cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Альцгеймер ауырыуы
Эпидемиология
Когорталағы оҙайлы тикшеренеүҙәр (улар барышында сәләмәт популяция күп йылдар дауамында күҙәтелә) мең кеше-йылға бөтә төр деменцияларҙың 10-15 һәм Альцгеймер ауырыуының 5-8 яңы осрағы булыуы тураһында һөйләй, был йыл һайын ҡуйылған диагноздар һанының яҡынса яртыһын тәшкил итә. Өлкән йәштә булыу төп хәүеф шарты булып тора, был статистикала ла күренә: 65 йәште үткәндән һуң хәүеф күрһәткесе яҡынса ике тапҡырға арта, артабан мең кеше-йылға иҫәпләгәндә 65 йәшкә 3 осраҡ тура килһә, 95 йәштә 69-ға етә. Енси айырма ла бар — ҡатын-ҡыҙҙар Альцгеймер ауырыуы менән йышыраҡ сирләй, бигерәк тә 85 йәштән һуң.
Тәүдеменция
Беренсе билдәләрен йыш ҡына ҡартлыҡ йә стресс кисереү билдәләре менән бутайҙар. Иң тәүге когнитив ҡыйынлыҡтар ҡайһы бер кешеләрҙә ентекле нейрокогнитив һынамыш үткәргәндә ауырыу диагнозы ҡуйылырҙан һигеҙ йыл элек асыҡлана. Был тәү билдәләр әллә ни ҡатмарлы булмаған көндәлек бурыстарҙы башҡарғанда күренергә мөмкин. Бигерәк тә күптән түгелге мәғлүмәтте иҫкә төшөрә һәм яңыһын үҙләштерә алмау рәүешендәге хәтер боҙолоу күҙгә ныҡ ташлана. Шулай уҡ башҡарыу функцияларынан иғтибарҙы туплау, планлаштырыу, когнитив һығылмалылыҡ һәм абстракт фекерләү менән бәйле проблемалар, йә булмаһа семантик хәтер (һүҙҙәрҙең мәғәнәһе, концепцияларҙың бәйләнеше) боҙолоу ҙа Альцгеймер ауырыуының иртә стадиялары билдәләре булыуы ихтимал. Был стадияла апатия күҙәтелеүе мөмкин, ул ауырыуҙың бөтә дауамында иң тотороҡло нейропсихиатрик симптом булып ҡала.
Ауыр деменция
Альцгеймер ауырыуының һуңғы стадияһында пациент тулыһынса сит ярҙамға мохтаж була. телмәрҙә бер нисә һүҙ һәм һүҙбәйләнеш кенә ҡала, яйлап улары ла юҡҡа сыға. Шуға ҡарамаҫтан, сирлеләр күп осраҡта башҡаларҙың өндәшкәнен аңлай һәм уларҙың мөнәсәбәтенә ярашлы кисерештәр менән яуап бирә ала. Был осорҙа ла дошмансыл халәт мәлдәре булғылаһа ла, ауырыу күп ваҡыт апатияла, төшөнкөлөктә була, бик ныҡ ябыға, тиҙҙән ул иң ябай эш-хәрәкәтте лә башҡара алмай башлай. Ауырыуҙың мускул массалары юғала, ауырлыҡ менән урынынан тора, бер аҙҙан тора алмаҫ була, үҙе ашай алмай. Вафаты Альцгеймер ауырыуының үҙенән түгел, ә берәй эйәрсен сәбәптән, мәҫәлән, оҙаҡ ятыуҙан тәне боҙолоу йә үпкә шешеүе арҡаһында була.
Ауырыуҙы иҫкәртеү
Урта диңгеҙ буйы диетаһына ингән еләк-емеш, йәшелсә, икмәк, бойҙай һәм башҡа ярма ризыҡтары, зәйтүн майы, балыҡ һәм ҡыҙыл шарап, айырыммы, бөтәһе бергәме, Альцгеймер ауырыуын тотҡарларға йә сир барышын йомшартырға һәләтлелер, бәлки. Ҡайһы бер тикшеренеүҙәр витаминдарҙың, шул иҫәптән B12, B3, C һәм фолий кислотаһының, сиргә тарыу хәүефен кәметеүен раҫлай, әммә икенселәре уларҙың әллә ни файҙаһы булмауын билдәләй. Сысҡандар менән үткәрелгән тәжрибәләрҙә куркумин мейеләге ҡайһы бер патологик үҙгәрештәрҙе бер аҙ иҫкәртә алыуын күрһәтте.
Уҡыу, өҫтәл уйындары, кроссвордтар сисеү, музыка ҡоралдарында уйнау, даими аралашыу кеүек интеллектуаль күнекмәләр ауырыу башланыуын кисектерергә йә барышын йомшартырға һәләтле. Ике телгә эйә булыу ҙа Альцгеймер ауырыуы башланыуын кисектерә ала торған шарттарға инә.
Тәрбиәләү һәм ҡарау
Альцгеймер ауырыуы кешене яйлап ҡына үҙе тураһында хәстәрлек күреү мөмкинлегенән яҙҙырғанға күрә, сирлене тәрбиәләү һәм ҡарау уны дауалауҙың нигеҙенә әүерелә.
Саҡмағош районы
Халыҡ һаны
Милли состав :
Друнина Юлия Владимировна
Биографияһы
Я пришла из школы в блиндажи сырые, От Прекрасной Дамы в «мать» и «перемать», Потому что имя ближе, чем «Россия», Не могла сыскать. <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /> Мәктәптә белем алыу Друнина өсөн сираттағы һынау була — уны социаль йәһәттән төрлө булған коллектив урап ала, техник фәндәр ауырлыҡ менән бирелә. Күпмелер ваҡыт үткәс ҡыҙҙарға — кесе авиабелгестәргә — уларҙы хәрби частарға ебәреү урынына ҡатын-ҡыҙҙарҙың запас полкына ебәрәсәктәрен иғлан итәләр. Фронттан алыҫта булыу Друнина өсөн ҡот осҡос перспектива була. Шулай ҙа медик ҡыҙҙарҙы, ташлама рәүешендә, хәрәкәттәге армияға ебәреүҙәрен белгәс, ул тиҙ генә үҙенең шәфҡәт туташтары курстарын тамамлауы тураһындағы таныҡлығын эҙләп таба һәм бер нисә көндән 2-се Белорус фронтының санитар идаралығына йәүнәлтмә ала.
1954 йылда Юлия Друнина Кинематографистар союзы эргәһендәге сценаристар курсына уҡырға инә. Бында ул билдәле киносценарист Алексей Яковлевич Каплер менән таныша. Шунда уҡ мөхәббәт уты тоҡана, әммә Юлия алты йыл хистәре менән көрәшә, иренә, ғаиләһенә тоғролоҡ һаҡларға тырыша. 1960 йылда Друнина Николай Старшинов менән айырылыша Каплерға китә. 19 йыл дауам иткән никах бик бәхетле була. Юлия иренә, уға булған мәхәббәтенә бағышлап бик күп шиғырҙар яҙа. 1979 йылда Каплерҙың үлемен Друнина бик ауыр кисерә.
Яҡшығол (Бөрйән районы)
Тарихы
Ул саҡта 17 ғәилә күсеп килгән. 1859 йылда халҡының һаны 200 кешегә еткән. 1920 йылда 35 хужалыҡта 171 кеше йәшәгән.
Был ауыл кешеләренән бер нисәүһе һуғыш хәрәкәттәрендә ҡатнашҡан була. 1805 - 1807 йылдарҙа Франция һәм Польша территорияһында француздарға ҡаршы арьергард һуғыштарҙа 2-се башҡорт полкы менән Даут Иҫәнбирҙин ҡатнаша.
Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы
{{Яҙыусы |Исеме                 = Гөлфиә Юнысова |Рәсеме         = Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы.jpg|50px |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме    = Иҙелбаева Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы |Тыуыу датаһы       = 10.09.1948 |Тыуған урыны      = Башҡорт АССР-ы {{ТыуғанУрыны|Әлшәй районы}} Һарыш ауылы |Вафат булыу датаһы         = |Вафат булған урыны         = |Гражданлығы         = {{USSR}} {{RUS}} |Эшмәкәрлек төрө    = журналист, шағир, йәмәғәт эшмәкәре |Әүҙемлек йылдары     = |Йүнәлеше         = |Жанр                = поэзия |Әҫәрҙәренең телдәре   = башҡорт {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Орден Знак Почёта}}{{!!}}{{Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличнигы}} {{!}}} Башҡортостандың халыҡ шағиры (2015) |Викимилек           = |Викикитапхана            = }}
Де-Мойн (округ)
Демография
Милли составы түбәндәгесә: 92,9 % аҡ, 4,4 % афроамерикандар, 0,3 % ерле халыҡ вәкилдәре, 0,9 проценты — азиаттар, 2,6 % латин американдар. 1,5 проценттан ашыу халҡы ике йәки бер нисә раса вәкилдәре.
Татарка (Егорлык ҡушылдығы)
Татарка  — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Егорлык йылғаһының уң ярына тамағынан 346 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Рус-төрөк һуғышы (1877—1878)
Европала көстәр балансының үҙгәреүе
Тап 1856 йылдың апрелендә Александр II һәм ул тәғәйенләгән кенәз А. М. Горчаков Пруссия канцлеры Бисмарк менән союзға өмөтләнә. Рәсәй Германияның берләшеүендә нейтраль позиция биләй, һөҙөмтәлә Германия империяһы барлыҡҡа килә. Францияның франк-прус һуғышында ауыр хәлдә ҡалыуынан файҙаланып, 1870 йылдың октябрендә Рәсәй Ҡара диңгеҙҙә хәрби-диңгеҙ төҙөлөшө буйынса сикләүҙәр үтәүҙән баш тартыуы тураһында иғлан итә һәм халыҡ-ара конференцияла уның раҫланыуына ризалығын белдерә. 1871 йылдың мартында (Лондон конвенцияһы) Рәсәй Бисмарк ярҙамында Париж килешеүенең Рәсәйгә Ҡара диңгеҙҙә флот тотоуын тыйған положениеларын ғәмәлдән сығарыуға бәйле халыҡ-ара консенсусҡа өлгәшә.
Париж килешеүенең ҡалған положениелары эшләүен дауам иткән. Атап әйткәндә, 8-се статья Рәсәйҙең Ғосман империяһы менән конфликты булған осраҡта Бөйөк Британия һәм Австрияға һуңғыһы яғында ҡатнашыу хоҡуғын бирә. Был Рәсәйҙе Ғосмандар менән мөнәсәбәттәрендә үтә һаҡ булырға һәм башҡа бөйөк дәүләттәр менән килешеп эш итергә мәжбүр итә. Шулай итеп, башҡа Европа державаларынан ошондай ғәмәлдәргә карта-бланш алғанда ғына Төркиә менән туранан-тура һуғыш булыуы мөмкин ине, һәм Рәсәй дипломатияһы уңайлы мәлде көткән. Ул ваҡыттағы донъяның алдынғыы державаһы, Бөйөк Британия, солтан власынан ҙур сауҙа ташламалары (ҡара: Британия һәм Ғосман империяһының 1838 йылғы Балта-Лиман сауҙа килешеүе) алғанлыҡтан, Ғосман империяһының бөтөнлөгөн һаҡлау яҡлы булған. Әммә Британия бер үҙе генә Ғосман империяһының бөтөнлөгө өсөн көрәшергә йыйынмай, 1871 йылда Франция еңелгәндән һуң, Германия империяһына ҡаршы бөтә көстәрен тупларға мәжбүр була. Һөҙөмтәлә Рәсәй эшмәкәрлегенә уңайлы булған халыҡ-ара хәл барлыҡҡа килә.
Көстәр нисбәте
Дошмандарҙың үҙ-ара мөнәсәбәте Рәсәй файҙаһына була, хәрби реформалар ыңғай һөҙөмтә бирә башлаған була.
Хасанова Матрёна Перфильевна
Биографияһы
СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың  22 мартындағы указы менән ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләре  һәм малсылыҡтағы рекордлы  күрһәткестәре өсөн Матрёна Перфильевна Хасановаға Ленин ордены һәм   ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Хужалыҡта эшләүен дауам итә. 1970 йылдан алып хаҡлы ялда. Бер нисә тапҡыр Кубовино ауыл советы,  Новосибирск районы һәм Новосибирск  өлкә советының депутаты итеп һайлана.
Рус-төрөк һуғышы (1877—1878)
Рус ғәскәрҙәренең Балкан тауҙары аша беренсе сығыуы
Дунай аша сыҡҡан рус армияһының төп көстәре Балҡан һырты аша тәүәккәл һөжүм итеү өсөн етерлек булмай сыға.
2 (14) июлдә алғы отряд Балҡанды Хаинкиой артылышы аша сыға. Оҙаҡламай, 5 июлдә (17 июлдә) Шипка артылышы яулана, унда ойошторолған Көньяҡ отряд (20 мең кеше, августа — 45 мең) ебәрелә. Константинополгә юл асыҡ була, әммә Балҡан аръяғына һөжүм итеү өсөн көстәр етерлек булмай. Алдынғы отряд Иҫке Заграны (Стара-Загораны) биләй, әммә оҙаҡламай бында Албаниянан күсерелгән 20 меңлек Сөләймән-паша корпусы килә. Болгарияның ополченецтары батырлыҡ күрһәткән Иҫке-Загра янындағы аяуһыҙ алыштан һуң алдынғы отряд Шипкаға сигенә.
Плевна һәм Шипка
22 августа Ловча янындағы алышта (Плевнаның көньяҡ флангында) ҡала алына (рус ғәскәрҙәренең юғалтыуы 1500 самаһы кеше), әммә 30-31 августа (11-12 сентябрь) Плевнаға яңы һөжүм дә уңышһыҙлыҡҡа осрай, бынан һуң Баш командующий һәм император рус ғәскәрҙәрен Плевнанан алыу тураһында ҡарар ҡабул итә, ләкин хәрби министр Д. А. Милютин Ғосман паша армияһы менән көрәште дауам итеүҙе талап итә. Плевнаны блокада менән алырға ҡарар ителә. 15 (27) сентябрҙә Плевна янына Э. И. Толлебен килә, уға ҡаланы ҡамауҙа тотоуҙы ойошторорға ҡушылған була. Бының өсөн көслө нығытылған Телиш, Горный (Үрге) һәм Дольный (Түбәнге) Дубняки редуттарын алырға кәрәк була. Улар Ғосман Плевнанан сыҡҡан осраҡта уға терәк пункттар булып хеҙмәт итергә тейеш булған.
Кавказ аръяғындағы хәрәкәттәр
Июль-августа Кавказ аръяғында ике яҡ та, өҫтәмә көс килеүен көтөп, оҙаҡ ваҡыт хәрәкәттәр алып бармай.
Һуғыш ваҡытында 6 әрмән виләйәтендә йәшәгән әрмән халҡы Рәсәйҙе «ҡот осҡос анархия шарттарынан ҡотолоуға берҙән-бер өмөт» тип һанаған һәм яҡлауын үтенгән  . Эрзурумға ингән рус ғәскәрҙәрен әрмән халҡы «азат итеүсе» булараҡ ҡаршы алған. Әрмән халҡы Рус армияһына һәр яҡлап ярҙам күрһәтә. Төрөктәргә ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы ирекле отрядтар төҙөлә.
Тыныслыҡ килешеүе төҙөү
Февраль башында төрөктәр Рущук, Силистрия, Варди һәм Белградчик (һуңғы икәүһе — румындарға) ҡәлғәләрен бирә.
Сан-Стефанонан Берлинға
Александр II Германияның аралашсылыҡ тураһындағы тәҡдимен ҡабул иткәнсегә, апрель аҙағына тиклем, киҫкенләшкән мөнәсәбәттәр дауам итә.
Төрөктәргә ҡаршы коалицияның юғалтвуҙары
"Хәрби-медицина отчёты"на ярашлы, урыҫтар юғалтҡан :
А. Л. Гизетти Кавказ хәрби хәрәкәттәр театрында рус юғалтыуҙары тураһында тулыраҡ мәғлүмәт бирә : Демограф Б. Ц. Урланис Рәсәй юғалтыуҙары тураһында ла мәғлүмәттәр килтерә: 15 567 кеше үлтерелгән, 56 652 яраланған, 6824 йәрәхәттәрҙән үлгән, 81 363 ауырыуҙарҙан үлгән, 3,5 мең хәбәрһеҙ юғалған, 1713 башҡа сәбәптәрҙән үлгән, 35 меңе һуғышҡа һәләтһеҙ тип танылған. Рустарҙың һуғыштан башҡа юғалтыуҙарының (ауырыуҙарҙан) хәрби юғалтыуҙарҙан артыуы Төркиәнең юғалтыу статистикаһы менән бәйләнгән (ҡара: түбәнерәк). Был хәҙерге уҡыусыны ғәжәпләндерергә тейеш түгел, бындай күренеш шул дәүер өсөн ғәҙәти булған һәм, мәҫәлән, Ҡырым һуғышы осоронда ла күҙәтелгән.
Локшор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Иҫәнбирҙин Ғиззетдин Сабит улы
Биографияһы
Беренсе китабы 1914 йылда баҫыла.
2-се Түкәт
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кәбеҫтә һымаҡтар
Ботаник ҡылыҡһырлама
Сәскә формулаһы: 15px.
Ерохин Владислав Всеволодович
Ерохин Владислав Всеволодович (1 ноябрь 1936 йыл— 22 ноябрь 2014 йыл) — совет, Рәсәй фтизиатры; медицина фәндәре докторы, профессор (1991); РМФА мөхбир ағзаһы (2004),   Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Биографияһы
2014 йылдың 22 ноябрендә Мәскәүҙә вафат була, Котляков зыяратында ерләнгән (участка 59а).
Фәнни эшмәкәрлеге
1968 йылда кандидатлыҡ (Иммунологические реакции лёгких при экспериментальном туберкулёзе по данным гистохимии и электронной микроскопии») диссертацияһын, 1975 йылда   докторлыҡ диссертацияһын яҡлай («Субклеточная морофлогия легких при экспериментальном туберкулезе»).
400-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 7 монография, дәреслектәр, шулай уҡ методик әсбаптар  һәм ҡулланмалар, патенттар  авторы.
Хорхе Луис Борхес
Аргентинаға ҡайтыуы
1944 йылдың авгусында Биой Касареста һәм Сильвины Окампола ҡунаҡта булғанда Борхес Эстель Канто менән таныша һәм ғашиҡ була. Эстель уны иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һаналған «Алеф» хикәйәһен яҙырға илһамландыра. Әсәһенең ҡаршы булыуына ҡарамаҫтан, Борхес Эстелға тәҡдим яһай, әммә уларҙың никахы булмай, 1952 йылда мөнәсәбәттәре туҡтала.
Борхес һәм башҡа сәнғәт әһелдәренең ижады
Аргентина кинорежиссёры Хуан Карлос Десанстың «Любовь и страх» (2001) фильмында Борхеса ролен билдәле актёр Мигель Анхель Сола башҡара.
Танылыуы һәм наградалары
Борхес бер нисә милли һәм халыҡ-ара әҙәби премиялар бирелә, шул иҫәптән:
Ҡотой (Саҡмағош районы)
Тарихы
1703—1784 йылдарҙа йәшәгән Йәғәфәр Ҡотойов һәм ейәндәре (1730 йылғы Хәмзә, 1766 йылғы Әмирхан) тәүге килеп ултырыусылар булараҡ билдәле.
Бүләков Динис Мөҙәрис улы
Әҙәби ижады
Яҙыусы Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Ғ. Сәләм һәм Салауат Юлаев исемендәге премияһы лауреаты.
Радова
Радова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нименьга йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Дорофеева Лидия Якимовна
Биографияһы
1948 йылдан алып 320-се заводтың бер цехында эшләй, авиабомбалар, фейерверктар һәм пиротехника составтарын  әҙерләү буйынса бөтә операцияларҙа эшләй. 1948 йылдан 1979 йылға тиклем цехта бөтә баҫҡыстарҙы ла үтә һәм төрлө вазифаларҙа  була — аппаратсы, изделиеларҙы тултырыусы, преслаусы, изделиеларҙы йыйыусы һәм бригадир булып эшләй. Дорофеева Л. Я производствола иң алдынғыларҙан була, планды 120-130 процентҡа үтәй.
Ингуш дәүләт университеты
Ингуш дәүләт университеты (ИнгГУ) (Гlалгlай паччахьалкхен университет) — Рәсәй Федерацияһының иң йәш университеттарының береһе, Ингуш Республикаһының төп университеты. 1994 йылда асыла.
Башанта (Егорлык ҡушылдығы)
Башанта  — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы/Ростов өлкәһе,Краснодар крайы/Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Егорлык йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Егорлык йылғаһы Новотроицк һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Ҡазан милли тикшеренеү техник университеты
Тарихы
5 март 1932 йылдың 5 марты уртаҡ ҡарар буйынса, Ауыр сәнғәт халыҡ комиссариатының Авиация сәнәғәте Баш идаралығы (Глававиапром) һәм ВКП (б)-ның Татар өлкә комитеты секретариаты базаһында аэродинамик ҠДУ-ның аэродинамик бүлеге нигеҙендә Ҡазан авиация институтына нигеҙ һалынған. Уға элекке беренсе Ҡазан гимназияһы бинаһы тапшырыла.
1939 йылдан Ҡазан авиация институтында мотор төҙөү факультеты (беренсе деканы — Чусляев А. А.) эшләй. Авиадвигателдәр кафедраһы мөдире итеп буласаҡ ҠАИ ректоры, ә артабан СССР юғары белем биреү министры урынбаҫары, Патрис Лумумба исемендәге Халыҡтар Дуҫлығы университеты ректоры С. В. Румянцев тәғәйенләнә. 1945 йылда институтта реактив двигателдәре кафедраһы— ил юғары уҡыу йорттары араһында берҙән-бер кафедра ойошторола. Кафедра мөдире итеп буласаҡ академик В. П. Глушко саҡырыла, ә беренсе уҡытыусылар рәтендә С. П. Королёв, Г С. Жирицкийбулды.
1950-се йылдар уртаһында был мәктәптә бөтә союз ғилми йыл танылыу ала, тотороҡло хәрәкәт, авиация конструкцияларының ныҡлығы, оптималь процестар, авиация двигатель төҙөлөшө естроение, прогрессив технологик процестар һ. б. кеүек фәнни мәктәптәр бөтә союзда танылыу ала. Һәм уларҙың эш һөҙөмтәләрен һәм ҡаҙаныштарын таныу булараҡ, 1956 йылда ҠАИ-да фән докторы ғилми дәрәжәһен тапшырыу буйынса Совет ойошторолдо.
Артабанғы реструктуризациялау 2003 йылда радиотехник факультет базаһында радиоэлектроника һәм телекоммуникациялар институты (ИРЭТ) ойоштороуға килтерә, директоры Г. И. Щербакова. Тағы башҡа институттар: автоматика һәм электрон приборҙар төҙөү, техник кибернетика һәм информатика, инженер-иҡтисади, социаль технологиялар, бизнес һәм инновацион технологиялар.
2013 йылдың 21 майында Горький исемендәге Зеленодольский заводы башланғысы менән университетта Караптар төҙөү үҙәге асыла.
Уҡыу биналары
Башта институт Карл Маркс урамындағы элекке Урман техник институты бинаһында (хәҙер КНИТУ -КАИ-ның 1-се бинаһы) урынлаша. Бер аҙҙан бөтә Ҡазан буйынса һигеҙ кампус ҠАИ-на ҡарай.
Тел (лингвистика)
Тел — аралашыу сараһы
Аралашыу телдәренән тыш, кешеләр шулай уҡ ҡайһы саҡта Эсперанто, Идо, Интерлингва, Клингон, Ложбан телдәре, программалау телдәре һәм төрлө математик формаль телдәр кеүек яһалма телдәрҙе ҡуллана.
Тел функциялары
Тел күп төрлө функцияларгә эйә.
Чихачёв Василеғы
Тасуирлама
1848 йылда беренсе тапҡыр сәскәне,  рус ғалимы Чихачев Петр Александрович, Кесе Азия ғилми экспедициялар барышында һүрәтләй. Эш оригиналы Францияла Ботаника йәмғиәтенә (de France Sociéte botanique, SBF) тапшырыла. Фәнни донъяла, был сәскә яңы төр тип, Рәсәй ботаниктары-систематиктары Ф. Б. Фишер һәм К. А. Мейер  менән  6 йылдан һуң ғына,1854 йылда, танылған, tchihtcheffii Centaurea исеме бирелә.
Беренсе тапҡыр үҫемлекте Афйонкараһисар районында, Мехметкей  ауылы эргәһендә табалар, әммә әлеге ваҡытҡа тиклем, унда башҡа был сәскәләр осрамаған. Тик 1995 йылда, Гельбаши районында, Анкара унивеситетарының береһе, тикшереү эштәре үткәргәндә, тағы бер сәскәне таба, шунан һуң һаҡ аҫтына алынған.
Шүрәле
Тышҡы ҡиәфәте һәм ҡылыҡтары
Шүрәле һунарсылыҡ менән шөғөлләнә, ғаиләһе, бик матур ҡатындары һәм ҡыҙҙары була. «Шүрәле нәҫеле» легендаһына ярашлы, ҡайһы берҙә кеше Шүрәле менән никахҡа инә, шунан ырыу тармағы барлыҡҡа килә.
Яковенко Лидия Ивановна
Биографияһы
Производство менән бер рәттән, йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, — Халыҡ депутаттарының Брюховецкий район советы депутаты итеп һайлана. Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң Брюховецкая станицаһында йәшәй
Рауил (исем)
Билдәле шәхестәр
Рауил Бәхтейәров — (4 ғинуар 1926 йыл — 30 март 2001 йыл) — төҙөлөш алдынғыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1950—1988 йылдарҙа «Нефтепроводмонтаж» 74-се төҙөлөш-монтаж идаралығы слесарь-монтажсыһы, бригадиры. Башҡорт АССР-ының туғыҙынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1975—1980). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1967). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1980).
Логика
Был мәғәнәләр аҡыл ярҙамында алынған, шуға күрә логиканың дөрөҫ фекерләү ҡанундары тигән төшөнсәһе бар. Уйланыу телдә фекер алышыу булып сағыла, айырым осраҡта «иҫбат итеү» йәки «инҡар итеү» була, был осраҡта логика иҫбат итеү һәм инҡар итеү ысулдары тураһынағы фән тип билдәләнә. Логика, фән булараҡ, хаҡлыҡты тойоу тәжрибәһе аша түгел, ә алдан алынған белем аша өйрәнә, шуға күрә уға белем сығарыу фәне тигән төшөнсә бирергә була.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Логика бөтә фәндәрҙең нигеҙендә ята һәм уларҙың төп ҡоралдарының береһе булараҡ ҡулланыла. Үрҙә әйтелеүенсә, логика фәлсәфә һәм математика тармаҡтарын барлыҡҡа килтереүсе; буле алгебраһының классик математик логика киҫәге — информатика нигеҙҙәренең береһе булып тора.
Һинд логикаһы
Будда фәлсәфәһе (алты православие мәктәбенең береһе лә түгел) логика буйынса ньякиҙарҙың төп оппоненты була. Нагарджуна, мадхьямикаға («урта юл») нигеҙ һалыусы, «чатушкоти», йәғни тетралемма булараҡ билдәле фекер йөрөтөүҙе үҫтерә. Был дүрт яҡлы аргумент белдереүҙе, уны кире ҡағыуҙы, раҫлау һәм негативлыҡтың ҡушылыуын, ниһайәт, уның белдереүен дә, кире ҡағыуын да системалы рәүештә һынап ҡарай һәм кире ҡаға.
Дигнага һәм уның эйәреүсеһе Дхармакиртила будда логикаһы иң юғары нөктәһенә етә. Уларҙы анализлауҙың төп пункты булып кәрәкле логик үҙенә генә хас (билдәләмәгә индереү), "вьяпти"ны урынлаштырыу (билдәләмәгә индереү) тора, ул шулай уҡ «үҙгәрешһеҙ эйәреү» йәки «ныҡлы фекер» булараҡ билдәле. Ошо маҡсатта улар «апоха» йәки айырымлыҡ тураһындағы тәғлимәтте, билдәләмәгә үҙенсәлектәрҙе индереү йәки унан ситләтеү ҡағиҙәләрен уйлап тапҡан.
Ҡырымтатар академия музыкаль драма театры
Ҡырымтатар академия музыкаль драма театры (Qırımtatar akademik muzıkalı drama teatri, Къырымтатар академик музыкалы драма театри ) — Ҡырымда (элек Украинала) берҙән-бер төрки телле театр, ҡырым татарҙарының  донъяла берҙән-бер театры.
Рименьга
Рименьга (Раменка) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кодина йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 67 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Оло Кугульта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Егорлык йылғаһы Новотроицк һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Латвияның административ бүленеше
Реформа
Край (новад) ҡоролһон өсөн, уның ерендә даими рәүештә кәм тигәндә 4 мең кеше, ә уның административ үҙәге булған ҡала йәки ҡасабала кәм тигәндә 2 мең кеше йәшәргә тейеш. Новадтың административ үҙәгенән уның эсендәге ниндәй ҙә булһа тораҡ пункт араһындағы ара 50 саҡрымдан да ашмаҫҡа тейеш. Был дөйөм ҡағиҙәне үтәмәгән крайҙар ҙа бар. Илдең иң бәләкәй крайҙары: Балтинава крайы (халыҡ һаны: 1420 кеше) һәм Алсунга крайы (1730 кеше). Иң күп кеше йәшәгән административ берәмектәр иһә — Огре крайы (38 мең кеше) һәм Талсина крайы (35 мең кеше).
2009 йылдың 1 июль (майай) көнөндә Екабпилс һә Валмиера ҡалалары республика ҡалаһы статусына эйә тип билдәләнгән.
Киҫкен күтәрелеш
Киҫкен күтәрелеш сәйәсәте
Киҫкен күтәрелеш күп кеше ҡатнашлығында үткәрелгән Бөтә Ҡытай кампанияларына әйләнеп китә, уларға бөтә халыҡ йәлеп ителә, һаны буйынса миллиард кешегә яҡынлаша.
Аслыҡ башланыуы
1958 йылда һауа торошо яҡшы була, һәм яҡшы уңыш көтөлә. Күп һанлы кешеләрҙе ҡорос иретеүгә йүнәлтеү һәм турғайҙарҙы юҡ итеү кампанияһы һөҙөмтәһендә, рәсми мәғлүмәттәр уңыштар тураһында хәбәр итһә лә, уңыш юғары булмай. Рапорттар шулай уҡ иген һаҡлағыстарға ташылған иген һанына нигеҙләнгән. Крәҫтиәндәргә таратыла торған иген күләмен кәметеү юлы менән дә-ләткә тапшырыуҙарҙы арттырыуға өлгәшәләр.
Рәсәйҙең нефть сәнәғәте
Нефть Рәсәй экспортының төп статьяһы булып тора, 2009 йыл мәғлүмәттәре буйынса, аҡсаға әйләндереп һанағанда экспорттың 33 процентын (нефть продукттары менән бергә — 49 процентын) биләгән. Нефть һәм нефть продукттары хаҡы кимәленә шулай уҡ экспорт компоненты булып торған тәбиғи газдың хаҡы бәйле.
Тарихы
Беренсе нефть разведкалау скважинаһы сәнәғәт ысулы менән Апшерон ярымутрауында 1847 йылда, беренсе эксплуатациялау скважинаһы Кубандәге Кудако йылғаһында 1864 йылда быраулана.
Революциянан һуң
Һуғыштар һәм революция Рәсәйҙә нефть сығарыу тармағында кризис тыуҙыра. 1920-се йылдарҙа ғына тармаҡты тергеҙеү тураһында уйларға мөмкинлыҡ барлыҡҡа килә.
Хәҙерге хәл
1998 йылда 298 млн тонна нефть сығарыла.
Рәсәй Федерацияһы Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, 2007 йылда 491 миллион тонна нефть сығарылған, был 2006 йылғынан (480 миллион тонна) 2,1 процентҡа күберәк булған , һөҙөмтәлә Рәсәйҙә нефть сығарыу тиҙлеге донъяла нефткә ихтыяж тиҙлеге үҫешен бер ярым тапҡырға уҙып киткән.
2014 йылда Рәсәйҙә нефть сығарыу үткән йылғынан 0,6 процентҡа арта һәм 526,8 миллион тоннаға етә (1-се һүрәт). Үткән йылдың һөҙөмтәләре буйынса Рәсәй нефть сығарыуҙа, АҠШ менән Сәғүд Ғәрәбстанынан ғына ҡалышып, өсөнсө урынды ала.
Аҙнағол (Күгәрсен районы)
Аҙнағол (Азнагулово) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 180 кеше. Почта индексы — 453334, ОКАТО коды — 80238875002.
Тарихы
XVIII быуатта Аҙнағол ауылы Һарыш-Ҡыпсаҡ улуҫына ингән. Ул 1795 йылда 23 ихатанан тора, унда 135 кеше йәшәй. X ревизия мәғлүмәттәре буйынса, унда 350 кеше йәшәй һәм 70 ихата була. 1920 йылға халыҡ һаны 50 кешегә, ихаталар һаны — 12 кешегә артҡан. VII ревизия ауылға нигеҙ һалыусының улы 45 йәшлек Тишен Аҙнағоловты күрһәтә. 1859 йылда Нуҡай ауылынан Аҙнағолға 25 кеше күсеп килә.
Шаран районы
Шаран районы — Башҡортостандағы муниципаль район.
Иҡтисад
Район ауыл хужалығы йүнәлешле, территорияһы һөрөлөүе юғары кимәлдә (56,5 %). Иген культуралары, шәкәр сөгөлдөрө, картуф үҫтереүгә, һөт-ит йүнәлешендәге мал үрсетеү, сусҡа һәм һарыҡсылыҡ буйынса махсуслашҡан. Умартасылыҡ һәм балыҡсылыҡ үҫешкән. Шаран ауылы май яҙыу һәм кирбес заводтары эшләй.
Бөжәктәр
Туҡланыуы
Ауыҙ органдарының төзөлөшө, төрлө туҡланыу юлдарына яраҡлашҡанлыҡтан, төрлө була. Ауыҙ аппаратының башланғыс тибы — кимереүсе, ул ҡаты аҙык — органик ҡалдыҡтар, тере үҫемлек һәм хайуан аҙығы киҫәктәре менән туҡланыуға яйлашҡан; тараҡан һымаҡтар, туры ҡанатлылар, ҡуңғыҙҙар өсөн хас. Ауыҙ органдарының башҡа типтары кимереүселәрҙең үҙгәрештәр кисереүе нәтижәһендә барлыҡҡа килә. Шыйыҡ аҙыҡ менән туҡланыуға күскән формаларҙың ауыыҙ органдары хортумсыҡлы һурыусы ауыҙ аппаратына әүерелә. Ауыҙ органдары айырмалары буйынса бөжәкләрҙе һурыусы типтағы 2 төркөмгә берләштерергә була: һурыусылар (шыйыҡ аҙыҡ субстратты тишмәйенсә алына) һәм сәнсеп һурыусылар (аҙыҡ субстратны тишеп алына). Һурыусы бөжәктәр (элпә ҡанатлылар, тәңкә ҡанатлылар, ҡан һурмаусы пар ҡанатлылар) нектар һәм шыйыҡ органик аҙыҡ, сәнсеп һурыусы бөжәктәр (тигеҙ ҡанатлылар, ҡандалалар, трипстар, беттәр, борсалар һәм ҡан һурыусы пар ҡанатлылар) үҫемлектәрҙең күҙәнәк шыйыҡсаһы һәм хайуандар ҡаны менән туҡланалар.
Шулдат
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Усть-Маш
Усть-Маш — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесейек йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Оло Ялансыҡ
Тасуирламаһы
Бәләкәй генә булып Кораблик һәм Мөхәббәт тигән утрауҙары, шулай уҡ көнбайыш ярында бер ҙур ярымутрауы — Копешки — бар
Сагас-Кы (Пякаль-Кы ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әхәт
Билдәле шәхестәр
Мортазин Әхәт Мотаһар улы (6 февраль 1959 йыл — 13 март 2018 йыл) — журналист, 1986—2018 йылдарҙа Башҡортостан радиоһы һәм телевидение дикторы.
Онилова Нина Андреевна
Биографияһы
1941 йылдың Одесса эргәһендәге һуғышта үҙенең расчеты менән дошманға ҙур юғалтыуҙар килтереп, ҡаты яралана, дауаланғандан һуң дивизияһына әйләнеп ҡайта. Одесса оборонаһы өсөн пулемётсы Онилова Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 1942 йылда Севастополде обороналауҙа ҡатнаша, уның барышында 27 февралдә дошмандың ике пулемёт нөктәһен юҡ итә, ә  1 мартта яңғыҙы  дошмандың һөжүмен кире ҡаға. Был һуғышта ауыр тән йәрәхәте ала һәм 1942 йылдың 8 мартына ҡарай төндә вафат була. Севастополдең Коммунарҙар зыяратында ерләнә.
Ишмөхәмәтов Рауил Әхмәтгәрәй улы
Ишмөхәмәтов Рауил Әхмәтгәрәй улы (20 август 1912 йыл — 15 май 1979 йыл) — дәүләт хеҙмәткәре. Эшсе депутаттарының Салауат ҡала Советы башҡарма комитетының тәүге рәйесе (1954—1963). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. ВКП(б) ағзаһы.
Биографияһы
1936 йылдан Өфөлә эшләй. 1939 йылдан Ишембай-Өфө нефть үткәргесе төҙөлөшөнә күсерелә, Ишембай ҡалаһында йәшәй. 1939 йылдан — ВЛКСМ ағзаһы, 1942 йылдан — ВКП(б) ағзаһы.
П. И. Чайковский исемендәге Пермь опера һәм балет театры
Театрҙың балет труппаһы — Рәсәйҙә иң трппаларының популяр береһе, сит илдәрҙә гастролдәрҙә уңышлы йөрөй. 2008 йылдың ғинуарында П. И. Чайковскийҙың «Мазепа» операһы ҡуйылғандан алып «Чайковский-театр» исеме аҫтында сығыш яһаусы опера труппаһы АҠШ-та билдәлелек яулай.
Алекинская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Айһай-Мөрсәләй
Айһай-Мөрсәләй (Айгай-Мурсаляй) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 13 кеше. Почта индексы — 453346, ОКАТО коды — 80238845011.
Буранғолов Мөхәмәтша Абдрахман улы
Биографияһы
1919 йылдың мартынан — Башҡортостан АССР-ының Туҡ-Соран кантоны революцион комитеты рәйесе. 1919 йылдың майынан РКП(б) ағзаһы. 1919 йылдың майында Буранғолов һәм уның урынбаҫары А. Ильясов большевиктар тарафынан ҡулға алына. Туҡ-Соран кантонында хәлде көйләр өсөн Уполномоченныйҙар Советы ағзаһы И. Мутин ебәрелә, ул килгәс ҡулға алынғандар иреккә сығарыла. 1919 йылдың 6-8 июлендә Әхмәр ауылында уҙған Туҡ-Соран кантоны Советтарының I съезында Туҡ-Соран кантоны башҡарма комитеты рәйесе итеп һайланған. 1919 йылдың 15 сентябрендә ВКП(б)-ның Туҡ-Соран кантон комитеты рәйесе итеп һайлана. .
ВКП(б) Үҙәк Комитетының 1945 йылдың 27 ғинуарында «Башҡорт партия ойошмаһында агитация һәм пропаганда эшенең торошо һәм уны яҡшыртыу саралары тураһында» ҡарары ҡабул ителгәндән һуң, Мөхәмәтша Буранғолов яңынан эҙәрлекләүҙәргә дусар була: уны һәм Баязит Бикбайҙы әҫәрҙәрендә башҡорттарҙың тарихын дөрөҫ күрһәтмәүҙә ғәйепләйҙәр. 1950 йылда милләтселектә ғәйепләнеп репрессиялана, 1950—1956 йылдарҙа һөргөндә була. Ҡайтҡас та, көрәшеп ғүмер итә: исемен гәзит, журналдарҙа сығармайҙар, яҙғандарын баҫтырмайҙар.
Мәүлитбай (исем)
Этимологияһы
Мәүлитбай (Мәүлетбай) — ҡушма исем, ике үҙ аллы «бай» һәм «мәүлет» — «тыуған ер», «тыуған ил», «тыуған көн», «байрам» мәғәнәләрен аңлатҡан һүҙҙәрҙән тора.
Билдәле шәхестәр
Мәүлетбай Сөләймән улы Ғәйнетдинов — (14 май 1938 йыл — 6 июнь 2014 йыл) — йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993).
Үтәште
Үтәште — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ыйыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Любляна
Тарихы
Любляна территорияһында иң боронғо кешеләр яҡынса дүрт мең йыл элек йәшәгән. Боронғо кешеләр һунарсылыҡ, малсылыҡ, шулай уҡ ғәҙәти игенселек менән шөғөлләнәләр. Ер һаҙмат булғанға бында өйҙәрҙе терәк бағаналарҙа эшләйҙәр. Беҙҙең эраға тиклем 1200 йыл тирәһендә хәҙерге Любляна территорияһына ерләү урналары ҡырҙары мәҙәниәтенә ҡараған кешеләр килә. Еҙҙең эраға тиклем X—VIII быуаттарҙа бында иллирийҙар һәм венеттар урынлаша, һуңыраҡ кельттар килә. . Һуңғы бронза һәм иртә тимер быуат араһында — б.э.т. X быуатҡа тиклем был ерҙә бер нимә лә түшәлмәгән урамдарҙа ағас йорттар урынлашҡан, улар күп тапҡыр яңынан үҙгәртеп ҡоролһа ла, урамдарҙың урыны үҙгәрмәгән. Любляница йылғаһының ҡаршы яҡтағы ярында зыярат урынлашҡан.
Урта быуаттар
Каринтияның һуңғы герцогы үлгәс, 1269 йылда оҙаҡ ҡамауҙа тотҡандан һуң уны Богемия короле үҙ ҡулына төшөрә. 1325 йылда Лайбахта Фриулдән килгән йәһүдтәр төпләнә. Господская урамында урындағы аҡһөйәктәр йәшәй. Ҡаланың өс өлөшөнөң дә үҙ стеналары була (Ҡала майҙаны, Иҫке майҙан һәм Яңы майҙан тирәләй стеналар төҙөлә). Урта быуаттар аҙағына ҡалала дүрт меңгә яҡын кеше йәшәгән. XIV быуатта 12 кешенән торған ҡала советы булдырыла.
Үҫемлектәр донъяһы
Рожник һәм Головец ҡалҡыулыҡтарындағы ҙур урмандар ике яҡтан өсмөйөш кеүек Люблянаның уртаһына тиклем һуҙыла. Үҙәктән төньяҡ-көнбайыштараҡ ҡаланың иң ҙур паркы — Тиволи паркы урынлашҡан (майҙаны 5 км²). Был Наполеон осоронда булдырылған ландшафт паркҡа исемде Париж паркы хөрмәтенә биргәндәр. Ҡалала аллея һәм скульптуралар XX быуатта архитектору Йоже Плечнику тырышлығы менән булдырылған. Паркта Любляна зоопаркы урынлашҡан. Урманлы Рожник ҡалҡыулығы менән бергә 452 га ер айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәһе статусына эйә.
Үҙәктән көнсығыштараҡ Замок тауы һәм, Грубер каналы менән айырылған, Головец тауҙары. 1810 йылда нигеҙ һалынған Любляна ботаника баҡсаһында 4500 төрлө үҫемлек үҫә. Ҡала уртаһында, Конгрестар майҙаны янында 1824 йылда булдырылған «Йондоҙ» паркы бар, унан бер нисә аллея йондоҙ нурҙары кеүек төрлө яҡҡа табан һуҙыла. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында, окупанттар ҡаланы сәнескеле тимер сыбыҡ менән уратып ала, шул ваҡиғалар иҫтәлегенә 1957 йылда  Хәтер һәм иптәшлек юлы булдырыла.
Халҡы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 74 % кеше үҙен словен тип атаған, 5 % -серб, 4 %- бешнәктәр, 3 % -хорваттар. Халыҡтың 79 % өсөн словен теле-туған тел, бынан тыш серб, хорват, серб-хорват, бешнәк телдәре киң таралған. 40 % -католик; 5 % православ, 5 % мосолман, 19 %динһеҙҙәр һәм атеистар, 17 % дин тураһындағы һорауға яуап биреүҙән баш тартҡан. Люблянала күп кенә христиан ҡорамдары бар (Изге Николай католик соборы, Изге Кирилл һәм Мфодий праволслав сиркәүе һәм башҡалар), шулай уҡ бер мәсет бар.
Климаты
Иң йылы ай— июль, иң һыуыҡ ай— ғинуар. Любляна Европалағы баш ҡалалар араһында иң күп яуым-төшөм булған ҡалаларҙың береһе. Иң күп ямғыр яуған ай — июнь. Майҙан сентябргә тиклем йәшен йәшнәй. Ҡар декабрь- февраль айҙарында яуа. Көҙөн- ҡышын бында томандар йыш була.
Архитектура
Любляна ҡалаһы йондоҙ рәүешле итеп төҙөлгән. Уның уртаһына тиклем көнбайыштан Рожник ҡалҡыулығы һуҙылған, көнсығышта Замок тауы һәм Головец тауы, төньяҡта Сава йылғаһы буйында йәшел зоналар һәм көньяҡта Любляна барьеһы. Иҫке ҡала өҫтөндә ҡалҡып торған замок булғанға, Люблянаны ҡайһы ваҡыт «бәләкәй Прага» тип йөрөтәләр.
Юғарылыҡ
Инглиз аҡыл эйәләре
Тәбиғәттәге эстетик сифат булараҡ Юғарылыҡ концепцияһы тураһындағы мәсьәлә (Матурлыҡ концепцияһынан айырым) XVIII быуатта Энтони Эшли Купер Шефтсбери һәм Джон Деннис (1685—1734, инглиз драматургы һәм тәнҡитсеһе) хеҙмәттәрендә тәбиғәттең дәһшәтле һәм аҡылға һыймаҫ асылын аңлау, шулай уҡ Джозеф Аддисондың «Spectator» журналындағы Юғарылыҡ тураһында концепциялар синтезында тәүләп ҡуйылған. Бер нисә йыл дауамында был өс инглиз Альпта сәйәхәт иткән һәм үҙ хеҙмәттәрендә эстетик сифаттарҙың төрлөлөгөн күрһәткән был тәжрибәнең бөтә ҡот осҡослоғона һәм аһәңлелегенә аңлатма биргән.
Шефтсбери Деннисҡа тиклем ике йыл алдараҡ сәйәхәт ҡылған, әммә үҙ аңлатмаларын 1709 йылда ғына «Moralists» хеҙмәтендә баҫып сығарған. Уның аңлатмалары ла был ике яҡлылыҡты, кинәнес һәм дәһшәтте сағылдырған, әммә уның Матурлыҡҡа ҡарата Юғарылыҡ концепцияһы, был концепцияны әҙәби тәнҡиттең яңы формаһы әйләндергән Джон Деннистыҡы кеүек, киҫкен түгел. Энтони Эшли Купер үҙенең хеҙмәттәрендә арауыҡтың сикһеҙлегенән ҡурҡыуға ҙурыраҡ иғтибар бирә, унда Юғарылыҡ, Матурлыҡтан айырмалы, эстетик сифат ҡына түгел, ә Матурлыҡтан күп тапҡырҙарға мөһабәтерәк һәм күпкә әһәмиәтлерәк сифат булып тора.
Эдмунд Бёрк
Бёрктың трактаты шулай уҡ үҙенең Юғарылыҡтың физиологик аспекттары, атап әйткәндә, башҡа авторҙар билдәләгән ҡурҡыуҙың һәм һөйкөмлөлөктөң ике яҡлы эмоциональ асылына акценты менән айырылып тора. Бёрк Юғарылыҡҡа ҡаратылған һиҙеүҙе һәм ыңғай ләззәттән айырылып торған кире ауыртыныуҙы һоҡланыу тип атаған.
Учёнова Виктория Васильевна
Биографияһы
Виктория Васильевна Учёнова 1929 йылдың 24 октябрендә Ленинградта тыуған.
Светлуха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Амку-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ярлыковка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Лун-Керь-Ю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фәхрисламов Хәмзә Фәхрислам улы
Биографияһы
1943 йылдың 23 июнендә Белорет район хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
Хойский Фатали Хан Искәндәр улы
Әзербайжан Демократик Республикаһы
Кавказ аръяғы сеймы тарҡалғандан һуң, 1918 йылдың 27 майында элекке Кавказ аръяғы Сеймдың мосолман фракцияһы ағзалары әлеге сәйәси хәлде тикшереү өсөн ашығыс кәңәшмә йыя. Ассамблея Көнсығыш Кавказ аръяғы хакимлығын үҙ өҫтөнә алырға ҡарар итә, үҙен Кавказ аръяғы мосолмандарының Ваҡытлы милли советы тип иғлан итә. Милли совет ҡарамағында 9 кешенән торған башҡарма орган булдырыла, уның бурыстары республика тормошоноң төрлө өлкәләре менән идара итеү була. Башҡарма орган рәйесе итеп Ф.Хойский һайлана.
Нефть менән законһыҙ эш итеүгә бәйле хөкүмәт ағзалары менән отставкаға сыға.
Шәхси тормошо
Фатали хан Хойскийҙың өс балаһы була: ҡыҙы Тамара (1902—1990) һәм ике улы, Морат (1910—1973) һәм Энвер (1914—1935). Ҡыҙы АКП(б) Үҙәк Комитеты Президиумы рәйесе, Әзербайжандың финанстар халыҡ комиссары һәм Тажик ССР-ы Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының 1-се секретары вазифаһын биләгән Мирза Дауд Хөсәйеновҡа кейәүгә сыға. Улы Морат Баҡы транспорт бүлегендә эшләй.
Агата (Чулым ҡушылдығы)
Агата — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы/ Хакас Республикаһы/ Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 1510 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сагас-Кыке
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Әшит ҡала округы
Әшит ҡала округы — Рәсәйҙең Свердловск өлкәһенең муниципаль берәмеге. Көнбайыш идара итеү округына ҡарай
Географик мәғлүмәттәре
Һоро урман; кәҫле-көлһыу; аллювиаль; тау-урманлы һоро; ҡара тупрағы көлһыу һәм һелтеле.
Тарихы
1945 йылдың Кленов һәм Зуевский ауыл советтары Әшит районынан алып яңы ойошторолған Бисерт районы составына индерелә.
1996 йылда Әшит районы «Әшит районы» муниципаль берәмеге тип үҙгәртелә. Әшит районы хакимиәте «Әшит районы» муниципаль берәмеге хакимиәте тип атала.
Иньеста Андрес
«Барселона»
2014 йылдың 9 апрелендә команда өсөн үҙенең 500-сө уйынын уйнай, юбилей булғас, Чемпиондар лигаһының сирек финалы сиктәрендә «Атлетико» менән ҡунаҡ матчы юбилей уйыны була.
НКВД-ла таҙартыу (1937—1938)
''Был мәҡәләлә НКВД эсендә үткәрелгән таҙартыуҙар ҡаралған. Башҡа таҙартыуҙар осраҡтары Оло террор мәҡәләһендә.''
Яңы НКВД составы
«Ежов кешеләре»:
Тикшереүҙәрҙең юридик нигеҙе, 1938—1939
Әлеге бойороҡҡа ярашлы НКВД-ның 1937 йылғы 7 һәм 1938 йылғы 5 ведомство документы һәм циркуляры үҙ көсөн юғалта, 7 ғәмәлдәге бойороҡ һәм циркуляры ғәмәлдән сығарыла.
Таҙартыу механизмы
Әрмәнстанды таҙартыу өсөн үҙәктән Микоян А. С. һәм Маленков Г. М. ебәрелә.
Таҙартыуҙар масштабы
1937 йылдың 1 мартына ҡарата дәүләт именлеге органдарының дөйөм исемлегендә яҡынса 25 мең кеше торһа, 1936 йылдың 1октябренән алып 1938 йылдың 15 авгусына тиклемге осорҙа 2237 НКВД хеҙмәткәре ҡулға алына, шулар араһында «контрреволюцилн енәйәттәр өсөн» — 1862 кеше 1939 йылда тағы ла 937 НКВД хеҙмәткәре эштәрн бушатыла.
НКВД хеҙмәткәрҙәренең күрһәтмәләрҙе үтәүҙән баш тартыуы
Мәҫәлән, Себер хәрби округы НКВД ГУГБ-ның Махсус бүлеге начальнигы урынбаҫары П. Ф. Коломиец күпләп ҡулға алыуҙар һәм хәрбиҙәрҙе язалауға шаһит булып, 1937 йылдың 7 декабрендә Ежовҡа тикшереүҙәге аҙғынлыҡтарҙы асыҡлау буйынса комиссия ебәреү үтенесе менән «һауа почтаһы» аша хат ебәрә. Ҡарауылсы Легаловты мифик яндырыуҙа ғәйепләп атып үлтергәндәрен белгәс, Коломьец УНКВД начальнигы урынбаҫары И. А. Мальцевҡа үҙенең доклады тураһында һөйләй. Бер аҙҙан Коломиец идаралыҡ начальнигы Горбачҡа инә һәм бүлек өсөн яуаплылыҡтан баш тарта. 23 декабрҙә ул ҡулға алына һәм ҡаты язалауға дусар ителә. 1938 йылдың мартында ул мәжбүри рәүештә ғәйебен таный. Коломиец 20 йылға лагерҙарға хөкөм ителә, әммә 1940 йылда уны аҡлайҙар.
Террорҙың ҡыҙыҡ осоронда НКВД-ға йлеп ителгән Сиблаг оператив чекистар бүлеге хеҙмәткәре Садовский язалауҙарға һәм уйҙырмаларға ҡаршы протест менән Сталинға хат яҙа. Уны шундуҡ ҡулға алалар, ҡаты язалауҙарҙан һуң атып үлтерәләр.
Башҡортостандағы Крәҫтиәндәр күтәрелеше (1918—1921)
Хронологияһы
Был улустарҙа сыуалыштар менән етәкселек итә торған штабтар һәм үҙен Халыҡ армияһының бер өлөшө тип һанаған ҡораллы дружиналар булдырылған. Ҡайһы бер урындарҙа баш күтәреүселәр Аҡ чехтар частары менән контакт булдырған һәм ҡыҙылдарға ҡаршы улар менән берлектәге операцияларҙа ҡатнашҡандар.
1920 йылда иң эреһе — «Ҡарағош яуы» (Һәнәклеләр күтәрелеше) тоҡанған. Күтәрелеш Ҡазан губернаһында (Бөгөлмә өйәҙендә һәм Чистополь өйәҙендә) башланһа ла, киңәйә барып, крәҫтиән хәрәкәте Өфө губернаһының башҡа өйәҙҙәренә — Минзәлә өйәҙенә, Бөрө өйәҙенә, Бәләбәй өйәҙенә һәм Өфө өйәҙенә таралған. Был күтәрелештә 50 меңгә яҡын кеше ҡатнашҡан.
1920 йылдың ноябрендә Башҡорт АССР-ы Үҫәргән кантоны Преображенск улусының продразвёрсткаға ҡаршы торған рус ауылдары крәҫтиәндәре баш күтәргән. Баш күтәреүселәргә ҡаршы РККА-ның ғәскәри частары ебәрелгән. Башкортостандың Алмалы, Нәжейылға, Йомағужа һәм башҡа ауылдары янындағы һуғыштарҙа баш күтәреүселәр еңелеүгә дусар булғандар.
Ысыҡ алтын кешеһе
Ҡаҙағстан символы
Ҡанатлы ҡапландағы «Алтын кеше» Ҡаҙағстандың милли символына әйләнде. Саҡ яугирының күсермәһе Ҡаҙағстандың күп кенә ҡалаларына ҡуйылған, шуларҙың береһе Алма-Атының төп майҙанындағы Бойондороҡһоҙлоҡ монументын тамамлап ҡуя.
Крюкова Антонина Яковлевна
Биографияһы
1963 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлағандан һуң Архангел үҙәк район дауаханаһында эшләй, 1966 йылдан — Стәрлетамаҡ районы «Стәрлетамаҡ» совхозының Үҙәк усадьбаһы дауаханаһында участка табибы була. 1968 йылдан — халыҡ депутаттарының Өфө ҡала Советының һаулыҡ һаҡлау бүлегендә баш терапевт. 1971—1975 йылдарҙа ситтән тороп Башҡорт дәүләт медицина институтының терапия кафедраһында аспирантурала уҡый. 1978 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институтында (1995 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университеты) уҡыта. 1986 йылда поликлиника терапияһы кафедраһы мөдире.
Тамғалы
Петроглифтарҙан тыш Танбалыла  бик күп боронғо ҡәберлектәр: урта һәм һуңғы бронза быуатының таш йәшник -цисталары, иртә тимер быуат осоронан алып  һәм бөгөнгө көнгә тиклем ер һәм  таш ҡурғандар табылған.
Кибернетика
Киберне́тика (от κυβερνητική  «идара итеү сәнғәте» ) —  ҡатмарлы идара итеү системаларында,  шул иҫәптән  машиналар, тере организмдар йәки йәмғиәттә, информация алыу, һаҡлау, үҙгәртеү һәм тапшырыуҙың дөйөм законлылыҡтары тураһындағы фән.
Казинка (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Егорлык йылғаһы Новотроицк һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Бикташ (Бөрйән районы)
Тарихы
1834 йылғы йәниҫәп буйынса ауылда 57 ир-ат, 60 ҡатын-ҡыҙ — барыһы 117 кеше йәшәгән. 1850 йылғы рәүиздә 59 ир-ат, 53 ҡатын-ҡыҙ – барыһы 112 кеше иҫәпләнә.
Сеза (Ундоша ҡушылдығы)
Сеза — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ундоша йылғаһының һул ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
2-се Сулпан
2-се Сулпан (Чулпан-2-ой) — Башҡортостан Республикаһының Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 134 кеше була. ОКАТО коды — 80214822010.
Богомолец Александр Александрович
Рәсәй һәм Украина патофизиология, эндокринология һәм геронтология мәктәптәренә нигеҙ һалыусы. Рәсәйҙә һәм Украинала тәүге медицина профилле ғилми-тикшеренеү учреждениеларын ойоштороусы.
«Һарытау» осоро
Лекциялар уҡыу менән бер рәттән ауырыуҙарҙы ҡабул итә, Беренсе донъя һуғышы йылдарында эпидемиологик тикшеренеүҙәр үткәрә. Тәүгеләрҙән булып алларгия һәм иммунитеттың араһындағы бәйләнешкә иғтибар итә.
1918 йылдың октябрендә Рәсәйҙә тәүге медицина профиле ғилми-тикшеренеү учреждениеһын асыуға өлгәшә («Микроб»). Петербургта тағун, холера, себер язваһына ҡаршы ҡулланылған ҡоролмалар һәм препараттар Һарытауға күсерелә.
Сили Каталин
Бойондороҡһоҙ депутат
2010 йылдың 3 октябрендә үткән һайлауҙарҙан һуң Социаль союз (SZU) төҙөй һәм уның беренсе рәйесе була. Һөҙөмтәлә ул Венгрия Социалистик партияһын һәм уның парламенттағы төркөмөн ташлап сыға, үҙенең эшмәкәрлеген формаль бойондороҡһоҙ депутат булараҡ дауам итә. Әммә, һайланған депутат булараҡ, уның депутат мөҙҙәте 2014 йылда тамамлана. Шулай итеп, Йәмәғәт союзының яңы ағзаһы парламентта бер ни тиклем вәкәләттәргә эйә була. Был 5 проценттан кәм тауыш йыйған яҡтар өсөн, ғәҙәттә, мөмкин булмаған хәл.
Талҡаҫ
Биоресурстары
Күлдә карп, һары балыҡ, суртан, алабуға, опто,густера, сабаҡ һ.б балыҡтар үрсей. Яр буйында ҡағараҡ, ҡарасабан ҡоштары оялай. Көнсығыш яры яғында 8-10 метр тәрәнлектә сапропель ятҡылығы бар. Ул балсыҡ менән кешеләр дауалана ала.
Сик-Мағаш
Сик-Мағаш — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Дағстан дәүләт медицина университеты
Тарихы
Юғары уҡыу йортонда тәүге йылдарҙа билдәле ғалим профессорҙар О. А. Байрашевский, М. С. Доброхотов, А. В. Россов, В. А. Чудносоветов, Ф. Р. Бородулин, А. Г. Подварко, Г. П. Руднев һәм башҡалар эшләй.
Батайск (станция)
Тарихы
Батайск тимер юлы станцияһы аша Ростов-Владикавказ линияһында поездар хәрәкәте рәсми рәүештә 1875 йылдың 14 июлендә асыла. Шул уҡ ваҡытта паровоз депоһы асыла. 25 йыл уҙғас, 1900 йылда ул 2 класлы станция була. Һуңынан яңы тимер юл линиялары Батайск — Аҙау — 1911 йылда, Батайск — Сауҙа (хәҙер Сальск) — 1915 йылда төҙөлә.
Дим (мәғәнәләр)
Дим — күп мәғәнәле һүҙ.
Йылыу (күл)
Тасуирламаһы
Күл Оло Ялансыҡ, Сыбаркүл,Йылыу, Тәрәнкүл, Оло Киҫегәс һәм Кесе Киҫегәс,Оло Мейәс һәм Кесе Мейәс күлдәре сылбырында урталыҡта урынлашҡан.
Алтынай
Алтынай — башҡорт исеме, ҡатын-ҡыҙ, шулай уҡ ир-ат исеме лә булып йөрөй. Төрки халыҡтарҙа киң таралған исем.