cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Абу Нувас
Бала сағы һәм ижадының башланған осоро
Абу Нувас ярлы кеше ғаиләһендә тыуа. Атаһы Хани яуланған ерҙән ҡол итеп алып ҡайтылған, ислам динен ҡабул иткән, аҙаҡ ул ҡоллоҡтан ҡотола һәм һуңғы омеяд халифы Мәрүән II ғәскәренә һалдат булып яллана. Абу Нувастың әсәһе фарсы милләтенән, ғаиләһенә йөн йыуыу менән аҡса эшләй. Абу Нувас Хузестан өлкәһенең Ахваз ауылында тыуа. Бала сағы Басра ҡалаһында хушбуйҙар һатыусының лавкаһында үтә. Ул хуш еҫле үләндәр йыйыу менән шөғөлләнә.
Исмәғил бине Нубахт Абу Нувасты шулай һүрәтләй: «Мин бер ҡасан да Абу Нувастан да белемлерәк кешене күргәнем булманы, һәм бер кемдә лә ундағы кеүек китаптарҙың күплеген күргәнем юҡ».
Ижады
Уның йырҙарын ғәрәп ғалимдары «Диван»ға (йыйынтыҡ) туплаған: Кремер уларҙы немец теленә тәржемә иткән (Вена, 1855). Европа тикшеренеүселәре Абу Нувасты «ғәрәп Анакреонты» һәм «ғәрәп Гейнеһы » тип атай.
Башҡа шағирҙарҙың традицияларын үҫтерә барып, Абу Нувас шарап темаһына арналған үҙаллы хамрийят жанрын булдыра. Ул сексуаль азатлыҡты һүрәтләү өсөн ошо алымды ҡуллана.
Мираҫы һәм хәтер
1976йылда Меркурийҙағы кратер Абу Нувас исеме менән атала.
Тонгул
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Екатерина күпере (Ҡыйғы районы)
Екатерина II хакимлыҡ иткән йылдарҙа юлдар әүҙем төҙөлә. 1755 йылғы административ-территориаль реформаларға ярашлы, Рәсәй империяһы территорияһында 50 губерна ойошторолған һәм уларҙы төҙөкләндереү өсөн ҡаҙнанан аҡса бүленгән. Был үҙгәртеп ҡороуҙар Өфө губернаһы Златоуст өйәҙенә лә ҡағылған.
Мяндова
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Ираса
Ираса — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 225 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 84 км.
Түбәнге Ҡарғалы
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Печель-Кикя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төр (биология)
Карл Линней — хайуандарҙың һәм үҫемлектәрҙең хәҙерге биологик систематикаһына нигеҙ һалыусы
Линней оҡшаш төрҙәрҙе ырыуға, ә оҡшаш ырыуҙарҙы отрядҡа һәм кластарға берләштерә.
Төр атамаһы
- икенсе һүҙ итеп ырыу атамаһына сифат һүҙе өҫтәлә (ниндәй тигән һорауға яуап бирә).
Төр критерийҙары
Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер төрҙәр морфологик яҡтан шул тиклем ныҡ оҡшаш булырға мөмкин.
Яңы Аҡтанышбаш
Яңы Аҡтанышбаш (Новый Актанышбаш) — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 735 кеше булған. Почта индексы — 452943, ОКАТО коды — 80237865004.
Пиль-Кы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Конц Жужа
Карьераһы
Бала сағынан Жужа адвокат теләй һәм хатта университеттың юридик факультетына уҡырға инә. Әммә «Omega», «Illés» һәм «Metro» бит-төркөмдәре менән бик йыш гастролдәргә йөрөү сәбәпле, уҡыуын ташларға тура килә.
Аш һеңдереү
Ауыҙ ҡыуышлығы
Аҙыҡ матдәләре рецепторҙарҙы ҡуҙғытҡан саҡта, шайыҡ биҙҙәренең секрецияһы рефлектор рәүештә бара. Рецепторҙар телдә һәм ауыҙҙың лайлалы шекәрәһендә урынлашҡан. Улар­ҙан ярһыу һиҙгер нейрондар буйлап оҙонса мейенең шайыҡ бүлдереү үҙәгенә үткәрелә. Бынан ярһыу хәрәкәт нейрон­дары буйлап шайыҡ биҙҙәренә тапшырыла һәм улар шайыҡ бүлеп сығара башлай.
Аҙыҡ төйөрө ауыҙ ҡыуышлығынан тамаҡҡа, шу­нан тар ғына вертикаль көпшәгә — ҡыҙыл үңәскә үтә. йотҡанда ҡурылдайға инеү юлы ҡурылдай ҡапҡасы менән ябыла. Ҡыҙыл үңәс көбөнөң тулҡын һымаҡ ҡыҫҡарыуҙары аҙыҡтың ашҡаҙанға табан хәрәкәт итеүенә булышлыҡ итә. Ҡыҙыл үңәстең лайлалы шекәрәһе эшләп сығарған лайла аҙыҡтың күсеүен еңеләйтә.
Ашҡаҙанда аштың һеңеүе
Аҙыҡ ҡыҙыл үңәстән ашҡаҙанға эләгә. Оло кеше ашҡаҙанының һыйышлығы 1,5 литр самаһы. Аш­ҡаҙандың лайлалы шекәрәһендәге күп һандағы биҙҙәр уның ҡыуышлығына аш ҡаҙан һуты бүлеп сығаралар.
Ашҡаҙан һутының аҡһымдарҙы бүлем­ләүсе ферменттары бар. Ашҡаҙан һуты ферменттары тән температураһы кеүек йылылыҡта һәм кислоталы средала ғына тәьҫир итә ала.Шулай уҡ, ашҡаҙан һутында һөт майын, бүлем­ләүсе ферменттар ҙа бар.
Реннин (йәки химозин) — 1 йәшкә тиклемге балаларҙа бар, һөт ризыҡтарын аш һеңдерергә ярҙам итә. Бер йылдан һуң лимосин юҡҡа сыға, уның функцияларын гидрохлор кислотаһы башҡара.
Ай тотолған төндә (пьеса)
«Ай тотолған төндә» — башҡорт яҙыусыһы һәм драматургы Мостай Кәрим пьесаһы.
Тарихы
«…Драматург М. Кәримдең ижади юлын күҙҙән үткәргәндә …, был оҙон юлдың иң бейек нөктәһе „Ай тотолған төндә“ трагедияһы булғанын күрмәү мөмкин түгел. Ул драматургтың үҙенең яҙмышында ла, башҡорт театры, дөйөм алғанда башҡорт мәҙәниәтенең яҙмышында, ғәҙәттән тыш роль уйнай, иң юғары критерий булып, милли сәхнә дүрт тиҫиә йыл дауамында шуға ҡарап йүнәлеш тота». «Проф. С. Г. Кусимова»
Мярсала
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Байбулат Торсонбаев
Биографияһы
1-се Башҡорт атлы полкы составында 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа, 1813 йылдың 3 мартында Берлин, 15 мартта — Дрезден, 29 мартта — Лисимбург, 15-16 августта — Ютербок, 21-22 августта — Винтербург янындағы алыштарҙа ҡатнаша. Данциг янындағы алыштарҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн Изге Георгий Хәрби ордены менән бүләкләнә.
Смирнова Галина Дмитриевна
Апаһы — В Д. Гришина.
Биографияһы
1941 йылда Г.Д. Смирнова фермаға эшкә күсә һәм йөк ташыусы булып эшләй, ә 1942 йылда киләсәктә Социалистик Хеҙмәт Геройы Е.И.Грехованың бригадаһында һауынсы булып эшләй. 1947 йылдан баҫыусылыҡ бригадаһында уның бер туған  һеңлеһе В. Д. Смирнова ла эшләй башлай.
Аҡ ҡәлғә (Салоники)
Тарихы
Оҙаҡ ваҡыт ҡала стеналарының көнсығыш флангын ҡаплап тороусы башня венециандар тарафынан төҙөлгән, тип һанала. Византия уларға ҡаланы 1423 йылда бирә. Әммә хәҙер уны 1430 йылда Морат II Салоникиҙы алғандан һуң төрөктәрҙең төҙөгәне билдәле. 1912 йылда тиклем башняла ғосман телендәге яҙыу була, унда бинаның Һижрә буйынса 942 йылда (1535—1536) төҙөлөүе билдәләнә. Тарихсы Франц Бабингер, башня бөйөк Ғосман архитекторы, бик күп билдәле фортификация ҡоролмалары, шул иҫәптән, 1537 йылда Албанияның Валона портындағы шундай уҡ башняны төҙөүсе Синан тарафынан төҙөлгән, тип иҫәпләй. Бәлки, Аҡ ҡәлғә XII быуатта архиепископ Евстафий Солунскийҙың хеҙмәттәрендә телгә алынған һәм византиялылар тарафынан төҙөлгән иҫке башня урын алғандыр.
Йүкәтау (ҡасаба)
Инфраструктураһы
1918 йылда баш күтәргән эсерҙар тарафынан атып үлтерелгән Ҡыҙыл Гвардия отряды командиры И. Е. Чигвинцев һәйкәле ҡуйылған.
Еңеү көнө
Берлин һөжүм операцияһы
Берлин операцияһы барышында Ҡыҙыл Армия 78 291 һуғышсыһын юғалта, санитар юғалтыуҙар 274 184 кеше тәшкил итә. Йәғни тәүлегенә 15 меңдән ашыу һалдат һәм офицер һәләк була. Польша ғәскәрҙәре 8 892 мең кешеһен юғалта, уларҙың 2825-е һәләк була.
Капитуляцияға ҡул ҡуйыу
7 майҙа 3 тула 19 минутта Реймста бер ниндәй шарт ҡуймайынса капитуляциялау тураһында актҡа ҡул ҡуйыла. Немец Баш командалығы исеменән протоколға генерал Уолтер Смит ҡатнашлығында генерал Альфред Йодль, совет Баш командалығы яғынан генерал Иван Алексеевич Суслопаров һәм француз армияһынан шаһит булараҡ генерал Франсуа Севез ҡул ҡуя. Әммә генерал Суслопаровтың Германияның капитуляцияһы тураһындағы актҡа ҡул ҡуйырға Мәскәүҙән рөхсәте булмай, Советтар Союзы икенсе актҡа ҡул ҡуйыуға ныҡыша.
9 май 1945 йыл
Великая Отечественная война, которую вёл советский народ против немецко-фашистских захватчиков, победоносно завершена, Германия полностью разгромлена.
Вечная слава героям, павшим в боях за свободу и независимость нашей Родины! Да здравствуют победоносные Красная Армия и Военно-Морской Флот!
Хәҙерге Рәсәйҙәге байрам
үтә.
Элекке СССР дәүләттәренән ситтә байрам
Германия 8 майҙы Азат итеү көнө булараҡ билдәләй. Был дата дәүләт байрамы булмаһа ла, ҡағиҙә булараҡ, тотош илдә, бигерәк тә юбилей йылдарында, төрлө иҫтәлекле саралар үтә. Бынан тыш, Берлинда 9 майҙа Трептов-паркта саралар уҙғарыла, Азат итеүсе һалдат һәйкәленә сәскәләр һалына, халыҡ байрамы ойошторола, уларҙа, тәү сиратта, элекке СССР-ҙан күсеп килеүселәр ҡатнаша.
Ғибәҙәт үҙенсәлектәре
, Еңеү көнөндә Рус Православие сиркәүе һәләк булған яугирҙәрҙе иҫкә алыуҙы — һәләк булыусыларҙы билдәле дата менән айырым иҫкә алыу көнөн үткәрә. Литургиянан һуң ҡорамдарҙа йыназа уҡыла. Йыл һайын Еңеү көнөндә «дин, Ватан һәм халыҡ өсөн ғүмерен биргән һәм 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында яфаланып һәләк булғандарҙы» иҫкә алыу Рус Православие сиркәүенең Архиерей Соборы тарафынан 1994 йылда булдырыла.
Ваҡиғаларҙы баһалау
Бөйөк Ватан һуғышының гонаһтар өсөн яза булыуы тураһында фекерҙәр быға тиклем дә яңғырай. Атап әйткәндә, архимандрит Кирилл (Павлов) 1990 йылдар уртаһында, Аллаһы Тәғәләне онотоп, динде бөтөрөргә һәм тулы дәһрилек урынлаштырырға тырышҡан өсөн «''бөйөк һәм ҡурҡыныс Ватан һуғышы, әлбиттә, Аллаһ язаһы» тип белдерә.
Ҡушҡаяҡ
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вәрәш
Тарихы
1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Вараш ауылында 112 йорт хужалығы һәм 649 кеше йәшәй (297 ир-ат, 352 ҡатын-ҡыҙ).
1989 йылда 202 кеше (80 ир-ат, 122 ҡатын-ҡыҙ.
2010 йылда 170 кеше (76 ир-ат, 94 ҡатын-ҡыҙ) йәшәй.
Ауылда башланғыс мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ станцияһы, клуб, китапхана эшләй.
Ҡалмаҡ
Ҡалмыҡ һәм башҡорттарҙың мөнәсәбәттәре тарихынан
Кама аръяғы сик һыҙығын эшләп бөткәндән һуң ҡалмыҡтар һәм Рәсәй дәүләте араһында (1655 йылда) яҙма рәүештә килешеү (письменная шерть) төҙөлә. Был килешеүҙең һөҙөмтәһе башҡорттар өсөн аяныслы була: үлем язаһы ҡурҡынысы аҫтында ҡалмыҡтарға һөжүм итеү тыйыла, ә ҡалмыҡтарға, киреһенсә, башҡорт ерҙәрендә күсмә тормош алып барырға рөхсәт ителә. Был ҡарар 1662−1664 йылғы башҡорт ихтилалы башланыуына сәбәп була. Хәрби бәрелештәр ваҡытында әсирлеккә эләгеүселәр булыуы билдәле. Көнсығыш Ырымбурҙа риүәйәттәр ҡалмаҡ аралары әсирлеккә эләккән ҡалмыҡтар тураһында һөйләй. Был яҡтарҙа этнонимдар араһында ҡалмаҡ этнонимы иң йыш осрағаны.
Ҡалмаҡ ырыуы тарихынан
1872 йылда төҙөлгән башҡорттар һәм мишәрҙәр иҫәбе ведомостарында аюка-ҡалмаҡтарҙың исеме Аюка хандан килә, тип яҙа. Аюка хан Урал — Волга араһында күсмә тормош алып барған. Башҡортостанға был ара 80 йыл элек ингән, шул уҡ ваҡытта ислам динен һәм башҡорт хәрби хеҙмәтен ҡабул иткәндәр. 1737 йылда ҡалмыҡ Буран Яғораков алты ғаилә менән боласы башҡорттарҙан айырылыу маҡсатында хөкүмәттән ярҙам һорай. Ул ваҡытта Терһәк улусының Буран ауылында йәшәгәне билдәле. Ихтилалды баҫтырғандан һуң, моғайын, Көньяҡ Урал аръяғында ҡалмыҡ төркөмөн булдырғандыр. Ҡалмыҡтарға ер бүлгәндә буш ерҙәрҙән бүлгәндәр, башҡорттарҙың аҫаба ерҙәренән түгел, быны һыҙыҡ аҫтына алыр кәрәк. 1750 йылдарҙа Аюкә ҡалмыҡтары Сүмләк йылғаһының уң яғында 32 өйҙә йәмғеһе 200 кеше тирәһе йәшәй. 1770 йылдарҙа ҡалмыҡ старшинаһы Мырҙабай Кашкин була. Хәҙерге ваҡытта уның исемен Сафакүл районының Мырҙабай ауылы йөрөтә. Аюкә ҡалмыҡтары ошо ауылда, Әптекәйҙә, Ҡалмаҡ — Әбдрәштә йәшәй, тип яҙа Екатеринбург тарихсыһы Ғаяз Сәмиғулов. Улар үҙҙәрен ҡалмаҡтар, тип һанайҙар. Был ырыу аймаҡтарға бүленә: Ҡашҡа, Дорнай, Симкә, Күзәк.
Ҡалмаҡтар башҡорт фольклорында
Башҡорт халыҡ риүәйәттерендә XVII быуат башында Төньяҡ Монголиянан Рәсәйгә, шул иҫәптән Башҡортостан ерҙәренә, килеп инеүсе ҡалмыҡ — ойраттар хаҡында бәйән ителә. Урыҫ хөкүмәте ойраттарға Көнбайыш Себерҙән алып Мәскәүгә тиклем иркен күсенеп йөрөргә рөхсәт бирә. Ошо ваҡыттарҙан алып башҡорт — ҡалмыҡ мөнәсәбәттәре тураһында һүҙ алып барып була. Әлбиттә, был контакттар эҙһеҙ ҡалмай.
Икенсе риүәйәттә тағы бер малай тураһында бәйән ителә. Был малай ҡалмыҡтарҙың һөжүменән һуң башҡорт ауылында тороп ҡалған булған. Бала яланда Әкә — Әкә тип илап йөрөгән, ти. Был ауылдың береһе малайҙы алып ҡайтып үҫтергән икән. Бына ул егет ҡорона ингән. Уны Әкәү тип йөрөткәндәр. Һуңынан, тыуған ере Ҡашҡар, исеме лә Ҡашҡар булһын тигәндәр, ти. Бер ваҡыт батша указы буйынса ауыл аҡһаҡалдары был егетте ҙур ҡалаға ебәрәләр. Был ҡаланан Ҡашҡар бер нисә ауылдың башлығы булыуын иҫбатлаған ҡағыҙ алып ҡайта. Шунан алып ҡалмыҡ малайы табылған йылғаны Әкәү тип, ә ауылды Ҡашҡар тип йөрөтә башлағандар. Был ауылдың Ҡашҡаровтары ана шул ҡалмыҡ Ҡашҡарҙың нәҫеле.
Казакова Зинаида Васильевна
Биографияһы
СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 8 апрелендәге Указы менән «ауыл хужалығы продукттарын етештереүҙә һәм игенселектә һәм малсылыҡта һигеҙенсе биш йыллыҡтың дәүләткә һатыу планын үтәү буйынса өлгәшкән уңыштары өсөн» Зинаида Васильевна Казаковаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Туйла (Чулым ҡушылдығы)
Туйла — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 466 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Кантемировка (Богучарка ҡушылдығы)
Кантемировка  — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Ростов өлкәһе, Белгород өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Богучарка йылғаһының уң ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Хөсәйен Күсәрбаев
Биографияһы
Хөсәйен Күсәрбаев Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең ) Бикбирҙе ауылында йәшәгән.
Әҙәбиәт
Төшөнсә сиктәре тураһында
Һәр ҡайһыһы билдәле бер проблемаларға һәм төҙәтмәләргә бәйле булыуға ҡарамаҫтан, әҙәбиәттең бөтә милли мәҙәниәттәрҙә лә, кешелек тарихында ла үҙгәрмәй торған бер нисә универсаль үҙенсәлеге бар.
Белешмә әҙәбиәт
Белешмә әҙәбиәт – дөйөм мәғлүмәт биреүсе, икеләнеү тыуҙырмаған ярҙамсыл йөкмәткеле әҙәбиәт. Төп төрҙәре:
Кесе Ҡыялым
Географияһы
Кесе Ҡыялым Златоуст ҡалаһынан 15 километр алыҫлыҡтағы Оло Тағанайҙың иң бейек тауы Круглица (бейеклеге — 1178 метр) менән шул уҡ Оло Тағанайҙың иң төньяҡ һәм иң ҙур майҙанлы нөктәһе Йыраҡ Тағанай араһындағы ҙур булмаған йылға. Оҙонлоғо 4,5 км. Тағанайҙағы "Өс туған" милли парк аша аға. Ныҡ һайығып, шишмә ҙурлыҡ ҡына булып ҡалһа ла яҙҙарын ныҡ таша, тип яҙылған "Переправа через Малый Киалим" тигән фотоальбомда
Кушнаренко районы
Кушнаренко районы (Кушнаренковский район) — Башҡортостан Республикаһындағы муниципаль район. Административ үҙәге — Кушнаренко ауылы. Районда 28 мең 607 кеше йәшәй.
Тулатка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Майра Мөхәммәт ҡыҙы
Майра Мөхәммәт ҡыҙы (сәхнә псевдонимы Mаirа Kerey— Майра Керей; 5 сентябрь 1969 йыл, Ҡытай, Синьцзян, Кульжала) — ҡаҙаҡ опера йырсыһы (трагик сопрано, итальян белькантоһы). Ҡаҙағстандан Париждағы беренсе һәм берҙән-бер «Гранд Опера» солисы, Ҡаҙағстан Республикаһының атҡаҙанған артисы, күп кенә абруйлы халыҡ-ара конкурстары лауреаты.
Биографияһы
1995 йылда Майра Мөхәммәт ҡыҙы Санкт-Петербургта Н. А. Римский-Корсаков исемендәге йәш опера йырсыларының I халыҡ-ара конкурсында артистизм өсөн махсус диплом менән бүләкләнә.
Ижади тормошо
Ҡаҙағстан бойондороҡһоҙлоғоноң 15 йыллығына бағышланған концертта Лондон филармония оркестры менән британ "Кадоган-холл"ында сығыш яһаны.
Нечела
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Питчаль-Кы (Каныль-Кы ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Нефть Таштары
Нефть сығарыу
1924 йылда донъялағы тәүге ағас бағаналарҙа төҙөлгән 71-се скважинанан Ильич ҡултығы янында диңгеҙ нефтен алыу Каспий диңгеҙенең төрлө өлөштәрендә нефть һәм газ ятҡылыҡтарын тикшереүгә этәргес була. Артабан СССР-ҙа 1932—1933 йылдарҙа тағы ике фундамент төҙөлә, нефть миҡдары контуры 1932 йылда таш һәм ер ташып нығытылған Биби-Һәйбат ҡултығы сиктәренән сығыуы асыҡлана. Ҡултыҡтың көнсығыш сигенән 270 метр алыҫлыҡта диңгеҙ тәрәнлегендә 6 метрға тиклем булған беренсе нигеҙҙең майҙаны 948 м² һәм оҙонлоғо 55 м булған.
Яңы тарих
Тап Нефть Таштарында беренсе тапҡыр диңгеҙ эштәренең тулы циклы: нефть һәм газ эҙләүҙән алып әҙер продукцияны тапшырыуға, диңгеҙ техникаһы өлкәһендәге тәжрибәләрҙән алып уны күпләп үҙләштереүгә һәм тормошҡа ашырыуға тиклем ойошторола. Нефть Таштарында разведка-эксплуатация эштәре алып барыу барышында ғилми кадрҙар әҙерләү буйынса тотош мәктәп ойошторола. Ғәмәлдә ғалимдарҙың һуңғы идеялары һәм эшләнмәләре тормошҡа ашырыла, ә нефтселәр иң ҡатмарлы диңгеҙ шарттарында һөнәри тәжрибә һәм оҫталыҡ ала. Нефть Таштарында эшләүсе нефть белгестәре һуңынан "Ҡаҙаҡнефть", "Төркмәннефть", "Дағнефть", "Татнефть", "Башнефть" һ. б. ятҡылыҡтарына эшкә ебәрелә.
Әстерхан дәүләт техник университеты
Тарихы
1939 йыл — институтта эшләнгән технология буйынса балыҡ аҙыҡ-түлек онон етештереү йайга һалынған.
Климова Александра Павловна
Биографияһы
Ауыл мәктәбендә ете синыфты тамамлай. 1942 йылда А. П. Климова хеҙмәт мобилизацияһы буйынса Уралға, Молотов ҡалаһына ебәрелә — һөнәрселек училищеһында уҡый һәм бер үк ваҡытта Мотовилихин заводында фрезерлаусы булып эшләй, фронт өсөн продукция етештереп, өлкәндәр менән бер рәттән 8-12-шәр сәғәт эшләй. 1943 йылда етем ҡала.
Яңы Константиновка (Благовар районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Талица (ҡала)
Географияһы
Ҡала янында ғына шул уҡ атамалағы бальнеологик курорт урын алған. Төп тәбиғи дауалау факторҙары: составында субтермаль (+26 °C) хлорлы натрий, йод-бром булған эсәр һыу дауалау өсөн ҡулланыла (дауалау-эсәр һыу булараҡ, шешәләргә лә тултырыла һәм «Талица һыуы» тип атала). Шулай уҡ аш һеңдереү органдары ауырыуҙарын дауалағанда минераль һыу һәм Маян күле төбөнән алынған сапропель батҡаҡ ванналары тәҡдим ителә. Һыу менән дауалау бүлеге бар.
Тарихы
XIX быуат башында Талицанан нисә саҡрым алыҫлыҡта Поклевска тимер юл станцияһы асыла. Был станцияға уға нигеҙ һалыусы — билдәле коммерсант А. Ф. Поклевский-Козелл хөрмәтенә уның исеме бирелә. Уның тураһында күренекле урыҫ классигы Н. Мамин-Сибиряк "П-ский" псевдомы аҫтында үҙенең «Һуңғы келәймә» хикәйәһендә телгә ала.
1942 йылдың 19 июнендә Талица эшселәр ҡасабаһына район буйһоноуындағы ҡала статусы бирелә.
Сәнәғәте
Ҡалала Биохимик заводы (эшләмәй), «Талицлес» берекмәһе, полиэтилен торбалар етештереү буйынса «ТЕХСТРОЙ» заводы, Талица-ҡалас комбинаты, ҡош-ҡорт инкубатор станцияһы, Талица баҫылған аяҡ кейемдәре фабрикаһы «Метелица», « Талица һөт фермалары» ЯСЙ-һы — һөт продукцияһы етештереү буйынса завод, вино ҡойоу заводы (емерелгән) ҡала халҡын эш менән тәьмин итә.
Һул Богучарка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Павловск ҡалаһынан Хопёр йылғаһы ҡушылғанға тиклем, Подгорная йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Питчаль-Кы (Толька ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Ростов атом электростанцияһы
Төҙөлөү тарихы
1985 — 1-се энергоблок төҙөлөшө тамамланыу стадияһына инә. Төҙөлөштөң әүҙемлеге майҙансыҡта эшселәр һәм инженерҙарҙың артыуын талап итә, ә АЭС янындағы эшселәр ҡаласығы һәм дөйөм ятаҡтарҙа урын етмәй башлай. Ошо сәбәпле Подгоры ҡаласығы барлыҡҡа килә. 1990 — йәмәғәтселек фекере баҫымы аҫтында төҙөлөш туҡтатыла, ә 1-се блоктың әҙерлеге, ул мәлдә 95 % тиерлек тәшкил итә, икенсеһе — яҡынса 20 %, станцияға Ҡырым АЭС-ының яҙмышын ҡабатлау ҡурҡынысы янай. 1998, апрель — Волгодонск ҡалаһы Думаһы депутаттары ҡарары менән Ростов АЭС-ын төҙөү яңыртыла. 2000, 10 май — Рәсәй дәүләт атом надзорынан Ростов АЭС-ының ВВЭР-1000 реакторы менән 1-се энергоблогын төҙөүгә лицензия бирелә. Лицензия алыу менән Ростов АЭС-ы рәсми төҙөлөүсе атом электростанцияһы була.
Туймазы районы гербы
Туймазы районы гербы Башҡортостан Республикаһы Туймазы районы муниципаль районы Советының 2006 йылдың 13 июлендәге 133-сө һанлы ҡарары менән раҫланған.
Тулуюл
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Пандемия
Чума (Тағун)
Чума (Тағун) киҫкен, тиҙ тарала торған  үтә ҡурҡыныс   ауырыу төрө. Ныҡ йоғошло  ауырыуҙар төркөмөнән. Көслө карантин талап итә. Сир бик ныҡ ауыр үтә. Организмдың дөйөм   хәле  бөтә яҡлап та хөртәйә,  биҙгәк  тота. Лимфа төйөндәре, үпкә һәм башҡа эске ағзалар эшлектән сыға. Йыш ҡына сепсис  үҫешеүе  өҫтәлә.
Хәҙерге ваҡытта  ла күп  илдәрҙә ауырыу  сығанағы һаҡланған тәбиғи усаҡтар бар әле. Кимереүселәр аша  кешеләрҙең зарарланыуы һаман да осрап тора.
Малярия (тапма сире)
АҠШ-тағы граждандар һуғышы ваҡытында ике яҡтан да 1, 2 миллион самаһы һалдаттың тапма менән сирләү осрағы теркәлгән.
ВИЧ-инфекция
ВИЧ — кешенең иммунодефицит вирусы  оҙайлы  инкубация осорона эйә. ВИЧ-инфекцияның һуңғы стадияһы иммунодефицит синдромы булараҡ билдәлелек ала (СПИД).
ВИЧ-инфекциянан һәм СПИД-тан иң ныҡ зыян күргән илдәрҙә был пандемия уларҙың иҡтисади үҫешенә ҡамасаулай һәм халыҡтың фәҡирлектән арттыра.
И. Н. Ульянов исемендәге Сыуаш дәүләт университеты
1967—1990
1967—1968 уҡыу йылында электротехника һәм сәнәғәтте электрлаштырыу факультеттарында 1300-ҙән ашыу студент була; дөйөм техник факультетты индереп, киске һәм ситтән тороп уҡыу факультеттарында 3800 тирәһе студент уҡый; 200-гә яҡын кеше уҡыта, шуларҙың 20-һе фән докторҙары һәм кандидаттары. Тарих-филология факультетына 900 студент (көндөҙгө бүлектә яҡынса 350 кеше) шөғөлләнгән; фәнни-педагогик коллективта 3 профессор һәм 30 доцент эшләй.
Конференциялар
Йыл һайын көҙ Чебоксарҙа Сыуаш дәүләт университеты эгидаһы аҫтында Ашмарин уҡыуҙары тип аталған бөтә рәсәй ғилми конференцияһы уҙғарыла. Конференцияның махсус атамаһы: «Милли филология һәм мәҙәниәт мәсьәләләре».
Мәҙәниәт һарайы
Юғары уҡыу йортонда Мәҙәниәт һарайы — Сыуаш Республикаһындағы иң ҙур залдарҙың береһе, уның базаһында «Студент яҙы» фестивале, концерттар, ғилми конференциялар, кәңәшмәләр үткәрелә.
Сайты һәм Интернет-сервисы
РФ Йәмәғәт палатаһынының заказы буйынса «Социаль навигатор» проекттары сиктәрендә «Юғары иҡтисад мәктәбе» Милли тикшеренеүҙәр университеты «РИА Новости» менән берлектә 2011 йылда үткәргән рәсәй вуздары сайттарының абитуриенттар ҡулланыуы өсөн уңайлылығын тикшереү һөҙөмтәһе И. Н. Ульянов исемендәге исемендәге Сыуаш дәүләт университетының рәсми сайты мәғлүмәттәрен уҡырға инергә теләүселәрҙең файҙаланыу мөмкинлеге бар тип баһаланы.
Студенттар составы
2015—2016 уҡыу йылында юғары уҡыу йортонда Азия, Африка, Европаның 40 иленән 600-ҙән ашыу һәм БДБ-ның 8 иленән 20 специальность буйынса14 факультетында һәм 15 йүнәлешендә сит ил гражданы уҡыны.
Гимны
Университет гимны һүҙҙәрен урыҫ һәм сыуаш телдәрендә Анатолий Смолин, музыкаһын Пётр Фёдоров яҙған.
Бәшәр Хәсән
Биографияһы
Хәсәнов Бәшәр Хәсән улы 1901 йылда Һамар губернаһы Николаевск өйәҙенең (хәҙерге Һамар өлкәһе Оло Чернигов районының) Үтәкәй (Бөрйән) ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт.
Буйновск тарлауығы
Географияһы
Тарлауыҡтан 4 км өҫтәрәк йылғаның уң ярында, үҙенең гүзәл формалары менән билдәле  Ягодин мәмерйәһе урынлашҡан. Тағы ла юғарыраҡта уң яҡ ярҙа Имамова дупка мәмерйәһе бар. Тарлауыҡ «Болгарияның 100 туристик объекты» туристар хәрәкәте исемлегенә индерелгән.
Тарлауыҡ буйлап тар ғына бер һыҙатлы муниципаль юл үтә. Был Буйнов һәм Кожара ауылдарын тоташтырыусы һәм илдең башҡа өлкәләре менән бәйләүсе берҙән-бер юл.
«Еңеү» ордены
«Еңеү» ордены (Орден «Победа») — Бөйөк Ватан һуғышы выҡытында булдырылған орден. Был орден менән Оло еңеүгә мөһим өлөш индергән юғары хәрби етәкселәр бүләкләнгән. 1944—1945 йылдарҙа был юғары хәрби орденға 16 кеше 19 тапҡыр лайыҡ булған. Шулар араһында 10 Советтар Союзы Маршалы, бер армия генералы һәм 5 сит ил кешеһе бар.
Түбәнге Иг
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Любляна зоопаркы
Тарихы
2011 йылда дүрт янутты урынлаштырыу өсөн   яңы вольер  төҙөлә. Зоопаркта шулай уҡ һеләүһендәрҙең яңы ғаиләһен урынлаштыралар. 2012 йылда бер пар аҡ торна, шулай уҡ 40 ябай фламинго алалар. 2013 йылда  зоопарк үҙ тарихында тәүге тапҡыр бер пар гепард ҡабул итеп ала. Улар Швецияның Бургос ҡалаһы зоопаркынан килә һәм элекке амур юлбарыҫтары вольерында урынлаштырыла. Бынан тәш, йыл аҙағына тиклем зоопаркҡа яңы пар амур юлбарыҫтары киләсәк тип иғлан ителә.
Гидравлика (завод, Өфө)
Предприятие тарихы
1969 йылда Саҡмағош ауылында заводтың тығыҙлаусы әйберҙәр сығара башлаған филиалы асыла.
Бөгөнгө көндә предприятие
2013 йылда "Өфө Агрегат Предприятиеһы «Гидравлика»"ның саф табышы 30,44 миллион һум тәшкил итә. Был 2012 йыл күрһәткесенән 1,7 тапҡырға күберәк. Гидравликаның килеме 2013 йыл менән сағыштырғанда 17,7 %-ҡа арта һәм 2,33 миллиард һум тәшкил итә.
Григорян Самвел Самвелович
Ғилми һөҙөмтәләре
1958 йылда С. С. Григорян бер үлсәмле газ хәрәкәтенең конкрет мәсьәләләренең береһен хәл итә. 1955—1960 йылдарҙа ул тупраҡ массивының иң ябай револогик моделен төҙөй, модель күләм деформацияларының һәм күсеш деформацияларының һыҙыҡһыҙ һәм кире ҡайтмаҫлыҡ булыуын иҫәпкә ала һәм тупраҡтың сикке һәм уға тиклемге тороштарын үҙ эсенә алырға һәләтле. Һуңыраҡ ул тупраҡ һәм тау тоҡомдары механикаһының дөйөмләштерелгән математик моделдәрен тәҡдим итә, унда шулай уҡ күсештең һығылмалы-пластик характеры һәм күсештә һығылмалыҡ сигенең баҫымға бәйлелеге иҫәпкә алына. Мәҫәлән, 1959—1960 йылдарҙа С. С. Григорян динамик йөкләнештәр тәьҫирендә һыуға туйынмаған тупраҡтарҙың ирекле хәрәкәтен тасуирларға мөмкинлек биргән тигеҙләмәләрҙең ябыҡ системаһын ала. Бында, урта нормаль баҫым һәм тығыҙлыҡ араһында берҙән бер ярашлылыҡ пластик деформация һәм һығылмалы деформация ваҡытында төрлөсә була, ә деформация тиҙлеге тензорының пластик төҙөүсеһе девиаторы көсөргәнеш тензоры девиаторына пропорциональ тип ҡабул ителә. Был модель сиктәрендә С. С. Григорян 1964 йылда йомшаҡ тупраҡта ер аҫты шартлауында сферик тулҡындың таралыуы тураһында мәсьәләне хәл итә, өҫтәүенә, күренеште һуңғы стадияһына тиклем, шартлау камераһы эргә-тирәһендә хәрәкәт туҡтағанға тиклем иҫәпләүгә өлгәшә.
Һыуға һалғанда үҙенең күләмен 50 тапҡырға тиклем арттырыусы яңы матдә (кавэласт) булдырыуҙа, һәм уны практик ҡулланыуҙың бер нисә технологияларын эшләүҙә ҡатнаша.
Шәрипова Зәйтүнә Яхъя ҡыҙы
Биографияһы
Зәйтүнә Яхъя ҡыҙы Шәрипова 1948 йылдың 10 июнендә Башҡорт АССР-ы (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Бөрйән районының Яңы Монасип ауылында тыуған.
1975 йылда университетты отличноға тамамлап, ҡыҙыл диплом алған юғары белемле йәш белгесте СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалына фәнни эшкә саҡыралар. Конкурсты уңышлы үтеп, Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтына кесе ғилми хеҙмәткәр вазифаһына даими эшкә ҡабул ителә һәм 1988 йылға тиклем туранан-тура фәнни эшмәкәрлек менән әүҙем шөғөлләнә.
Ғилми һәм ижади эшмәкәрлеге
Бынан тыш, Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләгән осоронда Ҡол Ғәли, Әбүс (Суфиянов Сабит Әбүсуфиян улы) һәм башҡа ҡайһы бер әҙиптәрҙең ҡулъяҙма әҫәрҙәрен тәртипкә килтерә һәм нәшер итеүгә әҙерләй.
Төрлө ғилми баҫмаларҙа, гәзит һәм журналдарҙа, дөйөм алғанда, 100-ҙән артыҡ фәнни хеҙмәт һәм фәнни-популяр мәҡәлә әҙерләп донъяға сығарған. Шулай уҡ күп кенә мәктәп дәреслектәренең, махсус һәм юғары уҡыу йорттары студенттары өсөн әҙерләнгән уҡыу әсбаптарының авторҙашы. Зәйтүнә Шәрипова башҡорт балалар әҙәбиәте өлкәһендә лә әүҙем генә эшләп килә. Уның 1996 йылда «Китап» нәшриәте тарафынан баҫылған «Беҙҙең ғаилә» хикәйәләр китабы йәш уҡыусыларға бик оҡшаны, уның тураһында ата-әсәләр ҙә, балалар баҡсалары тәрбиәселәре лә үҙҙәренең ыңғай фекерен әйтте.
Ҡаҙаҡ әҙәбиәте
Героик һәм лирик поэмалар
XI—XII быуат Ҡарахан һарайында тәүге ҙур әҙәби әҫәр — Йософ Баласағуниҙың. «Ҡотадғу белек» («Бәхет бирер белем») (1069) поэмаһы килеп сыға Ул икешәр юллыҡ13 мең строфана тора. Поэма диалог, хикмәтле һүҙ, нәсихәт рәүешендә төҙөлгән. Уның нигеҙен Ысыҡ-Күл бассейнындағы Ете Йылға һәм Ҡашғари райондарындағы эпизодтар һәм риүәйәттәр тәшкил итә, персонаждары иһә — тарихи шәхестәр. Был поэманың төп идеяһы шунда: белем — хакимдар өсөн д, халыҡ өсөн дә берҙән-бер белем сығанағы.
Питчаль-Унд
Питчаль-Унд — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Питчаль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Яйыҡбай Үтәбаев
Биографияһы
1813 йылдың 6 һәм 7 октябрендә 1-се Башҡорт атлы полкы командаһы Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнаша. 1813 йылдың октябрендә был полк шулай уҡ Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнашҡан 4-се, 5-се һәм 14-се Башҡорт полктары менән бергә Дрезден гарнизонына ҡаршы һуғышҡан 2-се, 15-се һәм 18-се Башҡорт полктарына ярҙамға ебәрелә.
Әстерхан дәүләт медицина университеты
Тарихы
1918 йыл аҙағында, Владимир Ленин күрһәтмәһе буйынса, медицина факультеты менән Әстерхан дәүләт университеты ойошторола. РСФСРның Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариаты күрһәтмәһе буйынса Семен Залкинд армиянан алына һәм медицина факультеты деканы итеп билдәләнә. Ул Әстерханла юғары медицина уҡыу йортоноң беренсе ойоштороусыһы була, ул алға Түбәнге Волга буйы, Төньяҡ Кавказ һәм Ҡалмыҡ өлкәһе өсөн медицина кадрҙары әҙерләүҙә мөһим роль уйнай. 1922 йылда университеттың барлыҡ факультеттары, медицина факультетынан тыш, бетерәлә, ә университет медицина институты тип үҙгәртелә. 1922 йылда, ә унан һуң 1970 йылда институт студенттары һәм уҡытыусылары холера эпидемияһы бетеүҙә ҡатнашалар. 1927 йылда институт боронғо әрмән ир-аты дини семинарияһы йортон файҙаланыуға ала. 1937 йылда беренсе студенттар дөйөм торағы төҙөлә.
Түбәнге Марьюга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә
Даими чемпионатты ЦСКА еңә. Уларҙың иҫәбендә 60 уйындан һуң 127 мәрәй. Икенсе урында чемпионатты ярославлдең «Локомотив» командаһы тамамлай (125 мәрәй). Ә өсөнсө урында 108 мәрәй менән «Йокерит» урынлаша.
Гагарин кубогын Магнитогорскиҙың «Металлург» хоккейсылары еңә. Улар финалда ЦСКА хоккей клубын серияла 4:3 иҫәбе менән еңә.
Буллинг
Буллинг эҙемтәләре
Буллингта өс роль бар: ҡорбан, агрессор, шаһит. Буллингтың кире эҙемтәләре, психологтар билдәләүенсә, буллингта ҡатнашыусыларҙың өс төркөмөндә лә күҙәтелә.
КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә
Көнбайыш конференцияһы
1. ЦСКА — 7. «Торпедо» 4:1 (1:2, 5:1, 3:1, 5:3, 3:2)
Буллинг
Буллинг эҙемтәләре
Буллингтың иң ауыр эҙемтәләре зыян күреүселә күренә. Йышыраҡ буллинг зыян күреүсенең үҙ-үҙенә ышаныуын юғалтыуына килтерә. Шулай уҡ был күренеш психик ҡаҡшауҙарҙың, шулай уҡ психосоматик ауырыуҙарҙың төрлө ауырлығына килтереүе мөмкин, шулай уҡ үҙ-үҙенә ҡул һалыуға йәки зыян күреүсе уҡыған урынға ойошҡан һөжүмгә килтереүе мөмкин. Был осраҡта кешегә уны йәберләүҙәрен аңлатыу, килеп сыҡҡан хәлдә нисек эш итергә кәрәклеген күрһәтеү мөһим.
КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә
Гагарин кубогы финалы
1. ЦСКА — 2. «Металлург» Мг 3:4 (5:1, 1:2, 3:2 ө.в., 0:1, 1:2 ө.в., 2:2 ө.в.)
Шпенглер кубогы
Континенталь хоккей лигаһынан Шпенглер Кубогында «Автомобилист» һәм «Йокерит» хоккей клубтары ҡатнашасаҡ. Был турнир 2015 йылдың 26-31 декабрҙә Швейцарияла үтәсәк. «Автомобилист» төркөм уйындарында Канадаға еңелә (1:2) һәм «Давос» командаһын еңә (5:1). Сирекфиналда «Адлер Мангейм» хоккей клубын ота (3:1). Ярымфиналда Рәсәй командаһы Швейцарияның «Лугано» командаһына еңелә — 0:3. «Йокерит» төркөм уйындарының тәүге уйынында «Адлер Мангеймға» еңелһә (3:5), икенсе уйында Финляндия командаһы «Лугано» хоккей клубын ота (6:4). Сирекфиналда «Йокерит» «Давос» хоккей клубына өҫтәмә ваҡытта отола (4:5 ӨВ). «Автомобилист» ҡапҡасыһы Игорь Устинский һәм «Йокерит» һаҡсыһы Артур Кулда Шпенглер кубогының символик составына эләгәләр.
Словенияның милли галереяһы
Экспозицияһы
Галереняның даими экспозицияһы Урта быуаттан алып XX быуат башына тиклем сәнғәт    әйберҙәрен тәҡдим итә. Барокко стилендәге Робба фонтаны 2006 йылда реставрациянан һуң үҙәк быяла галереяға урынлаштырыла.
Галереяла билдәле словен һәм европа оҫталарының, шул иҫәптән түбәндәге оҫталарҙың  эштәре күрһәтелә:
Тунказ
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Үрге Сат
Тарихы
1982 йылда халыҡ һаны яҡынса 270 кеше тәшкил итә.
Ғосман империяһы тарихы
Империяның барлыҡҡа килеүе
XIII быуаттың беренсе сирегендә монголдарҙың Үҙәк Азияға һәм Иранға һөжүме уғыҙ төрки ҡәбиләләрен Көнбайышҡа күсенергә мәжбүр итә. Анатолийға барып еткән кешеләр араһында Кайиҙар ҙа булған. Был ҡәбилә башында Эртоғрул Ғәзи үҙе торған, сәлжүк солтаны Алаетдин Кей-Ҡобад I уға Сөгүт ҡалаһын бирә. 1243 йылда монголдар Кесе Азияға барып етә һәм Көседағ янындағы һуғышта Рум солтанлығы хакимы Кей-Хосров II армияһын тар-мар иткән, һәм уны вассал дәүләткә әйләндергән. Бынан тыш, 1261 йылда византийҙар латиндарға ҡаршы һуғышып, Константинополде яулай, үҙҙәренең баш ҡалаһы булып хеҙмәт иткән Никеяны ҡалдыра. Палеологтарҙың яңы династияһына ҡараған императорҙар өсөн Вифинияның элекке әһәмиәте булмаған.
Ошо ваҡыттан алып уларҙың, үҙ аллы булып етмәһә лә, үҙ әҙәбиәте барлыҡҡа килә һәм бик тиҙ арта. Улар яулап алынған өлкәләрҙә сауҙа, игенселек һәм сәнәғәткә булышлыҡ итеү хаҡында хәстәрлек күрә, яҡшы ойошторолған армия булдыра. Хәрби, ләкин мәҙәниәткә дошманлыҡ ҡылмаған, көслө дәүләт үҫешә; теоретик яҡтан абсолютистик булып тора, ләкин ғәмәлдә полководецтар (уларға солтан төрлө өлкәләр менән идара итеү мөмкинлеге бирә ине) йыш ҡына солтандың юғары власын теләр-теләмәҫ кенә таныған. Йыш ҡына Кесе Азиялағы грек ҡалалары үҙ ирке менән ҡеүәтле Ғосман ҡурсалауына бирелгән.
Бөйөк империя осоро
Ғосмандар Сербия хакимдары менән бәрелешә һәм Черномен (1371) менән Савра алыштарында (1385) еңеү яулай.
Баҫып алыуҙары
Грецияны яулап алыу Төркиәнең Неаполь, папа һәм Ҡараман (Кесе Азиялағы Оҙон Хәсән хан хакимлыҡ иткән үҙ аллы мосолман ханлығы) менән коалицияға ингән Венеция менән бәрелешеүенә килтергән.
1686—1700 йылдрҙағы урыҫ-төрөк һуғышы
1656 йылда бөйөк вәзир вазифаһын энергиялы кеше — Меһмет паша Көпрүлү баҫып ала. Ул армияла дисциплинаны көсәйтә һәм бер нисә тапҡыр дошмандарҙы тар-мар итә. 1664 йылда Австрия Васварҙа бик отошло булмаған килешеү төҙөргә тейеш булған; 1669 йылда төрөктәр Критты яулаған, ә 1672 йылда, Бучач килешеүе буйынса, Речь Посполитаянан Подолияны һәм хатта Украинаның бер өлөшөн алған.
Ғосмандарға һөжүм итергә түгел, ә үҙ территорияһында һаҡланырға тура килгән, 1687 йылда бөйөк вәзир Сөләймән паша Мохач эргәһендә ҡыйратыла. Ғосман ғәскәрҙәренең еңелеүе Константинополдә бола ҡуптарып, талау менән мәшғүл янычарҙарҙың асыуын килтергән. Ихтилал ҡурҡынысы аҫтында, Меһмет IV уларға Сөләймәндең башын ебәргән, әммә был уны ҡотҡармаған: янычарҙар уны мөфтөй фәтүәһе ярҙамында бәреп төшөрөп, эскелеккә бирелгән һәм идаралыҡҡа бөтөнләй һәләтһеҙ ҡустыһы Сөләймән II (1687—1691) тәхеткә ултыртҡан. Һуғыш уның идаралығы осоронда ла, уның туғандары Әхмәт II (1691—1695) һәм Мостафа II (1695—1703) ваҡытында ла дауам иткән. Венециялылар Морейҙы яулаған; австриялылар Белградты (тиҙ арала йәнә османдарға күскән) һәм Венгрияның, Славонанияның, Трансильванияның бөтә мөһим ҡәлғәләрен алған; поляктар Молдавияның байтаҡ өлөшөн биләгән.
Империяның үҙендә Карловицкий тыныслыҡ килешеүе халыҡ араһында ҡайһы бер реформаларҙың кәрәклеген аңлау тыуҙыра. Быға тиклем XVII быуаттың 2-се яртыһында һәм XVIII быуат башында Ғосман империяһының иң һоҡланғыс дәүләт эшмәкәрҙәре тип танылған 5 бөйөк вәзирен биргән Көпрүлү ғаиләһе быны аңлай ине. 1690 йылда уҡ бөйөк вәзир Көпрүлү Мостафа мәсихселәрҙән алынған һалымдың максималь нормаларын билдәләгән Низами-Йәдит (Nizam-ı Cedid — «Яңы тәртип») баҫтырып сығара; әммә был закон ғәмәлдә ҡулланылмаған. Карловицкий килешеүенән һуң Сербия һәм Банат мәсихселәренә йыллыҡ һалымдары ғәфү ителгән. Константинополдәге юғары хөкүмәт, ваҡыты — ваҡыты менән христиандарҙы һалымдарҙан һәм башҡа ҡыҫырыҡлауҙарҙан һаҡлауҙы хәстәрләй башлаған. Төрөк иҙеүе аҫтындағы мәсихселәрҙе татыулаштырыр өсөн етерлек саралар булмауы янычарҙарҙың һәм төрөктәрҙең асыуын ҡабартҡан.
Түңкәрелеш булдырырға маташыу
Ҡабаҡсы Мостафа түңкәрелеше ваҡытында Әлимдәр Мостафа паша Байраҡтар (Болгар ҡалаһы Рущук пашаһы) һәм уның яҡлылар солтан Сәлим III-нө тәхеткә ҡайтарыу тураһында һөйләшеүҙәр башлай. Ниһайәт, 16 меңлек армия менән Мостафа Байраҡтар Истанбулға юллана. Башта ул Хажи Али Ағаны алдан ебәрә, һәм (1808 йылдың 19 июлендә) Ҡабаҡсы Мостафа үлтерелә.
Мәхмүт II идаралығы
Хатта империяның үҙендә ҡалған ерҙәрҙә лә хөкүмәт үҙен ышаныслы тоймаған. 1817 йылда Сербияла ихтилал башлана, ул, 1829 йылда үҙ кенәзе идаралығына эйә Сербияны Адрианополь килешеүе буйынса танығандан һуң ғына, тамамлана. 1820 йылда Али паша Янинский ихтилалы башлана. Үҙ улдарының хыянаты арҡаһында уның ғәскәре еңелә, үҙе әсирлеккә алына һәм язалап үлтерелә; ләкин армияһының байтаҡ өлөшө грек баш күтәреүселәре кадрҙарын барлыҡҡа килтерә. 1821 йылда бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғышҡа әйләнгән Греция ихтилалы башлана. Рәсәй, Франция һәм Англияның ҡыҫылғанлыҡтан, Төркиә һәм Мысыр флоты һәләк булған Ғосман империяһы өсөн бәхетһеҙ Наварин диңгеҙ алышынан (1827) һуң, ғосмандар Грецияны юғалтҡан.
Хәрби юғалтыуҙар
Унан һуң Ғосман империяһынан Мысыр хедивы (вице-солтаны) Мөхәммәт Али 1831—1833 һәм 1839) айырымлана. Мысырға ҡаршы көрәштә шундай һөжүмдәр кисерә, Ғосман империяһына бөтөнләй юҡҡа сығыу янаған; ләкин уны ике тапҡыр (1833 һәм 1839), батша Николай I Ғосман дәүләтенең тарҡалыуы арҡаһында яңы Европа һуғышы хәүефен һиҙенгәнгәлер, моғайын, Рәсәйҙең көтөлмәгән яҡлауы ҡотҡара. Хәйер, Төркиә яҡлы булыуы Рәсәйгә реаль файҙа килтерә: Гункьяр Скелесси килешеүе буйынса (1833), Ғосман империяһы, Дарданелл боғаҙы аша юлды Англия өсөн ябып, рус судноларына үтеү рөхсәтен бирә. Бер үк ваҡытта француздар ғосмандарҙан элек тә империяға номиналь бәйлелектә генә йөрөгән (1830 йылдан) Алжирҙы тартып алырға булған.
Гражданлыҡ реформалары
Бөйөк Пётр кеүек, бәлки, аңлы рәүештә унан өлгө алып, Мәхмүт халыҡты Европа йолаларына яҡынайтырға ынтылған; үҙе лә Европа костюмын кейгән һәм чиновниктарынан да талап иткән, сәллә кейеүҙе тыйған Константинополдә һәм башҡа ҡалаларҙа фейерверклы, европа музыкаһын яңғыратып, европа өлгөһөндә байрамдар ойошторған. Үҙе ниәт иткән гражданлыҡ ҡоролошоноң мөһим реформаларына тиклем йәшәй алмай; уларын вариҫы тормошҡа ашырырға тейеш була. Әммә ул эшләгәндең бәләкәй генә өлөшө лә мосолман халҡының дини тойғоларына ҡаршы килгән. Ул Ҡөрьән рөхсәт итмәгән аҙым яһаған: үҙенең һүрәте төшөрөлгән тәңкә сүкеткән (элекке солтандар ҙа портреттарын эшләткән тигән хәбәрҙәр ҙә ҙур шик тыуҙыра).
Абдулғәзиз (1861—1876) һәм Морат V (1876)
Абдулғәзиз ике йөҙлө, ирһәк һәм ҡан эскес тиран, XVII һәм XVIII быуаттарҙағы солтандарын хәтерләтә ине; ләкин был шарттарҙа реформалар юлында туҡталып булмауын аңланы. Ул тәхеткә ултырғанда, баҫылып сыҡҡан гатти-шәрифкә таянып тантаналы рәүештә үҙенән элгәре килгән солтандарҙың сәйәсәтен дауам итергә вәғәҙә бирә. Ысынлап та, ул үткән батшалыҡта ҡулға алынған сәйәси енәйәтселәрҙе төрмәнән сығарған һәм ағаһының министрҙарын һаҡлап ҡалған. Бынан тыш, ул һәрәмдән баш тартыуын һәм бер ҡатын менән ҡәнәғәт буласағын белдерҙе. Вәғәҙәләр үтәлмәй: бер нисә көндән һуң һарай интригаһы арҡаһында бөйөк вәзир Меһмет Ҡыбрыслы паша ҡолатыла һәм Аали пашаға (ул үҙ сиратында бер нисә айҙан ҡолатыла) алмаштырыла, ә һуңынан шул уҡ вазифаны 1867 йылда ҡабаттан биләй.
Абдулғәзиз осоронда хәрби-диңгеҙ флотын төҙөү
1875 йылда уларға Бөйөк Британияла төҙөлгән, әлеге ваҡытта Рәсәйҙең «Бөйөк Петр» флотында эшләгән берҙән-бер диңгеҙҙә йөрөүсе башня броненосецынан (1876) ҡалышмаған «Мессудие» ҡаҙемат броненосецы ҡушыла. 1877 йылда ғосмандар Ҡара диңгеҙ һәм Көнсығыш Урта диңгеҙ буйында Рәсәйҙән абсолют өҫтөнлөккә эйә була.
Абдулхәмит II
В декабре 1876 года по почину Англии была созвана для улажения затруднений, вызванных восстанием, конференция великих держав в Константинополе, не достигшая своей цели. Великим визирем в это время (с 13 декабря н. ст. 1876 г.) был Мидхад-паша, либерал и англофил, глава младотурецкой партии. Считая необходимым сделать Османскую империю страной европейской и желая представить её таковой уполномоченным европейских держав, он в несколько дней выработал конституцию и заставил султана Абдул-Хамида подписать и опубликовать её (23 дек. 1876 г.). Конституция была составлена по образцу европейских, в особенности бельгийской. Она гарантировала права личности и устанавливала парламентский режим; парламент должен был состоять из двух палат, из коих палата депутатов избиралась всеобщей закрытой подачей голосов всех османских подданных без различия вероисповедания и национальности. Первые выборы были произведены во время управления Мидхада; выбраны были почти повсеместно его кандидаты. Открытие первой парламентской сессии произошло только 7 марта 1877 г., а ещё раньше, 5 марта, Мидхад вследствие дворцовых интриг был свергнут и арестован. Парламент был открыт тронной речью, но через несколько дней распущен. Произведены были новые выборы, новая сессия оказалась столь же краткой, и затем без формальной отмены конституции, даже без формального роспуска парламента он более не собирался.
Криттағы һәм әрмәндәр йәшәгән өлкәләрҙәге ихтилалдар
В начале апреля 1897 года Греция двинула свои войска на османскую территорию, но в течение одного месяца греки были наголову разбиты. Греки принуждены были просить о мире, который и был заключён в сентябре 1897 года под давлением европейских великих держав. Территориальных изменений не произошло, кроме небольшого стратегического исправления границы между Грецией и Османской империей в пользу последней; но Греция должна была уплатить военную контрибуцию.
Йәш төрөктәр революцияһы
Буласаҡ триумвир Әнүәр паша Исмаил 1908 йылғы революцияла әүҙем ҡатнаша һәм «Иттихад ве таракки» («Единение и прогресс») ойошмаһының лидерҙарының береһе була. Әхмәт Жемал паша шулай уҡ революция ваҡытында айырылып торҙо һәм 1909 йылғы контртүңкәрелеште баҫтырыуҙа ҡатнашты. Меһмет Тәлғәт паша Әнүәр Исмаилдың дуҫы була һәм революциянан һуң Эдирненан парламент (мәжлис-и умуми) депутаты итеп һайлана.
Йәш төрөктәр триумвириатының власҡа килеүе һәм Икенсе Балҡан һуғышы
1913 йылғы дәүләт түңкәрелешен империя составында Эдирнены һаҡлап ҡалыу менән аҡлаған иттихадсылар уңайһыҙ хәлгә юлыға һәм улар бәреп төшөргән либералдар хәҙер оппоненттары менән ҡаты көрәшергә әҙер була. 1913 йылғы Лондон тыныслыҡ килешеүен төҙөгәндән һуң, һуғышмандар (боевик) бөйөк вәзир Мәхмүт Шәфҡәт пашаны атып үлтерә. «Берләшеү һәм прогресс» ағзалары, хәл менән оҫта файҙаланып, «таҙартыу» барышында либералдарҙы сәйәси аренанан ала.
Роговский тәбиғи ыҙаны
Тасуирламаһы
Роговский тәбиғи ыҙанында имән, ҡарама, ҡорос ағас,  уҫаҡ, саған, акация, тёрн, бересклет үҫә.
Тәбиғи ыҙанда ваҡ һөтимәрҙәр күп йәшәй, ә был, үҙ сиратында, бында йыртҡыстарҙы  йәлеп итә. Хайуандар өсөн уңайлы шарттар булып туғай имәнлегенең дымлылығы, территорияның ҙурлығы, туғайҙарҙың һәм һыуҙың булыуы тора.
Хыянат
Төрлө мәҙәниәттәрҙә, диндәрҙә, хоҡуҡи системаларҙа хыянат әхлаҡи яҡтан дөрөҫ булмаған ғәмәл булып тора, әммә ҡайһы берҙә уны тарихи һәм социаль шарттарға ҡарап төрлөсә аңлайҙар.
Тауыҡ
Боронғо заманда тауыҡтарҙың таралыуы
Инжилдә Яңы Ғәһед осоронда Йәһүҙиәлә тауыҡ аҫырағандар, тип әйтелә.
Интеллекты
Бынан тыш, тауыҡтарға ҡатмарлы социаль мөнәсәбәттәр системаһы хас. Әгәр көтөүҙә бер нисә әтәс булһа, уларҙың береһе генә башлыҡ була ала. Әтәс аҙыҡ табыу менән үҙенсәлекле тауыш сығара һәм «бейей». Ә бына башлыҡ булмаған әтәс тауыш сығармай, тик хәрәкәттәр яһау менән сикләнә.
Тауыҡтарҙың мөһим бер үҙенсәлеге бар: улар 30-ҙан ашыу тауыш сигналынан торған "үҙ теле"ндә аралаша. Тауыҡ (йәки әтәс), ем таба ҡалһа, шунда уҡ иптәштәрен ашарға саҡыра.
Тауыҡтар туп траекторияһын, әгәр уны күрһә, өс минут буйы (180 секунд), һәм, әгәр күрмәһә, бер минут хәтерендә тота.
Яңы Бүләк
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Владивосток
Исеме
Владивосток рус телендә «владеть» һәм «Восток» һүҙҙәренән төҙөлгән.
Широкий һәм Жуково тәбиғи ыҙаны
Тасуирламаһы
Широкий һәм Жуково тәбиғи ыҙаны комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы   йырын битләүҙәрендә урынлашҡан урман массивтарынан ғибәрәт. Урындағы әһәмиәткә эйә булған тәбиғәттең комплекслы ҡомартҡыһы заказник режимы менән Кашарский районы башҡарма комитетының 14.09.79 йылдағы 233-сө ҡарарына, Өлкә башҡарма комитетының 23.08.85 йылдың 313-сө ҡарарына, Ростов урман хужалығы идаралығының 17.09.95 йылдағы 111-се бойороғона ярашлы төҙөлә..
Аҡ төндәр
Аҡ төндәр күҙәтелгән ҡалалар
62,0° — Якутск;
59,8° — Краснотурьинск;
67,5° — Воркута;
Ҡотопта
Төньяҡ һәм Көньяҡ полюста 15-16 көн дауамында ҡояш байығанға тиклем туҡтауһыҙ аҡ төндәр күҙәтелә һәм яҡынса шунса уҡ — ҡояш байығандан һуң. Төньяҡ полюста был осор 3 марттан 18-енә тиклем һәм 26 сентябрҙән 3 октябргә тиклем; көньяҡ полюста — 23 марттан 7 апрелгә тиклем һәм 7сентябрҙән 21-енә тиклем.
Күс (ауыл)
Тарихы
Ауылда йорттар бер рәт булып теҙелеп ултыра. Иҫке Иҙел Малай Аллағыуат ауылы янындағы Новопетровск (Кожак) яғына табан боролоп аға.
Урал дәүләт архитектура-художество университеты
Урал дәүләт архитектура-художество университеты (УрГАХУ) —ҡала төҙөлөшө, архитектура, дизайн, рәсем сәнғәте өлкәһендәге Рәсәй юғары уҡыу йорто. 1972 йылда Екатеринбургта урынлашҡан Свердловск архитектура институты булараҡ нигеҙ һалына.
Структураһы
- Һынлы сәнғәт институты
Кирхворбис
Кирхворбис (Kirchworbis) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1381 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,45 км2. Диңгеҙ кимәленән 315 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37339 һәм автомобиль коды — EIC.
Мәләүез районы
Башҡортостандың көньяғында урынлашҡан. 1930 йылдың авгусында ойошторолған. Районда 85 ауыл. Йәшәүселәр һаны буйынса уларҙың иң ҙурҙары: Ергән (5,1 мең кеше), Воскресенк (2 мең), Нөгөш (1989 — 1,4 мең), Нордовка (1,0 мең), Корнеевка (0,9 мең кеше). Ауыл халҡының күпселеген башҡорттар, урыҫтар, татарҙар тәшкил итә.
Транспорт
Район территорияһы буйлап Өфө—Ырымбур тимер юлы, Р-240 «Өфө — Ырымбур» федераль автомобиль юлы үтә.
Керь-Ю (Ёртом ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.