйә. 40 йылдан ашыу Ырымбур губернаһында йәшәгән тарихсы башҡорттарҙың бай ерҙәрен күреп-белеп, ерҙәрҙең иркенлегенә хайран ҡалған. Көнбайыш башҡорттары электән игенселек менән булышыуы тураһында фекер йөрөткән.
Башҡорттарҙың игенселеге тураһында Лепехин И. И. 1770 йылдағы яҙмаларында билдәләп үтә. Ул Ҡотлоғужа ауылына барған саҡта, халыҡ мәж килеп һабантуйға әҙерләнеүе, был байрамдың ер һөрөү ҡоралы һабан менән бәйле булыуын тасуирлап яҙған саҡта, башҡорттар, урыҫ һәм яһаҡ түләүсе татарҙарҙан өйрәнеп, иң кәмендә үҙҙәренә етерлек кимәлдә булһа ла ашлыҡ сәсергә тырышы, улар күбеһенсә һоло, тары, тарма, киндер сәсә, киндерҙән туҡыма һуғыуҙары тураһында бәйән итә. Шул уҡ ваҡытта Әй буйы башҡорттарын ул яҡшы игенселәр, тип билдәләй.
Совет дәүере
Иген етештереүҙә Совет осоронда ла Башҡортостан алдынғыларҙан һанала. 1968 йылда республикала 99 совзоз, 651 колхоз иҫәптә була. Тракторҙар һаны ла үҫә: 1928 йылда, мәҫәлән, 0,1 меңдән 1969 йылдың башына − 62 меңгә тиклем еткән. Һөрөнтө ерҙәр 4,9 млн га тәшкил итә.
Байтаҡ ҡына аҡса мелиорация эштәренә бүленә, колхоз системаһын яйға һалыр өсөн уның артабанғы махсуслаштырыуы үткәрелә. Был бигерәк тә үҫемселелекөлкәһенә ҙур файҙа килтерә. 80-се йылдар башында махсус игенселек менән колхоздарҙың бишенсе өлөшө генә шөғөлләнә, әммә улар совхоздар етештергән игендең яртыһын тиерлек бирә ине.
Иҫке Монасип мәктәбе
Тарихы
1931 йылда пионер ойошмаһы төҙөлә.
1930 йылдар
'''4. Әхмәтов С.
1940 йылдар
'''1. Мырҙағолова Б. С.
1950 йылдар
'''16. Сафина М. Ә.
1973 йылда 10 йыллыҡ мәктәп асыла
'''4. Хәйруллина Фәниә Ноғоман ҡыҙы
'''6. Рахманғолов Рәмзи Мансур улы
1980 йылдар
'''1. Ҡыуандыҡова (Сәғитова) Таңһылыу Зәки ҡыҙы
'''12. Абдуллина Гөлшат Әмир ҡыҙы
'''18. Ғиззәтуллина Р. М.
'''19. Байназарова Р. Н.
2006-2010 йылдар
'''1. Әмирханова Вәсилә Әбүкарам ҡыҙы
'''5. Йәғәфәрова Ә. А.
'''19. Бикметова Нәркәс Йәүҙәт ҡыҙы
2010-2011 йылдар
'''6. Сәғитов Таһир Ғәззәли улы
'''12. Ғиззәтуллина Фәрғизә Хисаметдин ҡыҙы
'''14. Бикмәтов Сабит Мәжит улы
'''17. Шәрипова Маһизәр Б.
'''21. Мырҙағолова Гөлшат Х.
2011 йыл
'''1. Баймырҙина Г. Т.
'''2. Юлчурина Гүзәлиә Әмир ҡыҙы
2013-2018 йылдар
'''6. Буранова Зөлфиә Таһир ҡыҙы
'''25. Бикмәтова Н. Й.
'''31. Ҡыуандыҡова Гөлназ Рафаил ҡыҙы
2018 йылдан
'''18. Әйүпов Азат Әхмәт улы
'''24. Көнәфинә Зөлфиә Альберт ҡыҙы
'''26. Сәйфетдинова Рәзинә Зәйнетдин ҡыҙы
'''29.
Ейәнсурин Ғәҙелша Дәүләт улы
Биографияһы
1919 йылдың февралендә Башревкомдың бойороғо буйынса Ҡыпсаҡ кантон башҡарма комитетын ойоштороу менән шөғөлләнә. Ҡапыл сирләп киткәс, туған ауылына ҡайта. Аҡтар баҫып алғас, Колчак ғәскәренә алына, Белов корпусындағы кавалерия полкында хеҙмәт итә. 1919 йылдың авгусында Орск янында аҡтар сигенә башлағас, бер төркөм башҡорт һалдаттары менән ҡыҙылдар яғына сыға, Муса Мортазиндың Башҡорт айырым кавалерия бригадаһына барып эләгә. Бригадала эскадрон командиры булып хеҙмәт итә, Урал фронтында казактарға ҡаршы һуғыша.
Сэм-Шор
Сэм-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Остяк-Шор йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Венгрияла фән
XIX века уртаһынан 1945 йылға тиклем
XIX быуат аҙағы — XX быуат башы математиктары араһында ғалимдар Денеш Кёниг (алгебра и теория множеств), Липот Фейер (суммирование рядов Фурье), Фридьеш Рис (теория функциональных пространств и топологии), Альфред Хаар (теория ортогональных систем функций), К. Иордан (теория вероятностей и математическая статистика), Михай Фекете, Дьёрдь Пойя һәм башҡалар ҙур уңыштарға ирешә. , Миколош Конкой-Теге Венгрияла астрономия фәнен үҫтереүгә тос өлөш индерә.
XIX быуат аҙағында Венгрияла техника өлкәһендә бер нисә асыш яһала: Донат Банки һәм Янош Чонка карбюратор, О. Бальти, К. Циперновский һәм М. Дери трансформатор, Кальман Кандо үҙгәреүсән токлы электровоз уйлап сығара, Штефан Шенек яңы тип аккумулятор, Андраш Мехварт он тартыу сәнәғәтенә ҡойоу ысулы менән эшләнгән тәгәрмәс эшләү технологияһын тәҡдим итә.
Венгрия Халыҡ Республикаһында
Тау тоҡомдарын байытыу һәм быраулау тиҙлеген арттырыу технологиялары менән Г.Тарьян менән И.Замбо шөғөлләнә. Металлургия ла Ш. Гелейи, Л. Гиллемота һәм И.Вере мөһим эштәр башҡара. Электроэнергетика һәм йылылыҡ энергетикаһы өлкәһендә А. Фоно, Л. Форго, О. Гести, Л. Хеллер, К. П. Ковач, А. Леваи, Ф. Ратковский, М. Шейднер, Л. Веребей һәм башҡалар эшләй. Ауыл хужалығы машиналарын эшләп сығарыу менән А. Г. Паттантьюш һәм И. Ражо шөғөлләнә. Төрлө сәнәғәт өлкәләренең производство процесстарын үҫтереүгә О. Бенедикт, Ф. Чаки, Т. Вамош ҙур өлөш индерә. И. Барта, Г. Богнар, Т. Мильнер, Д. Сигети һәм Э. Винтер техника өлкәһендә уңышҡа ирешә. Төҙөлөштә яңы материалдар ҡулланыуҙы индереү, күперҙәр, тоннелдәр, бик бейек йорттар төҙөү менән И. Сабо, К. Сечи, Е. Бёльчкеи, М. Майор һәм башҡалар шөғөлләнә.
Элисон Уильямсон
Биография
2012 йылдың майында ул Олимпия факелы эстафетаһында ҡатнаша, Шропшир Мах-Венлок ҡалаһы аша (маршруттың унике көнө) факел йөрөтөүсе булып хеҙмәт итә. Киләһе айҙа Уильямс йәйәнән атыу хеҙмәте өсөн Британия Империяһы ордены ағзаһы була. Орденға инеү Королеваның тыуған көнө билдәләп үтеү менән тура килә.
Бөтә Рәсәй Императоры
Тарихы
Бөтә Рәсәй Императоры титулы Пётр I ваҡытында индерелә. Төньяҡ һуғышта еңеп, 1721 йылдың сентябрендә Ништадт солох договорына ҡул ҡуйғандан һуң, Сенат менән Синод Пётрға Бөтә Рәсәй Императоры тигән титулды тапшырырға ҡарар итә: «как обыкновенно от римского сената за знатные дела императоров их такие титулы публично им в дар приношены и на статутах для памяти в вечные роды подписываны.».
1797 йылдың 5 (16) апрелендә Павел I вариҫлыҡтың яңы тәртибен индерә. Ошо ваҡыттан башлап, Рәсәй тәхетен, шулай уҡ уға бәйле булған поляк һәм финлянд тәхеттәрен мираҫҡа алыу баш бала принцибына нигеҙләнә. Тура вариҫтар булмаһа, тәхет тармаҡ вариҫтарға күсә. Һәр олонда (тураһында ла, тармаҡта ла) ир заты ҡатын-ҡыҙ затына ҡарағанда өҫтөн итеп таныла. Тәхеткә дәғүә итеүсе мотлаҡ православие динендә булырға тейеш. Батшалыҡ итеүсе Император (һәм Вариҫ) 16 йәштә бәлиғ була, был йәшкә еткәнсе (шулай уҡ хоҡуҡи һәләтһеҙлектең башҡа осраҡтарында) власты Вариҫтың иҫән атаһы йә әсәһе (әгәр элекке император башҡа берәйһен тәғәйенләп ҡалдырмаған булһа), ә ундайҙар булмаһа, бәлиғ булған иң яҡын вариҫ тормошҡа ашыра.
Император Николай II үҙе һәм улы Цесаревич Алексей исеменән 1917 йылдың 2 мартында (15 март) тәхеттән ваз кискәс, шул уҡ йылдың 3 мартында уның ҡустыһы Михаил да «Юғары власты ҡабул итеүҙән» баш тартҡас, Империя де-факто йәшәүҙән туҡтай. 1917 йылдың 1 сентябрендә Ваҡытлы хөкүмәт Рәсәйҙе республикка тип иғлан итә.
Тесу-Се
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Ефетов Константин Александрович
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
К. А. Ефетов шулай уҡ Рәсәй профессорҙар йыйылышының «Йыл профессоры» Дөйөм милли премияһы лауреаты  (2018), Ҡырым Республикаһы Дәүләт премияһы лауреаты (1996), Ҡырым Автономиялы Республикаһы Министрҙар советы премияһы лауреаты (2000), Ҡырым Автономиялы Республикаһы премияһы лауреаты (2008) булып тора; Ҡырым Автономиялы Республикаһы Юғары Рада Президиумының  Почёт грамотаһы (1998), Ҡырым Автономиялы Республикаһы Министрҙар советының (1998, 2002), Украина Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Почет грамоталары менән бүләкләнгән  (1998).
Астана Арена
«Астана Арена» — Ҡаҙағстандың баш ҡалаһы Астаналағы 30 000 тамашасыны һыйҙырған стадион.
Михай Эминеску
Миха́й Эмине́ску (Mihai Eminescu, ысын фамилияһы — Эминович, Eminovici; 15 ғинуар 1850 йыл, Ботошани — 15 июнь 1889 йыл, Бухарест) — румын һәм молдаван шағиры, румын әҙәбиәте классигы. Вафат булғандан һуң Румыния фәндәр академияһының ағзаһы итеп һайлана.
Ильяс (йыр)
Риүәйәте
Риүәйәт буйынса, «Ильяс» йыры һунарҙа булған фажиғәгә бәйле яҙылған. Ике ир туғандың береһе, йәнлек көтә торғас, йоҡлап китә, йоҡо аралаш туғанының ҡондоҙ бүркен төлкө тип ҡабул итеп, яңылыш атып ебәрә һәм үлемесле яралай. Көйҙөң үҙенсәлеге йырҙың интонация нигеҙен тәшкил иткән юғары терция тонын күп тапҡыр уратып йырлауҙан ғибәрәт.
Кәрим Дияровтың ҡуйын дәфтәренән
Был йыр «Түрәкәй» исеме аҫтында билдәле. шул йылдарҙа Ырымбур генерал-губернаторы Перовский командалығында Аҡмәсет нығытмаһына яһаған походта Циалковский ҙа ҡатнаша. Ошо походтан һуң Ильяс менән Мәхмүт тә ҡатнаша. Ильяс, иленә ҡайтҡас, Күсем ташына менеп, иртәнге таңда йыр йырлай (йырҙың беренсе версияһы). Ауылдаштары уны тауышынан танып, ҡаршы барып алалар. Тик ата-әсәһе был донъянан киткән булып сыға, ә һөйгән ҡыҙын көслөк менән бер бай икенсе бисәлеккә алған. Тиҙҙән байҙар Ильясҡа ялған ғәйеп тағып, уны Себергә оҙаталар.
Үрге Әлкәш
Тарихы
Әлкәш — антропоним. 1739 йылдың 25 июлендә тултырылған документта аҫаба башҡорттарҙың яһаҡ татарҙарын, йылына 5 һыуһар һәм 1,5 батман бал биреү шарты менән, үҙҙәренең Ҡыр-Ҡаңлы (Ҡаңлы) улусындағы аҫаба ерҙәренә индереүҙәре тураһында килешеү төҙөлә. Килешеү тексынан күренеүенсә, Әлкәштең улдары Йылан улусындағы Әлкәш ауылынан Ҡыр-Ҡаңлы улусына күсенеп төпләнә. Тимәк, XVIII быуаттың 30-сы йылдарында Араптан ауылы Әлкәш ауылы тип атала башлай, әммә йәйәләр эсенә мотлаҡ ауылдың тәүге атамаһы яҙыла.
1795 йылғы рәүиздә Араптан (2 ихатала 18 башҡорт, 5 ихатала 40 типтәр) һәм Әлкәш (4 ихатала 32 типтәр) айырым иҫәпкә алына. Ә 1816 йылда был ауылдар Әлкән (Араптан) исеме аҫтында бер ауыл булараҡ теркәлә. VIII рәүиз унда 20 башҡорт, 220 типтәр йәшәүен теркәй. Был факт 1774 йылдан һуң да ауылға типтәрҙәр индерелеүен раҫлай. 1859 йылдағы Х рәүиз мәғлүмәттәре: 7 ихатала 34 башҡорт һәм 65 ихатала 343 типтәр теркәлә. 1870 йылдағы рәүиздә ауыл халҡы тулыһынса (411 кеше) башҡорттар тип теркәлә. Ауыл элеккесә Әлкәш (Араптан) тип атала. Ә 1920 йылда ике ауыл айырым теркәлә: Үрге Әлкәштә (Араптан) 67 ихатала 341 башҡорт һәм Түбәнге Әлкәштә 88 ихатала 444 башҡорт йәшәүе теркәлә.
1843 йылда Араптан ауылындағы 4 ихатала йәшәгән 20 башҡорттоң 19 аты, 22 һыйыры, 5 һарығы, 8 кәзәһе була. 38 ихатала йәшәгән 220 типтәр 184 ат, 168 һыйыр, 142 һарыҡ, 76 куәзә аҫырай. Башҡорттар 96 бот ужым һәм 160 бот яҙғы иген сәсә (типтәрҙәр буйынса мәғлүмәттәр юҡ). Ауылда тирмән була. 1870 йылда берләшкән ауылда 8 һыу тирмәне эшләй.
Байназар мәктәбе
Тарихы
Байназар мәктәбе 1924 йылда 1-се баҫҡыс берҙәм хеҙмәт мәктәбе булараҡ ойошторола, 1934 йылдан — тулы булмаған урта мәктәп, ә 1951 йылдан урта мәктәпкә әүерелә. Байназар мәктәбенең беренсе уҡытыусыһы һәм директоры — Ғ. Ҡәҙерғолов.
Етәкселәре
●Ғаяз Ҡәҙерғолов (1924-1929 йылдар)
●Н.Г.Йомағолов(1933-1934)
●Шәрипов Ғилмитдин Ғәйнетдин улы(1945-1949)
●Айытҡолова Зөһрә Әхмәҙи ҡыҙы (2004-2007)
Кирибати
Бөйөк Британиянан бойондороҡһоҙлоҡ 1979 йылдың 12 июлендә иғлан ителә.
Тарихы
Беренсе британ күскенселәре утрауҙарға 1837 йылда килә. 1892 йылда Гилберт утрауҙары күрше Эллис утрауҙары менән Британия империяһының протектораты була. 1916 йылда Эллис утрауҙары Гилберт утрауҙары менән берләштерелә һәм берҙәм колония барлыҡҡа килә. Раштыуа утрауы (йәки Киритимати) — 1919 йылда, ә Феникс утрауҙары 1937 йылда колонияның бер өлөшөнә әйләнә.
1963 йылда колониаль властар колония менән идара итеүҙә тәүге етди реформалар үткәрә. Башҡарма һәм консультатив советтар булдырыла. Һуңғыһына урындағы резидент-комиссар тәғәйенләгән урындағы халыҡ вәкилдәре үтә. 1967 йылда башҡарма совет — Хөкүмәт советы, ә Консультация советы колониаль хакимиәт чиновниктары һәм урындағы халыҡ һайлаған 24 ағза ҡатнашлығындағы Вәкилдәр палатаһы тип үҙгәртелә. 1975 йылда колония Гилберт утрауының һәм Эллис утрауының үҙ аллы колонияларына бүленә. 1978 йылда Эллис утрауҙары бойондороҡһоҙ дәүләт (хәҙерге исеме Тувалу) булып китә. 1979 йылдың 12 июлендә Гилберт утрауҙары (хәҙерге исеме Кирибати Республикаһы) бойондороҡһоҙлоҡ ала. 1983 йылда Америка Ҡушма Штаттары менән Кирибати араһында 1979 йылда төҙөлгән дуҫлыҡ тураһындағы килешеү үҙ көсөнә инә. Уға ярашлы Америка Ҡушма Штаттары Лайн һәм Феникс архипелагтарындағы 14 утрауға дәғүәләрҙән баш тарта һәм Кирибатиҙың бер өлөшө тип таный.
Утрауҙарҙың төп проблемаһы булып халыҡтың тығыҙ урынлашыуы тора. 1988 йылда Тарава халҡының бер өлөшө тығыҙ булмаған утрауҙарға күсерелә. 1994 йылда Тебуроро Тито ил президенты итеп һайлана (1998 йылда ҡабаттан һайлана). 1999 йылда Кирибати Республикаһы Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ағзаһы була.
Һаны һәм урынлашыуы
1990—1995 йылдарҙа тәбиғи үҫеш кимәле 1985—1990 йылдар менән сағыштырғанда 1,4 % тәшкил итә. — 2,3 % . 2010 йылда 15 йәшкә тиклемге балаларҙың өлөшө — 36,1 %, өлкәндәр һаны 16 йәштән 50 йәшкә тиклем — 51,8 %, 50 йәштән өлкәндәр — 12,1 %. 1990—1995 йылдарҙа ирҙәрҙең уртаса ғүмер оҙонлоғо — 57,2 йәш, ҡатын-ҡыҙҙар — 62,3 йәш.
Закондар сығарыу власы
Закондар сығарыу власының юғары органы — 42 депутаттан торған бер палаталы парламент, улар иҫәбендә: бөтә халыҡ тауыш биреүе менән һайланған 40 депутат, аҡһаҡалдар советы аша Фиджи банабан берләшмәһе тарафынан күрһәтелгән 1 депутат һәм генераль прокурор, юстицияның юғары вазифалы кешеһе. Парламенттың вәкәләтлек мөҙҙәте — дүрт йыл.
Башҡарма власть
Дәүләт һәм хөкүмәт башлығы — президент, йәки беретитенти (кириб телендә Beretitenti), дүрт йылға бөтә халыҡ тауыш биреү юлы менән һайлана. Президентлыҡҡа кандидаттар һаны ҡәтғи билдәләнгән: улар дүрттән һәм икенән артмаҫҡа тейеш. Кандидаттар дөйөм һайлауҙарҙан һуң тәүге съезд ваҡытында парламент ағзалары иҫәбенән һайлана. Артабан был кандидаттар президент һайлауҙарында ҡатнаша. Президент парламент депутаттары араһынан Министрҙар кабинетын тәғәйенләй, уның составына вице-президент йәки кауоман-ни-беретитенти (кириб. Kauoman ni Beretitenti), генераль прокурор һәм унға тиклем министр инә. Министрҙар кабинеты ил парламенты алдында коллектив яуаплылыҡ тотҡан башҡарма орган булып тора.
Ҡораллы көстәре
Кирибати Республикаһының үҙ ҡораллы көстәре юҡ. Илдең оборонаһын Австралия һәм Яңы Зеландияның ҡораллы көстәре башҡара.
Түбәнге Лужица
Икенсе донъя һуғышынан һуң сорбтар Чехия дәүләтенә ҡушылыуға өмөт итә, тик Судет немецтарын Германияға ебәреү менән мәшғүл булған Чехия хөкүмәте уларға ҡарата битараф була. Лужица теленең бөгөнгәсә һаҡланып ҡалыуы — Көнсығыш Германияла (ГДР-ҙа) совет ғәскәрҙәре тороу һәм ГДР етәкселегенең славян халҡына ҡарата мәрхәмәтле сәйәсәт үткәреүгә бәйле (киң милли — мәҙәни автономия, лужица мәктәптәре, китаптар баҫтырыу һ.б.).
Шапошникова Наталья Витальевна
1978 команда ярыштарында донъя чемпионы. 1979  команда беренселегендә донъя чемпионатының көмөш призеры. 1978 йылда күпбәйгелә донъя чемпионатының бронза призеры була.
Суксанга (Муртмаша ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Монгол империяһы
Дәүләттең аяҡҡа баҫыуы
1206 йылдың мартында Онон йылғаһы башынан алыҫ булмаған урында ҡоролтай йыйыла, унда Темучин Сыңғыҙхан титулы менән бөйөк хан итеп һайлана. Бөйөк монгол дәүләтен булдырыу иғлан ителә. Бүлгеләнеү принцибы армияға ҡарата ғына түгел, ә бөтә халыҡҡа ҡарата ҡулланыла. Хәҙер инде күпме яугир бирә алыуына ҡарап, халыҡ һаны ла ярашлы рәүештә мең, йөҙ һәм унлыҡ тип атала. «„Коко Дефтер-Бичик“ Зәңгәр исемлегенә яҙһындар, аҙаҡ төрлө телдөрге хеҙмәтселәрҙе өлөштәргә бүлеп, китаптарға, исемлектәргә теркәһендәр». Дәүләт ҡоролошо тулыһынса төп маҡсатҡа — һуғышҡа буйһона.
Цзинь менән һуғыш
Монгол дәүләте көньяҡтан танғоттарҙың Көнбайыш Ся (Си Ся) батшалығы менән сиктәш була. 1205 йылда Еләй Ахай командалығында танғот батшалығына беренсе поход яһала. 1207 йылда эре монгол армияһы тағы ла танғоттарға баҫып инә. Бик күп мал тартып алына, әммә походтың төп маҡсаты — көньяҡ күршеләрҙе буйһондороу ғәмәлгә ашмай. Монголдар бер генә крепосты ла яулай алмай. Шуға күрә ике йыл буйы яңы походҡа әҙерләнәләр, был юлы Сыңғыҙхан яҡшыраҡ әҙерләнә. Улар Урахай ҡалаһын баҫып ала Һәм Имән крепосын ҡамап тора. Яланда үткән ике яуҙа монголдар, тангуттарҙы еңеп, уларҙың баш ҡалаһы Чжунсинды ҡамай. Тиҙҙән монголдарға сигенергә тура килә, сөнки йылғалар таша. Әммә хаким Си Ся тыныслыҡ урынлаштырыуға ризалаша һәм үҙенең ҡыҙын Сыңғыҙханға кейәүгә бирә.
Көнбайышҡа поход
1236 йылдың йәйендә монгол армияһы Волга ярына килеп туҡтай. Субиҙай Волга буйы Булғарын тар-мар итә, Батый йыл буйы ҡыпсаҡ, буртас, мордва һәм черкестарға ҡаршы һуғыша. 1237 йылдың декабрендә монголдар Рязань кенәзлеге сиктәрен үтеп инә. 21 декабрҙә Рязань яулана, Владимир ғәскәрҙәре менән һуғышҡандан һуң — Коломна, артабан Мәскәү баҫып алына. 1238 йылдың 8 февралендә Владимир алына, 4 мартта Сить йылғаһы буйындағы һуғышта бөйөк кенәз Юрий Всеволодовичтың (ошо һуғышта ул һәләк була) ҡырыла. Аҙаҡ Торжок һәм Тверь яулана, Козельск ете аҙна буйына ҡамауҙа тотола. 1239 йылда монгол армияһының төп өлөшө түбәнге Дон районында далала тора. Мункэ — алан һәм черкестарға, Батый ҡыпсаҡтарға ҡаршы ҙур булмаған һуғыштар алып бара. Башында Ҡотан хан торған ҡырҡ меңгә яҡын ҡыпсаҡ Венгрияға ҡаса. Мордва ерендә ихтилал баҫтырыла, Муром, Переяславль һәм Чернигов баҫып алына. 1240 йылда монгол армияһы Рустең көньяғына һөжүм итә башлай. Киев, Галич һәм Владимир-Волынский баҫып алына. Хәрби совет Ҡотан ҡыпсаҡтарын үҙенә һыйындырған Венгрияға һөжүм башларға ҡарар итә. Батый Гуюк һәм Бури менән талаша, шунан һуң улар Монголияға ҡайтып китә.
Тарҡалыу (1260—1269)
Монголдар империя дәүерендә бик күп административ проблемаларға тап булды. Донъя тарихында бик күп илдәр менән сиктәш булған ғәйәт ҙур империя була ул. Хәҙергесә атаһаҡ, көнбайыштағы Польшанан көнсығыштағы Кореяға тиклем, һәм төньяҡтағы Себерҙән көньяҡтағы Оман ҡултығына һәм Вьетнамға тиклем, уның территорияһы яҡынса 33 млн км^2 ерҙе биләй, (Ерҙең дөйөм майҙанының 22 проценты) һәм Ер халҡының 1/3 өлөшө (110 миллионов кеше). 1260-сы йылдар башында империя ҙур көсөргәнеш кисерә. Мункэ хан вафатынан һуң (1259) уның ҡустылары Хубилай һәм Ариг-Буға араһында юғары власть өсөн көрәш башлана. 1260 йылдағы ҡоролтайҙа Хубилай — Кайпиндә, ә Ариг-Буға Ҡараҡорумда бөйөк хан тип иғлан ителә. Берәүҙәр, Шандула үткәрелгән ҡоролтай законлы түгел, ти, сөнки империяла монголдарҙың минорат йолаһына ярашлы бөйөк хан итеп Ариг-Буға һайланған була. Икенсе фекергә ярашлы, ике ҡоролтай ҙа закон көсөнә эйә түгел, сөнки икеһендә лә Сыңғыҙхан вариҫтарының бер өлөшө генә ҡатнаша, өҫтәүенә унда Берке һәм Хулагу кеүек эре шәхестәр ҡатнашмай.
Юанды баҫып алыу
XIII быуат аҙағына монголдар Урта Азия, Көнсығыш Европаның байтаҡ өлөшөн, Персия, Ирак, Камбоджа, Бирма, Кореяны һәм Вьетнамдың бер өлөшөн баҫып ала. Хубилай хан 1279 йылда бөтә Ҡытайҙы үҙенең Юань империяһына ҡуша. Хубилай Юань хакимлығы дәүерен иғлан итһә лә, уны ҡулланыу сиктәренә билдәләмәгән була. Шуға күрә формаль яҡтан ҡарағанда был атама бөтә Бөйөк монгол империяһына ҡарата ҡулланыла. Аҙағыраҡ был атама тик Хубилай биләмәләренә ҡарата ғына ҡулланыла.
Шубников Алексей Васильевич
Биографияһы
1944 йылдан — СССР Фәндәр академияһының Кристаллография институтының тәүге директоры һәм нигеҙ һалыусыларының береһе.
1953 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика факультетында яңы кристалдар физикаһы кафедраһын етәкләй.
Амин
Рустә һәм Рәсәйҙә
Ғәҙәттә ул боронғо рус әҙәби әҫәрҙәрендә грек телендә «ҡабул булһын», «шулай булһын» мәғәнәһендә ҡулланылған. Формула халыҡ көнкүреше һәм фольклоры өлкәһенә күскән һәм йыш ҡына арбауҙарҙа, ялбарыуҙарҙа ҡулланыла
Бисмарк башняһы (Изерлон)
Изерлонда Бисмарк башняһы (Bismarckturm in Iserlohn) — 1914—1915 йылдарҙа Германияның элекке канцлеры Отто фон Бисмарк хөрмәтенә Изерлонда башня-һәйкәл (мемориаль башня) төҙөлгән.
Тарихы
Төҙөлөш эштәре өсөн кәрәк булған һыу проектты тормошҡа ашырыу өсөн махсус бырауланған скважинанан килгән. Төп төҙөлөш материалы итеп файҙаланылған ҡомташ (граувакка) күрше карьерҙа. сығарылған. Түбәһендә ҡуйылған һәм ут  өсөн базальт лаваһы ҡулланылған. Мемориалдың дөйөм хаҡы 28 000 марка<. Башняның тәүге нигеҙ ташын һалыу Беренсе донъя һуғышы башлағандан һуң, 1914 йылдың 6 сентябрендә, булған; 1915 йылдың 31 мартында тантаналы асылған. Икенсе көндө — Бисмаркка йөҙ йәш тулған көндө — табаҡҡа тәүге тапҡыр ут тоҡандырылған. Беренсе донъя (Бөйөк) һуғышы аҙағына тиклем башня һауалағы хәлде күҙәтеү пункты сифатында ҡулланылған.
Бисмарк (Альтмарк)
Бисмарк (Альтмарк) (Bismark (Altmark)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 9122 кеше йәшәй. Майҙаны — 33,18 км2. Диңгеҙ кимәленән 55 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39629 һәм автомобиль коды — SDL.
Ноғоманова Флүрә Ғәлимйән ҡыҙы
Ноғоманова Флүрә Ғәлимйән ҡыҙы (18 февраль 1936 йыл — 18 февраль 2021 йыл) — йырсы (меццо-сопрано), юғары мәктәп уҡытыусыһы. БССР-ҙың халыҡ (1991), БАССР-ҙың атҡаҙанған (1980) артисы. Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1976).
Төп партиялары
Марта («Фауст», Ш.Гуно), Ана («Биржан һәм Сара», М. Т.Түлебаев), Лаура («Иоланта»), Полина («Пики дамаһы»; икеһе лә — П. И. Чайковский) һәм башҡалар.
Батыров Артур Артур улы
Батыров Артур Артур улы (19 октябрь 1993 йыл — 21 май 2022 йыл — Рәсәй хәрби хеҙмәткәре, гвардия өлкән лейтентаты, Рәсәйҙең Украиналағы махсус хәрби операцияһында ҡатнашыусы. Батырлыҡ һәм Генерал Шайморатов ордендары кавалеры (үлгәндән һуң).
Йөҙөм (еләк)
Тарихы
Фукидид фекеренсә, Урта диңгеҙ кешеләре, йөҙөм менән зәйтүнде эшкәртә башлағас, вәхшилек менән хушлаша. Боронғо Египет яҙмаларын уҡығас, ҡара йөҙөмдө ҙҫтереү тураһында ла мәғлмәт табыла. Йөҙөм үҫешенә ҙур йоғонтоно финикиялылар һәм боронғо гректар индерә. Беҙҙең эраға тиклем үк сыбыҡты ҡарау тураһындағы нәсихәттәрен Магон (ауыл хужалығы тураһында яҙыусы автор) һәм Марк Порций Катон Өлкән ҡалдырған. Боронғо Римдә Колумелла, оҙон сыбыҡтарҙы нығытыр өсөн, ағастар урынына махсус шпалер ҡуйырға кәңәш иткән.
Кире күрһәткестәр
Йөҙәм еләген ашағанда, түбәндәгене иҫтә тоторға кәрәк: уны һимереү, эсәк ауырыуы (айырыуса киҫкенләшеү ваҡытында), шәкәр диабеты, Үпкә эренләгәндә, гипертониялы һәм шешенеүле йөрәк ауырыуҙары, эс киткән ваҡытта ҡулланырға ярамай.
Эшкәртеү
Йөҙөмдө тигеҙ ерҙә, механик эш алып барырлыҡ ерҙә үҫтерәләр, ер өҫтөнөң ауышы 10° күп булырға тейеш түгел. Ерҙең 60 см тәрәнлектә һөрөп сығалар, файҙалы матдәләр индереү яҡшы буласаҡ (1 гектарға 40-60 т тиреҫ менән 1 т суперфосфат). Йөҙөмдө ултыртырға 2-3 аҙна ҡалғас, тырматып алалар. Йөҙөм үҫентеләре араһында 1-3 метр ара ҡалдырып, 15-30 см тәрәнлеккә ултыртып сығалар. Йылы төбәктәрҙе йөҙөмдө ҡыш һәм көҙ ҙә ултыртыу мөмкин. Ҡырау төшөү мөмкинлеге янаһа, ҡыуаҡтар өҫтөнә тупраҡ һалып сығалар, ә аралыҡты һөрәләр. Ҡыуаҡтар үҫһен өсөн, үренделәрҙең өҫкө 1-2 см һындыралар. 2-3 йылға бер тапҡыр 20—30 т/га тиреҫ өҫтәлә, йыл һайын яҙ көнө аммоний сульфатын йәк натрий селитраһын (3—4 ц/га), көҙ — суперфосфат (4—5 ц/га), йәки преципитат (2—3 ц/га), йәки томасшлак (5—6 ц/га), калий гидросульфаты (1,5—2 ц/га) ҡушалар.
Иҫәнбаева Флорида Әхмәтвәли ҡыҙы
Биографияһы
Флорида Әхмәтвәли ҡыҙы Иҫәнбаева 1955 йылдың 10 мартында Башҡорт АССР-ы Салауат районы Мөсәт ауылында тыуған.
Тормош юлы һәм ҡаҙаныштары
1975—1978 йылдарҙа Салауат районы Пионерҙар йортонда методист булып эшләй.
Ғаиләһе
Тормош иптәше Ғүмәр менән ул һәм ҡыҙ үҫтерә.
Исмәғил Бикмөхәмәт
Биографияһы
Исмәғил Бикмөхәмәт улы XVIII быуатта Ырымбур губернаһы Ырымбур провинцияһы (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Һаҡмар районы) Сәйет биҫтәһендә тыуған.
Дамаскта сирләп юлдашы Яҡуп Йәғәфәров вафат була, бер үҙе ҡалған Исмәғил Бикмөхәмәт юлын дауам итә һәм Ғосман империяһының баш ҡалаһы Истанбулға барып етә. Әммә туған яғына ҡайтырға аҡсалары булмағас, ҡалалағы бер кибеттә эшләй башлай һәм тик 25 йыл үткәс кенә ниәттәрен тормошҡа ашыра — 1783 йылда туған яғына әйләнеп ҡайта.
Исмәғил Бикмөхәмәт үҙенең ил гиҙеүҙәрен «Исмәғил аға сәйәхәтнамәһе» әҫәрендә тасуирлай. Шулай уҡ бында Шәреҡ халыҡтарының йолалары, мәҙәни ҡомартҡылары һәм изге урындары тураһында мәғлүмәт бирә.
Ҡыяс
Фиҡһ буйынса
Бындай ҡарар ҡабул итеү ысулы абруйлы фаҡиһтар мөхитендә ҡулланылған. Ҡөрьән һәм сөннәт кеүек хоҡуҡи сығанаҡтарҙа күрһәтелмәгән осраҡтар килеп сыҡҡан хәлдә, ижмәгә (консенсусҡа) өлгәшеп булмағанда, фаҡиһтар шуға оҡшаш хәлдәр буйынса фекер йөрөтөп, ҡарар сығарған.
Имам Әхмәт ибн Хәнбәл нигеҙ һалған хәнбәли мәҙһәбе ҡыясты абруйлы хоҡуҡ сығанағы булараҡ танымаған.
Сяртын-Сос
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Анчишкин Александр Иванович
Биографияһы
1971 йылда Үҙәк иҡтисади-математик институтҡа күсә, унда халыҡ хужалығы фараздары бүлеген булдыра. 1972 йылда ул «Темпы и факторы роста социалистической экономики (методы анализа и прогноза)» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Тиутей-Яха
Тиутей-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 272 км.
Портюг
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юламан (Башҡортостан)
Тарихы
Юламан ауылына 1745 йылда аҫаба башҡорттар нигеҙ һала. Сотник Аҡҡолай Бикташев етәкселегендә Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы аҫабалары Юламан Таймаҫовты һәм уның иптәштәрен Асау йылғаһы (башынан алып уның тамағына тиклем) буйындағы аҫаба ерҙәренә йылына 4 һыуһар һәм бал батманы өсөн индерә. Шуны ла билдәләп үтергә кәрәк, Юламандың ата-бабалары 1669 йылда уҡ керҙәш булған, уларҙың береһе Талач Мерәҫов ошо уҡ йылға янында Талач ауылына нигеҙ һалған. Шулай итеп, Юламан 76 йылдан һуң керҙәшлекте тергеҙгән генә (уның тамғаһы). Уның улы Ноғман Юламанов (уның улдары Әғлиулла, Хажиәхмәт) һәм башҡа ерһеҙ башҡорттар типтәр ҡатламына күсә. 1783 йылда Яңы Алмантай ауылынан яңы суҡындырылған сыуаштар күсеп килә. V ревизия ваҡытына улар 14 кеше иҫәпләнә. Артабан этник состав буйынса ауыл сыуаш булып китә. 1870 йылда 2 йортта — 26 башҡорт, 34 йортта 205 сыуаш йәшәгән. 1902 йылда унда 388 кеше менән 58 йорт асыҡлана. 18 йылдан һуң йорт-хужалыҡтар һаны 80-гә барып етә.
Прудовка (Енгиша ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Эрфурт
Э́рфурт (Erfurt) — Германиялағы ҡала, Тюрингия федераль еренең административ үҙәге. Халыҡ һаны — 214 мең кеше (2018). Хәҙерге ФРГ һәм Тюрингияның уртаһында, Гера йылғаһы буйында урынлашҡан. 14 быуатта асылған университет үҙәге, католик сиркәүенең епискобы резиденцияһы. Эрфурт университетында протестант сиркәүенә нигеҙ һалған Мартин Лютер, күренекле ғалим- социолог Макс Вебер уҡыған.
Тарихтан
Эрфурт «Erphesfurt» — «Эрф кисеүе» (Гера йылғаһы аша) 742 йылға ҡарай. Майнц архиепискобы Бонифациус Рим папаһына бында епископлыҡ булдырыуҙы һорап яҙа.
ЭГА парк
Эрфурттағы ЭГА парк (нем. Egapark) — Германиялағы иң ҙур ял парктарының береһе (майҙаны 36 гектарҙан ашыу). .
Арыҫланов Һаҙый Мөхәмәҙи улы
Биографияһы
1955—1966 йылдарҙа — «Стерлитамакский рабочий» гәзитенең партия тормошо бүлеге мөдире, 1966—1990 йй. — был гәзиттең баш мөхәррире.
Хәтер
1998 йылда Башҡортостанда Һаҙый Арыҫланов иҫтәлегенә «Башҡортостан экологияһы» тигән йыл да тапшырылыусы журналистик премия булдырыла, ул тирә-яҡ мөхит темаһына яҙылған публикациялар өсөн бирелә.
Комо
Иҫтәлекле урын
Заманса ҡаланың үҙәге булып Ковур майҙаны тора, уның иң ҙур бинаһы — мәрмәр Санта-Мария-Ассунт мәрмәр һарайы. Был һарай, барокко архитекторы Ювара тарафынан 1399 йылда һалынған. Уның стилендә готика һәм ренессанс стилдәре элементтары ла килешле урын тапҡан. Собор эргәһендә — Бролетто, элекке ратушаның матур бинаһы (1215, фасад 1435). Ҡала нығытмаларынан Порт-Витториа манараһы һаҡланып ҡалған (1192).
Солтан Хөсәйен мәсете
Солтан Хөсәйен мәсете йәки Солтан мәсете (Sultan Mosque, Masjid Sultan; ) — Сингапурҙа һаҡланған иң боронғо мәсеттәрҙең береһе. Мәсет Сингапурҙа иң мөһим мәсеттәрҙең береһе тип һанала.
Сюма
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Танаис (ҡала)
Танаис ҡурсаулығы — Рәсәйҙәге иң ҙур археология музей-ҡурсаулығы. Танаис ҡурсаулығы территорияһы 3 меңдән ашыу гектар тәшкил итә һәм палеолит осороноң төрлө дәүерҙәре һәм халыҡтарының тарих һәм мәҙәниәт һәйкәлдәре ансамбленән алып XIX быуаттың торлаҡ һәм ғибәҙәт архитектураһы һәйкәлдәренә тиклем берләштерә. Был боронғо грек цивилизацияһының иң төньяҡ пункты.
Танаис — итальян колонияһы
Ҡыпсаҡ осоронда Танаис колонияһы ҡыҫҡаса Тан тип атала башланған. 1395 йылда Тамерлан ғәскәрҙәре ҡаланы, диуарҙарын тулыһынса емереп ташлап, ер менән тигеҙләгән.
Археологик ҡаҙыныуҙар
Танаис археологик объект булараҡ 1823 йылда Париж академияһының ағза-корреспонденты полковник И. А. Стемпковский тарафынан асылған. Беренсе сиратта, ҡурғандпарҙың хазинаһы менән ҡыҙыҡһынған Николай I-нең шәхси күрһәтмәһе буйынса, Танаиста ҡаҙыныуҙарҙы Мәскәү университетының рим әҙәбиәте һәм боронғолоғо кафедраһы профессоры П. М. Леонтьев, ә 1867 йылдан — В. Г. Тизенгаузен үткәргән. Недвиговский ҡаласығын өйрәнеү Император археологик комиссияһы контроле аҫтында үткәрелгән. Дөрөҫөрәге, Леонтьевтың системаһыҙ үткәрелгән ҡаҙыныу эштәре ҡаласыҡҡа зыян ғына килтергән. Иғтибарға лайыҡлы бер нимә тапмағанлыҡтан, Леонтьев ҡаҙыныу эштәрен туҡтатҡан.
70-се йылдарҙан һәм совет хөкүмәте боронғо ҡомартҡыларҙы дәүләт һаҡлауы аҫтындағы халыҡ байлығы тип иғлан иткәнгә тиклемге осорға саҡлы, урындағы халыҡ боронғо ҡаласыҡтың ташын үҙ ҡоролмаларын төҙөү ихтыяжында ҡулланған.
Тодорта-Яха
Тодорта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Кәримова Мәрйәм Ғатаулла ҡыҙы
Ғаиләһе
Ике бала әсәһе.
Һиндостан милли китапханаһы
Тарихы
Һиндостан милли китапханаһы тарихы 1836 йылдан Калькутта ҡалаһында халыҡ өсөн асыҡ китапхана асылыуҙан башлана. Ул дәүләт ҡарамағында булмай, шуға күрә файҙаланыу түләүле була. Унда керер өсөн 300 рупий (яҡынса 5 [[АҠШ доллары]]) түләргә кәрәк була. Шулай ҙа талиптар һәм ярлылар өсөн кереү күпмелер ваҡыт бер осор бушҡа булған. Мөлкәтсеһе (хужаһы) иҡтисадсы һәм эшҡыуар Дварканатх Тагор булған.
1947 йылда Һиндостан Бөйөк Британиянан бойондороҡһоҙлоҡ ала. 1948 йылда «Империя китапханаһы» «Милли китапхана»ға үҙгәртелә һәм икенсе районға Бельведер Эстейтҡа күсерелә. Яңыртылған китапхана 1953 йылдың 1 февралендә асыла.
Серле бүлмә
2010 йылда Һиндостан археология етәкселеге (ҺАЕ) китапхана бинаһына тергеҙеү (реставрация) эштәре үткәрә. Бинаның 1760 йылдарҙа төҙөлгәне билдәле. Шул ваҡыттан уҡ уның хужаһы Һиндостандың беренсе генерал-губернаторы Уоррен Гастингс була. 1780 йылда ул бинаны 1854 йылда уҡ, йәғни Бенгал лейтенант-губернаторының рәсми резеденцияһы булған ваҡыттан уҡ, һатылыуы тураһында белдерә. Айырым йорт тураһында бер ниндәй ҙә мәғлүмәт булмай, ул билдәһеҙ килеш ҡала. Резеденция булараҡ бина 1911 йылғаса хеҙмәт итә.