cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Арғы Тағанай
«Тағанай-тау» метеостанцияһы
1932 йылдың декабрендә станцияға   Икенсе  Халыҡ-ара поляр йылы  (ингл. International Polar Year — IPY, йәки  русса Международный полярный год —МПГ)  атамаһы бирелә.
Федяевская Вера Константиновна
Федяевская Вера Константиновна (8 сентябрь 1911 йыл — 7 декабрь 2007 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй рәссамы, графигы, китап иллюстраторы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы (1994).
Биографияһы
Үҙенең график эштәре, шулай уҡ Саади, Коненков, Анна Ахматова, Николай Некрасов китаптарына иллюстрациялар менән  менән билдәле. Рәссамдың эштәренең күп өлөшө серияһы Урта Азияға арналған, ул   Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында эвакуацияла була; уның ҡала күренештәре ҡыҙыҡлы.
Коковихин Юрий Иванович
Коковихин Юрий Иванович (22 декабрь 1936 йыл) — СССР һәм Украина ғалимы. Техник фәндәр докторы, профессор.
Эшмәкәрлеге
1962 йылдан алып 1981 йылға тиклем Ю. И. Коковихин Магнитогорск тау-металлургия институтында аспирант булып эшләй, ике диссертация яҡлай, шул уҡ йылда ойошторолған «Машина-автоматтар сым һәм канат етештереүҙә» кафедраһының беренсе мөдире була. 1981 йылда Украина ССР-ына күсеп китә һәм Днепродзержинск индустриаль институтында (хәҙер Днепр дәүләт техник университеты) эшләй, 1988 йылдан алып 1995 йылға тиклем «Металдарҙы өйрәнеүсе фән һәм термик юл менән эшкәртеү» кафедраһының мөдире була Һуңынан бер нисә ойошма директоры булып эшләй. Күп кенә хеҙмәттәр авторы, шулар иҫәбендә:
Эстонияла мәғариф
Эстон телендә тәүге әлифба 1575 йылда нәшер ителә. Швеция короле Густав II Адольф тарафынан 1632 йылда нигеҙләнгән Тарту университеты — Эстонияның иң боронғо университеты булып тора. 1919 йылда университет курстары беренсе тапҡыр эстон телендә уҡыла башлай.
Вешкайма (Барыш ҡушылдығы)
Вешкайма — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Барыш йылғаһының һул ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Майкл Фарадей
Бала сағы
Уның атаһы Лондон эргәһендәге биҫтәлә бай булмаған тимерсе булған. Өлкән ағаһы Роберт та тимерсе булып китә, Майклдың фәнгә ынтылышын хуплай һәм тәү осорҙа матди ярҙам итә. Фарадейҙың әсәһе, белем алмаған булһала, эшһөйәр аҡыллы ҡатын була, улы уңыштарға өлгәшеп танылыу алған көнгә тиклем йәшәй һәм уның хаҡды рәүештә менән ғорурлана. Ғаиләнең ҙур булмаған килеме Майклға урта мәктәпте тамамларға мөмкинлек бирмәй, 13 йәштән гәзит-китап таратыусы булып эшләй. 14 йәшендә китап кибетенә китап төпләүсе булып эшкә керә. Оҫтаханала ете йыл эшләү дәүере үҫмергә ҡосөргәнешле уҙаллы белем алыу йылдарына әйләнә. Был ваҡытта Фарадей үҙе төпләгән физика, химия буйынса фәнни хеҙмәттәрҙе, «Британ энциклопедияһы» быйынса мәҡәләләрҙе уҡып сығы, унда яҙылған эксперименттарҙы өйөндәге лабораторияла үзе эшләгән электростатик приборҙарҙа эшләп ҡарай.
Ҡала философия йәмғиәтендә физика һәм астрономия буйынса лекциялар тыңлау һәм бәхәстәрҙә ҡатнашыу Фарадей тормошонда мөһим этапҡа әйләнә. Аҡсаны (бер лекция өсөн бер шиллинг) ағаһынан ала. Лекцияларҙа Фарадей яяңы таныштар таба, артабан улар менән хат алыша. Һөйләү телмәрендә ҡыҫҡалыҡ һәм аҙ һүҙлелеккә ирешеү өсөн ораторлыҡ һөнәрен өйрәнә.
Тәүге үҙаллы тикшереүҙәре
1824 йылда шыйыҡ хәлдә хлор алыуға ирешә, ә 1825 йылда, XX быуатта төрлө инсектицидтарҙа файҙаланылған, гексохлоран синтезлай.
Әкренләп электромагнетизм менән мауыға башлай. 1820 йылда Х. Эрстед электр тогының магнит көсө барлығын асҡас, Фарадей электр һәм магнит менән мауыға. 1822 йылда көндәлегендә «магнитизмды электрға әйләндерергә» тигән яҙма барлыҡҡа килә. 1831 йылда электр үткәргес сым магнит майҙанында хәрәкәт иткәндә электр тогы барлыҡҡа килә, йәғни электромагнит индукцияһы тигән күренеште аса.
Мадридтың король ботаник баҡсаһы
Тарихы
Баҡса 1794 йылда Алессандро Маласпина тарафынан Испанияға алып килгән үҫемлектәр арҡаһында ҙурая. 1857 йылда директор Мариано де ла Пас Граэльс ваҡытында яңы оранжерея  һәм ҙур булмаған баҡса төҙөлә, ул һуңынан Буэн-Ретиро паркына күсерелә.
Гэндзи тураһында повесть
Сюжет
Роман өс өлөшкә бүленә: үҫмер Гэндзи; бәлиғ булған йылдар — һөргөн һәм баш ҡалаға кире ҡайтыу, даны һәм үлеме; Каоруның тормошо — Гэндзиҙең ҡабул ителгән улы. Романдың асыҡ логик концовкаһы билдәләнмәгән, заманса әҙәбиәткә традицион булмағанға күрә, ҡайһы бер тикшереүселәр роман тамамланмаған тип иғлан итергә һылтанма табыла. Хәйер, «Болоттар араһында юғалыу», — тип аталған киҫәктең атамаһы ғына бар, күрәһең, Гэндзиҙең үлемен сиволлаштыра. Ике төп гипотеза бар: автор аңлы рәүештә киҫәкте исемһеҙ ҡалдыра, сөнки һөйгәненең үлеме тураһында яҙыу, уның яратҡан геройы үлеме тураһында артыҡ йәне көйә; төргәк юғалған.
Ҡатнашҡан заттар
[[Файл:Гэндзи_by_shakko.jpg|centre|thumb|600x600px|  «Гэндзи тураһында повесть» романының персонаждарының генеалогик ағасы.
Том Хэнкс
Кинолағы карьераһының башланыуы
«Филадельфия» (1993) фильмында уның СПИД-тан үлеп барған гомосексуал герой ролен башҡарыуы бөтөнләй көтөлмәгән хәл була. Был ролде уйнар өсөн ул бик ныҡ ябыға һәм үҙе уйнаған геройҙың ҡылығын асып бирер өсөн 10 килограмға ябыҡҡан актёр Роберт де Нироның ҡаһарманлығын ҡабатлай. Был роль өсөн Хэнкс «Оскар» премияһына лайыҡ була.
Кинолағы уңыш
1996 йылда Том Хэнкс, беренсе тапҡыр хитҡа эләккәс тә таралып киткән йәштәр ансамбле тарихы тураһында документаль манералағы киноның режиссёры булараҡ, дебют яһай. Уның «То, что ты делаешь» фильмы, ҙур асыш булып тормаһа ла, тәнҡит тарафынан йылы ҡабул ителә.
Шәхси тормошо
Хэнкс америка актрисаһы Саманта Льюис менән 1978-1987 йылдарҙа йәшәй. Уларҙың ике балаһы: улдары Колин (шулай уҡ актёр) һәм ҡыҙҙары Элизабет Энн - бар.
2013 йылда Том британ телесериалы «Доктор Кто»ны бала сағынан уҡ яратыуы тураһында һөйләй: Я знаком с «Доктором Кто» c раннего детства, — отметил актёр. — Первый цветной телевизор в нашей семье появился в 1968 году. Мы жили в Калифорнии, и у нас было очень много таких каналов, которые никто не смотрит. Там показывали японские мультфильмы и «Доктора Кто». Мы постоянно смотрели этот сериал, потому что он был очень странным. Все говорили с британским акцентом, а ещё там были эти огромные роботы в виде солонки… Но он был очень интересным. Так я и стал поклонником шоу.
Карл Густав Юнг
Биографияһы
Юнг Швейцарияның Кесвиль ҡалаһында швейцар реформатор сиркәүенең пастор ғаиләһендә тыуған. Атаһы яғынан ҡартатаһы һәм ҡарт олатаһы врач була.
Элам
Сүккәл-махи (Эпартидтар) династияһы
Хакимлыҡ Эламда триумвират тәртибендә ҡорола. Илдә бер юлы өс хаким була: 1) Сузы сүккәле, 2) Элам һәм Симашка сүккәле, 3) Мах суккәле. Ысынында ил батшаһы Сүккәл-мах була. Ул Сузыла йәшәй. Үлгәндән һуң ғәҙәттә уның урынын Элам һәм Симашка сүккәле биләгән. Ғәҙәттә ул үлгән батшаның ағаһы булған. Ә Суз сүккәле (баш ҡала етәксеһе) итеп сүккәл-мах ғәҙәттә үҙенең улын ҡуйған. Шулай итеп Эламда хакимлыҡ атанан улға түгел (башҡа илдәрҙәге кеүек), ә өлкән ағайҙан бәләкәйенә күсер булған. Сүккәл-махтарҙың династияһы тураһында өҙөк-өҙөк кенә мәғлүмәт һаҡланған.
Яңы элам династияһы
I. Хумбан-тах-рах (б.э.т. 760—742 йылдар), династияны башлаусы.
II. Хумбан-никаш (б.э.т. 742—717 йылдар), алдағы хакимдың улы.
IV. Кутир-Наххунте (б.э.т. 693—692 йылдар), Халлутуш-Иншушинак II-нең өлкән улы. Эламды Синаххериба яулай, ә Кутир-Наххунте яуҙа үлә.
VI. Хумбан-Халташ III (ассирийса Өммәналдаш) (б.э.тиклем 648—644 йылдар), Аттахамитти-Иншушинактың улы, Вавилониянан тотҡондарҙы дошмандарға биреүҙән баш тарта. Беҙҙең э.т. 646 йылда ассирийялыларҙан тауҙарға йәшенә. Батша итеп Умбахабуа иғлан ителә. Ассирийлылар яҡыная башлағас «алыҫтағы һыуҙарға» (фарсы ҡултығы утрауҙарына?) ҡаса. Ассирийлылар тәхеткә Таммаритуны ултырталар.
Польшала ислам
Иртә осор
Поляктарҙың мосолмандар менән тәүге контактары XIII быуатта монгол-татарҙарының ябырылыуы барышында була, ә XIV быуатта хәҙерге Польша территорияһына польша-литва татарҙары килеп урынлаша. Күп кенә археологик ҡаҙыныуҙар барышында бихисап ғәрәп тәңкәләре табыла, был ошо төбәктең мосолман донъяһы сауҙагәрҙәре менән тығыҙ мөнәсәбәттәре булыуы тураһында һөйләй.
Вичкилейка
Вичкилейка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Айва йылғаһының уң ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Иловатка (Аркадака ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Еленинский
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Рязанский Еган
Рязанский Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1665/3/26/12 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Андрякова Мария Егоровна
Биографияһы
1938 йылда ябай колхозсы булып эшкә урынлаша. Бөйөк Ватан һуғышы тракторҙа прицепщик булып эшләй. 1944 йылда тракторсылар курсын тамамлай һәм «Фордзон» тракторы штурвалы артында ултыра.
1945 йылдан өҙлөкһөҙ "Еңеү"колхозында өлеән тракторсы булып эшләй. Киң профилле механизатор була. Йылдан йыл производство күрһәткестәрен яҡшыртып эшләй. 1965 йылда ул тракторҙа 750 гектар йомшаҡ ер һөрөүгә өлгәшә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы указы менән ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләргә өлгәшеүе һәм уңыш йыйыүҙа юғары күрһәткестәре өсөн Андрякова Мария Егоровнаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Войтюк Светлана Юрьевна
Ижады
Светлана Войтюктың шиғырҙары Башҡорт китап нәшриәтендә һәм Рәсәй ҡалалары типографияларында, балалар өсөн журналдарҙа нәшер ителә.
2002 йылдан алып 2016 йылға тиклем «Веселые картинки», «Миша», «Мурзилка», «Шишкин лес» (Мәскәү), «Костер» (Санкт-Петербург), «Осьминожка», «Улыбка» (Дондағы Ростов), «Бельские просторы» (Өфө) һәм башҡа федераль һәм региональ журналдарҙа һәм гәзиттәрҙә, шулай уҡ интернет -баҫмаларҙа шиғырҙары һәм хикәйәләре нәшер ителә.
Ижтимағи эшмәкәрлеге
2006 йылдан алып Рәсәй яҙыусылар союзының Мәскәү яҙыусылары ойошмаһы, Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. Дәүләт Думаһы рәйесе С. Нарышкин менән балалар яҙыусылары осрашыуында ҡатнашыусы (30 май, 2014).
Заварицкий Александр Николаевич
Биографияһы
1944 йылда СССР Фәндәр академияһының вулканология лабораторияһын ойоштора һәм уның директоры була.
Региональ һәм теоретик петрография, мәғдән ятҡылыҡтарын өйрәнеү һәм элекке Советтар Союзының төрлө өлкәләрендәге вулканизмға ҡағылышлы фундаменталь тикшеренеүҙәр авторы.
Яңы петрохимия тармағына фәнни нигеҙ һалыусы.
Хәтер
2010 йылда өфө ҡалаһының Глумилино биҫтәһендәге урамдарҙың береһенә А. Н. Заварицкий исеме бирелә. Шулай уҡ Магнитогорск һәм Петропавловск-Камчатский ҡалаларында урамдар атала. СССР Фәндәр академияһы Урал ғилми үҙәгенең Геология һәм геохимия институтына уның исеме бирелә (1970), шулай уҡ Заварицкий хөрмәтенә минерал заварицкит, ике вулкан һәм йөк судноһы «Академик Заварицкий» атала, Подкаменная Тунгуска вулкан торбаһы (1959 г.), Курил утрауҙарында боҙлоҡ, Франц-Иосиф ерендәге Галль утрауының көнбайыш ярында ҡаялар атала.
Фоминка (Айдар ҡушылдығы)
Фоминка  — Рәсәйҙәге йылға. Белгород өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға айҙар йылғаһының уң ярына тамағынан 250 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Стравинский Игорь Фёдорович
Биографияһы
«Поскольку Шестёрка чувствовала себя свободной от своей доктрины и была исполнена восторженного почитания к тем, против кого выставляла себя в качестве эстетического противника, то и никакой группы она не составляла. „Весна священная“ произросла мощным деревом, оттесняя наш кустарник, и мы собирались было признать себя побеждёнными, как вдруг Стравинский вскоре сам присоединился к нашему кругу приёмов, и необъяснимым образом в его произведениях даже чувствовалось влияние Эрика Сати.»
1914 йылдың башында, Беренсе донъя һуғышы алдынан Стравинский ғаиләһе менән Швейцарияға. Һуғыш башланғандан һәм Рәсәйҙә революция булғандан һуң Стравинскийҙар Рәсәйгә ҡайтмай. 1915 йылдың яҙында композитор ғаиләһе менән Лозанна янындағы Моржда, ә 1920 йылдан алып — башлыса Парижда йәшәй.
Адрестары
Санкт-Петербургта:
Хәтер
«Коко Шанель и Игорь Стравинский» нәфис фильмы 2009 йылғы Канн кинофестивален яба.
Иҫке Яҡшый
Тарихы
Ауыл тураһында мәғлүмәт XVIII быуаттың 30-сы йылдарынан алып осрай. Ауыл исеме уға танып ырыуы ерҙәрендә нигеҙ һалған ошо ырыу башҡорто Яҡшый Ҡопландин исеменә бәйле. Бында 1730-сы йылдарҙан мәсет булған тигән мәғлүмәт тә осрай. Документтарҙа Яҡшый ауылы мәсете 1759 йылдан иҫке алына.(дауамы бар)
Камы-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кютахья
Тарихы
1833 йылда Кютахьяны Ибраһим-паша (Мөхәммәт-Ғәли Египетскийҙың аҫрауға алған улы һәм уңы ҡулы) яулай. Әммә Босфор боғаҙына урыҫ десанты килеп туҡтағас, Мөхәммәт-Ғәлигә Кютахия солохон төҙөргә һәм провинцияны азат итергә тура килә.
Германияның берҙәм социалистик партияһы
Ойоштороу структураһы
Производство партия ойошмалары предприятиелар һәм учреждениеларға тап килгән. Һәр предприятиела һәм учреждениела хеҙмәт иткән СЕПГ ағзаһы — йәғни партия ағзаларының күпселеге производство партия ойошмалары буйынса иҫәптә торған.
Район ойошмалары Берлин округтарына тап килгән.
Беренсел ойошмалар предприятиеларға, учреждениеларға, урындарҙағы өлөштәргә һәм уҡыу йорттарына тап килгән. Өс төрлө беренсел ойошмалар — производство төркөмдәре (betriebsgruppe), торлаҡ төркөмдәре (wohngebietsgruppe) һәм уҡыу төркөмдәре (hochschulgruppe) булған.
Ибраһим ауыл Советы (Шишмә районы)
Составында
Бикәй ауылы,
Казачка (Бакурка ҡушылдығы)
Казачка — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бакурка йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Олөйөр мәмерйәләр комплексы
Тасуирламаһы һәм тарихы
Был комплекстарҙан айырым үҙәк залы 15 метр бейеклеге тәшкил итеүсе ҙур Лаҡлы мәмерйәһе урынлашҡан.
Олөйөр тамағындағы элекке башҡорт ауылдары
П.-С. Паллас күргән саҡта Тирмән (Салауат районы) ауылы Йосоп ауылы тип аталған була. Нисек кенә булһа ла, Ҡыуаҡанға ҡараған Ҡырғөйлө һәм Түбәләҫ ырыуҙары Йүрүҙән һәм Әй йылғаларының урта ағымында сағыштырмаса компакт ултырып йәшәүен дауам иткән. Түбәләҫ ырыуы өлөшләтә Әйле ерҙәрендә ултырғанлыҡтан, XVIII быуаттың күп кенә исемлектәрендә уларҙы Әйле ырыуҙарына индереп ебәргәндәр. Хатта ғалимдар Тажетдин Ялсығол да, Әхмәтзәки Вәлиди ҙә Түбәләҫтәрҙе, ошо мәғлүмәттәргә таянған өсөндөр, Әйле ырыуҙар берләшмәһенә ҡарай, тип яҙғандар.
Хәҙер Түбәләҫ ырыуының күпселек өлөшө Силәбе өлкәһенә инә, тик 10-15 проценты ғына аҫабалар ҡулында ҡалған. «Яңы асылған» мәмерйәләрҙең һәр һәр ташының һәм мәғәрәһенең башҡортса исеме булғандыр. Онотолған инде ул атамалар. Һуғыш, түңкәрелеш, репрессиялар баҫымы аҫтында тормош көтөргә тура килгән халыҡтың ер-һыу атамаһын һаҡларлыҡ дәрт-дарманы булмағандыр, тип фаразларға тура килә.
Ивангород ҡәлғәһе
Шул ваҡытта тәхеткә ултырған батша Иван III Васильевич хөрмәтенә уның исеме менән аталған. Ивангород ҡәлғәһен төҙөүҙең маҡсаты булып Новгород ерҙәрен уның көнбайыш күршеләренән һаҡлау торған. Ивангород урыҫ ерҙәрен көнбайышта, Ливония менән сиктә, күршеләрҙән һаҡлау өсөн форпост булып торған, ә ундағы йылғаның һул ярында XIII быуатта Данияның ҡәлғәһе (Нарва ҡәлғәһе) торған, һуңынан уларҙы Ливон ордены нығытып ала һәм киңәйтә. 1237 йылда Ливон ордены Тевтон ордены менән берләшә. Был ордендар аҙаҡ тарҡала һәм Бөйөк Литва кенәзлегенең бер өлөшөнә әүерелә.
Заветы Ильича (Иглин районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Антонио Вивальди
Биографияһы
Атаһының сиркәү соборында хеҙмәт итеүе һәм руханиҙар менән бәйләнеше йәш Антонионың артабанғы карьераһын һайлауға йоғонто яһай. Антонио дин әһеле булырға ҡарар итә, һәм был аңлашыла, сөнки ул замандарҙа Италияла рухи һәм музыкаль карьераны берләштереү ғәҙәти күренеш була. 1704 йылда ул вазифаһына тәғәйенләнә. әммә һаулығы насар булыу сәбәпле Мессаны еңелерәк үткәреүгә рөхсәт ала. Тиҙҙән Вивальди үҙ вазифаһын ҡалдыра, әммә дин әһеле булып ҡала.
Ҡазан
Дин
Ҡазанда төрлө дин вәкилдәре, башлыса мосолмандар һәм православ христиандар, йәшәй. Шулай уҡ католиклар, йәһүҙиләр һ. б. дин вәкилдәре бар.
Апанай, Барудия, Борнай, Зәңгәр, Иҫке Таш, Нурулла, Ғәлиев, Ҡабан арты, Әзим, Әл-Мәржәни.
Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия драма театры
Театр 1906 йылдың 22 декабрендә асылған. Хәҙерге бинаһында 1987 йылдан эшләй.
Осипова Мария Борисовна
Биографияһы
Ҡыҙыл Армия Белоруссияны азат иткәндән һуң Мария Борисовна Минск ҡалаһына ҡайта һәм емерелгән ҡаланы тергеҙеүҙә әүҙем ҡатнаша.
БССР Юғары Советы Президиумы Рәйесе Василий Иванович Козлов аппаратында эшләй, Белоруссия Юғары Советы Президиумы эргәһендәге ярлыҡау бүлеге етәксеһе, Белорус ССР-ы Юғары Суды ағзаһы, Республиканың тыныслыҡ яҡлау Комитеты ағзаһы була. 1947—1963 йылдарҙа ул Белорус ССР-ының 2—5-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты булып һайлана.
Капинсавис
Капинсавис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Косью йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Дадиани һарайы
Музей
Мегрелия музейына нигеҙ уның хужаһы Давид Дадиани инициативаһы буйынса 1849 йылда һалына, унда башлыса иң боронғо грузин ҡомартҡылары һәм әйберҙәре туплана. Бөгөн музейҙа 41000 экспонат һаҡлана. Улар араһында — Тагилон хазинаһы инвентары (беҙҙең эраға тиклем 1-се мең йыллыҡ), антик алтын битлек, батшабикә Тамараның әсәһенең иконаһы (12-се быуат),   Константинополь ҡолатылғандан һуң Грузияға килеп эләккән боронғо ҡомартҡылар, урта быуаттағы хәрби европа ҡоралв, көнбайыш Европа оҫталарының һынлы сәнғәт һәм графика  әҫәрҙәре.
Болотнов Анатолий Миронович
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2016)
Псков кривичтары
Псков кривичтары йәки төньяҡ кривичтар — Псков ере территорияһында йәшәүсе кривичтарның төньяҡ төркеме.
Тарихтары
Славяндар йәшәүсе көнбайыш территорияларҙан, Висла менән Одер йылғалары араһында урынлашҡан ерҙәрҙән килеп сыҡҡандар.
IX-XII быуаттарҙа Псков кривичтары Великая йылғаһы бассейны, Псков күле яры һәм Гдов округында таралған. Псков һөйләштәре төркеме Псков кривичтары территорияһы менән тулыһынса тейәрлек тура килә, был иһә төркөм менән булған әлеге һөйләше халыҡ һөйләшенән килеп сыҡҡан тип уйларға мөмкинлек бирә.
Тёплая (Чардым ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Саратов һыуһаҡлағысынан Волгоград һыуһаҡлағысына тиклем,   Оло Ырғыҙ, Оло Караман, Терёшка, Еруслан, Торгун йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Ҡара Яҡуп ауыл Советы (Шишмә районы)
Тарихы
в) «Шөңгәккүл ауыл Советын» - «Шөңгәк-Күл ауыл Советына»;
Николаев Анатолий Витальевич
Фәнни эшмәкәрлеге
Уның етәкселегендә өс докторлыҡ, 28 кандидатлыҡ  диссертациялары  яҡлана, студенттар һәм уҡытыусылар өсөн ете методик ҡулланма  яҙа.
Иҫке Ямурҙа
Иҫке Ямурҙа (Староямурзино) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 162 кеше. Почта индексы — 452984, ОКАТО коды — 80208828006.
Юнысова Айһылыу Билал ҡыҙы
Биографияһы
Айһылыу Билал ҡыҙы Юнысова 1951 йылдың 11 апрелендә Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.
Башҡортостан Республикаһы буйынса Юстиция Министрлығының Баш идаралығы янындағы Дини йәһәттән дәүләт экспертизаһы советы ағзаһы.
Рәсәй тарихсы-архивсылар йәмғиәтеБашҡортостан Республикаһы бүлексәһенең рәйесе
Тигеҙһеҙлек
Артабан был мәҡәләлә, әгәр иҫкәрмә яһалмаһа, тигеҙһеҙлек төшөнсәһе тәүге дүрт төргә ҡарай.
Бәйле билдәләмәләр
Бер үк тамғалы тигеҙһеҙлектәр бер исемлеләр тип аталалар (ҡайһы берҙә «бер мәғәнәле» йәки «бер төрлө мәғәнәле» терминдары ҡулланыла).
Тигеҙһеҙлектәрҙе сығарыу
Әгәр тигеҙһеҙлеккә билдәһеҙ дәүмәл символы инһә, ул саҡта тигеҙһеҙлекте сығарыу, билдәһеҙҙең ниндәй ҡиммәттәрендә тигеҙһеҙлек үтәлә тигән һорауҙы асыҡлауҙы аңлата. Миҫалдар:
Беренсе дәрәжә тигеҙһеҙлектәр
Беренсе дәрәжә тигеҙһеҙлектең дөйөм форматы бар: ax>b йәки ax<b, бында a \ne 0 (\geqslant һәм \leqslant тамғалары менән эш оҡшаш). Уны сығарыу өсөн, тигеҙһеҙлекте a һанына бүлегеҙ һәм, әгәр a<0 булһа, тигеҙһеҙлектең тамғаһын ҡапма-ҡаршыға үҙгәртегеҙ. Миҫал:
Беренсе дәрәжә тигеҙһеҙлектәр системаһы
Миҫал 3. Сығарылыштары: x>2 һәм улар берләшә алмай, шуға күрә бирелгән системаның сығарылышы юҡ.
Бүрйәк
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Караваева (Мелика ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡ күл (Вологда өлкәһе)
Аҡ күл — Рәсәйҙең Вологда өлкәһендәге күл. Каспий диңгеҙе бассейнына ҡарай
Аҡ күл майҙаны — 1290 км², күләме — 5,2 км³. Уртаса тәрәнлеге — 4,1 м, иң тәрән урыны — 20 м. Күлгә 17 йылға ҡоя, ә унан бер Шексна йылғаһы ғына ағып сыға.
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Аҡ күлдең ярҙары һөҙәк, унда бухталар һәм ҡултыҡтар юҡ, грунты башлыса ҡомло-балсыҡлы. Күл түңәрәк формала, күлдең оҙонлоғо — 43 саҡрым, киңлеге 32 километрға тиклем етә. Күлдең уртаса тәрәнлеге — 5-7 метрҙан 15 метрға тиклем ҡайһы бер ерендә соҡорҙар бар. Ул ярында бик һай, тәрәнлеге 1 метрҙан артмай.
Ғүмәр (Ырымбур өлкәһе)
Ғүмәр (Гумарово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Олонец нығытмаһы
Олонец крепосты (Олонец нығытмаһы) — Олонец погостының төп торлаҡ пункты янында Колонка һәм Мегрега йылғалары ҡушылған урында, Толмачев Наволок һәм Оксентьево ауылы янында, Швеция сиге янында форпост, Олонец воеводалығының инеү урыны.
Өфө фән һәм технологиялар университеты
Тарихы
2022 йылдың 1 ноябрендә Башҡорт дәүләт университеты һәм Өфө дәүләт авиация техник университетын үҙгәртеп ҡороу (ҡушыу) тамамланды — Өфө фән һәм технологиялар университеты Юридик шәхестәрҙең берҙәм дәүләт реестрына индерелде, уның етәксеһе итеп Вадим Захаров тәғәйенләнде.
Тирә-яҡ мөхит
"Тирә-яҡ мөхит" һүҙтеҙмәһе, ҡағиҙә булараҡ, Ер өҫтөндәге тәбиғәт шарттары, уның  глобаль һәм локаль экосистемаһы торошо һәм кеше менән үҙ-ара мөнәсәбәткә бәйле ҡулланыла. Шул мәғәнәлә халыҡ-ара термин булараҡ ҡулланыла.
Рәсәйҙә терминдың закон нигеҙендә билдәләмәһе
Шулай итеп, уңайлы тирә-яҡ мөхиткә хоҡуҡ тәбиғәтте һаҡлау нормативтары системаһы менән тәьмин ителә, ә был хоҡуҡты  үтәү критерийы булып тирә-яҡ  мөхиттең сифаты һәм уға тәьҫир итеү  тәбиғәтте һаҡлау нормативтарына ярашлы булырға тейеш.
Күлиев Тәүфиҡ Алекпер улы
Башланғыс ижады
1939 йылда Баҡыға ҡайтып, Тәүфиҡ Күлиев милли оркестр булдырыу буйынса эште ойоштороу менән шөғөлләнә, уның иң әүҙем эшләү осоро 1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышы башланған мәл менән тап килә. Композитор тырышлығы менән ойошторолған һәм Ҡыҙылармеецтар ансамбле тип аталған эстрада оркестры һуғышы йылдарында 402-се уҡсылар дивизияһы составына инә һәм фронттың алғы һыҙығында концерттар бирә. Күлиев оркестр өсөн патриотик йөкмәткеле бер нисә йыр яҙа : «Бер аҙым да артҡа сикмәҫкә» (А. Сурков һүҙҙәре), «Наҙлы ҡулдар» (Н. Доризо һүҙҙәре), «Рус ҡыҙы тураһында», «Яугрҙар йыры». 1943 йылдан ансамбль ике төркөмгә бүленә. Шуларҙың Ҡыҙыл флотлылар тип аталған берәүһе менән Тәүфиҡ Күлиев үҙе етәкселек итеүен дауам итә. Ансамбль йыш ҡына алғы һыҙыҡтарҙа, Кавказ фронтында, Ҡырымда сығыш яһай, Армия частары өсөн Иранда концерттар ҡуя.
1960—1970 йылдар
1980−1990 йылдарҙа Тәүфиҡ Күлиев ваҡытының ҙур өлөшөн йәмәғәт эшмәкәрлегенә бүлә.
Карай (Хопер ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Менчик Вера Францевна
Биографияһы
1929 йылдан ирҙәр турнирында ла сығыш яһай. Ул ҡатнашҡан шундай тәүге турнир алдынан ( Карлсбадта), Венанан килгән шахмат оҫтаһы Альберт Беккер «Вера Менчик клубы» булдырырға, унда Менчиктан еңелгән ир-атты - мастерҙарҙы һәм гроссмейстерҙарҙы "индерергә" тәҡдим итә. Беренсе турнирҙа уҡ еңелеп, Беккер үҙе ошо клуб ағзаһы була, унан башҡа Фридрих Земиш та еңелә. «Вера Менчик клубына» шулай уҡ Эдгар Колле, Макс Эйва, Жак Мизес, Самуэль Решевский, Мир Солтан-Хан һәм 1920-1930 йылдарҙың башҡа билдәле шахматсылары инә. Ир-егеттәр араһында Менчик 1929 йылда Рамсгейтта иң яҡшы һөҙөмтә күрһәтә - Хосе Рауль Капабланканан еңелеп һәм үҙенең уҡытыусыһы Геза Мароцины уҙып, Акиба. Рубинштейн менән икенсе урынды бүлешә. 1934 йылда ул Мариборҙағы турнирҙа  Рудольф Шпильманды һәм  Милан Видмарҙы уҙып, өсөнсө урынды биләй.
Владимир Далдең әҙәби музейы
Экспозицияһы
Музей экспозицияһы Владимир Далдең һәм уның ғаиләһенең көнкүреш   һәм шәхси әйберҙәренән ғибәрәт. Музейҙа Далдең 1897—1898 йылдарҙағы  10 томлыҡ  әҫәрҙәренең тулы йыйынтығы, һирәк литографиялары, Аңлатмалы һүҙлегенең  баҫма коллекциялары һаҡлана. Бынан тыш, музей фондында яҙыусының 1836—1855 йылдар дауамында нәшер ителгән әҙәби әҫәрҙәре, шулай уҡ ғилми хеҙмәттәре һаҡлана. Музейҙың ғилми хеҙмәткәрҙәренә Владимир Иванович Далдең үҙе иҫән сағындағы әҙәби әҫәрҙәрен туплап алыу мөмкин була. Ҙур булмаған бүлмә Далдең Украина менән бәйләнешенә арналған, ул унда 20 йыл тиерлек йәшәгән: 4 йыл — Луганскиҙа, һуңынан Николаевта.
Екатерина II ирҙәре исемлеге
Балалары
Екатеринаның әсәйлеге өс балаһына ҡарата ғына бәхәсһеҙ. Ҡалған балалрының уның менән туғанлыҡ бәйләнештәре (таблицала зәңгәр төҫтә бирелгән) раҫланмаған. Уның берҙән-бер законлы балаһы, бөйөк кенәз Павел, уның өсөнсө йөклөлөгө һөҙөмтәһе була, тәүге икәүһе бала төшөү менән тамамлана (1752 йылдың декабре һәм 1753 йылдың майы).
Бынан тыш, Екатеринаның бүлмәләрендә уның Павелдан тыуған законлы ейәндәре (Александр, Константин һәм башҡалар), шулай уҡ уның никахһыҙ тыуған өлкән улы — Бөйөк Семён тәрбиәләнә.
Футлярҙағы кеше
«Футлярҙағы кеше» хикәйәһен Антон Павлович Чехов 1898 йылдың май һәм июнь айҙарында яҙған. Беренсе тапҡыр шул уҡ йылда «Русская мысль» журналының 7-се һанында  баҫыла. «Бәләкәй трилогияның» беренсе киҫәге.
Прототибы
Беликовтың прототибы аныҡ ҡына билдәле түгел. Яҙыусының замандаштары (улар иҫәбендә В. Г. Богораз һәм М. П. Чехов) «футлярҙағы кешенең» прототибы тип Таганрог гимназиһының инспекторы А. Ф. Дьяконовты иҫәпләһә, икенселәре Дьяконовтың ҡылыҡ сифаттарын һүрәтләп, ул Беликовтың прототибы түгел тип баралар, беренсе фекерҙе инҡарлайҙар. Мәҫәлән, П. П. Филевский Дьяконовтың йомарт кеше булыуын дәлилләп яҙа: « „Футлярҙағы кеше“ менән А. Ф. Дьяконов араһында бер ниндәй ҙә оҡшашлыҡ юҡ (быны мин раҫлайым), һәм А. П. Чеховтың был әҫәрендә бер ниндәй ҙә урындағы колоритты табырға мөмкин түгел».
Иҫке Янбай
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Йондоҙҙар
Йондоҙҙар — үҙҙәрендә барған термоядро реакциялары энергияһы иҫәбенә яҡтыртыусы күк есемдәре. Газ-туҙан болоттарынан (башлыса водородтан һәм гелийҙан) гравитация ҡыҫыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа киләләр. Ергә иң яҡын йондоҙ — Ҡояш, башҡа йондоҙҙар төнгө күктә үҙ-ара урынлашыуын һаҡлаған төрлө сағыулыҡтағы нөктәләр кеүек күренә. Йондоҙҙар структураһы һәм химик составы менән айырыла, ә радиусы, массаһы һәм яҡтылығы кеүек параметрҙар буйынса йондоҙҙарҙы айырырға мөмкин. Йондоҙҙарҙы классификациялауҙың иң таралған схемаһы - спектраль кластар буйынса - уларҙың температураһына һәм яҡтылығына нигеҙләнгән классификация. Бынан тыш, йондоҙҙар араһында төрлө сәбәптәр арҡаһында үҙенең сағыу ялтырауын үҙгәрткән һәм үҙгәреүсән йондоҙҙар бар. Йондоҙҙар йыш ҡына гравитация-бәйләнеш системаларын барлыҡҡа килтерә: ике йәки бер нисә система, йондоҙҙар тупланмаһы һәм галактикаларға берләшә. Ваҡыт үтеү менән йондоҙҙарҙың характеристикаларын үҙгәртә, сөнки уларҙың эсендә термоядро синтезы үтә, уның һөҙөмтәһендә химик составы һәм ауырлығы үҙгәрә - был күренеш йондоҙҙар эволюцияһы тип атала, һәм йондоҙҙҙҙоң тәүге ауырлығына ҡарап ул төрлөсә үтеүе мөмкин.
Билдәләмәһе һәм тасуирламалары
Йондоҙҙоң дөйөм ҡабул ителгән билдәләмәһе юҡ. Күпселек билдәләмәләрҙә йондоҙҙар тип газдан йәки плазманан хасил үҙлегенән яҡтыртып торған ҙур дәүмәлле объекттар иҫәпләнә, эволюцияның ниндәйҙер стадияһында булһа ла уларҙың үҙәгендә ҡеүәте үҙ яҡтыртыусанлығы менән сағыштырып булырлыҡ термотөш синтезы барыуы шарт.
Бикбаев Азамат Иҙебай улы
Биографияһы
Рәсәй йыйылма командаһы составында Европа милләттәренең 2012 йылғы кубогы эйәһе.
Травная
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әлибәкова Флүрә Мөҙәрис ҡыҙы
Әлибәкова Флүрә Мөҙәрис ҡыҙы (19 июль 1959 йыл) — Бөрйән районы үҙәк дауаханаһы педиатры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
Владимир Даль һәйкәле
Дөйөм мәғлүмәттәр
Владимир Даль һәйкәле 1981 йылда яҙыусының тыуыуына 180-йыллыҡ  хөрмәтенә Инглиз урамында, хәҙер уның исемен йөрөтөүсе  урамда, профессор А.Ю. Щербак исемен йөрөткән өлкә физиотерапия поликлиникаһы бинаһы (Даль урамы буйлап 7-се йорт) алдында ҡуйылған,  архитектура ҡомартҡыһы —  XIX быуат башында торлаҡ йорт, бында 1918 йылдың март айында  К. Е. Ворошилов ойошторған  5-се Армияның штабы  урынлаша.
Тасуирламаһы
Авторҙар Даль образына ижади ҡарағандар — ул, ҡулдарын китапҡа һалып, креслола ултыра,  уның фигураһы бер нөктәгә йүнәлгән. Тамашасыны уның айырым деталдәре — лексикографтың сәсе һәм аяҡ кейеме, грифон ҡиәфәтендәге креслоһының  танғысы һ.б. йәлеп итә.
Һатыбалдина Сәниҙә Тимерхан ҡыҙы
Биографияһы
1971 йылда Сәниҙә Һатыбалдина «биология фәндәре кандидаты» дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 1993 йылдан — профессор вазифаһында.
1983 йылда — «БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы», 1997 йылда — «Башҡортостандың мәғариф отличнигы» исемдәренә лайыҡ була.
Бисмарк манараһы (Кальштадт)
Тауҙа йүгереү спорты
Бисмарк манараһы торған Петерскопф тауы Бад Дюркхаймер тау трассаһының өлөшө итеп октябрҙә һанала башлай, трассаның 8700 метры оҙонлоғо 510 м бейеклектәге текә битләүҙәрҙә ята һәм Пфальцтың иң оҙон һәм иң бейек тауҙа йүгереү сегменты булып тора.
Дастан
Фольклор дастаны
Ауыҙ-тел ижады дастанын башҡарыусыны төрлө халыҡ төрлөсә атай: дастанчи, ашуғ, бахши. Дастан шиғыр, проза йә шиғыр ҡатнаш проза менән һөйләнелә. Башҡарған саҡта декламация ғәҙәттә музыкаль киҫәктәр менән сиратлаша. Шиғри дастан 11 ижекле һәм 7-8 ижекле юлдарҙан төҙөлә.
Фәлсәфәүи психология
Фәлсәфәүи психология — кеше «психе»һын (бор. грек ψυχή — душа) һәм шәхесен эмпирик, клиник һәм теоретик ҡарашҡа нигеҙләнеп, төрлө яҡлы өйрәнеү. Был дисциплина, танып белеүҙең был формалары нигеҙендә ятҡан этик һәм дини традицияларын да үҙ эсенә алып, Фәлсәфәүи антропологиия һәм теологик антропология элементтарын берләштерә. Фәлсәфәүи психологияны 1963 йылда булдырылған һәм хәҙерге ваҡытта 500-ҙән ашыу ағзанан торған «Теоретик һәм фәлсәфәүи психология йәмғиәте» исеме аҫтындағы Америка Психология Ассоциацияһының 24-се бүлеге (Society for Theoretical and Philosophical Psychology) үҫтерә. Был дисциплина сиктәрендә психологик теориялар, шулай уҡ фән һәм фәлсәфәнең үҙ-ара йоғонтоһо менән бәйле мәсьәләләр өйрәнелә һәм тикшерелә. Америка Психология Ассоциацияһының 24-се бүлегенә төрлө психологик субдисциплиналар вәкилдәре инә. Уларҙы фән фәлсәфәһенә һәм психологияға ҡыҙыҡһыныу берләштерә. Теоретик һәм фәлсәфәүи психология йәмғиәте кварталға бер үҙенең «The Journal of Theoretical and Philosophical Psychology» фәнни журналын сығара. Был журналдағы баҫмалар психология сиктәрендә онтологик эпистемологик, этик һәм тәнҡит темаларына ҡағылалар. Фәлсәфә һәм психология фәненең үҙ-ара йоғонтоһона бәйле мәсьәләләр, шулай уҡ дисциплина-ара «Philosophical Psychology» (йылына 6 тапҡыр сыға) журналында яҡтыртыла. Психологтар һәм философтарҙан тыш, уның авторҙары һәм уҡысылары булып лингвисттар, биологтар, социологтар, антропологтар, психиатрҙар, иҫәпләү техникаһы һәм нейрофән .белгестәре тора
Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы)
«Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы — автономлы дәүләт учреждениеһы. Башҡортостан Фәндәр Академияһының ғилми етәкселегендә эшләй.
Гәрәбаш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Майя (цивилизация)
Майя — үҙенең яҙмаһы, сәнғәте, архитектураһы, математик һәм астрономик математик системалары аша билдәлелек алған Мезоамерика цивилизацияһы. Уның формалаша башлауы классик дәүерҙән элгәре йылдарға (б. э. т. 2000 й. — б. э. 250 й.) ҡарай, классик осорҙа күпселек майя ҡалалары үҫешенең иң бейек нөктәһенә еткән (б.э. 250—900 йй.). Конкистадорҙар килгән саҡта тәрән хәлһеҙлек кисергән була. Майя, европалылар килгәнсегә тиклем бик күп алдараҡ ташландыҡ хәлгә килгән, таш ҡалалар төҙөгән булған, ҡайһы бер ҡалаларҙа һуңғараҡ та кешеләр йәшәгән әле. Майялар уйлап тапҡан календарҙы Үҙәк Американың башҡа халыҡтары ла ҡулланған. Бөгөнгө көндә өлөшләтә сиселгән иероглифик яҙыуҙар системаһын ҡулланған майялар. Ҡомартҡыларҙа күп һанлы яҙмалар һаҡланған. Игенселектә һөҙөмтәле система булдырғандар, астрономия өлкәһендә тәрән белемгә эйә булғандар.
Тулач
Тулач — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Искирь йылғаһының һул ярына тамағынан 3,7 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Майя (цивилизация)
Яҙыуы
Испандар баҫып инеү менән майя яҙыуын тырышҡандар. Майя халҡын христиан диненә йүнәлтергә тырышҡан испан монахтары майя яҙмаһының тәүге тикшеренеүселәре лә булған. Шуларҙың иң билдәлеһе Юкатандың өсөнсө епискобы Диего де Ланда булған, ул 1566 йылда «Юкатандағы эштәр тураһында хәбәрҙәр» тип аталған хеҙмәт яҙған. Ланда фекере буйынса, майя иероглифтары һинд-европа алфавиттарына оҡшаған. Ул һәр иероглиф айырым хәреф аңлата тип иҫәпләгән.
Хоҙайҙар һәм ҡорбандар
Майя дине күп аллалы политеистик булған. Шул уҡ ваҡытта хоҙайҙар кешегә оҡшаш йән эйәләре булған. Майяларҙың сәнғәт предметтарында һүрәтләнгән сабый-аллалар һәм шулай уҡ ҡарт хоҙайҙар был фаразд раҫлай. Шуның менән бәйле, кешене ҡорбан итеү боронғо майялар тарафынан аллалар ғүмерен оҙайтыуға булышлыҡ иткән акт тип ҡаралған.
Юкатандың төньяғындағы классик осорҙан һуңғы ҡалаларҙа майя мәҙәниәте үҙгәрештәр кисергән. Шулай, цивилизацияның испандар баҫып алған дәүерҙәге ҡала емереклектәре был осорҙа йәшәгән майялар өсөн дин классик үҫеш этабы ваҡытындағы кеүек бик мөһим роль уйнамағаны хаҡында һөйләй.
Шульга Борис Николаевич
Биографияһы
1956 йылдың авгусында Юғары һәм урта махсус белем биреү министрлығы тарафынан Ижевск механика институтына йүнәлтелә, унда «материалдар ҡаршылығы» кафедраһында тәүҙә ассистент сифатында эшләй, ә һуңыраҡ — өлкән уҡытыусы, 1958-1964 йылдарҙа институттың киске факультет деканы була. 1961 йылда «Исследование характера разрушения пластичных металлов в условиях концентрации напряжений при растяжении» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1964 йылдың авгусынан 1972 йылдың февраленә тиклем институтың уҡыу эштәре буйынса проректоры була.
Кесе Сурай
Географик урынлашыуы
Һаҡмар йылғаһы буйында урынлашҡан.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 98 % тәшкил итә.
Гаврино күле
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Күл карстан барлыҡҡа килә. Ул Нарма йылғаһы үҙәненә ҡойоусы бер уйпатлыҡта урынлашҡан.
2003 йылдың 10 ғинуарындағы Рязань өлкәһе хакимиәтенең «Рязань өлкәһендә айырыуса һаҡланған тәбиғәт территориялары системаһының үҫеше тураһында» № 5 ҡарары буйынса күл төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы тип таныла.
Башҡортостан Республикаһының Композиторҙар берлеге
Тарихы
2013 йылдан Берлектең рәйесе вазифаһында З. Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының композиция кафедраһы мөдире, профессор, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, СССР, РФ һәм БР Композиторҙар союзы ағзаһы  Ләйлә Исмәғилева эшләй.
Көгөш
Рельеф түбән таулы, биләмәлә ҡыуышлыҡтар, мәмерйәләр күп. Ландшафт өҫкө ағымда киң япраҡлы урмандарҙан тора, урман эседәге тупраҡ һоро, уйһыулыҡта ҡара ер. Түбәнге ағымда, бассейндең һөрөнтө ерҙәре яҡынса 35 %.
Луга
Тарих
Тәүге тапҡыр Луский ауылы XVI быуатта яҙылған китаптарҙа телгә алына.
1781 йылда Луга өйәҙ ҡалаһына әүерелә.
ЛУГА — город уездный при реке Луга, от Санкт-Петербурга — 132 версты, от Москвы — 736 вёрст, число домов — 167, число жителей: 520 м п., 550 ж. п.;Церковь православная одна. Уездное училище с приходским классом. Больница одна. Ярмарка одна. Станции: почтовая, Варшавской железной дороги и телеграфная. Завод кожевенный. (1862 год) <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /> 1909 йылда «Лужский листок» сәйәси, ижтимағи һәм әҙәби гәзите аҙнаһына ике тапҡыр — шишәмбе һәм шәмбе көндәрендә сыға. Уның данаһының хаҡы өс тин тәшкил иткән, ҡалала өйгә килтерелмәгән йыллыҡ яҙылыу — 2 һум 50 тин, Рәсәй буйынса — 3 һум 30 тин тәшкил иткән.
1927 йылда Луга ҡалаһы Луга районы һәм Луга округының административ үҙәге була (1930 йылда бөтөрөлә), ул Ленинград өлкәһе составында тора.
Иванырс
Иванырс — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының уң ярына тамағынан 552 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Иглин
Иглин (Иглино) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл, ошо исемдәге район һәм ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 16811 кеше. Почта индексы — 452410, ОКАТО коды — 80228816001.
Тунтор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алексеевка йәмиғ мәсете
Тарихы
Мәсеттең төҙөлөшө дүрт йыл тиерлек барҙы, «Алексеевский» совхозы һәм иғәнә итеүселәр аҡсаһына төҙөлдө. Эштәрҙе «Башкортостаннефтезаводстрой» компанияһы алып барҙы.
Бабсаҡ бей
Бабсаҡ бей — «Бабсаҡ бей менән Күсәк» башҡорт халыҡ эпосы геройҙарының береһе.
Сканда
Сканда (Сканде) (груз. სკანდე), " Сканда " (სკანდა) тип тә атала, Грузияның Имерети төбәгендәге Тержола муниципалитетындағы ауыл.
Халҡы
Милли халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2014 йылда Скандала 434 кеше йәшәгән
Мөхәмәтйәрова Рәйсә Мәжит ҡыҙы
Биографияһы
1995 йылдан 2002 йылға тиклем Г. Мүсирәпов исемендәге балалар һәм үҫмерҙәр өсөн Ҡаҙаҡ дәүләт академия театрында уйнай.
Заһиров Наил Ғамил улы
Хеҙмәт юлы
Һуңғы йылдарҙа генерация объекттары, атап әйткәндә, төп дөйөм ҡеүәте 140 МВт тәшкил иткән газ турбиналы һәм газ поршенлы ТЭЦ, улар менән бер рәттән — дөйөм ҡеүәте 1170 МВА тәшкил иткән подстанциялар, 220/110 кВ ҡеүәтле һауа һәм кабель линиялары төҙөлгән. Республиканың баш ҡалаһында өс йыл эсендә үҙ проекттары буйынса ПС 110 кВ и ПС 220 кВ-лы биш подстанция төҙөлдө. Өфөләге бик күптән төҙөлгән ТЭЦ-1-гә реконструкция үткәрелгән, ГТЭС-25П газ турбиналы электростанцияһы төҙөлә, Урал аръяғы газ поршенлы ТЭЦ-ын, ике ҡаҙанлыҡ һәм газ турбиналы ҡоролма монтажлап, киңәйтеү, Өфөлә система булдырыусы 220 кВ ҡеүәтле «Затон» подстанцияһын, 60 км оҙонлоғондағы, ВЛ 220 кВ ҡеүәтле Өфө-Өмәт система-ара төҙөй. Өфөлә 440 МВт ҡеүәтле ПГУ төҙөлә.-->
Лазюк Геннадий Ильич
Биографияһы
1957 йылдан алып 1959 йылға тиклем  - Өлкә ҡулланыусылар союзының санитар табибы.
2014 йылда — Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты.
2005 йылдан патология анатомияһы кафедраһының профессоры булып эшләй, диссертациялар яҡлау буйынса совет ағзаһы булараҡ ҙур йәмәғәт эше алып бара.
Сафин Алмаз Миңнеғәли улы
Биографияһы
2023 йылдың 14 ғинуарында алыш барышында старшина шәхси ҡоралдан дошмандың биш яугирын юҡ итә, ҡаршы яҡтың ҡапыл һөжүм итергә маташыуын киҫәтә. Старшина Сафин ярсыҡ тейеп, ауыр яра ала, әммә һалдаттарға идара итеүен һәм дошманға төбәп ут алып барыуын дауам итә. Ярҙамға полктың өсөнсө десант-штурм батальоны составынан өҫтәмә көстәр килгәс, дошман сигенергә мәжбүр була. Дөйөм алғанда, алышта украин көстәре 50 хәрби, бер танк һәм ике бронемашина юғалта. .
Воржехоть
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Айрыҡ
Таралышы
Яҡынса 50 төрө билдәле, Евразияла, Төньяҡ һәм Көньяҡ Америкала таралған. Башҡортостанда 5 төрө үҫә.
Ним
Иҫтәлекле урындары
Францияла бер ҡала ла боронғо рим ҡомартҡыларының һаны һәм һаҡланғанлығы менән Ним ҡалаһы менән сағыштырыла алмай. :
Ихтыяр азатлығы
Инкомпатибилизм
Инкомпатибилизм ҡараштары шунан ғибәрәт : ихтыяр азатлығы һәм детерминизм үҙ-ара һыйыша алмаған нимәләр, һәм, шулай итеп, төп мәсьәлә шунан тора- кеше ғәмәлдәре алдан билдәләнеп ҡуйылғанмы, юҡмы. Ҡәтғи детерминистар, мәҫәлән, Мартин Лютер («Ихтыяр ҡоллоғо тураһында») һәм Поль Гольбах («»), детерминизмды яҡлап, ихтыяр азатлығын (иркен) инҡар итәләр. Метафизик либертариандар, мәҫәлән, Томас Рид, йәки Роберт Кейн, детерминизмды инҡар итә һәм ихтыяр азатлығы барлығына ышаналар һәм индетерминизмдың ниндәй ҙә булһа төрө бар тип иҫәпләйҙәр. Бынан тыш тағы детерминизм һәм индетерминизм булған осраҡта ихтыяр азатлығы булыуы мөмкин түгел тигән фекер ҙә йәшәп килә.
Психолог Бенджамин Либет электроэнцефалограмманы баш мейеһенең хәрәкәт өсөн яуаплы үҙәктәрендә әүҙемлек кеше ҡуҙғалырға уйлағансы 300 миллисекунд алда теркәлә икәнен дәлилләү маҡсатында ҡуллана. Эксперимент ваҡытында кешеләргә ике төймәгә сиратлап баҫырға ҡушылған, был кешеләрҙең мейеһенең ҡайһы бер өлөштәрендә ҡарар ҡабул ителгәндән 7-10 секунд алда мәғлүмәт булған. Бынан кемдер һеҙҙең уйығыҙҙы һәм хәрәкәтегеҙҙе алдан әйтә ала икән, тимәк һеҙҙең азатлыҡ тойғоһо— буш тойғо тигән һығымта яһалған.
Өсмөйөш
Өсмөйөш — бер турала ятмаусы өс нөктәнән һәм шул нөктәләрҙе йоплаштырып тоташтырыусы өс киҫектән тороусы геометрик фигура. Өсмөйөш — өс осҡа (мөйөшкә) эйә булған иң ябай күп мөйөшлөк булып тора, башҡаса әйткәндә, өс нөктә менән һәм уларҙы тоташтырыусы киҫектәр менән сикләнгән яҫылыҡтың бер кисәге. Был киҫектәр — өсмөйөштөң эргәләре тип йөртөлә. A, B һәм C остары булған өсмөйөш \Delta ABC рәүешендә билдәләнә.
Аҡсура
Географик урынлашыуы
Һаҡмар йылғаһы буйында урынлашҡан.
Яҡтылыҡ
Һыныу
Ике төрлө үтә күренмәле мөхит аша үткәндә яҡтылыҡтың (яҡтылыҡ нурҙарының) таралыу йүнәлешен үҙгәртеүе яҡтылыҡтың һыныуы тип атала. Уны Снеллиус законы тасуирлай: бында \theta_1 —  беренсе мөхиттә өҫкө йөҙгә ҡарата нур менән нормаль араһындағы мөйөш, \theta_2 — икенсе мөхиттә өҫкө йөҙгә ҡарата нур менән нормаль араһындағы мөйөш, ә n_1 һәм n_2 — беренсе һәм икенсе мөхиттең һыныу күрһәткесе. Вакуум өсөн n=1, ә үтә күренмәле мөхиттәр өсөн n>1.
Яҡтылыҡтың корпускуляр һәм тулҡын теориялары
Электромагнитлылыҡ теорияһы барлыҡҡа килгәс, яҡтылыҡ электромагнит тулҡын кеүек тип ҡарала.
Крутояр
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Луганск ҡалаһының тарих һәм мәҙәниәт музейы
Музей бинаһы
2014 йылдың июлендә музей бинаһы украин ғәскәрҙәренең атыуы һәм икенсе ҡаттың тәҙрәһенә снаряд эләгеүе һөҙөмтәһендә  зыян күрә. Фасад һәм эске бүлмәләр шартлауҙан зыян күрә.
Төнгәк (Тол ҡушылдығы)
Топонимикаһы
— Ҡуйы урман эсендә йылға аға. Ул төн кеүек йәки төнгүк ҡараңғы булып күренә.
Мария Реститута
Биографияһы
1894 йылдың 1 майында Австро-Венгрияның Гусовицела (хәҙерге Брно ҡалаһының бер өлөшө) итек яһаусы ғаиләһендә тыуған. Ике йәшендә ата-әсәһе уны Венаға алып китә. Башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң Вена хәстаханаларҙың береһендә санитар булып эшләй.
Терещенко Вера Михайловна
Биографияһы
1946 йылдың июлендә В.М. Терещенко үлгәндән һуң 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
Вишневская Галина Павловна
Вишневская Галина Павловна (ҡыҙ фамилияһы Иванова; 25 октябрь 1926 йыл, Ленинград — 11 декабрь 2012 йыл) — СССР-ҙың  опера йырсыһы (сопрано), актриса, театр режиссёры, педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1966). «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орденының тулы кавалеры.
Биографияһы
Тәбиғәттән ҡуйылған тауышҡа эйә булараҡ, 1944 йылда Ленинград өлкә оперетта театры хорында йырлай, һуңынан яңғыҙ партиялар башҡара башлай. Новгород филармонияһының тәүге солистарының береһе була. 1947 йылдан алып Ленинград филармонияһында эшләй. 1951 йылдан Ленинградта В. Н. Гаринала вокал дәрестәре ала, уларҙы эстрада йырсыһы сифатындағы сығыштары менән аралаштырып алып бара.
1952 йылда Ҙур театрҙың дәүләт ансамбленә стажерҙар төркөмөнә конкурста ҡатнаша һәм консерватория белеме булмауға ҡарамаҫтан, ҡабул ителә. Тиҙ арала «Ҙур театр колодаһында козырь кәртенә» (А. Б. Покровскийҙың образлы сағыштырыуы буйынса), илдең төп опера театрында алдынғы солисҡа әүерелә, унда 30-ҙан ашыу партия башҡара. 1955 йылда, танышыуҙарына дүрт көн үткәндән һуң, өсөнсө тапҡыр һуңынан билдәле виолончелист булып киткән Мстислав Леопольдович Ростроповичҡа кейәүгә сыға. Уның менән ансамблдә (Мстислав Ростропович — тәүҙә пианист сифатында, ә һуңынан — дирижер булараҡ), донъяның иң абруйлы концерт майҙандарында сығыш яһай. Был ваҡытта йырсыны һуңғы йылдар хеҙмәттә булған Н. А. Булганин ҡурсалай.
Г. фон Караян, О. Клемперер, И. Б. Маркевич, Г. Абендрот, А. Ш. Мелик-Пашаев, Б. Э. Хайкин һ. б. билдәле дирижерҙар мпенән бергә сығыш яһай һәм улар менән яҙыла. Күренекле йырсылар: С. Я. Лемешев, С. И. Козловский, Г. М. Нэлеппа, И. И. Петров, И. К. Архипова, сит илдәрҙә — Д. Фишер-Дискау, П. Доминго, Н. Гедда һ. б. партнершаһы була. Донъя опера сәхнәһендә танылыуға өлгәшкән тәүге совет опера йырсыларының береһе була (1964 йылда "Ла скала"ла (Милан) Дж. Пуччини>ҙың "Турандот"ында Ф. Корелли һәм Б Нильсон менән бергә сығыш яһауы яҙылған компакт-диск уның Лиу партияһын башҡарыуҙағы триумфаль уңышын теркәй).
Иҫке Ҡарғалы
Урамдар
Үҙәк урам
Иваньково күле
Күл ағар һыулы. Иваньково күле Шелонь йылғаһының ҡушылдығы булған Уза йылғаһы бассейнына ҡарай.
Баһауетдинов Фәтих Йәһүҙә улы
Биографияһы
Фәнни хеҙмәттәре тупраҡтың органик матдәләрен өйрәнеүгә арналған. Фәтих Йәһүҙә улы серетмәнең төп компоненттарының яңырыу баланс моделен тәҡдим итә, был үҙ сиратында тупраҡтың органик ҡушылмаларының трансформацияһын билдәләргә, серетмә матдәләренең тәьҫир итеү үҙенсәлектәрен асыҡларға мөмкинлек бирә. Ул 130‑ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Исмәғилева Ләйлә Заһир ҡыҙы
Биографияһы
1972 йылда Гнесиндар исемендәге Дәүләт музыка колледжын тамамлай (Г. И. Литинский класы).
Рила (милли парк)
Дөйөм характеристика
Парктың майҙаны 810,46 км² тәшкил итә. Милли парк Болгарияның София, Кюстендил, Благоевград һәм Пазарджик өлкәләре территорияһында, Рила тауында урынлашҡан. Бейеклеге 800 метрҙан (Благоевград ҡалаһы тирәһендә) 2925 метрға тиклем (Мусала тауы — Балҡан ярымутрауының и бейек нөктәһе) барып етә.
Парк урта зонаның палеарктик урмандарына ҡараған Родоп ҡатнаш урмандары составына инә. Урмандар 534,81 км² (дөйөм майҙандың 60 %) майҙанды биләй. Яҡынса 1400 үҫемлек төрө, 282 мүк төрө һәм 130 сөсө һыулы ылымыҡтар төрө теркәлгән. Милли парк биләмәләрендә һөтимәрҙәрҙең 48 төрө, ҡоштарҙың 99 төрө, ер-һыу хайуандарының һәм һөйрәлеүселәрҙең 20 төрө, балыҡтарҙың 5 төрө һәм умырҡаһыҙҙарҙың 2934 төрө (шуларҙың 282 эндемиктар) осрай.
Ҡарт ат Зина (повесть)
Йөкмәткеһе
Алексей Коркищенко повесындағы ваҡиғалар дон утарҙарының береһендә һуғыштан һуңғы тәүге ун йыллыҡтың аҙағында бара. Яҙыусы атаһыҙ үҫкән ауыл балаларының һуғыштан һуңғы ауыр шарттарҙағы тормошон, Троша (тулы исеме Трофим)исемле малайҙың кире холҡло бейә Зина менән дуҫлашыуын, Зинаның биографияһын белеүен, атты ҡарай башлауын һәм дуҫтары менән тағы ла бик күп яҡшы эштәр эшләүен тасуирлай.
Козлаю-Вож
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :