cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Татарстан башҡорттары
Һаны һәм таралып ултырыуы
Шулай уҡ ҡарағыҙ: Татарстан башҡорттарының ауылдары 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Татарстанда 13 726 башҡорт — бөтә халыҡтың 0,36 %, республикала һаны буйынса татарҙарҙан, урыҫтарҙан, сыуаштарҙан, удмурттарҙан, мордваларҙан, мариҙарҙан һәм украиндарҙан ҡала һигеҙенсе урында (Таблица 1). Ҡазанда республикалағы бөтөн башҡорттарҙың — 12,97%-ы, Яр Саллыла — 43,01%-ы. Башҡорттар Татарстандың бөтә муниципаль райондарында һәм ҡалаларында йәшәй, ләкин береһендә лә халыҡтың күпселеген алып тормай. Татарстан Республикаһы башҡорттарының 88,6%-ы ҡалаларҙа йәшәй.
Этнографик төркөмдәр
Кама-Ыҡ башҡорттары формалашыуҙа төньяҡ-көнбайыш этнографик төркөмө ҡәбиләләре (байлар, бүләр, гәрә, йәнәй, йылан, ҡырғыҙ, юрмый), ирәкте һәм һарайлы-мең ырыуҙары ҡатнаша.
Байлар ҡәбиләһенең килеп сығышын Үҙәк Азия һәм Алтайҙың монгол һәм төрки ҡәбиләләре менән бәйләйҙәр, улар 1-се мең йыллыҡ аҙағында Дим һәм Ыҡ буйының үрге ағымында урынлаша. Һуңыраҡ XIII—XIV бб. ҡәбилә Ыҡ һәм Минзәлә йылғаларының түбәненә күсенә.
Бүләр ҡәбиләһенең килеп сығышын волга болғарҙары менән бәйләйҙәр, улар XIII—XIV бб. Кама буйы урмандарына һәм Ялан Зәйе түбәненә, һуңыраҡ Ыҡ һәм Сөн йылғалары үҙәндәренә төпләнгән.
Иванов Мартиниан Иванович
Биографияһы
Иванов Мартиниан (Мартемьян) Ивановичтың тормошо һәм эшмәкәрлеге хаҡында мәғлүмәттәр аҙ һаҡланған. Бер формурҙа ул сығышы менән помещиктар ғаиләһенә ҡарауы күрһәтелгән. Башҡа версия буйынса, ул башҡорт ғаиләһендә тыуған, иртә етем ала һәм урыҫ помещигы ғаиләһен ҡабул ителә һәм суҡындырыла. Әммә шуныһы аныҡ билдәле Мартемьян Иванов башҡорттар һәм татарҙар араһында үҫеп уларҙың телдәрен яҡшы белгән.
Татарстан башҡорттары
Этнографик төркөмдәр
Юрмый ҡәбиләһенең сығышын волга булғарҙарына бәйләйҙәр, XII—XIII бб. Ялан Зәйе менән Шишмә йылғалары буйына төйәкләнгән, XIII—XIV бб. Ыҡ йылғаһының урта ағымын да биләгән.
XVII быуаттан башлап XIX быуаттың беренсе яртыһына тиклем кама-ыҡ башҡорттары улустар составына ингән бер нисә тиҫтә тораҡ пункт нигеҙләй. 1834 йылда Минзәлә, Алабуға, Бөгөлмә һәм Сарапул өйәҙҙәре территорияларында башҡорттарҙың Йәнәй, Байлар, Бүләр, Гәрә, Йылан, Ирәкте, Ҡырғыҙ, Һарайлы-Мең һәм Юрмый улустары була.
Татарстан Республикаһы башҡорттарының милли-мәҙәни автономиялары
Әлеге ваҡытта Татарстан Республикаһында башҡорттарҙың дүрт милли-мәҙәни автономияһы бар. Улар ХХ быуаттың 90-сы йылдары башында республикала барлыҡҡа килгән башҡорт мәҙәни йәмғиәттәренән хасил була. 1992 йылда Ҡазанда — «Башҡорт йорто», Яр Саллыла «Юлдаш» мәҙәни йәмғиәттәре ойошторола. Был йәмғиәттәрҙең ағзалары Татарстан халыҡтарының 1992 йылдың майында үткәрелгән беренсе йыйынында башҡорттарҙың вәкиле була.
Камалов Таһир Таузах улы
Биографияһы
Таһир Таузах улы Камалов 2021 йылдың 4 ғинуарында Өфө ҡалаһында вафат булды.
Алпаев Зөлҡәрнәй Сәлимкәй улы
Биографияһы
10-сы Башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша. 1813 йылда 10-сы Башҡорт полкы составында Пруссия биләмәләрендә һуғыша.
Рыжов Алексей Андреевич
Биографияһы
1989 йылда 504-се Дыуан милли-территориаль һайлау округынан СССР Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
Дәүләтшин Абдулла Сибәғәтулла улы
Биографияһы
1920—1921 йылдарҙа РКП(б)-ның Орск өйәҙ комитетында эшләй. 1920-се йылдарҙан башлап И. В. Сталин исемендәге Шәреҡ хеҙмәтсәндәренең коммунистик университетында уҡыта, ВКП(б) Үҙәк комитеты эргәһендәге «Нәшриәт» нәшриәтендә, СССР халыҡтарының үҙәк нәшриәтендә хеҙмәткәр була.
1930 йылда Мәскәү дәүләт университетының химия факультетын тамамлай. 1934 йылдан СССР Фәндәр академияһы Органик химия институтының директор урынбаҫары, СССР Фәндәр академияһының Алыҫ Көнсығыш филиалы (Владивосток ҡ.) ғилми секретары була.
1937 йылдан СССР Әҙәбиәт һәм нәшриәттәр эштәре буйынса баш идаралыҡ хеҙмәткәре була, 1941—1943 һәм 1953—1956 йылдарҙа Мәскәү ҡалаһы предприятиеларында эшләй.
Ҡарғын «Идеалъ» кинематографы
Тарих
«Покровтағы Ҡарғын йәрминкәһе йәрминкәһе» байрамы ваҡытында, 2016 йылдың октябрендә, «Идеалъ» кинотеатры реставрациялауҙан һуң асылған. Был биналарҙы асыу тантанаһында А. М. Шолохов, Ю. А. Пятиков, А. А. Резванов һәм И. А. Орлова ҡатнашҡан. Күңелле йәрминкә байрамы ваҡытында кинотеатр бинаһында «Шолохов геройҙары экранда» күргәҙмәһе эшләй, ул Рәсәй киноһы йылына арнала. Бында килеүселәргә Шолохов әҫәрен экранлаштырыу тарихы тураһында һөйләүсе экспонаттар тәҡдим ителгән.
Ченнаи
Иҡтисады
Ҡала башта уҡ эре порт һымаҡ төҙөлгән һәм хәҙерге заманда ла ул илдең иң ҙур порттарының береһе булып ҡала. Ҡалала күп кенә ҙур Һиндостан компанияларының филиалдары эшләй. Ченнаила Мадрас фонд биржаһы урынлашҡан.
Бутан тарихы
Иртә тарихы
Ҡайһы бер тарихсылар фекеренсә, тарихҡаса осорҙа был территорияла монпа (Monpa) халҡының вәкилдәре йәшәгән, улар тибет йәки монгол халыҡтарына инмәй. Мон-Юла халҡы шаманизмды тотҡан. Риүәйәттәргә ярашлы, был дәүләттең һуңғы йылдарында Мон-Юла хакимы хәҙерге Һиндостандың Ассам, Көнбайыш Бенгал һәм Биһар территорияларын бойһондороп «дуарҙар» үҙәне районына баҫып инә.
Шабдрунг Нгаванг Намгьял осоронда Бутандың берләшеүе
Тибет монахы һәм рәссамы Шабдрунг Нгаванг Намгьял (1594—1651) 1616 йылда король була, ул Бутанды берләштереүгә ирешә һәм бер нисә нығытылған ҡәлғәләр (дзонгтар) төҙөүҙе ойоштора.
Шабдрунг үлгәндән һуң Бутан
Король Шабдрунг Нгаванг Намгьял вафат булғандан һуң Бутанда граждандар һуғышы башлана, ул 200 йыл дауамында туҡтамай тиерлек. Низағтың сәбәбе айырым әйткәндә ике Дуарҙар («ишектәр») — Ассам Дуары һәм Бенгал Дуары — был биләмәләр тауҙарҙан Брахмапутра йылғаһына юл биргән.
Бутандың бойондороҡһоҙлоғо
1998 йылда король башҡарма власты Министрҙар Кабинетына тапшыра, шуның менән юғары чиновниктарҙың алмашыныуы һәм үҙгәреп тороуы тәьмин ителә. 2002 йылда Бутанда милли телевидение индерелә, быға тиклем телевидение тыйыу аҫтында була. Һуңғы йылдарҙа Бутан ҙур уңыштарға ирешә, халҡының хәле әкренләп арта бара, инфраструктура яҡшыртыла һәм модернизациялана. Шулай ҙа Бутан ныҡ традицияларға бирелгән.
Кесе
Кесе — көнбайыш табын башҡорттары составындағы ырыу.
Албания мәҙәниәте
Албания мәҙәниәте коммунистик хөкүмәте тарафынан ҡыйырһытыла. Шул уҡ ваҡытта, албан яҙыусылары һәм зыялылары эҙәрлекләүҙәргә дусар ителә. Күп ваҡыт бөтә нәмә етди цензура күҙәтеүе аҫтында була. Шуға ярашлы, яңы милли уртаҡлыҡ булдырыу өсөн, коммунистик идеологияға нигеҙләнгән әҙәби һәм мәҙәни вакуум барлыҡҡа килә. 1990 йылдарҙа хөкүмәт албан халыҡ мәҙәниәтен яҡлап сыға. Илдә 4000-дән ашыу мәҙәниәт учреждениеһы бар: Албания милли китапханаһы, дәүләт хоры, Албания милли опера һәм балет театры, Албания милли һынлы сәнғәт галереяһы.
Элмәлек (йыр)
Башҡарыусылар
Йырҙы Х. Л. Ғәлимов, Ф. Г. Ноғоманова, И. М. Смаков, Башҡортостан Республикаһының Хор капеллаһы башҡара.
Эндокрин система
Эндокри́н систе́ма — гормондар ярҙамында эске ағзалар эшмәкәрлеген көйләүсе система. Гормондар эндокрин күҙәнәктәр тарафынан ҡанға сығарыла, йәки күҙәнәктәр араһындағы арауыҡ аша күрше күҙәнәктәргә тарала.
Гландуляр эндокрин система
Гландуляр эндокрин система төрлө биологик әүҙем матдәләрҙең (гормондар, нейромедиаторҙар һәм башҡалар) синтезын, тупланыуын һәм ҡан ағымына бүленеүен тормошҡа ашырыусы эндокрин биҙҙәрҙән ғибәрәт.
Ашҡаҙан аҫты биҙе
Ашҡаҙан аҫты биҙе — ҡатнаш секреция биҙҙәренә ҡарай: ашҡаҙан аҫты биҙенән бөйән эсәгенә сығарыу көпшәләре тоташа һәм уның буйлап аш һеңдереү һуттары ебәрелә.Шулай уҡ, биҙ аша үткән ҡапиллярҙарғы ҡан ағымына туранан-тура гормондар сығарыла.
Биҙҙең оҙонлоғо 12—30 см тирәһе. Ул ҡорһаҡ ҡыуышлығының өҫкө өлөшөндә, бөйән менән талаҡ араһында урынлашҡан.
Эпсилон-күҙәнәктәр — грелин етештерәләр («аслыҡ гормоны» — аппетитты аса).
Бөйөр өҫтө биҙҙәре
Бөйөр өҫтө биҙҙәре тышҡы кортик ҡатламдан (бөтә биҙ массаһының 80—90 %) һәм эске мейе ҡатламынан торалар, уларҙың күҙәнәктәре төркөмләп ята һәм вена синустары менән солғап алынған.
Бөйөр өҫтө биҙҙәре кортик һәм мейеһе ҡатламдары төрлө гормондар етештереү менән генә айырылмай. Кортик ҡатлам эшмәкәрлеге үҙәк нервы системаһы, ә мейе ҡатламы эшмәкәрлеге периферия нервы системаһы аша әүҙемләштерелә.
Тимус
Иммун системаһы, шул иҫәптән тимус биҙе (тимус) бик күп гормондар эшләп сығара, уларҙы цитокиндарға йәки лимфокиндарға һәм тимик (йәки тимус) гормондарға — типоэтинға бүлергә мөмкин. Улар Т-күҙәнәктәрҙең үҫеү, өлгөрөү һәм дифференциация процестарын һәм иммун системаһының өлгөргән күҙәнәктәренең функциональ әүҙемлеген көйләй.
Гастринома
Был шеш күп итеп гастрин етештерә. Һөҙөмтәлә гипергастримия барлыҡҡа килә. Ул париеталь күҙәнәктәрҙе әүҙемләштереү механизмы аша саманан тыш күп тоҙ кислотаһын һәм пепсинды етештереүҙең сәбәбе булып тора.
Раздор тау биттәре
Тасуирлама
Раздор тау биттәре ике бер-береһенә яҡын урынлашҡан участканан тора: Тәбиғәт һәйкәленең майҙаны ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 1780,0 га, икенселәре буйынса — 1267,0 гектарға яҡын.
Эстония географияһы
Ер өҫтө уйһыу убалы һәм һаҙлыҡлы.
Һыу ресурстары
Эстония ҡуйы йылғалар селтәре менән ҡапланған. Төньяҡ һәм көнбайыш Эстония йылғалары (Нарва, Пирита, Казари, Пярну һ. б.) Балтик диңгеҙе ҡултыҡтарына ҡоя, ә көнсығышындағылар эске һыу ятҡылыҡтарына ағып төшә: көньяҡта — Выртсъярв (Пыльтсамаа йылғаһы) менән Чуд (Эмайыги йылғаһы) күлдәренә һәм көнсығышта — Псков күленә. Иң оҙон Выханду йылғаһының оҙонлоғо — 162 км, ул Йылы күлгә ҡоя. Иң мул һыулы йылғалар — Нарва менән Эмайыги. Эмайыги йылғаһы ғына суднолар йөрөргә яраҡлы (Тарту ҡалаһынан түбәндә). Яҙғы ташҡында йылғаларҙың кимәле һиҙелерлек күтәрелә (5 метрғаса). Эстонияла 1150-нән ашыу күл һәм 250-нән ашыу яһалма быуа бар. Күлдәр нигеҙҙә боҙлоҡтан хасил булған һәм территорияның 4,8 процентын алып тора. Илдәге иң ҙур Чуд (йәки Пейпси) күле көнсығышта ята һәм Рәсәй менән арала тәбиғи һәм тарихи сик барлыҡҡа килтерә. Чуд күленең майҙаны — 3555 кв. км, шуның 1616-һы — Эстонияныҡы. Эстонияның иң ҙур эске һыу ятҡылығы — Выртсъярв күле — 266 км² майҙанлы.
Савоненко Нина Иосифовна
Биографияһы
СССР Юғары Советы Президиумының  1969 йылдың 4 февралендәге указы менән совет халҡының һаулығын һаҡлау өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн Савоненко Нина Иосифовнаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Эстония географияһы
Фаунаһы
Сөсө һыу ятҡылыҡтарында һәм диңгеҙ яр буйы һыуҙарында балыҡтың 70-тән ашыу төрө (карптар, һөмбаштар, аҡ сабаҡ, күл сабағы, чуд сөгәһе, ҡорман, сабаҡ, алабуға, судак, суртан, шамбы, бағры, табан балыҡ, ҡара балыҡ, сазан, салака, килька, треска, камбала, диңгеҙ сөгәһе, йыланбалыҡ һ. б.) бар. Күбеһе промысла әһәмиәтенә эйә.
Савоненко Нина Иосифовна
Биографияһы
Ленинград өлкәһенең Гатчина ҡалаһында йәшәгән. 1996 йылдың февралендә вафат булған.
Хоменко Василий Афанасьевич
Хоменко Василий Афанасьевич (30 март 1899 йыл — 9 ноябрь 1943 йыл) — СССР-ҙың хәрби етәксеһе, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында армия командующийы, генерал-лейтенант.
Фильм
Фильм (ингл.  film  — плёнка, шулай уҡ — кино, кинофильм, телефильм, кинокартина) — кино сәнғәтенең айырым әҫәре. Технология яғынан бер сюжет менән бәйләнгән хәрәкәтләнгән һүрәттәр (монтаж кадрҙары) йыйыны. Һәр монтаж кадры фотографик йәки цифрлы хәрәкәтһеҙ һүрәттәр теҙмәһе. Фильмға шулай уҡ тауыш өҫтәлә.
Интервики
Вики-системаларҙа ярҙам
Синтаксис колонкаһында Википедия мәҡәләһенә интервики-һылтанма күрһәтелгән — jabber. Бөтә системаларҙа ла тиерлек Википедияла префикс — wikipedia ҡулланыла. Инглиз теленән айырмалы рәүештә, Википедияның тел бүлектәренә бар вики-системалар ҙа һылтанмаларҙы ҡабул итмәй, мәҫәлән, DokuWiki мөмкинселеге юҡ. Шуға күрә башҡорт бүлегендә һылтанмаларҙы ҡулланыу өсөн, префикстар таблицаһына өҫтәлмә модификация яһарға кәрәк.
Согласие урамы (Дондағы Ростов)
Тарихы
Хәҙерге күренештә үҙенең барлыҡҡа килеүе менән Согласие урамы Генераль йырынды ябыу тураһында ҡарар ҡабул иткән (1886—1892 йылдарҙа эшләнә), 1862—1869 һәм 1884—1889 йылдарҙа ҡала менән идара иткән ҡала башлығы М. А. Байковҡа бурыслы.
Красноармейская урамы (Дондағы Ростов)
Красноармейская урамы — Дондағы Ростовтың төп урамдарының береһе.
Скрипка
Скрипканың төҙөлөшө
Скрипка ике төп өлөштән — корпустан һәм грифтан тора, гриф буйлатып ҡылдар тартылған.
Кәрәк-ярағы
Һыҙғыс өндәр сығарыу өсөн хеҙмәт итә. Һыҙғыс ағас таяҡтан тора, бер яғында — башы, икенсе яғында ҡалыбы бар. Башы менән ҡалып араһына ат ҡойроғонан ҡыл тарттырыла. Ҡыл кератинлы ҡау менән ҡапланған, ышҡылғанда уларҙан канифоль хасил була, канифоль иһә ҡылды эләктереп, унан өндәр сығарттыра.
Эйәк аҫтылыҡ. Скрипканы эйәк менән уңайлы итеп ҡыҫып тотоу өсөн хеҙмәт итә.
Ҡыҫҡыс ҙур булмаған ағас йә резина «тараҡ», йырығы, ике-өс теше бар. Өҫкө яҡтан аҫлыҡҡа кейҙерелә һәм уның тирбәлеүен кәметә, шул сәбәпле тауыш тоноҡлана. Ҡыҫҡыс йышыраҡ оркестр йә ансамблдәр сығышында ҡулланыла.
Машинка — металл яйланма, гриф ҡуйғыстың тишегенә ҡуйыла торған винттан һәм икенсе яҡта ҡылды беркетеү өсөн кәрәкле ырғаҡлы рычагтан тора. Машинканың үлсәмдәре скрипканың үлсәмдәренә ярашлы булырға тейеш, универсаль үлсәмлеләре лә бар. Машинкаһыҙ ҡоралдар ҙа була, ул сағында ҡылдар тура гриф ҡуйғыс тишектәренә беркетелә.
Яҙыу
Скрипка партияһы скрипка асҡысы менән яҙыла. Скрипканың стандарт диапазоны — бәләкәй октавалағы соль’дән — дүртенсе октавалағы до'ға тиклем. Юғарыраҡ тауыштар башҡарыу өсөн ауыр һәм, ҡағиҙә булараҡ, соло виртуоз әҙәбиәтендә генә ҡулланыла, ә оркестр партияларында түгел.
Ҡулдарҙың ҡуйылышы
Грифта һул ҡул бармаҡтарының урынлашыуы аппликатура тип атала. Һуҡ бармаҡ — беренсе, уртансы бармаҡ — икенсе, исемһеҙ бармаҡ — өсөнсө, сәтәкәй бармаҡ дүртенсе тип йөрөтөлә. Бер-береһенән бер йәки ярты тонға айырылып торған йәнәш дүрт бармаҡ аппликатураһы позиция тип атала. Һәр ҡылда ете йә унан да күберәк позиция була. Позиция юғарыраҡ булған һайын уйнау ҡатмарлыраҡ.
Шаповалов Евгений Петрович
Биографияһы
1922 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алына. Харьков «Ҡыҙыл старшина» мәктәбен, 1925 йылда — кавалерия мәктәбен тамамлай. 1940 йылдан КПСС ағзаһы.
Секин Владимир Алексеевич
Секин Владимир Алексеевич (15 май 1924 йыл — 20 декабрь 2005 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, осоусы, полковник (2000), Советтар Союзы Геройы (1945). Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы.
Розенберг Геннадий Самуилович
Конференциялар
Г. С. Розенберг етәкселегендә бер нисә халыҡ-ара фәнни конференциялар, шул иҫәптән «Теоретические проблемы экологии и эволюции» (1990, 1995, 2000, 2005 йй.), «Экологическая оптимизация урбанизированной и рекреационной среды» (1991 й.), «Экологические проблемы бассейнов крупных рек» (1993, 1998, 2003, 2008 йй.), «Экологическое образование в целях устойчивого развития» (1996, 2007 йй.), «Природное наследие России: изучение, мониторинг, охрана» (2004, 2008 йй.), Рәсәй фәндәр академияһы янында Гидробиологик йәмғиәттеңе IX-ы съезы (2006 г.) һәм башҡалар ойошторорла һәм үткәрелә.
Бүләктәре һәм премиялары
Рәсәй Федерацияһы Президентының 2000 йылдың 21 июнендәге указы менән Г. С. Розенбергҡа «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» тигән маҡтаулы исем бирелә.
2006 йылда Г. С. Розенберг Һамар дәүләт университетының Почетлы профессоры итеп һайлана.
Геннадий Самуилович 2009 йылда медик-биологик пробелмаларҙы хәл итеүҙәге юғары һөҙөмтәләре өсөн Һамар өлкәһе Губернаторы премияһы лауреаты була.
Библиографияһы
Геннадий Розенберг 750-нән ашыу ғилми хеҙмәт (шул иҫәптән 39 монография һәм 14 уҡыу һәм методик әсбаптар), шулай уҡ 126 фәнни-популяр әҫәрҙәр һәм китаптар яҙа, улар уның мөхәррирлеге аҫтында сыға. Уның авторҙаштары булып 350-нән ашыу кеше тора. Ғилми эшмәкәрлектең айырым йүнәлештәре тип Розенберг фәнни эштәргә тәнҡит рецензиялары, мәҡәләләр тип һанай, уның авторлығында 105 рецензия баҫылып сыға. Үҙ сиратында, 56 эшкә Геннадий Самуиловичтың рецензиялары төрлө фәнни һәм фәнни-популяр баҫмаларҙа сыға. Һайланма библиографияһы:
Көнсығыш фронтының контрһөжүме
Бәләбәй операцияһы
Бәләбәй операцияһының уңышлы тамамланыуы ҡыҙыл армияларының Көньяҡ төркөмөнә яңы һулыш бирә һәм Ырымбур һәм Урал өлкәләрендә һуғышҡан ғәскәрҙәрен көсәйтергә мөмкинлек бирә.
Сарапул — Воткинск операцияһы
5-се армияһының уңыштары аҡтарҙың сигенеүенә булышлыҡ итә һәм 2-се ҡыҙыл армияһы ҡыҫҡа ваҡыт эсендә Сарапулға һәм Ижевск заводына барып етергә мөмкинлек ала.
Рим империяһы
Юлийҙар-Клавдийҙар династияһы: Август вариҫтары (14—69 йй.)
Тиберийҙың ғүмер ахыры хаҡында асыҡ билдәле түгел, уның урынын ҡәрҙәше Германиктың улы Калигула биләй (37—41). Был ярайһы уҡ һөйкөмлө егеттең тиҙҙән властан башы әйләнә, унда бөйөклөк манияһы башлана, ул иҫ киткес ҡанһыҙ хакимға әйләнә. Үҙенә табынһындар өсөн статуяһын Йәрүсәлим ҡорамына ҡуйҙырырға йыйынған был диуананың ғүмерен преториан трибунының ҡылысы өҙә. Сенат, иркен тын алып, республика тураһында хыяллана башлағанда, преториандар яңы императорҙы — Германиктың туғаны Клавдийҙы (41—54) — килтереп ҡуя. Клавдий ике ҡатыны — Мессалина менән Агриппинаның ҡулында уйынсыҡ ҡына була. Был ике ҡатын ул осорҙағы римлы ҡатын-ҡыҙҙарҙың мәсхәрәле данын тарата. Шулай ҙа Клавдий осоронда (һәм уның ҡатнашлығында) империяның үҫеше дауам итә. Лионда тыуған Клавдий Галлияны бик яҡын күрә: сенатта төньяҡ Галлия кешеләренең Римдағы кеүек почетлы исемдәр һорауын шәхсән үҙе ҡәнәғәтләндерә. 46 йылда Клавдий Котис батшалығын Фракия провинцияһына әйләндерә, ә Мавретанияны Рим провинцияһы итә. Уның осоронда Агрикола тарафынан яуланған Британияны тулыһынса биләп алыу тамамлана. Агриппинаның интригалары, хатта, бәлки, енәйәте, уның улы Неронға юл аса (54—68). Йәш Нерон холоҡ-фиғеле менән дәүләттә биләгән урынына бөтөнләй тап килмәй. Һөҙөмтәлә, Нерон осоронда хәрби фетнә күтәрелә; император үҙ-үҙенә ҡул һала, граждандар һуғышының киләһе йылында бер-бер артлы алмашынған өс император — Гальба, Отон, Вителлий — һәләк була.
Константин I
Диоклетиандың яһалма тетрархияһы оҙаҡҡа сыҙамай; цезарҙар авгуслыҡҡа үрләүҙәрен тыныс ҡына көтөп еткерә алмай. 305 йылда вафат булған Диоклетиан иҫән саҡта уҡ әле, ярышсылар араһында алыштар ҡуба.
Балашовтар
Балашовтар, һирәгерәк Балашевтар  — урыҫ дворяны нәҫелдәре, боярҙар китабында ла, Бәрхәт китапта ла осрамайҙар, әммә үҙҙәренә билдәлелеккә юлды XVII быуатта, нәҫелдәренең вәкилдәре хеҙмәте менән яралар. Сановник А. Д. Балашов, тау заводы хужаһы И. С. Мясниковтың вариҫы менән никахҡа инеүе арҡаһында (1808), Рәсәй империяһында иң бай кешеләр иҫәбенә инә.
Карпентария ҡултығы
Карпентария ҡултығы (Gulf of Carpentaria) — Австралияның төньяғында урынлашҡан Арафур диңгеҙе ҡултығы. Көнбайыштан Арнем-Ленд һәм көнсығыштан Кейп-Йорк ярымутрауҙары менән сикләнгән.
Тимор диңгеҙе
География
Төньяҡ өлөшөндә Ява (Зонд) уйпатының дауамы булып торған Тимор уйпаты урынлашҡан. Уйпат тирәһе әүҙем сейсмик зонаһы булып тора.
Филиппин диңгеҙе
География
Диңгеҙ аша Төньяҡ Пассат һәм Куросио ағымдары үтә. Һыу өҫтө температураһы төньяҡта 15—28°С-тан көньяҡта 27—29°С-ҡа барып етә. Тоҙлолоғо төньяҡта 34,3 ‰-дән көньяҡта 35,1 ‰-гә барып етә.
Чола (дәүләт)
X—XII быуаттарҙа Чолала бер ерҙә лә күҙәтелмәгәнсә Тамил әҙәбиәте юғары үҫешкә өлгөшө, «Чола империяһының бөйөк ғибәҙәтханалары» булараҡ, Бөтә донъя мираҫы ҡомартҡылары исемлегенә ингән эре ғибәҙәтханалар төҙөлә. Һиндостандан ярайһы уҡ алыҫ урынлашҡан Яваның Боробудур һәм Прамбанан кеүек ҡоролмаларында ла Чоланың йоғонтоһо тойола.
Шәүрә (опера)
Тасуирламаһы
1963 йылдың 21 декабрендә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәһендә операның премьераһы була.
Ибраһим Биксурин
Биографияһы
1834 йылдың 9 ғинуарында 4 ҡатыны, 5 ҡыҙы, 4 улы һәм ейән-ейәнсәрҙәре менән бергә дворянлыҡ хоҡуғына лайыҡ була.
23-сө балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе (Өфө)
23-сө спорт мәктәбе (Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округының муниципаль бюджет учреждениеһы «Спорт мәктәбе № 23») — Өфө ҡалаһының балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе, шахмат һәм шашка менән шөғөлләнә.
Рәсәйҙең спорт мастерҙары
3. Әминева Әлиә Мансур ҡыҙы — шашка буйынса Европа чемпионатында II урын
Спорт мастерына кандидаттар.
4. Рыжов Илья (II урын, шашка буйынса Рәсәй Федерацияһы беренселеге, үҫмер спортсылар)
6. Сәхиуллин Данил (II урын, шашкалар буйынса Башҡортостан Республикаһы чемпионаты, үҫмер спортсылар)
9. Шәрәфетдинов Марсель (I урын, шашка буйынса Рәсәй Федерацияһы беренселеге, үҫмер спортсылар)
11. Ахунова Сөмбөл (шахмат буйынса Рәсәй чемпионатында 1-се урын, Башҡортостан Республикаһы чемпионатында 1-се урын)
Ассошиэйтед Пресс
Рәсәйҙә
Ассошиэйтед Пресс биргән мәғлүмәт, фотографиялар, репортаждар, телевизион видеоматериалдарҙы, «Известия», «Комсомольская правда» кеүек баҫмалар һәм башҡа КМС файҙалана.
Албания иҡтисады
Тарих
1980 йылдар уртаһына тиклем Албания иҡтисады команда-административ алымдарға ярашлы үҫешә. Албания иҡтисады күбеһенсә СССР һәм социалистик илдәр, Көнсығыш Европа илдәренең иҡтисади ярҙамына буйһондорола. Албанияның экспорт тауарҙарын һатыу үҙәге был илдәрҙә урынлашҡан була.
Хужалыҡ төҙөлөшөн үҙгәртеп ҡороуға ынтылыштар 1992 йылда ла атҡарыла, был ваҡытҡа 1989 йылда илдең иң юғары кимәленә күтәрелгән реаль эске вал продукцияһы (ВВП) 50 % -ҡа тиклем түбәнәйә.
Күсимова Суфия Ғилман ҡыҙы
Биографияһы
Халыҡ-ара «Туғанлыҡ» төрки телле театрҙар фестивалдәренең баһалама ағзаһы.
Ғаиләһе
Ғаиләле. Ире - Рәсәй ғалимы, техник фәндәр докторы, профессор Күсимов Салауат Таһир улы. Бер улдары бар.
Луняков Григорий Евгеньевич
Биографияһы
Альпинизм менән 1969 йылда Ҡаҙаҡ дәүләт университеты секцияһында шөғөлләнә башлай, аҙаҡ Алматыға армия спорт клубына күсә. 1980 йылдан алып альпинизм буйынса спорт мастеры.
Сәнәғәт альпинизмына өлөш индерә, альпинистар бригадаһында эшләй, улар Медео Алма-Ата янында көслө ағымдан һаҡлаусы быуа төҙөгәндә эшселәрҙең хәүефһеҙлеген тәьмин итә.
Өфө дәүләт кәңәшмәһе
Өфө дәүләт кәңәшмәһе (Өфө кәңәшмәһе исеме аҫтында ла билдәле) — 1918 йылдың 8 — 23 сентябрендә Өфө ҡалаһында үткән Рәсәй көнсығышының большевиктарға ҡаршы булған хөкүмәттәре, сәйәси партиялары, казак ғәскәрҙәре һәм урындағы үҙидараларының иң вәкәләтле форумы.
Бөтә Рәсәй хөкүмәте тиҙ арала Ойоштороу йыйылышы саҡырылышын тиҙләтеүгә булышлыҡ итеү һәм артабан да уға илдәге берҙән-бер юғары власть булараҡ һис шикһеҙ буйһоноу йөкмәтелә.
Аҙыҡ
Тере организмдарҙың аҙығы
Хайуандарҙы улән ашаған (мәҫәлән, һыйыр, фил), ит менән туйыныусы йыртҡыс һәм үләкһә менән туҡланыусылар (мәҫәлән, бүре, арыҫлан), күп нәмәне һәм бөтә нәмәне ашаусыларға (мәҫәлән, айыу һәм кеше) бүләләр.
Аш-һыу әҙерләү
Ашар алдынан, ғәҙәттә, аҙыҡ изделиелары әҙерләнә — сей ризыҡты аш һеңдереү өсөн иң уңайлы булған хәлгә килтерәләр. Сей ризыҡты ла, йәғни ашамлыҡты алдан бер ниндәй йылылыҡ эшкәртеүһеҙ ашау ҙа ҡулланыла. Билдәле бер төбәк йәки милләт кешеләренең аҙыҡ-түлек йыйылмаһы, әҙерләү алымдары һәм ысулдары тупланмаһы милли аш-һыу тип атала (ҡарағыҙ. Категория:Милли аш-һыу).
Трубанов Владимир Евгеньевич
Биографияһы
1995 йылдың мартында хәрби хеҙмәттә була. Мариинскта йәш һалдаттар курсын үтә. Себер округының Рәсәй Федерацияһы эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә. Ике тапҡыр Чечняла хеҙмәт командировкаһында була.
Батырлығы
1996 йылдың 19 авгусында Грозный ҡалаһының урам һуғыштарында, яндырылған БРДМ-дан хеҙмәттәштәренең ситкә китеүен ҡаплап, һәләк була. Төньяҡ-Кавказ төбәгендә ғүмере өсөн хәүеф менән бәйле шарттарҙа хәрби бурыстарын үтәгән ваҡытта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн рядовой Трубановҡа  1998 йылдың 26 ғинуарында (үлгәндән һуң) Рәсәй Федерацияһы Геройы исеме бирелә.
Дон ҡурсағы (фестиваль)
2013 йыл
2013 йылда VI «Дон ҡурсағы» асыҡ өлкә фестивалы үтә. Славяндар, ҡалмыҡ, немец, удмурт, венгр, әзербайжандар, грузин, йәһүд милле кейемендәге ҡурсаҡтар күрһәтелә. Улар араһында мейес башында ултырған Иван-дурак ҡурсағы ла була. Ул герой нисбәтендә эшләнгән самауыр, көршәк, суйын тотҡос та булған. Парижда йөрөгән казактарҙы һүрәтләгән ҡурсаҡтар күрһәтелә. 13 декабрҙә фестиваль еңеүселәре бүләкләнә.
2016 йыл
Был йылдағы күргәҙмә экспонаттары араһында Рязань крәҫтиән ҡатыны байрам кейеме була. Был кейем күргәҙмәгә тиклем оҙон юлдар үтә,оҙаҡ йылдар буйы һаҡланып килә һәм ҡатнашыусы ҡыҙҙың өләсәһенән ейнсәренә тапшырылған кейем булып сыға. Ул быуындан-быуынға күсеп килгән ҡомартҡы кейем, XIХ быуат аҙағында тегелгән. Күргәҙмә экспонаттары араһында сит илдәрҙән килгән ҡораманан тегелгән юрғандар булған. Фестивалдә милли поляк кейемендәге, шулай уҡ иң Дағстан һәм Таулы Ҡарабахтан килгән ҡурсаҡтарҙы ҡарарға тәҡдим ителгән. Әрмән ҡурсағы Нури була, уның менән ҡоролоҡ ваҡытында крәҫтиәндәр файҙаланған. Экспонаттарҙың дөйөм һаны — 300-гә яҡын. 2016 йылда фестиваль 9 декабргә тиклем дауам итә.
Серафимович урамы (Дондағы Ростов)
Серафимович урам — Дондағы Ростовтың төп урамдарының береһе.
Тыныслыҡ һәм татыулыҡ һарайы
Тыныслыҡ һәм татыулыҡ һарайы — баш ҡаланың иҫтлекле урындарының береһе. Пирамида төрлө диндәрҙең, этностарҙың һәм мәҙәниәттәренең берләшеүенең символы булып китә. Ҡаҙағстан Республикаһы президенты Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы 2003 йылдың 23-24 сентябрендә Астанала уҙғарылған 1-се Донъя һәм традицион-милли диндәрҙең съезында Тыныслыҡ һәм татыулыҡ һарайын төҙөү идеяһын күтәрә һәм күрһәтә. Ә 2006 йылда Тыныслыҡ һәм татыулыҡ һарайы Донъя һәм традицион-милли диндәрҙең 2-се съезын ҡабул итә.
Тыныслыҡ һәм татыулыҡ һарайы проектының авторы — Бөйөк Британияның билдәле архитекторы Норман Фостер. Пирамида формаһындағы бина «Сембол Иншаат» төрөк төҙөлөш компанияһы тарафынан төҙөлә.
Ете ҡыҙ (йыр)
«Ете ҡыҙ» — башҡорт халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй. Тәүге тапҡыр 1939 йылда Белорет районында Л. Н. Лебединский тарафынан Ҡ. Әхмәтйәновтан яҙып алына, «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтырыла. Көй һәм легенда варианттарын М. М. Вәлиев, Заһир Исмәғилев, Хөсәйен Әхмәтов, Ғ.З. Сөләймәнов, Ф. Х. Камаев, А. С. Ключарев яҙып ала.
Йомағужина Рәмилә Наил ҡыҙы
Биографияһы
Комсомол урта мәктәбенең һигеҙ синыфынан һуң 1969 йылда Мәсәғүт педагогия училищеһына уҡырға инә, уны 1973 йылда уңышлы тамамлап, «башланғыс синыфтар уҡытыусыһы» дипломы ала. Бар фәндәрҙе лә өлгөлө үҙләштергәне һәм училищеның йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнашҡаны өсөн мотлаҡ эшкә ебәрелеү урынына Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына махсус йүнәлтмә ала. Уҡыу йылдарында «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгендә шөғөлләнә.
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
1978 йылда университетты тамамлағандан һуң юлланма менән Дыуан районына эшкә ебәрелә. Үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген урындағы «Ленинское знамя» (хәҙер «Дуванский вестник») гәзитендә хәбәрсе булып башлай.
Хан Шатыр
Ҡоролма проектының архитекторы — Бөйөк Британия лорды Норман Фостер була. Ҡоролма 2006 йылда төҙөлә башлай.
Бәйтерек (монумент)
Бәйтерек (тулы атамаһы — «Астана-Бәйтерек»; Бәйтерек) — Ҡаҙағстан Республикаһының баш ҡалаһы Астанала урынлашҡан монумент. Ҡаланың төп һәм танылыу алған иҫтәлекле урыны.
Конструкцияһы
Төҙөлөш барышында ер эштәренең күләме 8600 м³, бетон эштәренең күләме — 2900 м³, металл конструкциялар эштәренең күләме — 1 килотонна, көмбәҙгә быяла ҡуйыу — 1555 м².
Буҙа
Файҙаһы
Буҙа һыуһынды ғына ҡандырып ҡалмай, шифалы яғы менән дә баһалана. Ашҡаҙан, бөйөр, бауыр, нервы системаһы эшмәкәрлеген яҡшырта.
Шыйыҡса
Дөйөм мәғлүмәт
Иреүенә (һәм кристализацияға) һул тармаҡ һәм өслө нөктәнән өҫтәрәк, сублимацияға — һул яҡтараҡ тармаҡ һәм өслө нөктәнән түбәндәрәк тура килә. Йәшел өҙөк һыҙыҡ һыуҙың үҙен аномаль тотошон күрһәтә. Ғәҙәттә шыйыҡ торош ул ҡаты есем һәм газ араһында тип иҫәпләйҙәр: газ күләмен дә, формаһын да һаҡламай, ә ҡаты есем икеһен дә һаҡлай.
Сыланыу
Сыланыу — шыйыҡсаның пар ҡатнашлығында ҡаты йөҙ менән контакты ваҡытында барлыҡҡа килгән, йәғни өс фазаға бүленеү сигендә була торған өҫкө йөҙ күренеше.
Тығыҙлыҡ тулҡындары
Әгәр тығыҙлыҡ бик ныҡ үҙгәрһә, бындай тулҡын ҡаҡҡыс тулҡын тип атала. Ҡаҡҡыс тулҡын башҡа тигеҙләмәләр ярҙамында тасуирлана.
Шыйыҡсаларҙа һығылмалы тулҡындар ваҡыт үтеү менән баҫылалар, уларҙың энергияһы яйлап йылылыҡ энергияһына күсә. Баҫылыуҙың сәбәбе — йәбешкәклек, «классик йотолоу», молекуляр релаксация һәм башҡалар. Шул уҡ ваҡытта икенсе, күләм йәбешкәклеге эшләй — тығыҙлыҡ үҙгәргәндә эске ышҡылыу. Баҫылыу һөҙөмтәһендә ҡаҡҡыс тулҡын күпмелер ваҡыттан тауыш тулҡынына күсә.
Статистик теория
Ҡаты шарҙар моделе молекулалар араһында тартыу көсөн иҫәпкә алмай, шуға күрә унда тышҡы шарттар үҙгәргәндә, газ һәм шыйыҡса араһында ҡырҡа күсеш юҡ.
Һынлы сәнғәт һәм скульптура дәүләт музейы
Тарихы
Музейҙың бинаһы Анкараның Халыҡ йорто өсөн тәғәйенләнгән. Бина төрөк милли мотивтары менән биҙәлгән, йыһаздары алһыу ағастан яһалған. Төҙөлгән бинаның 500 урынға тәғәйенләнгән залында 1934 йылда тәүге төрөк операһы ҡуйыла, ә артабан ошо бинала Төрөк теле һәм тарихының беренсе съезы һәм башҡа ҙур саралар уҙғарыла. 1975 йылда бина Төркиә Республикаһының Мәҙәниәт министрлығына тапшырыла.
Текучёв урамы
Тарихы
XX быуат башында «Унынсы урам» тигән исем аҫтында ҡала ситендәге Яңы ауылда барлыҡҡа килә. «Бөтә Дондағы Нахичевань һәм Ростов» белешмәһендә 1914 йылда был урам тураһында мәғлүмәттәр килтерелә — ул Яңы ауылда Беренсе тыҡрыҡтан башлана һәм Никольск тыҡрығы (хәҙерге Халтуринский) янында тамамлана; йорттар бында йоп яғында ғына бар.
Ҡобағошова Рәмилә Сөләймән ҡыҙы
Биографияһы
1978 йылдан алып Өфө ҡалаһының Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театрында ҡурсаҡ йөрөтөүсе булып эшләй.
Хайнц Фишер
Хайнц Фишер (Heinz Fischer; 9 октябрь 1938 йыл, Грац, Өсөнсө Рейх) — Австрияның дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре,  2004 йылдың 8 июленән  2016 йылдың 8 июленә тиклем Австрияның федераль президенты.
Ляонин провинцияһы китапханаһы
Ляонин провинцияһы китапханаһы — Ҡытай Халыҡ Республикаһының төньяҡ-көнбайышында иң ҙурҙарының береһе һәм Ляонин провинцияһының иң ҙур китапханаһы. Ляонин провинцияһы китапханаһы провинцияның административ үҙәге Шэньян (Мукден) ҡалаһында Наньта районында урынлашҡан.
Хәҙерге торошо һәм эшмәкәрлеге
16 дәүләт һәм территориялар менән китапхана-ара алмашыу программаларында ҡатнаша. Китапханала боронғо ҡулъяҙмалар (яҡынса 560 мең) һаҡлана, улар араһынан Сун һәм Юань династиялары дәүеренең баҫмалары (йөҙҙән ашыу том) бигерәк тә ҡиммәте булып тора.
Ҡыҙыҡлы факттар
Китапхананың беренсе ҡатында элек Чжан Сюэлян хужа булған йыһаз әйберҙәре экспозицияһы эшләй.
Каменский кратеры
Тасуирлама
Кратерҙең ятҡан урынында аутигенлы брекчия, ул талғын ғына аллогенлы полимиктлы брекчияға күсә. Был брекчияны импактлы быяла ҡатыш онталған цементҡа әйләнгән мишендең өлөштәре тәшкил итә. Аллогенлы брекчияның ҡалынлығы түңәрәкләнгән улаҡ янында 700 метр, ә үҙәктең күтәрелгән өлөшөндә — 100—200 м. Брекчияла зювитҡа оҡшаш линзалар тоҡомдары бар. Линзалар бик күп тарҡалған импактлы быялаларҙан ғибәрәт.
Собор тыҡрығы (Дондағы Ростов)
Тарихы
Собор тыҡрығы — ҡаланың беренсе урамдарының береһе, 1811 йылда ҡала планында билдәләнгән. Бер ни тиклем ваҡыт Дон төшөү юлы исемен йөрөтә, сөнки уның буйынса баҙарҙан Дон йылғаһына тура сығырға юл була. Һуңынан, Пресвятая Богородица Раштыуа соборы төҙөлөп бөткәндән һуң, тыҡрыҡ Собор тыҡрығы исеме ала. Граждандар һуғышы йылдарында Собор тыҡрығы, 17 адресы буйынса «Донская волна» аҙналығы редакцияһы бинаһы урынлаша.
Бардача күле
Бардача күле  (Језеро Бардача) — Серб Республикаһы, Босния һәм Герцеговинаның төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан Србац муниципалитетында күлдәр һәм һаҙлыҡтар комплексы. Комплекс быуаларҙы, һыу аҫтында ҡала торған ҡоро биләмәләрҙе, урмандарҙы, эшкәртелә торған ерҙәрҙе һәм халыҡ йәшәгән урындарҙы үҙ эсенә ала.
Ҡылыҡһырлама
Бардач күлдәр комплексы аша өс йылға аға: Матура (Матура), Стублая (Стублаја) һәм Брзая (Брзаја). Атап үткән йылғаларҙа суднолар йөрөй алмай, улар күлдәр комплексында һыу сығанағы булып хеҙмәт итәләр. Күл тирәләй эре ҡалалар урынлашҡан: Градишка — 25 саҡрым, Лакташи — 30 саҡрым, Баня-Лука — 45 км. Комплекстан 20 саҡрым алыҫлыҡта ҙур хәрәкәтле шоссе үтә, ә Маховляни аэропорты ни бары 30 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
Абросимов Владимир Сергеевич
Абросимов Владимир Сергеевич (10 октябрь 1948 йыл — 15 август 2018 йыл) — театр актёры, режиссёр. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2007), Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2003) һәм атҡаҙанған (1998) артисы.
Спектаклдәрҙә ролдәре
Миша Ерофеев — В.Астафьев, «Прости меня!»;
Игрок — М. Ю. Лермонтов, «Маскарад»;
Збруч
Збруч (Збруч) — Украиналағы йылға. Тернополь һәм Хмельницкий өлкәһе аша көньяҡҡа табан аға. Днестрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 247 километр.
Бураҡаев
Бураҡаев — фамилия.
Кыласов Алексей Валерьевич
Биографияһы
1998—2008 йылдар — Пермь дәүләт педагогия университетының тарих факультетында уҡый, магистр.
Хөсәйенов Хөрмәт Хәмзә улы
Хөсәйенов Хөрмәт Хәмзә улы (10 март 1920 йыл — 10 март 2002 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, артиллерия полкының орудие командиры, старшина. 1953—1980 йылдарҙа Сәмәрҡәнд ҡалаһындағы 3-сө автомобиль ремонтлау заводында слесарҙар бригадиры. Дан орденының тулы кавалеры. Үзбәк ССР-ының атҡаҙанған автотранспорт хеҙмәткәре.
БМО-ның Халыҡ-ара суды
Бәхәсле мәсьәләләр буйынса юрисдикция
2013 йылға ҡарата БМО-ның 70 ағза-дәүләтенең Суд юрисдикцияһын мотлаҡ таныуы тураһындағы бер яҡлы мөрәжәғәт ғәмәлдә була. Уларҙың күпселеге (70-тең 52-һе) үҙ эшмәкәрлектәрендә теге йәки был бәхәсте индермәүгә һылтанма яһай. Айырым осраҡтарҙа бындай категорияға айырым дәүләттәр; билдәле ваҡыт осоронда тыуған; айырым характерҙағы һ.б. бәхәстәр инә. Именлек Советының биш даими ағзаһының бары тик береһенең (Бөйөк Британия) генә мөрәжәғәте 2014 йылға тиклем ғәмәлдә була. Франция менән АҠШ үҙ мөрәжәғәттәрен кире алһа, Ҡытай менән Рәсәй бер ваҡытта ла бындай мөрәжәғәттәр яһамай. Бөйөк Британияның мөрәжәғәтендә Суд юрисдикцияһы танылмаған бәхәстәр категорияһы тураһында ла белдерелә. Шул уҡ ваҡытта Суд юрисдикцияһын таныған дәүләт уны судҡа икенсе дәүләт саҡырғандан һуң, бындай юрисдикцияның ҡулланылырға тейеш түгел тип иҫәпләүе мөмкин. Уның фекеренсә:
Фәйзулла Аҡтаев
Биографияһы
1816 йылдың 27 майында дистанция начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1815 йылда линия хеҙмәтендә Уртаҙым, 1818 йылда — Магнитная, 1822 йылда — Ҡыҙыл ҡәлғәләрендә, ә 1835 йылда Ҡаҙаҡ далаһында эскадрон составында була.
Грибков Михаил Петрович
Биографияһы
Михаил Петрович Грибков 1909 йылдың 2 сентябрендә (яңы стиль буйынса) Өфө губернаһының Дыуан ауылында ауыл уҡытыусыһы ғаиләһендә тыуған. 1920-се йылдар башында батраклыҡта йөрөй. 1926 йылда район крәҫтиәндәр комитеты уны үҙ иҫәбенә Красноярск эшсе йәштәр мәктәбенә уҡытырға ебәрә. 1928 йылда мәктәпте тамамлағандан һуң, уны Себер крайына башта комсомол, ә һуңынан партия эшенә ебәрәләр.
Ишембай тарихы
Тарихтың башы
1880 йылда Ишембай нефть районында геолог В. И. Миллер геологик тикшеренеүҙәрҙе башлап ебәрә, әммә ул, урындағы гелогик структураларҙа нефть юҡ, тигән һығымтаға килә.
1900-сө йылдар
1905 йыл — Урал заводтарың баш начальнигының ҡушыуы буйынса геолог Ф. И. Кандыкин, йылға уртаһындағы утрауҙа 4 скважина (9 метр) быраулап (Ағиҙел йылғаһы аша һалынған хәҙерге күпер янында), ғалим-геологтарҙан беренсе булып был урында нефть булыуын раҫлай.
1920-се йылдар
1925 йыл — Түбәнге Бурансы (Кантон) ауылын йылдың йылында һыу баҫыу сәбәпле, унда йәшәүселәр, йәйгеһен яңы Ҡыҙыл Ауыл, Ирек һәм Юрматы ауылдарын булдырып, шунда күсенә.
1929 ноябрь, 7 ноябрь — Ишембай ауылында «7 Ноябрь» исемендәге колхоз барлыҡҡа килә, 1930 йылдың мартында ул күршеләге «Башҡортостан» колхозына ҡушыла. Һуғыш йылдарында оборона әһәмиәтендәге изделиелар етештереүсе «Башҡортостан» сәнәғәт артеленә әйләнә. Колхаз рәйесе — Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры Шәмсетдин Туҡтамышев, уның урынбаҫары, колхоздың партком секретары — Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры Хәжәр Ишембаева.
Грибков Михаил Петрович
Биографияһы
1941 йылдың июленән алып 1945 йылдың авгусына тиклем Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Үҙе теләп һуғышта ҡатнашып, өс тапҡыр яралана, контузия ала.
Ишембай тарихы
1930-сы йылдар
1932 йыл — Стәрлетамаҡ нефть техникумы асыла (хәҙер Ишембай нефть колледжы).
1934 йыл — Ишембай — Стәрлетамаҡ — Дим тимер юлы төҙөлә.
1935 йыл, 7 сентябрь — "Наркомтяжпром"дың приказына ярашлы Өфөлә урынлашҡан «Востокнефть» тресы ике үҙаллы тресҡа: «Востокнефть» (Куйбышев) һәм «Башнефть» (Ишембай) трестарына бүленә.
1936 йыл — Башҡорт АССР-ының тәүге нефть эшкәртеү предприятиеһына — Ишембай нефть ҡыуҙырыу заводына нигеҙ һалына. Тәүҙә ул Перегонный ҡасабаһы территорияһында урынлаша һәм һуғыш йылдарында «433-сө Дәүләт союз заводы» булараҡ билдәле була.
1940-сы йылдар
1946 йыл — ҡала Йәштәр паркы асыла.
Нелюбин Иван Яковлевич
Биографияһы
7 синыфты тамамлай. Силәбе өлкәһенең Әшә ҡалаһында юл төҙөлөшө мастеры булып эшләй.
Ишембай тарихы
1960-сы йылдар
1960 йыл — нефтселәрҙең ҡатмарлы ағымдағы һәм стратегик проблемаларын хәл итеү өсөн ЦНИПР тикшеренеү «мини-институты» асыла.
Нелюбин Иван Яковлевич
Биографияһы
Балатон күленән көньяҡтараҡ, Янош Шемор ауылының (Венгрия) ҡалҡыулығында ерләнгән.
Ишембай тарихы
1960-сы йылдар
1963 йыл — «Ишембайжилстрой» тресы ойошторола..
1965 йыл, 16 апрель — «Восход» гәзите ошо исеме аҫтында сыға башлай.
1990-сы йылдар
1995 йыл — «Ишембайнефть» НГДУ-һы начальнигы итеп артабан Ишембай ҡалаһы башлығы вазифаһына ҡуйыласаҡ Владимир Петрович Давыдов тәғәйенләнә.1995 йыл, 1 июнь — I Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы үҙ эшен башлай. Ишембай ҡалаһынан делегаттар: Ю. В. Уткин, Б. С. Ғәлимов, Р. М. Кинйәбаев, Ф. Ф. Әкимбәтов, Ф. А. Ғәйнетдинов, Г. Ғ. Әхмәҙиева, М. М. Йосопова.
1998 йыл — төҙөлә башлап, ташлап ҡуйылған блок ҡорамалдары заводы урынына «Кровлестом» ҡыйыҡ ябыу материалдары заводы төҙөлә.
Михляев Степан Андреевич
Биографияһы
1941 йылдың декабренән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. Майор Степан Михляев Көнбайыш Буг, Сан, Висла йылғаларын һуғышып аша сыҡҡанда, «Сандомирский» исеме алған плацдарм өсөн һуғышта батырлыҡ күрһәтә.
Пролетариат
Марксизмда пролетариат аңлатмаһы
Классик марксизмда «пролетариат» һүҙенә үҙенең 1847 йылдың октябре аҙағында тамамлаған «Коммунизм принциптары» хеҙмәтендә Фридрих Энгельс түбәндәгесә аңлатма бирә: Ниндәйҙер капиталдан алынған килем йә төшөм иҫәбенә йәшәмәй, көн итеү өсөн аҡсаны фәҡәт үҙ хеҙмәтен һатыу юлы менән тапҡан ижтимағи синыф пролетариат тип атала".
Серб Республикаһының динары
Тарихы
1994 йылдың 24 ғинуарында  Югославияла «яңы динар» индерелә, уның курсы немец маркаһына бәйләнә. 1994 йылдың 15 февралендәге «Югославия Союз Республикаһы, Серб Республикаһы һәм  Серб  Краинаһы Республикаһының берҙәм аҡса әйләнеше тураһында протокол» менән яңы динар уларҙың берҙәм аҡса берәмеге итеп раҫлана. Серб Республикаһы динарын сығарыу туҡтатыла.
Фролов Александр Павлович
Биографияһы
СССР Юғары Советы Президиумының 1965 йылдың 6 майындағы указы менән командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн капитан Фролов Александр Павловичҡа Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 10680) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Ишембайҙа нефть эҙләү тарихы
1910-сы йыл
1914 йыл. Өфө тау округының округ инженеры Н. С. Ставровский Геология комитетына Түбәнге Бурансы, Ишембай, Көҫәпҡол ауылдары районында тәрән разведка быраулауын үткәреү кәрәклеге тураһында ғариза яҙа. Тағы ла кире яуап бирелә.
1930-сы йылдар
1931 йыл, 3 август. «Востокнефть» тресы, перспективаһы булмағанға күрә, 568 метр тәрәнлеккә еткән 703-сө скважинала быраулау эштәрен туҡтатыу тураһында күрһәтмә бирә. Ләкин быраулау бригадаларының ярҙамына таянып һәм уларҙың хатта бушлай эшләргә ризалашыуы менән ризалашып, А. А. Блохин 703-сө скважинаны быраулауҙы дауам итә.
1932 йыл, 16 май,11 сәғәт 30 минут. 680,15 метр тәрәнлектән 702-се скважина тәүге 36 метрлы сәнәғәт нефте фонтанын һауаға ата, 4 сәғәт буйы 20 тоннаға яҡын нефть ер өҫтөнә бәреп сыға.
1932 йыл, 25 июль. Хеҙмәт һәм оборона Советы «Башҡорт нефте тураһында» Ҡарар ҡабул итә. Унда нефть сыҡҡан майҙанды матди-техник рксурстар менән тәьмин итеү күҙаллана. Ишембай ерендә нефть ятҡылығы асылыу менән республиканың нефть сәнәғәтенә капитал һалыуҙар, быраулау ҡорамалдарын поставкалау бер-бер арта, инженер-техник кадрҙар менән тәьмин итеү ҙә яҡшыра.
Башкирские Пираты
Тарихы
2017/2018 йылдар миҙгеле алдынан үткән Самойлов иҫтәлегенә следж-хоккей буйынса турнирҙа өсөнсө урынды яулай — был команданың тәүге ҡаҙанышы. 26 декабрҙә команданың яңы баш тренеры итеп Никита Козлов тәғәйенләнә. Был миҙгелдә «пираттар» рәсми уйында тәүге еңеүҙе яулай — 3:0 иҫәбе менән «Санкт-Петербург» следж-хоккей клубы отола, ә Алексей Канатников бар өс голды ла керетә. Был еңеү ярҙамында «Башкирские Пираты» миҙгелде алтынсы урында тамамлай.
Немчинов Александр Михайлович
Немчинов Александр Михайлович (15 ноябрь 1919 йыл — 3 октябрь 1985 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, батарея командиры, өлкән сержант (1943). Майор дәрәжәһендә 1966 йылда запасҡа сыға. Советтар Союзы Геройы (1943).
Башкирские Пираты
Балалар һәм үҫмерҙәр командаһы
2018 йылдың 3 апрелендә Башҡортостандар балаларҙан һәм үҫмерҙәрҙән торған следж-хоккей буйынса команда төҙөүө тураһында иғлан ителә. Елена һәм Геннадий Тимченко хәйриә фонды үткәргән балалар һәм үҫмерҙәр следж-хоккейын үҫтереү буйынса проектар араһында федераль конкурсында «Башкирские Пираты» икенсе йыл рәттән еңеү яулай. 2019 йылдың декабрендә йәш «пираттар» Сочиҙа үткән следж-хоккей фестивалендә үҙ дивизионында бронза миҙалдарын яулай.
Капитандар
«Башкирские Пираты» командаһының бөтә капитандары:
Компост
Компостлау
Компостлағанда органик массала үҫемлектәрҙең туҡланыу элементтары (азот, фосфор, калий һәм башҡалар) арта, патоген микрофлора  зарарһыҙлана, гельминттарҙың күкәйҙәре серей,  целлюлоза, гемицеллюлоза һәм пектинлы матдәләр нисбәте кәмей, ашлама таралып тора,  тупраҡҡа индереү еңеләйә.
Компост өсөн сеймал
Компост өсөн сеймалды «йәшел» һәм «көрән» төҫтәргә бүлеү ҡабул ителгән. Йәшел сеймалда азот күп, көрәндә — углерод. Компостланған материалда углеродтың азотҡа ҡарата оптималь нисбәте 25-30-ға 1. Мәҫәлән, яңы сабылған үләндә был нисбәт 15:1, а ҡоро япраҡта — 50:1, йәғни уларҙы тигеҙ өлөшләп ҡатыштырыу  оптималь дәүмәлгә яҡын нисбәт бирә.
Ставский проспекты
Ҡыҙыҡлы факттар
Билдәле булыуынса, 1917 йыл революцияһынан һуң, урамдарҙың «иҫке режимдың» билдәле кешеләре исемдәрен йөрөткән күбеһен, совет власы яңы заманға яраҡлаштырып үҙгәртә. Ләкин Коцебу проспекты Бөйөк Ватан һуғышынан һуң ғына, немец атамаларын һәм топонимдарын юҡҡа сығарыу тулҡынында үҙгәртелә.
Органик ашламалар
Органик ашламалар — үҫемлек йәки хайуандарҙан алына торган органик ҡушылма рәүешендәге ҡатмарлылы туҡлыклы матдәләр (тиреҫ, ҡош тиҙәге, тиреҫ һарҡындыһы, йәшел ашлама, һалам, көнкүреш һәм сәнәғәт ҡалдыҡтары, торф-тиреҫ компостары, торф, һ.б.).
Составы
Органик ашламаға үҫемлектәрҙе туҡландырыусы азот, фосфор, калий, кальций һәм башҡа элементтар,  шулай уҡ тупраҡҡа  ыңғай йоғонто яһаған органик матдәләр инә.
Абдулла Сурағолов
Биографияһы
1813 йылдың 6 һәм 7 октябрендәә Лейпциг янындағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнаша. Бында күрһәткән батырлыҡтары өсөн 1813 йылдың 31 октябрендә Абдулла Сурағолов 14-се класс чинын ала, һуңыраҡ IV дәрәжәләге ике Изге Анна ордены менән бүләкләнә.
Һиндостан фәнни институты
Дөйөм мәғлүмәттәр
Һиндостан фәнни институтын 2 мең  ғалим биләй, үҙҙәренең докторлыҡ эштәренә 48 хәҙерге замандағы төрлө фән йүнәлештәрендә материал йыйыу менән булышалар, шулай уҡ аэрокосмос технологиялары һәм  молекуляр биофизика тематикаһынан алып хәҙерге менеджментҡа тиклем  докторлыҡ диссертацияһын яҡлау менән булышылар. IISc  Һиндостандың башҡа академия учреждениялары араһында  ғилми публикациялар һаны буйынса лидер булып йөрөй, SJTU (ҠХР) институты рейтингына ярашлы 2004 йылда Һиндостандың иң яҡшы университеты исемен ала.
Тургенев урамы (Дондағы Ростов)
Тарихы
Ҡаланың иң боронғо урамдарының береһе. XIX быуаттың 90-сы йылдарында урам Полиция урамы тип атала. Унда ҡала полиция бүлеге урынлашҡанлыҡтан, был урамда ҡала башлығы һәм полицмейстер йәшәй, шуға күрә ҡала властәре уның тураһында хәстәрлек күрәләр. Айырып әйткәндә, яҡтыртыу тураһында. 1848 йылда ҡала думаһы, И. Кузнецов 1897 йылда баҫылып сыҡҡан «Прошлое Ростова» китабында күрһәткәнсә, Екатеринослав губернаторынан иң әһәмиәтле булған урамдарҙы булһа ла, шул иҫәптән Полиция урамын — 300 сажин, яҡтыртыуҙы һорай. Ростовта беренселәрҙән булып был урам май фонарҙәре менән яҡтыртыла.
Гордеев Александр Семёнович
Биографияһы
1943 йылдың 26 сентябренән 27 сентябренә ҡарай төндә Гордеев өс танкыға ҡаршы мылтыҡ расчеты составында, дошмандың көслө утына ҡарамаҫтан, Белорус ССР-ының Гомель өлкәһе Брагин районы Нивка ауылы районында Днепр йылғаһы аша сығып, унда дошмандың һаны буйынса өҫтөнлөклө көстәре менән алышҡа инә. Ҡараңғылыҡ менән файҙаланып, расчет составындағы яугирҙәр немецтарҙың траншеяһына һиҙҙермәй киләләр, ундағы дошман һалдаттарына граната яуҙыралар һәм окопты баҫып алалар, уны өҫтәмә көс килгәнгә тиклем тоталар.
Булатов Анатолий Павлович
Булатов Анатолий Павлович (14 сентябрь 1939 йыл — 23 декабрь 2017 йыл) — ғалим-зоотехник, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1988—2013 йылдарҙа Т. С. Мальцев исемендәге Ҡурған дәүләт ауыл хужалығы академияһының кафедра мөдире, 2013 йылдан — уҡытыусы, бер үк ваҡытта 2007—2017 йылдарҙа «Кормление сельскохозяйственных животных и кормопроизводство» журналының баш мөхәррире. Биология фәндәре докторы (1987), профессор (1989). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1994).
Вәлиев Фәйзи Ислам улы
Биография
1919 йылдан — РСФСР мәғариф халыҡ комиссариаты инструкторы, 1921 йылдан Төркиәлә РСФСР-ҙың Төркиәләге вәкиллегендә тәржемәсе. 1924—1926 йылдарҙа Башҡорт өлкә комитетенда инструктор, Мәсәғүт кантонының 1-се секретаре була. 1930 йылда Г. В. Плеханов исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы институтын тамамлай, Башҡортостандың алтын-баҡыр комбинатының директор вазифаһын башҡара.
Булатов Анатолий Павлович
Биографияһы
Булатов Анатолий Павлович 2017 йылдың 23 декабрендә ҡаты ауырыуҙан һуң вафат була.
Вәлиев Фәйзи Ислам улы
Ижады
Ижад менән мәҙрәсәлә уҡығанда ҡыҙыҡһына башла. 1910—1911 йылдарҙа үҙенең тәүге әҫәрҙәрен татар телендә «Шуро» журналында һәм «Вакыт» газетында баҫтыра. «Өмөтлө күңелдән» («С надеждой в душе») шиғырында ул халыҡты яҡты киләсәккә өмөтләндерә. «Ирхан уҡытыусы» әҫәрендә ауыл уҡытыусыһын һүрәтләй. «Йырлайҙар» («Поют»), «Намаҙ» («Намаз») әҫәрҙәре Беренсе бөтә донъя һуғышы ваҡиғаларын бәйән итә.
«Урал буйҙары» («На Урале») нәҫерендә Валиев тыуған яғы һәм халҡы яҙмышы тураһында уй-кисерештәрен ҡағыҙға төшөрә. Ә «Кәмәлә» («На лодке») хикәйәһендә ғашиҡ парҙарҙың уй-хистәрен һүрәтләй.
Булатов Анатолий Павлович
Фәнни эшмәкәрлеге
Булатов етәкселегендә 31 аспирант кандидатлыҡ һәм һигеҙе — докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Герцеговина (өлкә)
Атамаһы
Герцеговинаның атамаһы herceg — «воевода» тигән венгр һүҙенән килеп сыҡҡан. Тарихи яҡтан боснак феодалы Степан Вукчич менән бәйле, ул 1448 йылда Изге Савваның воеводаһы йәки герцогы дәрәжәһен ала, шунлыҡтан уның Урта быуаттарҙа Хум өлкәһен тәшкил иткән биләмәләре һуңынан Герцеговина тип атала башлай. Төрөк хакимлығы дәүерендә атама  Хум ерҙәрендә барлыҡҡа килгән Герцеговина санжагы атамаһында нығына (төр. Hersek Sancağı).
Географик урыны
Хәҙерге Босния һәм Герцеговина дәүләтенең бер өлөшө булып торған Герцеговинаның майҙаны — 11,4 мең км² самаһы, йәғни Босния һәм Герцеговина территорияһының 20 проценты. Ҡалған 80 процентын төньяҡҡа ҡарай урынлашҡан Босния биләй. Босния менән Герцеговина араһында сик рәсмиләштерелмәгән, ләкин уны ғәҙәттә  Иван-Планина буйлап үткәрәләр. Географик яҡтан Үрге һәм Түбәнге Герцеговинаға бүленә.