cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шебалык
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Лисовский Александр Николаевич
Лисовский Александр Николаевич  (21 ғинуар 1858 йыл — 1920 йыл) — фольклорсыһы, педагог, Өфө уҡытыусылар институтының беренсе директоры (1909—1917).
Бад-Радкерсбург
Бад-Радкерсбург (Bad Radkersburg, Radgona, ист. Regede) — Австриялағы ҡала, Штирия федераль ерендә урынлашҡан.
Сәйәси хәл
Бад-Радкенсбург коммунаһының бургомистры — Петер Мерлини (BBR партияһынан), ул 2005 йылдағы һайлауҙар һөҙөмтәһендә ҡаланың бургомистры вазифаһын башҡара.
Осер (футбол клубы)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Черданцев Александр Алексеевич
Биографияһы
1917 йылда Башҡортостанда тиф эпидемияһы тарала. Дарыуҙар етмәгәнгә күрә провизор А. А. Черданцев эпидемияға ҡаршы көрәшеү өсөн дарыу үҫемлектәрен йыйыу ойоштора. Халыҡ уларҙан төнәтмәләр, онтаҡ әҙерләй. Өфөлә Черданцев төнәтмәләр һәм май дарыуы әҙерләү буйынса лаборатория аса, һуңынан лаборатория фармацевтик заводҡа әүерелә. 1920 йылда уның «Өфө губернаһының дарыу үҫемлектәре» исемле китабы донъя күрә.
Сурмет
Сурмет — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тирис йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Сәйетҡол (Күгәрсен районы)
Тарихы
Сәйетҡол ауылы XVIII быуат аҙағында 22 ихатанан тора, уларҙың һәр береһендә 6,1 кеше йәшәй. 64 йылдан һуң 88 йорт хужалығының һәр береһендә 5,2 кеше йәшәй. Ихатала халыҡ һаны кәмей бара ине. 1920 йылда 1 ихатала уртаса 4,8 кеше була.
Күрәһең, 1754 йылда завод хужалары Твердышев менән Мясниковҡа мәғдәнле урындарҙы һатыуҙа ҡатнашҡан абруйлы башкир Сәйетҡол Ҡыҙылбаевтың исемен йөрөтә.
Ғиззәтуллин Фәрит Абдулғәни улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Өфө дәүләт авиация техник университеты ҡарамағындағы Д.212.288.02. диссертация советы рәйесе. Бер техник фәндәр докторын, туғыҙ техник фәндәр кандидатын әҙерләгән, ике йөҙ туҡһан һигеҙ хеҙмәт, шул иҫәптән бер монография баҫтырған (2002 йыл. Ғиззәтуллин Ф. А. «Емкостные системы зажигания»), туғыҙ уҡыу ҡулланмаһы, алтмыштан ашыу авторлыҡ таныҡлығы һәм патент (Ғиззәтуллин Ф. А., Сәлихов Р. М., Лобанов А. В. «Плазменная полупроводниковая свеча зажигания»/ Уйлап табыуға патент № 2541046 МПК Н01Т 13/00. Баҫтырылған 10.02.2015. Бюл. No 4.). Космонавтика федерацияһы дипломы, С. П. Королёв исемендәге миҙал менән бүләкләнгән.
Һылтанмалар
* УГАТУ Гизатуллин
Толстой Лев Николаевич
Биографияһы
Лев Никола́евич Толсто́й 1828 йылдың 9 сентябрендә Рәсәй империяһы Тула губернаһының Ясная Поляна усадьбаһында тыуған. Толстойҙарҙың дворян нәҫеленән, Петр Беренсе көрәштәше П. А. Толстой нигеҙ һалған графтар заты вәкиле. Яҙыусының юғары аристократия ҡатламдарында ҡәрҙәшлек бәйләнештәре күп. Ағалы-ҡустылы һәм апалы-һеңлеле ике туғандары араһында — авантюрист һәм бретер Ф. И. Толстой, рәссам Ф. П. Толстой, сибәркәй М. И. Лопухина, билдәле аҡ һөйәк ҡатын А. Ф. Закревская, камер-фрейлина А. А. Толстая. Шағир Алексей Константинович Толстой (1817—1875) Лев Толстойҙың өс туған ағаһы. Әсәһе яғынан ике туғандар араһында — генерал-лейтенант Дмитрий Волконский һәм бай эмигрант Н. И. Трубецкой. А. П. Мансуров һәм А. В. Всеволожский әсәһенең ике туған һеңлеләренә өйләнгән була. Толстой министрҙар А. А. Закревский һәм Л. А. Перовский (уның ата-әсәһенең ике туған һеңлеләренә өйләнгәндәр), 1812 йылдың генералдары Л. И. Депрерадович (оләсәһенең һеңлеһенә өйләнгән) һәм А. И. Юшков (бер инәһенең ҡайнағаһы), шулай уҡ канцлер А. М. Горчаков менән туғанлыҡ бәйләнештәре була. Лев Толстойҙың һәм Пушкиндың дөйөм ата-бабаһы адмирал Иван Головин, ул Петр Беренсегә рус флотын төҙөргә ярҙам иткән.
Башҡорт йәйләүе Кәрәлектә дауаланыуы
1862 йылдың май айында депрессия менән яфаланыусы Лев Николаевич, табиптарҙың тәҡдиме буйынса шул ваҡытта яңы һәм киң билдәле алым һаналған ҡымыҙ менән дауаланыу өсөн Һамар губернаһындағы башҡорт утары Кәрәлеккә сығып китә. Башта ул Постниковтың ҡымыҙ дауаханаһына барырға йыйына, әммә шул уҡ ваҡытҡа күп һанлы юғары вазифалы чиновниктар килергә тейеш булғанын белеп (аҡһөйәктәр йәмғиәтен йәш граф ене һөймәй), Һамарҙан 130 саҡрым алыҫлыҡта ятҡан Кәрәлек йылғаһы буйындағы башҡорт йәйләүе Кәрәлеккә юллана. Толстой үҙе башҡорт тирмәһендә йәшәй, һарыҡ ите менән туҡлана, ҡояш ванналары ҡабул итә, ҡымыҙ, сәй эсә, шулай уҡ башҡорттар менән шашкала уйнап, күңел аса. Тәүге тапҡыр ул бында ай ярым була. 1871 йылда «Һуғыш һәм солохто» яҙып бөткәс, һаулығы насарйыу сәбәпле Кәрәлеккә тағы ла килә. Үҙенең тәьҫораттары тураһында ул былай тип яҙа: «''Эс бошоу һәм битарафлыҡтар үтте, үҙемде скиф хәленә килгән кеүек тоям, бөтә нәмә ҡыҙыҡ һәм яңы…. Яңы һәм ҡыҙыҡ барыһы: Геродот еҫе аңҡыған башҡорттар һәм урыҫ крәҫтиәндәре, ауылдар, бигерәк тә ябайлығы һәм халыҡтың изгелеге менән матурҙар''».
«Һуғыш һәм солох»
Толстой романында йәмғиәттең төрлө ҡатламдары киң күрһәтелә, Александр I батшалыҡ иткән арауыҡтағы император һәм королдәрҙән алып һалдаттарға тиклем, бөтә йәштәгеләр һәм бөтә темпераменттар ҡатнаша.
Сиркәүҙән ҡыуылыуы
Тыуғандан һуң Толстой христиан диненә суҡындырыла. Үҙ ваҡытының белемле йәмғиәте вәкилдәре кеүек үҫмер һәм йәш сағында дини мәсьәләләргә битараф була, әммә уға 27 йәш булғанда көндәлегендә шундай яҙыу барлыҡҡа килә: «Алла, дин тураһында һөйләшеү миндә бөйөк фекер тыуҙыра, уны тормошҡа ашырыу өсөн ғүмеремде бағышлауға үҙемде һәләтле итеп тоям. Был фекер — кешелектең үҫешенә, Ғайса пәйғәмбәр диненә тап килеүсе, әммә серлелектән таҙарынған, ғәмәли дин, киләсәк хозурлыҡты вәғәҙә итмәгән, ләкин ерҙә хозурлыҡ биреүсе яңы диндең нигеҙе». 40 йәшендә әҙәби эшмәкәрлегендә уңыштарға ирешеп, йәмғиәттә күренекле урын биләп һәм мул ғаилә тормошо менән йәшәп, ул тормоштоң мәғәнәһеҙлеген кисерә башлай. Үҙ-үҙенә ҡул һалыу кеүек уйҙар уны эҙәрлекләй. Һуңынан ул хәҡикәтте тик халыҡ тормошонда күрә һәм ябай халыҡтың дине менән берләшергә тырыша. Ошо маҡсат менән ул ураҙалар тота, ғибәҙәт ҡылыуҙарҙа ҡатнаша һәм христиан сиркәүенең йолаларын үтәй.
Кәримов Таһир Шакир улы
Биографияһы
Таһир Кәримов ни бары 66 йәшендә вафат була.
Карин Дрейер Андерссон
Шәхси тормошо
Андерссон 1975 йылдың 7 апрелендә Швецияның Нака биләмәһендә. тыуған. Кент Питер Кристиан Андерссонда кейәүҙә булған, һәм уларҙың ике балаһы бар.
Мирхәйҙәр Фәйзи
Биографияһы
Ғ. Ибраһимов Мирхәйҙәр Фәйзиҙе «драмалар ғәләмендә яңы мәктәп асыусы» тип уның ижадын юғары баһаланы. «Ҡыҙғаныс», «Тәҡдирҙең шаярыуы». «Ауыл байрамы», «Урал һыуы буйында». «Аҫылйәр», «Аҙашҡан күңел» һәм башҡа пьесаларыңда халыҡ тормошо реалистик алымдарҙа һүрәтләнә.
Граждандар һуғышы йылдарында М. Фәйзи бөтөпләйгә Башҡортостандың Баймаҡ районы Юлыҡ ауылына күсеп килә. Ауыл халҡы араһында культура-ағартыу эштәрендә актив ҡатнаша, драма түңәрәктәрендә спектаклдәр ҡуйыу, әҙәби һәм күңел асыу кисәләре ойоштора, китапханала эшләй.
Лунциг
Лунциг (Lunzig) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 162 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,76 км2. Диңгеҙ кимәленән 350 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7980 һәм автомобиль коды — GRZ.
Янғантау (геопарк)
Үҙенсәлекле геологик объекттар
6. Ҡорғаҙаҡ сығанағы — Башҡортостан Республикаһы тәбиғи гидрогеологик ҡомартҡыһы. Комсомол ауылының көнбайыш ситендә урынлашҡан. Минераль һыуҙар дебиты 100—125 л/сек тәшкил иткән иң көслө ер аҫты сығанағы. Сығанаҡ һыуы шифалы — эсәр һыу сифатында ҡулланыла.
Туризм
Геопарк территорияһында 20 туристик маршруттан торған селтәр булдырылған:
Тайыш Сыныҡаев
Биографияһы
Тыуған урыны асыҡ ҡына билдәле түгел. Себер даруғаһы Әйле улусы старшинаһы. 1768 йылда Ырымбур һыҙатында хеҙмәт иткән, отряд башында торған.
1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыуы
1773 йылдың декабрендә старшина Тайыш Сыныҡаев Әйле улусында булдырылған башҡорт отрядын И. Н. Зарубин етәкләгән баш күтәреүселәр үҙәгенә оҙата. 1774 йылдың апрель-май айҙарында Салауат Юлаев ғәскәре составында Төп ихтилал ғәскәрен эҙәрлекләгән хөкүмәт ғәскәрҙәренең алға барыуына тотҡарлыҡ яһай. Салауат Юлаевтың иң тоғро көрәштәштәренең береһе.
1774 йылдың 31 майында Әй пристаны янында һуғышта һәләк була.
ОПОРА России
Төп бурыстары
Төп бурыстарҙы «ОПОРА России» аныҡ проекттарҙы тормошҡа ашырыу аша хәл итә. Мәҫәлән, Рәсәйҙә эшҡыуарлыҡ климатын өйрәнеү, бәләкәй бизнесҡа ябайлаштырылған һалым режимын эшләү.
Ҡаҙаныштары
Шәхси эшҡыуарҙар өсөн социаль түләүҙәр, атап әйткәндә, 2013 йылда дөйөм страховка иғәнәләренең артыуы «ОПОРА России» ҡултамғалар йыйып, һуңынан уларҙы Рәсәй Президенты Владимир Путинға ебәргәндән һуң, һиҙелерлек үҙгәртелә.
Сәлих (Күгәрсен районы)
Сәлих (Салихово) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 87 кеше. Почта индексы — 453343, ОКАТО коды — 80238830007.
Оливера Деспина
Биографияһы
Серб хакимы (деспоты) Лазарь Хребеляновичтың һәм княгиня Милица Сербскаяның кесе ҡыҙы. Яҡынса 1373—1376 йылдарҙа тыуған, тыуыу йылы аныҡ билдәле түгел. Уның дүрт апаһы һәм ике ағаһы булған. Ул ваҡытта кенәз балалары яҡшы белем алған: этикет, уҡыу, яҙыу, математика, йырлауе, латин һәм грек телдәре, христиан теологияһы һәм фәлсәфә. Деспина шәхси исем түгел, ул серб хакимы титулы — деспоттың ҡатыны йәки ҡыҙы икәнен аңлатҡан.
Аҫылмалы Таш (Өфө)
Ағиҙел йылғаһының текә ярында, тәрән йырын эсендә ағып ятҡан исемһеҙ шишмәнең тамағы янында  урынлашҡан. Эргәлә Куйбышев тимер юлының  Воронка платформаһы — 1629 км  урынлашҡан..
Тарихы
Ырымбур Губернаторы Н.В. Балкашин тарафынан ҡала ситендәге йәйге йорт төҙөлгән. Унда һуңыраҡ, 1851 йылдан һуң, тәбиғәттә ял итеү, күңел асыу ойошторолған. 1864 йылда йорт һүтеп алынған.
Һуңыраҡ был үҙәк тапшырырға БАССР -ың Эске эштәр министрлығына тапшырыла.
Аляев
Аляев— ир-ат фамилияһы. Али, диалект формаһы Алей һәм Аляй, исеменән барлыҡҡа килгән
Билдәле йөрөтөүселәр
--
Хамутинка
Хамутинка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Гарновка йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Гөлназ
Билдәле кешеләр
Сотникова Гөлназ Ивановна (21 сентябрь 1967 йыл) — Рәсәй эшҡыуары, йәмәғәт эшмәкәре, «Вертэкс» АЙ холдингы президенты (1990 йылдан), Мәскәү һәм бөтә Русь патриархы Алексий II тарафынан ойошторолған Рәсәй Килешеү һәм Татыулыҡ хәйриә фонды президенты (1997 йылдан), М. В. Ломоносов исемендәге МДУ-ның Классик пансионы президенты (1997 йылдан). Рәсәйҙә хәйриәлек һәм меценатлыҡ барлыҡҡа килеүҙә ҙур роль уйнай. Рәсәй православие сиркәүенең I дәрәжә Изге равноапостольная княгиня Ольга I (1999 йыл), II дәрәжә Изге благоверный кенәз Даниил Московский (2003 йыл) ордендары менән бүләкләнгән. Рәсәй һәм халыҡ-ара жюри тарафынан ике тапҡыр «Йыл ҡатын-ҡыҙы» (1995,1999) тип таныла. Бер нисә мәҙәни программаһы өсөн «Леди инициатива» тигән почетлы титул ала.
Түбәнге Ҡарыш ауыл Советы (Балтас районы)
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәр тураһында» законына ярашлы, ауыл биләмәһе статусына эйә. 2008 йылда Түбәнге Ҡарыш ауыл Советы составына Еләҙекүл ауыл Советы индерелә.
ЮХЛ беренселеге плей-оффтарында иң күп осрашҡан командалар исемлеге
Юғары хоккей лигаһы беренселегенең бар тарихында плей-оффта иң йыш осраған командалар исемлеге.
Исемлек
* — командалар өсөнсө урын өсөн серияла осраша
Бибиһәйбәт
Тарихы
2007 йылда Бибиһәйбәт автомагистрален киңәйтеү һәм мәсеткә реконстукция үткәреү маҡсатында Бибиһәйбәт ҡасабаһында йәшәгән бер нисә тиҫтә ғаилә яңы йорттарға күсерелә. Ҡасабала шулай уҡ спорт стадионы, балалар баҡсаһы, ял паркы төҙөлә.
Алгебра
Ҡулсалар теорияһы
Ҡулса — ул, түбәндәге үҙсәнлектәргә эйә булған, (ҡушыу һәм ҡабатлау тип аталған) ике бинар операция: + һәм × бирелгән R күмәклеге:
Универсаль алгебра
Универсаль алгебра дөйөм алгебраның бөтә алгебраик системалар өсөн хас булған үҙсәнлектәрҙе өйрәнеүсе махсус бүлеге булып тора. Алгебраик система бирелгән сикле арлы (сикһеҙ булырға ла мөмкин) ғәмәлдәр һәм сикле арлы бәйләнештәр йыйылмаһы менән ирекле буш булмаған күмәклектән ғибәрәт:, ,. A күмәклеге был осраҡта системаның эйәһе (йәки төп күмәклек) тип атала, ә функциональ һәм предикатлы символдарҙың уларҙың арлыҡтары менән йыйылмаһы  — уның сигнатураһы тип атала. Бәйләнештәр күмәклеге буш булған система универсаль алгебра (предмет контексында — йышыраҡ ябай ғына алгебра) тип атала, ә ғәмәлдәр күмәклеге буш булған система — модель йәки бәйләнештәр системаһы, реляцион система тип атала.
Тарихи очерк
Квадраттың яғы менән диагонале сағыштырғыһыҙ булыуы асыҡланғандан һуң, грек математикаһы кризис кисерә, уны хәл итеүгә геометрияны математиканың нигеҙе итеп һайлау һәм алгебраик ғәмәлдәрҙе геометрик дәүмәлдәр өсөн билдәләү булышлыҡ итә. Евклидтың «Башланғыстарының» икенсе китабы, Архимедтың һәм Аполлонийҙың хеҙмәттәре Геометрик алгебраға бағышланған. Киҫектәр, тура дүртмөйөштәр һәм параллелепипедтар ҡулланыу менән ҡушыу, алыу һәм ҡабатлау (ике киҫектә төҙөлгән тура дүртмөйөш) билдәләнә. Бындай күҙаллау ҡабатлауҙың ҡушыуға ҡарата дистрибутивлыҡ законын, сумманың квадраты өсөн тождествоны иҫбатларға мөмкинлек бирә. Алгебра башта планиметрияға нигеҙләнә һәм тәү сиратта квадрат тигеҙләмәләрҙе сығарыу өсөн ҡулайлаштырыла. Шуның менән бергә Пифагорсылар тарафынан әйтеп бирелгән кубты икеләтеү һәм мөйөштөң трисектрисаларын төҙөү, төҙөк күпмөйөштәр төҙөү тураһында мәсьәләләр алгебраик тигеҙләмәләргә ҡайтып ҡала. Куб тигеҙләмәләрҙе сығарыу Архимедтың хеҙмәттәрендә үҫеш ала («Шар һәм цилиндр тураһында» һәм «Коноидтар һәм сфероидтар тураһында» яҙмалары), ул дөйөм күренештә x^3+ax+b=0 тигеҙләмәһен тикшерә. Айырым мәсьәләләр конус киҫелештәре ярҙамында сығарыла.
Көтөлмәгән, арифметикаға нигеҙләнгән алгебраға күсеү Диофанттың хеҙмәттәрендә барлыҡҡа килә, ул хәреф тамғалауҙар индерә: Билдәһеҙ һанды ул «һан» тип, билдәһеҙҙең икенсе дәрәжәһен — «квадрат», өсөнсө жәрәжәһен — «куб», дүртенсе дәрәжәһен — «квадрато-квадрат», бишенсе дәрәжәһен — «квадрато-куб», алтынсы дәрәжәһен — «кубо-куб» тип атай. Шулай уҡ ул тиҫкәре дәрәжәләр, ирекле быуын, тиҫкәре һан (йәки алыу) өсөн тамғалау һәм тигеҙлек тамғаһын индерә. Диофант кәметеүсене тигеҙләмәнең бер яғынан икенсе яғына күсереү ҡағиҙәһен һәм тигеҙ быуындарҙы ҡыҫҡартыу ҡағиҙәһен белгән. Өсөнсө һәм дүртенсе дәрәжә тигеҙләмәләрҙе тикшереп, Диофант, кәкре һыҙыҡта рациональ нөктәне табыу өсөн геометрик алгебраның, кәкре һыҙыҡтың рациональ нөктәһендә тейеүсе үткәреү йәки ике рациональ нөктә аша тура һыҙыҡ үткәреү кеүек ысулдарын ҡуллана. X быуатта Диофанттың үҙенең ысулдарын тасуирлаған «Арифметика» китабы ғәрәп теленә тәржемә ителә, ә XVI быуатта Көнбайыш Европаға барып етә, ул Ферма һәм Виеттың хеҙмәттәренә йоғонто яһай. Диофанттың идеяларын шулай уҡ Эйлерҙың, Якоби, Пуанкаре һәм башҡа математиктарҙың хеҙмәттәрендә XX быуат баштарына тиклем күрергә мөмкин. Хәҙерге ваҡытта Диофант мәсьәләләрен алгебраик геометрияға ҡайтарып ҡалдырыу ҡабул ителгән.
Һылтанмалар
-->
Әбйәлилов
Әбйәлилов — ир-ат фамилияһы. Әбйәлил исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡорт халҡында ҡулланыла.
Әбйәлилова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Чистюнька
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сапыҡ
Сапыҡ (Сапыково) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 187 кеше. Почта индексы — 453344, ОКАТО коды — 80238820001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Алёхин
Алёхина — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Белоруссияның юғары уҡыу йорттары исемлеге
2018/2019 уҡыу йылында дәүләт учреждениеларында 250,7 мең студент юғары белем ала (көндөҙгө — 153,1 мең, ситтән тороп — 96,4 мең һәм киске −1,3 мең; 16,2 меңе — сит ил студенттары тәшкил итә). 55,6 мең студент ҡабул ителә, 60,1 мең белгес сығарыла. Профессор-уҡытыусылар составы һаны 20,3 мең. кеше (иҫәпкә шәхси учреждениелар инә).
2019/2020 уҡыу йылы башында дәүләт учреждениеларында — 244,4 мең, шәхси учреждениеларҙа — 16,5 мең студент була.
Мөҙәрисов Салауат Ғүмәр улы
Ғалим, педагог һәм практиктың эшмәкәрлеге
С.Ғ. Мөҙәрисов тикшеренеүҙәре нигеҙендә түбәндәгеләр эшләнгән һәм индерелгән:
Адайком-Дон
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гимнастика
Спорт гимнастикаһы
Спорт гимнастикаһы — боронғо спорт төрҙәренең береһе, үҙ эсенә төрлө гимнастик снарядтарҙа ярыштар, ирекле күнегеүҙәр һәм таяныслы һикереүҙәре ала. Әлеге ваҡытта халыҡ-ара турнирҙарҙа гимнастар 14 комплект награда уйната: икәүһе — команда зачетында (ир-атттар һәм ҡатын-ҡыҙҙар), икәүһе — абсолют шәхси беренселектә (ир-аттар һәм ҡатын-ҡыҙҙҙар) һәм унауһы — айырым күпалыш төрҙәрендә (4 — ҡатын-ҡыҙҙарҙа, 6 — ир-аттарҙа). 1896 йылдан алып Олимпия уйындары программаһына инә. Гимнастика бик күп спорт төрҙәренең техник нигеҙе булып тора: төрлө спорт дисциплиналарына ярашлы, төрлө спорт вәкилдәре әҙерләү программаһына индерелә. Гимнастика техник күнекмәләр генә биреп ҡалмай, көс, һығылмалылыҡ, сыҙамлыҡ, хис-тойғоларҙың тигеҙлеген, хәрәкәттәрҙең координацияһын үҫтерергә лә булышлыҡ итә.
Мәрҙәншин Рафаэль Мирхәтим улы
Милке һәм килеме
Рәсми мәғлүмәттәргә ярашлы, 2011 йылда Мәрҙәншиндың тулайым ғаилә килеме 19,67 миллион һум тәшкил итә. Уның ҡатыны менән бергә 39,6 сутый ере, торлаҡ йорто, фатиры, офисы һәм сауҙа бинаһы бар.
Дауыт
Ҡасып сығып китеүе
Дауыт  Ғатҡа (рус. Геф) пелешти батшаһы Анхус янына килә. Дауытты эләктерә яҙалар, ул аҡылдан яҙғанға һалышып ҡына ҡотолоп ҡала  (1Батш. 21; Зәб. 33:1; Зәб. 55:1).
Батша Хевронда
Ул арала пелештиҙәр Гелбоағ (рус. Гелвуй) эргәһендәге һуғышта исраилдарҙы ҡыйрата (1Батш. 31:6). Илдең ваҡытлыса власһыҙ ҡалыуынан файҙаланып, Дауыт ҡораллы отряд менән Йәһүҙиәнең Хеврон ҡалаһына килә, Йәһүҙә ырыуының йыйынында уны Йәһүҙиә батшаһы итеп иғлан итәләр  (2Батш. 2:4), был Йәһүҙиәнең ғәмәлдә Исраилдан айырылыуын аңлата. Исраил батшаһы итеп Талуттың улы Иш-Бошеҫ (рус. Иевосфей) ҡуйыла (2Батш. 2:10). Ике йәһүд дәүләте бер-береһенә ҡаршы һуғыш аса, һуғыш ике йыл дауам итә (сөнки Иш-Бошеҫ ике йыл тәхеттә ултыра) һәм Дауыттың еңеүе менән тамамлана (2Батш. 3:1). Исраил аҡһаҡалдары Хевронға килә лә Дауытты бөтә  Исраилдың батшаһы тип иғлан итә  (2Батш. 5:3). Дауыт Алла менән кире ҡайтарырға ниәтләй. Килешеү һандығын элгәре пелештиҙәр алып киткән була һәм, тәндәренә оролар үҫеп сыға башлағас, исраилдар Аллаһының үҙҙәренә төшкән ҡәһәренән ҡурҡып,  һандыҡты Ғат ҡалаһына килтереп ҡуялар. Дауыт килешеү һандығын Ғаттан алып ҡайтыуҙы ойоштора (2Батш. 6:17).
Дауыт менән  Баҫ-Шева
Бик ҙур ҡеүәткә өлгәшкән заманында, аммондар менән һуғышҡан дәүерҙә Дауыт гонаһҡа бата. Ул йортоноң яҫы ҡыйығында ял итеп йөрөгәндә аҫта һыу ҡойонған иҫ киткес гүзәл ҡатынды күреп ҡала. Уның кем икәнен белешә — ул хәрби түрә Урияның ҡатыны Баҫ-Шева (рус. Вирсавия) булып сыға. Дауыт хеҙмәтселәренә Баҫ-Шеваны алып килергә бойора һәм уның менән яҡынлыҡ ҡыла. Ҡатын балаға уҙа. Дауыт уның ирен ҡайтарырға бойора, ҡатын ире менән йоҡлар ҙа рисуай булмаҫ тип өмөтләнә. Ләкин Урия өйөнә инеүҙән бөтөнләй баш тарта. Дауыт уны, хат тоттороп, ҡабат ғәскәргә оҙата. Хатҡа былай тигән бойороҡ яҙылған була: «Урияны иң ҡаты алыш уртаһына ҡуйығыҙ ҙа уны шунда ҡалдырып китегеҙ, еңелһен һәм үлһен». Тиҙҙән батшаға Урияның һәләк булыуы хаҡында хәбәр итәләр. Матәм мөҙҙәте үткәс, ул Баҫ-Шеваға өйләнә. Баҫ-Шева малай таба.
Талмудта
Баҫ-Шева менән никахтан Дауыттың вариҫы Сөләймән тыуа .
Дауыттың тарихи шәхес булыуы-булмауы тураһында
80-се йылдарҙа барлыҡҡа килгән Библия минимализмы мәктәбе, киреһенсә, Дауыт, Сөләймән һәм берҙәм Исраил монархияһы тураһындағы Библия хикәйәләре беҙҙең эраға тиклем VI  быуатта (бәлки, унан һуңыраҡ) Йәрүсәлимдә жрецтар даирәһе уйлап сығарған идеологик конструкция тип ҡарай. Был мәктәп вәкилдәре фекеренсә, Дауыт тарихи шәхес түгел.
Израилдең Тель-Авив университетының археология кафедраһы етәксеһе Исраэль Финкельштейн Дауыт менән Сөләймән батшаларҙы  ысынбарлыҡ персонаждары тип һанай, ләкин берҙәм Исраил дәүләте булмаған, ти. Тель-Авив университетының археология профессоры Зеэв Херцог фекеренсә, Дауыт менән Сөләймән кескәй генә төбәктәрҙе  биләп торған ҡәбилә башлыҡтары булған.
Наилә
Этимология
Наилә башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән, бүләк тигәнде аңлата.
Плотина
Ҡулланылышы
Плотиналар тәғәйенләнеше буйынса һыу йыйнаусы, һыу үткәреүсе һәм һыу күтәреүсе булалар. Һыу һаҡлау платиналары юғары һыу кимәле һәм һыуһыҡлағыстың ҙур күләме менән айырылып торалар. Һыу күтәреүсе быуаларҙың һыу кимәле баҫымы юғары түгел, бындай платиналарҙы төҙөү маҡсаты — йылғанан һыу алыуҙы яҡшыртыу, һыу энергияһын файҙаланыу һәм башҡалар. Ҙур һыуһаҡлағыстарҙа һыу ағымын көйләү мөмкинлеге бар, бәләкәй һыуһаҡлағыстарҙың һәм быуаларҙың бындай мөмкинлеге юҡ. Йыш осраҡта платиналарҙы һыу үткәреүсе һәм һыу күтәреүселәргә бүлеү шартлы рәүештә генә була. Бының урынына платиналарҙы һыу бейеклегенә ҡарап бүлеү ҡулланыла: һыу тәрәнлеге 15 метрға ҡаҙәр — түбән баҫымлы, 15-20 метр уртаса баҫымлы, 50 метрҙан артыҡ юғары баҫымлы тип бүленә.
Покровка (Благовещен районы)
Покровка (Покровка) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 455 кеше. Почта индексы — 453445, ОКАТО коды — 80215840001.
Плотина
Тарихы
1998 йылдан йыл һайын донъяның тиҫтәләгән илендә 14 мартта «Халҡ-ара йылғалар селтәре» ойоштороу башланғысы «Халҡ-ара плотиналарға ҡаршы көрәш» көнөн уткәрә (башҡа төрлө әйткәндә "Йылғаларҙы, һыуҙы, тормошто яҡлау көнө"н билдәләп үтә. Был хәрәкәттең активистары ҡайһы бер нәтижәләргә иреште лә инде. АҠШ-та ике 60 метрлы плотина ҡутарылды, ә Швецияла 15 метрҙан бейегерәк плотинаны төҙөүҙе тыя торған закон ҡабул ителде.
Аллабирҙин
Аллабирҙин — башҡорт ир-ат фамилияһы. Аллабирҙе исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.
Эмили Болч
Биографияһы
Ошо уҡ йылды Уэллсли колледжында уҡыта башлай, ошонда уға 1913 йылда иҡтисад һәм социология профессоры исеме бирелә. Төплө белемле уҡытыусы була, студенттарға материалды аңлайышлы итеп еткерә, шулай уҡ бай тормош тәжрибәһенә эйәлеге, энергиялы булыуы, йәберләнгәндәрҙең хәлен аңлай белеүе менән абруй яулай. Болч ҡатын-ҡыҙҙарға һайлау хоҡуғы бирелеүе, расалар тиңлеге, балалар хеҙмәтен контролдә тотоу, хеҙмәтсәндәрҙең эш хаҡын күтәреү өсөн көрәш хәрәкәттәрендә ҡатнаша. Америка Хеҙмәт федерацияһы эргәһендәге Профессиональ союздарҙың Ҡатын-ҡыҙҙар лигаһы лидеры була. 1910 йылда уның «Ватандаштарыбыҙ — славяндар» (Our Slavic Felow-CitizensOur Slavic Felow-Citizens) тигән китабы — АҠШ-тағы славян иммигранттарына арналған тикшеренеүе — нәшер ителә.
Амангилдин
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Амангилде (исем)
Мирзаянов Вил Солтан улы
Биографияһы
1992 йылда Л. А. Фёдоров менән берлектә «Московские новости» гәзитендә «Ағыуланған сәйәсәт» («Отравленная политика») мәҡәләһен баҫтыра, бында улар Рәсәй хәрби-сәнәғәт комплексын тәнҡитләй һәм илдәге юғары власты "Химик ҡоралды тыйыу тураһында конвенция"ны боҙоуҙа ғәйепләй.
Ничков Андрей Александрович
Биографияһы
1994 йылдан яңы ойошторолған «Известия Башкортостана» гәзитенең хәбәрсеһе һәм бүлек мөдире була. Ошо баҫмала донъя күргән ижтимағи-сәйәси йүнәлештәге мәҡәләләре, хоҡуҡ һаҡлау органдары эшмәкәрлеген әүҙем яҡтыртҡаны һәм ауыл хужалығы, спорт темаларына көнүҙәк репортаждары өсөн 1997 йылда Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы премияһын ала.
Трёхгорный
Географияһы
Ҡала һыҙатынан ситтәге объекттар:
Халҡы
Йәш төркөмдәре буйынса структураһы түбәндәгесә:
Әғзәмов
Әғзәмов — ир-ат фамилияһы. Әғзәм исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.
Ғәлим
Ғәлим — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарының ир-ат исеме.
Аничков күпере
Ағас күпер
1737 йылда күперҙе Нева проспекты киңлегенә тиклем еткереп киңәйткәндәр. . 1749 йылда яңы күперҙе архитектор Семен Волков күперҙе яңынан ағастан төҙөй.
Һабансы (Яңауыл районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (100 %) йәшәй.
Клара Новикова эшләпәһенә һәйкәл
Тарихы
Рәсәйҙең халыҡ артисы Клара Новикова һәйкәле 2014 йылдың июлендә «Мәскәү — Ялта — Транзит» юморт һәм эстрада фестивале көндәрендә асыла. Скульптураны Клара Новикова үҙе аса.
Гөлшат
Билдәле шәхестәр
Зәйнәшева Гөлшат Хисам ҡыҙы (13 ғинуар 1928 йыл — 1 апрель 2005 йыл) — татар шағиры, драматург. 1969 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1988) һәм Ғ. Туҡай исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1991).
Аргентина
Этимологияһы
Илдең «Аргентина» тип аталыуы латин телендәге сығарылмаһы argentum (көмөш) яһалма һүҙ булып тора, был һүҙҙәр, үҙ сиратында, грек телендә ἀργήντος (аргентос), элегерәк аҡ, балҡып тороусы, нурлы — ἀργήεις тигәнде аңлата. Αργεντινός (аргентинос) — көмөш тигәнде аңлатҡан грек сифат һүҙ төркөмө. Хуан Диас де Солис Франциско дель Пуэрто ярында ҡалдырған экспедицияны Себастьян Кабот барып алғандан һәм Ла-Платанан төньяҡтараҡ урынлашҡан «Аҡ король» һәм Көмөш тауҙар (Sierra de la Plata) тураһында һөйләгәндән һуң, атамаһы барлыҡҡа килгән. Кабот легендаға ышанған һәм, Магеллан-Элькано экспедицияһы тапҡан Молукк утрауҙарына илткән юлға навигацияны тикшереү буйынса башланғыс планды ҡалдырып, көмөш эҙләргә киткән. Ләкин мәғлүмәт ялған булып сыға — Ла-Плата бассейнында ҡиммәтле металдар ятҡылыҡтары юҡ, легенда инкылар империяһы тураһында мәғлүмәт биргәндер, моғайын, әммә көмөш тураһында хәбәр илгә Аргентина тип исем ҡушыуға сәбәпсе булғандыр.
Географияһы
Аргентина донъялағы иң ҙур ун ил иҫәбенә инә. Ул Көньяҡ Америка материгының көньяҡ-көнсығыш өлөшөн һәм Утлы Ер архипелагының көнсығыш өлөшөн биләй.
Климат
Аргентина өс: тропик, субтропик һәм уртаса климат бүлкәттәрендә урынлашҡан. Илдең көньяғында йәй сағыштырмаса һалҡын: иң йылы айҙың (ғинуарҙың) уртаса температураһы +15 °C. Аргентиналағы эҫелек полюсы — төньяҡтағы Гран-Чако тропик өлкәһе. Йәй көнө унда һауа +30…+40 °C градусҡаса йылына, ҡышҡыһын уртаса температура +17…+20 °C градусҡа етә… Тигеҙлектәрҙә яуым-төшөмдөң йыллыҡ миҡдары көнсығыштан көнбайышҡа табан 1400—1600 мм-ҙан алып 100—300 мм-ға тиклем кәмей, тауҙарҙа ул йәнә арта. Иң күп яуым-төшөм: Көньяҡ Анд тауҙарының көнсығыш битләүҙәрендә — 2000-гә тиклем, ә урыны менән йылына 5000 миллиметрға тиклем, ә тигеҙлек өлкәләренән Аргентинаның төньяҡ-көнсығышында йылына 1600 миллиметрға тиклем була.
Сәйәси структураһы
Дәүләт башлығы — президент дүрт йылға һайлана. Әлеге ваҡытта Аргентина президенты булып 2019 йылдың 27 октябрендә үткән президент һайлауҙарында еңеп сыҡҡан һәм шул уҡ йылдың 10 декабрендә вазифаһын үтәй башлаған Альберто Фернандес тора.
Сәйәси партиялары
Төп сәйәси партиялар (2019 йылдың сентябренә):
Ҡораллы көстәре
Хәрби хеҙмәт — ирекле. Хәрби хеҙмәткә саҡырыу йәше — 18-24 йәш.
Иҡтисады
Илдең ҡара металлургияһы — ҡитғала иң боронғоһо, әммә сеймал етешмәүе арҡаһында бик яй үҫешә. Сеймалдың күпселеген импорт аша алырға тура килә.
Тауарҙар һәм хеҙмәттәр импорты динамикаһы
2017 йылдағы күтәрелеш тәү сиратта импортты көйләү системаһын ябайлаштырыу, автоматик булмаған лицензияларҙы ҡыҫҡартыу һәм уларҙың ғәмәлдә булыу ваҡытын арттырыу менән бәйле.
Ғәзнәүиҙәр дәүләте
Сәскә атыу осоро
Ғөләмдәр гвардияһы, шулай уҡ кафырҙарға ҡаршы баҫып алыу рейдтарын үткәргән ғәзиҙәр ғәзнәүиҙәр власының нигеҙен тәшкил итә. Ғәзнәүиҙәр дәүләте Сәбүк-Тәғин (977—997) һәм Мәхмүт Ғәзнәүи (998—1030) дәүерҙәрендә иң ҙур ҡеүәтенә өлгәшә. Мәхмүт (997—1030) хакимлыҡ иткән дәүерҙә ғәзнәүиҙәр Фаран янындағы Хөрәсәнгә 4000 төркмән ғаиләһен килтереп төпләндерә. Төркмәндәр күршеләге биләмәләргә баҫҡынсыҡ ҡылыу сәбәпле, 1027 йылда тус хакимы Әбү Л-Аларит Арыҫлан Джадхиб уларға ҡаршы һуғыш аса. Төркмәндәр тар-мар ителә һәм күршеләге ерҙәргә тарала. Ә бит 1033 йылда уҡ Ғәзнәүиҙәр наместнигы Таш Фарраш Хөрәсәнгә баҫҡынсылыҡ иткәндәре өсөн илле төркмән юлбашсыһын язалаған була. Сәбүк-Тәғин хакимлыҡ иткән дәүерҙә хәҙерге Афғанстан һәм Пәнджабтың территориялары тотошлайы менән тиерлек Ғәзнәүиҙәр дәүләте составына инә. Сәбүк-Тәғиндең улы Мәхмүт Ғәзнәүи сәмәниҙәрҙең ҡалған ерҙәрен дә үҙенә буйһондора. Төньяҡ Һиндостанға 17 хәрби походы һөҙөмтәһендә ул Мултанды һәм шул өлкәләге бер нисә башҡа дәүләтте үҙенә буйһондора.
Армия һәм тактика
Ғәббәси хәлифәлеге ҡалдыҡтарынан барлыҡҡа килгән башҡа династиялар кеүек үк, Ғәзнәүиҙәрҙең административ традициялары һәм хәрби практикаһы Ғәббәсиҙәрҙән хасил була. Иң тәүге кампанияларҙа ғәрәп аттары Ғәзнәүиҙәренең хәрби һөжүмдәрендә төп ролде башҡара. Йылъяҙма яҙма раҫлауынса, 1008 йылда Анандапалы хакимына ҡаршы 6000 ғәрәп һыбайлыһы ебәрелә. 1118 йылға, Лахорҙа Ғәзнәүиҙәр хакимлыҡ иткән осорға тиклем ғәрәп һыбайлылары сафы йәшәп килә.
Таһиров Афзал Мөхитдин улы
Биографияһы
Афзал Таһиров тәүҙә Ҡазан мәҙрәсәһендә, һуңынан Ырымбурҙағы «Хөсәиниә» мәҙрәсәһендә уҡый.
1918 йылдан алып 1920 йылға тиклем ул граждандар һуғышында була. Халыҡ хужалығын аяҡҡа баҫтырыу, индустриализация һәм ауылдарҙы коллективлаштырыу осоронда Афзал Таһиров совет, партия һәм матбуғат органдарында яуаплы эштәр башҡара.
Әҙәбиәт
''Дом, в котором жил Афзал Тагиров. Коммунистическая улица, 37''
Кәлимуллин Рәшит Шәрифулла улы
Биографияһы
Урта мәктәпте тамамлағандан һуң 1975—1976 йылдарҙа Учалы районының «Серп и Молот» — «Ураҡ һәм Сүкеш» гәзитендә тәржемәсе булып эшләй. 1976—1978 йылдарҙа Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә слесарь һәм оператор булып хеҙмәт һала.
2011 йылдың авгусынан — «Башҡортостан» республика гәзите директоры—баш мөхәррире урынбаҫары, 2015 йылдың апреленән — баш мөхәррир ҡарамағындағы махсус хәбәрсе.
Татар сүле
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хлыбов Виктор Петрович
Биографияһы
Виктор Петрович Хлыбов 1947 йылдың 13 майында Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуа. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1963 йылда Башҡорт опера һәм балет театрында бутафор вазифаһында башлай. 1970 йылдан Рәсәйҙең төрлө тетарҙарында рәссам-ҡуйыусы була. 1979—1982 йылдарҙа Стәрлетамаҡ урыҫ драма театрында ҡуйыусы рәссам булып эшләй, 1994 йылдан алып — баш рәссам. Стәрлетамаҡ дәүләт драма театрында эш стажы 20 йылдан ашыу. Дөйөм 40 йыллыҡ хеҙмәт эшмәкәрлеге осоронда В. П. Хлыбов 260-тан ашыу, шул иҫәптән М. М. Рощиндың, В. С. Розовтың, М. А. Булгаковтың, Г. И. Гориндың, Н. В. Гоголдең, А. П. Чеховтың, А. Н. Островскийҙың, Ф. Гарсия Лорканың, Ж. Ануйҙың һәм башҡаларҙың әҫәрҙәре буйынса сәхнәләштерелгән спектаклдәргә декорациялар эшләй. 1972 йылдан алып төрлө күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Уның тетар макеттары, эскиздары һәм һүрәттәре Мәскәүҙә, Ҡазанда Пермдә, Йошкар-Олала, Һамарҙа, шулай уҡ рус тетарында һәм ҡаланың картиналар галереяһында күрһәтелә. 2002 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында беренсе шәхси күргәҙмәһе үтә.
Ләм
Ҡайһы бер ләм (күл, быуа, лагуна) ашлама булараҡ ҡулланыла һәм йорт хайуандарына минераль матдә сығанағы итеп бирелә, шулай уҡ медицинала файҙаланыла (шифалы ләм.
«Башкирнефтепродукт» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Мөрсәлим филиалы
Рәсәй нефтебазалары тарихы
Тәүге нефтебазалар, планһыҙ төҙөлгән, маҡсатҡа ярашлы ҡулланылмаған, фән һәм техника талаптары иҫәпкә алыемаған.
Думбадзе Ной Иосифович
Биографияһы
26-28 июлдә Брест ҡалаһынан көнбайыштараҡ һөжүм итеүсе совет ғәскәрҙәренә ҡамасаулаған дошман һалдаттарының ҡамауҙа ҡалған төркөмө менән алышҡанда тағы ла унға яҡын дошманды, ике дошман снайперын табып юҡ итә, граната менән пулеметты шартлата.
Мәҙәниәт
Боронғолоҡ
Рим ораторы һәм философы Марк Туллий Цицерон (беҙҙең эраға тиклем 106—43) үҙенең «Тускулан әңгәмәләре»ндә «мәҙәниәт» һүҙен күсмә мәғәнәлә ҡуллана һәм фәлсәфәне «күңел мәҙәниәте» («cultura animae») тип атай. Ул фәлсәфә менән шөғөлләнгән кеше күңел һәм аҡыл мәҙәниәтенә эйә, тип һанай.
Мәҙәниәт һәм тәбиғәт
Марк Порций Катон Старший мәҙәниәт төшөнсәһен ер эшкәртеүгә индереп, уны эшкәртеүсе, яҡшыртыусы, хөрмәт итеүсе тип билдәләй. Был йәһәттән мәҙәниәт һүҙе кешенең тәбиғәт менән уртаҡ файҙаға йүнәлтелгән хемәттәшлеге кеүек күҙ алдына баҫа. Бындай хеҙмәттәшлектә кеше тәбиғәтте үҙ хеҙмәтенең ижады менән байытып, йәнләндереп, унан матди тупланма ҡабул итеп ала, фекер йыя, өйрәнә. Тәбиғәтте ҡыйратыу кешелеккә лә зыян итмәй ҡалмай. Мәҙәниәтте күрһәткән бындай күренеш юғары аң эшмәкәрлеге була алмай.
Мәҙәниәттең заманса төшөнсәһе
Мәғлүмәт семиотик мәҙәниәте — ҡиммәттәрҙә, ниндәйҙер нормаларҙа, мәғәнәләрҙә, билдәләрҙә сағылған һәм быуындан-быуынға ташырылған социаль мөһим мәғлүмәт.
Мәҙәниәт донъяға ҡараш булараҡ
Тәүге ҡараштар менән сағыштырғанда үҫешенә ҡарамайынса, бындай мөнәсәбәт цивилизациялы мәҙәниәт һәм камиллашмаған, ябай мәҙәниәт араһында әлегә тиклем айырмалыҡ һаҡлаған.
Сәлих (Яңауыл районы)
Сәлих (Салихово) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 345 кеше. Почта индексы — 452814, ОКАТО коды — 80259895003.
Санкт-Петербург һәм Ленинград өлкәһе башҡорттары
Төбәктең башҡорт йәмәғәт ойошмалары
Санкт-Петербург һәм Ленинград өлкәһе башҡорттары был төбәктә күпләп йәшәгән этник төркөмдәр иҫәбенә инмәһә лә, диаспора йәмғиәте, әүҙем эшмәкәрлек алып бара.
Санкт-Петербургта һәм Ленинград өлкәһендә бер нисә башҡорт йәмәғәт ойошмаһы эшләй:
Йәмәғәт ойошмаларының барлыҡҡа килеүе
2017 йылда – быуындар күсәгилешлеге маҡсаты менән Санкт-Петербург һәм Ленинград өлкәһе Башҡорттары конгресы -«Ҡоролтай»ы ойошторола һәм уның рәйесе итеп Санкт-Петербург дәүләт университетын тамамлаған Шамил Моталов тәғәйенләнә.
Йәмғәтселек эшмәкәрлеге
Был ойошмалар даими рәүештә төрлө ҡыҙыҡлы, фәһемле саралар үткәреп тора, Санкт-Петербург Хөкүмәте менән хеҙмәттәшлек итә.
Бакланов Пётр Яковлевич
Фәнгә индергән өлөшө
Әлеге ваҡытта П. Я. Баклановтың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары хужалыҡты территориаль ойоштороуҙы өйрәнеү, территорияларҙың тәбиғи-ресурс потенциалын баһалау, төбәктә тәбиғәттән файҙаланыу, төбәктәрҙең тотороҡло үҫтереү һәм улар менән идара итеү, геосәйәсәт һәм географияның теоретик мәсьәләләре булып тора.
Мифтахов Сәғит Мифтах улы
Биографияһы
1935 йылдан Өфө ҡалаһы берләштерелгән дәүләт театрҙарының (Башҡорт академия һәм рус драма театрҙары) директоры булып эшләй.
Һатлыҡ
Һатлыҡ (Сатлыки) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 238 кеше. Почта индексы — 453340, ОКАТО коды — 80238885004.
Элин Вагнер
Биографияһы
1910 йылда әҙәби тәнҡитсе Джон Ландквистҡа кейәүгә сыға.
Миңлегөл
Билдәле шәхестәр
Хәмиҙуллина Миңлегөл Фәрхит ҡыҙы — һауынсы, Башҡорт АССР-ының Салауат районы Ишембай ауыл советына ҡараған Миндеш ауылында тыуған,Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1979, 1981) ордены кавалеры.
Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты
Факультеттар
— халыҡ уйын ҡоралдары кафедраһы — хор менән дирижерлыҡ итеү кафедраһы — музыка тарихы һәм теорияһы кафедраһы — дөйөм фортепиано кафедраһы — махсус фортепиано кафедраһы — камера ансамбле һәм концертмейстер оҫталығы кафедраһы — Һынлы һәм тынлы инструменттар кафедраһы — яңғыҙ йырлау һәм опера әҙерлеге кафедраһы — композиция кафедраһы — Эстрада-джаз башҡарыу кафедраһы
Һөнәрҙәр
Белгестәрҙе әҙерләү киләһе сәнғәт төрҙәре буйынса алып барыла: «инструменталь башҡарыу» (фортепиано, оркестр ҡыллы инструменттар, оркестр тынлы инструменттар, халыҡ инструменттары), «вокал сәнғәте», «композиция», «музыка ғилеме», «дирижерлыҡ», «режиссура» һәм «актер сәнғәте» (драма театры һәм кино актеры, ҡурсаҡ театры актеры), «живопись», «театраль-декоратив живопись», «этномузыка фәне», «скульптура», «дизайн», «театр ғилеме». Үрҙә килтерлгән сәнғәт төрҙәренән музыкаль-башҡарыу һөнәрҙәре өсөн ассистентура-стажировка программалары һәм аспирантура по научной специальности «сәнғәт ғилеме» ғилми һөнәр буйынса аспирантура тормошҡа ашырыла.
Юмор аллеяһы (Ялта)
Тарихы
Юмор аллеяһы 2004 йылда Ялтала үткән Сатира һәм юмор фестивале һәм уны ойоштороусылар Владимир Моисеенко менән Владимир Данилецтың тырышлығы һөҙөмтәһендә булдырыла.
«Гитара һәм гармун» скульптураһы
Төртмәле дүрт юллыҡтар башҡарыусы Михаил Вашуков һәм Николай Бандура хөрмәтенә һәйкәл 2015 йылдың 28 июнендәасыла. Скульптура композицияһы актёрҙарҙың яратҡан музыка ҡоралы — Вашуковтың гитараһын һәм Бандуриндың гармунын һынландыра. Автор әйтеүенсә, улар актёрҙарҙың музыка ҡоралдарының теүәл күсермәһе. Скульптура бронза менән ялатылған, ә постаменты — гранит. Музыка ҡоралдарына актёрҙарҙың фамилиялары яҙылған.
Нюв-Ю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Семен-Петровский
Семен-Петровский (Семено-Петровское) — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 348 кеше булған. Почта индексы — 453337, ОКАТО коды — 80238825001.
Хәйбуллин Ишморат Нәзир улы
Биографияһы
2004—2005 йылдарҙа Күгәрсен районы Тәүәкән ауылы мәсетендә имам-хатиб булып эшләй.
Сыңғыҙхандың Цонжин-Болдогтағы статуяһы
Тасуирлама
Статуяһының бейеклеге, ун метрлыҡ постаментты иҫәпкә алмағанда — 40 метр. Һын 250 тонна ауырлығындағы тутыҡмай торған ҡорос менән ҡапланған һәм Сыңғыҙхандан алып Лигдэнханға тиклем Монгол империяһы хандарын символлаштырыусы 36 колонна менән уратылған. Ике ҡатлы постаментта сәнғәт галереяһы, хунну дәүере музейы, бильярд залы, ресторандар, сувенирҙар кибете һәм конференц-зал урынлашҡан. Ат башында — күҙәтеү майҙансығы.
Ҡәрипов Низам Ҡәрип улы
Биографияһы
Низам Ҡәрипов башҡорт әҙәбиәтенә очерктар, хикәйәләр һәм драматургик әҫәрҙәре менән һиҙелерлек өлөш индерҙе. Уйың айырыуса «Сәлим ҡарт», «Алма», «һалдаттар ҡайтҡас», «Алмашсылар» кеүек пьесалары драматургия үҫешендә популярлыҡ яуланылар. Шулай уҡ балалар өсөн яҙылған « менән Ғәли», «Ҡуяндар» пьесалары. «Күгәрсендәр» һ. б. хикәйәләре лә уҡыусыларға яҡшы таныш.
Ғәрәп-Византия һуғыштары
Рим Сүриәһен ғәрәп яулап алыуы, 634—638
Левантҡа баҫып ингән ғәрәп армияһын империя ғәскәрҙәренән һәм урындағы рекруттарҙан торған Византия армияһы ҡаршы ала. Ислам тарихсылары яҙыуынса, Сүриә монофизиттары һәм йәһүдтәре ғәрәптәрҙе азат итеүсе булараҡ сәләмләгән, сөнки улар Византияның хакимлығы — юғары һалымдары һәм фарсыларға ҡаршы даими һуғыштары менән ҡәнәғәт булмаған.
637 йылдың апрелендә ғәрәптәр, оҙайлы ҡамауҙа тотҡандан һуң, Иерусалимды яулап алған, ҡаланы патриарх Софроний тапшырған. С. Рансимен мәғлүмәттәре буйынса, "638 йылдың февраль көнөндә Ғүмәр ибн әл-Хәттаб үҙенең ҡоло йөрөгән аҡ дөйәлә Иерусалимға ингән. Ул бысраҡ кейем кейгән. Уның янынан, ҡала аҡһаҡалы булараҡ, патриарх Софроний барған. Ғүмәр дуҫы Мөхәммәт ошонан күккә олғашҡан Сөләймән ғибәҙәтханаһы янына килгән. Уның шунда баҫып торғанын күреп, патриарх Софроний Ғайса (Христос) пәйғәмбәрҙең һүҙҙәрен иҫенә төшөргән һәм күҙ йәштәре аша: «Бына, Даниил пәйғәмбәр әйткән ташландыҡ әшәкелеге» тигән һүҙҙәрҙе әйткән.
Мысыр һәм Киренаиканы яулап алыуы
Византия флоты 645 йылда бер аҙға ғына Александрияны яулап алған, ләкин Никиу янындағы алыштан һуң 646 йылда йәнә юғалтҡан. Ислам көстәре Сицилияға 652 йылда һөжүм итә, ә 653 йылда Кипр менән Крит баҫып алына.
Византия Африкаһын яулап алыу
Граждандар һуғышынан һуң хәлифәлеккә Мүәвиә I етәкселегендәге Өмәүиҙәр власҡа килә. Өмәүиҙәр осоронда Төньяҡ Африкала ҡалған византий һәм төньяҡ бербер территорияларын яулап алыу тамамлана, һәм ғәрәптәр бербер донъяһының күпселек өлөшө аша сыҡҡан, бербер генералы Тарек ибн-Зияд командалығында Гибралтар боғаҙы аша вестгот Испанияһына баҫып инә алған. Был уларҙың 695—698 йылдар араһында Византияның терәге Карфагенды емереп, үҙ хәрби-диңгеҙ ҡеүәтен үҫтергәндән һуң мөмкин булған. Африканы юғалтыу — Туниста ғәмәлдә үҫеп килгән ғәрәп флоты Көнбайыш Урта диңгеҙ буйы византий контролендә булыуын шик аҫтына ҡуйыу.
Анатолияға ғәрәп һөжүмдәре һәм Константинополды ҡамау
Яҡын Көнсығышта мосолман яулап алыуҙарының тәүге тулҡыны кәмеүгә табан барғас, Сүриәне мосолмандарға, ә Анатолия (Кесе Азия) яйлаһын — византийҙарға ҡалдырылып, ике держава араһында ярым даими сик, византийҙарға ла, ғәрәптәргә лә кәрәк тип табылмаған, ғәмәлдә буш зона (ғәрәп телендә аф-Шавани, «тышҡы ерҙәр») булараҡ билдәле — Киликиялағы биләмәләре, көньяҡтан Тавр тауы һәм Аладағ һырттары килеп ингән ерҙәр буйлап үткән. Император Ираҡлий ҙа, хәлиф Ғүмәр ҙә (634—644), был зонала уны ике империя араһындағы һөҙөмтәле ҡаршылыҡҡа (эффективный барьер) әүерелдереү өсөн, емереү стратегияһын файҙаланғандар.
Һуңғы Өмәүиҙәр дәүерендәге рейдтар һәм икона көрәше
Һуңғы Өмәүи һәм иртә Ғәббәсиҙәр хәлифәләре ваҡытында Византия менән Хәлифәлек араһындағы сик Тавр-Антитавр тау һырттары линияһы буйлап тотороҡлана. Ғәрәп яғынан Киликия даими баҫып алынған була, һәм уның Адана, Мопсуестия (Әл-Масса) һәм Тарсус кеүек ташландыҡ ҡалалары иртә Ғәббәсиҙәр дәүерендә тергеҙелгән һәм унда халыҡтар күсеп ултырған. Үрге Месопотамияла Германикея (Мараш), Хадат һәм Мелитена (Малатья) ҙур хәрби үҙәктәргә әүерелгән. Был ике төбәк нығытылған яңы сик буйы зонаһының ике яртыһын — туғура барлыҡҡа килтергән.
Хишам ибн Әбделмәлик (723—743) агрессив хәлифә осоронда ғәрәп экспедициялары күпмелер ваҡытҡа көсәйтелгән, уларҙың башына хәлифәлектең иң һәләтле генералдары, шул иҫәптән Өмәүиҙәр династияһы принцтары Мәсләмә ибн Әбделмәлик һәм әл-Ғәббәс ибн әл-Вәлит, Хишам улдары Мүәвиә, Мәсләмә һәм Сөләймәнде индереп, ҡуйылған. Был ваҡытта Византия иҫән ҡалыу өсөн көрәшкән, һәм «һуғыш арҡаһында ташландыҡ хәлдә ҡалған сик буйындағы провинциялар емерелгән ҡалалар һәм кеше йәшәмәгән, унда Һирәк осраған кешеләр Византия армияһына түгел, ә ҡаяларға йәки үткеһеҙ тауҙарға өмөтләнгән».
Ғилмани Садуакас
Биографияһы
Садуакас Ғилманиҙың шиғри мираҫының күп өлөшө 1930-сы йылдарҙа яҙылған, тағы ла бер нисә әҫәр 1940-1960-сы йылдарҙа ижад ителгән. 1946 йылдан 1966 йылға тиклем 108 мең һүҙҙән торған ғәрәп-ҡаҙаҡ күләмле һүҙлеген төҙөү менән шөғөлләнә.
Абдразаҡов Асҡар Әмир улы
Биографияһы
Асҡар Әмир улы Абдразаҡов 1969 йылдың 11 июлендә Өфө ҡалаһында тыуған. Өфө дәүләт сәнғәт институтын профессор Миләүшә Мортазина класын тамамлай, 1991 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы һәм СССР-ҙың халыҡ артисы, профессор Ирина Архипова класы буйынса Мәскәү консерваторияһы аспиранты.
Ускова Нина Николаевна
Билдәле уҡыусылары
Александр Басыров — профессор-математик. Уҡытыусыһы юлынан китеп, Башҡорт дәүләт университетын тамамлай, артабан АҠШ-тың Индиана университетында уҡый. Әлеге ваҡытта Висконсинск университетында (АҠШ, Меномони) уҡыта. Андрей Грабовский — Новосибирск дәүләт университетының ядро физикаһы факультетын тамамлай, физика фәндәре кандидаты.
Молчанова Наталья Вадимовна
Видеоклиптары һәм фильмдары
Наталья — фридайвинг тураһында бер нисә фильм һәм видеоклип авторы.
Алтын
Физик үҙенсәлектәре
Таҙа алтын — һары төҫтәге йомшаҡ металл. Ҡайһы бер алтын изделиеларына, мәҫәлән, тәңкәләргә, ҡыҙыл төҫтө баҡыр ҡушылмаһы бирә. Йоҡа пленкаларҙа алтын йәшел төҫтә ялтырап тора. Алтын термик үткәреүсәнлеге юғары һәм электр ҡаршылығы түбән.
Алтын — бик йомшвҡ металл: Моос шкалаһы буйынса ҡатылығы ~2,5, Бринелле шкалаһы буйынса 220—250 МПа (тырнаҡ менән сағыштырырлыҡ).
Сауҙагәр Гаврилов йорто
Тарихы
Йорт XX быуат  башында билдәле семиречье тәмәке үҫтереүсеһе Алексей Гавриловтың тоҡомонан сауҙагәр М. А. Гаврилов ғаиләһе өсөн төҙөлә. Бина Штаб (Гоголь урамы) һәм Лепсин урамдары (Назарбаев проспекты) киҫешкән урында урынлашҡан.
Юмашева Инга Альбертовна
Биографияһы
Инга Альбертовна Юмашева 1985 йылдың 11 мартында Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған.
2004 — 2006 йылдарҙа — «Вести-Башкортостан» («Россия-1» телеканалы) программаһын алып бара.
2014 йылдан алып — «Россия-24» телеканалында «Үҫеш проекттары» программаһының алып барыусыһы.
2016 йылдың 18 сентябрендә «Берҙәм Рәсәй»һән партия исемлеге буйынса VII саҡырылыш Рәсәй Федерацияһы Дәүләт думаһы депутаты итеп һайлана. Исемлектә 11-се төбәк төркөмөндә (Башҡортостан Республикаһы) 3-сө булып тора.
Аныштаиха
Аныштаиха — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының һул ярына тамағынан 459 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Барановский Владимир Степанович
Биография
Владимир Степанович Барановский Хельсинкиҙа тыуған. Рәсәй инженеры һәм уйлап табыусыһы Степан Иванович Барановскийҙың улы (1817 — 1890).
Барановский шулай уҡ унитар патрондарҙы йыйыу өсөн машина яһай, ул киң тарала, уның уйлап табыуҙары технологияның башҡа өлкәләрендә билдәле (алтын шахталарында эшләү өсөн дренаж машинаһы, гидро-контроль панель һ.б.)).
Барановскийҙың тиҙ атыусы пушкаһы
Тиҙ атыусы пушкаларҙа Барановский бер төрлө (унитар) патрон ҡуллана. Атылғандан һуң гильза ташлаусы ярҙамында ҡоралдан сығып китә, ә яңы патрон беренсе тапҡыр ҡулланылған поршень йоҙағы менән үҙ-үҙен сығара торған пружина ударнигы менән бикләнә. Барановский болт ныҡ ябылмағанда атыуҙы булдырмай торған ҡурҡынысһыҙ яйланма индерә. Шулай уҡ атыу ваҡытында ҡоралдың откатын булдырмай торған һығылмалы лафет ҡулланыла.
Химия
Йылылыҡ һәм флогистон. Газдар
1754 йылда Блэк  углекислый газ, Пристли  1774 йылда — кислород, ә Кавендиш  1766 йылда — водород булыуын аса.
Тиреҫ (йылға)
Этимологияһы
Гидроним башҡорт телендәге "тиреҫ" һүҙенән барлыҡҡа килгән. 2 томлыҡ "Башҡорт теленең һүҙлеге" был һүҙгә ошондай аңлатма бирә:
Уле-Эйнар Бьёрндален
Ҡышҡы Олимпия уйындары тарихында бөтә спорт төрҙәре араһында иң күп һанлы награда (13) яулаусы. Ҡышҡы Олимпия уйындары чемпионы титулына эйә булыу һаны буйынса, саңғысы Бьёрн Дели кеүек үк, рекордсы (икеһе лә 8-әр тапҡыр).
2009—2013
Шул уҡ 2011 йылда Бьёрндален Камчаткаға килә, унда йыл һайын Виталий Фатьянов иҫтәлеге призына ярыштар үткәрелә. ләкин спринт стартына Уле-Эйнар сыҡмай, быны һуңғы ике көндә хәле шәптән булмауы менән аңлата.
2012/2013 миҙгеле ярайһы уҡ тыныс үтә, Уле-Эйнарҙың һаулығы яҡшыра, хәле һәйбәт була. Әммә был юлы уны ғаилә мәшәҡәттәре тигеҙлектән сығара. Йөрәк өйәнәгенән атаһы вафат була, бер аҙҙан алты йыл йәшәгән ҡатыны Натали Сантер менән айырылышалар. Уле-Эйнар ярыштарҙа әллә ни шәп урындар ала алмай. Донъя чемпионатының ирҙәр эстафетаһында алтын миҙал яулап, 19 тапҡыр донъя чемпионы була.
2014 йылдан
Донъя кубогының һуңғы этабында норвегтар саңғы табаны майы арҡаһында отола, Бьёрндален спринтта мәргән атһа ла, 9-сы урынды ғына ала. Эҙәрләү уҙышында яҙа атыуҙар менән артта ҡала. Шунан һуң Уле-Эйнар ауырып китә һәм масс-стартҡа сыҡмай — Донъя кубогының дөйөм иҫәбендә 14-се урын менән миҙгелде тамамлай.
Корнилий (Титов)
Биографияһы
Константин Титов 1947 йылдың 1 авгусында (Урағай) Мәскәү өлкәһенең Орехово-Зуево ҡалаһында тыуған. Һигеҙйыллыҡ мәктәпте тамамлағас, ҡойоу-механика заводында токарь ярҙамсыһы булып эшләй башлай. Заводта эшләгәндә, Константин киске мәктәптә, артабан техникумда һәм Мәскәү автомеханика институтында уҡый, 1976 йылда уны тамамлай.
Аҡсарлаҡ (мюзикл)
Сюжет
Треплев алпауыт ҡыҙы Нинаға ғашиҡ, ә быныһы үҙ сиратында — Тригоринға. Һуңға табан был уртаҡ булмаған яуапһыҙ мөхәббәт Константинды үҙ-үҙенә ҡул һалырға мәжбүр итә.
Урал микрорайоны (Стәрлетамаҡ)
Инфраструктураһы
Микрорайон ифрат яҡшы үҫешкән. Уның территорияһында бик күп мәғариф, мәҙәни, сауҙа һәм спорт объекттары урынлашҡанref name="Стерлитамак"> :