cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Боронғо Греция медицинаһы
Миазматик теория
Миазматик теорияны Гиппократ формалаштыра һәм ул Европа медицинаһында XIX быуаттың икенсе яртыһына тиклем өҫтөнлөк итә, йоғошло ауырыуҙарҙың миазма — һыу һәм һауа аша тапшырылыусыосоусан ағыулы матдәләр — тәбиғәтен күрә. Миазмалар ер тетрәүҙәр йәки вулкандарҙың атылыуы ваҡытында һаҙлыҡтан йәки ер аҫтынан бүленеп сыҡҡан ағыулы быуҙарҙы тәшкил итә. Был теория буйынса, миазмалар, кеше тәненә танау, ауыҙ, ҡолаҡ һәм күҙ, йәки тире аша, бигерәк тә эҫе һыуҙа йыуынғандан һуң, эләгеүе мөмкин. Миазмаларҙың һауала булыуы билдәһе — насар еҫ, уларҙы хуш еҫле матдәләр һиптереп йәки үлән яндырып баҫырға тырышҡандар.
Лимон
Морфология
Лимон — 5-8 м бейеклегендәге ҙур булмаған емеш ағасы. 45 йыллыҡ ағастар осрай
Химик составы
Емеш йомшағының ҙур өлөшөн лимон, алма органик кислоталары тәшкил итә, шулай уҡ пектин матдәләр, шәкәрҙәр ( 3,5 %-ҡа тиклем), каротин, фитонцидтар; витаминдар — тиамин, рибофлавин, аскорбин кислотаһы (0,085 %-ҡа тиклем), рутин, флавоноидтар, галактурон кислотаһы, сесквитерпендар, гесперидин, эриоцитрин, эридиктиол. Орлоҡтарында май һәм әсе матдә лимонин бар. Май шулай уҡ ботаҡтарҙа һәм япраҡтарҙа ла бар (0,24 %). Ҡабығында гликозид һәм цитронин.
Кулинарияла ҡулланыу
Лимонды сәйгә лә өҫтәйҙәр. Уны Көнбайышта «урыҫ сәйе» тип атайҙар.
Лимон тураһында фольклор өлгөләре
Мин һарғайҙым лимон кеүек,
Кесе Икса
Кесе Икса — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Икса йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Шмидт Отто Юльевич
Ғаиләһе
Отто Шмидттың өс ҡатынан өс ул тыуа:, Владимир, Сигурд һәм Александр :
Оҙонкүл
Тасуирламаһы
Күлдең төньяҡ һəм төньяҡ-көнсығыш өлөштəре һаҙланған.
Күлдә табан балыҡ, ялтырсабаҡ, күл һəм осло моронло тəлмəрйендəр тереклек итә; күлдең яры буйында күл аҡсарлағы, һоро өйрəк һәм башҡа ҡоштар йəшəй.
Родригеш Лилиана
Европа парламенты депутаты
Родригеш беренсе тапҡыр Европа парламентына 2014 йыл һайлауҙары һөҙөмтәләре буйынса һайлана. Парламентта ул Төбәктәр үҫеше буйынса комитетта, Ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары һәм гендер тигеҙлеге буйынса комитетта эшләй, Көнсығыш илдәре менән бәйләнеш буйынса делегацияға һәм Урта диңгеҙ буйы Союзының Парламент ассамблеяһы делегацияһына инә. Төрлө комитеттарҙа эшләүҙән тыш, ул шулай уҡ — Европа парламентының ЛГБТ хоҡуҡтары буйынса интергруппаһы ағзаһы.
Әхмәтшина Айгөл Ғайса ҡыҙы
Ижади ҡаҙаныштары
«Яңы Анна Нетребко» тип йөрөтәләр Айгөл Әхмәтшинаны. 2019 йылда тыуған Башҡорт опера һәм балет театры сәхнәһендә Жорж Бизеның «Кармен» операһындағы Кармен партияһын башҡарҙы һәм тәүге соло концертын бирҙе.
Бирҙәүеш ҡалаһы ҡала биләмәһе
Бирҙәүеш ҡалаһы тораҡ пункты — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Һатҡы районына ҡараған муниципаль берәмек.
Өтөр
Өтөрҙөң ҡуйылыу осраҡтары
''
Бирҙәүеш
Тарихы
Тарихи сәбәптәр арҡаһында (Бирҙәүештә төп предприятиелар тимер юлдары өлкәһенә бәйле) ҡасабаға күбеһенсә Мәскәү сәғәте бүлкәте буйынса йәшәргә тура килә, киң мәғлүмәт саралары күп тапҡырҙар был проблеманы күтәреп сыға. Шуға ҡарамаҫтан Бирҙәүештә, Силәбе өлкәһенең бөтә биләмәһендәге кеүек, рәсми рәүештә Екатеринбург ваҡыты ҡулланыла.
Иҡтисады
Бирҙәүеш станцияһы — Силәбе, Өфө, Дружинино һәм Баҡал йүнәлешен хеҙмәтләндереүсе эре тимер юлы үҙәге. Ҡасабала Бирҙәүеш ҡырсын заводы эшләй. Икмәкхана ла бар.
Кесе Пунгул
Кесе Пунгул — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пунгул йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Төрөмбәт мәктәбе
Мәктәп директорҙары
1967—1969 йй. — Хасанов Минияр Мөхәмәтғәли улы
1969—1975 йй. — Моталлапов Ғәбит Мифтах улы
Кесе Харь-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Global Impact Investing Network
Ойошторолоуы
Социаль инвесторҙарҙың эшмәкәрлеген көйләүсе селтәр ойоштороу Рокфеллер фонды тарафынан уйлап табыла һәм ул 2007 йылдың октябрендә баҙарҙағы хәлдәр тураһында фекер алышыу өсөн социаль инвесторҙарҙың ҙур булмаған төркөмөн йыйып ала. Рокфеллер фондынан тыш, JPMorgan Chase һәм АҠШ-тың Халыҡ-ара үҫеш агентствоһы ла берләшеү өсөн сығыш яһай. Шул саҡта уҡ «йоғонто яһаусы инвестиция» терминына билдәләмә бирелә, шулай уҡ баҙарҙарҙың проблемалары ҡарала, уларҙы хәл итеүгә артабан социаль инвестициялар йүнәлтелә. 2007 йыл, ул мәлгә бер ниндәй ҙә яңы юридик берәмек асылмаһа ла, ойошма-партнёрлыҡ барлыҡҡа килеү йылы булып иҫәпләнә.
Һуңғарыраҡ уларға Big Society Capital, BNP Paribas, Credit Suisse, Deutsche Bank, JPMorgan Chase, Morgan Stanley, National Australia Bank, Standard Chartered Bank, UBS, Халыҡ-ара финанс корпорацияһы, Омидьяр селтәре, Билл менән Мелинда Гейтстар фонды, Рокфеллер фонды, Сколл фонды, Форд фонды, «Беҙҙең киләсәк» фонды, Accion, Acumen, Gray Ghost Ventures, Oikocredit, Root Capital, Triodos, АҠШ Халыҡ-ара үҫеш агентствоһы һ.б. ҡушыла.
Путинцева Нина Яковлевна
Биографияһы
1949 йылда Карпенко 5,3 гектар майҙанда гектарынан 105,7 центнер йөҙөм алыуға өлгәшә.
Геленджикта йәшәй. 1989 йылдың 16 мартында вафат булды. Марья урманы ауылы зыяратында ерләнә.
Кесе Кама
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Цунда сиркәүе
Тасуирлама
Нефлы ҙур булмаған сиркәү ҡаяла тора. Ул 13,6 х 6 8 м. ҙурлыҡта, көнбайыш ишеге һәм тәҙрәләре таш менән семәрләп биҙәлгән. Көньяҡҡа инеү урыны, көнбайыш ҡапҡалары бикле. Көньяҡ яҡта бер үк ҙурлыҡтағы ике ишеге булған. Сиркәүҙең эске диуарҙары ҡалын ҡомташтан эшләнгән. Диуарҙарында буяу һәм төҫ эҙҙәре юҡ.
Парлы өтөр
Парлы өтөр — тыныш билдәһе.
Ат спорты
Ат спорты төрҙәре
Халыҡ-ара ат спорты федерацияһы (Fédération Equestre Internationale, FEI) тарафынан   түбәндәге төрҙәр рәсми рәүештә танылған: FEI-ҙың рәсми классификацияһына ярыш-шоуҙың түбәндәге төрҙәре инмәй: ҡатын-ҡыҙҙар йөрөшө, егетлек, ат полоһы һәм бәйге. Шулай уҡ,  ат юрттырыу менән ат сабыштарын ат спорты тип иҫәпләүгә ҡоролған хата фекерҙәр булыуға ҡарамаҫтан, улар аттарҙы һынау булып ҡына тора.
Тарихы
Ат спорты тәүге тапҡыр  йәйге олимпия уйындары программаһына1900 йылда  индерелә. Стокгольмдағы V олимпиаданан башлап,  йәйге Олимпия уйындарында ла ат спортын тәбрикләйҙәр. Стокгольмда 10 ил вәкилдәре: Бөйөк Британия, Бельгия, Германия, Дания, Норвегия, Рәсәй, АҠШ, Франция, Чили һәм Швеция сығыш яһай. Швед атлылары сығыш төрөндә, Милләттәр кубогында ҡаршылыҡтарҙы еңеүҙә, команда ярышында бөтә өс миҙалды ла: алтын, көмөш һәм бронзаны  яулай,  һәм өс көрәшлектә алтын миҙал ала.
Ҡыҙрас Муллаҡаев
Биографияһы
1774 йылдан башлап Ҡыҙрас Муллаҡаев Ҡазан губернияһынын Йылабуға ауылын ҡамағанда ҡатнаша һәм Баҡалы, Нагайбәк крепостары янында Ю. Б. Бибиков, А. Л. Ларионов етәкселегендәге батша ғәскәренә ҡаршы һуғыша.
Кенәз ҡатын (хикәйә)
Баҫмалар
Чехов тере саҡта хикәйә француз теленә тәржем ителә.
Өфө күлдәре
Өфө күлдәре Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһы сиктәре эсендә ята.
Өфө күлдәренең күбеһе карст сығышлы. Улар һыу тулған соҡорҙарҙан хасил булған. Дәүмәлдәре төрлө — ҙур булмаған йәйкәнән алып эре һыу ятҡылығына тиклем төрлөһө бар. Ҡайһы бер күлдәрҙе мүк һәм үлән баҫҡан һәм улар юҡҡа сыҡҡан, ҡайһылары күмдерелгән. Ҡашҡаҙан һәм Һалдат (Солдатское) күлдәре таҙартылған, тәрбиәләнгән һәм ҡаланың йәмле урынына әйләндерелгән.
Духовой (Духовое)
Ағиҙелдең көнбайышында һыубаҫар туғайҙағы күл, Ҡайынлы күлдән 1-1,5 километр көньяҡтараҡ, Некрасов ҡасабаһындағы уҡыу аэродромынан алыҫ түгел. Күл Өфө приказ йортоноң XVII быуат башы документтарында ерҙәрҙең законһыҙ үҙләштерелеүе буйынса низағтарға бәйле телгә алына.
Сүбәкле (Кудельное)
Өфөнөң көнсығышында Оҙон күл эргәһендәге (унан 1 километрҙа) һыубаҫар туғай күле. Ҡамыш, күрән, үлән баҫҡан. Был йәшеллек сүбәккә оҡшаш, исеме шуға бәйле.
Ерекле (Ольховое)
Затон артында Михайловка һәм Суровка ҡасабалары араһында. Һай ҙур күл, балыҡ тотоу һәм ял итеү өсөн уңайлы. Күл Өфө приказ йортоноң XVII быуат башы документтарында ерҙәрҙең законһыҙ үҙләштерелеүе буйынса низағтарға бәйле телгә алына.
Башкиров Иван Сергеевич
Әҙәбиәт
Книга:Герои Советского Союза  1  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="1" id="CITEREFГерои_Советского_Союза1987-1-" style="position: relative;">1
Мөслим (ҡасаба, Силәбе өлкәһе)
Транспорт
Ҡасаба төбәк автомобиль юлдары ярҙамында Ҡоншаҡ (75К-147), Ноғман (75К-462) ауылдары менән, Солтан (75К-461) ауылы менән, Һаҡҡол ҡасабаһы аша М5 «Урал» (Екатеринбургҡа сығыу юлы) (75К-206), 75К-132 Мейәс — Шадринск (75К-020) автомобиль юлдары менән бәйләнеш тота.
Манюку-Ю
Манюку-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тань-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Дженни Карези
Биографияһы
1960-сы йылдар уның карьераһында иң бейек нөктә була, 1961 йылда ул үҙенең грек кинематографы классикаһы тип аталған театр труппаһын етәкләй: Лола (1964), Миненң ахмаҡ, ахмаҡ ғаиләм (1965), Дженни-Дженни (1966), һәм Пулемёт өсөн концерт (1967). Ҡыҙыл фонарь (1963) фильмы «Оскар» премияһының сит телдәге иң яҡшы фильмы өсөн номинацияһында уның иң ҙур уңышы була.
Авижанская София Александровна
Биографияһы
1938 йылда мәктәпте тамамлағас, Ленинград дәүләт университеты филология факультетының этнография бүлексәһенә уҡырға инә. 1942—1945 йылдарҙа София Александровна этнография кафедраһында аспирантурала уҡый.
1945 йылдың 27 майында «Рус эпосында атай менән улдың көрәш сюжеты» темаһы буйынса «филология фәндәренең кандидаты» ғилми дәрәжәһе өсөн диссертацияһын яҡлай. Етәксеһе ЛДУ-ның филология кафедраһы мөдире, билдәле филолог-фольклорсы Пропп Владимир Яковлевич була.
1980 йылдың 1 авгусында София Авижанская этнография музейында 35 йыл эшләгәндән һуң пенсияға сыға. 1990-сы йылдарҙың башында Америка Ҡушма Штаттарының Бостон ҡалаһына йәшәргә күсә.
Кесе Киня (Кина ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Питим
Питим — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Коса йылғаһының һул ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Гудиашвили майҙаны
Тарихы
Батша улы Вахушти һүрәтендә (1735 йыл), Тбилиси беренсе планда күрһәтелгән, бында «Бежан баҡсаһы» урынлашҡан. Эргәһендә урынлашҡан Мугнин Изге Георгий сиркәүе буйынса Мугнин майҙаны тип атала. 1827 йылда генерал И. Ф. Паскевич яулаған фарсы ҡәлғәһе Ғәббәс-Абад исеменән Ғәббәс-Абад майҙаны тип аталған.
Совет осоронда (1923 йылдан) рәсәй революционеры Степан Алавердов хөрмәтенә Алаверд майҙаны тип йөрөтөлгән.
Хәҙерге исемен ул 1988 йылда Ладо Гудиашвили (1886—1980) — билдәле грузин рәссамы хөрмәтенә алған.
Карл Либкнехт
Сәйәси эшмәкәрлегенең башы
1900 йылда ул Германия социал-демократтар партияһына инә, һул яҡ ҡарашлы була. 1903 йылдың майында «Искра» гәзитендә эшләүсе РСДРП ағзаһы Щеколдин Фёдор Ивановичты Мюнхендағы судта яҡлай. Ялған паспорт менән Германияла йәшәгәне өсөн ҡулға алынған Щеколдин иреккә сыға, ләкин ул Рәсәйгә оҙатыла. 1904 йылда ул сик аша тыйылған революцион әҙәбиәт алып сығыуҙа ғәйепләнгән Германия һәм Рәсәй революционерҙарын яҡлап сығыш яһай. Либкнехт уң социал-демократтарҙың реформалар яҡлы ҡараштарын тәнҡитләй, йәштәр араһында һуғышҡа ҡаршы агитация менән сәйәси пропаганда яҡлы була. 1904 йылда Бременда үткән Германия социал-демократтар партияһының съезында Либкнехт милитаризмды капитализмдың таянысы тип атай, пролетариат менән йәштәрҙе милитаризмға ҡаршы көрәшкә күтәреү өсөн пропаганда алып барырға өндәй.
1905—1907 йылдарҙағы рус революцияһын ул шатланып ҡабул итә. 1905 йылда Йенала үткән партия съезында Либкнехт дөйөм сәйәси стачканы « пролетариаттың үҙенсәлекле көрәш ҡоралы» тип иғлан итә. 1906 йылда Мангеймдағы партия съезында ул Германия хөкүмәтен Рәсәй хөкүмәтенә революцияны баҫтырырға ярҙам иткәне өсөн ҡаты тәнҡитләй, немец эшселәрен рус эшселәренән өлгө алырға саҡыра.
Дәүләткә хыянат итеүҙә ғәйепләнеүе
«Милитаризм һәм антимилитаризм»  китабы    өсөн Либкнехт  1907 йылдың октябрендә  Лейпцигта хөкүмгә тарттырыла. Суд Либкнехтты    дәүләткә хыянат итеүҙә ғәйепләп,  йыл ярымға иркенән мәхрүм итә. Либкнехт Глац ҡәлғәһендә 1909 йылға тиклем ултыра. 1908 йылда, төрмәлә саҡта ,Берлиндан  Пруссия ландтагына (парламенты) депутаты булып һайлана.
Харь-Яга-Вож
Харь-Яга-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Харь-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 149 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Давиденкова Евгения Фёдоровна
Биографияһы
Евгения Федоровна Давиденкова 1902 йылда Санкт-Петербургта тыуған.
Көстөғол
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) буйынса өҫтөнлөк иткән милләт — башҡорттар (98 %).
Тарихы
Көҫтәғол — 1816 йылда барлыҡҡа килгән яңы тораҡ пункты, ул ваҡытта 20 кеше йәшәгән ике ихатанан ғына тора. Улар — 66 йәшлек Көҫтәғол Исергәпов ғаиләле ике улы менән һәм 39 йәшлек Юламан Сәйфулла ғаиләһе. Ауылға нигеҙ һалыусының һәм уның улдарының ғаиләләре полигам булған. Ауылдың исемен һәм тәүге төпләнеүсенең исемен документтарҙа төрлөсә яҙҙылар: йә Көстөғол, йә Күсеғол, йә Күсемғол.
Ауыл халҡы башлыса малсылыҡ менән шөғөлләнгән. 1842 йылда 41 кешегә ужым 128 бот һәм яҙғы 288 бот иген сәселгән. 54 кеше (13 йорт) 80 ат, 50 һыйыр, 8 һарыҡ, 10 кәзә тотҡан. Умартасыларҙың 80 умартаһы булған.
Имәнлеҡул
Тарихы
1795 йылда ауылда 120 аҫаба башҡорт, 1816 йылда — 181, 1834 йылда — 252, 1859 йылда — 318, 1920 йылда 935 башҡорт йәшәй. 1842 йылда 252 башҡортҡа 24 бот ужым һәм 292 бот яҙғы иген сәселә. Ни бары 4 бот картуф ултыртыла. 46 ихатала 50 умарта була. Ауылда мәсет һәм 3 тирмән тотола. .
Кавказ (Саҡмағош районы)
Кавказ (Кавказ) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 9 кеше. Почта индексы — 452206, ОКАТО коды — 80256850003.
Ҡаҙыш (Белорет районы)
Тарихы
Ҡасаба ауыл тораҡ пунктының ауыл статусын Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусының үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙең күсерелеүе менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з Законына ярашлы ала, 1-се статья: 6. Тораҡ тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә: 5) Белорет районында:… з) Әзекәй ауыл Советының Ҡаҙыш ҡасабаһының
Пихтовка (Коса ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Акбулак (Коксу ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мифологияла һарыҡ
Фольклорҙа
Һарыҡты антропоморфизациялау «Үгеҙ, һарыҡ, әтәс, бесәй» әкиәте өсөн дә хас, унда һарыҡ кешесә йәшәү рәүеше алып бара, кешесә һөйләшә. Икенсе яҡтан, башҡорт йолаларында кешенең һарыҡ төрөн ҡабул итеү һәләтлеге тураһында фекер йөрөтөү ауаздары һиҙелә. «Һоро ҡарға» әкиәтендә героиня, эҙәрлекләүселәрҙән ҡасып, һарыҡҡа әйләнә.
Константин Леселидзе һәйкәле (Тбилиси)
Тарихы
1990 йылда советтарға ҡаршы митингыһы ваҡытында зыян полководец бюсы зыян күргән.
Якаб-Хедь
Тарихы
Урта быуаттарҙа ташландыҡ ҡәлғә уртаһында ҙур булмаған ауыл барлыҡҡа килгән. Уны ҡурсалаусы кеше Иаков Зеведеев йәғни Изге Иаков булған — тауҙың исеме шуға бәйле бирелгән. 1225 йылда тауҙа Паулиндар ордены монастырына нигеҙ һалынған, ул Венгрияны төрөктәр оккупациялағанға саҡлы эшләгән. 1736 йылда ул яңыртып төҙөлгән, ләкин 1828 йылда уны бөтөргәндәр, һәм шунан бирлпе ул ташландыҡ көйө тора. Беҙҙең көндәргәсә тик емереклектәре генә һаҡланып ҡалған.
Васильковка (Вятка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Неньга (Емба ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Барҙы һырты
Географик урыны
Түбәләре яҫы, .еңелсә телегеләнгән, урыны менән ҡая сығынтылары бар. Битләүҙәре тулыһынса  киң япраҡлы һәм ҡара ылыҫлы урмандар менән ҡапланған.
Барҙы һыртынан көнсығыштараҡ,   йәнәшә тиерлек Өпәле (Уфалей) һырты урынлашҡан.
Көнбайыш битләүенән һәм тау алдынан параллель тиерлек  Көнбайыш-Урал тимер юлының элекке көньяҡ һәм төньяҡ  өлөштәре  (СвЖД и ЮУЖД) үтә.
Һырттағы түбәләр
-Митькин түбәһе (563,9);
-Мартяшкин түбәһе (551,2) — ориентир Насиб-Таш мәмерйәһе (Сказ ҡасабаһы); -Ҡайын тауы (545) — ориентир; -(Сказ ҡасабаһы) мәмерйәһе. Көнбайыш итәгендә Силәбе өлкәһенең айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәһе, геологик тәбиғәт ҡомартҡыһы «Шемаха карст яланы»  урынлашҡан;
-Ҡайын тауы  — 572;   (ориентир  Нязепетровск ҡалаһы,  Табуска ҡасабаһы . Барҙы һыртының көньяҡ осо булып тора. Был тауҙан Ҡариҙел  йылғаһының уң ҡушылдыҡтары:  Табуска, Кабанка йылғалары башлана.
Акем
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Петрушино балкаһы
Үлтерелеүселәр һаны
Петрушино балкаһында һәм Таганрог ҡалаһында фашистар оккупацияһы осоронда һәләк булғандарҙың дөйөм һаны төрлөсә. Дәүләт архивы мәғлүмәттәренә ярашлы, 7000 тирәһе Таганрог кешеһе (шуларҙың 1500-ө төрлө йәштәге балалар) Петрушино балкаһында атып үлтерелгән. Однако большинство современных источников утверждают, что число погибших составляет 10 000 и более.
Шәмсетдинов Хәмит Мөхәмәҙи улы
Режиссерлыҡ постановкалары
Оҙаҡ йылдар театр репертуарында ҙур уңыш менән бара Х. Шәмсетдинов сәхнәләштергән спектаклдәр бара: «Аҫылйәр» (М.Фәйзи), «Һүнмәһен-һүрелмәһен» (Х.Зарипов), «Аҡъял батыр» (З.Вәлитов, башҡорт халыҡ әкиәте буйынса), «Үҙ йөрәгеңде тыңла!» (Г. Х. Андерсен буйынса) спектаклдәре (А. Абушахманов менән берлектә).
Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыта.
Бокастова Мария Алексеевна
Биографияһы
Үҙенең хеҙмәт эшмәкәрлеге осоронда 100 мең тирәһе электродвигатель статоры сырмай.
Танылыуы
2018 йылдың 1 октябрендә Ырымбур өлкәһе Медногорск ҡалаһы үҙәгендә Геройҙар аллеяһында М. А. Бокастованың портреты менән гранит йондоҙ ҡуйылған.
Юламан Ҡушаев
Биографияһы
1773-75 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында Е. И. Пугачев яғында һуғыша, генерал дәрәжәһен ала. Салауат Юлаев һүҙҙәре буйынса, Пугачев Уралдан Волга буйына киткәндә ихтилал етәксеһе итеп Юламан Ҡушаевты ҡалдыра.
QS EECA University Rankings
Рейтинг 2014 йылдан алып төҙөлә һәм ошо төбәктәрҙең 350 иң яҡшы юғары уҡыу йортон үҙ эсенә ала (EECA).
Дауытов Искәндәр Садиҡ улы
Биографияһы
1943 йылдың сентябрендә Искәндәр Дауытов Брянск һәм Үҙәк фронттар ғәскәрҙәре составында Орел, Чернигов-Припять һөжүм операцияларында туран-тура ҡатнаша.
Фенол
Физик үҙсәнлектәре
Энәгә оҡшаш төҫһөҙ кристаллдар, окисланыу арҡаһында һауала алһыу төҫкә инә һәм төҫлө матдәләр барлыҡҡа килеүенә килтерә (был хинондарҙың аралаш барлыҡҡа килеүенә бәйле). Үҙсәнлекле еҫе бар (мәҫәлән, гуашь еҫе, сөнки гуашь составына фенол инә). Һыуҙа уртаса иреүсән (100 г һыуға 6 г), һелтеле эретмәләрҙә, спиртлы эсемлектәрҙә, бензол да, ацетонда. Һыуҙа 5 % иретмә — элек медицинала киң ҡулланылған антисептик.
Химик үҙсәнлектәре
Фенолды цинк саңы менән ҡыуғанда гидроксил төркөм водород менән алмаштырыла: :
Алыу
Фенолды шулай уҡ хинонды (органик берләшмә C6H4O2,) ҡайтарыу юлы менән алырға мөмкин
Токсик үҙсәнлектәре
Фенол-ағыулы матдә. Кеше организмына тәьҫир итеү дәрәжәһенә ҡарап фенол юғары хәүефле матдәләргә ҡарай (хәүеф класы 2). Тын алған осраҡта нервы системаһы функциялары боҙолоуға килтерә. Туҙан, парҙар һәм фенол иретмәһе күҙҙең, тын алыу юлдарының лайлалы тиресәһен, тирене ҡуҙғыта, химик бешеүгә килтерә. Кеше өсөн фенол канцерогенлығы дәлилдәре юҡ.
Тирегә эләккәс, фенол хатта йәрәхәтләнмәгән урын аша тиҙ һурылып инә һәм бер нисә минуттан, баш мейеһе туҡымаларына йоғонто яһай башлай. Тәүҙә ҡыҫҡа ваҡытҡа ҡуҙғытыу, һуңынан тын алыу үҙәге фалижы күҙәтелә. Хатта фенолдың минималь дозалары тәьҫир иткәндә лә сөскөрөү, йүткереү, баш ауыртыу, баш әйләнеү, тоноҡлоҡ, күңел болғаныу, хәлһеҙләнеү күҙәтелә. Ауыр ағыуланыу осраҡтары аңһыҙлыҡ, күгәреү, тын алыуҙың ауырлашыуы, саҡ һиҙелерлек пульс, һалҡын тир, йыш ҡына тартышыу менән характерлана. Кеше өсөн үлем дозаһы эскә эләккәндә — 1-10 г, балалар өсөн — 0,05-0,5 г.
Өләсәй-олатай
Өләсәй-Олатай (Баба-Деда) — оло йәштәге кешеләр өсөн уңайлыҡтар буйынса актуаль информация тәҡдим иткән Рәсәй онлайн-сервисы. 2012 йылда Рәсәйҙә тәүге пенсионерҙар өсөн махсус булған интернет-портал кеүек ойошторола. Ул — интернетта ресурстар каталогы һәм шул уҡ ваҡытта оло йәштәге кешеләргә уңайлыҡтар эшләргә әҙер булған коммерциялы һәм коммерциялы булмаған ойошмалар күпселеге менән булған эҙләү системаһы.
Конькиҙа шыуыу
Конькиҙа шыуыуҙың таралышы
Конькиҙа шыуыу Рәсәй империяһы Пётр I осоронда популяр булып китә. Ул беренсе дана конькиҙы Рәсәйгә Европаның төрлө илдәренә сәйәхәт иткәнендә алып ҡайта һәм итектәргә беркетеп ҡуйыу ысулын да уйлап сығара.
Мокрая Сыня
Мокрая Сыня — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сыня йылғаһының уң ярына тамағынан 217 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 87 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үрге Гаревка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бөрө районы
Географияһы
Район Ағиҙел буйының убалы тигеҙлегендә, Башҡортостандың төньяҡ урман-дала зонаһында, иң йылы, артыҡ ҡоро булмаған, ауыл хужалығы өсөн уңай климатлы төбәгендә урынлашҡан. Ағиҙелдең уң яры (райондың сите) — Бөрө урман-далаһының төп өлөшө; уның байтаҡ урыны (25—27%) урманлы, һоро тупраҡлы; һыу айырғыс тау һырттарында, йырындар буйында, карст соҡорҙарында имән, йүкә, саған, сәтләүек ағасы, ҡарама үҫә. Һул яҡ яр яғы күбеһенсә дала, ә ере һелтеһеҙләнгән ҡара тупраҡлы. 10—20 км киңлегендә Ағиҙел буйлап һуҙылған үҙән йәнәшәһендәге урман-дала ерҙәренән күп төрлө үҙенсәлекле шарттары менән айырыла.
Шәкетау (Стәрлетамаҡ)
Шәкетау («Шахтау») — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ ҡалаһы микрорайоны. Ҡаланың төньяҡ-көнбайышында, хәҙерге ваҡытта ҡаҙылып бөткән Шәкетау шиханы янында урынлашҡан, Ишембай районы менән сиктәш булып тора. Шәкетау ҡасабаһы биләмәләрендә Ағиҙелдең ҡушылдығы Һәләүек йылғаһы аға.
Тарихы һәм бөгөнгөһө
1957 йылда Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1957 йылдың 24 майындағы «Маҡар районы Шәкетау ҡасабаһын Стәрлетамаҡ ҡала Советының административ ҡарамағына тапшырыу тураһында» исемле 6-2/70-се Указына ярашлы «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль бүленеше (1708—2001): док. һәм материалдар йыйынтығы» (Өфө: Китап, 2003. 532 бит, 302-се бит) белешмәһенә киләһе мәғлүмәт индерелә:"Маҡар районы Ишәй ауыл Советының Шәкетау ҡасабаһын Стәрлетамаҡ хеҙмәтсәндәр депутаттары ҡала Советының административ буйһоноуына күсерергә."2004 йылдың ноябрь айында Ишембай районы Ишәй ауыл советы составынан Шәкетау микрорайоны (Стәрлетамаҡ) составына 371 г тапшырыла. Шәкетау ҡасабаһы 73 йыл инде сеймал сығанағы булып торған Шәкетау карьерының йәштәше. Башта ҡасабала бәләкәй генә ағас йорттар хасил була, артабан ике ҡатлы, һуңғараҡ биш ҡатлы йорттар төҙөлә башлай. Ҡасаба айырыуса 1980-се йылдарҙа, Шәкетау Стәрлетамаҡ ҡалаһына тапшырылғас, әүҙем үҫеш кисерә. Ҡасабала өс меңдән ашыу кеше йәшәй, бында мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер пункты асыла. Ҡасабала йәшәгән халыҡтың күбеһе оҙайлы йылдар бында йәшәй, уның йәшәйеше туранан-тура карьер эшмәкәрлеге менән бәйле:
Камалетдинов Морат Абдулхаҡ улы
Биографияһы
Морат Абдулхаҡ улы Камалетдинов 1928 йылдың 18 июлендә Томскиҙа тыуа.
М. А. Камалетдинов — 400-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы. Камалетдинов Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһын ойоштороусыларҙың береһе. 2013 йылдың 1 июлендә Өфөлә мәрхүм була.
Һауа транспорты буйынса федераль агентлыҡ
Һауа транспорты буйынса федераль агентлыҡ (Федеральное агентство воздушного транспорта) йәки Росавиация — Рәсәй Федерацияһы транспорт министрлығына буйһонған дәүләт органы. Авиация өлкәһендә тикшереү һәм күҙәтеү эштәре менән шөғөлләнә.
Росавиация агентлығы административ реформа сиктәрендә, Рәсәй Федерацияһы Президентының 314 һанлы Башҡарма власть органдарының системаһы һәм төҙөлөшө тураһындағы Указы нигеҙендә барлыҡҡа килгән.
3-сө Украин фронты
Тарихы
Артабан уға 5-се удар, 4-се һәм 9-сы гвардия армияларын, 26-сы, 27-се, 28-се, 37-се, 57-се армияларҙы, 6-сы гвардия танк армияһы, 1-се, 2-се һәм 4-се болғар армияһы ингән. Оператив буйһонған. ''3-сө Ук. Ф'' оператив буйһоноуында СССР Ҡораллы Көстәре Хәрби-Диңгеҙ Флотының Дунай флотилияһы ингән.
Молни-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Феликс Мендельсон
Сит илдәргә гастролдәре (1829—1832)
Италиянан ҡайтҡас, Мендельсон концерттар менән Мюнхенда (бында ул g-moll Фортепиано концертын ижад итә һәм уны тәүгегә башҡара), Штутгартта һәм Майндағы Франкфуртта сығыш яһай һәм 1831 йылдың декабрендә Парижға килә. Бында дүрт ай була, композиторҙар Ференц Лист һәм Фредерик Шопен менән таныша. Париж тамашасыһы Мендельсондың яңы ижад емештәрен көтмәгәндә һалҡын ҡабул итә, атап әйткәндә, был тәү сиратта уның Реформацион симфонияһына ҡағыла. 1832 йылдың мартында холера йоҡтороу арҡаһында Мендельсон ҡалған концерттарын үткәрә алмай. Бәхеткә күрә, ауырыуынан композитор сағыштырмаса тиҙ ҡотола.
Мендельсон замандаштары һәм һуңыраҡ дәүер вәкилдәре күҙлегенән
Мендельсондың дирижёр булараҡ та ҡаҙаныштары юғары: Иоганн Себастьян Бах һәм Георг Фридрих Гендель әҫәрҙәре, шулай уҡ Франц Шуберттың До-мажор симфонияһы нәҡ уның етәкселегендә оҙайлы тәнәфестан һуң тәүгегә башҡарыла.
Рәхимов Ришат Рәшит улы
Рәхимов Ришат Рәшит улы (24 октябрь 1953 йыл) — ҡурайсы, педагог, композитор. 1998 йылдан Башҡортостан Республикаһы Ҡурайсылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982).
Ҡараңғыла диалог
Күрһәткестәр
«Ҡараңғыла диалог» проекты 19 илдә 130-лаған ҡалалағы 4 меңдән ашыу һуҡыр кешегә юғары квалификациялы эш һәм һәләттәрен, таҫыллыҡтарын күрһәтеү мөмкинлеген бирә. Проект хеҙмәткәрҙәренең күпселеге быға тиклем бер ниндәй рәсми эштә эшләп ҡарағаны булмай, уларҙың 40%-ы артабан шәхси һәм дәүләт секторындағы «ҡәҙимге» компанияларға эшкә урынлаша.
Ҡарағайлы (Белорет районы)
Ҡарағайлы (Карагайлы) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4 кеше. Почта индексы — 453565, ОКАТО коды — 80211804002.
Литва географияһы
Майҙаны — 65 300 км².
Файҙалы ҡаҙылмалары
Литва тәбиғи ресурстарға ярлы ил булып тора. Бында эзбизташтың, балсыҡтың, кварц һәм гипс ҡомоның, доломиттарҙың ҙур ятҡылыҡтары бар, был үҙ сиратында төҙөлөш өсөн юғары сифаттағы цемент етештереүҙе булышлыҡ итә. Шулай уҡ Литвала ҙур минераль һыу сығанаҡтары бар.
Хора-Хома-Ты-Вис
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Абдулла Әхмәт
Ижадында Башҡортостан
Абдулла Әхмәттең Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында яҙылған айырым публицистик әҫәрҙәрендә башҡорт яугирҙәренең образдары тыуҙырыла. «Шағир һәм бала» очерыгында Сталинград эргәһендә Волгала бомбаға тотолған пароходтан балаларҙы ҡотҡарыр өсөн ут аҫтына ташланған башҡорт шағиры һәм һуғышсыһы Ғәйнан Әмири тураһында яҙа. «Башҡорт егете» очерыгында ла Абдулла Әхмәт фиҙакәр башҡорт һуғышсыһының образын конкрет хәрәкәттәре һәм тәрән илһөйәрлек тойғолары менән тыуҙырыуға ирешә.
Ғәлин Венер Йәғәфәр улы
Биографияһы
1961 йылдан Башҡорт дәүләт университетында эшләй.
Аҡыл
Аҡыл материяның миллионлаған йылдар дауамында барлыҡҡа килгән бары тик кеше (homo sapiens) төрөнә генә «бирелгән», уға ғына хас күренеш. Кешелек донъяһы был сифатты юғалтмаясаҡ. Кеше уның ярҙамында яһалма аҡыл (төрлө компьютерҙар) тыуҙыра ала, ләкин яһалма аҡыл һис-ҡасан да тарихи процесс нәтижәһендә барлыҡҡа килгән тәбиғи аҡылды алмаштыра алмаясаҡ. Яһалма аҡыл кешенең математик, инженерия һ.б. шундай интеллектыуаль һәләттәргә эйә булған ҡиммәттәрҙе тыуҙырырға һәләтле булһа ла, ысын, тәбиғи рәүештә тыуа торған хистәргә, тойғоларға эйә була алмаясаҡ. Аҡыл теге йәки был индивидта булырға ла, булмаҫҡа ла мөмкин. Конкрет индивид тыумыштан уҡ мәхрүм булырға мөмкин. Йә иһә теге йәки был сәбәп (ҡаты стресс, тирән кисерештәр, баш мейеһенән яраланыуы һ. б.) нәтижәһендә индивид аҡылын юғалтырға, аҡылдан яҙырға мөмкин.
Аңда «аҡыл» урыны
Был айырма был элементтарҙың береһе лә бөтөнләй булмаған аң хәле юҡ тигән мәғәнәлә абстракция булып тора; әммә уларҙың төрлө һан һәм сифат комбинациялары мөмкинселеге, береһен икенселәре менән бергә туплау мөмкин түгеллеге беҙҙе объектив объекттарҙың формаһын һәм төҫөн бер ҡасан да саф ҡиәфәтендә күҙәтелмәгәнсә айырға мәжбүр итә. Психик процестарҙың төп төркөмдәренең беренсеһе аҡыл, аҡыл йәки танып белеү эшмәкәрлеге тип атала. Был төркөм күренештәренең төрлөлөгө һәм дифференциалланыусы аҡыл процестарҙың башҡа төркөмдәрҙең процестарына ҡарата һан яғынан өҫтөнлөгө «аҡыл» төшөнсәһенең киңәйеүенә һәм уның менән аң күренештәренең дөйөмлөгөн тиңләштереүгә килтерә;
Ирәкташ
Тәбиғәте
Ландшафтарҙың бейеклек бүлкәтлеге беленә: урмандары һирәк ағаслыҡтар һәм бейек тау болондары м‑н алмашына, уларҙан өҫтәрәк тау тундралары урынлашҡан. Ландшафты бейек тауҙарға хас: ылыҫлы урмандар, һирәк ағаслыҡтар, тау болондары, тундра үҫемлектәре. Тау итәктәрен ҡәҙимге ҡарағастар, шыршы һәм аҡ шыршы, ҡарағай, ҡайын һәм уҫаҡ ағастары ҡаплап алған. Йәнлектәргә ла бай: айыу, ҡабан, төлкө, мышы, бүре, ҡуян, терпе, йыландар, төрлө ҡоштар төйәкләнгән.
Фрунзенско-Приморская юлы
Санкт-Петербургтын Приморский районды һәм Фрунзе районды бейләй.
Малай (Ҡырмыҫҡалы районы)
Тарихы
Малай ауылы Ҡырмыҫҡалы районында урынлашҡан. Архив мәғлүмәттәренә ҡарағанда Күрпәс-Табын волосынан Малай Йәнбахтин тигән кеше ниндәйҙер мәсьәлә буйынса отола һәм Бишауыл ауылынан Таймаҫ Мукшоғоров исемле кешенең талабы буйынса ауыл Дыуан-Табын волосына күсә.
Таҙлар
Тарих
XVIII быуатта башҡорт ерҙәрен заводтар төҙөү өсөн тартып алғандан һуң, ҡәбилә төньяҡҡараҡ күсергә мәжбүр була. Бында уларҙың бер өлөшө дыуан һәм әйле ҡәбиләһенең ҡаратаулы ырыуы составына ҡушыла. Таҙларҙың икенсе өлөшө Тере Танып йылғаһының урта ағымы буйындағы урманлы төбәктәргә барып урынлашҡан. Тартып алыуҙарҙан һуң, XVIII быуат аҙағында Таҙлар улусы составында 19244 дисәтинә ер ҡала.
Һуңыраҡ Таҙлар ҡәбиләһенең ерҙәре Ырымбур губернаһының Бөрө өйәҙе составына керә, ә 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1798—1854 йылдарҙа, Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда — 5-се (артабан 10-сы, 11-се) башҡорт кантондарына ҡарай. Көнбайышта — йылан, төньяҡта — ирәкте, көнсығышта — танып, көньяҡта — йәлдәк һәм унлар ҡәбиләләре уларға күрше була.
Әхмәтова-Нәбиева Элвира Мирзанур ҡыҙы
Бейеүҙәрҙә яңғыҙ партиялары
«Бишбармаҡ» («Бишбармак»), «Бүләк» («Подарок»), «Гөлнәзирә», «Аҡҡош-ҡаҙҙар» ( «Гуси-лебеди»), «Ҡороҡсолар» («Укротители»), «Яҙғы ташҡын» («Весенний поток») һәм башҡалар.
Ғөбәйҙуллина Фәрзәнә Хәйбулла ҡыҙы
Ижады
Әҙип — урта һәм өлкән йәштәге мәктәп балалары өсөн башҡорт балалар яҙыусыларының әҫәрҙәренән ике телдә: башҡорт һәм рус телдәрендәге ике томлыҡ "Балалар әҙәбиәте антологияһы"н төҙөүсе. Педагог-методист булараҡ, ул «Мәктәп сәхнәһе өсөн башҡорт халыҡ йола байрамдары, сценарийҙар, пьесалар» (2001), «Мин Башҡортостанда йәшәйем» (2000), «Тыуған яғым, һиңә дан йырлайым!» һәм башҡа методик ҡулланмалар төҙөп баҫтырып сығарҙы. Яҙыусы башҡорт әҙиптәренең әҫәрҙәрен рус теленә тәржемә итеүсе тәржемәсе булараҡ та яҡшы билдәле. Уның тәржемәһендә Мөкәрәмә Садиҡова, Раил Байбулатов, Тамара Ғәниева, Рәшит Солтангәрәев, Факиһа Туғыҙбаева, Гөлнур Яҡупова, Нажиә Игеҙйәнова һәм башҡаларҙың әҫәрҙәре рус телендә донъя күрҙе.
Мифологияла ҡоҙғон
Төрлө халыҡтарҙа
Ҙур ҡара ҡош һирәк булған Урта Азия халыҡтары мифында ҡоҙғон айырым урын биләй. Коряк һәм ителмәндәрҙең риүәйәттәрендә ҡоҙғон Кутх уларҙың ырыуына башланғыс һалған тип раҫлана. Палеоазиат һәм төньяҡ Америка мифологияһында ҡоҙғон Кутх ике донъя араһында аралашсы булып сығыш яһай һәм шаман функцияларын башҡара. Ҡайһы бер халыҡтарҙа (тлинкит, хайда) ул фольклорҙың төп персонажы булып тора.
Түбәләҫ (ауыл)
Түбәләҫ — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Ҡытаутамаҡ ҡала округы составындағы ауыл, ҡасаба, тимер юл разъезы
Географияһы
Башҡортостан менән Силәбе өлкәһе сигендә, Йүрүҙән ҡалаһынан 21 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Кесе Щеща
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Елмерҙәк бөгөлө
Атаманың килеп сығышы
Елмерҙәк атамаһының килеп сығышы төрлөсә аңлатыла. Шул төбәктә йәшәгән халыҡ уны елберҙәк тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан тип тә аңлата. Һырттағы ел йыш ҡына ағастарҙы сайҡалып торорға, япраҡтарын елберләргә мәжбүр итә, атама шуға бәйле тип һанайҙар. Белорет-Инйәр-Өфө автомобиль юлы һалынған саҡта һырттан битләүгә ҡырҡа боролош яһап, юл һалырға тура килә. Шул урынды серпантин, йәғни, башҡортса "бөгөл" тип атайҙар.
Шөңгәккүл (күл)
Һаҙланыу һөҙөмтәһендә 4 айырым өлөшкә бүленгән.
• Хайуандар һәм үҫемлектәрҙең ерлек һәм һирәк төрҙәрен, яр буйы- һыу һәм һыу-һаҙлы үҫемлек донъяһының эталон төрҙәрен һаҡлап ҡалыу.
Лившиц Константин Александрович
Биографияһы
Лившиц Константин Александрович Ленинград ҡалаһында тыуған. 1994 йылда Академик И. П. Павлов исемендәге беренсе Санкт-Петербург дәүләт медицина университетын «дауалаусы табип» һөнәре буйынса тамамлай. 1997 йылда Санкт-Петербург медицина дипломдан һуң белем биреү академияһының курстарын тамамлай. 2004 йылда Санкт-Петербург дәүләт сауҙа-иҡтисади университетында «Фармацевтика хеҙмәттәре системаһын камиллаштырыуҙа ойоштороу-иҡтисади механизмдар» («Организационно-экономические механизмы совершенствования системы фармацевтических услуг») темаһына диссертация әҙерләй. 2005 йылда Стокгольм иҡтисад мәктәбен (Швеция) тамамлай.
Чан-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Ак-Туру
Ак-Туру — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чуя йылғаһының һул ярына тамағынан 122 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Бредихина Антонина Романовна
Биографияһы
Антонина Романовна Бредихина 1947 йылдың 23 февралендә Белгород ҡалаһында тыуған. Мәктәп тамамлағас, Белгород витаминдар комбинатына эшкә урынлаша. Аппаратсы ярҙамсыһы булып эшләй башлай, аҙаҡ оператор була. Туғыҙынсы һәм унынсы биш йыллыҡтарҙа етештереүҙә юғары һөҙөмтәләр күрһәтә. Ленин ордены һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләүгә тәҡдим ителә.
Мещанкин Александр Владимирович
Биографияһы
Александр Мещанкин Рәсәй дәүләт туризм һәм хеҙмәтләндереү университетының туризм кафедраһында өлкән уҡытыусы булып эшләй. 2009 һәм 2010 йылдарҙа «Юғары уҡыу йортоноң иң яҡшы уҡытыусыһы» конкурсының еңеүсеһе була.
Павлов Посад тарихы
Павлов Посад тарихы — Павлов Посад ҡалаһы һәм тирә-яғының тарихы тураһында мәҡәлә.
Боронғо тарихы
Крайҙың тарихын өйрәнеү неолит осороноң б.э.т. 2000-3000 йылдарына ҡараған археологик табылдыҡтар менән бәйле. Археологтар Е. И. Диков һәм Ф. Ф. Сидоров Клязьма һәм Вохна йылғалары ҡушылған ерҙә тәүтормош кешеләре йәшәгән ике торлаҡ урынын таба.
Бөйөк Мәскәү кенәзлеге тураһында тәүге мәғлүмәт
1340 йылда Иван Калита улы Иванды Вохна олоҫоноң вариҫы итеп ҡалдыра. Артабан 1389 йылғаса был ерҙәргә ейәне Дмитрий Донской хужа була. Уныһы Вохна ауылында йыш була һәм шунда ағас сиркәү төҙөтә. 250 йыл дауамында Вохна олоҫо бер-бер артлы мәскәү кенәздәренә күсә килә. Иван Грозный уларҙың иң һуңғыһы була. 1547 йылда Мәскәү кенәзе Иван IV Васильевич батша титулына эйә була.
Наполеондың баҫып алыуы
Вохна олоҫо сходы, был ҡаланың башлығы Егор Семёновича Стуловтың ризалығынан, ҡаланы һаҡлау өсөн дружина төҙөргә ҡарар итә. Ҡатын-ҡыҙҙар, ҡарт-ҡоро, бала-сағаны һәм мал-мөлкәтте урманға күсереү хәл ителә. Сходта дружинаның етәксеһе итеп урындағы крәҫтиән Герасим Курин тәғәйенләнә. 28 сентябрь көнө иртәнсәк Курин һәм Стулов Владимир ополчениеһы командующийы генерал-лейтенант кенәз Борис Голицындың штабына киләләр һәм крәҫтиәндәрҙең хәрәкәте тураһында хәбәр итәләр, әсирҙәрҙе тапшыралар һәм ҡаланы һаҡлаусы дружинаға ярҙамға казактар ебәреүен һорайҙар.
Акчан
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Безенштедт
Безенштедт (Beesenstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1266 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,58 км2. Диңгеҙ кимәленән 172 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6198 һәм автомобиль коды — SK.
Дэнни Трехо
Ижади карьера
Трехоның кинематографиялағы бына тигән карьераһы ошонан башлана ла инде. Ул башлыса гангстерҙар һәм ҡара эслеләр ролдәрен башҡара. Фильм һәм сериалдарҙа ике йөҙләп роль башҡара. Америка рэперы Tech N9ne «Йәшерен материалдар» сериалының һигеҙенсе сезонында (миҙгелендә), 8X06 «Үлтереш» эпизодында уйнай. Шулай уҡ «Тәүәккәл хужабикәләр» телесериалында (2-се миҙгел, 8-се эпизод) ҡыҫҡа ролдәр башҡара.
Пова
Пова — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кихть йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Хановей-Яха (Сабколянг-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Анна фон Мильденбург
1909 йылдан австрия яҙыусыһы Герман Барҙа кейәүҙә.
Мюнхенда һәм Аугсбургта опера режиссёры булып эшләй.
Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте
Дәүләт именлеге органдары эшмәкәрлегенең норматив-хоҡуҡи базаһын Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы, Рәсәй Федерацияһының «Федераль именлек хеҙмәте тураһында»ғы Законы (1995) тәшкил итә.
Башҡортостан дәүләт именлеге органдарының тарихы
Башҡортостанда тарихтары 1918 йылдың 17 мартынан башлана: был көндә ВЧК (Всероссийская Чрезвычайная комиссия) составында Өфө губернаһының Ғәҙәттән тыш комиссияһы (Уфимская губЧК) ойошторолған.
Һөйәрғолов Нурмөхәмәт Әлибай улы
Биографияһы
1952 йылда Өфө ҡалаһындағы Башҡорт республика физик культураһы техникумына (БРТФК) уҡырға инә, 1955 йылда физкультура уҡытыусыһы һөнәре буйынса был махсус урта уҡыу йортон тамамлай һәм «Шахтер» ирекле спорт йәмғиәтенең Күмертау ҡала советына физкультура инструкторы итеп тәғәйенләнә.
1978 йылда (ситтән тороп) Башҡортостан ауыл хужалығы институтының механика факультетында «инженер-механик» һөнәре ала.
Метан
Физик үҙсәнлектәре
[[Файл:Flammability_diagram_methane-ru.svg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/90/Flammability_diagram_methane-ru.svg/300px-Flammability_diagram_methane-ru.svg.png|мини|300x300пкс|Метан-кислород-азот өсләтә ҡатышмаһы шартлауының өсмөйөшө. Зәңгәр тура һыҙыҡ метандың һауа менән ҡатышмаһына тура килә, ҡыҙыл линия стехиометрик составҡа тап килә.ВПВ — шартлауҙың юғары сиге;
НПВ — шартлауҙың түбәнге сиге;
Метандың ҡайнау температураһы бер атмосфераға баҫым яһағанда.
Химик үҙенсәлектәре
Метан — туйындырылған углеводородтарҙың (алкандарҙың) гомологик рәтенең беренсе ағзаһы, химик тәьҫирҙәргә нығыраҡ тотороҡло. Башҡа алкандар кеүек үк, радикал алмашыныу — галогенлау, сульфохлорлау, сульфоокисланыу, нитратлаштырыу һәм башҡа реакцияларға инә, ләкин башҡа алкандар менән сағыштырғанда реакция һәләте әҙерәк.
Бүздәк районы
Бүздәк районы (Буздякский район) – Башҡортостандағы муниципаль район. Республиканың көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. 1930 ойошторолған. Майҙаны — 1710 км². Халыҡ һаны (мең кеше): 1979 йыл — 33,9; 1989 йыл  — 30,5; 1995 йыл— 31,0; 2010  йыл—29,9. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 1 км²-ға 18 кеше. Күпселек татарҙар, башҡорттар һәм урыҫтар йәшәй. Үҙәге — Бүздәк ауылы (2010 йыл — 10.4 мең кеше), Өфөнән 112 км алыҫлыҡта ята.
Метан
Химик үҙенсәлектәре
Һауала зәңгәрһыу ялҡын менән яна, шул уҡ ваҡытта нормаль шарттарҙа алынған 1 м³ метанға 33,066 МДж энергия бүленә. Кислородта йәки һауала метандың яныу реакцияһы:
Таныш ир кеше (хикәйә)
Сюжет
Ванда исемле ҡатындың дауаханан сыҡҡанда кеҫәһендә бер тин аҡсаһы булмай. Ул яңыраҡ ҡына кафела осратҡан бер кешегә аҡса һорап барырға була. Финкель исемле был стамотолог ир, йомош менән килгән Ванданы теш креслоһына ултырта ла, уның тештәренең торошон ҡарарға керешә. Финкелдең уға иғтибар итмәүенә иҫе киткән ҡатын, көҙгөләге үҙенең күренекһеҙ йөҙөн күреп, ир кешенән бурысҡа аҡса һорамай, ә, киреһенсә, һурылған сирле теше өсөн стоматологҡа фирүзә ташлы йөҙөгөн һатып тапҡан һуңғы бер һум аҡсаһын биреп сығып китә. Бәхетенә күрә, икенсе көндө Ванда шул уҡ кафела икенсе бер бай ирҙе осрата һәм унан бурысҡа аҡса алып тора.
Налимья-Курья
Налимья-Курья — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Войкар йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ворчанка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Кәртәле (Белорет районы)
Кәртәле (Карталы) — Башҡортостан Республикаһының Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 34 кеше булған. Почта индексы — 453540, ОКАТО коды — 80211822003.
Ишембай халыҡ мәғарифы музейы
Тарихы
Василий Владимирович Бабушкин Башҡортостан Республикаһында беренсе булып бындай йүнәлештәге музейҙы булдырыу идеяһы авторы, идея 1984 йылда тыуа. 1986 йылдан башлап В. В. Бабушкин документтар йыя, «Ҡала уҡытыусылары — хеҙмәт һәм һуғыш ветерандары», «Ҡала уҡытыусыларының хеҙмәте, спорт, үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәктәрендә ҡатнашлығы», «Бөйөк Ватан һуғышы ветерандарына арнала…» исемле альбомдар эшләй. Бер үк ваҡытта уҡытыусыларҙы "Почёт китабы"на индереү эшен системаға һала.
Күргәҙмәләре
2003 йылдың апрелендә «Ишембай районында халыҡ мәғарифы тарихы һәм үҫеше» исемле яңы экспозиция асыла. Еңеүҙең 60-йыллығына Бөйөк Ватан һуғышына арналған экспозиция яңы «Һуғыш юҡ иткән йәшлек», «Фронт хаттары», «Фронт һәм тыл берҙәм» исемле стендтар менән тулыландырыла.
Вера утрауы мегалиттары
Ҡомартҡылар тасуирламаһы
Мегалиттар яҡынса 6000 йыл элек б.э. тиклем 4-се мең йыллыҡта төҙөлгән
Алес (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Новочеркасскиҙәге атып үлтереү
Сәбәптәре
1960-сы йылдарҙа СССР-ҙа ҡатмарлы иҡтисади хәл килеп тыуа. Ил етәкселегенең стратегик хаталары арҡаһында халыҡты аҙыҡ менән тәьмин итеү өҙлөгә. 1962 йылдың яҙында һәм көҙөндә икмәк етешмәү сәбәпле СССР Министрҙар Советы рәйесе Н. С. Хрущев беренсе мәртәбә сит илдән иген һатып алырға ҡарар итә.
Фёдоров Владимир Семёнович
Биографияһы
Мәскәүҙә йәшәү ҡыйынлыҡтары менән бәйле, Д. Ф. Егоровтың кәңәше буйынса, Н. Н. Лузин, А. Я. Хинчин һәм Д. Е. Меньшов менән бергә ошо уҡ йылда Иваново-Вознесенскигә күсә, унда политехник институтта профессор булараҡ уҡыта башлай. 1919—1923 йылдарҙа Иваново халыҡ мәғарифы институтында (1923 йылдың 12 июлендә ул педагогия техникумы итеп үҙгәртелә ) уҡыта.
Наоки-Ель
Наоки-Ель — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кедровая йылғаһының уң ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Ир (хикәйә)
Баҫмалар
Чехов тере саҡта хикәйә болгар һәм серб-хорват телдәренә тәржемәләнә.
Несса (Германия)
Несса (Германия) (Nessa) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 977 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,03 км2. Диңгеҙ кимәленән 178 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6682 һәм автомобиль коды — WSF.
Баранова Мария Ефимовна
Биографияһы
Баранова Мария Ефимовна, союз әһәмиәтендәге  пенсионер  булып,  1979 йылда хаҡлы ялға сыға. Әммә, үҙенең тәжрибәһен йәш дөгө үҫтереүселәргә тапшырып, 1986 йылға тиклем эшләүен дауам итә.
Хара-Ямбада-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Пыжа (Филипповка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Павлушков Сергей Николаевич
Биографияһы
1942 йылдың 13 февралендә Мәскәүҙә вафат була.
Ғәбиҙуллин Самат Мәһәҙи улы
Биографияһы
Самат Мәһәҙи улы Ғәбиҙуллин 1939 йылдың 30 октябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Аҫҡар ауылында тыуа.
Кирәев Олег Хөсәйен улы
Биографияһы
2006 йылдан алып Олег тағы АҠШ-та гастролдәрҙә йөрөй, Нью-Йоркта (Iridium клуб, Smalls, Smoke), Вашингтонда (Blues Alley), Филадельфияла, Сан-Франциско концерт майҙансыҡтарында сығыш яһай. 2007 йылда Нью-йорк «Jazzheads» лейблында уның world music «Мандала» проекты сыға. Шул уҡ йылда Олег Кирәевтың альбомы Грэмми премияһының «The Contemporary Album Best Jazz» категорияһына тәҡдим ителә.
Ғәбиҙуллин Самат Мәһәҙи улы
Биографияһы
1997 йылдың 21 мартында Бөрйән районының Иҫке Собханғол ауылында вафат була.
Ижады
Самат Ғәбиҙуллин башҡорт шиғриәтенә XX быуаттың 60-сы йылдарында килә. 1967 йылда уның «Тауыш килә тауҙарҙан» исемле тәүге шиғри йыйынтығы донъя күрә. С. Ғәбиҙуллин шиғриәтенә ысынбарлыҡты яҡты тойоу, нескә лиризм хас. «Шаңдаҡ» (1971), «Күңелем бишеге» (1986) һәм башҡа шиғри йыйынтыҡтарына ингән әҫәрҙәрендә шағир тыуған еренең күркәмлеген данлай, үҙ халҡының рухи ҡеүәтенә ышаныс белдерә. «Көнөбөҙ» (1996) китабына Ватаныбыҙ яҙмышы хаҡында борсоулы уйланыуҙарға ҡоролған поэтик әҫәрҙәре тупланған. Шағир ижадына тәрән фәлсәфәүи уйланыу, фекерләү хас. «Йәнтөйәгем — тауҙарҙа» исемле китабына иһә балалар өсөн ижад иткән шиғырҙары тупланған. Шағир йәш замандаштарын ата-бабалар тарихына тоғро булырға, рухи тамырҙарын онотмаҫҡа саҡыра.