cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хайтарма (бейеү)
Тарихы
Б. Н. Казаченко, Н. Я. Бакши, А. Л. Ахкинадзеның «Ҡырымсаҡтарҙың музыкаль-поэтик мираҫы» мәҡәләһендә күрһәтелгән версияға ярашлы, бейеүҙең тамырҙары сефардтар (йәһүдтәр) Ҡырымда 1492 йылда Пиреней ярымутрауынан ҡыуылғандан һуң барлыҡҡа килеүенә бәйле. Ярымутрауҙа бейеүҙе ҡырым сиғандары (урмачель) үҙләштерәләр. Мәҡәлә авторҙары билдәләүенсә, хайтарма беренсе тапҡыр 1793 йылда телгә алына. Бынан тыш, бейеүҙе төрлө вариацияларҙа ҡырым-татарҙары ғына түгел, ә шулай уҡ ҡырымсаҡтар, ҡараимдар, урумдар һәм Азов буйы гректары бейей.
Исхаҡов Әбделхәй Мырҙағәле улы
Исхаҡов Әбделхәй Мырҙағәле улы (1910 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, рядовой, стрелок. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 275-се кавалерия полкы яугиры.
Йәшелтау
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Урам исеме :
Десерт
Десерты подаются обычно в специальных десертных тарелках. Едят, как правило, десертной ложкой — промежуточной по размеру между столовой ложкой и чайной. Десертный стол также сервируется десертным ножом и десертной вилкой.
Бибиков Борис Владимирович
Кинола эше
Борис Бибиков кинола күп төшә, генерал һәм  ғалимдарҙы уйнай.
Әкәнәй (Ҡалтасы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Доньиуэ
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Смирнов Константин Фёдорович
Константин Федорович Смирнов (28 июль 1917 йыл — 8 октябрь 1980 йыл) — совет археологы, тарих фәндәре докторы, скиф-сармат археологияһы өлкәһендәге белгес.
Әл-Мурабиттар
Атаманың этимологияһы
Әл-Мурабиттар һүҙе المرابطون әл-Мурабитун (рибат кешеләре) ғәрәп һүҙенән барлыҡҡа килгән. Абдулла ибн Йәсин әл-Ғөзөли Мәғриб халҡына ҡаршы «изге һуғыш» башлағас үҙенең мөридтәрен шулай тип атаған. Мосолмандарҙың ошо яңы тәриҡәте менән осрашҡан испандар әл-Мурабитун һүҙен Almoravides тип үҙгәрткән һәм шулай итеп европалыларға тәриҡәттең атамаһы альморавидтар булараҡ килгән.
Әл-Мурабиттар — Мәғриб хөкөмдәре
1061 йылда Йософ ибн Ташфин әмир титулын ҡабул иткән, ә 1062 йылда Маракеш ҡалаһына нигеҙ һалып үҙенә резиденция төҙөгән. 1070 йылда Фес яулап алына. 1078 йылда аяуһыҙ алыштан һуң Танжер баҫып алынған. 1082 йылда Тлемсен, ә 1084 йылда Сеута ҡалалары яуланған.
Әл-Мурабиттар дәүләтенең тарҡалыуы
1147 йылда Лиссабон мәңгелеккә христиандар ҡулына күсә, Кастилия короллегенең ғәскәрҙәре Кордоваға тиклем килеп еткән, ә Барселона графтары Тортоса һәм Лериданы яулап алған.
Төньяҡ Африканың Атлас тауҙарында дини тәриҡәт булараҡ барлыҡа килгән әл-Моһадтарҙың хәрәкәте 1145 йылға ҡарай Пиреней ярымутрауында терәк таба башлай. 1146 йылда әл-Моһадтарҙың ҡулына Кадис күсә, ә тиҫтә йылдан ашыу ваҡыт үткәс улар бөтә Көньяҡ Испания, шул иҫәптән Гранада, өҫтөнән контроль ала һәм йәнә христиандарҙан Альмерияны тартып ала. Әл-Моһадтарҙың испан баш ҡалаһы Севилья була.
Төрөк сәйе
Сәй бешереү
Төрөк сәйе, ғәҙәттә, махсус сәйнүктә (çaydanlık) бешерелә.
Мадрид де Метрополитано
Метрополитано стадионында де Мадрид (Estadio Metropolitano de Madrid) — Испания баш ҡалаһы Мадридта урынлашҡан элекке футбол стадионы. Стадион 50 000 тирәһе тамашасы һыйҙырышлы. «Метрополитано де Мадрид»  1923 йылдан алып 1966 йылға тиклем, яңы Висенте Кальдерон стадионын төҙөр алдынан «Атлетико Мадрид» футбол клубының үҙ майҙаны булып хеҙмәт иткән.
Тарихы
Шул уҡ йылда  стадион үҙендә Испания кубогы финалын ҡабул итә, бында 20 июндә «Атлетик Бильбао» өҫтәмә ваҡыт эсендә «Реал Мадрид»ты минималь иҫәп менән еңгән.
Аргентина «Сан-Лоренсо де Альмагро » үҙенең легендар европа турын «Метрополитано»лағы 1946 йылдың 23 декабрендә үткән «Атлетико»ны 4:1 иҫәбе менән еңеү матчынан башлаған.
Амангилде (Учалы районы)
Тарихы
1920 йылғы Совет халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында 229 кеше йәшәгән 53 йорт асыҡланған. Ауыл халҡы дүрт урында — Баҙайтам тауы янындағы Арыҫтаҡ йылғаһы буйлап, Урал, Соҡор-Йорт, Һарнаҡаҙған һәм Рабиҡ тауҙары буйлап күсеп йөрөгән.
Лазарев Григорий Александрович
Профессиональ эшмәкәрлеге һәм ҡаҙаныштары
1975 йылдың сентябрендә «Сулеевнефть» нефть-газ сығарыу идаралығына производство-техник бүлеге начальнигы булып эшкә күсә.
Наградалары
1963 — «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы,
1971 — «Почет Билдәһе» ордены.
Һыҙыҡса һуғышы
«Бәрхәт революция» 1989 йылдың ноябрендә булыуға ҡарамаҫтан, 1990 йылдың башында да ил «Чехословакия Социалистик Республикаһы» (чех һәм словак телдәрендә лә «československá socialistická republika», ČSSR) тип йөрөтөлә. Президент Вацлав Гавел атаманан «социалистик» һүҙен алырға тәҡдим итә, әммә словак сәйәсмәндәре тағы ла бер үҙгәреш талап итә — ил исеме 1918—1920 (һәм һуңыраҡ та ) һәм 1938—1939 йылдарҙағыса һыҙыҡса аша яҙылырға («Чехо-Словакия») тейеш.
Һүҙлек
Типология
Терминдар һүҙлеге— унда ниндәй ҙә булһа ғилем өлкәһендә ҡулланылған  терминдар,йәки темалар һәм уларға аңлатмалар була.
Эсперанто символдары
Эсперанто символдары  — эсперанто телен һәм эсперанто ойошмаһын һүрәтләгән символдар йыйылмаһы. Символдарҙың рәсмилек дәрәжәһе төрлө, әммә иң йыш ҡулланғандар араһына эсперанто флагы, эсперанто хәрәкәте гимны, биш ҡырлы йәшел йондоҙ инә. Өҫтәмә рәсми булмағандар араһында йәшел төҫ һәм эсперантоға нигеҙ һалыусы Л. Л. Заменһоф портреты һанала. 1987 йылда тағы ла эсперантоның «юбилей символы» тәҡдим ителгән.
Еза
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан  Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Селен
Үҙенсәлектәре
Селендың ағыулы булыуы һуңыраҡ асыҡланған. Селен сәнәғәтендә эшләүсе кешеләрҙең, шулай уҡ селенға бай үҫемлектәр ашаған хайуандарҙың ағыуланыу осраҡтары хәбәр ителә.
1954 йылда селендың микроорганизмдар өсөн биологик әһәмиәтенең беренсе билдәләре табыла .. 1957 йылда имеҙеүселәр биологияһында селендың мөһим роле асыҡлана ..
Гранерос
Географик урыны
Коммуна сиктәштәре:
Аһылай (Учалы районы)
Тарихы
Аһылай ауылының барлыҡҡа килеү ваҡытын һәм уға нигеҙ һалыусыларҙы билдәләнмәгән. 1920 йылда Күбәләк-Теләү улусының Ҡаҙаҡҡол ауылы үҙәгенән 12 саҡрым алыҫлыҡта 90 кеше йәшәгән 23 йортло Аһылай утары күрһәтелә.
2008 йылдың 19 ноябренә тиклем Озёрный ауыл советы составына ингән (Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» 49-з Законы).
Белешмә
Шулай уҡ белешмә ошондай булырға мөмкин:
Ғәли Йыһанша Әсәҙулла улы
Биографияһы һәм эшмәкәрлеге
1918—1919 йылдарҙа һарытау губернаһы халыҡ мәғарифы бүлегенең коллегия ағзаһы булып тора.
1921—1922 йылдарҙа ВКП (б) һарытау губерна комитетында милләттәр бүлеге мөдире була.
Александровка (Ҡалтасы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ганимед
Ганимед үтенесе буйынса Зевс ахейҙарға Трояны яуларға бер аҙ ҡамасаулап тора. Ганимедтың урланыуы арҡаһында фригиец Ил һәм лидиец Тантал араһында һуғыш башлана. Песинунтала ағаһы һәм һөйәре икеһе ике яҡҡа һөйрәгәндә Ганимед юҡ була.
1610 йылда Галилео Галилей тарафынан табылған Юпитер юлдашы Ганимед һәм 1924 йылда немец астрономы Валеро Бааде асҡан астероид (1036) Ганимед Ганимед хөрмәтенә атала
Сиғандар Украинала
Польша территорияһында
Сиғандарға һалым һалыу сатыр (конус формаһындағы ҡоролма) буйынса ойошторолған,  Малороссияның Хәрби каҙнаһына оброк түләнгән.
Мишако
Мишако — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Белая йылғаһының уң ярына тамағынан 170 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9,4 км.
Ильмовка (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Идрисилек
Әхмәт ибн Идристең шәҙили суфый тәриҡәтенән рухи уҡытыусылары була. Идрисиә Мөхәммәт Пәғәмбәр менән туранан-тура рухи мөнәсәбәттәргә нигеҙләнһә лә, тарихи яҡтан ул Шәҙилилек тәриҡәте, шулай уҡ шәйех Ғәбд әл-Ғәзиз әл-Дәббәғтең юлы менән дә бәйле (1719 вафат).
Циклоптар
Өлкән циклоп
Аталары циклоптарҙы тыуыу менән бәйләп, Тартарға ырғыта. Уран ҡолатылғас, уларҙы титандар азат итә, әммә Кронос тағы уларҙы бығаулай.
Исакович Рахиль Семёновна
Биографияһы
1866 йылда Одессала Мангубиҙарҙың ҡараим ғаиләһендә тыуған. Одесса ҡатын-ҡыҙҙар ҡаҙна гимназияһында белем алған. Уның эшмәкәрлегенең төп маҡсаты-дин һәм милләт айырмалығына ҡарамай ярлы ҡараимдарҙы һәм башҡа аҙ тәьмин ителгән ватандаштарын ҡурсалау. Шулай уҡ ярлы ата-әсәләрҙең балаларына ярҙам итеп, халыҡ мәғарифы ихтыяждарына күп ваҡыт һәм аҡса бүлгән. Ирекле иғәнәләр һәм хәйриә кисәләренән килем йыйыу арҡаһында ул педагогтар Е. З. Каплановская һәм А. М. Телал менән берлектә 1903 йылда ҡыҙҙар өсөн мәктәп аса. 1906 йылда, уҡыу йорто юғары абруйға эйә булғандан Һуң, был мәктәп Исакович тәҡдиме буйынса малайҙар өсөн йәмәғәт училищеһы менән берләштерелә, ике енесле балалар өсөн училище статусын ала. Училище тураһында туранан-тура хәстәрлек күреүҙән тыш, Исакович һәр тәрбиәләнеүсенең яҙмышында ҡатнаша: йыйылған аҡсаға уҡыусылар башҡа уҡыу йорттарында (профессиональ мәктәптәрҙә, гимназияларҙа, акушерлыҡ курстарында һ. б.) уҡыуын дауам итә алған. Уҡыусыларҙы кәрәкле уҡыу әсбаптары менән тәьмин иткән, сығарылыш уҡыусыларын төрлө учреждениеларға эшкә урынлаштырышҡан.
Лас-Кабрас
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Баҙарғол
Тарихы
1812 йыл алдынан Баҙарғол ауылы барлыҡҡа килә. Уға 1776—1845 йылдарҙа йәшәгән зауряд-сотник Баҙарғол Ботланов (Биктәшев) нигеҙ һала. 1834 йылда ауылда — 35, 1850 йылда — 55, 1920 йылда 30 йорт-хужалыҡ иҫәпләнә. Ә халыҡ һаны ярашлы рәүештә 249,126, 212 тәшкил итә. 1919—1930 йылдарҙа ауыл Күбәләк-Теләү улусы составында. Баҙарғол һәм Ишкенә ауылдары халҡы июль урталарына тиклем ауылдан 2,5 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Исемһеҙ шишмә һәм Урал һырты түбәһендә күсенеп йөрөгән. Малсылыҡ көрсөк хәлендә була: 37 хужалыҡҡа (250) ни бары 80 ат, 70 һыйыр, 20 һарыҡ тура килә. Ошо уҡ кешеләр 152 бот ужым һәм 1584 бот яҙғы иген сәскән. XIX быуаттың 30-сы йылдарынан алып Ҡандыболаҡ йылғаһы буйында һыу тирмәне эшләгән.
Меньшевиктар
Октябрь революцияһынан һуң
СССР властары меньшевиктар партияһының бөтә Рәсәй съезын әҙерләй, ул үҙ-үҙен таратыу тураһында иғлан итергә тейеш була (эсерҙар партияһы съезы өлгөһөндә). 1924 йылдың яҙы-йәйендә төбәктәрҙә меньшевистик ойошмаларҙың үҙ-үҙен бөтөрөү буйынса съездар үтә, Бөтә Рәсәй съезына делегаттар һайлана, әммә 1924 йылдың сентябрендә РКП(Б) Үҙәк Комитеты урындарға Бөтә Рәсәй съезын саҡырырға йыйынмауы һәм урындағы конференциялар тамамланғандан һуң инициативалы төркөмдәрҙе таратырға тәҡдим итеүе тураһында хаттар ебәрә.
Смирнов Алексей Петрович
Биографияһы
Алексей Петрович Смирнов 1899 йылда адвокат ғаиләһендә тыуа. 1916 йылда реаль училище тамамлап, шунан армия сафына алына. 1922 йылда Мәскәү дәүләт университетының йәмғиәт фәндәре факультетының археология бүлегенә уҡырға инә. Бүлектең етәксеһе билдәле археолог В. А. Городцов, уҡытыусыларҙың береһе профессор Ю. В. Готье була. Уларҙың икеһе лә А. П. Смирновҡа ҙур йоғонто яһай.
Археологик экспедициялары
1930 йылдар башында Смирнов Удмуртстанға үҙенең өсөнсө экспедицияһында Гордино ауылынан Иҙел болғары мосолманының ҡәбер ташын алып сыға (Рәсәйҙең төньяғында бындай һәйкәлдең әлегә тиклем табылғаны юҡ) һәм бының өсөн саҡ төрмәгә ултырмай, бары тик ОГПУ-ның һорауҙарына яуап биреп ҡотола һәм экспедиция етәксеһе булыуҙан ваҡытлыса ситләтелә.
Челюскин Семён Иванович
Биографияһы
1714 йылдың көҙөндә Мәскәүҙә Сухарев башняһында урынлашҡан Математик навигация фәндәре мәктәбенә уҡырға алына.
Родрик Дэни
Эшмәкәрлеге
Өсөнсөнән, глобалләшеү, милли дәүләттәргә социаль страховкалауҙы тәьмин итеүҙе бик ныҡ ауырлаштырғанға күрә, хәүеф сығанағына әйләнә
Луиджи Пиранделло
Биографияһы
1909 йылдан ғаиләнең финанс хәле яҡшыра башлай, Пиранделлоның яҙыусы булараҡ даны үҫә, әммә Антоньеттаның ауыр психик хәле менән бәйле үтә ныҡ шикселлеге һәм көнсөллөгө арҡаһында ғаиләлә хәл насарлана.
1929 йылда Пиранделло Италия Академик премияһы менән наградлана, 1934 йылда әҙәбиәт буйынса Нобель премияһына лайыҡ була.
Әҙәби эшмәкәрлеге
Социаль ҡаршылыҡтарҙы Пиранделло «Веер» новеллаһына тәнҡитләй. Унда балаһының атаһы тарафынан ташланған меҫкен крәҫтиән ҡатыны, таланған хужабикә үҙ-үҙенә ҡул һалыуҙы берҙән-бер ҡотолоу сараһы тип иҫәпләй.
Аҡбирҙин Сибәғәт Ғәйнетдин улы
Хәтер
Аҡбирҙин Сибәғәт Ғәйнетдин улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Шишмә районы Яңы Сафар ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Алексеев Дмитрий Викторович
Алексеев Дмитрий Викторович (9 ноябрь 1875 йыл — 26 июнь 1935 йыл) — СССР һәм Рәсәй химигы. Пермь дәүләт университетының химия факультетына нигеҙ һалыусыларҙың береһе, 1917-1925 йылдарҙа физик химия кафедраһы мөдире, 1919 йылда ауыл хужалығы һәм урман факультеты деканы,1928-1930 йылдарҙа Ташкент университетының физик һәм органик химия кафедраһы мөдире,1930-1935 йылдарҙа Ленинград Хәрби-артиллерия академияһының физик химия кафедраһы мөдире. М. Н. Полукаров менән берлектә ҡоростың ыуалыусансыҡ күренешен аса. «Физик химия» дәреслеге авторы (1934).
Биографияһы
Дмитрий Викторович 1875 йылдың 9 ноябрендә Мәскәү ҡалаһында тыуған. Мәскәүҙең 5-се гимназияһын һәм 1901 йылда Мәскәү университетының физика-математика факультетының тәбиғи бүлеген I дәрәжәле диплом менән тамамлай.
1927 йылда Ташкент университетына эшкә күсеү менән бәйле, Пермь университетын ҡалдыра. Ташкент университетында 1928 йылдан органик булмаған һәм физик химия кафедраһы мөдире була. Кафедраны үҙгәртеп ҡора, ғилми-тикшеренеү лабораторияһын фән талаптарына ярашлы итеп йыһазландыра.
1930 йылдан Ленинградҡа күсә һәм Хәрби-артиллерия академияһында физик химия кафедраһы мөдире була. Дәүләт юғары баҫымдар институтында юғары температурала һәм баҫымда водородтың һәм башҡа газдарҙың металдар аша үтеү проблемаларын тикшереү менән етәкселек итә.
Кучебищ
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Утарбай
Географик урынлашыуы
Һаҡмар йылғаһы буйында, район үҙәге Аҡъяр ауылынан көнбайышҡа табан 42 км алыҫлыҡта урынлашҡан булған.
Тарихы
1930-сы йылдарҙан ауыл халҡы «Йәш быуын» колхозында, 1959 йылдан Ленин исемендәге колхозда эшләгән. 1963 йылдан һуң юҡҡа сыҡҡан.
Вирусология
Тарихы
Күп йыллыҡ тикшереүҙәрҙән һуң, тәмәке үҫемлектәрен зарарлаусы мозаикалы ауырыуҙы (мозаичная болезнь табака) "Шамберлан фильтрҙары аша үтә торған бактериялар тыуҙыра " тигән һығымтаға килә. «Әммә улар яһалма субстраттарҙа үҫергә һәләтле түгел».
Частная вирусология
Вирусология билдәле бер төркөм кеше, үҫемлектәр һәм хайуандар вирустарын өйрәнә һәм ауырыу тыуҙырыусы вирустарға ҡаршы көрәш сараларын эшләй.
Молекуляр вирусология
1962 йылда Америка Ҡушма Штаттарында күп илдәрҙән вирусологтар йыйылып симпозиум үткәрә. Молекуляр вирусология буйынса тәүге йомғаҡ яһала. Был симпозиумла вирусологтар өсөн бик үк ғәҙәти булмаған яңы терминдар яңғырай : вирион архитектураһы, нуклеокапсид, капсомер. Вирусологияла яңы үҫеш осоро башлана — молекуляр вирусология дәүере.
Вирустар — тереклектең иң ябай формаһы булып тора. Шуға ла, тәбиғи, улар молекуляр биологияның өйрәнеү объекты булып тора. Улар миҫалында тереклектең фундаменталь нигеҙҙәрен һәм асылын өйрәнергә мөмкин.
50 йылдар аҙағында, йәнле һәм йәнле булмаған тәбиғәт сиктәрендә ятҡан тереклек асылын өйрәнгән дәүерҙә молекуляр биология алымдары вирусология өлкәһенә күпләп килеп инә.
Әҙәбиәт
<references group="комм." />
Инвестициялар
Инвестиция классификацияһы
Инвестицияларҙың төрлө классификацияһы бар.
— индуцированные, милли килемдең үҫеше һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән инвестициялар
Шапкина Людмила Васильевна
Биографияһы
«Училищела уҡығанымда мине бөтә һигеҙ йыл буйы Людмила Васильевна Шапкина — уникаль ҡатын-ҡыҙ — уҡытты! Ул минең менән әле лә эшләй. Людмила Васильевна балетҡа фанатиктарса ғашиҡ, беҙҙе яуаплылыҡҡа, тәрбиәлелеккә өйрәтте… Людмила Васильевна булмаһа, бәлки, балет минең профессияма әүерелмәҫ тә ине…»
Автоспорт
Беренсе автомобиль ярышы
Автомобиль ярышының башланыу тарихын 1894 йылды атарға була. 1893 йылдың 19 декабрендә «Le Petit Journal» исемле париж гәзитен сығарыусы Пьер Жиффар беренсе автомобиль ярышы уҙасағы тураһында хәбәр итә. Быға тиклем 1887 йылда кәләскәлә, сит ярҙамһыҙ ярышта, бер генә кеше ҡатнашҡан була. Ярыштың башы 1894 йылдың 22 июленә тәғәйенләнгән була. Ярышта ҡатнашыусылар «атһыҙ экипажда» Париждан Руанға тиклем 126 км араны һигеҙ сәғәт ярым ваҡыттан тиҙерәк үтергә тейеш булалар. Урындар биреү нисектер аңлашылмағанса билдәләнгән: беренсе урынға 5000 франк, кемдең экипажы «„иң яҡшы һаҡлыҡ, исраф итмәү һәм уңайлы идара итеү“» күрһәтә. Тәүҙә ярышта ҡатнашырға 102 ярышыусы үҙенең төрлө ҡоролошо менән теләк белдерә, уларҙың араһында пар, бензин, кәрәсин, һәм электр менән йөрөүсе автомобильдәр була.
Сәлимйәнов Хәбит
Сәлимйәнов Хәбит (Салимзянов Хабит 1897 йыл ‒ 19 сентябрь 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сержанты.
Пшихашха
Пшихашха — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пшеха йылғаһының уң ярына тамағынан 130 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кучка (Колокша ҡушылдығы)
Кучка  — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Колокша йылғаһының уң ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Тамара күпере
Тарихы
IX-X быуатта был күпер "Оззи" тип атала. Һуңғы урта быуаттар дәүерендә "Оцхе",  XIX быуатта — "Абастумани" тип йөрөтөлә. Хәҙерге исеме Абазадзе тоҡомо исеменән килә.
Ким Римма Ивановна
Биографияһы
1968 йылдан 2008 йылға тиклем (Алма-Ата); ҡалаһында, Дәүләт академия корея музыкаль комедия театрының баш балетмейстры, балет солисткаһы.
Ҡушыу
Ассоциативлыҡ
Ҡушыу ғәмәле башҡа ғәмәлдәр менән бергә ҡулланылғанда һандарҙың урынлашыу тәртибе мөһим. Ғәмәлдәрҙе башҡарыу тәртибендә ҡушыу дәрәжәгә күтәреү, тамыр алыу, ҡабатлау һәм бүлеү ғәмәлдәренән түбәнерәк, ә алыу ғәмәле менән тигеҙ өҫтөнлөктә.
Экспоненциаль яҙыу
Экспоненциаль яҙмала һандар, бында a — һандың мантиссаһы һәм 10^{b} — характеристикаһы. Экспоненциаль формала яҙылған ике һанды ҡушыу өсөн уларҙың характеристикаһы бер үк булыуы талап ителә. Мәҫәлән:
Аҡбутин Сәйетғәли Мысырғәли улы
Биографияһы
Сәйетғәли Мысырғәли улы Аҡбутин 1921 йылда БАССР-ҙың Ейәнсура районы Түбәнге Бикбирҙе ауылында тыуған.
Магнит (тау)
Магнит тауы — (Магнитная, устаревшее название Атач (Атачи)) — Көньяҡ Уралдағы тимер мәғдәне сығанағы булараҡ файҙаланылған тау. Башҡорт телендә Әтәстау тип яҙыу ҡабул ителгән, әммә атама буйынса бәхәстәр дауам итә.
Этимологияһы
Тауҙың боронғо исеме урыҫ телендәге сығанаҡтарҙа Атач, Атачи, Улу-Утассе-Тау, Маячная тип яҙып алынған.
Немец этнографы, тәбиғи фәндәр ғалимы Гмелин И. Г. (Иога́нн Гео́рг Гме́лин Johann Georg Gmelin) 1743 йылда үҙенең яҙмаларында был тауҙы Улу-Утассе-Тау тип яҙып алған, был атаманы уға юл күрһәтеп йөрөгән башҡорттар әйткән. Атаманың килеп сығышын һораған. "Они (местные жители) не могут объяснить происхождение слова Утассе и полагают, что оно происходит от имени бывшего башкирского вождя, который жил в этой местности, потому что многие другие горы этих мест названы таким образом."
Тарихы
1747 йылда тау сәнәғәтсеһе И. Б. Твердышевтың мәғдән белгестәре Магнит тауында шурфтар ҡаҙып, эргәлә мәғдән заводы төҙөү өсөн мәғдән етеү-етмәүен асыҡлаған.
Мәғдән сығарыу
Иван Борисович Твердышев кейәүе һәм компаньоны Мясников Иван Семёнович менән, Берг-коллегияның 1719—1734 йылғы положениеларына һәм Магнит тауы бер кем милке лә итеп яҙылмауы менән файҙаланып, үҙҙәренә «на вечные времена» тип һорап алалар.
Крайзельбурд Леонид Петрович
Крайзельбурд Леонид Петрович (5 декабрь 1899 йыл, Рәсәйҙең Бессарабия губернаһы Сороки ҡалаһы — 15 октябрь 1965 йыл, Өфө), уролог. Медицина фәндәре докторы (1949), профессор (1951). БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1964). СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1957). Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштары ҡатнашыусыһы.
Фәнни эшмәкәрлеге
Профессор Л. П. Крайзельбурд башланғысында 1955 йылда Башҡортостанда урологтарҙың ғилми-ғәмәли йәмғиәте ойошторола. Ул 40-тан ашыу юғары квалификациялы урологты берләштергән мәктәп булдыра. 1965 йылдың 23 октябрендә Өфөлә вафат була.
Хеҙмәттәре
100‑гә яҡын фәнни хеҙмәте нәшерләнгән. Ике монография авторы: «Клинико-рентгенологическая диагностика урологических заболеваний», Уфа, 1962 г.
Чернобылдең ябыҡ зонаһы
Чернобыль зонаһына Киев өлкәһенән — Иванкив районының төньяғы (Чернобыль ҡалаһы, АЭС ошо районда), Припять ҡалаһы, Киев өлкәһенән Полесский районының төньяғы (райондың ҡала тибындағы Полесское һәм Вильча ҡасабалары) инә. 2010 йылдың июненән Чернобыль зонаһына Житомир өлкәһенең Народичский районын да ҡушалар (Древлян тәбиғәт ҡурсаулығы).
Һүрәтләү
Ябыҡ зонала СЗА предприятиеләренең, Чернобыль АЭС-ың персоналы йәшәй. Зонала эшләп йөрөүселәрҙең һаны сама менән 5000 тирәһе кеше. Шуларҙың 3000 тирәһе Славутич ҡалаһында йәшәй. Шулай уҡ, 11 ташландыҡ торама пунктта үҙалдына килеп төпләнгән халыҡ (самосёлы) йәшәй. Уларҙың дөйөм 300 кеше тирәһе.
Радионуклидтар
Иң оҙон ғүмерле радионуклидтар:
Ярым тарҡалыу периоды бәләкәй булған башҡа радиоактив элементтар (шулар эсенән Иод-131, Кобальт-60, Цезий-134) изотоптары был ваҡытҡа тарҡалып бөтөп, мөхитте радиоактив бысратыуҙа ҡатнашмайҙар.
Добржанская Любовь Ивановна
Биографияһы
1934 йылдан — Мәскәүҙә Совет Армияһы Үҙәк театры актрисаһы, унда уның ижадына А. Д. Попов ҙур йоғонто яһай
Мәскәү театрҙарында эшләй (К. С. Станиславский исемендәге Драма театрында, «Современник» театрында)
Ҡаҙағстандың файҙалы ҡаҙылмалары
Файҙалы ҡаҙылмалар өс төркөмгә бүленә: янар, минераль һәм минераль булмаған.
Ҡайһы бер белгестәр Ҡаҙағстанда геология тарихы бик бай, тик уның киләсәге нисек булырын төҫмәрләүе ауыр тигән фекерҙә.
Нефть һәм газ
2000 йылда Каспий шельфында Атырауҙан төньяҡ-көнсығышҡа табан 45 км алыҫлыҡта Ҡашаған диңгеҙ нефть ятҡылығы табыла. Ул һуңғы 30 йылда табылған донъялағы иң ҙур ятҡылыҡ булып тора. Геологик запастар 4,8 млрд тонна тип баһалана. Дөйөм алғанда, Ҡаҙағстандың нефть запастары 20-25 миллиард тонна тәшкил итә. Ҡаҙағстанда газдың дөйөм күләме — 6 триллион м3. Донъяла ул 12-се урынды биләй. Ҡарасағанаҡҡа уларҙың 70 проценты тура килә.
Тугупс
Тугупс — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пшеха йылғаһының һул ярына тамағынан 121 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Әхмәтшин Шәриф Әхмәтвәли улы
Биографияһы
1946 йылдан алтын оҫталары бригадиры, 1948 йылдан «Башмедьстрой» тресында, 1960-64 йылдарҙа Сибай ҡалаһында Башҡорт баҡыр-көкөрт комбинатының ремонт-механик цехында фрезерсы булып эшләй.
Туңдырма
Төрҙәре
Кафе, ресторан һәм башҡа ерҙәрҙә туңдырма һатҡанда, уны йыш ҡына емеш-еләк, шоколад, вафли киҫәктәре менән биҙәйҙәр, сироп, шоколад, сәтләүек валсыҡтары һибәләр. Туңдырманан шулай уҡ, уға һөт, сироп ҡушып, миксерҙа туҡып, коктейль да яһайҙар
Европала
XIII быуатта Ҡытайҙан тәүге рецепт алып килеп, туңдырма менән Европаны Марко Поло таныштыра. Ул хатта боҙҙоң файҙалы сифаты тураһында китап та яҙа.
Генинг Владимир Фёдорович
Төп эштәре
200-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 15 монография авторы.
Эрих Хонеккер
Э́рих Эрнст Па́уль Хо́неккер (Erich Ernst Paul Honecker; 1912 йыл, 25 август, Нойнкирхен —  1994 йыл, 29 май, Сантьяго-де-Чили) — һул яҡ  Германия дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре. 18 йыл буйы Германия Демократик Республикаһының иң юғары дәүләт һәм партия вазифаларында эшләй. 1971 йылдың 3 майынан 1989 йылдың  18 октябренә тиклем    Германия социалистик берҙәм партияһы Үҙәк комитетының ( СЕПГ) беренсе (һуңыраҡ Генераль) секретары. Ике тапҡыр ГДР Геройы (1982, 1987), ГДР-ҙың Хеҙмәт Геройы (1962), Советтар Союзы Геройы (1982).
Генераль секретарь вазифаһында
Вальтер Ульбрихт яңы планлаштырыу һәм  етәкселек итеү  иҡтисади  системаһында иҡтисади сәйәсәткә өҫтөнлөк бирһә,   Эрих Хонеккер  төп  бурыс  итеп, « иҡтисади һәм социаль сәйәсәттең берлеген»  иҫәпләй. Л. И. Брежневтың  ярҙамы менән  Хонеккер  һәм уның яҡлылар1971  йыл 3 майында    Вальтер Ульбрихтты  вазиафаһынан  бушатыуға ирешә,  Хонеккер  Германия социалистик  берҙәм партияның Үҙәк комитеты беренсе секретары (1976 йылдан — генераль секретары)   итеп һайлана. Ил менән етәкселек  алмашыныу  иҡтисадтағы проблемалар,  производство предприятиелары  хеҙмәтсәндәренең ризаһыҙлығы   менән дә бәйле була. . 1971  йылда Хонеккер  Ульбрихт урынына  ГДР-ҙың Милли оборона советы рәйесе итеп тә тәғәйенләнә, 1976  йылдың 29 октябрендә  ГДР-ҙың Халыҡ палатаһы Хонеккерҙы ГДР-ҙың Дәүләт советы рәйесе  вазифаһына һайлай. Дәүләт советының элекке рәйесе Вилли Штоф (1973 – 1976)  кире  ГДР-ҙың Министрҙар советы (хөкүмәт) рәйесе итеп тәғәйенләнә. Эрих Хонеккер ГДР- ҙағы иң юғары вазифаларҙы биләй. Ошо ваҡыттан алып, Хонеккер  Үҙәк комитеттың иҡтисади  мәсьәләләр буйынса секретары Гюнтер Миттаг  һәм  ГДР-ҙың дәүләт хәүфһеҙлеге министры Эрих Мильке   менән берлектә  ил өсөн иң мөһим ҡарарҙарҙы ҡабул итә башлай. 1989 йылға  тиклем   ГДР-ҙа власть  520 кешенән торған  дәүләт һәм партия чиновниктары ҡулында   ҡала, тип  иҫәпләнә. Хонеккер, Миттаг һәм Мильке  ҡулында  ГДР-ҙа  бик ҙур  власть була,   тарихсы Забров  Хонеккерҙы  хата «диктатор»  тип тә атай. Хонеккер  граждандарҙың  мөрәжәғәттәренә һәр саҡ бик тиҙ яуап бирә, саралар күрә, шуның өсөн  Забров  « мәғрифәтле  абсолютизм»  менән сағыштырып,   уны « үҙ дәүләтенең  юғары  ҡайғыртыусыһы»  тип атай. Был осорҙа ГДР-ҙа иҡтисади ауырлыҡтар булыуына ҡарамаҫтан, социаль өлкәгә, халыҡтың көнкүрешен яҡшыртыуға күп иғтибар бүленә.
Хонеккер етәкелек иткән осорҙа   ГДР менән ФРГ араһында иң  мөһим килешеү төҙөлә, ГДР Европала хәүфһеҙлек һәм хеҙмәттәшлек  буйынса кәңәшмәлә  (Хельсинкиҙа)  ҡатнаша, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ның тулы хоҡуҡлы ағзаһына әйләнә. Был дипломатиялағы уңыштар Хонеккерҙың тышҡы сәйәсәттәге иң ҙур ҡаҙаныштары  тип иҫәпләнә. 1981 йылдың майында Японияға барған сағында  Нихон  университеты   Хонеккерға  почётлы доктор исемен бирә. 1982 йылдың 31 декабря Пауль Эслинг Хонеккерҙың кортежы менән бәрелешә, Көнбайыш илдәрендә был  ваҡиғаны Хонеккерға һөжүм тип  атайҙар. 1985 йылда  Халыҡ-ара олимпия комитеты  Эрих Хонеккерҙы Олимпия ордены  (алтын)  менән бүләкләй.
СССР-ҙағы “үҙгәртеп ҡороу” һәм Хонеккерҙың вазифаһынан китеүе
1989 йылдың 17 октябрендә булған Политбюро   ултырышында   Вилли Штоф  көн тәртибенең беренсе пункты итеп, Эрих Хонеккерҙы вазифаһынан бушатыу  һәм  Эгон Кренцты  Генераль секретарь итеп һайлау мәсьәләһен   ҡарарға тәҡдим итә. Бер минутҡа юғалып ҡалған Хонеккер  был  һорауҙар  буйынса фекерҙәр әйтергә тәҡдим итә. Ултырыш барышында барыһы ла үҙ фекерен әйтә, тик бер кем дә Хонеккерҙы яҡлап  сыҡмай. Гюнтер Шабовски Хонеккерҙы  ГДР-ҙың  Дәүләт советы рәйесе  һәм ГДР-ҙың оборона милли советы рәйесе   взифаһынан бушатырға тәҡдим итә. Хонеккерҙы хатта йәшлек дуҫы Гюнтер Миттаг та яҡлашмай. Альфред Нойман Миттаг  менән  Иоахим Германды вазифаларынан бушатырға тәҡдим итә. Эрих Мильке Хонеккерҙы ГДР-ҙың бөтә бәләләрендә лә ғәйепләй, хатта Хонеккер эшенән китергә риза булмаһа, уға ҡаршы булған компроматтар менән янай. . Өс сәғәттән һуң тейешле ҡарар ҡабул ителә. Билдәләнгән тәртип буйынса, Хонеккер үҙен эштән  бушатыу өсөн тауыш бирә. Партияның Үҙәк комитетына Хонеккер, Миттаг  һәм  Германды  вазифаларынан бушатырға  тәҡдим ителә. Германия социалистик берҙәм партияһы Үҙәк комитетының 106   ағзаһы һәм кандидаты  был тәҡдимде ҡарай. Ултырышта 16  ағза һәм кандидат, шул иҫәптән, Маргот Хонеккер ҙа булмай. Үҙәк комитет Политбюроның тәҡдимен хуплай. Карл Маркс исемендәге юғары партия мәктәбенең элекке ректоры,  81 йәшлек  Ханна Вольф  ҡына  был ҡарарға ҡаршы сыға. Рәсми белдереүҙә Эрих Хонеккер һаулығы насарайыу сәбәпле бөтә вазифаларынан да  бушатыуҙарын  һораны, тип әйтелә. Эгон Кренц яңы генераль  секретарь булып һайлана, тик уға был вазифала оҙаҡ эшләргә тура килмәй. 1989 йылдың 20 октябрендә Эрих Хонеккерҙың ҡатыны   Маргот Хонеккер  ҙа бөтә вазифаларынан китә.
ГФР –ҙа хөкөмгә тарттырылыуы һәм Чилиға китеүе
Был ваҡытта Хонеккер  бик ауыр   сирле  була. 1992 йылдың 4 авгусында  компьютер томографияһы  бауырының уң яғында  биш сантимер ҙурлыҡтағы  ҙур   шеш  барлығын күрһәтә, был 1990 йылда   Шарите клиникаһында бөйөрөнән алып ташланған шештең метастазаһы  тигән һығымта яһала. Хонеккерҙың адвокаттары  уны   ауыр сире булыу сәбәпле иреккә сығарыуҙы  талап итә. Хонеккерҙың тағы ике йыл ғүмере ҡала, суд процессы ла ошо тиклем ваҡыт талап итер ине. Бер нисә тапҡыр был үтенес кире ҡағылғандан һуң, Хонеккер  Германия  Конституция судына мөрәжәғәт итә. Эрих Хонеккерҙың үҙ шәхесен яҡлап яҙған үтенесен ҡарап,   1993  йылдың  13   ғинуарында  Берлин төбәк суды  Хонеккерға ҡаршы суд эҙәрлекләүен туҡтата. Хонеккер,169 көн төрмәлә тикшереү аҫтында булғандан һуң, иреккә сыға. Ҡайһы бер ГДР-ҙа хоҡуҡи эҙәрлекләүҙәргә дусар булғандар быға ҡаршы протест белдерә. Хонеккер  шул көндө үк ғаиләһе янына Сантьягоға оса. 1994 йылдың 29 майында Хонеккер 81   йәшендә вафат була,  ул  Сантьягола ерләнгән тип иҫәпләнә. Ләкин  уны һәм ҡатыны Марготты яндырғандан һуң  ҡалған көл менән урналар ғаилә  дуҫында һаҡлана тигән мәғлүмәт тә осрай.
Пекша
Пекша — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/87/396 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 127 км.
Оло Ҡасаҡ
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Фуабго
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Питкэрн Утрауҙары
Питкэрн утрауҙары — 2021 йылға 47 кеше йәшәгән донъялағы иң аҙ халыҡлы биләмә.
Тарихы
1838 йылда утрау рәсми рәүештә Британия колонияһы тип иғлан ителә. Унда магистратҡа һайлауҙар юлы менән демократик идара итеү индерелә. Утрауҙа тыуған йәки унда 5 йылдан ашыу йәшәгән бөтә ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар тауыш бирә ала. Шулай итеп, Питкэрн Британия империяһы составында ҡатын-ҡыҙҙар өсөн һайлау хоҡуғы индерелгән тәүге биләмә булды (донъяла ошондай тәүге урын) ).
1886 йылда утрауға адвент миссионеры Джон Тау килә, ә 1890 йылда Питкэрн халҡы англикандан адвентизмға күсә.
Транспорты
Утрауҙың үҙендә төп транспорт сараһы — квадроциклдар.
Обыдённов Михаил Фёдорович
Биографияһы
Фәнни хеҙмәттәре бронза быуатына, межа мәҙәниәтенә, Көньяҡ Уралда фин-уғыр ҡәбиләләренең ойошоуына һәм таралып ултырыуына, Урал-Кама буйы төбәгендә йәшәгән боронғо халыҡтарҙың рухи мәҙәниәтенә һәм һынлы сәнғәтенә арналған.
Остроленка
Тарих
1939 йылдың сентябрендәге ваҡиғаларҙан һуң — Германиның Белорус ССР-ы менән сиктәш ҡалаһы.
Сығанағы
<references group="" responsive="1">
Понарь (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гмелин Йоһанн Георг
Себерҙе өйрәнеүе
Ғалим-энциклопедист һәм һоҡланғыс рәссам да булараҡ, ул 10 йыл эсендә Себер буйлап 34 000 км юл үтә һәм был төбәкте фәнни яҡтан өйрәнеүгә нигеҙ һала.
Петербург осоро (1743—1747 йылдар)
Фәндәр академияһына тамамланған беренсе томын күрһәтеп, Гмелин дүрт йыллыҡ яңы контрактҡа ҡул ҡуя. Контрактҡа ярашлы Фәндәр академияһына ағза итеп, ботаника һәм тәбиғи тарих профессоры вазифаһына ҡабул ителә һәм йылына 1 000 һум эш хаҡы билдәләнә. Бер академик ултырышта Гмелин бер йылға Германияға ҡайтып эшләп алырға рөхсәт һорай, Академияның ҡушҡан эштәрен үтәргә йөкләмә ала, эш хаҡы һаҡлана. 1747 йылдың 1 июнендә уға шундай рөхсәт бирел.
Ангилья
Халҡы
Иммиграция — 1000 кешегә 13,6 (донъяла кимәле буйынса 4-се урын);
Һыра
Һыра алкоголизмы
Реклама ла тәү сиратта йәштәр өсөн тәғәйенләнгән. Хатта хәҙер арзан «көсһөҙ» спиртлы эсемлектәр ярҙамында йәштәргә ҡаршы һуғыш алып барыла тип әйтергә лә була. Һөҙөмтәлә, ата-әсәһенең күҙе алдында айыҡ балалар — эсергә яратҡан йәштәргә, ә эскән йәштәр эскесе ата-әсәгә әүерелә. Һыра субкультураһының быуындарҙың деградацияһына, ә аҙаҡ халыҡтың юҡҡа сығыуына алып килеүсе наркотизмдың башланғысы икәне аңлашыла.
Хаджох средний
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Мали империяһы
Муса Манса
Хәҙерге иҫәпләүҙәр буйынса, Мали хакимы хажға барыуына кәм тигәндә 12750 тонна алтын ала һәм юлда тарата. Сelebrity Net Worth баҫмаһы эксперттары, 2012 йыл шарттарына ярашлы бөтә ваҡыттарҙың иң бай кешеләренең торошон баһалап, Мусаның байлығын 400 млрд АҠШ доллары тип иҫәпләйҙәр. Төрлө замандарҙағы 25 иң бай кешеһенең 2012 йылдың 13 октябрендә баҫылып сыҡҡан рейтингына ярашлы, ул Европаның йәһүд Ротшильдтарҙың банкирҙар һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре династияһын һәм Америка миллионеры шәхсе эшҡыуар Рокфеллерҙы үтеп китеп, донъяла 1-се урында алып тора.
Бөлгөнлөк
Ғәрәп географтары иҫкә алған,1390 йылда тәхеткә ултырған Кейта династияһы вәкиле Мәғән III (Мәхмүт) һуңғы мали мансаһы була. Шулай итеп, быуат аҙағында Мали эске ығы-зығылар һәм күрше ҡәбиләләр (көньяҡтан Малины моси халҡы ҡыҫырыҡлай) баҫып инеүе арҡаһында үҙенең абруйын юғалта. Империянан Гао төшөп ҡала, ул икенсе бөйөк дәүләт Көнбайыш Судандың —Соңғайҙың барлыҡҡа килеү үҙәге була.
Географияһы һәм иҡтисады
Мали дәүләтенең географияһы һәм иҡтисады тураһында фекер йөрөткәндә төп тарихи сығанаҡ булып ғәрәп сәйәхәтсеһе Ибн Баттуттың хәтирәләре тора, ул Малиға 1352 йылда, мансы Сөләймән хакимлыҡ иткән осорҙа бара.
Мали империяһында Кейта династияһының мансалары
Шуға ҡарамаҫтан, был мәғлүмәттәр абсолют тип һаналмай, һәм академик фәндә төрлө ҡараштар өҫтөнлөк итә. Түбәндәге исемлектә күрһәтелгән хакимлыҡ ваҡыттары Морис Делафоссҡа ҡайтып ҡала һәм йөҙ йыл элек иҫәпләнгән — ул үтә шартлы. Делафосстың иҫәпләүҙәре тунис тарихсыһы Ибн Хальдунг яҙған мәғлүмәттәргә нигеҙләнгән, хәҙерге тарихсылар тарафынан тәнҡиткә эләгә һәм шаҡтай дәрәжәлә төҙәтелә.
Невин Чоҡай
Педагогик эшмәкәрлек
Күп йылдар ул лицейҙа рәсем һәм сәнғәт тарихын уҡыта, үҙ оҫтаханаһында курстар алып бара.
Буржуазия
Тарих
Францияла феодолизм тарҡалыу барышында буржуазия синыфы өсөнсө ҡатламдың яҡшыраҡ тәьмин ителгән һәм социаль әүҙем өлөшө була. Нидерланд буржуаз революцияһынан башлап, бөтә Европа буйлап буржуазия феодаль власты ҡолатыуға килтерә торған революция үҙгәрештәрен башлап ебәреүсе һәм унда әүҙем ҡатнашыусы булып сығыш яһай. Күп кенә тарихсылар, шул иҫәптән Иммануил Валлерстайн да был тарихи осорҙа, буржуазияны, алдынғы, прогрессив синыф булараҡ, позитив баһалай.
Буржуазияның эске социаль структураһы тәүҙә үк йәшәү кимәле буйынса ла, етештереү сараларына ҡарата мөнәсәбәт буйынса ла, сәйәси хоҡуҡтар буйынса ла (милек цензына бәйлелек) айырылып тора. Урта быуаттар Францияһы, Италия, Нидерландтарҙа буржуазия составына бай һөнәрселәр ҙә, ярлы өйрәнсектәр ҙә һәм цех эшселәре лә; риба алыусылар ҙа, финанс яғынан уларға бәйле сауҙагәрҙәр ҙә инә. Аҙаҡ килеп улар — торған һайың киңәйә барған «ирекле һөнәр» кешеләре даирәһе, уларҙың табыш сығанағы — ялланған хеҙмәтте файҙалоаныуҙан түгел, ә ҡалала йәшәүсе башҡа кешеләрҙең килеменән алына, йәғни дауаланыу һәм уҡыу өсөн түләгән, ҡаланың бөтә идара итеүсе өҫҡормаһын тотоу өсөн һалым түләгән кондотьерҙан судъяларға, магистратураларҙан ваҡ чиновниктарына тиклемге ҡала кешеләренең килеменән.
Гза йылғаһындағы быуа
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Ваниҙың археология ҡомартҡылары
Вани-Сит майҙаны (грузин: ნაქალაქარი ვანის), көнбайыш Грузияның  Имеретия төбәгенең  Вани ҡалаһында убала урынлашҡан  археологик ҡатлам. Милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән
Нығытмалар һәм ҡорам харабалары, урында етештерелгән һәм ситтән индерелгән керамик әйберҙәр, алтындан яһалған ҡатмарлы эштәрҙең ҡалдыҡтары б.э. тиклем 8 быуаттың беренсе яртыһында Ваниҙың ҡала ултырағы булыуын дәлилләй. Эштәр әлеге ваҡытта Вани археология музейында һәм Тбилисиҙа Симон Канашия музейында күрһәтелә
Өсөнсө этап
Вани тарихының өсөнсө этабы (б.э. тиклем 350 йылдан б.э. тиклем 250 йылдар) ҡулланыла торған матди мәҙәниәттә үҙгәрештәр һиҙелә. Иң мөһим артефакттарҙың береһе булып б.э. тиклем 4 -се йылда табылған быуат мисәте менән ҡулса тора.
Альбрут Моисей Исаакович
Биографияһынан
1937-41 йылдарҙа Днепропетровск металлургия институтында иҡтисади география һәм политэкономия уҡыта.
1941-42 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында ҡатнаша. Днепропетровск янында ауыр яралана; һауыҡҡандан һуң хәрби хеҙмәттән азат ителә.
1948 йылда «Тау сәнәғәтендә ер рентаһы үҙенсәлектәре» тигән тема буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Ғилми эшмәкәрлеге
Альбрут Силәбе һәм Көньяҡ Уралдың революцияға тиклемге 18-се быуат тарихы буйынса мәҡәләләр баҫтыра.
«Очерк социально-экономического развития дореволюционного Челябинска» тигән хеҙмәте баҫылмай ҡала, ҡулъяҙма ОГАЧО-ла һаҡлана (ф. Р-290, on. 1, д. 40). Альбруттың шәхси фонды ла шунда тапшырылған (ф. Р-290), унда биографик һәм ижади материалдары ингән.
Ҡырым легендалары
Тарих башы
Күренекле Рәсәй төркиәтсеһе, фольклорсы, этнограф, Император фәндәр Академияһы академигы В. В. Радлов (1837—1918) 1886 йылда ҡырым-татар телен өйрәнеү өсөн Ҡырым ярымутрауы буйлап сәйәхәт ҡыла. Ҡырымдың биш өйәҙендә йыйылған фольклор материалы нигеҙендә 1896 йылда Радловтың «Төньяҡ төрки (төрөк) ҡәбиләләренең халыҡ әҙәбиәте өлгөләре» билдәле китабының етенсе өлөшө сыға. Китаптың беренсе бүлегендә ҡырым-татар һәм ҡырым-ноғай халыҡ әҙәбиәте әҫәрҙәре тупланған, иң киң категория (69 өлгө) булып «Әкиәттәр, легендалар һәм риүәйәттәр» тора. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, легендаларҙың текстарын өйрәнеү ауыр булып ҡала, сөнки, беренсенән, китап библиографик һирәклеккә әйләнә, икенсенән, текстар төп нөсхә телендә тәржемәһеҙ баҫыла.
Тарихсы, археолог, палеограф, профессор һәм генерал Н. А. Маркс (1861—1921), ҡырым-татар телен яҡшы белә, үҙенең имениеһы урынлашҡан Отузы (хәҙер Щебетовка) ауыл тирәһендә легендалар йыя. Маркс легендаларҙы 1912 йыл «Утро России» гәзитендә баҫтырып сығара Легендалар етерлек күләмдә йыйылғас, уларҙы йыйынтыҡтар итеп баҫтырырға ҡарар итә. Беренсеһе 1913 йылда, икенсеһе — в 1914 йылда Мәскәүҙә баҫыла, һәм улар 11 легенданан тора. Ике сығарылыш та шунда уҡ, 1914 һәм 1915 йылдарҙа, яңынан нәшер ителә. Ә 1917 йылда Одессала 14 легенданан торған өсөнсө йыйынтығы сыға. Йыйынтыҡтар Н. Маркстың ентекле аңлатмалары менән тәьмин ителә. Маркс, легенданың һәм информанттың йәшәү урынын, уға бәйле йолаларҙы һәм ғөрөф-ғәҙәттәрҙе лә күрһәтә.
Буранғол (Учалы районы)
Тарихы
Ауылда тәүге төпләнеүсе зауряд-яҫауыл Буранғол Ғәбделжәлиловҡа 1859 йылда 78 йәш була. Уның ике ҡатынынан ике улы — Мөхәмәтшәриф менән Мөхәмәтзариф булған. Мөхәмәтшәрифтең улдары — Ихсан һәм Фәхрислам, Мөхәмәтзарифтың улы — Ислам. Бында шулай уҡ Буранғолдоң ҡустылары Йыһанша, Ҡорамша һәм Ҡолбаҡ йәшәгән.
Буранғол ауылы айырыуса шәп үҫмәй. 1920 йылға бында 36 йортта 340 кеше йәшәгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, Буранғол ауылында башҡорттар йәшәй (99 %).
Маяковский Владимир Владимирович
Биографияһы
Мәскәүҙә Маяковский революцион көйләнештәге студенттар менән таныша һәм марксистик әҙәбиәт менән мауыға башлай, 1908 йылда РСДРП сафына инә. Сауҙа-сәнәғәт подрайонында пропагандист була, 1908—1909 йылдарҙа өс тапҡыр ҡулға алына (йәшерен типография эше, анархист-экспроприаторҙар менән бәйләнештә шикләнеү, Новинск төрмәһенән сәйәси каторжан ҡатын-ҡыҙна ярҙам итеүҙә шикләнеү буйынса). Беренсе эш буйынса, бәлиғ булмағанлыҡтан, судтан һуң ата-әсәһенең ҡулына тапшырыла; икенсе һәм өсөнсө эштәр буйынса өсөн дәлилдәр етешмәгәнлектән азат ителә.
Сәләмов Фәйез Сәләм улы
Сәләмов Фәйез Сәләм улы (Салямов Фаиз Салямович 1905 йыл — 4 май 1945 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ефрейторы.
Биографияһы
Сәләмов Фәйез Сәләм улы 1905 йылда хәҙерге Башҡортостандың Ҡариҙел районы Һөйөндөк ауылында тыуа. Байҡыбаш районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкында ездовой һәм артиллерист булып хеҙмәт итә. 1944 йылдың 1 февраленән алып 4 февраленә тиклем Замошье тораҡ пункты янындағы һуғыштарҙа гвардия рядовойы ездовой Сәләмов Фәйез Сәләм улы дошмандың көслө уты аҫтында миналар һалынған юл буйлап яңы ут һыҙығына орудиеларҙы еткерә. Эскадрондың материаль өлөшөн һәм аттарҙы һаҡлап ҡалыуға булышлыҡ итә, орудиелар эскадрондың хәрби тәртиптә һаҡлана. Сәләмов Фәйез Сәләм улы 1944 йылдың 29 февралендә «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Архитектурала Босния стиле
Босния стиленең үҫеше
Босния һәм Герцеговина халҡының күп милләтле структураһы менән осрашып, Австрия властары тарихи стилдәрҙең береһен һайлағанда сәйәси составты иҫәпкә алыу кәрәклеген аңлай. Башлыса босниялылар йәшәгән райондарҙа төҙөлөш өсөн архитекторҙар неомавритан стилен ҡулланалар. Ваҡыт үтеү менән был стиль башҡалар кеүек үк яраҡһыҙ булып сыға, сөнки ул урындағы архитектура мираҫы нигеҙендә архитектура фекеренең һәм практикаһының үҫеше һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килмәгән.
Эспоо
Мәҙәниәте һәм сәнғәте
Эспоо — билдәле Bodom of Children мелодик дэт-метал төркөмөнөң һәм уның ҡатнашыусыларының тыуған иле. Эспоола Бодом күле ята, уның ярҙарындағы фәжиғәле ваҡиға төркөмгә исем биргән. Эспо шулай уҡ RTPN электр-индастриалы коллективының тыуған иле.
Вячеслав Черновол һәйкәле (Львов)
Вячеслав Черновол һәйкәле (укр. Чорновол ятник яті В'ячеслав ) — Львовта украин сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре,  «Украина халыҡ партияһына»  нигеҙ һалыусы Вячеслав Черновол хөрмәтенә монумент.
Тарихы һәм тасуирламаһы
Вячеслав Черновол вафат булғандан һуң Львовта уның образын мәңгеләштереү тураһында идея барлыҡҡа килә, шуға күрә иң яҡшы һәйкәлгә конкурс үткәрелә. Урындағы матбуғат проектты совет монументализмы стилендә башҡарылғанға күрә уңышһыҙ тип иҫәпләһә лә, конкурста Иван Самотос коллективы еңеп сыға. Монументтың авторҙары: скульптор Иван Самотос һәм архитектор Василий Каменщик.
Әбдүшев Хәбибулла Бәхтигәрәй улы
Биографияһы
1963 йылда Х. Б. Әбдүшев бригадаһы беркетелгән 750 гектар майҙандан гектарынан 18,7 центнер уңыш иген йыйып ала. 1964 йылда 775 гектар майҙандан иген уңышын гектарынан уртаса 20,5 центнер, 110 гектар майҙандан борсаҡтан — 26 центнер, 112 гектар майҙандан бойҙай уңышын — 22 центнер, шәкәр сөгөлдөрөн 120 гектар майҙандан — гектарынан 164 центнер йыйҙы. 1965 йылда 805 гектар майҙандан гектарынан алып 18,6 центнер иген уңышы алды.
Оло Кәлтәй
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сеньга (Клязма ҡушылдығы)
Сеньга  — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Клязьма йылғаһының уң ярына тамағынан 409 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Михаил Вербицкий һәйкәле (Львов)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Сеньга (Клязма ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Цице
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Острув-Мазовецка
Тарих
Ун алтынсы быуаттың икенсе яртыһында Острув ҡалаһының халыҡ һаны 3000 кешенән ашып китә,
Дәүләт мәктәбе (Әбйәлил районы)
Тарихы
Дәүләт ауылында тәүге башланғыс мәктәп 1906 йылда асыла. Уҡытыу урыҫ телендә генә алып барыла. Ул ваҡытта уҡытыусы булып Герман Владимирович Әлембәков эшләй. Ул ваҡытта башҡорт балалары мәсеттә уҡыған, әммә оҙаҡламай мәктәптә башҡорт класы ла барлыҡҡа килә.
Арарат
Төҙөлөшө
Шуныһы ҡыҙыҡ, үҙенең ҙурлығына һәм мәңгелек ҡарҙары һәм боҙлоҡтары булыуға ҡарамаҫтан, Арарат тауҙарынан бер йылға ла ағып сыҡмай.
Сәнғәт фәне
Тарих
Сәнғәт әҫәрҙәрен системалы өйрәнеүсе үҙаллы фән тармағы сағыштырмаса күптән түгел барлыҡҡа килде. Был предмет буйынса тәүге хеҙмәттәрҙең береһе — И. Винкельмандың «История искусства древности»(1764). Сәнғәт фәне үҫешенә ҡиммәтле өлөш индергән Көнбайыш Европа XVIII быуат мәғрифәтселәре — Дени Дидро, Г. Э. Лессинг һәм башҡалар.
Арарат
Арарат Тәүратта
Тәүратта «Арарат тауҙары» иҫкә алына. Хәҙерге күҙаллауҙар буйынса, һүҙ Ассирияның төньяғындағы урын — Урарту тураһында һәм, башҡа ваҡытта, Ассириянан төньяҡтараҡ ятҡан дәүләт тураһында, бара. Тәүратта әйтелгәнсә, Нух кәмәһе Арарат еренең айырым бер тауында һай урынға барып төртөлгән. Брокгауздың Библия (Тәүрат) энциклопедияһында, бер нимә лә нәҡ хәҙерге Арарат тауына кәмә килеп терәлгән тип төртөп күрһәтмәй, тиелгән. Тәүраттың әрмән теленә тәржемәләрендә бөтөн донъяны һыу баҫыу тураһындағы хикәйәттә Нух кәмәһе Масис (Մասիս) тауына, йәғни Араратҡа килеп терәлгән, тиелә.
Геосәйәсәттәге хәле
XVI һәм XVIII быуаттар арауығында Арарат тау буйҙары Ғосман һәм Фарсы империялары сигендә торған һәм ғосман-сефевид һуғыштарында оло әһәмиәткә эйә булған. Оло Арарат түбәһе һәм төньяҡ битләүе һәм Кесе Арараттың көнсығыш бите Фарсыстан күҙәтеүе аҫтында булған.
Кокос утрауҙары
Географияһы
Сөсө һыу ресурстары аҙ, ямғыр һыуҙары ер аҫтындағы тәбиғи һыу ятҡылыҡтарына йыйыла.
Флаг
Территорияның рәсми флагы булып Австралия флагы тора, әммә шулай уҡ урындағы, рәсми булмаған флаг — кокос пальмаһы, ярым ай һәм Көньяҡ Тәре йондоҙлоғо һүрәтләнгән йәшел туҡыма ҡулланыла. Кокос пальмаһы — биләмәнең «визит карточкаһы», йәшел төҫ һәм ярым ай — исламды аңлата, ә Көньяҡ Тәре һүрәте Көньяҡ ярымшарҙың күп флагтарына хас.
Ғәҙелша
Тарихы
Наурыҙ ауыл Советына ҡарай.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (100 %).
Константинополь оккупацияһы
Хәрби оккупация
1921—1922 йылдарҙа ҡала бургомистры итеп Мәхмәт Жәләл-бей тәғәйенләнә, ул Конья һәм Алепто ҡалалары губернаторы булараҡ әрмәндәрҙе эҙәрлекләүҙе ойоштороу менән билдәле була.
Кримигис Стаматиос
Биографияһы
Кримигис — Джонс Хопкинс университеты янындағы Ғәмәли физика лабораторияһының йыһан департаментының почетлы башлығы, Афина академияһы ағзаһы һәм Грек милли тикшеренеүҙәр һәм технологиялар буйынса совет президенты. 1999 йылдан башлап Халыҡ-ара астрономия союзы ҡарары буйынса Кримигис исемен Кримигис астероиды (8323) йөрөтә.
Вознесенка (Учалы районы)
Тәбиғи ҡомартҡылар
Вознесенка ауылы эргәһендәге Ҡарағайкүл — тәбиғәт ҡомартҡыһы урынлашҡан. Күлдең диаметры — 2,5 километр, ә тәрәнлеге 6 метрға тиклем етә.
Чеше
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.