cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Винтертур художество музейы
Винтертур художество музейы (Kunstmuseum Winterthur) — Швейцарияның өс эре ҡалаларының береһе булған Винтертур- «музей ҡала» (Цюрих кантонына ҡараусы) ҡалаһындағы художество музейы.
Йәнбәков Исхаҡ Шәйхетдин улы
Йәнбәков Исхаҡ Шәйхетдин(башҡа сығанаҡта Шәйхислам ) улы (1907 йыл — 6 июль 1942 йыл) — Совет-фин, Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы артиллерия батареяһы тоҫҡаусыһы. Политрук.
Ҡаратабан (ауыл)
Урамдары
Ауылдың 7 урамы бар.
Лайга (Кеть ҡушылдығы)
Лайга  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының һул ярына тамағынан 664 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Турганов Борис Александрович
Ижады
Автор поэмаһын «Перекличка Октября» (1927) поэмаһы, «Ябай шиғырҙар» («Простые стихи»; 1930), «Поход аҙымы» («Походный шаг»; 1931), «Беҙҙең флаг» («Наш флаг»; 1942), «Мәскәү шиғырҙары» («Московские стихи»; 1947) шиғырҙар йыйынтығы, «Төркмәнстан Республикаһы» («Республика Туркменистан»; 1930) китабы авторы.
Әбделмәнов Исмәғил Абдулла улы
Биографияһы
Гвардия рядовойы Әбделмәнов Исмәғил Абдулла улы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында хеҙмәт иткән. 1945 йылдың 24 июнендә Мәскәүҙә Ҡыҙыл майҙанда үткәрелгән Еңеү парадында маршал Г. К. Жуковтың коноводы итеп тәғәйенләнә.
Винтертур ҡалаһының ратушаһы
Винтертур ҡалаһының ратушаһы (Цюрих кантонында) — Готфрид Земперҙың танылған архитектура шедевры, Швейцария архитектура тарихлығындағы иң мөһим әҫәрҙәрҙең береһе
Һөйәмә (тау)
Этимологияһы
Атама башҡорт телендәге "һөйәү" һүҙенән килеп сыҡҡан: һөйә+мә (һүҙ яһаусы аффикс). Тау бер-береһенә һөйәлеп торған кеүек таш бағаналарҙан, ҡаяларҙан хасил. Ғәҙәттә "һөйәмә" һүҙе урманда бер-береһенә һөйәп әҙерләнгән утынға ҡарата ҡулланыла (Белорет районының хеҙмәт ветераны 1930 йылғы Ғәзиз Ситдиҡовтан яҙып алынған)
Сәйфетдинов Шәйхетдин Сәйфетдин улы
Сәйфетдинов Шәйхетдин Сәйфетдин улы (Сайфутдинов Шайхутдин (Шайхи) Сайфутдинович 1903 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. III дәрәжә Дан ордены кавалеры (1945).
Тирәкле (Мәндем ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— Гө буйынса сығарылыш — 1
Молдова Республикаһының Милли опера һәм балет театры
Тарихы
1956 йылда Молдавия опера, балет һәм драма театры базаһында ойошторолған, ул үҙ сиратында 1955 йылда Молдавия музыкаль-драма театры нигеҙендә төҙөлгән. Театрҙың беренсе етәксеһе (1956—1964) композитор Гершфельд Давид Григорьевич була — театр 1956 йылдың 9 июнендә уның «Грозован» операһы менән асыла.
Алтай дәүләт аграр университеты
Юғары уҡыу йорто етәкселеге
Иҡтисад эштәре буйынса проректор — ауыл хужалығы фәндәре кандидаты Юрий Александрович Бугай
Айыс
Айыс (Аисово) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 22 кеше. Почта индексы — 453560, ОКАТО коды — 8020884001.
Географик урыны
Инйәр ауыл советына инә. Ауыл эргәһендәге Оло Сәүлек йылғаһы Кесе Ҡаҙмаш йылғаһына ҡоя.
Горшкова Полина Петровна
Горшкова Полина Петровна (22 ноябрь 1989 йыл) — Рәсәй гандболсыһы, 2008 йылда «Лада» составында Рәсәй чемпионы. 2015 йылда йәйге Универсиада чемпионы.
Фёдоров Михаил Михайлович (юрист)
Яҡутстанда совет дәүләтселеген үҫтереү һәм формалашыу тарихы, шулай уҡ Себерҙә совет автономиялы берәмектәрҙең үҫеше проблемалары буйынса белгес. 260-тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Белеме
1968 йылдан СССР Фәндәр академияһы Дәүләт һәм хоҡуҡ институтында «Развитие Советской государственности в Якутии (1918−1937 гг.)» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм яҡуттарҙан беренсе булып «юридик фәндәр кандидаты» ғилми дәрәжәһен ала. 1980 йылда Мәскәү дәүләт университетында «Правовые положения народов Восточной Сибири (XVII − начало XIX вв.)» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Эшмәкәрлеге
1940—1942 йылдарҙа Яҡут АССР-ының Амгин районында прокурор ярҙамсыһы Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына алына һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1942 йылдың авгусынан алып 1943 йылдың ғинуарына тиклем Свердловск ҡалаһында Урал хәрби-сәйәси училищеһында уҡый, унан һуң Көньяҡ фронтта 5-се удар армияның рота политругы була. 1943 йылдың ноябренән 1944 йылдың мартына тиклем 143-се Конотоп-Коростень Ҡыҙыл Байраҡлы уҡсылар дивизияһы 487-се уҡсылар полкының 3 уҡсылар батальоны комсоргы вазифаһында ҡатнаша. 1944 йылдың ғинуарынан ВКП(б) ағзаһы 1946 йылдан запаста.
Ҡайтҡас Осоавиахим Яҡут Үҙәк советында инструктор булып эшләй. 1947 йыл башында Нам районының прокурор ярҙамсыһы, 1951—1954 йылдарҙа — Усть Алданда, ә 1954—1957 йылдарҙа — Яҡут АССР-ының Алдан районында прокурор булып эшләй. 1958 йылдан алып 1961 йылға тиклемКПСС Яҡут өлкә комитетының Административ бүлегендә инструктор, һуңынан Мәскәүҙә КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбендә уҡый. 1961 йылдан 1969 йылға тиклем Яҡут АССР-ы буйынса прокурор булып эшләй. Һуңынан фәнни һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә: 1969—1975 йылдарҙа СССР ФА Себер бүлеге Тел, әҙәбиәт һәм тарих институтының Яҡут филиалында өлкән ғилми хеҙмәткәр һәм тарих секторы мөдире була. һәм тарих институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1969—1975 йылдарҙа телдәр секторы мөдире була. 1875 йылдан Яҡут дәүләт университетының (хәҙер Төньяҡ-Көнсығыш федераль университет) өлкән уҡытыусы, доцент, кафедра мөдире булып эшләй.
Яҡутскиҙа Федоров Михаил Михайловичҡа иҫтәлекле таҡтаташ асылған.
Ағиҙел тулҡындары (опера)
Сюжеты
Күренеш XX быуаттың 60-сы йылдарында бара. Сюжеты әхлаҡи йәһәттән саф һәм таҙа күңелле Гөлзифа менән уның һөйгән егете — үҙен генә яратыусы Зәйнулла араһындағы низағҡа ҡоролған. Геройҙарҙың мөнәсәбәттәре Гөлзифаның һәләк булыуына килтерә. Операла ауыл көнкүреше һәм тәбиғәт күренештәре ҡулланылған.
Лаке
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Калашникова Татьяна Михайловна
Биографияһы
Татьяна Матвеева 1919 йылдың 28 авгусында Алма-Атала тыуа.
Мәскәүҙә Ваганьково зыяратында ерләнгән.
Третьяк Владислав Александрович
«Берҙәм Рәсәй» партияһынан IV һәм V саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты була.
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Йыйылма командала беренсе уйыны— 1969 йылда «Известия» гәзите призына турнирҙа Финляндия менән матч.
Тихонов Александр Евгеньевич
Биографияһы
1991 йылда СССР Дәүләт именлеге комитетының үҙәк аппаратына үрләтелә (1992 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Именлек министрлығы, 1993 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Федераль контрразведка хеҙмәте, 1995 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәте). 1996 йылда Рәсәй ФСБ-һы Террорға ҡаршы үҙәгенең «А» Идаралығы («Альфа» махсус подразделениеһы) начальнигының беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
Квашонка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы башынан Үрге Волга бейшлотына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Өфө диниә семинарияһы
Тарихы
Дини семинарияла классик славян-грек-латин сиркәү телмәре, медицина, һүрәт төшөрөү (1804 йылдан), немец һәм француз телдәре (1808 йылдан) өйрәнелә. 1840 йылдан дин тәғлимәттәре, дин һәм тарҡалыу тураһында, Изге Яҙма, герменевтика, православие ғибәҙәте, патистика, Христиан сиркәүенең Тәүрат тарихы — дөйөм һәм урыҫ тарихы, археология, сиркәүендә ҡануни хоҡуғы, ғибәҙәт китаптары тураһында тәғлимәт, пасхалия; логика дәрестәре, психология, риторика, шиғриәт, физика, алгебра, йәһүд, татар, сыуаш һ. б. уҡытыла. 1898 йылда семинарияла 181 уҡыусы белем ала.
Ҡаратабан
Географияһы
Ҡаратабан күленең географик координаттары: киңлеге - 54°40′41″N (54.678062), оҙонлоғо - 61°40′52″E (61.681157)
Тасуирламаһы
Күлде шәхси эшҡыуар файҙаланыуға алған.
Этимологияһы
Күлдә әлеге көндә лә табан балығы күп, шуға балыҡсылар бынан өҙөлмәй. Ҡаратабан тип аталыуы ла ошо балыҡтың ҡара төрө менән бәйле булыуы шикһеҙ тип уйларға була, йәғни ҡара һәм табан тигән ике һүҙҙән тора, һәм күл атамаһы балыҡ исеменән булыуы тәбиғи ҙә.
Ғилметдинов Минһажетдин Ғилметдин улы
Һуғыштан һуңғы тормошо
Һуңынан Ҡариҙел, Арбаш, Ҡарткиҫәк һәм Урмияҙ ауылдарында ла эшләй. «Красноармеец» («Молотов») колхозы рәйесе ярҙамсыһы вазифаһын башҡара. Хаҡлы ялға магазинда эшләп, 1963 йылда сыға.
Тухачевскийҙың эше
Фигуранттар
Эш буйынса ғәйепләнеүселәр:
Алдан тикшереү һәм суд
Эш буйынса беренсе фигуранттар — В. Путна һәм В. Примаков— башҡа эш менән бәйле ҡулға алыналар. Советтарға ҡаршы берләшкән троцкист-зиновьвсылар үҙәге эше буйынса улар суд процесында (1936 йылдың 21-23 авгусында) армия «хәрби троцкистар ойошмаһында» ҡатнашыусылар тип иғлан ителә. Шуға ҡарамаҫтан 1937 йылдың майына тиклем ҡулға алынған Путна һәм Примаков тикшереү ваҡытында бер ниндәй ҙә яңы исем асмайҙар. Шулай уҡ элегерәк фашлау менән кемгә булһа ла ҡаршы сығырға ризалашҡан К. Б. Радек 1937 йылдың 24 авгусындағы суд ултырышында Тухачевскийҙың оппозиция менән бәйләнештә булыуын инҡар итә.
Тикшереү һәм суд
1936 йылдың авгусында В. Примаков һәм В. путна ҡулға алыналар, ҡалғандар — 1937 йылдың майында. Я. Б Гамарник ҡулға алыу алдынан үҙ-үҙенә ҡул һала.
Бөтә ғәйепләнеүселәр атып үлетереүгә хөкөм ителә, мөлкәттәре тартып алына, хәрби званиеларынан мәхрүм ителәләр. Суд тамамланғас та, 1937 йылдың 12 июнгә ҡараған төндә, СССР Юғары Судының хәрби коллегияһы бинаһында уларҙы атып үлтерәләр бинаһында. Атып үлтереү менән НКВД комендантыВ. М. Блохин етәкселек итә.
Терегөмөш
Ятҡылыҡтары
Терегөмөш һирәк металл булып иҫәпләнә.
Иҫке Арыҫланбәк
Хәҙерге осор
Халҡы ЯСЙ «Сәйрән» ауыл хужалығы предприятиеһында эшләй. Ауылда фельдшер‑акушерлыҡ пункты бар. Башҡорттар йәшәй (2002).
Дандало күпере
Дандало күпере — Грузияла Аджарисцкали йылғаһы аша урта быуат аркалы күпере, ҡоролма IX-X быуаттарға ҡарай. Дандало ауылынан алыҫ түгел Ҡара диңгеҙ яры буйынан Ахалцихеға тиклем Ҙур трасса буйында урынлашҡан. Иҫке Дандало күпере грузин күпер төҙөлөшө сәнғәтенең уникаль ҡомартҡыһы.
Манатов Шәриф Әхмәтйән улы
Биографияһы
Шәриф Әхмәт улы Манатов 1892 (икенсе сығанаҡтар буйынса 1893) йылдың 20 октябрендә Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Ҡатай улусының (хәҙерге Ҡурған өлкәһе Әлмән районы) Манат ауылында мулла ғәиләһендә тыуған.
Ниғмәтуллин Карам Ғиләж улы
Биографияһы
Хәрби юлын 1942 йылда 31-се гвардия дивизияһының 9-сы ротаһында танкист булып башлай. Дон йылғаһы янындағы алышта яралана, дауаланырға Өфө госпиталенә ебәрелә. Госпиталдә 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы ойошторолоуы тураһында ишетә һәм уйлап та тормай ғариза бирә. Күнекмәләрҙән һуң, дивизияла кесе лейтенант дәрәжәһендә хеҙмәтен дауам итә, Берлинғаса барып етә. Һуғыштан һуң ике йыл Кавказда хеҙмәт итә.
Тухачевский Михаил Николаевич
Уҡыуы һәм Беренсе донъя һуғышы
Михаил Тухачевский 1893 йылдың 16 февралендә Смоленск губернаһындағы Александровское имениеһында бөлгөнлөккә төшкән дворян нәҫеленән булған Николай Николаевич Тухачевский (1866—1914) ғаиләһендә тыуған, әсәһе — Мавра Петровна Молохова (1869—1941), крәҫтиәндәрҙән. Фамилияларының килеп сығышы билдәһеҙ. Поляк сығышы версияһы ла документаль мәғлүмәттәр менән нығытылмаған.
Граждандар һуғышы
1918 йылдың июнендә әле генә ойошторола башлаған Көнсығыш фронтының 1-се армия командующийы итеп ҡуйыла. Августа 1-се совет армияһын етәкләй башлай, аҡтар биләгән Сембер ҡалаһын ҡайтарырға ниәтләй һәм 27 (14) — 30 (17) августа бик ҡаты алышта генераль штабы полковнигы В. О. Каппелдән еңелә һәм 1-се совет армияһы Семберҙән көнбайышҡа табан 80 саҡрымға сигенергә мөжбүр була. Сентябрҙә Семберҙе алыу буйынса уңышлы операция үткәрә. Был алышта Тухачевский беренсе тапҡыр үҙенең полководец сифаттарын күрһәтә. Хәрби тарихсылар «операция планы төптән уйланылған булыуын, төп көстәрҙең хәл иткес йүнәлештә ҡыйыу һәм етеҙ тупланыуын, ғәскәрҙәргә ваҡытында бурыстарын еткереүен, шулай уҡ уларҙың тәүәккәл, оҫта һәм инициативалы ғәмәлдәрен» билдәләп үтә. Граждандар һуғышында тәүге тапҡыр бер полк (Сембер дивизияһының 5-се Курск полкы) тупланыу урынына автомашиналар ярҙамында йөрөтөлә.
РККА-ла реформалар үткәреү буйынса эштәре
.
Марьяндышев Андрей Олегович
Фәнни эшмәкәрлеге
2001 йылдан 2012 йылға тиклем Рәсәйҙең Төньяҡ-Көнбайыш төбәктәрендәге туберкулезға ҡаршы программалар консультанты, унда күсмә дипломдан һуң белем биреү курстарын үткәрә
Уның етәкселегендә 5 кандидатлыҡ һәм 2 докторлыҡ диссертацияһы яҡлана.
Ужа (Нөгөш ҡушылдығы)
Ужа  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нөгөш йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Базынин
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Әбдүшев Рәфҡәт Абдулла улы
Биографияһы
Рәфҡәт Абдулла улы Әбдүшев 1923 йылда БАССР-ҙың Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районы) Сәмән ауылында тыуа.
1941 йылдың көҙөндә Башҡорт АССР-ы Туймазы районы хәрби комиссариаты тарафынан Дим станцияһында формалашҡан 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһына Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына хеҙмәткә алына.
Слученко йорто (Таганрог)
Тарихы
1873 йылдан алып 1880 йылға тиклем йорт участкаһы менән бергә сауҙагәр ҡатын Анна Дикиака милке була, йорт I гильдиялы сауҙагәр Тимофей Леонтьевич Слученконыҡы була  1885 йылда ул  ҡала   башланғыс училищелар өҫтөнән күҙәтеү комиссияһы ағзаһы була, 1890 йылда , (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1892 йылда)   ҡала думаһына ағза итеп һайлана. Күпмелер ваҡыт ул Д.Г. Кандоянака контораһында конторсы сифатында эшләй һәм йылына 3000 һум ала. Тимофей Леонтьевичтың ҡатыны Софья Яковлевна була, никахта уларҙың улдары  Иван, Павел, Александр һәм  Георгий тыуа.
Һул Куржина
Һул Куржина — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Куржина йылғаһының һул ярына тамағынан 121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 88 км.
Бандероль (Лопья ҡушылдығы)
Бандероль  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лопья йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Панарина Вера Зиновьевна
Биографияһы
Артабан ауыл хужалығы эшләүен дауам итә. 1986 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем эре мөгөҙлө мал фермаһы мөдире булып эшләй.
Авангард (Ишембай районы)
Географик урыны
Эргәһенән Тәйрүк йылғаһына ҡойоусы Ҡаратал йылғаһы ағып үтә.
Тарихы
1930-сы йылдарҙа Воскресенск районында нигеҙ һалына.
Ступинка
Ступинка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Задорня йылғаһының һул ярына тамағынан 1,6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Пюник (футбол клубы)
Тарихы
Клубҡа 1992 йылда нигеҙ һалына. Команданың тәүге исеме «Оменетмен» (Երևան Հոմենտմեն). Ул әрмән дөйөм спорт союзы һәм әрмән скаут хәрәкәте атамаларының аббревиатураларынан алына.
Милли чемпионаттар
2015/16
Бендеры
Ҡаланың үҙәген, нигеҙҙә, XIX быуат аҙағы — XX быуат башында төҙөлгән йорттар тәшкил итә, ҡала ситендә заманса 5, 9 ҡатлы һәм иң бейеге — 14-16 ҡатлы торлаҡ комплекстары урынлашҡан. Ҡалала тарихи һәм архитектура һәйкәлдәре күп.
Иррациональ һан
Антиклыҡ
Манава (яҡынса б. э. тиклем 750 й. — 690 й.) 2 һәм 61 кеүек ҡайһы бер натураль һандарҙың квадрат тамырҙары асыҡтан-асыҡ күрһәтелә алмай икәнен асыҡлағандан һуң, иррациональ һандар концепцияһын һинд математиктары беҙҙең эраға тиклем VII быуатта асыҡтан-асыҡ ҡабул итмәйҙәр.
Айбәк
Биографияһы
Башҡорт шәжәрәләренә ярашлы, Көнбайыш Себерҙә власть урынлаштырыу өсөн көрәш барышында Ибәк башҡорттарҙың табын ырыуы башлыҡтары Асаҙы бей һәм Шәкәрле бей менән бәрелештәр һөҙөмтәһендә, уларҙы көнбайышҡа Ағиҙел һәм Инйәр йылғалары яғына күсенергә мәжбүр итә.
Нарва
Тарих
Ҡәлғәне даттар 1223 йылдың 30 ноябрендә нигеҙләй. XIV б. башында Нарваға ҡала хоҡуҡтары бирелә. 1223—1346 йылдарҙа Нарва — Данияға, ә 1558 йылдан Ливон орденына ҡарай. Ошо ваҡытта Герман ҡәлғәһе төҙөлә (XIII—XVI бб.), ҡаланың стратегик әһәмиәтен күрһәтә ул.
Демография
2014 йылдың 1 ғинуарында Нарвала барлығы 62 000 кеше, шуларҙан Эстония граждандары — 46,7 % (29 000 кеше), Рәсәй граждандары — 36,3 % (22600), гражданлыҡһыҙ — 15,3 % (9500 кеше иҫәпләнгән)
Тюзьма
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы башынан Үрге Волга бейшлотына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Безымянка (Чёрная ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яланғас орлоҡлолар
Систематикаһы
Орлоҡло үҫемлектәрҙе ике бүлеккә айыралар:
Яланғас орлоҡлоларҙың үрсеүе
Һеркәләрҙә — аталыҡ гаметалары, ә орлоҡ бөрөһөндә инәлек гаметалары барлыҡҡа килә. Аталаныу ябыҡ тубырсыҡтар эсендә бара.
Ханжонков йорто (Таганрог)
Йорт тарихы
Бинаның элекке хужалары билдәле. Беренсе милексеһе булып Донда билдәле Ханжонков фамилияһын йөрөткән дворян Михаил Павлович тора. Был фамилияны йөрөтөүселәрҙең күбеһе хәрби хеҙмәткә ҡағылышлы була, есаул,  сотник, подполковник, полковник, генерал исемен йөрөтә. Егерме алты йәшлек отставкалағы канцелярия хеҙмәтсеһе Михаил Павлович Ханжонков һәм уның кәләше, Таганрог сауҙагәре Михаил Петровичтың ҡыҙы, ун һигеҙ йәшлек Екатерина  1895 йылдың 14 апрелендә сиркәүҙә никахлаша. 1910 йылда улар йорттарын казак ҡатыны Евгения Захаровна Хованскаяға һата. Октябрь революцияһынан һуң 1925 йылға тиклем йорт хеҙмәткәр В.П. Черевковтың әсәһенең милегендә була.
Арышпар
Тарихы
Әлеге ваҡытта юҡҡа сыҡҡан Собханғол ауылы кешеләре заманында Арышпар ауылына нигеҙ һалған. 1834 йылдың 13 мартында 6-сы кантондың  кантон начальнигы әмере буйынса,   Собханғолдан  12 ғаилә айырылып сыға һәм яңы урынға күсенә.19-сы быуат уртаһында 14 йорт-ихатала  105 кеше йәшәгән.1920 йылдағы халыҡ һанын алыуҙа 44 йорт-ихатала 244 кеше теркәлгән.
Илор ҡорамы
Изге Георгийҙың Илор сиркәүе (ილორის წმინდა გიორგის ეკლესია) — Абхазияның илор ауылында христиан ҡорамы, XI быуат  Грузия архитектураһы өлгөһө. Илор комплексы сиркәү бинаһынан һәм ярҙамсы хужалыҡ ҡоролмаларынан тора. Биләмәһе һуйырташ кәртә менән ҡоймаланған, ҡапҡа өҫтөндә манараһы бар.
Иҫке Чуты
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән.
Илор ҡорамы
Ҡыҙыҡлы факттар
2009 йылдың 23 ноябрендә Изге Георгий көнө хөрмәтенә  Грузия Милли банкыһы  Илор ҡорамы һүрәттәре менән 10 лари номиналында тәңкәләр сығара, Тәңкәнең ауырлығы. 28,28 г, диаметры — 38.61 ммтәшкил итә, тиражы — 1500 дана була. Тәңкәне йоштороусылар Мамука Гонгадзе (реверс) һәм Апхадзе Темур (аверс).
Алферовка
Алферовка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы/ Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2169 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Чилашвили замогы
Комплекс бер ниә бинаны үҙ эсенә ала. Уға төп башня, башнялар менән ҡапҡа, сиркәү, торлаҡ һәм ауыл хужалығы биналары инә. Чилашвили замогының стеналары аҡ төҫкә буялған, шуға күрә халыҡта уны   "Аҡ һарай" тип йөрөткәндәр. Әлеге көндә Һарай Грузияның ҡомартҡыларҙы һаҡлау мәҙәниәт министрлығы ҡарамағында тора.
Тарихы
Әлеге ваҡытта замок биләмәһендә Көнсығыш грузин таулығының археология экспедицияһының базаһы урынлаша. Асыҡ музейҙың Көнсығыш фасады ойошторолған. Ҡайһы бер архитектура ҡоролмаларын һәм ҡәберлек ҡалдыҡтарын асыҡлау маҡсатында Арагви тарлауығына сығыу урынында археологик ҡаҙыу эштәре   алып барыла.
Иоффе Абрам Фёдорович
Биографияһы
1944 йылда А. Ф. Иоффе Мәскәү дәүләт университетының физика факультеты яҙмышында хәл иткес роль уйнай. Уның исеменән В. М. Молотовҡа дүрт академик хаты яҙыла һәм нәҡ ошо хат «академия» һәм «университет» физика араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡты юҡҡа сығарыуға булышлыҡ итә. 1945 йылда ул Махсус комитеттың Техник советы составына индерелә, үҙенең институтының фәнни-тикшеренеү эштәрен планлаштыра (был эштә уға Л. А. Арцимович ярҙам итә), шулай уҡ институт ихтыяждары өсөн 130-сы һанлы Наркомэлектропром заводы майҙандарын тапшырырға ниәтләй.
Тромсё (аэропорт)
Тромсё аэропорты (Лангнес) (норв. Tromsø lufthavn, Langnes ; (IATA: TOS, ICAO: ENTC)) — Норвегияла Тромсё ҡалаһында урынлашҡан халыҡ-ара аэропорт. Аэропорт Тромсё ҡалаһын һәм Тромс төбәге өлөшөн хеҙмәтләндерә. Төньяҡ Норвегияла эре аэропорттарҙан һанала, йыллыҡ пассажирҙар ағымы 2018 йылда 2 340 103 кеше тәшкил иткән. дәүләт компанияһы идара итә. Аэропорттың 2447Х45 м ҙурлыҡтағы асфальт түшәлгән бер осоу-ултырыу һыҙаты бар, 01/19 курсы буйынса урынлашҡан. Norwegian Air Shuttle, Scandinavian Airlines һәм Wideroe авиакомпанияһы даими рейстар яһай.
Ләм (хикәйә)
Ләм  — А. П. Чехов хикәйәһе. 1886 йылда яҙылған, беренсе тапҡыр 1886 йылдың 29 октябрендә «Новое время» гәзитенең  3832-се һанында баҫылған.
Тунис
Төнъяҡтан һәм көнсығыштан Урта диңгеҙгә сыға, көнбайыштан — Алжир, көньяҡ-көнсығыштан Ливия менән сикләшә. Илдең өстән бер өлөшө Атлас тауҙарының көнсығыш яғын биләй, ҡалған өлөшө саванналарҙа, башлыса сүллектәрҙә урынлашҡан.
1705 бойондороҡһоҙ Тунис дәүләте барлыҡҡа килгән, уға Хөсәйниҙәр затынан бейҙәр хакимлыҡ иткән. Улар солтанды бары тик дин башлығы итеп таныған. 1881—1883 йылдарҙа Франция Тунисҡа үҙ протекторатын көсләп таға, илде үҙенең колониаль империяһы биләмәһенә индерә.
Варфоломеева Нина Михайловна
Биографияһы
СССР Юғары Советы Президиумының 1976 йылдың 23 декабрь Указы менән, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Тунис
Тарихы
Артабан Төньяҡ Африканың был яғын император Юстиниан хакимлыҡ иткән Византия яулап ала. Шунан алып Карфаген Карфаген экзархатының баш ҡалаһына әүерелә. 697 йылда византия Карфагены ғәрәптәр баҫышыуына ҡаршы тора һәм яуланмай ҡала.
Мәгәр XVI быуаттан төрөк солтаны хакимлығының исеме генә тороп ҡала — ғәмәлдә 1612 йылда барлыҡҡа килгән Мурадиҙар затынан бойондороҡһоҙ бейҙәр илгә идара итә. 1705 йылда было бойондороҡһоҙ Тунис дәүләте барлыҡҡа килә, уға Хөсәйниҙәр тоҡомо идара итә, улар төрөк солтанын дини башлыҡ — имам итеп кенә таный. 1881—1883 йылдарҙа Франция Тунисты үҙ протекторатына тартып ала һәм үҙ колонияһына әүерелдерә. Иң билдәле бейҙәр:
Президент
Тунис дәүләтенә нигеҙ һалған, ҡартайыуы еткән президент Хәбиб Бургиба, 1987 йылда премьер-министр вазифаһына Зин әл-Әбидин Бен Алины тәғәйенләй. Ул шуғаса хәрби министр һәм эске эштәр министры булып эшләгән була. внутренних дел. У саҡта ил конституцияһында президент ғүмерлеккә тәғәйенләнә тип яҙылған булған.
Административ бүленеше
Тунистың 24 вилайәте бар, уларҙың башында губернаторҙар тора. Вилайәттәр 264 округҡа (делегацияға) бүленгән. Губернаторҙарҙы республика президенты тәғәйенләй.
Нефть һәм газ тармаҡтары
Сәнәғәт министрлығы Тунистың нефть сәнәғәтен көйләп тора. L’Enterprise Tunisienne d’Activites Petrolieres (ETAP) — дәүләт нефть компанияһы, ә Société Nationale de Distribution du Pètrole (SNDP) — милли маркетинг дистрибьютор компанияһы булып тора.
Телдәр
Илдәге 97 % халыҡ — ғәрәп. Мәгәр бер аҙ (1 %) бербер ҙа йәшәй. Улар башлыса Джерба утрауында һәм Матмата, Татавин, Гафса төбәгендә йәшәй. Тунис берберҙары нефус тигән ырыуҙан булып, бербер теленең Шелха тигән шиүәһендә һөйләшә. Илдә черкестар ҙа бар (яҡ. 1,5 %). Башлыса улар мысыр мәмлүктәренән ҡалған, бер аҙы һуғыштарҙан һуң Кавказдан күскән.
Арбиш
Арбиш — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы/ Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2016/52    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Бельчик
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Жантасов Ҡорманбәк Тажмаханбәт улы
Жантасов Ҡорманбәк Тажмаханбәт улы (Құрманбек Тәжмаханбетұлы Жантасов; 27 октябрь 1947 йыл) — Ҡаҙағстан химик-технологы, техник фәндәр докторы (1998), профессор (2002); Ҡаҙағстан Республикаһы Дәүләт премияһы лауреаты (2005).
Биографияһы
Өс ҡыҙ һәм ул тәрбиәләй.
Каяни (аэропорт)
Каяни аэропорты (IATA: KAJ, ICAO: EFKI) Финляндияла Палтаниемила,   Каяни ҡалаһы  үҙәгенән яҡынса 7 км төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.
Сәлихҡолов Әғзәм Ғибат улы
Сәлихҡолов Әғзәм Ғибат улы (19 март 1909 йыл — 17 февраль 1995 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, рядовой. Ике тапҡыр II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1945, 1985)
Мәхмәт IV
Ғаиләһе
Ҡатындары һәм кәнизәктәре:
Кацхи ҡорамы
Тарихы
Кацхи ҡибәҙәтханаһы төрлө ваҡыттарҙа феодал йорттарының нәҫелдән килгән сиркәүе  һәм кәшәнәһе булған. Унда бөйөк грузин феодалы Липарит IV ерләнгән. Баграт IV янында хеҙмәт иткән (1064 йылда вафат булған). Давид Агмашенебели еңелеп Грузиянан ҡыуылғандан һуң, Кацхи сиркәүе ташландыҡ хәлдә ҡала. XVI быуатта яңы хужа Амирэджиби сиркәүҙе тергеҙә. XVII - XVIII быуаттарҙа Кацхи Абашидзеларҙың нәҫелдән килгән бинаһы була.
Мотль Феликс
Мотль Феликс (Felix Josef von Mottl — (24 август 1856)  — 2 июль 1911, Мюнхен) — Австрия дирижёры һәм композиторы.
Евразия далаһы
Евразия далаһы (Бөйөк Дала) — Евразия ҡитғаһының үҙәгендә урынлашҡан киң дала төбәге. Көнсығыш Европанан Тымыҡ океан ярҙарына тиклем тиерлек һуҙылған. Бөйөк Далала борондан алып күсмә халыҡтар йәшәгән, Европа мәҙәниәтенә ҡараған халыҡтар менән аралашып йәшәгән (монголдарҙың Көнбайыш походы). Йылдар дауамында дала халҡы хәрби күнекмәләр үҙләштергән.
Костенко Лина Васильевна
Наградалары һәм премиялары
Львов Милли университетының Почетлы профессоры Лина Костенконың әҫәрҙәре инглиз, белорус, эстон, итальян, немец, рус («Книга избранных стихов» («Һайланма шиғырҙар китабы»), Василий бетаки тәржемәһе, Париж, 1988 йыл), словак һәм француз телдәренә тәржемә ителгән. Кеше араһында бик һирәк була, ситләшеп йәшәү рәүешен алып бара. Бөгөнгө көндә Лина Костенко Киевта йәшәй.
Томск дәүләт университеты
Тарихы
Университеттың бинаһын проектын Петербург архитектураһы академигы А.К. Бруни башҡара һәм Томск арихитекторы П.П. Наранович ижади тормошҡа ашыра.
Иң яңы тарих
1957 йылға тиклем ТГУ һәм Томск ғилми тикшеренеү институттары базаһында СССР Көнбайыш-Себер фәндәр академияһы  бүлеге эшләй.
Беҙҙең ваҡыт
2007 йылдың 16 февралендә Томск дәүләт университетында СКИФ Cyberia  — шул ваҡытта БДБ һәм Көнсығыш Европа илдәрендә иң ҡеүәтле  суперкомпьютер ҡуйыла
Канар
Канар утрауҙары —  Атлантик океанда ғы вулкан һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән ете утрауҙан торған архипелаг,  Африканың (Марокко һәм Көнбайыш Сахара) төньяҡ-көнбайыш ярҙары янында урынлашҡан. Утрауҙар Испания ға ҡарай һәм уның  автоном ширҡәттәренең береһе булып тора. Баш ҡалаһы икәү -  Санта-Крус-де-Тенерифе һәм Лас-Пальмас-де-Гран-Канария, әммә1927 йылға тиклем тик Санта-Крус-де-Тенерифе генә була. Кәнәри утрауҙары тип тә атайҙар.
Географияһы
Архипелаг ете ҙур һәм бер нисә ваҡ утрауҙан тора. Уларҙың уртаһындағы Тенерифе (2057 км²) утрауы халыҡ һаны буйынса ла иң ҙуры. Көнбайыштараҡ  Гомер (378 км²), Ирро (277 км²) һәм Пальма (708 км²) утрауҙары урынлашҡан. Гран-Канария  утрауы Тенерифе утрауынан көнсығыштараҡ. Ул ҙурлығы буйынса өсөнсө урында (1532 км²). Унан арыраҡ Фуэртевентура (1659 км²) һәм Лансароте (795 км²) утрауҙары. Бәләкәй  утрауҙарҙан Грасьоса (27 км²) утрауында ғына халыҡ йәшәй. Көнсығыш ҡарай Алегранса (10 км²), Монтанья Клара (1 км²), Лобос (6 км²), Роке-дель-Оэсте һәм Роке-дель-Эсте утрауҙары ята. Барлығы — 13 утрау.
Климат
Канар утрауҙарының климаты тропик пассат, еңелсә эҫе һәм ҡоро тип билдәләнә: Ғөмүмән, утрауҙар өсөн температураның тигеҙ бүленеше хас. Башлыса бында ҡояшлы йылы көндәр тора, һыу температураһы йыл буйына бер кимәлдә - 20 °С, яр буйындағы һауа температураһы ҡышын  10 °С -  25 °С, йәйге миҙгелдә 20 °С - 30 °С. Христофор Колумб Һиндостанға булған тәүге сәйәхәтендә Гомера утрауында туҡтап китә. Америка ны асҡандан һуң, Канар утрауҙары   Европанан килгән юлда мөһим туҡталыш булып хеҙмәт итә башлай. Бындай уңайлы географик урын башҡа дәүләттәрҙе, шулай уҡ диңгеҙ юлбаҫарҙарын ҡыҙыҡтыра. 1586 һәм 1596 йылдарҙа Марокко ғәскәрҙәре Лансароте утрауын баҫып ала. 1595 йылда Френсис Дрейк Лас-Пальмасҡа һөжүм итә. 1599 йылда голланд флоты Лас-Пальмасты емерә. 1657 йылда Британия флоты Роберт Блэйк етәкселегендә Тенерифе янында испандарҙы тар-мар итә. 1797 йылда адмирал Нельсон  Санта-Круз-де-Тенерифене алырға маташа. Шулай ҙа Канар утрауҙары  Испания ҡарамағында ҡала.
Канар утрауҙары һуңғы йылдарҙа  көнбайыш Африка илдәренән (Марокко, Көнбайыш Сахара, Мавритания, Мали, Гамбия, Сенегал һ. б.) күсеп китергә теләгәндәр өсөн транзит урынға әйләнә. Испанияға йәки Европа союзы ның башҡа илдәренә ҡасыусылар утрауҙарҙа  ваҡытлыса махсус лагерҙарҙа йәшәй, балалар өсөн дә айырым урындар ҡаралған. Ундай ҡасаҡтарҙың һаны бында йылдан-йыл арта, сөнки испан закондары 18 йәше тулмағандарҙы ҡыуып сығарыуҙы тыя.
Канар утрауҙарында испандар менән урындағы халыҡ никахынан тыуғандар, гуанча (прото-бербер халҡы) һәм башлыса испандар йәшәй :
Түрйәнов Альфрет Хәбиб улы
Биографияһы
Альфрет Хәбиб улы Түрйәнов 1940 йылдың 1 февралендә Боҙаяҙ районы Подлуб ауылында партия-совет хеҙмәткәрҙәре ғаиләһендә тыуа. Атаһы Бөйөк Ватан һуғышында вафат була. Альфрет Хәбиб улы студент йылдарында спорт менән әүҙем шөғөлләнә. Байдарка һәм каноэла ишеү буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1967). Игеҙәге Мэлс менән бергә күп тапҡырҙар СССР, Башҡортостан һәм Рәсәй беренселеге чемпиондары булалар.
1965 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын отличие менән тамамлап, шунда уҡ эшкә ҡала.
Иҫке Ҡандра
Иҫке Ҡандра (Старые Кандры) — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 308 кеше булаған. Ҡандра ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 452765, ОКАТО коды — 80251827001.
Тарихы
Ауылға Ҡазан даруғаһы Ҡаңлы улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Баҫылып сыҡҡан сығанаҡтар буйынса Ҡандра исеме менән 1716 йылдан билдәле. Ҡыр-Ҡаңлы (Ҡаңлы) улусы башҡорто Балтас Аблаев «Яһаҡ түләүе өсөн ҡытлыҡ» арҡаһында үҙенең аҫаба ерҙәренә татар Сырым Каринды индерә (уның еренең сиктәре: Сәрмәсән йылғаһынан алып Мәтәү йылғаһы буйлап Куан-Сакет йылғаһының үрге ағымына тиклем, унан Өҫән йылғаһы буйлап түбәнгә Нөгөшкә, уның үренә тиклем, Иҙәш йылғаһына, Баҡырсы урманына, Төрөш һырты буйлап һәм Сәрмәсән Ветляной кисеүенә тиклем). XVIII быуат аҙағынан хәҙерге исемен йөрөтә. 1795 йылда 27 йортта 173 кеше, 1865 йылда 73 йортта — 397 кеше, 1895 йылда 108 йортта — 791 кеше, 1920 йылда 170 йортта — 834 кеше йәшәгән. 1906 йылда мәсет, һыу тирмәне, бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән.
3 апрель
3 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 93-сө (кәбисә йылында 94-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 272 көн ҡала.
Оло Һарыкүл
Тасуирламаһы
Был эштәр Күмер сәнәғәте министрлығының «Еманжелинскуголь» тресы өсөн тәғәйенләнгән булған. Һарыкүлде киптергәс, төбөндәге ташкүмерҙе сығарып, шунда ебәрергә тейеш булғандар. Төньяҡ-көнбайыш мөйөштә 45 метр тәрәнлектәге канал ҡаҙғандар, уға тиклем тимер юл полотноһы һалып, бер аҙ ғына күмер сығарғандар ҙа ташлап ҡуйғандар.Бының һөҙөмтәһендә Һыу кимәле 225 метрҙан 220 метрға тиклем төшкән. Күл соҡоро 10 мең гектарҙан 6 гектарға тиклем кәмейгән. 90-сы йылдарҙа, Красногорск сусҡасылыҡ комплексы өсөн таҙартҡыс ҡоролмаларҙы реконструкциялау һәм Оло Һарыкүл буйында туплағыс карталарҙы ремонтлау башланғас, һыуҙы йәнә бер тапҡыр күрше Дыуанкүлгә һурҙырталар.
Кеүәш (ауыл)
Кеүәш — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Златоуст ҡала округына ингән ауыл.
Тарихы
2013 йылдың 15 февралендә ауыл янында силәбе метеориты ярсығы килеп төшә.
Атлығас (йылға)
Йылғаның башында Яңауыл районы Петровка ауылы, уң ярында Атлығас ауылы урынлашҡан.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Милош Форман
Ике тапҡыр «Оскар» премияһы лауреаты, шул иҫәптән иң яҡшы режиссёр номинацияһында. Билдәле картиналар ҡуйыусы: «Кәкүк ояһы өҫтөнән осҡанда», «Амадей», «Вальмон» һәм башҡалар.
Йыназа (хикәйә)
Баҫмалар
1887 йылда хикәйә, әҙ генә үҙгәртелеп, «В сумерках» гәзитендә баҫыла. Автор тарафынан бик әҙ генә үҙгәртелеп, 1899—1901 йылдарҙа нәшерсе Адольф Маркс сығарған Чехов әҫәрҙәре йыйынтығының өсөнсө томына индерелә.
Сәлимгәрәев Хизбулла Зарифулла улы
Сәлимгәрәев Хизбулла Зарифулла улы (1922 йыл — 6 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, рядовой. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1942).
Протеза
Рус телендә
Ҡайһы бер диалекттарҙа һүҙ башында баҫымлы ижек р йәки л сонор өндәре булған тартынҡылар ҡатнашмаһы алдынан [ъ], [а], һирәгерәк [и], [у], [о] протетик һуҙынҡылары өҫтәлә: [ъ]ржаной, [а]ржаной, [о]ржаной, [у]ржаной һ.б. Был вариант төньяҡ рус диалектының ҡайһы бер һөйләштәрендә генә осрамай
Дербенёва-Ухова Варвара Павловна
Биографияһы
Иваново-Вознесенскиҙа 1903 йылда тыуған. Уның атаһы Павел Дербенев Никанорович Иваново-Вознесенск ҡалаһының башлығы була. Варвара Павловна 1925 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлай. Аспирантураны К. А. Тимирязе исемендәге Биология институтында тамамлай. 1930-1932 йылдарҙа Иваново медицина институтының биология кафедраһында ассистент булып эшләй. 1933 йылда Е. И. Марциновский исемендәге Паразитология һәм тропик медицина институтына эшкә күсә, 1978 йылға тиклем шунда эшләй. 1937 йылда «Синантроп себендәре экологияһы буйынса материалдар» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1942 йылда Марциновский институтында синантроп себендәрен өйрәнеү лабораторияһын етәкләй. 1945 йылда «Muscidae ғаиләһенә ҡараған копробионтлы себендәр экологияһы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1958 йылдан алып Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһында Инсектицидтар комитеты эксперты. 1982 йылдың 5 ноябрендә вафат була.
Беҙәк-Әхмәр
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Данилов-Чалдун Максим Николаевич
Данилов-Чалдун Максим Николаевич (18 ғинуар 1894 йыл — 2 март 1944 йыл) — Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашҡан, Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир. Сыуаш яҙыусыһы. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Ижады
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> ''Фронт хикәйәләре һәм очерктары М. Чалдундың тормош һәм ижади юлын сағыу яҡтырта. Туранан-тура яугир тарафынан яҙылған әҫәрҙәр ҡыҫҡа һәм тулы. Был әҫәрҙәр яҙыусы һәләтенең иң яҡшы һыҙаттарын үҙ эсенә ала''<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— әҙәбиәт белгесе, филология фәндәре кандидаты В. С. Эзенкин <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> ''М. Чалдун йыш ҡына үҙенең сюжеттарын уйлап еткермәй. Әҫәрҙе яҙып, ҡабаттан уҡымай, уны төҙәтмәй… Әҫәрҙәренең етешһеҙлеге булып геройҙар өсөн көтөлмәгән хәл-тороштар. киҫкен ваҡиғалар, осрашыуҙар тора. Ҡайһы берҙә Чалдун ирекһеҙҙән мажаралы хәл-тороштарға мәржәғәт итә, сөнки сюжет барышын алдан уйламай: шул саҡта геройы тупикта ҡала. Ҡайһы саҡта автор, уҡыусыны ҡыҙыҡһындырыр өсөн мажараларға урынлы мөрәжәғәт итә. Нисек кенә булмаһын, улар күп осраҡта Чалдундың хикәйәләрен боҙа''<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— Семён Васильевич Эльгер
Ломная (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ананьин мәҙәниәте
Ҡыҫҡаса белешмә
Беҙҙең эраға тиклемге VIII б. аҙ. — III б. ҡарай. 1858 й. Ананьин ауылы (Татарстан) янында П. В. Алабин һем И. В. Шишкин асҡан ҡәберлек исеме м-н аталған. Башҡортостанда Ананьин мәҙәниәте ҡараған 50-гә яҡын ҡомартҡы асылған, улар Ағиҙел, Кама, Ҡариҙел йй. бассейн тупланған (Бөрө ҡаласығы, Камышинка ҡаласыҡтары, Кәкрекул ҡаласығы, Ташйылға археологик комплексы, Торатау ҡаласығы, Трикол ҡаласығы, Әнәс ҡаласығы, Юлдаш ҡаласығы, Яңы Ҡабан ҡаласығы һ. б.). Торамалар һыубаҫар урындарҙан өҫтәге киртләстәр майҙанында урынлашҡан һәм тәпәш ур һәм соҡор (1 йәки бер нисә) м-н уратылған ҡаласыҡтарҙан ғибәрәт. Ер өҫтөндә төҙөлгән бүрәнә йорттар (10×5 йәки 12×4) торлаҡ булып хеҙмәт иткән. Керамика түңәрәк төплө, ишелгән бау һыры һәм соҡорло-тешле биҙәк төшөрөлгән туҫтаҡ рәүешендәге һауыттарҙан ғибәрәт. Бронза кельт балталар, уларҙы ҡойоу өсөн таш ҡалыптар, һөйәк гарпундар, баҡыр ҡармаҡтар, балсыҡ сопло һыныҡтары, шлак табылған.
Әнүәр Саҙат
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Сит дәүләттәр бүләктәре
Таулыҡаев Әхмәтйән Ситдыҡ улы
Таулыҡаев Әхмәтйән Ситдыҡ улы (Тавлыкаев Ахмедьян (Ахметьян) Ситдикович (Садыкович) (20 февраль 1907 йыл — 14 декабрь 1984, башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1993)) — Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия старшинаһы.
Биографияһы
Таулыҡаев Әхмәтйән Ситдыҡ улы 1984 йылдың 14 декабрендә вафат була.
Эркка Вестерлунд
Эркка Вестерлунд (Erkka Westerlund; 30 март 1957 йыл) — Финляндияның профессиональ хоккейсыһы һәм тренер. 2017 йылдың 24 мартынан — 2018 йылдың 4 апреленә тиклем Өфөнөң Континенталь хоккей лигаһында сығыш яһаған «Салауат Юлаев» хоккей клубының баш тренеры.
Тренер карьераһы
1981 йылда Эркка Вестерлунд ЮИП хоккей клубын уйнаусы тренер булараҡ етәкләй. 1985 йылда ЮИП Финляндияның иң юғары лигаһына күтәрелә.
1999 йылда Эркка «Йокерит» хоккей клубын етәкләй һәм шулай уҡ тәүге миҙгелдә Финляндия чемпионатының финалына етә. Яңы клубтағы икенсе миҙгелдән һуң Эркка Финляндия йәштәр йыйылма командаһын яңынан етәкләй һәм ике йыл рәттән донъя чемпионатының бронза миҙалдарын яулай.
2007 йылғы Рәсәйҙәге донъя чемпионатында Финляндия командаһы Эррка Вестерлунд менән ҙур турнирҙарҙа өсөнсөгә миҙалдарға лайыҡ булалар.
Башҡа эш төрҙәре
2007 йылда Эркка Вестерлунд Виерумякила Финляндия спорт институтына генераль директор һәм ректор урынына килә. Ике йыл эсендә ул үҙенең кафедраһын аса һәм фин хоккейын үҫтереү буйынса йөҙҙән артыҡ фән эштәре һәм программалар яһай.
2016 йылда Рәсәйҙә үткән донъя чемпионаты ваҡытында ХАХФ халыҡ-ара тренерҙар симпозиумында сығыш яһай.
Оло Кудежья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Серафимовка нефть ятҡылығы
Ятҡылыҡтың тасуирламаһы
Ятыштары көмбәҙле, структуралы, структуралы-литологик. Бобрик горизонтының терриген ҡатламдарында, турней ярусында, фамен ярусының карбонатлы ултырмаларында нефть бар. Нефть яҡынса яҡынса 330 м тәрәнлектә ята. Девондың терриген ҡатламдарының тәрәнлеге 1730 метр самаһы. Серафимовка ятҡылығының төп запастары (96,8 %) девон терриген ҡатламдарында ята.
Нефть уртаса сифатлы (тығыҙлығы 0,777—0,866 г/см3), түбән йәбешкәклекле (2 МПа•с), әҙ көкөртлө (яҡынса 1,5 %), парафинлы, газлы (60 м3/т). Уртаса дебиты тәүлегенә 1,04 т — 417,9 т тәшкил итә.
Брест дәүләт университеты
Мәғлүмәт
Университетҡа уҡырға инер өсөн үҙәкләштерелгән тест уңышлы тапшырылырға тейеш. Бакалавриат, магистратура һәм аспирантура ғәмәлдә. Университетта редакция-нәшриәт бүлеге эшләй. «Берасцейскі универсітэт» гәзите, «Вестник Брестского университета» фәнни-теоретик журналы нәшер ителә.
Украин левкойы
Тиреһе артыҡ йыйырсыҡланып тора, шулай ҙа дончактарҙыҡы кеүек мул түгел. Левкойҙарға дончактарҙан еңеләйтелгән һәм ориенталдарҙан оҙон кәүҙә (петерболд аша) күскән.
Һалпыш ҡолаҡлыҡ өсөн Скоттиш фолда ҡаны ҡушылған, тик был бесәйҙең метис улы аша (стандарт булмаған, оҙон кәүҙәле, оҙон тәпәйле, оҙонсай башлы, һалпыш ҡолаҡлы тоҡомһоҙ бесәй). Украин левкойҙарының ата заттары инә заттарынан эрерәк, сырайы сағыу (енси диморфизм). Левкойҙар еңел аралаша, кешегә ныҡ тартылыусан, алсаҡтар.
Тарихы
Беренсе, Тоҡом комиссияһы тарафынан теркәлгән ICFA RUI украин левкойы (ата заттан), атамаһы «Levkoy Primero» 2004 йылдың 21 ғинуарында  тыуған.
Айырмаһы
Ослоҡтары
Башы
Күҙҙәр
Вибрисса, һиҙгер төктәр
Алмалы (Ишембай районы)
Тарихы
Ауылға 1930 йылда Маҡар районының Әрмет-Рәхим һәм Көҙән ауылдары кешеләре тарафынан бүлендек ауыл булараҡ нигеҙ һалынған. 1917 йылғы революцияға тиклем был урында Стәрлетамаҡ алпауыты Борелдең алма баҡсаһы менән дачаһы була, ул ауыл исемендә лә сағыла.
Строкин Андрей Александрович
Спорт биографияһы
күреү буйынса инвалидтар араһында 50 һәм 100 метрға ирекле һәм брасс стилендә йөҙөү буйынса күп тапҡыр Рәсәй чемпионы һәм донъя рекордсыһы;
Донъя чемпионатының көмөш (2002) һәм бронза (2006 й.) призеры;
Франк йорто (Таганрог)
Архитектура үҙенсәлектәре
Бинаның ҡат ара кәрнизе бар, бина үҙәгендә бөҙрә ташлы биҙәктәр менән ярым түңәрәк  һәм ситтәрендә тура мөйөшлө тәҙрәләр, ярым колонналар, капителдәр бар. Бинала сығынтылар менән тамамлаусы кәрниз, Грек урамы буйлап декоратив рәшәткәле аттик башҡарылған.
Тауыҡ ите
Ҡурыу өсөн бик ҡарт булмаған, уртаса һәм бер аҙ майлы тауыҡ һәм әтәстәр ҡулай. Ҡарт тауыҡтың итен туралған ризыҡтарға ҡушыу отошло: кәтлит, тефтелиһ.б. Тауыҡтың һөйәгенән, итен һылып алғас, аҙ ғына һыу ҡойоп тәмле һурпа әҙерләргә мөмкин.
Йәнекәев Хәсән Кәрим улы
Танылыуы һәм наградалары
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы, И.В. Мичурин исемендәге алтын миҙал, СССР ВДНХ-ның алтын миҙалы менән бүләкләнә.
Иванова Татьяна Николаевна
Биографияһы
Т. Н. Иванова етәкселеге аҫтында 2 докторлыҡ һәм 20 кандидатлыҡ   диссертация яҡлана, 18 аспирант һәм йөҙләгән клиник ординаторҙар әҙерләнә. Төньяҡ дәүләт медицина университетының баҫылып сыҡҡан некрологына ярашлы, был юғары уҡыу йортоноң  факультет  терапияһы кафедраһында Ивановала  бөтә профессорҙар, доценттар һәм ассистенттар уҡый. Иванова — яҡынса 150 журнал мәҡәләләренең, өс монография, 35  уҡыу пособиеһының авторы һәм авторҙашы. Уйлап табыуҙың ике патентын ала һәм алты рационализаторлыҡ тәҡдимен индерә. 20 йыл дауамында ул терапевтарҙың өлкә  ғилми йәмғиәтен етәкләй, Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз йәмғиәте терапевтар идаралығына   һайлана.
Графтар теорияһы
Графтар теорияһының күп һанда сиселмәгән проблемалары һәм әлегә иҫбатланмаған гипотезалары бар.
Сенегал
Көнбайышта Атлантик океан, төньяҡта Мавритания, көнсығышта Мали, көньяҡта Гвинея һәм Гвинея-Бисау менән сиктәш. Территорияның эсендә Гамбия дәүләте урынлашҡан, ул Атлантик океандан Сенегал эсенә яҡынса 300 саҡрымға һуҙылған.
Хайуандар донъяһы
Сенегалдың хайуандар башлыса саванналар һәм урмандар булған көньяҡта һәм көньяҡ-көнсығышта күп. Бында арыҫлан, бегемот, зебра, көнбайыш шимпанзе, фламинго, крокодилдар һәм башҡалар йәшәй.
Империялар осоро
Б. э. VI быуаты баштарында Сенегал территорияһында ике этник төркөм — волоф һәм серер барлыҡҡа килә. IX быуатта Сенегал йылғаһы үҙәнен тағы бер этник төркөм — тукулер төйәк итә һәм IX—XIV быуаттарҙа көнсығыш Сенегалда Уларҙың Текрур дәүләте өҫтөнлөк ала. XV быуатҡа Волоф һәм Серер дәүләттәре лә ойоша.
Спорт
Сенегалдың милли спорт төрө — Laamb. Ул миксфайтҡа оҡшаш. Уны шулай уҡ Сенегал көрәше тип атайҙар. Һуғыш сәнғәтенең был төрө был илдә бик популяр һәм тамашасыларҙы футбол матчтарынан да кәм йыймай. Сенегал көрәше (волоф laamb) — традицион рестлинг менән йоҙроҡ алышы ҡатнашмаһы. Партерҙа көрәшмәйҙәр. Ғәҙәттә ул — ҡыҙҙы йәлеп итеү маҡсатында егеттең оҫталығын һәм көсөн күрһәтеүе. Был йола көрәш кеүек үк бик мөһим.
Оло Алач
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Эней
Эней (һ. б.-греч. Αἰνείας, лат.  Aenēās ) — боронғо грек мифологияһында дардан батша тоҡомонан Троя һуғыш ы батыры.
Троя һуғышы
Эней башта Троя һуғышында ҡатнашмай. Ахилл Эней ғәскәренә һөжүм иткәс кенә, ул ахейҙарға ҡаршы яуға сыға. Ахилл һәм Диомед менән һуғыша. Уны Афродита менән Аполлон үҙ ҡанаттары аҫтына алалар, Аполлон Энейҙы Диомед һөжүм иткәндә ҡотҡарып ҡала. Посейдон да Энейҙы ҡурсалай, яраланған Энейҙы ярһыған Ахилдан ҡотҡара. "Илиада"ла 6 гректы үлтерә. Гигин фаразы буйынса, 28 яугирҙы үлтерә.
Лопатка (Кеть ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ачандара дольмендары
Ачандара дольмендары 2006 йылда Грузия президенты указына ярашлы  милли дәүләт әһәмиәтендәге  мәҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелгән.
Иҫкәрмәләр
{{Иҫкәрмәләр
Оло Вьюк
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бөйөк Луки дәүләт физик культура академияһы
Тарихы
Психология кафедраһы
Аникеевский (Ишембай районы)
Географик урыны
Алыҫлығы:
Генеалогия
Тикшеренеү объекты булараҡ ғаилә
Генеалогия тикшеренеүенең төп объекты булып ғаилә тора, ул төрлөсә булыуы ихтимал:
Грузияның Милли картиналар галереяһы
Тарихы
1989 йылдың 18 сентябрендә хәҙерге грузин сәнғәт күргәҙмәһе асыла. Әммә 1990 йылдағы сәйәси тотороҡһоҙлоҡ арҡаһында хәҙерге заман сәнғәте музейына эшен туҡтатырға тура килә.
Дартло сиркәүе
Көнбайыш фасады фронтон менән башҡарылған. Фронтонында тәре рельефы тора. Ишегенең ике яғында бейек аркалы нишаһы бар. Тәре рельефы көнсығыш фасадында урынлашҡан. Көньяҡ фасадта яҫы нишалар бар.
Оло Куб
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Сайғаҡ
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Кинйә Арыҫланов музейы
Кинйә Арыҫланов музейы — музей, муниципаль бюджет мәҙәниәт һәм сәнғәт учреждениеһе. Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы Кинйәабыҙ ауылында урынлашҡан.
Оло Безменец
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бельский (Белорет районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Макс Вебер
Веберҙың фәнни тикшеренеүҙәре өлкәһе — йәмғиәттең традицион стадияһынан хәҙерге стадияһына күсеү процессы: рационализация, секуляризация (диндең йәмғиәткә йоғонтоһо кәмеү), «донъяны сихырҙан ҡотҡарыу» (расколдовывание мира). Ғалимдың иң билдәле эштәренең береһе — протестантизм- капитализм сығанағы тураһында диссертацияһы. Иҡтисади социология менән Дин социологияһы өлкәләренә ҡағылған тикшеренеүҙәре 1905 йылда сыҡҡан «Протестант этикаһы һәм капитализм рухы» («Протестантская этика и дух капитализма») китабында дауам ителә. Марксистик тарихи материализм концепцияларын тәнҡитләп, Вебер диндең мәҙәни йоғонтоһо ҙур әһәмиәткә эйә тип билдәләй, — капиталистик хужалыҡ итеү тарихын аңлау өсөн тап ошо асҡыс булып тора. Һуңыраҡ ғалим Ҡытай, Һиндостан һәм боронғо иудаизм диндәрен тикшерә, уларҙа Көнбайыш менән Көнсығыштағы хужалыҡ итеү ҡоролошо араһындағы айырмаларҙың сәбәптәрен асыҡларға тырыша.
Университетта
1890 йылдар аҙағында атаһы менән булған низағтар Веберҙың һаулығын ҡаҡшата, ул хатта дауаханаға эләгә. Өлкән Макс Вебер вафат булғандан һуң да ғалим ҡәҙимге тормошона кире ҡайта алмай.
Каприяна монастыры
Ҡыҙыҡлы факттар
Каприяна монастырында митрополит Гавриил (Бэнулеску-Бодони) ерләнгән.
Макс Вебер
Методологияға ҡараштары
Социолог булып үткән, йәки әле барған процестарҙы ғына аңлата, киләсктә ниндәй процестар барасағы тураһында фекер йөрөтмәй.
Башҡы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.