cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башҡортостан иҡтисады
Тарих
2008 йылда «Газпром» асыҡ акционерҙар йәмғиәте «Салаватнефтеоргсинтез» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Башҡортостан Хөкүмәте ҡулында булған контроль акция пакеттарын ала (53,93 процент йәки 1,04 млрд доллар), был предприятиены оҙаә йылдар сеймал менән тәьмин итеүҙе гарантиялай.
Нефть табыу
Хәҙерге ваҡытта нефть сығарыу күләме һиҙелерлек кәмей (2007 йылда 11,8 милл. т.), ләкин ер аҫты байлыҡтары ҙур ҡеүәткә эйә. Нефть ошо күләмдә табылған осрағта ла уның запастары тағы яҡынса 25 йылға етәсәк.
Ауыл хужалығы
Шулай уҡ ҡарағыҙ:Башҡортостанда ер мәсьәләләре.
Выборг килешеүе
Выборг килешеүе төҙөү
Килешеү һәм яшерен беркетмә 28 февралдә имзалана. Ике яҡтың да поляктар менән айырым килешеүҙәр төҙөмәү бурысы айырым билдәләп яҙыла, һәм 13 йыл элек төҙөлгән Тявзин солох килешеүе лә ратификациялана.
Хулюм-Я (Каркась-Я ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Көйөргәҙе районына кергән ауылдарҙан 1812 йылғы һуғыш ветерандары
Көйөргәҙе районына кергән ауылдарҙан 1812 йылғы Ватан һуғышы ветерандары — Әнүәр Әсфәндиәровтың «Любезные вы мои» китабынан алынды.
Ямаш ауыл Советы (Балаҡатай районы)
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Гюрер Айкал
Карьераһы
Айкал Истанбул дәүләт симфоник оркестры, Англия камера оркестры, Лондон филармонияһы оркестры, Norddeutscher Hamburg Rundfunk симфоник оркестры, Анкара камера оркестры (Суна Кан менән берлектә нигеҙләнгән), Консертгебау оркестрҙары менән дирижерлыҡ итә. 1975 йылда Анкарала Президент симфоник оркестрының баш дирижеры була.
Цвиллинг Самуил Моисеевич
1917 йылғы революция һәм Граждандар һуғышы
Бында ул Октябрь революцияһының лидерҙарының береһе, Санкт-Петербургта комиссар һәм Икенсе Бөтә Рәсәй Советтары съезының делегаты була.
Тайвань (утрау)
Этимологияһы
Уларҙың береһе буйынса, беренсе голланд тораҡ пункты Зеландия фортынан алыҫ түгел Сирайя ҡәбиләһенең аборигендары йәшәгән. Уларҙың телендә был урын Тайоан тип аталған.Һуңыраҡ Ҡытай колонистары атаманы үҙҙәренсә алмаштыра — «Да Юань», йәғни «Ҙур түңәрәк» тигәнде аңлата. Голландтар транскрипцияларында Taioan һәм Dayuan, да, шулай уҡ башҡа варианттар ҙа бар. Яйлап был иң үҫешкән райондың атамаһы дөйөм утрауҙа ҡулланыла башлай һәм хәҙерге Тайвань топонимына әүерелә.
Географик ҡылыҡһырланма
Утрауҙың яр буйы төньяҡта Көнсығыш Ҡытай диңгеҙе, көньяҡта Көньяҡ Ҡытай диңгеҙе һәм Филиппин диңгеҙе, көнсығышта Тымыҡ океан менән йыуыла.
Ярҙары аҙ ғына йырғыланған, көнсығышы — текә, көнбайышы — һөҙәк. Яр буйы һыҙатының оҙонлоғо — 1566 км.
Йылғалар
Утрауҙа мул һыулы тау йылғалары аға, улар һуғарыу һәм гидроэнергетика өсөн ҡулланыла.
Файҙалы ҡаҙылма байлыҡтары
Утрауҙың тәбиғи ресурстарына алтын, баҡыр, күмер, тәбиғи газ, эзбизташ, мәрмәр һәм асбест ятҡылыҡтары инә.
Воскресенский сиркәүе (Түбәнге Новгород)
Тергеҙеү
2014 йылдың 7 ғинуарында сиркәүҙең ҡанаты Серафим Саровский хөрмәтенә, 22 ноябрь — Изге Апостол һәм Евангелсы Иоанн Богослов хөрмәтенә изгеләндерелә.
Волинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Урҙалы
Урҙалы (Урдалы) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл, Янғантау ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 20 кеше. Почта индексы — 452492, ОКАТО коды — 80247875005.
Пожарский Борис Иванович
Биографияһы
1985 йылдан 2007 йылға тиклем Борис Пожарский Пермь өлкә профсоюздар советы рәйесе булып эшләй.
Чукреевская
Чукреевская — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 1036 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы
Ихтилалдың башы
1772 йылдың көҙөндә Волга аръяғы далаларына барып сығып, ул Мәсет биҫтәһендә туҡтала һәм бында иҫке православие тәртипсеһе скиты игумены Филареттан Яйыҡ казактары араһындағы сыуалыштар тураһында ишетеп ҡала. 1772 йылдың ноябрь айында ул Яйыҡ ҡаласығына килеп сыға һәм казактар менән һөйләшкән саҡта уларҙы Кубангә ҡасырға өндәй һәм үҙен Петр II тип атай. Ырғыҙға кире ҡайтҡас, уны ҡулға алалар һәм Ҡаҙанға оҙаталар, Ҡаҙандан ул 1773 йылдың май аҙағында ҡаса. Август айында ул ҡабаттан Яйыҡ ғәскәренә килә, Степан Оболяевтың ҡунаҡ йортонда киләсәктә уны һуңынан иң яҡын арҡалаштары булып китткән Шигаев, Зарубин, Караваев, Мясников барып күрәләр.
Рассыпной ҡәлғәһе йәшен тиҙлегендәге штурм менән 24 сентябрҙә яулап алына, урындағы казактар боласылар яғына күсәләр. 26 сентябрҙә Нижнеозерный ҡәлғәһе алына.
Ырымбур ҡамауы
Элекке болаларҙан айырмалы рәүештә Пугачев ихтилалы барышында ойоштороу элементтары, иң тәү нәүбәттә, хәрби һәм хәрби-административ яҡтан, күпкә яҡшыраҡ була. Тулы ҡанлы армия булдырыуға тырышлыҡ һалына, йәғни, казак (Яйыҡ, Илецк, Ырымбур, Иҫәт), милли (башҡорт, типтәр, ҡалмыҡ), завод крәҫтиәндәренән торған полктар ойошторола. Ғәскәрҙә тәртип булдырыла, дезертирлыҡ эҙәрлекләнә, хәрби учениелар үткәрелә.
Яйыҡ ҡаласығы ҡәлғәһен ҡамау
1773 йылдың декабрендә Пугачёв атаман Михаил Толкачёвты үҙенең указдары менән каҙаҡтарҙың кесе жүзы башлыҡтары булған Нурали ханға һәм Дусали солтанға ебәрә, пугачев ҡаҙаҡтарҙы ихтилалға ҡушылырға саҡыра, әммә хан бер аҙ көтөп торорға була. Казактар, башҡорттар, ҡалмыҡтар һәм ҡаҙаҡтар араһындағы ҡатмарлы мөнәсәбәттәр һәм оҙайлы йылдар дауамындағы дошманлашыу үҙ эшен итә. Кесе һәм Урта жүздарының хандары һәм солтандары Пугачевтың ставкаһына ла, Екатерина Икенсегә лә тоғролоғонда ышандырырға тырышалар. Дусали солтан Пугачёвҡа 200 егет менән үҙенең Сәйҙәли улын ебәрә, Сәйҙәли Ырымбурҙы ҡамауҙа ҡатнаша. Пугачев отрядтарының башҡа ғәмәлдәрендә лә ҡаҙаҡтарҙың башҡа төркөмдәре лә ҡатнаша. Бер үк ваҡытта Пугачев ҡарамағында булған сик буйы ауылдарына, ҡәлғәләренә һәм форпостарына һөжүм (барымта) осраҡтары йышая.
19 февралдә мина шартлауынан Михайлов соборының колокольняһы емерелә, әммә алдағы көндө ҡәлғә яҡлаусылары ҡаҙыу эштәре бтураһында ишетеп ҡалалар һәм дарыны алып сығып өлгөрәләр. Ҡаты һөжүм был юлы ла уңышлы тамамланмай. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, шартлау һөҙөмтәһендә һәм алыш ваҡытында ретраншмент гарнизоны 42 кеше юғалта һәм 13 кеше яралана, улар араһында — ауыр контузия алған комендант Симонов.
Ҡаҙан губернаһында һәм Урал алдында ихтилал
1773 йылдың декабрь аҙағында Ҡудашев һәм Носков еткселегендәге татарҙар, удмурттар һәм башҡорттарҙың отрядтары Ижевск һәм Воткинск заводтарына юл алалар, 1774 йылдың 1 һәм 10 ғинуарында әлеге заводтар яулап алына. Заводтың эшселәре өйҙәренә таратыла, бер өлөшө ихтилалсыларға ҡушыла, тартып алынған аҡса, пушкалар, завод аттары Чесноковкаға «граф Чернышёв станына» ебәрелә.
Уралда һәм Көнбайыш Себерҙә ихтилал
Ғинуар башында Силәбе казактары, атаман Грязновтың ярҙамына өмөтләнеп, ҡалала бола күтәрәләр, әммә ҡала гарнизоны уларҙы тар-мар итә. 10 ғинуарҙа Грязнов Силәбене штурм менән алырға маташа, әммә һөжүм уңышһыҙ була, ә 13 ғинуарҙа Силәбегә Себерҙән генерал И. А. Деколонг етәкселегендә ике меңлек корпус килә. Ғинуар айы дауамында ҡала тирәһендә һуғыш тынмай һәм 4 (19) февралдә Деколонг Силәбе ҡалаһын пугачевсыларға ҡалдырырға була. Грязнов һәм Туманов отрядтары ғинуар-февралдә Уйск, Коелға, Кичигинск, Еманжелинск, Мейәс һәм Санарск ҡәлғәләрен, шулай уҡ уларға яҙҙырылған ауылдар менән биҫтәләрҙе үҙ контроле аҫтында тоталар. Ихтилалсыларға Үрге, Түбәнге Сергиҙар, Уфалей, Нязепетровск, Әҙәш-Өфө заводтары ҡушылалар. Провинцияның көнсығышында Михаил Ражевтың отряды Далматовск монастырының ҡамауын башлай. Шадринск өйәҙе тулыһынса баш күтәргән урындағы крәҫтиәндәр контроле аҫтында була, ихтилал Окуневск, Иҫәт һәм Ҡуртамыш дистриктарына тиклем барып етә.
Ихтилалдың яңы күтәрелеше
Ихтилалдың беренсе этабында Пугачёв һәм уның атамандары башҡорттарҙы һәм крәҫтиәндәрҙе заводтарҙы емереүҙән тыйырға тырышһалар, хәҙер сираттағы заводты ташлап киткән саҡта, уларҙы приписнойҙар үҙҙәре йәки, күпселек осраҡта, башҡорт отрядтары тулыһынса тиерлек яндыралар. Өҫтәүенә, завод халҡы пугачевсылар менән бергә китәләр йәки башҡорт отрядтары заводтарҙы емергән саҡта халыҡ, иң яҡшы тигәндә, әсирлеккә алынған. Ҡайһы берҙә завод эшселәре башҡорттарға отпор биреп, үҙҙәренең заводтарын һаҡлап ҡалалар. Мәҫәлән, май айы эсендә Воскресенск заводын эшселәр өс тапҡыр яндырыуҙан арлап ҡалалар, әммә июндә, алты көнлөк ҡамауҙа, завод һәм ауылдар Ҡасҡын Һамаровтың отряды тарафынан үртәлә, ә крәҫтиәндәрҙе башҡорттар «үҙ ауылдарына тараталар». Шул уҡ ваҡытта, 1774 йылдың июнендә, Юлай Аҙналиндың һәм Салауат Юлаевтың отряды Усть-Ҡатау һәм Йүрүҙән заводтарын һәм заводҡа ҡараған ауылдарҙы халҡы менән бергә яндыраларәммә завод халҡы яҡлаған Ҡатау-Ивановск заводын баҫып ала алмай.
Ҡаҙан тирәһендә алыш
Ҡаҙан губернаторы Брандт Михельсон эҙәрлекләгән Пугачев бына-бына ҡыйратылыуына ныҡ ышаныста була, шул уҡ ваҡытта ҡалала Пугачевтың тиҙ арала Ҡаҙанға килеп етеүе тураһында хәбәрҙәр барлыҡҡа килә. 7 июлдә Брандт Пугачевтың өс көн элек Мамадышҡа килеүе тураһында теүәл мәғлүмәттәр ала. Ҡалала паника башлана, дворяндар һәм бай сауҙагәрҙәр үҙҙәренең ғаиләләрен һәм мөлкәтен хәүефһеҙ урындарға ебәреү яғын хәстәрләйҙәр. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, йәшерен тикшереү комиссияһының етәксеһе итеп тәғәйенләнгән П. С. Потёмкин был хәбәрҙәрҙе мыҫҡыллап ҡаршы ала, Екатерина Икенсегә ул түбәндәгеләрҙе яҙа: «Ложные по большей части известия о приближении к самой Казани злодея Пугачёва привели в неописанную робость начиная от начальника почти всех жителей». Ошо уҡ ваҡытта күп һанлы башҡорт отрядтары менән туҡтатылған Михельсон һаман Кама аша сыға алмай, сөнки ихтилалсылар бөтә күперҙәрҙе, паромдарҙы һәм кәмәләрҙе юҡ итеүгә өлгәшкән. Пугачёвҡа ҡаршы Брандт полковник Толстой етәкселегендәге отрядты йүнәлтә, отряд составында бер орудие менән йөҙләп пехотасылар һәм йөҙләп һунарсылар була. 10 июлдә Высокая Гора ауылы эргәһендә пугачевсылар еңел еңеү яулайҙар, Толстой һәләк була.
Волковский (Силәбе өлкәһе)
1906 йылда Рәсәйҙең үҙәк губерналарынан күскенселәр буш ерҙәр һатып ала һәм утарға нигеҙ һала.
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы
Түбәнге Волгала ихтилал. Төп армияның еңелеүе һәм Пугачёвтың әсирлеккә алыныуы
Әммә Пугачев Пензанан көньяҡҡа табан борола. Тарихсыларҙың күпселеге был боролоштоң сәбәбен Пугачев үҙенең сафтарына Волга һәм бигерәк тә Дон казактарын йәлеп итеү пландары булыуында күрәләр. Һуғыштарҙан арыған һәм үҙҙәренең төп атамандарын юғалып бөткән |Урал казак ғәскәре| Яйыҡ казактарының Түбәнге Волганың һәм Яйыҡтың далаларында йәшенеп ҡалырға уйҙары ла булыуы мөмкин. 1772 йылғы ихтилалдан һуң улар шулай иткәне билдәле. Ошо уҡ ваҡытта казак полковниктары ла ярлыҡау урынына Пугачевты хөкүмәткә тапшырыу буйынса үҙ-ара һүҙ беркетә башлайҙар.
1774—1775 йылдарҙағы ихтилалдың дауамы
Был ваҡытта, айырым-айырым ихтилал үҙәктәрҙән тыш, хәрби ғәмәлдәренең ойошҡанлығы Башҡортостанға хас була. Салауат Юлаев үҙенең атаһы Юлай Аҙналин менән Себер даруғаһында баш күтәреүселәр хәрәкәтен етәкләй, Ҡаранай Моратов, Ҡасҡын Һамаров, Һеләүһен Кинзин — на Нуғай даруғаһында, Баҙарғол Юнаев, Юламан Ҡушаев һәм Мөхәмәт Сафаров — Башҡорт Урал аръяғында. Улар хөкүмәт ғәскәрҙәренең байтаҡ көстәрен тотҡарлайҙар. Хатта август башында Өфөгә яңынан һөжүм үткәреп маташалар, әммә төрлө отрядтар араһында үҙ-ара килешеп эшләүең хөрт ойошторолоуы һәм подполковник Михельсондың полкташы Иван Рылеев командованиеһы аҫтындағы йыйылма отрядының ышаныслы ғәмәлдәре арҡаһында был һөжүм уңышһыҙлыҡ менән тамамлана. Себерҙән Каспийға тиклем бөтә сик һыҙаты буйлап ҡаҙаҡ отрядтары үҙҙәренең барымталары менән йонсота. Губернатор Рейнсдорп хәбәр итә: ''«Башкорттар һәм ҡырғыҙҙар тынысланмайҙар, ҡырғыҙҙар минут һайын Яйыҡ аша сығалар һәм Ырымбур тирәһендә кешеләрҙе тотоп алалар. Бындағы ғәскәрҙәр йә Пугачевты эҙәрлекләйҙәр, йә уның юлын быуалар, ә мин ҡырғыҙҙарға ҡаршы бара алмайым, хан менән солтандарҙы ғына өгөтләйем. Улар миңә, ҡырғыҙҙарҙы туҡтата алмайбыҙ, сөнки бөтә Урҙа бола ҡуптара, тип яуаплайҙар»''.
Крәҫтиән һуғышының һөҙөмтәләре
Яҡынса шулай уҡ сәйәсәт ихтилал төбәге халыҡтарына ҡарата үткәрелә. 1784 йылдың 4 мартындағы Указ менән урындағы юғары ҡатламға дворянлыҡ бирелеү раҫлана. Башҡорт һәм татар кенәздәре һәм мырҙалары хоҡуҡтары буйынса Рәсәй дворянлығына тигеҙләнәләр, шул иҫәптән мосолман динле крепостнойҙарға эйә булыу хоҡуғы менән. Шул уҡ ваҡытта крайҙың урыҫ булмаған халҡын крепостной итеп маташыу туҡтатыла, башҡорттар, ҡалмыҡтар һәм мишәрҙәр хәрби-хеҙмәтле кешеләр булып ҡалдырыла. 1798 йылда Башҡортостанда кантон системаһы индерелә, яңы булдырылған 24 өлкә-кантондарҙа идара итеү хәрбиҙәрсә ойошторола. Ҡалмыҡтар шулай уҡ казак сословиеһы хоҡуҡтарына күсерелә.
Һарай, дәүләт һәм иҡтисад крәҫтиәндәренә ҡарата ла билдәле аҙымдар эшләнә. 1778 йылғы закон буйынса буш ятҡан дәүләт ерҙәрен һатыу тыйыла, 1783 йыл эсендә дәүләт крәҫтиәндәрен һәм однодворецтарҙы ер минимумы менән тәьмин итеү тураһында ике указ сыға. Крепостной крәҫтиәндәрҙең хәл-торошонда бер ниндәй ҙә тиерлек үҙгәрештәр ҡаралмай.
Балалар китапханаһы
Тарих
1957 йылда 11-се ҡала балалар китапханаһы нигеҙендә Республика балалар китапханаһы булараҡ ойошторола. 1988 йылдан алып Республика китапханаһы филиалы булып тора.
Көньяҡ Парова-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фракия
Ҡайһы бер фараздар буйынса, Рим ҡолдары восстаниеһы етәксеһе Спартак Фракия батшаларының береһенең улы була.
Швайниц (Флеминг)
Швайниц (Флеминг) (Schweinitz (Fläming)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 287 кеше йәшәй. Майҙаны — 35,8 км2. Диңгеҙ кимәленән 95 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39279 һәм автомобиль коды — JL.
Великий (Шильмуша ҡушылдығы)
Великий — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шильмуша йылғаһының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Европа
Тарихы
Европа мәҙәниәтенең нигеҙендә — Боронғо Греция, Боронғо Рим мәҙәни мираҫы һәм Яҡын Көнсығышта барлыҡҡа килгән христиан дине. Боронғо Греция тарихын б.э.т. 776 йыл тирәһенән иҫәпләйҙәр. Рим империяһын тарихын легендаға ярашлы б.э.т. 753 йылдан башлайҙар, уның сәскә атыу осоро б.э. 100 йылдарына ҡарай (117 йыл — Римдең иң ҡеүәтле сағы). Рим империяһының тарҡалыу осоро менән Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе осоро тап килә. VII быуатта ғәрәптәр Европаның көнсығыш һәм көньяғына һөжүм итеп,үтеп инә башлай. Франктар короле Бөйөк Карл 800 йылда император тажын кейә,ул Көнбайыш һәм Көньяҡ Европала туҡтауһыҙ һуғыштар алып бара һәм Европаның күп өлөшөн баҫып ала. Уны «Европа атаһы» тип йөрөткәндәр. Уның вариҫтары империяны өс өлөшкә бүлә, һуңыраҡ Изге Рим империяһы барлыҡҡа килә (962—1806).
Халҡы
Европала әле 740 миллион кеше йәшәй. Европа — кеше тығыҙ йәшәгән континент, бигерәк тә Англия, Нидерланд, Бельгия һәм Германия кеүек илдәрҙә: Европала бер квадарт метрҙа уртаса 70 кеше тирәһе йәшәй. Көнсығыш һәм Төньяҡ Европала ул тиклем тығыҙ түгел.
Европала хәүефһеҙлек һәм хеҙмәттәшлек буйынса ойошма (ОБСЕ)
Ойошманың маҡсаты — төбәктә конфликттар булдырмау, кризислы ситуацияларҙы яйлау, конфликттар эҙемтәләрен бөтөрөү.
Коллектив хәүефһеҙлек тураһындағы договор ойошмаһы
Коллектив хәүефһеҙлек тураһындағы договор ойошмаһы (ОДКБ) — был ойошмаға Рәсәй, Белоруссия, Әрмәнстан, Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Тажикстан инә.
ОДКБ сиктәрендә берҙәм хәрби уйындар үткәрелә.Ойошма маҡсаты — был ойошмала ҡатнашҡан дәүләттәргә ҡаршы агрессия булғанда бергә ҡаршылыҡ күрһәтеү.
Арктика советы
Арктика советы — 1989 йылда Финляндия башланғысы менән төньяҡ поляр зонаның ҡаьатланмаҫ тәбиғәтен һаҡлау өсөн булдырылған халыҡ-ара ойошма. Арктика советына һигеҙ Арктика буйы иле инә : Дания, Финляндия, Исландия, Канада, Норвегия, Рәсәй, Швеция, АҠШ. Күҙәтеүсе илдәр: Бөйөк Британия, Франция, ФРГ, Нидерланд, Польша, Испания.
Балтика ассамблеяһы
Балти́ка ассамблеяһы — 1991 йылда Эстония, Латвия, Литва парламенттары араһында хеҙмәттәшлек буйынса кәңәшләшеү органы. Ассамблея был илдәрҙең эшмәкәрлеген координациялай, өс ил парламентына консультациялар бирә һәм резолюция, ҡарар һәм тәҡдимдәр аша берҙәм ҡарашын еткерә.
Балтик диңгеҙе дәүләттәре советы
Балтик диңгеҙе дәүләттәре советы— 1992 йылдың 5-6 мартында Копенгагенда Балтик диңгеҙе буйындағы илдәренең сит ил эштәре министрҙары конференцияһында булдырыла. Унда Германия, Дания, Латвия, Литва, Норвегия, Польша, Рәсәй, Финляндия, Швеция, Эстония, һәм шулай уҡ Европа йәмғиәттәре комиссияһы ҡатнаша.
Скоморошка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Манила
Тарихы
Лусон утрауында, Көньяҡ-Ҡытай диңгеҙенең Манила ҡултығына Пасиг йылғаһы ҡойған урынында урынлашҡан. Ҡалаға нигеҙҙе 1571 йылдың 24 июнендә Лопес де Легаспи һала. Ҡаланың иң боронғо районын — Интрамуросты (һүҙмә-һүҙ тәржемәһе — «диуар») испан хакимиәте 16 быуат аҙағында төҙөй. Унда, башлыса, испан телендә һөйләшкән ғаиләләр йәшәй. Икенсе донъя һуғышы барышында емерелеүгә дусар ителә, әммә һуңынан тергеҙелә. Хәҙерге халыҡ һаны — яҡынса 5 мең кеше.
Испандарҙың ҡаланы баҫып алыуы
Испандар килгәнгә тиклем Манила Ҡытай сауҙагәрҙәре һәм Көнсығыш Азия илдәре вәкилдәре менән сауҙа сәскә атҡан мосолман донъяһының бер өлөшө була. 1570 йылда португал пираттары ҡыҫымы аҫтында Себу утрауынан сигенергә мәжбүр булған Мигель де Легаспи Лопес сәскә атып ултырған мосолман ҡалаһына килеп инә һәм унда үҙенең баш ҡалаһын урынлаштырырға ҡарар итә. Урындағы властар менән мөнәсәбәт урынлаштырыу өсөн тәүҙә Мартин де Гоити ебәрелә. Ул испан тажының абруйын тыныс юл менән урынлаштырырға тырышып ҡарай. Ул мәлдә хакимлыҡ иткән Сөләймән раджа испандар менән дуҫтарса мөнәсәбәттә булыуға ҡаршы булмауы, әммә ниндәй ҙә булһа башҡа короллеккә буйһоноуҙың уның пландарына инмәүе тураһында белдерә. Шул ваҡыт инде конкистадорҙар хәрби хәрәкәттәр башлай, һөҙөмтәлә мосолмандар ҡаланы ташлап китергә мәжбүр була. Ахыр сиктә Легаспи үҙ ғәскәре менән килеп инә һәм 1571 йылдың июнь айында 9-сы ҡәлғәне төҙөй башлай. [сығанаҡ 894 көн күрһәтелмәгән]
Инфраструктураһының үҫеше
Шуның менән бергә белемле кешеләр тарафынан айырыуса тиҙ үҙләштерелә торған либераллек идеялары тарала. Антиклерикаль масон фекерҙәре тарала. Испандарға һәм колониаль иҙеүгә ҡаршы масондарҙан, күбеһенсә Манила буржуазияһы вәкилдәренән торған ойошмалар хасил була. Башҡа райондарға ла бындай идеялар үтеп инә башлай.
Мәғариф
Манилала университеттар һәм колледждар ҙа бихисап. КҮпселек уҡыу йорттары Интрамурос районында урынлашған. Маниланың уҡыу йорттары:
Чиков Валентин Васильевич
Күргәҙмәләр (ҡайһы берҙәре)
«Рәссамдар тыныслыҡ өсөн көрәштә» Республика күргәҙмәһе (Мәскәү, 1985);
«Ленинградтың хәҙерге заман сәнғәте» (Ленинград, 1988);
Эстонияла урыҫтар
Тарих
1920 йылда башлыса урыҫтар йәшәгән (65,06 н %) Печора өйәҙе РСФСР менән Тарту килешеүе буйынса Эстонияға ҡушыла. Һөҙөмтәлә Эстонияның сик буйы ерҙәрендә йәшәгән 40 % урыҫтар Петсеримаа төбәге халҡына әүерелә һәм Эстонияла иң ҙур этник аҙсылыҡты тәшкил итә. Сөнки 1919—1925 йылдарҙағы ер реформаһынан һуң банкротлыҡҡа төшкән немецтар һәм шведтар күпләп Эстонияны ташлап китә.
Иҡтисади именлек
Шуға ҡарамаҫтан, Эстонияла урыҫтар дәүләт баҫымының төрлө формаларын тойоп йәшәй һәм, аҫаба халыҡ менән сағыштырғанда, иҡтисади хәлдәре насарыраҡ. Мәҫәлән, Эстондарҙың, эстон булмағандаға ҡарағанда, йыллыҡ эквивалент нетто-килеме юғарыраҡ.
Таллинда йәшәгән урыҫтарҙың күбеһе (85 %), Эстонияла ике дәүләт теле булырға тейеш, тип иҫәпләй, уларҙың 96 проценты Эстонияның гражданлыҡ тураһындағы законына кире ҡарашта. Эстондар менән тығыҙ аралашып йәшәүҙәренә ҡарамаҫтан, урыҫ йәштәре араһында милли- ҡатнаш никахтар ни бары 11 % (ғәмәлдә оло быуын кешеләренеке кеүек).
Дискриминация
2008 йылда Евроберлектең Кешенең төп хоҡуҡтарын яҡлау буйынса агентлығы Евроберлек илдәрендә һорау алыу үткәрә, уға ярашлы Эстонияла урыҫтарҙың 59 проценты раса нигеҙендә һәм иммигрант булараҡ дискриминацияны тоя.
«Amnesty International» Халыҡ-ара ойошмаһы 2017/2018 йылдар өсөн үҙенең отчётында, этник аҙсылыҡтар (уларҙың күбеһе — урыҫ теллеләр) элеккесә төрлө социаль һәм иҡтисади хоҡуҡтарының ҡыҫырыҡланыуын тоя, тип билдәләй.
Юмбыды-Яха
Юмбыды-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Морды-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 79 км.
Вервей (Юрас ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һары ла сәс (йыр)
Тарихы
Йырҙы тауыш һәм фортепиано өсөн Р. Ҡасимов эшкәрткән.
Башҡарыусылар
- Ғата Сөләймәнов,
Горбуновский
Горбуновский — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ҡасаба. Краснинский ауыл биләмәһе составына инә.
Волгоград урамы (Өфө)
Күрше урамдары
• Ҡыйғы урамы •  Май урамы• Көнсығыш урамы• Ашин урамы
Уяҙы
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Йәнәшкүл (Мейәс ҡала округы)
Этимологияһы
«Башҡорт теленең һүҙлеге» «йәнәш» һүҙенә ошондай аңлатмалар бирә:
Юнды-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Кочосон
Боронғо Чосо́н (Кочосо́н, 고조선, «боронғо» Чосон, уны Чосон династияһы  менән бутарға ярамай) — беренсе Корея короллеге. «Самгук Юса» һәм башҡа урта быуаттар корея тарихи әҫәрҙәре буйынса б. э. т. 2333 йылда Тангун тарафынан Ляохэ һәм Тэдонган йылғалары ярҙарында барлыҡҡа килгән һәм төньяҡтан Корея ярымутрауын һәм көньяҡ Маньчжурияның территорияһын үҙенең б. э. т. 108 йылда юҡҡа сыҡҡанына тиклем биләп торған тип иҫәпләнә. Хәҙерге ғалимдар тарафынан шул тиклем иртә барлыҡҡа килеүе шиккә алына, сөнки бер ниндәй ҙә яҙма иҫтәлектәрҙә был дәүләт б. э. т. I мең йыллыҡҡа ҡәҙәр иҫкә алынмай.
Нигеҙләнеү тураһында риүәйәт
Тангун император Яо батша булғандың 50-се йылында тәхеткә ултырған. Баш ҡаланы ул Пэгак тауындағы Асадаль ҡалаһына күсергән. Үҙенә 1500 йәш тулғас, Тангун баш ҡаланы Чандангёнға күсерә. Ниһайәт, 1908 йәшендә Тангун Асадалгә кире ҡайта һәм тау хоҙайына әйләнә.
Тонгук Тхоннам әйтеүенә ҡарағанда (1485), Кочосон б. э. т. 2333 йылда нигеҙләнгән. Төрлө тарихи сығанаҡтарҙа ҡалаға нигеҙ һалыу датаһы төрлөсә булһа ла, уға нигеҙ Яо батша булған саҡта (диапазон дат: 2357-2256 б. э. т.) һалынған тип фаразлана.
Кәшәнәләр
Б. э. т. 900 йылдарҙа вафат булған кешеләрҙе ерләү ысулдары ныҡ ҡатмарлана, сөнки илдәге халыҡ төрлө ҡатламдарға бүленә башлаған була. Таштан эшләнгән дольмендарҙы Көнсығыш Азияның башҡа илдәре менән сағыштырғанда, Кореяла күберәк табыла, уларҙа йәмғиәттең элитаһына ингән кешеләр ерләнгән. Дольмендарҙа бронза ҡоралдар, керамика һәм башҡа көнкүреш әйберҙәре табыла.
Дәүләт ҡоролошо формалары
Б. э. т. VII быуаттағы тарих яҙмаларында Кочосон тәүге тапҡыр иҫкә алына, ул Бохай ҡултығы янында торған һәм ҡытай батшалығы Ци (齊) менән сауҙа иткән. Айырым дәүләт булып ҡаралһа ла, Кочосондың шундай дәүләт булғанлығы археология мәғлүмәттәре менән раҫланмай.
Короллек
Б. э. т. дүртенсе быуатта киң сәйәси структуралы дәүләт булып ҡала-дәүләттәр торған. Шундайҙар араһында Кочосон үҙ төбәгендә иң алға киткән ҡала-дәүләт булып һаналған.
Гаврилов Андрей Александрович
Статистика
Иҫкәрмәләр: У — уйындар һаны, Е — еңеүҙәр, О — отолоуҙар, Т/ӨВ — тигеҙ иҫәп менән йә өҫтәмә ваҡыт менән буллиттар серияһы булған уйындар, Мин — боҙҙа үткәргән минуттар һаны, ҮШ — үткәргән шайбалар, У"0" — ҡоро уйындар һаны, ЫК — ышаныслыҡ коэффициенты, %КҠШ — кире ҡағылған шайбалар проценты
Бледных Василий Васильевич
Биографияһы
1978-1980 йылдарҙа Кубала сит илдә командировкала була, Гавана юғары ауыл хужалығы институты ректоры советнигы һәм Куба республикаһының юғары уҡыу йорттары министрлығының ауыл хужалығынан белем биреү буйынса кәңәшсеһе булып эшләй.
Ярым үткәргес
Ярымүткәргестәр — үҙҙәренең сағыштырма үткәреүсәнлеге менән үткәргестәр һәм диэлектриктар араһында торған материалдар, үткәргестәрҙән сағыштырмаса үткәреүсәнлегенең ҡушылдыҡтар концентрацияһына, температураға һәм төрлө нурланыштарҙың тәьҫиренә бәйле булыуҙары менән айырылалар. Ярымүткәргестәрҙең үҙенсәлеге — электр үткәреүсәнлегенең температура артыу менән арта барыуы.
Ярымүткәргестәрҙең үткәреүсәнлеге температураға ныҡ бәйле. Температура абсолют нулгә яҡынайғанда ярымүткәргестәр диэлектриктар үҙенсәлегенә эйә була.
Физик үҙенсәлектәре һәм ҡулланыу
Саҡматаш — тура зоналы булмаған ярым үткәргес, оптик үҙенсәлектәре фотодиодтар һәм ҡояш батареяларын эшләү өсөн файҙаланыла, ләкин уны яҡтылыҡ сығанағы итеп эшләтеү бик ауыр. Бында тура зоналы ярым үткәгестәргә бер ни етә алмай — AIIIBV тибындағы берләшмәләр, улар араһында яҡтылыҡ диодтары (светодиодтар) һәм ярымүтәргес  лазерҙар эшләүҙә ҡулланылған  GaAs, GaN.
Балалар музыкаһы
Балалар музыкаһы — балалар тарафынан тыңлау йәки башҡарыу өсөн тәғәйенләнгән музыка.
Үрге Нанбас
Үрге Нанбас (Үрге Нонбус, Нондус) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ежуга йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Буратаева Александра Манджиевна
Буратаева Александра Манджиевна (Буратан Александра) (30 март 1965 йыл, Элиста, РСФСР, СССР) — Рәсәй телевидениеһы алып барыусыһы, Дәүләт Думаһының 3-сө һәм 4-се саҡырылыш депутаты.
СССР миҙалдары
СССР миҙалдары — Советтар Союзының коммунизм төҙөүҙә, социалистик Ватанды яҡлауҙа айырыуса ҡаҙаныштары, шулай уҡ дәүләт һәм йәмғиәт алдындағы башҡа айырыуса ҡаҙаныштары өсөн дәртләндереүгә йүнәтелгән дәүләт наградалары. СССР дәүләт наградалары үҙ эсенә юғары дәрәжә отличиеларын алған— Советтар Союзы Геройы, Социалистик Хеҙмәт Геройы, «Герой-ҡала», «Герой-ҡәлғә», «Герой Әсә», 20 орден, 55 миҙал, 19 СССР-ҙың маҡтаулы исемдәре. Дәүләт наградаларынан тыш, ведомство миҙалы ла булдырыла — өс дәрәжәле «Маҡтауға лайыҡ хеҙмәте өсөн» миҙалы.
Төп положениелар
СССР Юғары Советы Президиумы «СССР дәүләт наградаларынан мәхрүм итеү» исемле IX киҫәгенең 40 һәм 41 статьяларына ярашлы СССР дәүләт наградаларын мәхрүм итә алған. Шулай уҡ "Дөйөм положение"ла (X киҫәк, 42 һәм 43 статьялар) СССР дәүләт наградаларына ҡарата законһыҙ ғәмәлдәр өсөн яуаплылыҡ билдәләнә.
Тарихы
1947 йылдың 20 сентябрендә СССР бүләкләү системаһында миҙалдың яңы төрө барлыҡҡа килә: ҡала юбилейҙары иҫтәлегенә. Бындай миҙалдар арһында тәүгеһе — «Мәскәүҙең 800 йыллығы иҫтәлегенә», һуңыраҡ «Ленинградтың 250 йыллығы иҫтәлегенә» (1957 йылдың 16 майы) һәм «Киевтың 1500-йыллығы иҫтәлегенә» (1982 йылдың 10 майы) булдырыла. Һуғыштан һуң наградлау системаһы хеҙмәт миҙалдары менән тулыландырыла башлай. 1948 йылдың 10 сентябрендә — «Донбасс күмер шахталарын тергеҙгән өсөн», ә 1948 йылдың 18 майында «Көньяҡтағы ҡара күмер металлургия предприятиеларын тергеҙгән өсөн» миҙалдары булдырыла. 1948 йылдың 22 февралендә «Совет Армияһының һәм Флотының 30 йыллығы» юбилей миҙалы булдырыла һәм Совет Армияһының һәр ун йыллыҡ юбилейын билдәләгән миҙалдар булдырыу традицияһына нигеҙ һала: «СССР Ҡораллы Көстәренә 40 йыл», «СССР Ҡораллы Көстәренә 50 йыл», «СССР Ҡораллы Көстәренә 60 йыл», «СССР Ҡораллы Көстәренә 70 йыл» (СССР-ҙың һуңғы миҙалы).
1957 йылдың 14 сентябрендә СССР наградалар системаһына ҙур үҙгәрештәр индерелә — СССР дәүләт наградаһы менән тейешле эш стажы (выслуга лет) өсөн бүләкләү практикаһы ғәмәлдән сығарыла. Бер үк ваҡытта СССР Юғары Советы Президиумы тейешле ведомстволарға ведомство миҙалын -«Маҡтауға лайыҡ хеҙмәт өсөн» миҙалын булдырырға тәҡдим итә.
Майғаҙы ауыл Советы (Балаҡатай районы)
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ишембайнефть
Тарихы
1960 йылдар башында бында ғилми-тикшеренеү һәм тәжрибә-сәнәғәт эштәре цехы булдырыла. Был бүлексә хеҙмәткәрҙәре һуңынан күренекле ғалимдар булып китә : 1970 йылдың 20 июлендә «Ишембайнефть» нефть кәсепселеге идаралығы «Ишембайнефть» нефть-газ сығарыу идаралығына үҙгәртелә.
2001 йылда «Ишембайнефть» НГДУ-һы «Ишембайнефть» нефть-газ сығарыу идаралығы" яуаплылығы сикләнгән ширҡәтенә әйләндерелә.
Эшмәкәрлеге
"Ҡара алтын"ды ҡулланыусыға заманса нефть ҡыуыу ҡулайламалары аша тапшырыла. Нефть эшкәртеү һөҙөмтәһендә алынған асыҡ һәм ҡара нефть продукттары «Башнефть» АНК-һының фирма заправка станциялары аша һатыла.
Копыль замогы
Тарихы
XVI быуат башында Копыль иң мөһим кенәз  замогы булған. Замок Копыль хужалары — кенәздәр тоҡомо Олельковичтар һәм Радзивиллдар резиденцияһы булған, улар унда ваҡыт-ваҡыты менән йәшәгән. Замокта уларҙың наместнигы ғына даими йәшәгән
Ҡадирова Нәзифә Жәүәт ҡыҙы
Нәзифә Ҡадирова (13 апрель 1954 йыл) — эстрада йырсыһы, Башҡорт АССР-ының халыҡ (1987), Рәсәй Федерацияһының (2005) һәм Татарстан Республикаһының (1996) атҡаҙанған артисы. Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994). Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2014), Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2022).
Сәхнә эшмәкәрлеге
Алдағы йылда ул «Совет йырҙарын башҡарыусыларҙың Бөтә Союз конкурсы» «Сочи-80»-дә тағы ла уңыш яулай, бәйге дипломына лайыҡ була.
Урмантау (Салауат районы)
Географик урыны
Урмантау ауылы Йүрүҙән йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан һәм Кропачёво (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан 89 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Әҙәбиәт
Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
Һылтанмалар
Ҡалын яҙылыш== Иҫкәрмәләр ==
Нестерова Елена Васильевна
Биографияһы
Еле́на Васи́льевна Не́стерова Дондағы Ростовта 1938 йылдың 13 июнендә тыуған.
1955 йылда урта белем алғас, Ленинград мәҙәниәт институтына уҡырға инә һәм уны 1959 йылда уңышлы тамамлай. Артабан К. Маркс исемендәге Ростов өлкә ғилми китапханаһында методист булып эшләй.
Резник Александр Ефимович
Биографияһы
1972—1974 йылдарҙа Татар АССР-ның баш инфекционисы булып эшләй.
Шеркальская
Шеркальская — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 859 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 99 км.
Вәлиев Юнер Сәлим улы
Биографияһы
1984—1993 — Йылайыр районының «Һабыр» совхозы директоры.
2006 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районы муниципаль район хакимиәте башлығы.
Сибаев Шаһиәхмәт Утарбай улы
Ғаиләһе
Ике ҡатыны була: беренсе ҡатыны Ҡәмбәр (зауряд-есаул Үлмәҫбай Юлдыбаевтың ҡыҙы), икенсеһе — Фатима (кантон башлығы Ҡотләхмәт Биксуриндың ҡыҙы). Улы Шәһәрғәзи (документтар буйынса Ширғәзе), ҡыҙы Ғәйникамал. «Сибай» йырында һүҙ Фатима Ҡотләхмәтова (Биксурина) тураһында бара.
Солтанов Хәтмулла Аҫылгәрәй улы
Биографияһы
1945 йылдың 15 ғинуарында Грабна-Воля (Польша) тирәһендәге алыштарҙа Солтанов бер туҡтауһыҙ фашист ғәскәрҙәренә ҡарай ут аса, ике немецты юҡ итә, һөҙөмтәлә дошман һөжүме кире ҡағыла. Бында күрһәткән батырлыҡтары өсөн 7 февралдә III дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә. 1945 йылдың 2 мартында Ратшток (Германия) эргәһендәге алыштарҙа 8 дошман пехотасыһын юҡ итә, берәүһен тотҡонлоҡҡа ала. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн 1945 йылдың 13 апрелендә II дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
Жуковский (Силәбе өлкәһе)
Жуковский — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ҡасаба. Степное ауыл биләмәһе составына инә.
Түбәнге Кама милли паркы
Географияһы
Милли парк Татарстан, төньяҡ-көнсығышында, Кама һәм уның ҡушылдыҡтары (Туйма, Криуша, Танайка, Шильна) буйында урынлашҡан. Административ йәһәттән парк ерҙәре Татарстандың Алабуға һәм Саллы райондарына ҡарай.
Үрге Сарова
Үрге Сарова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юла йылғаһының уң ярына тамағынан 101 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Балаково
Географияһы
Волга йылғаһы ярында урынлашҡан.
Холохольня (Плава ҡушылдығы)
Холохольня — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Плава йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Втовка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Юн-Яха (Лайндт-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Илларионова Тамара Ивановна
Биографияһы
1985 йылда «Система гражданско-правовых охранительных мер» докторлыҡ диссертацияһы яҡлай
30 йылдан ашыу Р.А. Руденко исемендәге Свердловск юридик институтының граждандар хоҡуғы кафедраһында уҡытыусы булып эшләй. 1987—1992 йылдарҙа кафедра мөдире була.
Шоит-Соим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Колесов походы
Ваҡиғалар хронологияһы
Ошо уҡ ваҡытта Бохараның үҙендә ҡырыу ойошторола, мең ярымға яҡын йәш бухаринсылар үлтерелә. 8000 мең тирәһе кеше Бохаранан ҡаса. Эмигранттар араһында яҙыусы Садретдин Айни ҙа була. Еңелеү ҡаты баҫтырыу, үлем менән янауҙар һәм эмиграция йәш бухаринсыларҙы большевиктарға этәрә, уларҙың бер өлөшө яңыраҡ ҡына ойошторолған Бохаракомпартияһына инә. 1918—1919 йылдарҙа Ходжаев. Ф. РСФСР-ҙың Сит ил Халыҡ Комиссариатында эшләй һәм Мәскәүҙә йәш бухаринсылар бүлексәһен булдыра, ә 1920 йылда Ташкентта ҡайтҡас — Үҙәк йәш бухаринсылар-революционерҙарпария бюроһын.
Эп-Юган
Эп-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лыхма йылғаһының һул ярына тамағынан 224 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Шат суқоймасы
Шат суқоймасы — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/1203/231 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Ивановский (Силәбе Өлкәһе)
Ивановский — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ҡасаба. Спасский ауыл биләмәһе составына инә.
Тихонов Александр Николаевич (лингвист)
Биографияһы
2001 йылдың 1 мартында уның инициативаһы буйынса И. А. Бунин исемендәге Елец дәүләт университетында уҡыу лексикографияһы лабораторияһы ойошторола
Страсбург
Географик урыны
Коммунаның майҙаны — 78,26 км², халҡы — 272 975 кеше (2006) үҫеш тенденциялары менән: 275 718 кеше (2013), халыҡ тығыҙлығы — 3523,1 кеше/км².
Тарихы
406 йылда Эльзасҡа тулыһынса алеманндар күсә.
434—1444 йылдарҙа Страсбург ҡалаһында европа китап баҫыуҙың уйлап табыусыһы Йоһанн Гутенберг йәшәй һәм эшләй. 1439 йылда кафедраль соборҙың шпилен төҙөү буйынса төҙөлөш эштәре тамамлана.
Яҡшымбәтов Малик Нәсих улы
Биографияһы
Якшымбәтов Малик 1969 йылда Бөтә Союз дәүләт кинематография институтында (ВГИК) Г. И. Чухрай класында уҡый. Стажировканы Башҡортостан телевидениеһында үтә.
Ҡытай әҙәбиәте
Шиғриәт
Ҡытайҙа шиғыр сығарыу традициялары халыҡсан һәм дини шиғриәт йыйынтығы булған Шицзинға барып тоташа. Поэтик ижад музыкаль традициялар менән тығыҙ бәйле була (ҡара юэф).
Цзи-и
zh:辑佚, башлыса империянан һуңғы осор жанрҙарының өҫтөнлөгө, ул боронғо замандың юғалған әҫәрҙәренән цитаталарҙы компиляциялау рәүешендә күҙ алдына баҫтырыла.
Хәҙерге библиография
Хәҙерге библиография Сы-ку-цюань-шу-цзун-му (бөтә китаптар каталогы, дүрт бүлектән, император китапханаһы) күҙәтеүҙәренең XIX быуат аҙағындағы иң яҡшы иллюстрациаланған нәшер булыуы мөмкин. Был күҙәтеүҙә, алдағы өлгөләргә эйәреп, бөтә ҡытай әҙәбиәте дүрт төп бүлектән тора: классик әҙәбиәт (цзин), тарихи (шиналар), философик (цзы) һәм нәфис әҙәбиәт (цзи).
Философия буйынса әҫәрҙәр
Был бүлектәге әҫәрҙәр 14 төргә бүленгән: 1) конфуцианлыҡ әҫәрҙәре (儒學, 儒学, жу-цзян), 2) хәрби сәнғәт, 3) ҡанундар, 4) игенселек, 5) медицина, 6) математика һәм астрономия, 7) күрәҙәселек һәм мөғжизәгә ҡағылышлылары, 8) сәнғәт, 9) ғәмәли етәкселек, 10) ҡатнаш әҫәрҙәр, 11) йыйынтыҡтар, 12) эмпирик әҫәрҙәр, 13) даосизм (道教, д цзя, д цзян) 14) буддизм (佛教).
Витязь (компания)
Тарихы
2014 йылда «Витязь» машиналар төҙөү компанияһы» акционерҙар йәмғиәтенә үҙгәртелә.
Роберт Барани
Ро́берт Ба́рани (Барань, Róbert Bárány; 22 апрель 1876 йыл, Рехниц, Австро-Венгрия империяһы — 8 апрель 1936 йыл, Уппсала, Швеция) — оториноларинголог, милләте буйынса — венгр. Физиология һәм медицина буйынса 1914 йылғы Нобель премияһы лауреаты.
Болгария иҡтисады
Болгар батшалығы иҡтисады
1916 йылдың башында Германия һәм Австро-Венгрия «Көнсығышта сауҙа операциялары алып барыу буйынса берләшкән йәмғиәт» төҙөй, (артабан ул «Германия-Австро-Венгрия сауҙа йәмғиәте» тип атала), был йәмғиәткә Болгарияла һатып-алыу эшләргә монополия хоҡуғы бирелә.
Беренсе бөтә донъя һуғышында еңелеү Болгарияның иҡтисад хәлен насарайта. 1917 йыл аҙағында һәм 1918 йылда Пловдивта, Сливенда һәм Габровола аслыҡ фетнәләре үтә.
1919 йылдың 28 июнендә Версаль тыныслыҡ договоры төҙөлә. Уның һөҙөмтәһендә Германия Болгария менән элек төҙөлгән сауҙа һәм иҡтисад килешеүҙәрен ғәмәлдән сығара. 1919 йылдың 27 ноябрендә Нёйи килешеүе төҙөлә. Шуның һөҙөмтәһендә Болгария байтаҡ территорияларын юғалта һәм Антанта илдәренә репарация түләргә бурыслы була.
1920 йылда премьер-министр А. Стамболийский иҡтисади реформалар үткәрә башлай:
1923 йылдың июнендә һәм сентябрендә илдә крәҫтиәндәр ихтилалы үтә.
Болгария Халыҡ Республикаһының иҡтисады (1946—1990)
1944 йылдың октябрендә 3-сө Украин фронты Болгарияға сәсеү кампанияһынүткәреү өсөн 595 тонна яғыулыҡ һәм нефть продукттары (300 тонна кәрәсин, 200 тонна газолин, 80 тонна бензин һәм 15 тонна машина майы) бирә. Бынан тыш, Русалағы пароходлыҡҡа бер нисә карап бирә, ә 3-сө Украин фронты һалдаттары тимер юлдарҙы һәм күперҙәрҙе тергеҙеүҙә ҡатнаша.
1946 йылдың авгусында СССР Болгария халыҡ банкыһына 500 мең долларҙы пароходтар алыу өсөн бирә.
Халыҡ хужалығын үҫтереүҙең 6-сы биш йыллыҡ планы (1971—1975)
Халыҡ хужалығын үҫтереү өсөн Болгария СССР-ҙан йылына 2 %-ҡа кредиттар ала. Ҡағиҙә булараҡ, шул аҡсаға төҙөлгән предприятиеларҙың етештергән продукцияһы иҫәбенә кредиттар кире ҡайтарыла. Был илдең иҡтисади үҫешен тиҙләтә, уның техник яҡтан артта ҡалғанлығын бөтөрөргә ярҙам итә.
Һуңғы осорҙа ике ил араһында иҡтисади хеҙмәттәшлек нигеҙендә тышҡы сауҙа дауам итә. СССР Болгарияның тышҡы сауҙа партнеры булып тора.
СЭВ сәйәсәте буйынса Болгария халыҡ хужалығы СССР-ҙың халыҡ хужалығына ныҡ бәйләнгән була. 1971 йылда социалистик илдәр иҡтисади интеграция Комплекслы программаһы-СЭВ ағзалары менән хеҙмәттәшлекте артабан үҫтереү тураһында килешеү төҙөлә, һәм 1974 йылда СССР менән яҡынлашыу арҡаһында халыҡ хужалығы планында интеграцияланған яңы махсус бүлек барлыҡҡа килә. Бындай сәйәсәт социалистик лагерь илдәренең һәм шул иҫәптән Болгария иҡтисадын үҫтерә. Әгәр 1928 йыл (иҡтисади күтәрелеш пигы алдынан) һәм 1970 йылда (иҡтисадтың иң уңышлы эшмәкәрлеге осоро) сағыштырып ҡарағанда, Көнсығыш Европа илдәренең сәнәғәте етештергән өлөшө донъя сәнәғәтенән 6,6%-тан 8,6 %-ҡа тиклем үҫкән, шул уҡ ваҡытта Болгарияның өлөшө — 0,1%-тан 0,6 %-ҡа тиклем артҡан.
1988 йылдың 1 ғинуарында Болгария хөкүмәте «Хужалыҡ эшмәкәрлегенең ҡағиҙәләрен» ҡабул итә. Уның буйынса, предприятиеға хужалыҡ эшмәкәрлеген үҙаллы алып барыу ҡарала.
1990-сы йылдар һәм 2000-се йылдар башындағы реформа
1995 йылдан алып илдең 65 % халҡы фәҡир хәлендә йәшәй.
1996 йылдың ғинуарында хосусилаштырыуҙың тәүге этабы күпләп башлана. 1996 йылда сираттағы иҡтисад кризисы була, был инфляцияның үҫеүенә килтерә, девальвацияның күләме йылына 311 процентҡа тиклем арта һәм болгар леваһы арзаная.
1997 йылдың яҙында хосусилаштырыуҙың икенсе һәм өсөнсө этаптары үткәрелә. 1997 йылдың апрелендә үткән һайлауҙарҙа Демократик көстәр союзы еңә, ул Халыҡ-ара валюта фонды һәм Бөтә донъя банкыһы менән берлектә тулыһынса алтын валюта запасы индереүҙе тәьмин итеүсе механизм булдырыусы иҡтисад программаһын тәҡдим итә.
2008 йылдың 1 ғинуарынан Болгарияла бөтә граждандар өсөн дә подоходный һалым10 % ҡуйыла. Был донъяла һәм Евросоюзда иң түбән ставкаларҙың береһе.
Статистик күрһәткестәр
Йән башына эске тулайым продукт: 5833 евро. (2014)
Дәүләт бурысын хеҙмәтләндереүгә сығымдар: тулайым продукттың 21,7 % (2005)
Тинчурин Кәрим Ғәли улы
Биографияһы
1920—1930-сы йылдарҙа татар театрының репертуарын байытыу, жанрҙы төрләндереү, тамашасы ихтыяжына яуап бирерҙәй һүрәтләү алымдары табыу бурысы баҫа. Мирхәйҙәр Фәйзиҙең "Ғәлиәбаныу"ын ҡуйып, Кәрим Тинчурин музыкаль драма жанрын үҫтереп ебәрә. Тинчуриндың татар профессиональ музыка сәнғәтенә нигеҙ һалған Сәлих Сәйҙәшев менән ижади дуҫлығы, Сәйҙәшевтең сәхнә закондарын һәм әҫәрҙең жанр үҙенсәлектәрен белеүе, халыҡсан рухтағы музыкаһы, ике сәнғәт төрөнөң үҙ-ара синтетик ярашыуы әҫәр тексында йәшерелгән фекерҙәрҙе асырға ярҙам итә. Шул рәүешле «Ҡазан һөлгөһө» (1923), «Һүнгән йондоҙҙар» (1923), «Зәңгәр шәл» (1926), «Ил» (1927), «Ҡандыр буйы» (1931) кеүек тәрән философик, әхлаҡи йөкмәткеле, сихри музыкалы һоҡланғыс әҫәрҙәр яҙыла. Музыкаль драма жанрында уңышлы эшләгән авторҙың трагедия һәм драма-комедиялары донъя күрә: «Зар» (1922), «Американ» (1924), «Елкәнһеҙҙәр» (1926), «Ударниктар байрамы» (1933), «Улар өсәү ине» (1935) һ.б. Әҙиптең драматургия һәм театр сәнғәтен үҫтереүҙәге хеҙмәте юғары баһалана — 1926 йылда «Татарстандың атҡаҙанған артисы» тигән исем бирелә. Ләкин уның ижады, эшмәкәрлеге ҡапма-ҡаршы фекерҙәр ҙә тыуҙыра. Матбуғатта үткәндәрҙе яҡлай, уға мәҙхиә йырлай тигән мәҡәләләр күренә.
Сабуров Евгений Фёдорович
Биографияһы
1969 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай.
1991 йылдың 28 авгусынан 26 декабренә тиклем СССР Халыҡ хужалығы менән оператив идара итеү комитеты ағзаһы була (СССР Хөкүмәте де-фактоһы) 1991 йылдың декабренән 1994 йылдың мартына тиклем — Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Мәғлүмәт һәм социаль технологиялар үҙәге директоры, 1994 йылдың 11 мартынан 6 октябренә ҡәҙәр — Ҡырым хөкүмәте вице-премьеры (шуның өсөн Украина гражданлығын ҡабул итә).
Ҡараҡором (тау системаһы)
Дөйөм тасуирлама
Ҡараҡором таулығы  һәм Гималай тауы араһындағы тау сылбыры һәм Һималай тауы менән сағыштырғанда Ҡараҡором тау системаһы юғарыраҡ, шуға күрә Һиндостан тигеҙлегенән һәм яҡындағы диңгеҙҙәрҙән килгән дымлы һауа иркен үтеп инә һәм тауҙың көньяҡ битләүенә ҡар яуым-төшөмө булып ята. Бейек тау түбәләрендә июнь — сентябрь айҙарында ҡар күпләп яуа, ғинуар — апрель айҙарында әҙерәк. Ҡар күпләп яуыу сәбәпле, Ҡараҡоромда Азиялағы һәм урта киңлектәрҙәге  иң ҙур боҙлоҡтар  барлыҡҡа килә. Боҙлоҡтар диңгеҙ кимәленән 8000 метр бейеклектә ята, Биафо боҙлоғо хатта түбәндәрәк урынлашҡан. Урмандарҙың өҫкө сиге, башҡа урындар менән сағыштырғанда, диңгеҙ кимәленән  500 метрға бейегерәк.
Һыу балансы
Ҡараҡоромдоң көньяҡ битләүҙәрендә ҡар һыҙаты 4,7 км бейеклектә ята; боҙлоҡтар 2,9 км тиклем һуҙыла. Төньяҡ битләүҙәрҙә бейеклектәр ярашлы рәүештә 5,9 км һәм 3,5 км тәшкил итә. Йыш ҡына боҙлоҡтар үҙәндәрҙе генә түгел, шулай уҡ бөтә һыу айырғыс ҡалҡыулыҡтарҙы биләгән ҡатмарлы боҙ системалары барлыҡҡа килтерә. Боҙҙарҙың миҙгелле иреүе көньяҡ битләүҙәрҙә етди ташҡындарға килтерә. Боронғо боҙланыуҙар эҙе Инд йылғаһы үҙәненең 2,6 км һәм 0,85 км бейеклектәрендә күренә.
Ҡараҡором Гималайҙарҙың көнбайыш сылбырынан байтаҡ бейек, шуға күрә Һиндостан тигеҙлегенән һәм күрше диңгеҙҙәрҙән дымлы һауа уға еңел үтеп инә, ошонан көньяҡ битләүҙә ҡар мул, ул июндән алып сентябргә тиклем ныҡ бейектә ята, ә ғинуарҙан алып апрелгә тиклем түбәнерәктә ята. Был ҡар арҡаһында Ҡараҡором Азияның һәм хатта урта киңлектәрҙең бөтә һырттарының иң ҙур боҙлоҡтарына эйә. Улар диңгеҙ кимәленән 8000 м тиклем етә, Биафо боҙлоғо тағы аҫҡараҡ төшә, ә урмандарҙың үрге сиге тағы 500 м күтәрелә.
Ырымбур мосолман Диниә назараты
1992 йылдан Рәсәйҙең һәм Европа Бойондороҡһоҙ дәүләттәре берләшмәһенең Үҙәк диниә назараты тип атала.
Ҡарағыҙ
ДУМЕС
Юртышинская
Юртышинская — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 1018 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Харуки Мураками
Уның китаптары 50 телгә тәржемә ителгән, Японияла һәм сит илдәрҙә бестселлер булып тора. Нәфис һәм фәнни әҙәбиәтте уҡыусылар һәм тәнҡитселәр уны халыҡ-ара кимәлдәге яҙыусы тип таный. Был уға бик күп наградалар килтерә. Муракамиҙың киң билдәле булған әҫәрҙәре - «Охота на овец» (1982), «Норвежский лес» (1987), «Хроники заводной птицы» (1994-95), «Кафка на пляже» (2002) һәм «1Q84» .(2009-10). Ул шулай уҡ япон теленә Раймонд Карвер һәм Джером Сэлинджер әҫәрҙәрен тәржемә иткән. Мураками китаптарында көнбайыш яҙыусыларының, шул иҫәптән, Ричард Бротиган, Чандлер һәм Курт Воннегут ижадының йоғонтоһо ҙур. Ошо сәбәптәр арҡаһында Японияла уның китаптарын «японса түгел» тип һанайҙар. Мураками эштәренең күпселеге сюрреалистик һәм меланхолиялы, уларҙың сюжетына яңғыҙлыҡ темаһы һәм Кафкаға хас ситләшеү характерлы. Киң мәғлүмәт саралары белдереүенсә ул бер нисә тапҡыр әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы на номинациялана, ләкин номинацияға тәҡдим ителгәндән һуң илле йыл үткәс кенә уның премияға тәҡдим ителеүе тураһындағы документтарҙы баҫтырып сығара , шунлыҡтан Муракамиға Нобель премияһы биреү тураһындағы мәғлүмәт бер нисек тә раҫланмаған хәбәр булып тора.
Тормошо һәм ижады хронологияһы
1980 йылда «Трилогия Крысы» әҫәренең икенсе өлөшө «Пинбол 1973» баҫтырыла.
1990 йылда Японияла уның «Ответный удар телепузиков» хикәйәләре баҫыла.
1996 йылда «Призраки Лексингтона» хикәйәләр йыйынтығын баҫтырып сығара. Ул Японияға, Токиоға, йәшәргә ҡайта. Ҡайтҡас, теракт ҡорбандары һәм уларҙың палачтарынан бер нисә интервью ала.