cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нуғаев Рәйес Йәнфүр улы
Биографияһы
Нуғаевтың ғилми эшмәкәрлек даирәһе: нефть ҡатламдарын  бер скважина ярҙамында  файҙаланыу технологиялары, нефть промыслалары объекттарында эштәр башҡарғанда экологик һәм сәнәғәт хәүефһеҙлеген тәьмин итеү ысулдары,  насос‑компрессор торбаларының парафинланыуы менән көрәшеү ысулдары һәм башҡалар.
Ыҫлаҡ (Әлшәй районы)
Халыҡ һаны
Халҡы башлыса татарҙар (85 %) (85 %).
Тарихы
Бер документта 19-сы быуат аҙағында ер мәсьәләһенең киҫкенләшеүе хаҡында әйтелә. 1882 йылдың март аҙағында 200-гә яҡын Ыҫлаҡ кешеһе ер биләүсе Алексеевтың имениеһына һөжүм итә һәм, үҙ белдеге менән өс тиҫтәнән ашыу урман ҡырҡып, ауылға алып ҡайта. Ваҡиға урынына килеп еткән урындағы власть вәкилдәрен ҡорал менән ҡаршы алған.
Чернуха (Лойка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Маэкса
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мифтахов Мансур Сәһәрйәр улы
Биографияһы
Мансур Сәһәрйәр улы Мифтахов 1947 йылдың 23 июлендә Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Боғҙан ауылында тыуа.
Вәлинуров Ринат Ғаян улы
Биографияһы
2012 йылдың 23 майындағы Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Президиумы ҡарары менән Социаль сәйәсәт һәм һаулыҡ һаҡлау буйынса комитет ағзаһы, 1-се Республика психиатрия дауаханаһының баш табибы Вәлинуров Ринат Ғаян улы «Башҡортостан Республикаһы ҡануниәтен үҫтереүгә айырым өлөш индергән өсөн» Почёт билдәһе менән бүләкләнә.
Моряков Юрий Петрович
Биографияһы
1997 йылдың 5 мартында Моряков Юрий Петрович вафат була.
Баймаҡ районы «Йылайыр» совхоз-техникумы үҙәге Яковлевка ауылы зыяратында ерләнә.
Койпер билбауы
Билбау объекттары категориялары
Койпер билбауындағы объекттарҙың дөйөм массаһы астероидтар билбауының массаһынан йөҙәр тапҡырға артығыраҡ, әммә, күҙалланыуынса, Оорт болото массаһынан күпкә ҡайтышыраҡ. Койпер билбауында диаметры 1000 км-нан ашыу бер нисә мең, диаметры яҡынса 100 км-нан ашыу 70000, һәм диаметры 50 км-нан ашыу кәм тигәндә 450 000 есем бар, тип иҫәпләнә.
Синтоизм
Синтоизм Японияла император власын нығытыу өсөн файҙаланылған. VII быуатта император синтоизмдың баш жрецы булған.
Гарриет Босс
Карьераһының башы
Һарриет сабый бала булған саҡта уҡ Босстың ике өлкән апаһы, Алма Фаһлстрем (швед. Alma Fahlstrøm, 1863—1947) һәм Дагмар Мёллер (швед. Dagmar Möller, 1866—1954), был ваҡытта билдәле башҡарыусылар булғандар. Оҡшау өлгөһө булған апалары менән илһамланып, Һарриет үҙенең актёрлыҡ карьераһын апаһы Алма һәм уның ире Йоһан Фаһлстрем (1867—1938) етәкселегендәге норвег гастроль компанияһында башлаған. "Ромео һәм Джульетта"ла Джульетта ролен уйнарға саҡырылған ун һигеҙ йәшлек Һарриет үҙенең апаһы Инесҡа яҙған хатында, нисек итеп премьера алдынан сәхнәнән, фалиж һуҡҡандай, ҡурҡҡанын, ә һуңынан спектаклгә, шаршауға һоҡланғанын, һәм икенсе көндә урамда таныған кешеләрҙең үҙенә нисек ҡарағанын яҙған. Алма Һарриеттың беренсе һәм берҙән-бер — етерлек буйһоноу талап иткән — ысын уҡытыусыһы булған. Алма ире Йоһан менән Һарриет араһында хис-тойғолар тыуғанын белгәндән һуң, уҡытыусы менән уҡыусының туғанлыҡ мөнәсәбәттәре ҡатмарлашҡан. Босстың ата-әсәһе был ваҡытҡа вафат булған, һәм Һарриет, Алманың ҡушыуы буйынса, атаһының бай булмаған мираҫынан Стокгольмда, Копенгагенда һәм Парижда алып барылған тикшеренеүҙәргә аҡсалата ярҙам күрһәткән.
Париж сәхнәһе — ул ваҡыттағы етештереүҙең традицион һәм эксперименталь стилдәре араһында динамик конфликт урыны — Боссты илһамландырған һәм уны, бығаса үҙе файҙаланған тотанаҡлы реалистик актёр стилен дөрөҫ һайлағанлығына ышана. . Хис-тойғо яғынан тығыҙыраҡ бәйләнгән Кристиянияла ҙур мөмкинлеге булғанын белгән Һарриет, Скандинавияға ҡайтҡас, Стокгольмда карьера төҙөүендә икеләнгән. Швед телендә норвег акценты менән һөйләшеүенә ҡарамаҫтан, Боссты саппаһы опера йырсыһы Дагмар Стокгольмда бәхетен һынап ҡарарға өгөтләгән. Һарриет Король драматик театры "Драматен"да, Стокгольмда консерватив зауыҡлы король Оскар II һәм уның кәңәшселәре идара иткән төп драма сәхнәһендә уйнау теләген белдереп ғариза яҙған. Швед телендә юғары кимәлдә һөйләшергә өйрәнеп, ул 1899 йылда Драматенда уйнай. Был ваҡытта унда Август Стриндбергтың «Густав Васа» инновацион пьесаһы көн сенсацияһы булған.
Стриндбергтың Босс өсөн яҙған ролдәре
Стриндберг һәм Босстың мөнәсәбәттәре драматик юҫыҡта үҫешкән. Стриндберг Боссҡа ҡарата сиктән тыш ныҡ һөйөүенән бер артҡа сигенгән, бер алға ташланған: Босс уның ижады регенераторы тигән фекрҙән («бик яҡшы, күңелсәк һәм мәрхәмәтле») ҡырағай көнләшеүгә («бәләкәй буйлы, һөймәлекһеҙ бисә», «яуыз», «алйот», «ҡара», «тәкәббер», «зәһәр» һәм «фәхишә»). Стриндбергтың хаттарынан күренеүенсә, Босс уны пьесаларында, бигерәк тә 1901 йылда, урын алған бер нисә бик мөһим персонажға илһамландырған. Ҡыҫҡа һәм әүҙем ижади 1901 йыл эсендә Стриндбергтың Босс өсөн яҙған ролдәре, художество саралары булараҡ, уларҙың мөнәсәбәтенә нигеҙләнгән: артыҡ ныҡ һөйөүҙең һәм «һәр һүҙенә, һәр аҙымына шикләнеп ҡарау» менән алмашыныуы. Карла Ваал Босс өсөн яҙылған һигеҙ икенсел һәм алты ролде һанап үтә. "Дамаск"та Ваал-леди һанап үткән төп ролдәр (асылда Босс һәм Стриндберг осраша башлаған дәүерҙә яҙылған, 1900); "Пасха"лағы Элеонора (Стриндбергтың һеңлеһе Элизабет өлгөһөндә, ләкин Боссҡа тәғәйенләнгән, 1901); әҫәрендә Һенриетта (1901); тағы Аҡ Аҡҡош (1901 йылдан); "Королева Кристина"лағы Кристина (1901); нда Индраның ҡыҙы (1902).
Стриндберг «Королева Кристина» «актриса булараҡ, ҡылансыҡ һәм ышанысһыҙ Босс холҡон реаль тормошта аңлата» тип раҫлаған. Лагеркранц үҙенең Стриндбергтың тәьҫир итерлек биографияһында был пьесаны Босс-Стриндберг никахының ы тип атай. Ул һарай яны кешеләрендә Стриндберг тойғоларының эмоции төрлө стадияларын күргән: Тотт, мөхәббәттең тәүге балҡыуында; де ла Гарди, фиҙакәр, ышаныслы; Оксэнстьерн, үҙе һөйгән ҡатын ҡабул итмәгән. Һәр ир Стриндберг үҙе Боссҡа әйткән һүҙҙәрҙе ҡабатлай.
Аксай ер аҫты ҡыуышлыҡтары
Тарихы
Ер аҫты ҡыуышлыҡтарының барлығы тураһында тәүге ведомостар Петр I ваҡытына ҡарай. XVIII быуаттағы мәғлүмәттәр буйынса, Усть-Аҡсай станында ҡәлғәнән алыҫ түгел казематтар урынлаша. Унда әсирлеккә алынған төрөктәр ябыла. Улар ер аҫты ҡыуышлыҡтары төҙөү өсөн ҡулланыла. 1850 йылға Аҡсайҙа яҡынса  төрлө тәғәйенлештәге 30 ер аҫты ҡоролмаһы иҫәпләнә. Дмитрий Ростовский ҡәлғәһен төҙөүсе инженер Александр Ригельман әйтеүенсә,   был урында бина аҫтында урынлашҡан ер аҫты ҡоролмаһы була. Ҡоролмаға инеү урыны күп булған. 1970 йылда яңы объект —  «Донплодопром»   автохужалығында урынлашҡан районда ер аҫты юлы табыла. Ишеге боронғо, сукеп эшләнгән, ике яҡлы. Таш бағаналары уның ныҡлығы өсөн ҡулланылған. Ишек артында юл булған, әммә табылыу ваҡытына ул күмелгән. Был урында элек дары заводы булған, складтары ваҡыт үтеү менән шартлаған, ә урыны Дары урҙаһы тигән исем алған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Тәүтормош йәмғиәте
Йәмәғәт мөнәсәбәттәре үҫеше тарихы
В 1870 году Л. Г. Морган, изучавший на протяжении 20 лет индейские племена Запада и Северо-Запада США („Лига ирокезов“, 1851), издал монографию „Системы родства и свойства человеческой семьи“, где впервые развернул эскиз эволюции семейно-брачных отношений от промискуитета через разные формы группового брака к моногамии. Эти идеи американский этнограф включил в книгу „Древнее общество или исследование линий человеческого прогресса от дикости через варварство к цивилизации“ (1877, русс. пер. — Л., 1933). В этом своём opus magnum Морган заложил основы изучения истории первобытного общества; представил эволюцию семейно-брачных отношений и дал образец периодизации развития человечества, который в дальнейшем сыграл значительную роль как в исторической науке, так и в философии истории. В СССР содержание книги Моргана „Древнее общество…“ получило известность благодаря Энгельсу, который использовал её конспекты при написании работы „Происхождение семьи, частной собственности и государства“ (1884). Как и любая значительная гипотеза, предположение Моргана о первоначальной беспорядочности половых связей (промискуитет) внутри ранних сообществ, находит своих противников. Однако попытки „дезавуировать“ его на том основании, что этот тезис якобы восходит к Энгельсу, а значит — марксистский, не выдерживает критики в силу незнания оппонентами научного приоритета Л. Г. Моргана в этой концепции.
Дин барлыҡҡа килеү
В марксизме считается, что корнем религии является реальное практическое бессилие человека, проявляющееся в его повседневной жизни, выражающееся в том, что он не может самостоятельно обеспечить успеха своей деятельности.
Әзербайжан келәме
XIX быуат
Статистик мәғлүмәттәргә ҡарағанда, 1843 йылда ғына ла Әзербайжандың Каспий буйындағы алты районында 18 мең дана келәм һәм келәм әйберҙәре етештерелә. Ширван һәм Губа келәмдәре — Баҡыла, Ҡазахтан һәм Гәнжәнән килтерелгән келәмдәр Тәбриздә һәм Истанбулда һатыла. 1850 һәм 1857 йылдарҙа тәүге халыҡ-ара Тифлис күргәҙмәләрендә әзербайжан оҫталарының уникаль тауарҙары приздарға лайыҡ була. Әзербайжан келәмдәре 1872 йылда Мәскәү политехник күргәҙмәһендә һәм 1882 йылда Бөтә Рәсәй сәнәғәт һәм сәнғәт күргәҙмәһендә күрһәтелә.
Тәбриз келәм мәктәбе
Тәбриз келәмдәрен шаһ һарайы өсөн һуҡтырғандар, шунлыҡтан эшкә иң оҫта келәм һуғыусылар алынған. XVII быуат аҙағынан «тәбриз келәмдәре» сит илгә сығарыла башлай. XIX быуат аҙағында күпселек Тәбриз келәм цехтары һәм оҫтаханалары инглиз-швейцар «Zigler» һәм немец «PETAG» («Persiche Teppiche AG») компаниялары контроле аҫтына эләгә. Тәбриздә келәм һуғыу традициялары бөгөн дә үҫә, унда күп һанлы келәм һуғыу фабрикалары эшләй.
Әрдәбил келәмдәре
Хәҙерге Иран]дың] Әрдәбил провинцияһында һуғылған келәмдәр [[Әрдәбил келәмдәре тип йөрөтөлә. Билдәле композициялары: Әрдәбил, Шәйех Сафи, Шаһ Аббас, Сараби, Зәнджан, Мир, Ачма-юма..
Көс
Көс — есемгә башҡа есемдәрҙең тәьҫир итеү үлсәменең физик дәүмәле. Көс — теләһә ниндәй ирекле есемдең хәрәкәтен үҙгәртеүсе йәки беркетелгән есемдә эске көсөргәнеш барлыҡҡа килтереүсе тышҡы фактор.
Электромагнит тәьҫир итешеү
Заряд уны йөрөтөүсе есемдән башҡа йәшәй алмағанлыҡтан, есемдәрҙең электр тәьҫир итешеүе механикала ҡаралған тиҙләнештең сәбәпсеһе булып торған көс күренешендә һиҙелә. Вакуумда урынлашҡан дәүмәлдәре q_1 һәм q_2 булған ике нөктә кеүек зарядтың электростатик тәьҫир итешеүенә ҡарата Кулон законы ҡулланыла. СИ системаһына ярашлы формала ул ошондай күренештә була:
Ганс Христиан Эрстед үткәргес буйлап аҡҡан ток магнит уҡтарының тайпылыуын барлыҡҡа килтереүен асыҡлаған.
Закон взаимодействия Токтарҙың тәьҫир итешеү законы даими электр тогын эталонлаштырыу өсөн ҡулланыла.
Көстәрҙең сығарылма төрҙәре
Мәҫәлән, ышҡылыу — ике сиктәш йөҙҙәрҙең атомдары араһында тәьҫир итеүсе электромагнит көстәр һәм Паули тыйыу принципбы сағылышы, был атомдарға бер-береһенең өлкәһенә үтеп инергә мөмкинлек бирмәй. Пружинаның деформацияһы ваҡытында барлыҡҡа килгән Гук законы менән тасуирланған көс, шулай уҡ является результатом действия электромагнитных сил между өлөшсәләр араһында тәьҫир итеүсе электромагнит көстәр һәм Паули тыйыу принципбы һөҙөмтәһе булып тора, ул есемдең кристаллик рәшәткәһе атомдарын тигеҙләнеш торошо эргәһендә тотолоп торорға мәжбүр итә. Ауырлыҡ көсө — ул планетала фундаменталь гравитацион тартылыу тәьҫире һөҙөмтәһе.
Инерция көсө
Айырым осраҡта, тигеҙ тиҙләнешле хәрәкәт итеүсе есем менән бәйле иҫәпләү системаһында, инерция көсө тиҙләнешкә ҡаршы йүнәлгән. күсермәле һәм Кориолис суммаһы менән күрһәтелгән тулы инерция көсөнән уңайлылыҡ өсөн үҙәктән ҡасыусы көс һәм Кориолис көсө айырып күрһәтелергә мөмкин.
Әҙәбиәт
Төркөм:Фундаменталь тәьҫир итешеү
Мәсәғүтов Рим Хәким улы
Биографияһы
1966 йылда — Октябрьский нефть техникумын,  1972 йылда тау инженеры-геолог специальносы буйынса Пермь политехник институтын тамамлай.
Хеҙмәттәре
Масагутов Р.Х., Иванов Д.И., Дьяконова О.Б. Литологическая и промыслово-геофизическая характеристика приютовской свиты верхнего рифея Юрюзано-Сылвенской депрессии// Проблемы геологии, геофизики, бурения и добычи нефти /Сб. статей аспирантов и молодых спец. — Уфа, 2004. — С. 25—32.
Черногория халҡы
Төбәктәр буйынса этник составы
Биело-Поле — бөтәһе 57 124
Котор — бөтәһе 23 481
Улцинь — бөтәһе 26 435
Харвута (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Эт ҡарағаты һымаҡтар ғаиләһе
Мөһим вәкилдәре
Был семьялағы иң характерлы үҫемлектәрҙең береһе — ҡара эт ҡарағаты. Ул емеш-еләк, йәшелсә, ҡауын-ҡарбуз баҡсаларында үҫә. Был ҙур булмаған бер йыллыҡ үлән үҫемлек йәй ҙә, көҙ ҙә ҡырау төшә башлағанға тиклем йондоҙ кеүек аҡ сәскә ата.
Эт ҡарағаты һымаҡтар семьяһына ағыулы үҫемлектәр: тилебәрән, ҡаразирә, эт еләге инә. Башҡаларға ҡарағанда ҡара тилебәрән йышыраҡ осрай. Уның сәскәләренең һорғолт аҡ таж япраҡсалары күкшел төҫтәге һеңерсәләр селтәре менән ҡапланған.
Богемия короллеге
Богемия короллеге (Königreich Böhmen, Regnum Bohemiae), Чех короллеге (České království) —-Үҙәк Европа короллеге, хәҙерге Чехияның тарихи территорияһының бер өлөшөндә урынлашҡан. Формаль рәүештә 1212 йылда Изге Рим империяһы императоры Фридрих II тарафынан Сицилия алтын буллаһына ҡул ҡуйғандан һуң ойошторолған. Богемия Изге Рим империяһы составында, 1806 йылға, ул тулыһынса тарҡалғанға тиклем, тора. Артабан Австрия империяһы һәм Габсбург монархияһының бер өлөшөнә инә. 1918 йылда Австро-Венгрия ҡолатылғандан һуң, уның менән бергә бөтөрөлә.
Тереза Эльффорсс
Карьераһы
Режиссёр булараҡ, ул скандинав, Ф. А. Альгрен, Т. Аксель Анеп, Эмиль Линдберг, Лоренц Дитрихсон, Бьёрнстьерн Бьёрнсон һәм Генрик Ибсен кеүек швед пьесаларына иғтибарын йүнәлтә. Шулай ҙа уның иң ҙур финанс уңышына Жюль Верндың «Вокруг света ҙа 80 дней» постановкаһы эйә була, ул шулай уҡ мөһим оперетталарҙы ла ҡуя, сөнки 1870 һәм 1880 йылдарҙа Эльффорсс труппаһы сәскә атҡан ваҡытта операның популярлығы шул тиклем ҙур була, Эльффорсс кеүек тәжрибәле режиссёр уларҙы иғтибарһыҙ ҡалдыра алмай.
Павло Тычина
Биографияһы
Артабан дини семинарияла уҡый (1907—1913).
П. Г. Тычина 1967 йылдың 16 сентябрендә Киевта вафат була.
Кантес
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эресунн
Эресунн боғаҙы (Øresund, Öresund), шулай уҡ Зунд боғаҙы (Sund) — Зеландия утрауы (Дания) һәм Скандинавия ярымутрауы (Швеция) араһындағы боғаҙ. Скагеррак һәм Каттегат боғаҙҙары менән бергә Балтик диңгеҙен Төньяҡ диңгеҙ менән тоташтыра.
Органик химия
Тарихы
Урта быуаттарҙа был өлкәләге белемгә бер ниндәй ҙә яңылыҡ индерелмәй, XVI—XVII быуаттарҙа ғына бер ни ҡәҙәр прогресс башлана: үҫемлек продукттарын ҡыуыу ысулы менән ҡайһы бер матдәләр алына. Немец химигы Маргграф Андреас Зигизмунд сөгөлдөр составында шәкәр булыуын асыу ҙур экономик әһәмиәткә эйә була. Шәкәр ҡамышынан шәкәр алыу ул ваҡытта билдәле була. Был туралы 1747 йылда «Беҙҙең илдә үҫкән үҫемлектәрҙән шәкәр алыу» тигән хеҙмәтендә яҙа. 1769 йылда швед химигы-фармацевты Шееле алма, вино, лимон, һөт, ҡуҙғалаҡ кислоталарын айырып алыуға өлгәшә. 1773 йылда француз химигы Руэль кеше бәүеленән мочевина айырып ала.
Иң тәүҙә органик химия биологик сығышлы субстанцияларҙы ғына өйрәнә. Органик химия тигән исеме шуға бәйле. Фәнни-техник прогресс урынында ғына тормай, бер ни кәҙәр ваҡыттан һуң таш күмерҙе ҡыҙҙырып кокс алғанда бүленеп сыҡҡан ыҫмала органик химияның метериаль базаһына әүрелә. Таш күмер ыҫмалаһын эшкәртеү нигеҙендә XIX быуатта органик синтез барлыҡҡа килә. Үткән быуаттың 50-60 йылдарында органик синтез яңы базаға — нефть эшкәртеүгә күсә. Шулай итеп яңы нефтехимия тармағы барлыҡҡа килә. Яңы базаның мөмкинлектәре органик химияның ғына түгел, дөйөм химияның үҫешенә булышлыҡ итә. Полимерҙар химияһы үҫеше яңы сеймал базаһына бурыслы.
Физика
Фәнни революцияға тиклемге осор
Урта быуат Европаһы бер ни тиклем ваҡыт боронғо замандағы белемдәрен юғалта, әммә Ғәрәп хәлифәлеге йоғонтоһо аҫтында ғәрәптәр һаҡлаған Аристотель әҫәрҙәре кире ҡайта. XII—XIII быуаттарҙа һинд һәм фарсы ғалимдарының хеҙмәттәре лә Европаға юл таба. Урта быуаттарҙа фәнни ысул формалаштырыла башлай, унда төп роль тәжрибәләргә һәм математик тасуирламаға бирелә. Ибн әл-Хайтам (Alhazen) үҙенең 1021 йылда яҙылған Оптика китабында үҙенең күреү теорияһын раҫлаған тәжрибәләрҙе тасуирлай. Ибн әл-Хайтам тәжрибәләрендә обскур камераһын ҡулланыла. Был ҡулайлама ярҙамында ул яҡтылыҡ үҙенсәлектәре тураһындағы гипотезаларын һынап ҡарай: яҡтылыҡ тура һыҙыҡ буйынса тарала, йә һауала яҡтылыҡ төрлө нурҙарға тарала.
Фәнни революция
Рәсәйҙә беренсе булып Михаил Ломоносов аврораларҙы һәм кометаларҙың «ҡойроҡтары» физикаһын өйрәнеүҙә физик минералогия, математик физика, биофизика һәм астрономия үҫешенә ҙур өлөш индерә.. Физика өлкәһендәге иң ҙур фәнни ҡаҙаныштары араһында — материя һәм материя структураһының атом-корпускуляр теорияһы. Ломоносовтың һәм уның коллегаһы Г. В. Ричмандың хеҙмәттәре йәшен атыуҙыңэлектр характерын аңлауға ҙур өлөш индерә. Ломоносов атмосфера электр энергияһын оҙайлы ваҡытҡа иҫ киткес тикшереү үткәреп кенә ҡалмай, йәшен күренештәренең эмпирик закондарын да билдәләй, Шулай уҡ «Электр көсөнән барлыҡҡа килгән һауа күренештәре» (1753) тигән әҫәрендә йәшен барлыҡҡа килеүҙе йылы һауа (Ер өҫтөндә) һәм һалҡын һауа (атмосфераның өҫкө ҡатламдарында) конвекцияһы менән аңлата. Ломоносов яҡтылыҡ теорияһын эшләй һәм өс компонентлы төҫ теорияһын тәҡдим итә, уның ярҙамында төҫ күренештәренең физиологик механизмдарын аңлата. Ломоносов фекеренсә, төҫтәр өс төр эфир һәм күҙ төбөн тәшкил иткән өс төрлө төҫтө ҡабул итеүсе матдә тәьҫиренән барлыҡҡа килә. 1756 йылда Ломоносов уйлап сығарған төҫ һәм төҫлө күреү теорияһы ваҡыт һынауы үтә һәм физик оптика тарихында үҙ урынын ала.
Нагоя
Тарих
1889  йылдың1 октябр ендә  Нагоя  өйәҙе ҡала  статусын алған. Был ваҡытта уның майҙаны  3,34 км² булып, унда яҡынса  150 700 кеше йәшәгән.
Перельман Григорий Яковлевич
Биографияһы
2004—2006 йылдарҙа Перельмандың һөҙөмтәләрен тикшереү менән математиктарҙың өс бойондороҡһоҙ төркөмө шөғөлләнә:
Бөтә өс төркөм дә Пуанкаре гипотезаһы тулыһынса иҫбатланған тигән һығымтаға килә, әммә Ҡытай математиктары Чжу Сипин һәм Цао Хуайдун уҡытыусылары Яу Шинтун менән бергә, «тулы иҫбатлауҙы» таптыҡ тип белдереп, плагиатлыҡ маташыуы яһайҙар. Артабан улар был белдереүҙәренән баш тарталар.
2005 йылдың декабрендә Перельман математик физика лабораторияһының төп ғилми хеҙмәткәре вазифаһын китә, Математика институтының Санкт-Петербург бүлегендәге эшенән сыға һәм хеҙмәттәштәре менән бәйләнеште тулыһынса тиерлек өҙә. Үҙенең позицияһын ул ойошторолған математик берләшмә менән килешмәүе, улар ҡабул иткән ҡарарҙарҙың ғәҙел булмауы менән аңлата.
Танылыуы
— 2011 йылда Ричард Гамильтонға һәм Деметриос Кристодулға математика буйынса $1 000 000 күләмендә Премия Шао бирелә, уны ҡайһы берҙә «Көнсығыш Нобель премияһы» тип атайҙар. Ричард Гамильтон был премияға математик теория төҙөгән өсөн лайыҡ була, уны Григорий Перельман үҙенең Пуанкаре гипотезаһын иҫбатлау буйынса хеҙмәттәрендә артабан үҫтерә. Билдәле булыуынса, Гамильтон премияны ҡабул итә.
Мөхәмәтйәров Альфред Муллағәли улы
Хеҙмәттәре
Экономическая энциклопедия регионов России (Республика Башкортостан). М.: Экономика, 2004 (соавтор).
Совершенствование хозяйственного расчета в научно- технических организациях. — Уфа: Башкнигоиздат, 1984;
Вереяга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Малаяли
Духовная культура
В настоящее время около 23 % малаяли христиане, 20 % — мусульмане, остальные индуисты (шиваиты и вишнуиты) и придерживающиеся традиционных верований -->
Низдобка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бикмөхәмәтов
Бикмөхәмәтов — фамилия.
Кижи погосы
Дөйөм белешмә
1966 йылдың 1 ғинуарында Кижи погосының архитектура ансамбле базаһында «Кижи» дәүләт тарихи-архитектура музейына нигеҙ һалына.
Тарих
Бынан тыш, XVI быуатта Кижи мәхәлләһенә изге апостолдар Петр һәм Павелдың Сандал күлендәге сиркәүҙәре, Бөйөк Губалагы Изге Илья сиркәүе, Троица сиркәүе һәм Клименецкий Изге Троицк монастыры Чудотворец Николай сиркәүе инә.
Карело-Фин ССР-ы оккупацияһы осоронда Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында иконаларҙың бер өлөшө погост ҡорамдарынан Финляндияға оҙатыла. Һуңыраҡ иконалар СССР-ға ҡайтарыла.
1993 йылда яңынан Кижи православие мәхәлләһе төҙөлә, 1994 йылдың 20 авгусында Богородица Покров сиркәүендә Петрозаводск һәм Олонецкий епискобы Мануил илаһи литургия үткәрә.
Витославлицы
Ауыл тарихы
«Витославлицы» атамаһы XII быуаттан алып XVIII быуатҡа тиклем бында булған Витославлицы ауылынан барлыҡҡа килгән. Яҡынса 1187 йылдар тирәһендә ауылды  Новгород кенәзе Изяслав Мстиславич үҙенең ҡустыһына тапшыра. 1207 йылда Пантелеймон монастыры янындағы монастырь слободаһы була. XIX быуаттың беренсе яртыһында бында йәшәүсе графиня А.А. Орлова -Чесменская был ерҙәрҙе алпауыт Семевскийҙарҙан һатып ала. Уның архитектор Карл Росси проекты буйынса төҙөлгән  йорто һаҡланған. 2014 йылда археологтар торлаҡ эҙҙәрен  таба, уларҙы  XII  быуатта телгә алынған Витославлицы ауылы менән бәйләргә була.
Музейҙы ойоштороу
Музейына нигеҙ «Витославлицы» музхейының барлыҡҡа килеү датаһы 1964 йылдың  5 июне тип ҡабул ителә. Музейға Леонид Красноречьев нигеҙ һала. Асыҡ һауалағы музей 1967 йылдың 16 майында эш башлай. Ул Рәсәйҙең XVI быуат боронғо ағас архитектура ҡомартҡыларын,  XVIII—XIX быуаттарҙың торлаҡ һәм производство биналарын үҙ эсенә ала.
2017 йылда Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығы һәм «Рәсәйҙә мәҙәни мираҫты һаҡлау һәм файҙаланыу» Халыҡ-ара реконструкция һәм үҫеш банкы берлеге проекты сиктәрендә  музей объекттарын һәм усадьба паркының тарихи ландшафтын тергеҙеү һәм территорияларҙы төҙөкләндереү буйынса  комплекслы эштәр башлана.
Кушнаренко ҡәберлеге
Тарихы
Рәсәй, Башҡортостан биләмәһендә төрлө тарихи осорҙарға ҡараған археологик ҡомартҡылар бихисап. Улар араһында Турбаҫлы мәҙәниәтенә ҡараған Кушнаренко ҡәберлеге археология ҡомартҡыһы айырым урын биләй. Был ҡомартҡынан алыҫ түгел Ҡармасан, Кәрәкә һәм Сәрмәсән буйҙарында ла 25-30 мең йылдар элек кешеләр йәшәгәне билдәле.
Кушнаренко ҡәберлегендә табылған ҡомартҡылар Башҡортостан Республикаһы Милли музейында һаҡлана.
Әҙәбиәт
Шокуров А. П. Материалы к археологической карте нижнего течения р. Белой и среднего течения р. Ик //Древности Башкирии. М., 1970; Генинг В. Ф. Памятники у с. Кушнаренково на р. Белой (VI—VII вв. н. э.) //Исследования по археологии Южного Урала. Уфа, 1977. В. А. Иванов.
Дуа Липа
2018 — хәҙерге ваҡыт: Икенсе студия альбомы
2018 йылдың 26 майында Киевта «Олимпийский» стадионында УЕФА Чемпиондар Лигаһы финалы алдынан сығыш яһай (шул иҫәптән бер йырҙы Sean Paul менән бергә башҡара). Эфир донъяның 220 иленә трансляцияланған.
Русь
Феодаль Рустә үҙ-ара һуғыштар һәм ошо фонда монголдар баҫып инеүе уның удел кенәзлектәренә тарҡалыуына килтерә, һәм уның өлөштәре тышҡы власть көс үҙәктәренең хакимлығы аҫтына эләгә, XV быуат аҙағында Төньяҡ-Көнсығыш Рустә бойондороҡһоҙ берҙәм Рус дәүләте барлыҡҡа килә, уның Бөйөк Литва кенәзлеге һәм артабан Речь Посполитая менән көрәше, урыҫ ерҙәрен йыйыуы бер нисә быуат дауамында Көнсығыш Европа сәйәсәтенең һәм тарихының төп билдәләүсе һыҙаттарының береһенә әйләнә.
Уманкаяга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Йылан (мәғәнәләр)
Йылан — күп мәғәнәле һүҙ.
Новокшенов Виктор Юрьевич
Биографияһы
Виктор Юрьевич Новокшенов 1951 йылдың 9 октябрендә Свердловск ҡалаһында тыуа, шунда уҡ 1969 йылда мәктәпте тамамлай.
1969 йылдан ул — Свердловскиҙа Урал дәүләт университетының математика һәм механика факультеты студенты. 1974 йылда институтты тамамлағас, Рәсәй Фәндәр академияһы Урал фәнни үҙәгенең Хисаплау үҙәге булған Математика институтында эшләй. 1979 йылда Новокшенов — кандидатлыҡ диссертацияһын, 1988 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, темаһы: «Изомонодромные деформации и уравнения Пенлеве» (Стеклов исемендәге Математика институтының Ленинград бүлексәһе).
Әле РФА Өфө фәнни үҙәгенең хисаплау үҙәге булған Математика институтында математик физика бүлеге мөдире булып эшләй.
Ҡорман
Кәүҙәһе бейек, ян-яҡтан ҡыҫылған. Йәш ҡормандар(ҡарағанат тип йөрөтөлә)кҡмҡш кеүек ялтырап торған аҡ-һорғолт төҫтә булһа, ҙурыраҡтары иһә алтынһыу көрәнерәк төҫтә.
Күлдәрҙә тәрәнерәк урындарҙа йәшәй. Соҡорҙары булған тобаларҙа, тирмән сөнгөлдәрендә, йәйгесә көпләнгән йөк кәмәләре һәм һал аҫтында ла осратырға ла мөмкин.
Целла-ам-Рён
Целла-ам-Рён (Zella/Rhon) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 452 кеше йәшәй. Майҙаны — 1,71 км2. Диңгеҙ кимәленән 399 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 36452 һәм автомобиль коды — WAK.
Йылан
Этник тарихы һәм сығышы
Түбәнге Ағиҙел башҡорттар ҡәбиләләрендә этноним төркөмдәре көньяҡ башҡорттары менән этник нигеҙенең уртаҡлығын, күп осраҡта бөтә башҡорт ҡәбиләләренең боронғо ваҡыттан үҙ-ара бәйләнештә булыуҙарын иҫбатлай. Мәҫәлән, көньяҡ -көнсығыштың тау этнонимы йәнәйҙәрҙә һәм йыландарҙа бар.
Йылан һәм ҡырғыҙ ҡәбиләләре тарихы урта быуаттарҙа ҡыпсаҡ конфедерацияһы сиктәрендә Дәшт- и- Ҡыпсаҡта үҫешкән булһа кәрәк. XIII—XIV быуаттарҙа күп һанлы Дәшт -и- Ҡыпсаҡ ҡәбиләләре Урал алдына юл тоталар. Көслө миграция юлдары Башҡортостанға башҡа ҡәбиләләрҙе лә алып килә.
Йыландарҙың бөгөнгөһө
Башҡорт халҡының ҡәбилә — ҡәүем структураһы әле лә һаҡланған. Бөгөнгө көндә һәр ырыуҙың генетик яҡтан гаплотөркөмдәре билдәле булыуы был эште күпкә еңеләйтә.
Ястребиха (йылға)
Ястребиха  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кривцово куле (Кать йылғаһы башы) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Кунгурка (Том ҡушылдығы)
Кунгурка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 201 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Пондолка
Пондолка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ивода йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Польшала туризм
Польшала туризм илдең дөйөм иҡтисадына үҙ өлөшөн индерә. Краков, Варшава, Вроцлав, Гданьск, Познань, Щецин, Люблин, Торунь, Закопане ҡалалары, Величколағы тоҙ шахтаһы һәм Освенцимдағы тарихи урын Освенцим — немец нацистарының концентрацион лагеры туристар өсөн иң популяр урындар булып ҡала. Польшаның Мазура Күлдәр крайы, Балтик диңгеҙенең яр буйҙары, Татра (Карпаттағы иң бейек тау һырты), Судета һәм Беловеж урманы иң яҡшы ял итеү урындары булып тора. Польшала туристарға төп тәҡдим ителгән урындар ҡалаларҙағы иҫтәлекле урынлар һәм ҡала ситтәрендәге тарихи һәйкәлдәрҙе ҡарауҙан башлана, эшлекле сәйәхәт, квалификациялы туризм, агротуризм, тауға сәйәхәт (трекинг) һәм альпинизм туристар ҡарамағына тәүдим ителә. Бөтә донъя туристик ойошманың (UNWTO) 2012 йыл рейтингына ярашлы Польша донъяла туристар ағымы буйынса 17-се урынды биләй.
Урдинаран Антонио
Биографияһы
Ниһайәт, 1920 йылда Антонио Урдинаран Чилиҙағы Көньяҡ Америка чемпионатына йыйылма команданың төп уйынсыһы статусында ҡатнаша. Ул турнирҙың өс матчында ла уйнай. Бразилияға ҡаршы икенсе уйында Урдинаран 26 минутта Уругвай өсөн пенальтиҙан икенсе гол индерә, әммә осрашыуҙың икенсе яртыһында, йәрәхәтләнеү сәбәпле, уйындан сығырға мәжбүр була. Хатта унау ғына ҡалһалар ҙа «Селеста» матчты 6:0 иҫәбенә тамамлауға өлгәшә. Өсөнсө уйынды уругвайҙар 16 көндән һуң чилиҙарға ҡаршы үткәрә һәм Урдинаран йәрәхәттән дауаланып, үҙ командаһына ауыр көрәштә 2:1 иҫәбенә еңергә ярҙам итә. Команда Аргентинаны еңеп континентта үткәрелгән 4 чемпионаттың өсөһөндә еңеүсе була.
1927 йылда Антонио Урдинаран «Насьональ» клубының мөрәжәғәтен ҡабул итә һәм клубтың Төньяҡ һәм Үҙәк Америка буйлап турнеһында ҡатнаша. Антонио Урдинаран йылда 1961 йылдың 8 июнендә 62 йәшендә вафат була.
Үрге Демьянка
Верхняя Демьянка — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Восточная Демьянка йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Мауыҡ (Силәбе өлкәһе)
Тарихы
Хәҙер ҡасаба бер нисә пилорам иҫәбенә йәшәй. Ҡасаба янында баҡыр мәғдәне һәм йыланташ сығарыу алып барыла.
Рыльский Максим Фадеевич
Рыльский Максим Фадеевич (Максим Тадейович Рильський; 19 март 1895 йыл — 24 июль 1964 йыл), — украин совет шағиры, ғалим. СССР Фәндәр Академияһы академигы (1958). Украин ССР‑ы Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе (1943—46), тәржемәсе, лингвист, йәмәғәт эшмәкәре, публицист.
Илһам
Билдәле кешеләр
Алиев Илһам Гейдар оғлы (әзерб. İlham Heydər oğlu Əliyev; шулай уҡ урыҫ традицияһы буйынса Илһам Гейдарович Алиев; 24 декабрь 1961 йылда, Баҡы, Әзербайжан ССР-ы, СССР) — әзербайжан сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре һәм 2003 йылдың 31 октябренән ғәмәлдәге Әзербайжан президенты.
Убанги
География
Йылғаның башы Үҙәк Африка Республикаһы һәм Конго Демократик Республикаһы сигендә Джакома ҡалаһы янында Мбому һәм Уэле йылғалары ҡушылған ерҙә урынлашҡан.
Һул ҡушылдығы Уеле менән бергә Убанги йылғаһының оҙонлоғо 2 272 км тәшкил итә. Уртаса һыу сығымы 4000 м³/с, миҙгеленә ҡарап ул 800-ҙән 11000 м³/с ҡәҙәр үҙгәрә.
Курляк
Курляк — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/234/46 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Ветхотоп-Ега
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)
Фарм-клубтар
ХК «Рига» (ЙХЛ), ХК «Юниорс» (ЙХЛ Б) Һәм ХК «Металлург» Лиепая (БАЧ).
Карина Ари
Биографияһы
1961 йылда ул йыл һайын бирелә торған стипендия булдыра, ул йәш талантлы бейеүселәргә тапшырыла, ә 1969 йылда Швецияла бейеү үҫешенә ҙур өлөш индергәндәргә миҙал булдырыла.
Сергеевка ауыл Советы (Бүздәк районы)
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә : Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: Бүздәк ауылында административ үҙәге менән, «Бүздәк» атамаһын һаҡлап, Бүздәк һәм Сергееевка ауыл Советтарын берләштерергә. Сергеевка ауыл Советының Көнсығыш, Сергеевка, Туҡтаркүл, Заготскот Хужалығы ауылдарын Бүздәк ауыл Советы составына индерергә.
2008 йылда  Благовар районы, Ҡаран ауыл Советы, Арыҫлан ауыл Советы, Уртакүл ауыл Советы, Бүздәк ауыл Советы, Ғәфүр ауыл Советы   муниципаль берәмектәре менән сиктәш («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).
Дорка (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мәскәү йылғаһынан Заозерье ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Коломна ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡортостандың коммунистик йәштәр союзы
Тарихы
1920 йылдың 26 авгусында Өфөлә I губерна конференцияһы үтә. РКСМ-дың Өфө губкомы янындағы бюро составы һайлана. Уның составына Ш. Уразаев, Т. Имаметдинов, М. Ғүмәров, Т. Әйүпов, М. Нурҡаев, X. Мостафин, Русаев һәм А. Гапеев инә.
Матбуғат саралары
Һуғыш башланыу менән Башҡортостанда йәштәр гәзиттәрен баҫтырыу туҡтатыла — күп кенә мөхәррирҙәр һәм корреспонденттар Ҡыҙыл Армияға саҡырылалар. Иң тәүгеләрҙән булып «Комсомолейц Башкирии» гәзитенең мөхәррире А. И. Гутров китә. Милли баҫмаларҙың элекке мөхәррирҙәре А. Әминев һәм К. Мортазин да һуғышҡа ебәрелә.
Бачки-Петровац
Бачки-Петровац (сер. Бачка Петровац, Báčsky Petrovec) — Сербия ҡалаһы, Воеводина автономиялы крайының Көньяҡ-Бачки округы ҡалаһы, шул исемдәге общинаның административ үҙәге, Бачки тарихи-географик өлкәһендә урынлашҡан
2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала — 6727 кеше йәшәгән, улар араһында бәлиғ булған кешеләр — 5434, уртаса йәш — 40,7 йәш. Барыһы 2567 йорт хужалығы, ә йорт хужалығындағы уртаса кеше һаны — 2,62.
Биология
Донъяның биологик картинаһы
Күҙәнәк тураһында тәғлимәт күҙәнәктәрҙең төҙөлөшөн, уларҙың бүленешен, тышҡы мөхит менән үҙ-ара тәьҫир итешеүен, эске мөхиттең һәм күҙәнәк мембранаһының составын, күҙәнәктең айырым өлөштәренең эш итеү механизмын һәм уларҙың үҙ-ара тәьҫир итешеүен тасуирлай.
Органик донъяның төҙөлөш кимәлдәре
Организм кимәле — индивидуаль организм кимәле. Һәр организм— үҙаллы тереклек итеүгә һәләтле йән эйәһе.
Биологик ҡағиҙәләр исемлеге
Конкуренция йә көсһөҙөрәк конкуренттың юҡҡа сығыуына килтерә. Йәиһә, берәүһенең икенсе экологик ниша яғына күсеүенә килтерә.
Дэвид Лук принцибы: «ҡоштоң һәр төрөнөң йомортҡалары һаны тәбиғи һайлап алыу юлы менән ата-әсәләре етерлек аҙыҡ бирә алған себештәр һанына тап килтереп яраҡлаштырылған».
Нияз
Билдәле кешеләр
Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы (20 август 1933 йыл — 11 октябрь 2015 йыл) — тарихсы-ғалим, археолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитетының беренсе рәйесе (1995—2002), Башҡортостан халыҡтары ассамблеяһы советы рәйесе (2000—2009). Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2006) һәм 2006—2012 йылдарҙа уның вице-президенты. Тарих фәндәре докторы (1989), профессор (1990). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2013).
Себенле ауыл советы
Этимологияһы
Себенле топонимдары был төбәктәге йылға буйҙарында себендең бик күп булыуы менән бәйле, тип яҙа Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсеһе, топонимсы ғалим Б.Я Моисеев үҙенең «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында. Төбәктә өс Себенле йылғаһы бар (йәнә Оло Себенленең Бөҙрә Себенле тигән ҡушылдығы ла бар), улар барыһы ла тарихи башҡорт ерҙәре буйлап аға, тип бәйән итә ул.
Түбәнге Бурансы
Тарихы
1925 йылда ауыл юҡҡа сығыуға ҡарамаҫтан, рәсми документтарҙа уның элекке исеме һаҡлана. Иректә йәшәүҙәренә ҡарамаҫтан, күсенеп ултырғандар Түбәнге Бурансы ауылы кешеләре булып иҫәпләнә.
Колосс Родосский
Төҙөү
Ғәйәт ҙур монумент өсөн 500 талант бронза (13 т) һәм и 300 талант тимер(8 т) киткән. Колосс артынан Родоста дәү һәйкәлдәргә мода киткән. Б. э. тиклем II быуатта утрауҙа бындай һәйкәлдәр йөҙгә еткән.
Һәйкәлдең емерелеүе
Колосс ерҙә мең йылдан ашыу ята. 977 йылда ғәрәптәр  Родосты баҫып алғас, ниндәйҙер сауҙагәргә һатып ебәрәләр. Йылъяҙмала әйтелеүенсә, ватыҡтарын тейәү өсөн 900 дөйә кәрәк булған.
Колосс Родосскийҙы тергеҙеү
Ҡала эсендә йәки убаларға яҡыныраҡ ерҙә булыуы дөрөҫөрәктер. Һәйкәлде эшләү дәүерендә, уны уратып тупраҡтан уба күтәрелә тигән иҫтәлектәр ҙә ошо фаразды дөрөҫләй.
Геология
Геология — (грек телендә γη- (ge-) — ер һәм λογος (logos) — өйрәнеү) — башка фәндәр һәм дисциплиналарҙы йәлеп итеп, мөмкин булған ысулдар менән Ерҙең төҙөлөшөн, уның килеп сығышын һәм үҫешен, геологик процестарҙы, матдәләр составын, ер ҡабығы структураһын һәм литосфераһын өйрәнеүгә нигеҙләнгән фәндәр йыйылмаһы. Геологияны ҡыҫҡаса Ерҙең төҙөлөшөн, составын һәм үҫеше үҙенсәлектәрен, уның өҫтөн өйрәнеүсе фән, тип билдәләргә мөмкин.
Хәҙерге геологик процестар тураһында фәндәр
йәки динамик геология:
Геология тарихы
Яңырыу дәүерендә геологик тикшеренеүҙәрҙе ғалимдар Леонардо да Винчи һәм Джироламо Фракасторо үткәрә. Ҡаҙылма ҡабырсаҡтарҙың юҡҡа сыҡҡан организмдарҙың ҡалдыҡтары булыуынан сығып, Ер тарихының Тәүрат (Библия) күҙаллауынан оҙонораҡ икәнлеген фараз иткән. XVII быуат аҙағында — XVIII быуат башында Ерҙең дөйөм теорияһы барлыҡҡа килә, ул дилювианизм исемен ала. Шул ваҡыттағы ғалимдар фекере буйынса тау тоҡомдары һәм уларҙағы ташҡа әйләнеүҙәр туфан һыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. .
Хандэй
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Восточная Демьянка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Иҫке Муса (Мәләүез районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Неизвестный Эрнст Иосифович
Биографияһы
Неизвестныйҙың ҡатыны Анна Грэм әйтеүенсә, Эрнст үлгәс, уларҙың берлектәге банк иҫәбендә 3,5 мең доллар ҡалған. . Грэм әйтеүенсә, ата-әсәһенең фатирын һәм Владимир Вейсберг төшөргән үҙ әсәһенең портретын һатырға, ә бынан алынған 300 мең долларҙы Неизвестныйҙы ерләүгә тотонорға мәжбүр булған. . Неизвестныйҙың ҡустыһы Андрей Рылов әйтеүенсә Грэм Неизвестныйҙың хеҙмәттәрен үҙенә матур тормошо өсөн һатып тотонған.
Ғаиләһе
Атаһы — табип-оториноларинголог Неизвестный Иосиф Моисеевич (1898, Ырымбур — 1979, Свердловск). Эрнст Неизвестныйҙың әсәһе — Белла Абрамовна Дижур (1903—2006).
Ижады
1954—1962 йылдарҙа Мәскәүҙә йәштәр республика һәм бөтә Союз күргәҙмәләрендә ҡатнаша, шул иҫәптән 1957 йылда VI Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивалендә күргәҙмәһе, унда скульптор ике премия ала; 1958 йылда «ВЛКСМ-дың 40 йыллығы» Бөтә Союз һынлы сәнғәт күргәҙмәһе; Э. Белютина («Таганка») студияһы рәссамдарының 1962 йылда Ю.Соостера, В.Янкилевский һәм Ю. Соболева-Нолев ҡатнашлығында күргәҙмәлә ҡатнаша.
Хрущёв үлгәндән һуң, элекке дәүләт башлығының туғандары үтенесе буйынса, Эрнст Неизвестный уға Новодевичье зыяратында ҙур һәйкәл асҡан.
1980-се йылдар аҙағында Магна галереяһы заказы (Magna Gallery) буйынса Неизвестный Сан-Францискола (АҠШ) коммунизм емерелеүгә арналған «Man through the wall» циклын булдырған. Ошо уҡ йылдарҙа Неизвестный Юджин ҡалаһындағы Орегон университеттарында һәм Калифорниялағы Беркли университетында лекциялар уҡый.
Екатеринбургта «Ҡайғы битлеге» н ҡуйыу Неизвестный йәшәгән осорҙа тормошҡа ашманы. Башта һәйкәлгә урындағы йәмәғәтселек ҡаршы сыҡты, шул иҫәптән епископа Мелхисек та ҡаршы сығыш яһаны. Неизвестный эскизды үҙгәргәртергә мәжбүр булды, әммә һәйкәл эшләүгә аҡса етмәй. «Ҡайғы битлеге» проектын Силәбегә күсерәләр, әммә унда ла йәмәғәтселек һәйкәлгә ҡаршы сығыш яһай. Ниһайәт, 2015 йылда Екатеринбург ҡалаһы хакимиәте Эрнст менән проекттын һиҙелерлек үҙгәртеп эшләргә тигән килешеүгә ҡул ҡуя. . Һәйкәл асылғанға тиклем Неизвестный йәшәй алманы. 2017 йылдың 20 ноябрендә «Ҡайғы битлеге: Европа-Азия» һәйкәле асыла. Тәүге проект менән сағыштырғанда ул ныҡ үҙгәргән — бейеклеге 15 метрҙан 3 метрға тиклем кәмегән, таш урынына бронза алынған, ә уны Екатеринбург үҙәгендә түгел, ә Мәскәү трактының 12-се километрына ҡуйғандар.
1994 йылда Неизвестныйҙың эскиздары буйынса Бөтә Рәсәй телевизион конкурсының төп призы — Орфей статуэткаһы булдырыла. Шулай уҡ: Рәсәйҙең «Триумф» бойондороҡһоҙ премияһы призы — «Алтын Эльф» статуэткаһы һәм Силәбелә танылған Көньяҡ Урал халҡына тапшырыла торған Кентавра символик һыны рәүешендә премия статуэткаһы эшләнә.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Бөйөк ватан һуғышында ҡатнашыусылар өсөн миҙал менән бүләкләнә (1995).
Саҡмағош (Таулы ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- ГӨ буйынса томы — 12
Бүләкәй ауыл Советы (Фёдоровка районы)
Составы
Үрге Алаштан ауылы ,
Вторая (Тямка ҡушылдығы)
Вторая  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тямка йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Мезенка (Мәскәү ҡушылдығы)
Мезенка  — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мәскәү йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Чепель (Будапешт районы)
Чепель — Будапештың Чепель кутрауында урынлашҡан XXI районы.
Нуғайбәковтар
Нуғайбәковтар — кантон башлыҡтары, башҡорт дворяндары нәҫеле. Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙе Юрмый улусының (хәҙер Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы) Урсай ауылы башҡорттарынан.
Дөйөм характеристика
Нуғайбәковтар нәҫеленең бер өлөшө күрше Урсай ауылына килеп төпләнә. Улар араһынан Көрмәнкәй Нуғайбәков билдәле. Көрмәнкәй Нуғайбәков 1803—1820 йылдарҙа 12‑се башҡорт кантоны башлығы була. Уның улы:
Шакиров Йыһандар Таһир улы
Шакиров Йыһандар Таһир улы (23 июнь 1914 йыл — 6 май 2006 йыл) — СССР, Рәсәй һәм Башҡортостандың умартасы-ғалимы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (1995), биология фәндәре кандидаты (1967), доцент (1968). РСФСР-ҙың атҡаҙанған зоотехнигы (1985), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980).
Литва Фәндәр академияһы
Литва фәндәр академияһы (Lietuvos mokslų akademija ) — автономиялы, хөкүмәт тарафынан финансланған һәм Литва ғалимдарының эшмәкәрлеген берләштергәнғилми учреждение,
Сел үләне (үҫемлек)
Атамаһы
Был үлән — ағыулы. Араһында ашарға яраҡлылары ла бар. Камчаткалағы сатраш сел үләненең һарымһаҡҡа оҡшаған тамырын йыйып, епкә теҙеп киптергәс, күпләп Америкаға оҙатыр булғандар. Америка индеецтары уны себер дөгөһө тип атағандар. Сөнки уның тамыры крахмалға бай. Рәсәйҙә лә, Башҡортостанда ла был үҫемлек Ҡыҙыл китапҡа индерелгән. Башҡортостанда күберәк Урал аръяғында үҫә.
Кижи (музей-ҡурсаулығы)
Тарих
Музей- ҡурсаулыҡ директорҙары
Покровка ауыл Советы (Фёдоровка районы)
Составы
Покровка ауылы,
Гороховка ауылы,
Иҫке Николаевка ауылы,
Парижға! (хикәйә)
Баҫмалар
Хикәйәлә шулай уҡ дөрөҫ яҙыу мәсьәләләре лә урын ала. ХIХ быуат аҙағында академик Я. К. Грот урыҫ телен унификациялау тураһында хеҙмәт баҫтырып сығара. Грот ять, фиты, ижицы һәм і хәрефтәрен һаҡлап ҡала, тик уларҙың ҡулланылышын айырым ҡағиҙәләргә буйһондора. А. П. Чехов 1887 йылдың 18 ғинуарында ағаһына: «Минең ҡулымдан килһә, был йүләр хәрефтәрҙе мин бөтөнләй юҡҡа сығарыр инем. Был хәрефтәр мәктәптә уҡыусыларға, грамматика нескәлектәренә өйрәнеп ултырырға ваҡыттары булмаған эш кешеләренә ныҡ ҡамасаулай һәм беҙҙең грамматиканы бары тик биҙәү өсөн генә ҡулланыла», - тип яҙа.
Сюжет
Улар Грот грамматикаһы тураһында һүҙ алып бара. Лампадкин сифаттарҙың берлек һанындағы эйәлек килеш ялғауында  -аго йәки -ого тип яҙырғамы, тип баш вата... Грязнов педагогтың һүҙҙәрен бөтөнләй тыңламай, ә ике эттең бер ҡара урам этен ике яҡтан абалап өрөүен ҡарап килә. Ул эттәрҙе ҡоторта, ҡараһынан үҙенең бармағын тешләтә. Юл ыңғайында эт Лампадкиндың да аяҡ балтырын тешләй.
Сәркәтип һәм уның өйөнөң бер бүлмәһендә фатирҙа йәшәүсе педагог, өйгә ҡайтҡас, был турала бөтөнләй онота. Шул көндө уларға өйәҙ табибы Каташкин килеп инә һәм уларҙың икеһенең дә эттән таланғанын кешеләр күргәнлеген әйтә. Доктор уларҙың яраларын ҡарап, ләпис һөртөп китә. Иртәгеһен өйәҙ юлбашсыһы Позвоночников улар янына килеп хәлдәрен белешә һәм теге эттең ҡоторғанлыҡ ихтималын әйтә һәм уларҙың икеһенә лә Парижға барып дауаланырға кәңәш итә, уларға паспорт йүнәтергә һәм финанс менән ярҙам итергә вәғәҙә бирә.
Днепр өсөн алыш
Алыш һүрәтләнеше. Билдәләмә үҙенсәлектәре
Днепр өсөн алыштың төп этаптары:
Һул ярҙағы совет һөжүме
Алдағы операцияларҙағы уңышһыҙлыҡтарҙан һуң немец армиялары алдында түбәндәге бурыстар ҡуйыла:
Үтәбай (исем)
Этимологияһы
Үтәбай (баш.) — үтә яҡшы, иң яҡшы, тиңдәше булмаған мәғәнәһендә. Көтөп, теләп, һорап алған бала тигәнде аңлата.
Ирәүән
Таралыуы
Ирәүәндән тыуған иле Ҡытай, Азия, Себер, Европаға таралған.
Звечан (ҡәлғә)
Урта быуаттағы көньяҡҡа табан ситтәре киңәйгән Серб дәүләте Звечан ил сигендәге ҡәлғә булыуҙан туҡтай һәм королдең Неманя династияһының резиденцияһына әйләнә.
Мокрый Кантес
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сусҡалы (күл)
Тасуирламаһы
Төбө ҡомло.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә атаманың башҡорт теленән ингәнен яҙа. Был урындар ҡабан сусҡалары үрсеүе менән билдәле булғандыр.
Нытынка
Нытынка — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сушенка йылғаһының һул ярына тамағынан 5,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ямбей-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Галема
Галема — Рәсәйҙәге йылға, Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/422/11/12 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Илсеғол
Фамилиялар
Ғөбәйҙулла Илсеғолов бөткән Ғөбәйҙулла ауылына (1836-1969 йылдарҙа йәшәгән, 1931 йылдан Баймаҡ районы Темәс ауыл биләмәһенә ҡараған) нигеҙ һалған. 1916—1930 йылдарҙа Ғөбәйҙулла ауылы сиктәрендә сәсмә алтын йыуыу буйынса старателдәр артеле ойошторолған.
Мостовая (Каменка ҡушылдығы)
Мостовая — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каменка йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Хариусовая Виска (Индига ҡушылдығы)
Хариусовая Виска (Харьюсова Виска) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Индига йылғаһының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Красичков-Терновский Игорь Фёдорович
Биографияһы
Институтты тамамлағас, «Математика» рефератив журналының мөхәррире,Бөтә Союз сит ил әҙәбиәте дәүләт китапханаһының фәнни-библиографик бүлеге китапханасыһы, СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Физика һәм математика бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре (1973—1982) була, бер үк ваҡытта Өфө авиация институтының ғәмәли математика һәм ышаныслылыҡ теорияһы кафедраһы мөдире, 1987 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге Математика институтының ғилми хеҙмәткәре булып эшләй.