cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Йорт турғайы
Уның башы һоро, ҡанаттары ҡара таплы. Тамағы һәм түшенең өҫ яғы ҡара, ҡойроғо буҙ төҫтә була. Кеше йәшәгән йорт-ҡура тирәһендә йәшәй. Бөжәктәр, төрлө орлоҡтар, емеш-еләк менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Аҙбар, йорт, солан ҡыйыҡтарына оялай. Сыйырсыҡ һәм ҡарлуғас ояларын баҫып алған осраҡтар була.
Йәшәү рәүеше
Синантроп төр — кеше менән даими бергә тороусы булараҡ, йорт турғайы кешенең хужалыҡ эшмәкәрлеге йоғонтоһо аҫтында үҙгәргән тормош шарттарына яҡшы ҡулайлаша.
Безелдәк
Тереклек итеүе
Туңмай торған шишмә-йылғалар булғанда, ҡышҡылыҡҡа ҡалған осраҡтар ҙа бар.
Йорт турғайы
Үрсеүе
Күҙәтеүҙәр буйынса, турғайҙар парҙы бөтә ғүмеренә төҙөй. Ғүмер оҙонлоғо уларҙың бик оҙон түгел: хәйер 9 һәм 11 йәшлек турғайҙар ҙа билдәле,  уларҙың күпселеге  4 йәшкә тиклем дә йәшәмәй. Ҡышын күп йәш ҡоштар тәүге ҡышта уҡ үлә, шулай итеп, турғайҙарҙың уртаса ғүмер оҙонлоғо 9—21 ай тәшкил итә.
Луара
Луа́ра (Loire, Liger, Léger, Liger) — Францияның иң оҙон йылғаһы.
Вологда өлкәһенең архитектура-этнография музейы
Тарих
Вологда өлкә советы халыҡ депутаттары 1979 йылдың 14 декабрендә «Вологда өлкәһенең ағас архитектура музейы булдырыу тураһында» тигән ҡарар ҡабул итә. «Спецпроектреставрация» институтының № 6 архитектура-реставрация оҫтаханаһы музейҙың генераль планы проектының эскизын әҙерләй. 1981—1982 йылдар эскиздағы план менән килешелә. Вологда өлкә советы халыҡ депутаттары 1983 йылдың 17 октябрендә был турала ҡарар ҡабул итә. Был маҡсатта Ағас архитектура музейында 7 сектор бүленә: Верховажский секторы, Сухонский секторы, Үҙәк сектор, Ҡала секторы, Никольский секторы, Великоустюгский секторы, Көнбайыш секторы. 1979—1990 йылдарҙа Вологда өлкәһендә белгестәр музей объекттары өсөн эҙләнеүҙәр үткәрә. 1983 йылда музейҙың Сухонский секторын планлаштырыу проекты сығарыла. 1985 йылда музей территорияһында реставрация эштәре ойошторола. Күсереү объекттар араһында Болотов йорто, Парыгин һәм Чадромцевтарҙың амбары (келәттәре) була. 1995 йылда реставрация эштәрен финанслау туҡтатыла, бары тик 1999 йылда ғына тергеҙелә.
Яманйылға (Боғалыш ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузелынан Павловск гидроузелына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Сауҙагәр Белов йорто
Тарих
1917 йылдағы Октябрь революцһынан һуң, совет власы Беловтың йортон большевиктар партияһының Беренсе өйәҙ комитеты ихтыяждары өсөн ҡуллана, артабан бында Өйәҙ ер идаралығы урынлашҡан. XX быуаттың 20-се йылдары башында элекке Белов йорто янғындан тулыһынса тиерлек юҡ ителә, ләкин һаҡланып ҡалған архив фотоһүрәттәре буйынса ҡабат тергеҙелә. 1970-се йылдарҙа йорт ремонтлана һәм балалар йорто итеп яраҡлаштырыла, артабан бында «Чайка» балалар баҡсаһы тора.
Руденко Людмила Владимировна
Шахмат карьераһы
1953 йылда донъя беренселегендә башҡа совет шахматсыһы  Елизавета Быкова  менән уйнай. Быкова +7/-5=2 һөҙөмтәһе менән еңә.
Вомлесъю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Кесе Еган (п Лукен-Еган ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сыма Цянь
Календарь реформаһы
Цинь ай календарына нигеҙләнгән яңы календарь (Чжуаньсюйли 颛顼历) ҡытай системаһында ваҡыт үтеүҙе үлсәүҙең ысын революцияһы була. Ул ентекле астрономик күҙәтеүҙәр нигеҙендә төҙөлгән боронғо Ҡытайҙың иң теүәл календары булған тип иҫәпләнә.
Кимхэ (аэропорт)
Эш ваҡыты
Кимхэ халыҡ-ара аэропорты самолеттарҙы ҡабул итеү һәм ебәреү өсөн сәғәт 11-ҙән алып   иртәнге сәғәт 6-ға   тиклем ябыҡ.
Паравани
Географияһы һәм гидрографияһы
Күл диңгеҙ кимәленән 2073 м бейеклектә ята, майҙаны — 37,5 км², уның максималь һәм уртаса тәрәнлеге ярашлы рәүештә 3,3 метрҙан 2,2 метрға тиклем. Күлдең күләме — 91 млн кубометр һыу. Иң юғары һыу кимәле октябрҙә һәм ноябрҙә, ә иң түбәне — май һәм июнь айҙарында. Ҡышын күл туңа һәм боҙ ҡалынлығы 73 см-ға барып етә.
Әл-Ҡүбә мәсете
Әл-Ҡүбә мәсете  (مسجد قباء) — Ғәрәп ярымутрауында хәҙерге Сәғүд Ғәрәбстаны биләмәһендә Мәҙинәнән алыҫ түгел төҙөлгән, Ислам тарихында тәүге мәсет. Беренсе таштарын Мөхәммәт Пәйғәмбәр (саллә-лләһү ғәләйһи үә сәлләм) үҙе һалған, сәхәбәләре төҙөп бөтөргән.
Тарихы
Мөхәммәт Пәйғәмбәр (саллә-лләһү ғәләйһи үә сәлләм) Мәккәнән Мәҙинәгә Һижрәте ваҡытында ҡалаға инеп етмәй, Ҡүбә тигән ерҙә туҡтай. Бында Ул Әмер ибн Әүф тигән кешенең улдарында ҡунаҡ була һәм 20 төн тирәһе доғалар, намаҙҙар менән Хәҙрәте Алиҙы көтөп үткәрә. Тап ошо ваҡытта мәсеткә нигеҙ һалына ла инде. Мөхәммәт Пәйғәмбәр унда үҙе ҡатнаша. Мәсет нигеҙе квадрат рәүешендә, 32х32 метр дәүмәлендә була. Хәҙрәте Әбү Хөрәйрә фекеренсә, Ҡөрьән Кәримдә был мәсет тураһында ошолай әйтелгән:
Архитектураһы
Фасадтың төньяҡ, көнсығыш һәм көнбайыш яҡтарынан 6 өҫтәлмә ишек бар. Намаҙ залының дүрт мөйөшөндә лә манара ҡуйылған.
Табын ҡаласығы
Асыш тарихы
1956 йылда ҡаласыҡты ғалим-археолог, төркиәтсе һәм этнограф, тарих фәндәре кандидаты Һ.В.Йосопов тикшерә.
Лхаса йәмиғ мәсете
Ислам Тибеткә IX быуатта үтеп инә. Был мәсет 1716 йылда төҙөлә һәм 1793 йылда киңәйтелә, әммә янғын сығып янып бөтә. 1959 йылда яңыртып төҙөлә.
Миңлебаев Ринат Йәғәфәр улы
Биографияһы
1986 йылда Башҡорт дәүләт педагогия интститутының художество-графика факультетын тамамлай.
Графика эштәре
Геоглифтарға (ер йөҙөндәге һүрәттәргә) арналған эштәр серияһы. Бер метр размерлы ҡулдан ҡойолған ҡағыҙҙарҙа Ринат Миңлебаев ҡош осҡан бейеклектән донъя ҡалаларының ландшафт схемаларын күрһәткән: Санкт-Петербург, Бразилиа, Лас-Вегас, Дубай, Арҡайым, Мәскәү һәм Пекинды.
Петр I һәйкәле (Кронштадт)
Тасуирлама
Постаменттың алғы яғында соҡоп алтын хәрефтәр менән яҙылған: «Петру Перъвому / Основателю / Кронштадта / 1841 Года». Юғарыла — Полтава һуғышы йылының медальоны «1709». Постаменттың арт яғында «Баҡыр һыбайлы» һәйкәле өлгөһөндә башта латин теленән тәржемәләп яҙып ҡуйылған була. Әммә 1860 йылда уның урынына яңы яҙыу ҡуйыла: «''Оборону Флота / и / сего места / держать до последней / силы и живота / яко наиглавнейшее дело, / Из Указа Государя 1720 г. Мая 18 д.''».
HONOR (бренд)
HONOR — ҡытай компанияһы Huawei ҡулындағы бренд. Huawei Consumer Business Group HONOR ике бренд стратегияһы сиктәрендә, йәш ҡулланыусыларға тәғәйенләнгән смартфондар, шулай уҡ ноутбуктар, ҡолаҡса (наушник) һәм башҡа аксессуарҙар етештерә. 2016 йылға ҡарата Джордж Чжао компанияның глобаль почётлы президенты булһа, Ева Виммерс брендтың Европа президенты һәм глобаль вице-президент. Компания һатыу компанияһының 2020 йылдың 17 ноябренән компанияны Shenzhen Zhixin New Information Technology Co., Ltd. компанияһы һатып ала.
Гарькавая
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Палагия морононан Джанхот йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
11 февраль
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Бурзаева Софья Ивановна
Биографияһы
1958 йылда Рощин яңы реактив самолет һынау ваҡытында Минск эргәһендәге авиакатастрофала һәләк була.
Смедерево ҡәлғәһе
Архитектура
Смедерево ҡәлғәһе — төҙөк булмаған өсмөйөштө хәтерләткән монументаль комплекс. Бер яҡтан ҡәлғә Дунай, икенсе яҡтан — Езава йылғаһы менән сикләнә, ә өсөнсө яҡтан асыҡ була, тик ҡәлғә ҡоролмалары ғына һаҡлай.
Оло Бардзяул
Оло Бардзяул — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лобовка йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Кащеев Фёдор Александрович
Кащеев Фёдор Александрович (6 декабрь 1934 йыл) — рәссам, Башҡортостанда һынлы сәнғәт мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған (1991), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1979) рәссамы. 1960 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы лауреаты (1967).
Жигуленко Евгения Андреевна
Һуғыштан һуң
Отставкаға киткәндән һуң  Сочи ҡалаһында йәшәй. Лектор, ҡала советы депутаты, дәүләт учреждениеларының профсоюз комитеты рәйесе, ҡала мәҙәниәт идаралығы начальнигы булып эшләй.
Кащеев Фёдор Александрович
Әҫәрҙәре тураһында
Ижадының төп темаһы — башҡорт халҡының тормош-көнкүреше, уның тарихы һәм бөгөнгөһө. Үҙенсәлекле милли колорит менән һуғарылған әҫәрҙәре үткәндәр менән хәҙерге араһындағы өҙөлмәҫ бәйләнеш идеяһын аса. Портреттар галереяһын ижад иткән, уларҙа ижадының экспрессив-психологик йүнәлеше айырыуса көслө сағыла.
Картиналарындағы төҫтәр һайланышы декоративлыҡ принциптарына ҡоролған, палитраһы төҫтәрҙең таҙалығы, әүҙемлеге һәм сағыулығы менән айырылып тора. Төп әҫәрҙәре: «Һауынсылар» (1964), «Бабай» (1965), «Башҡорт ҡымыҙы» (1966), «Бишек янында» (1968), «Иртә. Ғаилә» (1969), «Фәрхи апай» (1971), «Завод лабораторияһында иртә» (1974); «Быраулаусылар» (1974), «Башҡорт балы» (1977), «Колхозда бесән мәле» (1979), «Ҡымыҙлыҡ» (1994) — бөтәһе лә В. Нестеров исемендәге худажество музейында.
"Башҡорт ҡымыҙы" әҫәре
Ябай ғына күренеш - ҡымыҙ бешеү - рәссам тарафынан ҡобайырҙай әһаңлы итеп һүрәтләнгән, башҡорт халҡының йөҙ-ҡиәфәте, холоҡ-фиғеле, ҡабатланмаҫ милли һыҙаттары, халыҡтың үткәне менән бөгөнгөһө күсәгилешлеге, тарихы менән бәйләнеш  асып һалынған.
Оло Ҡоҙаш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
Лев Толстой һәйкәле (Мәскәү, Девичье поле)
Әммә ваҡыт үтеү менән Меркуров эшләгән һәйкәл камерный, шунлыҡтан монументаль һәйкәл түгел тип табыла. 1972 йылда ул Л. Н. Толстой Дәүләт музейының икенсе бинаһына, Пречистенка урамына, күсерелә. Һәйкәл унда бөгөн дә тора һәм, өҫтәүенә, ул бары тик ихатанан ғына күренә.
Үҙ «конкуренттарынан» айырмалы рәүештә Девичье поле майҙанындағы һәйкәл әллә ҡайҙан уҡ күренеп тора. Һәйкәл эргәһендәге майҙансыҡта плитәләр түшәлгән, һәйкәл алдында сәскә түтәлдәре ойошторолған уның алдында, һәйкәлгә (скверға) ике яҡтан да ер өҫтө үткәүеле алып бара.
Рәмәште (йылға)
Тәбиғәте
Йылға тау йылғаларына хас тиҙ ағымлы. Һыуы таҙа, сөнки был сығанаҡ тирәләй Рәмәштенән башҡа ауыл юҡ. Рәмәште үҙе лә хәҙер юҡҡа сыҡҡан тиерлек, уны яңынан тергеҙергә ынтылыусылар бар. Инйәр ҡасабаһынан түбәнерәк ағымда урмандарҙа йүкә күп. Шуға күрә борондан был яҡта ҡортсолоҡ менән шөғөлләнгәндәр. Балды был яҡта ҡорттар башлыса йүкәнән йыя, урманлы яҡтарҙа сәскәле болондар күп түгел. Үҫемлек һәм кейек-ҡош донъяһы Инйәр зонаһыныҡына хас. Тәбиғәте бик матур һәм туристарҙы тартып тора.
Босния банаты
Тарихы
1204 йылда Кулин үлгәндән һуң уның урынына улы Стефан ҡала. 1232 йылда уны богомилдар бәреп төшөрә һәм тәхеткә Матей Нинославты ултырта, был хәл Рашка менән талаш тыуҙыра. 1234 йылда венгр короле Андрей II Босния банатын үҙенең улы Коломанға бирә. Шул уҡ ваҡытта Босния тәхетенең законлы вариҫы усор кенәзе Сибислав (тәхеттән төшөрөлгән Стефандың улы) Боснияны баҫып алыу маҡсаты менән Матей Нинославҡа һөжүм итә башлай. 1233 йылда папа легатыДьяковар кафедраһы (хәҙер Хорватияла Джяково) епискобы Владимирҙы, бидғәткә (ересь) төшөү сәбәпле, вазифаһынан ситләтә. Дьяковарҙың яңы епискобы итеп Иоганн фон Вильдесхаузен тәғәйенләнә, параллель рәүештә ул Калочи кафедраһын етәкләй. Рим папаһы Коломанды Боснияның законлы хакимы тип таный, һәм 1235 йылда Боснияға Коломан һәм фон Вильдесхаузен етәкселегендәге тәре йөрөтөүселәр баҫып инә, әммә улар яғына тик Сибислав ҡына баҫа, ә башҡалар Матей Нинославты хуплай. Күршеләрҙән тикДубровник республикаһы ғына Босния яҡлы була, ә Сербия Венгрия һәм Рим папаһы менән мөнәсәбәттәрҙе боҙорға теләмәй, шуға күрә 1240 йылда Матей Нинослав серб короле Стефан Владислав Дубровник респцбликаһына һөжүм иткән осраҡта уны үҙе яҡлау аҫтына аласағы тураһында указ сығара. Коломан Босния баны титулын Матей Нинославтың алыҫ туғаны Приездеға тапшыра.
1250 йылда Матей Нинослав вафат була, уның улдары власть өсөн үҙ-ара көрәшә, әммә венгр короле Бела IV Босния тәхетенә Приезданы ултырта. Приезда Босния сиркәүен тамырынан ҡоротоуға тотона. 1254 йылда Босния Венгрияның Сербияға ҡаршы һуғышына ҡушыла һәм Захумьены баҫып ала, әммә солох килешеүе буйынса Сербияның был өлкәһен кире ҡайтарырға тура килә.
Иҡтисад
Боснияның икенсе хакимы бан Кулин 1189 йылда Дубровник һәм Венеция менән килешеүҙәр ярҙамында ил иҡтисадын нығыта. Бан Кулин хартияһы Босния һәм Рагуза республикаһы араһында сауҙа килешеүенән ғибәрәт, был килешеү Рагуза һәм Боснияның 1189 йылдың 29 авгусында яҙылған сауҙа хоҡуҡтарын бик һөҙөмтәле көйләй. Килешеү — Балҡан ярымутрауындағы босанчицала яҙылған иң боронғо яҙма дәүләт документтарының һәм иң боронғо тарихи документтарҙың береһе.
Босния иҡтисадының нигеҙен металл мәғдәнен һәм метал (башлыса көмөш, ҡурғаш һәм баҡыр) изделиеларҙы экспортлау тәшкил итә, сөнки был тауарҙар башҡалары менән бер рәттән (балауыҙ, көмөш, алтын, иләнмәгән тире һәм бал) Динар Альптары аша диңгеҙ ярына ташыла. Унда Рагуза республикаһына һәм Венецияға һатыла.
Дин
IX быуатта Балҡан ярымутрауына Римдән һәм Константинополдән христиан миссиялары үтеп инә башлай, улар көньяҡ славяндарҙы христианлаштырыуҙы, шулай уҡ Рим һәм Константинополь престолдарының сиркәү юрисдикциялары араһында сик ҡуйыуҙы күҙҙә тота. Көнсығыш менән Көнбайыш араһындағы бүленеш (раскол) Хорватияла һәм Далмацияның ҙур ғына өлөшөндә католик динен, ә Сербияла көнсығыш православие динен өҫтөн күреүгә килтерә. Улар араһында ятҡан Босния номиналь йәһәттән Рим власына буйһона, ләкин сиркәү ойошмаһының йомшаҡ эшләүе, үҙ-ара бәйләнештең булмауы сәбәпле, бында католицизм нығынып ҡала алмай. Шулай итеп, урта быуат Боснияһы ике сиркәүҙең осрашыу урыны түгел, ә «ике дин араһындағы нейтраль биләмә» тбулып ҡала. Шуға ла бында үҙенсәлекле дин тарихы хасил була.
Урта быуаттар дәүерендә Босния номиналь рәүештә католик диненә ҡарай. Рим папаһы дини йолаларҙы үтәгәндә латин телен ҡулланыуҙы талап итһә лә, Босния католиктары сиркәү-славян телен һаҡлап ҡала. XIII быуаттың икенсе яртыһында Боснияға францискандар ордены килә, уларҙың төп маҡсаты — босния-сиркәү телен тамырынан бөтөрөү. Тәүге францискан викариатлығына нигеҙ 1339/40 йылда һалына. Стефан II Котроманич викариат булдырыуҙа мөһим роль уйнай. 1385 йылға уларҙың дүрт монастыры була: Олово, Миля, Кралева Сутеска һәм Лашва.
«1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» миҙалы
Миҙалды беренсе тапҡыр ҡабул ителгән Әндерәй-Георгий таҫмаһына тағыу күҙаллана: Әндерәй таҫмаһы — зәңгәр төҫтә һәм Георгий таҫмаһы — дүрт ҡара һыҙатлы һары-ҡыҙыл төҫтә.
Александр фон Гумбольдт
Сәйәхәтсе
Алыҫ сәфәргә әҙерләнгәндә, Гумбольдт Европаның төрлө ҡалаларында: Йенала, Берлинда, Венала, Зальцбургта, Парижда, Марселдә йәшәй. Йенала ул Ф. фон Цах етәкселегендә астрономия нигеҙҙәрен өйрәнә; шунда уҡ Иоганн Вольфганг фон Гёте һәм Фридрих Шиллерҙы осрата. Зальцбургта Александр геология һәм метеорология буйынса тикшеренеүҙәр үткәрә.
Американы икенсе асыу
Александр ғилми үлсәүҙәр һәм күҙәтеүҙәр үткәреү өсөн 50-ләп яңы инструмент һәм прибор, шул иҫәптән телескоп, күҙәтеү торбалары, секстанттар, квадранттар, судно хронометры, инклинатор, деклинатор, цианометр, эвдиометр, ареометр, улускомер, гигрометр, барометр, электрометр, электрометрҙы корвет бортына алып, экспедицияға ныҡлы әҙерләнә. Тәүҙә «Писсаро» Канар утрауҙарына йүнәлеп, Тенерифела алты көнлөк туҡталыш яһай. Бында дуҫтар, бейеклек бүлкәттәренең алмашыныуын күреп, Тейдеға (3718 м) күтәрелгән, һәм Гумбольдтың «үҫемлектәрҙең ботаник география нигеҙенә һалынған климат менән бәйләнеше тураһында фекере» барлыҡҡа килгән. Улар Тейде вулканы түбәһе янында урынлашҡан мәмерйәлә йоҡлаған һәм иртәнсәк уның кратерын ҡараған.
На склоне деятельной жизни.
Кипучая деятельность и постоянное умственное напряжение не ослабили физические и духовные силы Гумбольдта. Наоборот, в последние годы жизни, приближаясь к девяностолетнему возрасту, он был таким же энергичным, как и в молодости. Получая до 2000 писем в год, учёный по большей части отвечал на них немедленно. Он работал, принимал посетителей, совершал деловые и дружеские визиты и, возвращаясь поздно домой, продолжал трудиться до 3—4 часов ночи.
Он свободно говорил на английском, испанском и французском языках.
Ибраһимов Ғабдулла Ғәбделғәлләм улы
Тормош юлы
1926 йылда Ғ. Ибраһимов Башпотребсоюз идараһы рәйесе итеп Өфөгә эшкә күсерелә, артабан Башҡортостандың Халыҡ мәғарифы комиссариатында эшләй.
Лев Толстой һәйкәле (Мәскәү, Поварская урамы)
Һәйкәл 1956 йылда ҡуйылған. Ул скульптор Г. Н. Новокрещенова тарафынан эшләнгән һәм уның төп әҫәре булып тора. Галина Новокрещеноваға архитектор В. Н. Васнецов булышлыҡ иткән.
Лев Толстой бик ныҡ уйланып ултырған итеп һүрәтләнгән. Ул күркәм ихата тирәһен байҡап ултыра. Крәҫтиән кейеме кейеп, крәҫтиән креслоһында уңайлы ултыра. Кресло бөтөнләй тиерлек ер аҫтынан сыҡҡан кеүек күренә. Һәйкәлдең пьедесталы бик ябай биҙәкле.
Авдеенко Александр Остапович
Александр Остапович Авдеенко (1908—1996) — СССР һәм Рәсәй прозаигы, публицист, драматург, киносценарий яҙыусы.
Биографияһы
1996 йылда Мәскәүҙә вафат була. Переделкино зыяратында ерләнә.
Ижады
Александр Авдеенко ҡырҡтан ашыу китап авторы булып тора. Александр 15 халыҡтар теленә тәржемә ителгән әҫәрҙәре авдеенко СССР, шулай уҡ инглиз, ҡытай һәм венгр теле. Тәнҡитсе һәм публицист булараҡ, ул гәзитендә баҫылған «Совет мәҙәниәте», «Дөрөҫ» журналы һәм «Советский экран» һәм «Байраҡ».
Мверу
География
Конго Демократик Республикаһы һәм Замбия сигендә, Танганьика күленең көньяҡ осонан 150 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Көнсығыш Африка рифт үҙәне күлдәре селтәренең бер өлөшө булып тора. Төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа табан 118 км-ға һуҙылған. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 917 м, оҙонлоғо — 131 км, киңлеге — 56 км. Майҙаны — 5120 км², күләме — 38,2 км³, иң ҙур тәрәнлеге — 27 м, уртаса тәрәнлеге — 7,5 м
Куприянов Иван Дмитриевич
Биографияһы
«И. В. Сталин иптәштең тыуыуына 70 йыл тулыуға бәйле комитетҡа» инә.
Ете гүзәл (Низами)
Ҡыҫҡаса йөкмәткеһе
Баһрам тыуғас, аҡаһаҡалдар кәңәше буйынса уны ғәрәп батшаһы Номанға тәрбиәгә оҙаталар. Номан әмере буйынса, яңы Карнак һарайы төҙөлә. Бер заман һарай бүлмәләренең береһендә Баһрам ете илдән ете принцессаның портретын күрә һәм уларға ғашиҡ була.
Тәржемәләре һәм баҫмалары
1967 йылда поэманы итальян теленә Алессандро Баузани ауҙара. Йәнә Рудольф Гельпкеның немец прозаһына тәржемәһен телгә алырға була. Ул 1959 йылда Цюрихта сыға.
Әзербайжан теленә шиғри тәржемәне шағир Мәмәд Рагим эшләй.
Кинематографта
1975 йылда «Экран» ижади берекмәһе «В мире легенд» тигән фильм-балет төшөрә. Унда Ҡара Ҡараевтың «Ете гүзәл» балетынан күренеш һәм вальс күрһәтелә. .
Мөгөҙморондар
Йәшәү рәүеше
Мөгөҙморон көндөҙ йоҡлай, төндә һәм эңерҙә әүҙем була башлай. Был йәнлек бик һаҡ һәм кешенән ҡаса. Әммә әгәр үҙҙәре өсөн ҡурҡыныс янауын тойһа, һөжүм итә. Күреү һәләте насар булһа ла, улар ҙур мөгөҙҙәре менән ауыр йәрәхәт һалыуҙары мөмкин. Саба башлаһа, мөгөҙморон 45 км/сәғ тиҙлеккә ирешергә мөмкин.
Матоли-То-Тяха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Никарой (Аргуна ҡушылдығы)
Никарой — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы, Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аргун йылғаһының һул ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Малави
Боронғо ваҡыттар
Фингиранан I11019 өлгөлө (хәҙерге ваҡытҡа тиклем 6179—2341 йыл) L0d1 митохондриаль гаплотөрөкөмөн һәм B2 Y-хромосомалы гаплотөрөкөмөн билдәләйҙәр.
Халҡы
Кешенең иммун дефициты вирусы менән зарарланыу — 11,9%.
Иҡтисады
Сәнәғәт (тулайым эске продукттың 20 проценты) — тәмәке, сәй, шәкәр эшкәртеү.
Мәҙәниәт
Яҙыусы Стив Чимбо һәм илдең беренсе яҙыусыһы Вәлидже Гондве халыҡ-ара танылыу яулай. Малавиҙың Милли китапхана хеҙмәте илдәге 15, шул иҫәптән Лилонгвелағы дүрт китапхана менән идара итә. Белем кимәле түбән, күп кенә мәктәп йәшендәге балалар уҡыу йорттарына йөрөмәй.
Ньяса күле милли паркы
«Ньяса күле» паркы тауҙар менән уратып алынған һәм ҙур тәрәнлектәге һәм таҙа һыулы Ньяса күленең көньяҡ сигендә урынлашҡан. Бында йөҙләгән балыҡ төрө йәшәй, һәм уларҙың барыһы ла тиерлек эндемик. Ньяса күленең уникаль ихтиофаунаһы (Галапагос утрауҙары вьюркалары кеүек үк) Ерҙәге тормош эволюцияһын өйрәнеү йәһәтенән ҙур әһәмиәткә эйә.
Журналистика
Фән булараҡ журналистика— ошо эшмәкәрлек төрөн булдырыу һәм уның йәмғиәттәге ғәмәли эше менән идара итеүҙең, журналистиканың ижтимағи процесстарға тәьҫир итеүенең тотош циклын  үҙ эсенә алған художестволы (нәфис), культурологик, тарихи, социологик һәм башҡа  дисциплиналар системаһы.
Атаманың мәғәнәләре
Фән булараҡ журналистика — йәмғиәттәге ғәмәли журналистиканы булдырыуҙы, уның менән идара итеүҙе, ижтимағи күренештәрҙең үҙгәреүенә уның тәьҫирен үҙ эсенә алған әҙәби (нәфис), культурологик, тарихи һәм башҡа дисциплиналар системаһы.
Башҡортостанда журналистика
«Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған журналисы» тигән 2018 йылда булдырылған маҡтаулы исемгә Башҡортостан Республикаһының журналистика вәкилдәре тәүге тапҡыр 2021 йыл башында лайыҡ булды. Башҡортостан Республикаһы Башлығы Радий Хәбиров 2021 йылдың 11 мартында илдең был бүләге бирелеү тураһындағы танытмаларҙы 2005 йылдан «Вечерняя Уфа» гәзитенең баш мөхәррире булып эшләүсе Голов Вячеслав Николаевичҡа һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы консультанты Мәүлиҙә Мөхтәр ҡыҙы Яҡуповаға тапшырҙы.
Генерал Михаил Скобелев һәйкәле (Мәскәү)
Һәйкәл тураһында
Һәйкәл урынына ҡуйылған генерал скобелев проект Совет власы ваҡытында юҡ сығарылған генерал Скобеев һәйкәле урынына яңы һәйкәл ҡуйыу ппроекты 2007 йылда барлыҡҡа килә һәм, шул уҡ йылда Мәскәү мэрияһы иң яҡшы эскизға конкурс үткәрә, әммә ул саҡта аҡса етмәү арҡаһында проект тормошҡа ашырылмай ҡала. Бер нисә йылдан һуң Рәсәй хәрби-тарихи йәмғиәте һәйкәл ҡуйыу өсөн халыҡ араһында иғәнә йыйыу ойоштора.
Монументтың авторы — Рәсәй Федерацияһының халыҡ рәссамы Александр Иулианович Рукавишников. Скобелев һәйкәл скульптураһы генералды ҡулына яланғас шашка тотоп атта ултырған итеп һүрәтләй. Һәйкәлдең гранит пьедесталы менән дөйөм бейеклеге 8 метр тәшкил итә.атын ултырған. Уны урынлаштырыу урыны итеп Мәскәүҙең Вернадский проспектындағы Рәсәй федерацияһы ҡораллы көстәре генераль штабының хәрби академияһы яны һайлана.
Сөләймәнов Руслан Мөхәмәтхәнәф улы
Биографияһы
Руслан Мөхәмәтхәнәф улы Сөләймәнов 1966 йылдың 28 декабрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған спортсы. «Салауат Юлаев» махсуслаштырылған олимпия резервы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе.
Тренер эшмәкәрлеге
«Салауат Юлаев» махсуслаштырылған олимпия резервы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең өлкән тренеры була. 1994 йылда тыуған үҫмер хоккейсылар менән ике тапҡыр Рәсәй чемпионатының алтын миҙалдарын яулай. Рәсәйҙең U18 йыйылма командаһында трернер эшендә була.
2011 йылдан Нефтекаманың Юғары хоккей лигаһында сығыш яһаусы «Торос» хоккей командаһының баш тренеры. Руслан Сөләймәнов етәкселегендә Нефтекама спортсылары ике тапҡыр (2011/2012 һәм 2012/2013 йылдар миҙгелдәре) Рәсәй чемпионатында еңеүгә өлгәште һәм ошо йылдарҙа шулай уҡ Юғары хоккей лигаһының төп бүләге — Братина кубогын яуланы. 2014 йылда «Торос» Рәсәй чемпионатының көмөш призёры булды.
Устюжна
Тарихы
Был осорҙа Устюжнаға Бөйөк кенәз һәм батша Иоанн Васильевич IV Грозный килә.
XVI быуат аҙағында ҡала ныҡ үҙгәрә. 1597 йылда посад ихаталар  һаны буйынса 70 процентҡа тиерлек, ә халыҡ һаны 3 тапҡырға кәмей. Төп сәбәп булып илдәге ваҡиғалар — Ливония һуғышы, опричнина,  Новгородтың төньяҡ-көнбайыш ерҙәрҙең бөлөүе һәм, эҙемтә булараҡ, хужалығы көрсөгө тора.
1702—1714 йылдарҙа, Пётр I күрһәтмәһе буйынса Устюжнала Ижинский ҡорал заводы төҙөлә, армияны ҡорал менән тәьмин итеү өсөн дәүләт заказын ала (пушкалар, пищаль, мушкет, пушка йәҙрәләре әҙерләй һ. б.).
1781 йылда махсус «Төҙөлөш өсөн комиссия», империяның башҡа ҡалалары менән бер рәттән, Устюжнаның төҙөлөш планын әҙерләй. Гербын Екатерина II 1781 йылдың 16 (27) авгусында раҫлай. XVII быуаттың икенсе яртыһында таш төҙөлөш башлана, һәм   1870 йылға Устюжнала  13 таш сиркәү була, был ҡаланың ҡиәфәтен күпкә үҙгәртә.
Туғандаш ҡалалар
Устюжна менән туғанлашҡан ҡалалар:
Ворга-Шор (Пальник-Ю ҡушылдығы)
Ворга-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пальник-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Уэбер Мэри Эллен
Бүләктәре
«Космосҡа осҡан өсөн» миҙалы (1995 һәм 2000) һәм башҡалар.
Таптыков ҡаласығы
Асыш тарихы
Таптыков ҡаласығы 1962 йылда археолог Васюткин Сергей Михайлович тарафынан асыла.
1983 йылда, 1985—86 йылдарҙа тарих фәндәре кандидаты Илдар Мөҙәрис улы Аҡбулатов өйрәнә.
Африканың Бөйөк күлдәре
География
Африка Бөйөк күлдәре исемлеге:
Марксист (ауыл)
Тарихы
Тарихи Башҡортостан ерҙәрендә урынлашҡан. Боронғо атамаһы асыҡланмаған. 1925 йылда Смолино ауылы халҡы «Марксист» коммунаһын ойоштора, 1927 йылда коммуна ошо уҡ исемле колхозға әүерелә. 1947 йылға тиклем ауыл Березовка тип атала.
Дуванейка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Меуден-Яун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сюжи (Аргуна ҡушылдығы)
Сюжи — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы, Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аргун йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Жаланда
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Красное знамя (гәзит)
Тарихы һәм бөгөнгөһө
Мөхәррир барлыҡ ойоштороу мәсьәләрен тиҙ арала хәл итә, һәм 1965 йылдың 10 апрелендә нефтселәрҙең йәш ҡалаһы гәзитенең беренсе һаны биш мең дана тираж менән донъя күрә. Ул быға тиклем «Башнефтепромстрой» тресының «Нефтекамский строитель» һәм «Арланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының «Нефтяник Арлана» күп тиражлы гәзиттәре нәшер ителгән типографияла баҫыла. «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» һәм «Нефтекама ҡалаһының почетлы гражданы» тигән маҡтаулы исемдәргә лайыҡ булған Михаил Новиков 15 йыл дауамында (1965—1980) «Красное знамя» гәзитенең мөхәррире була.
Артабан гәзитте бер ни тиклем ваҡыт Марсель Гасимович Бабич һәм Лариса Аркадьевна Михляева мөхәррирләй. 1984 йылда баҫманың мөхәррире итеп 1977 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы, быға тиклем редакцияла эшләп, ябай әҙәби хеҙмәткәрҙән мөхәррир урынбаҫарына тиклем ижади эшмәкәрлек юлы үткән Галина Завьялова тәғәйенләнә. М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультетын тамамлаған тәжрибәле матбуғат хеҙмәткәре баҫманы 19 йыл (1984—2003) етәкләй. Уның исеме 2015 йыл аҙағында Өфөлә донъя күргән «Журналисты России. XX-XXI» тигән энциклопедияға индерелгән.
2010 йылдан «Красное знамя» гәзитенең баш мөхәррире — Сабитова Людмила Валерий ҡыҙы.
Ворга-Шор (Ручь-Ю ҡушылдығы)
Ворга-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ручь-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Чешмә алышы
24 июнь (5 июль), Хиос боғаҙында алыш
14:00 сәғәттә төрөктәр якорь канаттарын сабып өҙә һәм яр буйы батареялары ышығына Чешмә бухтаһына сигенә.
25—26 июнь (6—7 июль), Чешмә бухтаһында алыш
6 июлдә рәсәй караптары төрөк флотын һәм яр буйы позицияларына ут асҡан. Дүрт ярҙамсы судноларҙан брандерҙар эшләнгән.
Алыш эҙемтәләре
«Чесма» атамаһын рәсәй хәрби флотының эскадра броненосецы йөрөтә. Николай II бойороғо буйынса, тораҡ пунктҡа Чесма (хәҙер Силәбе өлкәһе составында) атамаһы бирелгән.
Рәсәй Хәрби-Диңгеҙ флоты матростарының форма кейеменә тағыла торған күк төҫтәге ҡайтармалы яғаһындағы аҡ һыҙаттарҙың береһе Чешмә алышында (тағы ике аҡ һыҙат — Гангут алышында һәм Синоп алышында) еңеү символы булып тора.
Байрамғол (һырт)
Ҡылыҡһырлама
Башҡортостандың Белорет районы һәм Силәбе өлкәһе буйлап көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа табан һуҙылған. Оҙонлоғо 5 км, Башҡортостан Республикаһында яҡынса 3 км, киңлеге 3 км, бейеклеге яҫы түбәһе м‑н 1010 м тиклем. Көнбайыш битләүҙәре һөҙәк, уйһыулыҡтары күп, көнсығышы — текә, урыны менән ҡаялы. Урта рифейҙың егәлгә һәм әүжән свиталарының кварцитлы ҡомташтары, эзбизташтары, доломиттары һәм һәүерташтарынан тора. Һырт битләүҙәрендә Төлмән йылғаһы (Инйәр й. басс.) ҡушылдыҡтары башлана. Көнбайыш битләүҙәрен аҡһыл һоро урман һәм кәҫле көлһыу тау тупраҡтарындағы киң япраҡлы һәм ҡара ылыҫлы урмандар биләй. Көнсығыш битләүе ландшафтары үҙгәргән, итәгендә урмандар ҡырҡылған, төрлө бейек үләндәрҙән торған болондар өҫтөнлөк итә. Көньяҡ Урал ҡурсаулығында урынлашҡан.
Ҡырымғужин Ғилметдин Сәйфетдин улы
Биографияһы
Башҡорт АССР-ының һигеҙенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1971—1975).
Исхаҡова Фәниҙә Әғзәм ҡыҙы
Китаптары
Вернусь на рассвете. В колл. сб.«Бельские просторы»: Повесть. Уфа, 2005.;
Үҙәк Илмән һырты
Үҙәк Илмән һырты
Һырттың бөтә территорияһы тиерлек Илмән ҡурсаулығы составына инә.
Даурова Илита Кирилловна
Биографияһы
Башланғыс мәктәпте тамамлағас, Илита Сталин исемендәге колхозда эшләй, бер аҙҙан звено башлығы була, колхоз исеменән ВДНХ-ла ҡатнаша.
Һуғыштан һуң Осоавиахимда эшләй, 1947—1948 йылдарҙа әҙерләүҙәр контораһының директоры була, 1948—1949 йылдарҙа — Ҡала яны районының  кинофикация бүлеге начальнигы, 1952 йылда КПСС-тың Орджоникидзе район комитеты секретары итеп һайлана. 1957 йылдан Камбилеевское ауылында   балалар баҡсаһы мөдире булып эшләй. 1966 йылда Камбилеевское ауыл советы башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана.
Владикавказда Дан Аллеяһында ерләнә
Хәтер
Уға урындағы матбуғатта күп һанлы мәҡәләләр, телевидениела сюжеттар арналған.
Ҡаракүл (Дыуан районы)
Тирә-яҡ мөхит
Йылғалар:
Тәбиғәт һәйкәле: Ҡаракүл һаҙлығы ауылдан көнбайышҡа табан 2 километрҙа урынлашҡан, майҙаны - 106 гектар. Һаҙланған тал, ерек, ҡайын ағаслыҡтары һәм күрәнле-йәшел мүкле, ҡамышлы комплекс, еүеш һәм һаҙланған туғайҙар менән уратып алынған. Һаҙлыҡтың төньяҡ-көнбайышында йәшел мүк үҫкән ҡарағайлыҡ утраусығы бар.
Ницца
Рус Ниццаһы
Вильфранш бухтаһында ер һатып алына, император йорто өсөн йорттар төҙөлә. Тиҙҙән Ниццала 400 самаһы урыҫ ғаиләһе иҫәпләнә, улар ҡалала торлаҡ һәм ер хужалары була. 1912 йылда ҡалала Изге Николай соборының төҙөлөшө тамамлана, ул Рәсәйҙән ситтә иң матур православие соборы була. Собор шулай уҡ Николай II аҡсаһына ла төҙөлә.
Төркмән Совет Социалистик Республикаһы
Төркмән Совет Социалистик Республикаһы (Төркмәнстан) (Түркменистан Совет Социалистик Республикасы, хәҙерге орфография Türkmenistan Sowet Sotsialistik Respublikasy) — Советтар Союзы республикаларының береһе.
Административ бүленеше
1926 йылда Мерв һәм Полторацк округтары бөтөрөлә. Быға тиклем ошо округтарға ингән Атрек, Байрам-Әли, Бахарден, Безмеин, Гинцбург, Иолотан, Казанжик, Красноводск, Мерв, Серах, Тахта-Базар һәм Теджен райондары Төрөкмән ССР-ына туранан-тура буйһонған. Бер йылдан Ленин округы Чаржуй тип үҙгәртелә. Республикаға буйһонған яңы райондар: Ғәсән-Кули һәм Геок-Тепин райондары барлыҡҡа килде. Республика ҡарамағындағы райондарҙың атамалары үҙгәртелде: Безмеин - Полторацк тип, Гинцбург - Каахкин тип, Полторацк - Ашхабад районы тип.
1963 йылда бөтә өлкәләр бөтөрөлә, ә райондар эреләтелә. Һөҙөмтәлә Төркмән ССР-ы түбәндәге райондарға: Ашхабад, Байрам-Әли, Геок-Тепин, Дейнаус, Иолотан, Казанжик, Калинин, Керкин, Ҡыҙыл-Әрүәт, Ҡыҙыл-Әтрек, Көнә-Үргенч, Ленин, Марый, Мөрғәб, Саят, Тахта-Баҙар, Тахта, Ташауыҙ, Тежен, Хожамбас һәм Чаржоу райондарына бүленгән. 1964 йылда - Ильяли, Ҡаахкин, Ҡарабекауыл, Саҡар-Чагин, Серах, Төркмән-Калин һәм Чаршангин райондары, ә 1965 йылда — Бахарден, Ғасан-Кули, Дарған-Әтә, Красноводск һәм Фәрәб райондары барлыҡҡа килә.
СКА (хоккей клубы)
Состав
СКА Санкт-Петербург хоккей клубының тулы һәм ғәмәлдәге составы рәсми сайтта күрһәтелгән.
Мәнәгәҙ
Мәнәгәҙ (Манагазово) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 87 кеше. Почта индексы — 452986, ОКАТО коды — 80208837003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Дюльдина
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Коршунова Зоя Павловна
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡортостандың Өфө районының почётлы гражданы, Герой йәшәгән Булгаков ауылының бер урамы уның исемен йөрөтә.
Губернск (Силәбе өлкәһе)
Арғаяш районының төньяҡ-көнбайышында, Оло Иртәк һәм Кесе Иртәк күлдәре буйҙарында, урынлашҡан. Бер километр алыҫлыҡта Уйылды күле ята. Район үҙәге Арғаяш ауылына тиклем 24 км, ауыл биләмәһенең админстратив үҙәге Кузнецкиға тиклем 6 км.
Урамдары
Ҡасабала 14 урам, 3 тыҡрыҡ бар.
Комсомол (Дыуан районы)
Комсомол (Комсомольский) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 52 кеше. Почта индексы — 452537, ОКАТО коды — 80223807008.
Иҙәк
Булат ауылынан көньяҡ-көнсығышта башлана. Убалы, урыны менән йүкә һәм ҡарама үҫкән ерҙәр буйлап көньяҡҡа ҡарай аға. Яңы Надеждин ауылы эргәһендә — быуылған. Артабан көньяҡ-көнсығышҡа борола, Благовещен районының Каменная Поляна һәм Трошкин ауылдары аша ағып үтә, ҙур йүкә-уҫаҡ урманының көнсығыш сите буйлап бара. Ильина Поляна ауылын үткәс яңынан көньяҡҡа борола. Иң түбәнге ағымында көньяҡ-көнсығышҡа 0,4 м/с тиҙлек менән йүнәлә. Йылға Ҡариҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Асланова Маргарита Семёновна
Биографияһы
1934 йылдан башлап дәүләт эксперименталь быяла институтында тәүҙә махсус техник быяла бүлегендә, аҙаҡ быяла сүс етештереү өсөн быяланы синтезлау төркөмөндә эшләй.
Жабрейка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Кузнецк (Силәбе өлкәһе)
Тарихы
Боронғо башҡорт ерҙәренә 1761—1765 йылдарҙа крепостной крәҫтиәндәр Һарытау губернаһы Тютнярь ауылынан (хәҙерге Пенза өлкәһе Кузнецк районы) күсерелә.
Шулай уҡ ауылда Советтар Союзы Геройы Иван Тихонович Глухов (1912—1983) тыуған.
Торатау ҡаласығы
Асыш тарихы
1981, 1989, 1991, 1994 йылдарҙа СССР һәм Рәсәй археологы, тарих фәндәре докторы, профессор М. Ф. Обыдённов өйрәнә.
Савельев Игорь Викторович
Биографияһы
Игорь Викторович Савельев 1983 йылдың 1 июлендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
Артабан журналистикала: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы күҙәтеүсеһе, 2011—2015 йылдарҙа «Московский комсомолец» гәзитенең һәм «Ижтимағи электрон гәзит»тең колумнисы.
Һайланма әҫәрҙәре
Мәҡәләләре:
Абастумани
Тарихынан
1899 28 июнендә 28 йәшлек батша улы Георгий Александрович һырт аша  Абастуманиға мотоциклда китеп барғанда ҡолап һәләк була ).
Хотецай
Хотецай (Хомстай) — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 7,800 км.
Ҡарағас (Ырымбур өлкәһе)
Тарихы
1966 йылда РСФСР Юғары Советы Президиумының указы менән «Беляевка» совхозының үҙәк усадьбаһы ҡасабаһы Ҡарағас тип үҙгәртелә.
Хашелдой-Ахк
Хашелдой-Ахк — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы, Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шаро-Аргун йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Александр III һәйкәле (Мәскәү)
Бөтөрөү
Октябрь революцияһынан һуң Лениндың монументаль пропаганда планына ярашлы һәйкәл 1918 йылдың 12 апрелендә һүтелә, батша режимына ҡараған һындар революция эшмәкәрҙәренең һындары менән алмаштырыла. Александр һәйкәле шул план буйынса иң беренсе һүтелгән һәйкәлдәрҙең береһе.
Ньяса
География
Европалылар араһынан тәүге булып 1616 йылда португал сәйәхәтсеһе Гашпар Букарру күлде күрә. Әммә ғилми әҙәбиәттә бына 1860 йылда булған инглиз сәйәхәтсеһе Дэвид Ливингстон күлде «асыусы» тип иҫәпләнә, ул Ньясаны «йондоҙҙар күле» тип атаған.
Рудаки
Һуҡырлыҡ?
Француз ориенталисы Дж. Дармстетер, шағирҙың һуҡырлығын инҡар итмәй, әммә былай тип билдәләй: «Рудакиҙың ҡарашы шул тиклем асыҡ, беҙ хатта легенданың ысынбарлыҡҡа тап килгәненә шик белдереп ҡуябыҙ, сөнки унан тороп ҡалған шиғырҙарҙа буяуҙар көтөлмәгәнсә ҙур роль уйнайҙар… һәм беҙгә ул үҙенең һуҡырлығы тураһында онотҡолап ҡуйғандай тойола башлай». Х. М. Мирзо-заде шағир тыумыштан уҡ һуҡыр булған хәлдә, уны Сәмәниҙәр һарайы шағиры сифатында тотоуҙары икеле булыуына иғтибарҙы йүнәлтә. Улай ғына ла түгел, Рудаки әҫәрҙәрендәге реалистик тасуирлауҙарҙан сығып, ул былай тип билдәләй: «ул үҙ күҙҙәре менән тормош күренештәрен күҙәтеү мөмкинлегенә эйә булған шағир булғанға оҡшай». Һөйәктәр буйынса шағирҙың скульптур портретын тергеҙеүсе күренекле совет антропологы М. М. Герасимов фекеренсә, Рудаки оло йәшендә күҙҙән яҙған: уның күҙҙәре өтөлгән. Рудаки һөлдәһенең торошон анализлап, ул «Рудакиҙы ҡыҙҙырылған тимер киҫәге менән һуҡырайтҡандар», тип билдәләй, өҫтәүенә, ти ул, «күҙ алмаһы зыян күрмәгән, хатта деформацияланмаған булыуы ла ихтимал». Күҙҙе соҡоп алып ташлау билдәләре булмағанлыҡтан һәм улар табылмағанлыҡтан, М. М. Герасимов Рудакиҙың «тышҡы ҡиәфәте генә бешеү арҡаһында» һуҡырайтылған, тип иҫәпләй.
Гагарин урамы (Ишембай)
Гагарин урамы — Ишембай ҡалаһының иң мөһим магистрале. Чкалов урамын ҡаланың үҙәк өлөшө менән тоташтыра (Ленин проспекты, Геология һәм Бульвар урамдары менән). Урамды Юрий Гагарин хөрмәтенә атау осраҡлы түгел. Урам Гагарин скверы аша үтә (|Н 53.45925,|E 56.035305), унда беренсе космонавҡа һәйкәле ҡуйылған.
Васильевка (Беляевка районы, Ырымбур өлкәһе)
Васильевка — Рәсәй Федерацияһының Ырымбур өлкәһе Беляевка районындағы ауыл. Ҡарағас ауыл Советы составына инә.
Тарихы
1917 йылда Украина күскенселәре нигеҙ һалған. Беренсе тапҡыр 1923 йылда Ырымбур өйәҙенең тораҡ урындары исемлегендә Беляевка улусы составындағы тораҡ пункты булараҡ телгә алына. 1926 йылда Васильевка утары булараҡ иҫкә алына, уның составында 16 хужалыҡ иҫәпләнә һәм 82 кеше йәшәй. 1920-се йылдар аҙағында — 1960-сы йылдарҙың тәүге яртыһында Васильевка түбәндәге исемдәр аҫтында билдәле була: «Приуральный» совхозы ОТФ фермаһы ҡасабаһы, «Моюлдинский» совхозы фермаһы, ОГПУ-ның 15 йыллығы исемендәге совхоздың 2-се фермаһы, «Беляевка» совхозының 2-се фермаһы. Ауыл 1966 йылда үҙенең хәҙерге исемен ала.
Салауат Юлаев мәмерйәһе
Физик-географик ҡылыҡһырлама
1985 йылда Салауат Юлаев мәмерйәһе Кәлимосҡан ҡаяһы менән берлектә комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы тип таныла. Ул Ҡыҙылташ һыртының Кәлимосҡан ҡаяһында эзбиз ултырмаларында хасил булған. Мәмерйәнең ауыҙы көнсығышҡа ҡарап тора һәм ҡая янынан ағып ятҡан Һикәҙе улағынан 6 метр бейеклектә урынлашҡан. Әммә йылға һыуы тик яҙын ғына шарлап ағып ята, ә июнь айы урталарында, ҡаяға етәрәк 1 км ара ҡалғас, йылға һыуы эзбиз ултырмаларындағы ярыҡтар аша ер аҫтына инеп юғала һәм бер нисә йөҙ метрҙан, киренән ер өҫтөнә сығып, ағыуын дауам итә.
Мәмерйәгә ҡая стенаһында сығып торған таштарға баҫып инергә була, был маҡсатта ҡулдан эшләнгән ағас баҫҡысты ла ҡулланырға мөмкин. Беренсе ҡатта яҡты, шуға унда фотоға төшөү ҙә уңайлы. Ә өҫкө ҡаттарҙы күрергә теләүселәргә спелеолог кәрәк-яраҡтары талап ителәсәк.
Баграт ҡорамы
1994 йылда Баграт ҡорамы ЮНЕСКО исемлегенә   бөтә донъя мираҫы  объектә булараҡ индерелә,  2001 йылда әленән-әле емереклектәрҙә ғибәҙәттәр үткәреүсе  Грузин православие  сиркәүенә тапшырыла.
Андакольо (Чили)
Андакольо  (Andacollo) — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Эльки провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 9444 кеше (2002).
Йәнекәев Ҡасим
Биографияһы
1919 йылдың ғинуарында Башҡорт корпусы штабында өлкән адъютант булып хеҙмәт итә. 1919 йылдың февралендә Башҡорт хөкүмәте һәм ғәскәрҙәре Ҡыҙылдар яғына күскәс, Йәнекәев Аҡтар хәрәкәте яғында ҡала һәм улар составында булған 2 меңгә яҡын башҡорт яугирҙары менән бергә Алыҫ Көнсығышҡа сигенә. Аҙаҡ Японияға эмиграциялай.
Сарыҡ (аяҡ кейеме)
Биҙәктәрҙең мәғәнәһе
Ҡатын-ҡыҙ сарыҡтарында бай һәм ҡатмарлы сигеүле биҙәк өҫтөнлөк иткән. Яҙғы таң ҡояшы - ҡыҙыл төҫ ҡулланылған - был ҡояшҡа табынған мәжүсилек заманынан ҡалған. Үксә өҫтөндәге тулаға сигелгән оҙонса ярымтүңәрәктең уртаһында тереклек, нәҫел ағасын аңлатҡан биҙәк - уның тамырҙары һәм ботаҡтары бар. Өҫ яғынан соляр тамғалар сигелә торған булған. Йәшерен сакраль мәғәнәле тел менән тормош яралыу, енси ҡеүәт һүрәтләнгән
Кесе Иҙәк
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Шаляпин Фёдор Иванович
Ижадының сәскә атыуы
1899 йылда Шаляпин ҡабаттан Император театрҙарына эшкә төшә — был юлы ул Мәскәүҙә, Ҙур театрҙа, йырлай һәм бик ҙур уңыштарға өлгәшә. Император Мариин сәхнәһендәге Шаляпиндың гастролдәре Петербург музыкаль донъяһында үҙенә күрә ҙур ваҡиға була.
1901 йылда Шаляпин «Ла Скала» Милан театрында 10 тамаша бирә: А. Бойтоның «Мефистофель» операһында уның төп ролдәге сығышы бик юғары баһаға лайыҡ була.
Ижады
Шаляпиндың таланттары музыкаль һәм актёрлыҡ һәләттәре менән генә сикләнмәгән, Федор Шаляпин иҫ киткес рәссам да булған, үҙен һынлы сәнғәттә һәм скульптурала ла һынап ҡараған. Уңың ҡулы аҫтынан сыҡҡан бик күп портреттар, автопортреттар, рәсемдәр һәм карикатура эштәре һаҡланып ҡалған. Шулай уҡ ҙур әҙәби һәләттәр күрһәткән, үҙенең яҙма әҫәрҙәрендә тәбиғәттән бирелгән аҡыл, айырылып торған юмор тойғоһо, күҙәтеүсәнлек һәләтенә эйә булғанлығын иҫбат иткән.
Шаляпин һәм Өфө
1967 йылдың 6 февралендә артистың ҡыҙы Шаляпина Ирина Фёдоровна алдында бинаға мемориаль таҡта ҡуйылды. Бина 1856 йылды төҙөлгән, хәҙерге көндә бында Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты урынлашҡан.
Ғәлиәскәров Рифғәт Хажиәкбәр улы
Биографияһы
2005 йылдан Ҡариҙел районының «Байҡы» яуаплалығы сикләнгән йәмғиәт етәксеһе.
Кирәев Арыҫланбәк Иҙиәт улы
Биографияһы
1920 йылдан алып Өфө заводтарында эшләй, 1933 йылдан — комбайнсы ярҙамсыһы, 1934 йылдан — Шишмә машина-трактор станцияһы комбайнсыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. Һуғыштан һуң юғары хеҙмәт етештереүсәнлегенә өлгәшә: 1950 йылда «Сталинец-1» комбайнында 35 көндә һуғылған иген 8441 центнер тәшкил итә, күп йыллыҡ үлән орлоҡтары — 66 центнер.
Дәүләтшина Гөлсирә Булат ҡыҙы
Биографияһы
1983—1986 йылдарҙа баш табиптың поликлиника эштәре буйынса урынбаҫары,
Ғарипов Фәүзи Ғариф улы
Биографияһы
1959—70 йылдарҙа Мишкә районында партия һәм совет эшендә; 1965 йылдан башлап район Советы башҡарма комитеты рәйесе.
Ән-Нәбәүи мәсете
Мәҙинә Мөнәүәрә - нурлы ҡала
Пәйғәмбәребеҙ мәсетендә ҡатындар һәм ирҙәр айырым ғибәҙәт үтәй. Күрше апайҙарым тәү килгәндәрендә Рәсүлуллабыҙҙың ҡәберен зыярат ҡылыу, уның янында намаҙ уҡыу бәхетенә ирешкәндәр, сөнки ул юлы Рәсәйҙекеләрҙе король үҙе ҡабул иткән. Был мәртәбә ул яҡҡа беҙҙе үткәрмәнеләр. Мәсеттең һоҡланғыс «Йәннәт баҡсаһы» тигән өлөшөндә, ҡәбер янындағы майҙанда уҡыныҡ намаҙҙы. Бында тик иртәнсәк, сабах намаҙынан һуң, әҙгә генә индерәләр.
Һөйәкле балыҡтар
Һөйәкле балыҡтар (Osteichthyes) — балыҡтарҙың иң күп һанлы төркөмө. Океандарҙа, диңгеҙҙәрҙә, йылға-күлдәрҙә, ваҡытлыса һык ятҡылыҡтарында йәшәргә яраҡлашҡандар. Ер йөҙөндәге балыҡтырҙың 96 % һөйәкле балыҡтар тәшкил итә.
Тән формаһы төлөсә: оҙонса (суртан, һыла балығы, треска), түңәрәк һымаҡ (камбала, палтус), йылан һымаҡ (мкрена, эт балығы, йыланбалыҡ) була.
Һөйәкле балыҡтар отрядтары
Сельдтәр һыу ҡатлауҙарында йәшәүсе ваҡ һыу бөрсәләре менән туҡлана. Улар мөһим промысла әһәмиәтенә эйә.
Мамонда
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Искирь
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Утьма
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Кузнецов Алексей Александрович (рәссам)
Биографияһы
Кузнецов ике йыл Харьков художество институтында уҡый (1948—1950). 1953—1976 йылдарҙа РСФСР Художество фондының Башҡортостан оҫтаханаларында эшләй. Ҙур йәмәғәт эшмәкәрлеге алып бара: Башҡортостан Рәссамдар союзы идараһына ағза итеп һайлана, РСФСР Художество фонды Башҡортостан оҫтаханалары эргәһендәге художество советының ағзаһы була. Хеҙмәтсәндәр депутаттарының Өфө ҡала Советы депутаты итеп һайлана (1956). 1975 йылдан Куйбышев (Һамар) ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.
Ғафуров Мадрил Абдрахман улы
Биографияһы
1974 йылдан — бүлек мөдире һәм бер үк ваҡытта баш мөхәррир урынбаҫары.
2001—02 ййылдан — “Деловой мир” гәзитенең баш мөхәррире.
Ғафури халыҡ театры
Ғафури халыҡ театры — Ғафури районы Красноусол ауылы мəҙəниəт һарайында эшләп килгән башҡорт халыҡ театры. Театр 1972 йылда драма түңəрəге булараҡ ойошторола, 1994 йылда «халыҡ театры» исеме бирелә. 1972—2011 йылдарҙа 45‑кə яҡын спектакль ҡуйыла.
Тарихы
50 йылға яҡын данлы тарихы бар үҙешмәкәр театрҙың. Тәүге көндәр­ҙән үк Мостай Кәримдең «Ай тотолған төндә» трагедия­­һын сәхнәләштереүгә баҙнат ит­кән ға­фу­риҙар әк­ренләп ижад баҫҡыс­тарын яулай бара. М. Ға­фуриҙың «Ҡара йөҙҙәр», Н. Асан­баевтың «Рәйсә + Фәйзи», Х. Иб­ра­һимовтың «Баш­ма­ғым», «Зәңгәр шәл», Ә. Ат­на­баевтың «Законлы никах ме­­нән», «Ба­ла­­ҡай­­ҙа­рым», «Иге­ҙәктәр», Т. Миң­нул­линдың «Гөргөри ке­йәү­ҙәре», Ә. Мир­­за­һитов­тың «Әсәләр көтәләр улдарын» спек­­такл­дәрен тама­ша­сылар әле лә һа­ғынып иҫкә ала. Коллектив составы А. Ш. Абдуллин, И. Х. Абсатарова, А. М. Баймөхəмəтов, Г. Т. Бəширова, Н. Р. Вəлиев, Ə. Ə. Ғəзизов, Х. М. Нəзиров, Э. Н. Насирова, Ф. А. Садиҡова,Р. З. Ураҙғолов, Д. М. Ураҙғолова, Р. Р. Хəбибуллина һәм башҡалар эшләй. Спектаклдəрҙе Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мəҙəниəт хеҙмәткәрҙəре З. Ə. Зəйнəшева һəм Ə. Ғ. Исҡужина (1‑се художество етəксеһе), А. М. Смирнова сəхнəгə ҡуя; сəхнəне художестволы биҙəүсе — Р. Ш. Хəкимов; музыкаль яҡтан биҙəүсе — Р. А. Степанов.
Черкасов Андрей Геннадьевич
Йыйылма команда өсөн 30 матчта уйнай (17 еңеү — еңелеү 13).
Чад (күл)
География
Чад күле — төбәктә мөһим һыу сығанағы булып тора. Күлдә балыҡ тотоу үҫешкән. Шари һәм Комадугу-Йобе йылғаларының тамаҡтары араһында суднолар йөрөшлө.
Фекленка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чанчахис-Цкали
Чанчахис-Цкали (ჭანჭახისწყალი) — Грузия йылғаһы. Йылға Андаки йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Мишәр (Балтас районы)
Урамдар
Көньяҡ (тыҡрыҡ)
Шехзаде мәсете
1543 йылда Бөйөк Сөләймән солтандың улы Шеһзадә Меһмәд (şehzade — принц, вариҫ) вафат булғас, архитектор Синан Истанбулда 1543—1548 йылдарҙа уның хөрмәтенә мәсет төҙөй.
Уҫы (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.