cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бәҙретдинов Сәлимйән Миңләхмәт улы
Биографияһы
Тәүге шиғырҙары, нәҫерҙәре, ҡәрҙәштәренән яҙып алған бәйеттәре, мөнәжәттәре Ҡыйғы районының «Коммунизмға» гәзитендә баҫыла. «Һай, Уралым», «Ҡайҙарҙа һин?», «Эй, күк толпар», «Һүндермә күк нурын», «Һуңланым шул», «Торатау», «Был донъяның һинһеҙ йәме юҡ», «Эйелә миләш» шиғырҙарына Артур Туҡтағолов, Риф Бикбаев, Фәнил Яманаев, Сания Мортазина көйҙәр яҙған.
Тормошо һәм эшмәкәрлеге тураһында «Автограф» видеофильмы төшөрөлгән.
Франция
Боронғо донъя һәм Урта быуаттар
һәм Пипиндың улы Бөйөк Карл заманында Франк дәүләте үҙ тарихында иң юғары үҫешкә өлгәшә һәм хәҙерге Көнбайыш һәм Көньяҡ Европаның күпселек өлөшөн биләй. Шарлеманьдың улы Хаҡ Луи үлгәндән һуң, уның империяһы өс өлөшкә бүленә. 843 йылда Верден килешеүе буйынса Карл Лысый етәкселегендә Көнбайыш Франк короллеге барлыҡҡа килә. Ул яҡынма хәҙерге Франция территорияһын биләй; X быуатта ил Франция тип атала башлай.
Людови XI (1461—1483 йылдар) идара итеүе осоронда Францияла феодаль тарҡалыу туҡтатыла һәм ил абсолют монархияға әйләнә. Артабан Франция даими рәүештә Европала күренекле роль уйнарға ынтыла. Әйтәйек, 1494 йылдан 1559 йылға тиклем Италия>ны контролдә тотоу өсөн Испания менән һуғыш алып бара. XVI быуат аҙағында башлыса католик Францияла кальвинистик протестантизм киң таралыу ала (Францияла протестанттар гугеноттар тип атала). Был католиктар һәм протестанттар араһында дини һуғыштар сығара, уларҙың иң юғары нөктәһе 1572 йылда Парижда Варфоломей төнөндә протестанттарҙы үлтереү була.
Бишенсе республикаһы
2007 йылдың 16 майында «Халыҡ хәрәкәте союзы» партияһынан кандидат Николя Саркози Франция президенты булып китә. Ул Венгриянан Францияға эмиграцияға килгән дворяндар ғаиләһенән.
Һаҡланыусы биләмәләр
Францияның милли парктар системаһы Европа Францияһында, шулай уҡ уның сит илдәрҙә урынлашҡан туғыҙ парктан тора. Парктар менән Францияның Милли парктар идаралығы идара итә. Улар Европа Францияһы территорияһының 2 % биләй, ә бында йылына 7 миллион кеше килә.
Климаты
Яуым-төшөмдөң төп өлөшө ғинуарҙан апрелгә тиклемге осорға тура килә, ә уларҙың дөйөм иҫәбе 600—1000 миллиметр тәшкил итә. Тауҙарҙың көнбайыш битләүҙәрендә был күрһәткес 2000 миллиметрҙан ашыу билдәгә етеүе ихтимал.
Дәүләт төҙөлөшө нигеҙҙәре
Францияла 9 ағзанан торған һәм Конституцияға үҙгәрештәр индереүсе закондарҙың, шулай уҡ уға ҡарауға тапшырылған закондарҙың дөрөҫлөгөн контролдә тотҡан Конституция советы ла бар.
Башҡарма власть
2020 йылдың 3 июленән хөкүмәт менән Жан Кастекс етәкселек итә.
Тышҡы сәйәсәт
10. Яңы быуаттың тәүге ун йыллығында Франция Америка ҡушма штаттары менән мөнәсәбәттәрҙе үҫтереүгә ҙур иғтибар бүлде. Париж менән Вашингтон дөйөм идеологияны берләштерә, уның нигеҙендә шәхси милектең тейелгеһеҙлеге, демократияны һәм кеше хоҡуҡтарын яҡлау идеялары ята. Был — бер «көнбайыш ғаиләһе» ағзалары, һәм улар араһында төрлө яҡлы хеҙмәттәшлек үҫешә. Шуның менән бергә, Франция-Америка мөнәсәбәттәре бер ҡасан да еңел булманы. Яҡтар үҙ-ара хеҙмәттәшлек итеп кенә ҡалманы, шулай уҡ төрлө мәсьәләләр буйынса бер-береһе менән ярыша.
Халҡы
2017 йылдың 1 ғинуарына ҡарата баһалауҙар буйынса, Францияла йәшәүселәр метрополияла 64 859 773 кеше һәм диңгеҙ аръяғы биләмәләрен иҫәпкә алғанда 66 991 000 кеше тәшкил итә. thumb|450px|300px|1901 — 2020 йылдарҙа Франция халҡының йәш-енес пирамидалары. [[Файл:Pyramide_des_%C3%A2ges_France_enti%C3%A8re_2019.jpg|thumb|300px|Франция халҡының 2019 йылдың 1 ғинуарына йәш-енес пирамидаһы
Сәнәғәте
Тимер һәм уран мәғдәне һәм боксит сығарыла. Машиналар эшләү сәнәғәтенең төп тармаҡтары булып машиналар эшләү, шул иҫәптән автомобиль, электротехник һәм электрон (телевизорҙар, кер йыуыу машиналары һ. б.), авиация, суднолар төҙөү (танкерҙар, диңгеҙ паромдары) һәм станоктар эшләү тора. Франция донъяла иң эре химик-нефть химияһы продукттары (шул иҫәптән каустик сода, синтетик каучук, пластмасса, минераль ашламалар, фармацевтика һ. б.), ҡара һәм төҫлө (алюмин, ҡурғаш һәм цинк) металдар иң эре етештереүселәрҙең береһе булып тора. Донъя баҙарында француз кейеме, аяҡ кейеме, биҙәүестәр, парфюмерия һәм косметика, коньяктар, сырҙар (400-гә яҡын сорт етештерелә) билдәлелек алған.
Транспорты
Ҡалаларҙа рөхсәт ителгән тиҙлек сәғәтенә 50 км тәшкил итә. Билбау ҡулланыу мотлаҡ. 10 йәшкә тиклемге балаларҙы махсус ултырғыстарҙа йөрөргә кәрәк.
Әҙәбиәт
Мәғрифәтселек осоронда Францияның Мәғрифәтселек әҙәбиәте, популярлығы оҙаҡҡа һуҙылмаһа ла, Европаның әҙәби зауығын көсләп тағыуын дауам итә. XVIII быуат француз әҙәбиәтенең иң әһәмиәтле ҡомартҡылары иҫәбендә — өс роман: «Манон Леско», «Хәүефле элемтәселәр», «Кандид». Ул замандың шәхесһеҙ шиғриәте хәҙер бөтөнләй тиерлек ҡабаттан баҫылмай.
Матбуғатта
Популяр журналдар Иң популяр махсуслаштырылған журналдар — «L’Equipe» (спорт) һәм «Les Echos» (эшлекле яңылыҡтар). Шулай уҡ көндәлек төбәк гәзиттәре лә күп, уларҙың иң билдәлеһе — Оуэст-Франс, уның тиражы 797 000 дана тәшкил итә, был көндәлек милли гәзиттәрҙең тиражынан ике тапҡырға тиерлек күберәк.
Башҡорт теленең фонологияһы
Тартынҡылар һәм һуҙынҡылар
5) һуҙынҡыларҙы әйткәндә үпкәнән сыҡҡан һауа ағымы көсһөҙ була, ә тартынҡыларҙы әйткәндә көсәйә, сөнки осраған ҡаршылыҡтарҙы үтеү зарурлығы тыуа;
Һуҙынҡылар
Хәҙерге башҡорт телендә ун ике һуҙынҡы фонема бар. Шуларҙың туғыҙы — [а], [ә], [о°], [ө], [ы], [э(е)], [и], [у], [ү] — төп башҡорт һүҙҙәрендәге һуҙынҡылар булып тора: атай [атай], әсәй [әсәй], болот [бо°ло°т], өкө [өкө], тыныс [тыныс], кейем [кейем], иләк [иләк], урам [урам], үлән [үлән]; ҡалған өсөһө - [о], [ы“], [эи] рус теленән һәм рус теле аша башҡа телдәрҙән ингән һүҙҙәрҙә ҡулланыла: полк [полк], музыка [музыика], посылка [посыилка], эра [эира], эпос [эипос].
2) телдең вертикаль хәрәкәте,
Һуҙынҡы өндәрҙе төркөмләгәндә, уларҙың монофтонгыларға (monos — «бер», phtongos — «тауыш, өн») һәм дифтонгыларға (di — «ике», phtongos  — «тауыш, өн») бүленеүен дә иҫәпкә алырға кәрәк. Телдәге күпселек һуҙынҡылар — монофтонг, йәғни составы яғынан бер өнлө: [а], [и], [о], [у] һ. б. Бер ижектә бергә әйтелеүсе ике һуҙынҡынан торған ҡушылмалар дифтонг тип йөрөтөлә. Башҡорт телендә һуҙынҡыларҙан һәм ярым һуҙынҡы тип йөрөтөлгән [й], [у] талғын (сонор) тартынҡыларҙан торған дифтонгылар бар.
Дифтонгылар артикуляцияһы буйынса үҙенсәлекле булған өндәр ҡушылмаһын тәшкил итә: улар бер ижек булып әйтеләләр, дөйөм әйтелеше улар составындағы компоненттарҙың үҙ аллы әйтелешенән ныҡ айырылып тора.
Тартынҡылар
[б], [г], [ғ], [д], [ҙ], [й], [к], [ҡ], [л], [м], [н], [ң], [п], [р], [с], [ҫ], [у], [т], [һ], [ш];
ҡалған туғыҙы — башҡорт теленә сит телдәрҙән үҙләштерелгән һүҙҙәр аша ингән тартынҡылар:
Телмәр ағышында фонемаларҙың үҙгәреше
в) һуҙынҡы өндәр менән тартынҡы өндәрҙең ярашыуы,
Көньяҡ Африка үҫеше берләшмәһе
Үҫеше
Килешеү әкренләп Африка континентының көньяҡ өлөшөндә таможня ҡаршылыҡтарын бөтөрөүҙе күҙ уңында тота. Килешеүгә ярашлы, 2008 йылға ирекле сауҙа зонаһын, 2010 йылға таможня союзын ойоштороу ваҡыты билдәләнә. Ә 2015 йылда Берләшмә илдәренең дөйөм баҙары булдырылырға тейеш була.
Бөтә 15 ҡатнашыусы ил дә донъяла алдан «афро» тип йөрөтөлгән яңы валютаға күсә ала. Берҙәм валюта ҡуйғанда Европа берләшмәһенең евро төҙөү буйынса тәжрибәһен иҫәпкә аласаҡбыҙ, тип вәғәҙәләй ойоштороусылар. Улар Көньяҡ Африка Республикаһының рэндын һәм Ботсвананың пулаһын валюта союзының нигеҙе итеп күрә.
Ева-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Самохвалов Александр Николаевич (рәссам)
Биографияһы
Александр Самохвалов шулай уҡ театр рәссамы булараҡ та уңышлы сығыш яһай. 30-сы йылдар уртаһынан А. Н. Островскийҙың «Бесприданница» (режиссёры С. А. Морщихин, 1935 йыл, ГБДТ, Ленинград), А. Н. Островскийҙың «Ҡыҙыу йөрәк», Э. Скрибтың «Стакан воды» (икеһе лә 1943, Пушкин исемендәге академия драма театры) һәм башҡа спектаклдәрҙе биҙәй. Самохвалов һуғыш башланғандан һуң А. С. Пушкин исемендәге Академия драма театры менән Новосибирскиға эвакуациялана, унда «Свадьба Кречинского», «Платон Кречет», «Маскарад», шулай уҡ Мәскәү оперетта театры өсөн бер нисә спектаклде биҙәй.
1926 йылдан Самохвалов Ленинградтың «Рәссамдар түңәрәге» берекмәһе ағзаһы була, уны 1928 йылда ҡалдыра. 1929 йылда «Рәссамдар йәмғиәте» ағзаһы була. 1929—1932 йылдарҙа — «Октябрь» рәссамдар йәмғиәте ағзаһы, 1932 йылдан — «Ленинград совет рәссамдары союзы» ағзаһы. 1938 йылдан 1940 йылға тиклем «Ленинград совет рәссамдары союзы» рәйесе урынбаҫары була.
1971 йылдың 20 авгусында Ленинградта 77-се йәшендә вафат була. Комаров зыяратында ерләнгән. Ҡәберҙәге һәйкәл федераль кимәлдә һаҡланған мәҙәни-тарихи мираҫ булып тора.
Вәлиәхмәтов Рим Марс улы
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Чернобыль АЭС-ындағы авария эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнашыусы күкрәк билдәһе (1986) Башҡортостан Республикаһының Маҡтау ҡағыҙы (2010) «2010 йылдағы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы (2012).
Сөйөмбикә
Биографияһы
Йәнғә­ле ҡатынын ғына түгел, Ҡазан хөкүмәтен дә ҡәнәғәтләндермәй, ул, күрәһең, Мәскәү яғынан баҫымды һәм ханлыҡтың эске эштәренә ҡыҫылыуҙы ла ҡәнәғәтләндермәй. 1535 йылда Булат Ширин һәм батша ҡыҙы Гәүһәршат ҡатнашлығында түңкәрелеш була, Йәнғә­ле үлтерелә, ә тәхеткә Сафагәрәйҙе ҡабаттан саҡыралар. Сөйөмбикә уның бишенсе ҡатыны була.
Хәтер
2012 йылда тарихи-мажаралы «Сокровища О. К.» фильмы төшөрөлә, унда Сөйөмбикә образын актриса Анора Халматова кәүҙәләндерә.
2022 йылдың 10 июнендә Ҡасимов ҡалаһында Сөйөмбикә һәйкәле асыла.
Верх-Санди-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Сихыр
Сихыр (سحر) — исламда сихырсылыҡ һәм тылсым иң ҙур гонаһтарҙың береһе. Сихырсылыҡҡа өйрәнеү яуыз рухтар аша бара тип иҫәпләнә.
Евразия милли университеты
Ректорҙары
Х. А. Асанбеков (1965—1977)
С. А. Абдыманапов (2004—2008)
Б. Ж. Абдраим (2008—2011)
Евт-Топын-Я
Евт-Топын-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вор-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 145 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Зрелов Леонид Петрович
Биографияһы
Леонид Зрелов 1944 йылдың 12 октябрендә Владимирҙа тыуған. Атаһы Петр Павлович Зрелов Владимир урмансылығында өлкән урмансы булып эшләй. Бала сағы Гоголь урамындағы Изге Дева Мария католик сиркәүе эргәһендә урынлашҡан дин әһеле йортонда үтә. Был бина һәм уның тирә-яҡтары тураһында бала саҡ хәтирәләре — Гончар, Сосенка, Вознесенский ҡалҡыулыҡтары, «Торпедо» стадионы — яҙыусының хикәйәләрендә ҙур урын биләй.
Вязовка (Ауырғазы районы)
Этимологияһы
Атамаһы урын исеменән килеп сыҡҡан.
Евынг-Урэй
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Интеграл
Аныҡ интеграл
Әгәр киҫекте бүлеү нөктәләрен һәм \xi_i нөктәләрен һайлауға бәйһеҙ рәүештә, бөтә киҫектәрҙең оҙонлоғо нулгә ынтылғанда, (*) суммаһының сикләнмәһе булһа, ул саҡты был сикләнмә (Риман мәғәнәһендә) f(x) функцияһының [a; b] киҫеге буйынса аныҡ интегралы тип атала һәм
Ике ҡатлы һәм ҡабатлы интегралдар
Цилиндрик бурсаның күләме ошо интегралға тигеҙ.
Лебег интегралы
Лебег интегралына билдәләмә биреүҙең нигеҙендә \sigma-аддитив үлсәм төшөнсәһе ята. Үлсәм оҙонлоҡ, майҙан һәм күләм төшөнсәләрен тәбиғи дөйөмләштереү булып тора.
Тәбиғи, был арауыҡтарҙа Лебег үлсәменән айырмалы үлсәмдәр ҙә индерергә мөмкин. Шулай уҡ үлсәмде теләһә ниндәй абстрактлы күмәклектә индерергә мөмкин. Риман интегралынан айырмалы рәүештә, Лебег интегралына билдәләмә биреү бөтә осраҡтар өсөн дә бер үк ҡала. Уның идеяһы шунан тора, интеграль сумманы төҙөгәндә аргументтың ҡиммәттәренең бер-береһенә яҡынлығы буйынса төркөмләмәйҙәр (Риман буйынса билдәләмәләге кеүек), ә уларға ярашлы функцияның ҡиммәтенең яҡынлығы буйынса төркөмләйҙәр.
Башҡорт туй йолалары
Башҡорт туй йолалары — никахҡа ингән башҡорттарҙың туй йолалары комплексы.
Ҡалым
Башҡортостандың төрлө райондары өсөн ҡалымдың минималь күләме булған. Әгәр ҡәйнәгә, мәҫәлән, ҡалымға төлкө тиреһенән тун бирерлек мөмкинлек булмаһа, йоланы үтәү өсөн, һарыҡ тиреһенән тун, ул да булмаһа, ябай елән биргәндәр. Ҡалым тулыһынса кәләштең атаһына бирелгән, тегеһе ҡалым урынына бирнә тапшыра. Йыш ҡына бирнәнең күләме һәм хаҡы ҡалымдан ҡиммәтерәк тә булған.
Ҡалым бер юлы тулыһынса бирелгән йәки өлөшләтә, әммә тулыһынса түләп бөтмәйенсә, кейәү кеше ҡайны—ҡәйнәһе күҙенә күренергә тейеш булмаған.
Никах туйы (кесе туй)
Никахлашыу йолаһы өйҙә үткәрелгән. Йоланы үткәреү өсөн мулла саҡырылған, ул мәсеттәге кеүек рәсми рәүештә никахты теркәү өсөн, үҙе менән махсус китап (метрическая книга) алып килгән. Мулла килгәнгә тиклем ҡоҙалар бер-береһенә бүләктәр йәки ҡалымдың яртыһын булһа ла бирә. Мулла никахҡа ризалыҡты йәштәрҙең үҙҙәренән түгел, уларҙың аталарынан һораған. Мулланың хеҙмәте ҡалымдың бер өлөшөнән түләнгән.
Туй
Туй иртәнсәктән кискә тиклем ике-өс көн дауамында бара. Ҡунаҡтарҙың күңелен асыр өсөн бейеүҙәр, уйындар, көрәш, ат сабыштырыу бәйгеләре ойошторола.
Айырылышыу
Шулай уҡ, башҡорттарҙа айырылышыуҙың тағы ла бер формаһы хула булған. Үҙе теләп айырылғаны өсөн ҡатын иренә мәһәрҙең йәки ҡалымдың бер өлөшөн ҡайтарып биргән. Айырылғандан һуң ҡатын балаларын иренең рөхсәтенән тыш үҙендә ҡалдыра алмаған. 1828 йылдан никах теркәү тураһында яҙыу метрик китаптарҙа эшләнгән. 1917 йылдың 19 декабрендә «Айырылышыу тураһында» декрет ҡабул ителә һәм уның нигеҙендә никахты тарҡатыу буйынса гражданлыҡ процедураһы индерелә.
Ҡаҙаҡ милли техник университеты
Тарихы
Институттың аяҡҡа баҫыуы Х. К. Аветисян, О. А. Байконуров, И. И. Бок, А. В. Бричкин, Л. Г. Кушев, В. Д. Пономарёв, А. С. Попов, В. В. Стендер, А. А. Цефт, Е. Д. Шлыгин һәм башҡа ғалимдарҙың исемдәре менән бәйле. Ҡаҙаҡ тау-металлургия институты ҡыҫҡа ваҡыт эсендә тау, металлургия, төҙөлөш һәм республика сәнәғәтенең башҡа тармаҡтарын кадрҙар менән тәьмин итеү өсөн төп база булып китә.
Ҡотош (исем)
Фамилияла
Ҡотошов Рамаҙан Нурғәли улы (22 апрель 1924 йыл — 9 ғинуар 2020 йыл) — партия һәм совет органдары ветераны, юғары мәктәп уҡытыусыһы, яҙыусы. Философия фәндәре кандидаты, доцент. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан отставкалағы полковник. СССР-ҙың Журналистар союзы ағзаһы.
Ҡотошов Әхмәт Шаһиәхмәт улы (2 октябрь 1900 йыл — 26 июнь 1973 йыл) — журналист, тәржемәсе, лексикограф, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1958 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт алфавитын латин графикаһынан кириллицаға күсереү буйынса терминология комиссияһы ағзаһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1949)
Чесноковка (Поросс ҡушылдығы)
Чесноковка  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Поросс йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Таранцов Михаил Александрович
Биографияһы
2019 йылда өлкә думаһына һайлауҙа еңелгәндән һуң, профессор вазифаһын биләгән педагогия университетынан бушатыла.
Тарих фәндәре докторы.
Әхмәҙиев Рөстәм Рәйес улы
Биографияһы
1984—1987 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт медицина институтының нормаль физиология кафедраһында аспирантурала уҡый.
2006 йылда «медицина фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
2016 йылдан Республика клиник психотерапия үҙәге хеҙмәткәре.
Туҡһанбай (Миәкә районы)
Ауыл тарихы
Ауылға Нуғай даруғаһы Күл-Иле-Мең улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала, 1747 й. алып билдәле (керҙәшлек килешеүе б‑са ш. уҡ даруғаның Ҫарылы‑Мең улусы башҡорттары килеп ултырған). 1793 йыл шул уҡ шарттарҙа Минзәлә өйәҙе Ҫарылы‑Мең улусы Һарыһаҙ‑Тәкермән ауылы башҡорттарҙың яңы төркөмө күсеп ултырған. 1795 йыл 15 йортта 61 кеше йәшәгән, 1865 йылда 34 йортта — 191 кеше. Малсылыҡ, игенселек менённ шөғөлләнгәндәр. 1906 йылда мәсет, мәҙрәсә, бакалея кибете теркәлгән. Туҡһанбай — бөйөк шағир-сәсән, мәғрифәтсе Мифтахетдин Аҡмулланың тыуған ере (1831—1895).
Кеннеди Джон Фицджералд
Икенсе донъя һуғышы
PT-109 менән булған ваҡиғаларҙан һуң ун көн үткәс, Кеннеди ҡабат фронттан китә. 1943 йылдың декабрендә ул, тапма биҙгәген эәктерә, өҫтәүенә арҡаһының йәрәхәте лә үҙен һиҙҙерә, шуға күрә сәләмәтлегенең насарайыуы сәпле, Джон өйгә ҡайтырға ҡарар итә. Яңы 1944 йылда Сан-францискоға килә һәм Майо клиникаһына уны дауаларға һалалар. 1945 йылдың март айында, һуғыш тамамланыуға бер нисә ай ҡалғас, уны рәсми рәүештә запасҡа сығаралар.
Сәйәси карьераһының башы
1944 йылдың авгусында өлкән ағаһы Джозеф һәләк була, хәҙер инде ғаиләнең бөтә өмөтө Джонға йөкмәтелә. Европа сәйәхәтенән ҡайтҡандан һуң атаһы, Джондың сәйәси ҡараштарына бик ышанып етмәһә лә, уны сәйәсәт менән шөғөлләнергә өгөтләй башлай. Ул мәлгә Джон журналистика менән шөғөлләнмәйәсәген теүәл аңлаған була. Өлкән Кеннеди улының буласаҡ сәйәси карьераһына нигеҙ һалырға ярҙам итә — ул АҠШ-тың Вәкилдәр палатаһында Массачусетстан конгрессмен Джеймс Майкл Кёрли менән бәйләнешкә инә, уның ҡайһы бер проблемаларын хәл итергә ярҙам итәсәгенә алмашҡа Палатағы урынын бушатырға тәҡдим итә. Шулай итеп Джон Ф. Кеннеди АҠШ-тың Вәкилдәр палатаһы составына инә һәм сәйәси карьераһын башлай.
Эске сәйәсәте
Кеннедиҙың президентлыҡ осороноң башланыуы иҡтисадта циклик үҫеш фазаһыына тап килә. Әммә 1962 йылдың яҙында иҡтисади хәл һиҙелерлек рәүештә ҡатмарлаша: үҫеш темпы түбәнәйә, эшһеҙлек кимәле кәмей башлаған булһа, 5,5 % билдәһендә туҡтап ҡала, яңы капитал һалыуҙар күләме лә кәмей. Өҫтәүенә май айында биржала акция курсы түбән төшә — 1929 йылдан алып иң киҫкен мәл. Иҡтисади көрсөктө туҡтатыу яңы хакимиәттең тәү сираттағы бурыстарының береһенә әйләнә, ләкин Кеннеди, 1962 йылда ҡоросҡа хаҡты кәметергә тырышып, эшлекле даирәләрҙең ышанысын юғалта. Президент хакимиәте ҡорос ҡойоусы компаниялар менән конфронтацияға инә. Ә улар асыҡтан-асыҡ ҡоросҡа хаҡты күтәрә башлай. Тик бөтә баҫым яһау алымдарын ҡулланып ҡына Аҡ йорт хаҡтарҙың үҫеүен туҡтатыуға өлгәшә, әммә монополиялар менән мөнәсәбәттәр ҡатмарлаша.
Тышҡы сәйәсәте
Кеннеди президент булғанда АҠШ-тың Көньяҡ Вьетнамдағы граждандар һуғышына ҡыҫылыуы көсәйә; 1961 йылда ул Көньяҡ Вьетнамға АҠШ ҡораллы көстәренең тәүге регуляр подразделениеларын ебәрә (быға тиклем унда хәрби кәңәшселәр генә хеҙмәт иткән). 1963 йылдың аҙағына АҠШ Вьетнамдағы һуғышҡа 3 миллиард доллар аҡса тотона, АҠШ-тың 16-сы мең һалдаты һәм офицеры Көньяҡ Вьетнамда һуғыша. Шул уҡ ваҡытта Кеннеди Вьетнамдағы һуғышҡа артыҡ күп ҡыҫылыуға ҡаршы сығыш яһай һәм һуғыш хәрәкәттәре унан алда булған президент ваҡытында киң ҡолас ала, тип аңлата. Вьетнамдағы экологик һуғышты рөхсәт итә, һөҙөмтәлә был төбәк экологик һәләкәт кисерә.
1961 йылдың мартында үҫеүсе илдәргә наҙанлыҡты бөтөрөү, иң ябай хеҙмәт күнекмәләренә өйрәтеү һәм белем биреү маҡсатында Тыныслыҡ корпусы исеме аҫтындағы ойошма барлыҡҡа килә.
1963 йылдың октябрендә президент Кеннеди Советтар Союзына 250 миллион долларлыҡ суммаға иген һатыуҙы хуплай.
Һәләк булыуы
Джон Кеннеди 1963 йылдың 22 ноябрендә беренсе яртылар тирәһендә Даллас ҡалаһында (Техас штаты) үлтерелә; президент кортежы ҡала урамдары буйлап барған саҡта атыу тауышы яңғырай. Снайпер винтовкаһының беренсе пуляһы президенттың елкәһенә эләгә һәм тамағынан сыға, икенсеһе башына тейә һәм арт яҡтан баш һөйәген емерә, шулай уҡ мейеһе йәрәхәтләнә. Президент Кеннеди операция өҫтәленә ятҡырыла, ярты сәғәттән һуң уның һәләк булыуы раҫлана. Уға ни бары 47 йәш була. Бынан тыш, президент менән бергә шул машинала Техас штатының губернаторы Конналли ҙа яралана, урамдағы осраҡлы бер кеше лә еңелсә яра ала.
Фәлсәфә
Фәлсәфә туыуы
Фәлсәфә туыуы беҙҙен эра алдынан VII—VI быуаттарҙа Ҡытайҙа, Индияла һәм Боронғо Грецияла башлана. Бер нисә тарихсылар Боронғо Мысыр һәм Месопотамиянан ҡалған мәкәләләр һәм афоризмдар йыйынтыҡтарҙы боронғо фәлсәфә тыуыу менән бәйләй.
Боронғо Греция фәлсәфәһе
Боронғо Греция фәлсәфәһе беҙҙен эра алдынан VI быуатта тыуа. Сократ алдынан фәлсәфәләр: Фалес (Милет мәктәбе нигеҙләүсе), Демокрит, Пифагор, Зенон. Улар «Нимәул ысынбарлыҡ?» һорауға яуап табырға тырыштылар.
Алентьев Дмитрий Васильевич
Тормошо һәм ижады
Дмитрий Васильевич Алентьев 1982 йылда Мәскәүҙә А. М. Горький исемендәге әҙәбиәт институтын (Егор Исаевтың семинарында уҡый) тамамлай, шиғырҙар яҙыу менән шөғөлләнә.
Оло Мехреньга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Карловы Вары
Төп мәғлүмәттәр
Богемия тарихи өлкәһендә Огрже, Ролава, Тепла йылғалары ҡойған урында урынлашҡан. Халҡы: 49 864 кеше ( 2014 йыл).
Халҡы
1869—2009 йылдарҙа халыҡ һаны динамикаһы:
Безвель
Безвель — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Березуй йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шәймәрҙәнов Рәхмәт Шәйҙулла улы
Шәймәрҙәнов Рәхмәт Шәйҙулла улы (Шоймарданов Рахмет Шойдуллович; 19 июнь 1961 йыл — 17 апрель 2004 йыл) — бүрәт шағиры, тәржемәсе. Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бүрәт һәм урыҫ телдәрендә яҙа, бүрәт, монгол, урыҫ һәм иҫке монгол телдәренән тәржемә итә
Биографияһы
Рәхмәт Шәйҙулла улы Шәймәрҙәнов 1961 йылдың 19 июнендә хәҙерге Бүрәт Республикаһының Джида районы Инзагатуй ауылында тыуған. Дорджи Банзаров исемендәге Бүрәт педагогия институтын тамамлаған.
Ғүмәр (Ауырғазы районы)
Ғүмәр (Гумерово) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 92 кеше. Почта индексы — 453495, ОКАТО коды — 80205843002.
Башҡорт телендә һуҙынҡылар
Үҙенсәлектәре
һуҙынҡылар яһалғанда телдең горизонталь һәм вертикаль торошо төп әһәмиәткә эйә.
Артикуляцион тасуирламалары буйынса башҡорт теленең һуҙынҡылары түбәндәгесә айырыла:
а) телдең алға килеү йәки артҡа китеү кимәле буйынса: алғы рәт: [э(е)], [эи], [и], [ә] урта рәт: [а], [ө], [ү], [ы], [ыи] артҡы рәт: [о°], [о], [у];
Артикуляция буйынса классификациялау принциптары
Һуҙынҡы фонемалар артикуляцияһы буйынса өс принцип буйынса классификациялана:
Урта рәт һуҙынҡылары яһалғанда, тел артҡа табан аҙыраҡ ҡуҙғала, уның урта өлөшө юғары күтәрелә. Урта рәт һуҙынҡылары: [а], [ө], [ү], [ы], [ыи]. Әйткән саҡта [ө], [ү] фонемалары — алғы рәт һуҙынҡыларына, [а], [ы], [ыи] фонемалары артҡы рәт һуҙынҡыларына оҡшатып әйтелә. Шуға тәүгеләрен — ярым алғы рәт һуҙынҡылары, ә икенселәрен ярым артҡы рәт һуҙынҡылары тип тә атарға була.
Ирен ҡатнашлығынан тыш яһалған һуҙынҡы фонемалар иренләшмәгән (йәки лабиализацияланмаған) һуҙынҡылар була:
Өфө тимер юл күпере
Тарихы
Күперҙе тергеҙгән өсөн төҙөүселәрҙе ҡотлап, В. И. Лениндан 1919 йылдың 10 октябрендә күпер төҙөүселәр исеменә телеграмма килә
Ҡыҙыҡлы факттар
Ағымдан әҙ генә өҫтәрәк, тимер юлы күпере янында, Ағиҙелдә бәләкәй генә бер утрау бар. Ул йыл һайын үҙенең торошон үҙгәртә, йәй көнө утрауға әүерелә. Утрауҙың барлыҡҡа килеүе XX быуат башындағы ошо урында батҡан иген баржаларына бәйле. Батҡан биржалар ләм ултырып, утрау барлыҡҡа килеүгә нигеҙ булып тора.
Анисимов Фёдор Иванович
Тормошо һәм ижады
Шиғырҙың тексы әҙ генә үҙгәртелеп, Новочеркасскиҙа 1918 йылда үткән казактарҙың Оло йыйынында Бөйөктәрҙән-бөйөк Дон Ғәскәренең рәсми гимны итеп ҡабул ителә.
Артерия
Иң нәҙек ҡан тамырҙары — .капиллярҙар.
Артериялар системаһы
Бот артерияһының тармаҡтары бот мускулдарын ҡан менән тәьмин итә.
Ҡан баҫымы һәм сирҙәр
Үрге (юғары) ҡиммәтен — систола ҡан баҫымы ( САБ — систола артериаль ҡан баҫымы), ә аҫҡы (түбәнге) ҡиммәтен диастола ҡан баҫымы( ДАБ — диастола артериаль ҡан баҫымы) тип атайҙар.
Түбән (гипотензия) ҡан баҫымы тағы ла хәүефлерәк булырға мөмкин.
Чик (Оеш ҡушылдығы)
Чик  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оеш йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 114 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәкәш
Айырым тауҙар, түбәләр
Исемдәре :
Тезаурус
Теза́урус (от θησαυρός «хазина») дөйөм алғанда — махсус терминология. Махсус белем йәки эшмәкәрлек өлкәһе төшөнсәләрен, билдәләрен һәм терминдарын тулыһынса үҙ эсенә алған һүҙлек, мәғлүмәттәр йыйылмаһы, корпус йәки йыйылма ҡәтғиерәк һәм ентеклерәк, был дөрөҫ лексик, корпоратив коммуникацияға (бер дисциплина йәки һөнәр менән бәйле кешеләрҙең аралашыуын һәм үҙ-ара бәйләнешен аңлауына) булышлыҡ итергә тейеш; хәҙерге лингвистикала — семантик мөнәсәбәттәр (төшөнсәләр, антонимдар) күрһәтелгән махсус һүҙлек төрө.Тезаурустар айырым предмет өлкәләрен тасуирлау өсөн тәьҫирле ҡоралдарҙың береһе булып тора.
Тасуирламаһы
Аңлатмалы һүҙлектән айырмалы, тезаурус мәғәнәне билдәләмә ярҙамында ғына түгел, ә һүҙҙе башҡа төшөнсәләр һәм уларҙың төркөмдәре менән сағыштырып та асыҡларға мөмкинлек бирә, бының һөҙөмтәһендә яһалма интеллект системаларының белем базаһын тулыландырыу өсөн файҙаланыла ала. Элек тезаурус термины, текстарҙа уны ҡулланыу миҫалдары менән тел лексикаһын тулы кимәлдә сағылдырған, һүҙлектең өҫтөнлөгө буйынса билдәләнә.. Әлеге ваҡытта төшөнсә мәғлүмәт технологиялары, Интернет селтәре һәм электрон хисаплау машинаһы системаларында һүҙҙәр эҙләгәндә машина тәржемәһе таралыуға бәйле килеп сыҡҡан һүҙлектәрҙе лә үҙ эсенә ала ЭВМ:
Йеггау
Йеггау (Jeggau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 231 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,3 км2. Диңгеҙ кимәленән 62 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39649 һәм автомобиль коды — SAW.
Карелия
Баш ҡалаһы — Петрозаводск.
Түбәнге Үтәғол
Этимологияһы
Т. Кусимова, С. Бикҡолова төҙөгән «Башҡорт исемдәре» һүҙлегендә андронимдың аңлатмаһы: Үтәғол — үтә+ҡол тигән һүҙҙәрҙән алынған, теләк үтәлгән тигәнде белдерә.
Оло Модец
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тағанай (милли парк)
Айырыуса ҡиммәтле тәбиғәт объекттары
Тәбиғәт ҡомартҡыһын киләһе милли паркы биләмәһендә урынлашҡан :
Белорет районы тарихы
ХХ быуат башы
Ҡалала металл эшкәртеү заводы асыла. Металлург мейестәренең бер нисәүһе домна газына күсерелә. Белорет-Магнитогорск электр сымдары юлын төҙөү башлана.
Свердлов Яков Михайлович
1901—1917 йылдар
1901 йылда Максим Горькийҙы Түбәнге Новгородтан һөрөлөүенә ҡаршы протест демонстрацияһында ҡатнашҡан өсөн ҡулға алына.
1905 йылда Екатеринбургта революцион сығыштар ойоштора һәм Уралда хәрби дружиналар булдырған Э. С. Кадомцевтан күп нәмәгә өйрәнә, Кадомцевтың дружинниктарын Петербургка алып килә, улар унда эшсе хәрби дружиналар ойоштора. Свердловтың етәксе булараҡ абруйы бермә-бер арта.
Нарым һәм Туруханск һөргөндәре
1912 йылдың ғинуар айында Прага ҡалаһында РСДРП(б)-ның VI Бөтә Рәсәй конференцияһы Үҙәк Комитеты һәм РСДРП(б) Үҙәк Комитетының Урыҫ бюроһы ағзаһы итеп һайлана.
Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма комитеты рәйесе
Л. Д. Троцкий үҙенең «Революционерҙар портреттары» китабында, «Свердлов президиумға сәйәси әһәмиәт бирергә тырыша һәм ошо юҫыҡта уның хатта Халыҡ Комиссарҙары Советы, һәм ниндәйҙер кимәлдә Политбюро менән дә, аңлашылмаусанлыҡтар килеп сыға торғайны» тип яҙа.
Берновка
Берновка — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ресса йылғаһының һул ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Сөләймән
Батшалыҡ итеүенең ахыры
Библия хәбәр итеүенсә, Сөләймәндең ете йөҙ ҡатыны һәм өс йөҙ йәриәһе була (3Батш. 11:3), улар араһында сит илдәрҙән алынғандары ла була. Сөләймән батшалыҡ иткән осор сағыштырмаса тыныс үтә. Сөләймән тәхеткә ултырыуына ҡырҡ йыл тигәндә вафат була. Легендаға ярашлы, был хәл ул яңы миһрабтың төҙөлөшөн күҙәтеп торған саҡта була. Хатаға юл ҡуймаҫ өсөн (бәлки, мәрткә киткәндер тип) ярандары уны хакимлыҡ таяғын селәүҙәр йыра башлағансы ерләмәй тота. Шул сағында ғына уны рәсми рәүештә вафат тип тапҡандар һәм ерләгәндәр.
Йәһүдилектә Сөләймән
Йәһүдилек традицияһында был ғорур батшаның күндәмлеккә килеү хәле бар.
Исламда Сөләймән
Ҡөрьәнгә ярашлы, Сөләймән Дауыт пәйғәмбәрҙең улы була. Атаһынан ул күп ғилемгә өйрәнә һәм Аллаһ тарафынан пәйғәмбәр ителә, уға шулай уҡ күп заттар, шул иҫәптән ендәр өҫтөнән дә тылсымлы хакимлыҡ бирелә. Ул бик ҙур илгә идара итә, көньяҡтағы сиктәре Йеменгә тиклем етеп тора. Ислам традицияһында Сөләймән тәрән аҡылы һәм ғәҙеллеге менән билдәле. Ул хакимдарға үрнәк булып тора. Мосолман хакимдарының күбеһе уның исемен йөрөтөүе осраҡлы түгел.
Исламға ярашлы, Сөләймән 81-се йәшендә мәрхүм була.
Бүләк (исем)
Фамилияла
Бүләков Илдус Ҡасим улы (29 июнь 1940 йыл — 18 сентябрь 2016 йыл) — ғалим-әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1973). Башҡортостан Республикаһының Маҡтау грамотаһы менән бүләкләнгән (2000).
Даниэлян Айкануш Багдасаровна
Биографияһы
1920 йылда Наталия Александровна Ирецкая классы буйынса Петроград консерваторияһын тамамлай.
Ярулла (исем)
Фамилияла
Яруллин Рауил Рафаэль улы (12 апрель 1961 йыл) — ғалим-иҡтисадсы. 1993 йылдан (өҙөклөк менән) Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1997 йылдан — финанстар кафедраһы мөдире. 2010 йылдан Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (2003), профессор (2006).
Сәйәхова Сәйҙә Ғәбдинур ҡыҙы
Биографияһы
Сәйҙә Ғәбдинур ҡыҙы Сәйәхова 1967 йылдың 9 июлендә БАССР-ҙың Бөрйән районы Мәһәҙей ауылында тыуған.
Чичаг
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әнисә мәсете (Мишкә районы)
«Әнисә» мәсете — Башҡортостан Республикаһы Мишкә районы үҙәге Мишкә ауылында урынлашҡан.
Оло Мулонда
Оло Мулонда — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының уң ярына тамағынан 241 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Разна (милли парк)
«Разна» милли паркы (Rāznas nacionālais parks) Латвияның Латгаль төбәгендә урынлашҡан. 2007 йылдың 1 ғинуарында төҙөлә һәм 59615 гектар майҙанды биләй. Быға тиклем булған «Разна» тәбиғәт паркын милли паркҡа үҙгәртеү инициативаһы менән Даугавпилс университетынан сығыш яһай.
Әхтәмов Мөхтәр Хөснөлхаҡ улы
Ғилми эшмәкәрлеге
Университетта, факультетта ҙур ижтимағи эштәр ҙә алып барған, студенттарҙы һәр яҡлап тәрбиәләүгә күп көс һалған профессор М. Х. Әхтәмовтың хеҙмәте дәүләт тарафынан юғары баһаланды. Ул «1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» (1945), «Бөйөк Ватан һуғышындағы Еңеүгә — 50 йыл» (1995) миҙалдары менән бүләкләнгән.
Орловка
Орловка — топоним.
Пьер-Симон Лаплас
Биографияһы
Фәнни эшмәкәрлегенең иң әһәмиәтлеһе — планеталар яралыуы тураһында беренсе фекерҙәр.
Гагара-Ты-Вис
Гагара-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Хальмер-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Асҡын районы топонимикаһы
Асҡын районы — Ҡариҙел йылғаһының уң ярында, Пермь крайы һәм Свердловск өлкәһе менән сиктәш урынлашҡан. Үҙәге — Асҡын ауылы. Өфөгә 213 км һәм иң яҡын Щучье Озеро тимер юл станцияһы (Пермь өлкәһе) — 50 км. Район 1935 йылдың ғинуарында ойошторолған. Майҙаны — 2542 км². Халҡы 23 337 (2010) кеше (1970— 34,4, 1979 — 28,3, 1989 — 23,5 мең, 1995 — 24,2 мең). Күпселек башҡорттар, татарҙар, урыҫтар. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы 1 км². 9 кеше. Иң ҙур ауылдар: Асҡын (1989 — 5,8 мең кеше) һәм Ҡубыяҙ (1,4 мең кеше).
Географияһы
«Башплодородие» ПБ балансында 10-ға яҡын агроруда ятҡылығы бар: Ҡышлауйылға торф-туф (990 мең т), Любимовка йомшаҡ эзбизташы (880 мең т), Мутабаш күл-һаҙлыҡ эзбизы (686 мең т) ятҡылыҡтары.
Белорет районы гербы
Символиканың һығымтаһы
Бөгөнгәсә батыр йөрәкле ата-бабаларының изге исеменә тап төшөрмәй үҙ ҡанаттарын киң йәйгән Белорет бөркөттәре Иҙелбашы төбәгенә дан йырлай. Йәшел ҡаяла ултырған алтын бөркөт майҙаны буйынса ҙур райондың гүзәл тәбиғәт ҡосағында йәшәүсе ғорур һәм ҡөҙрәтле белорет халҡының киң күңел һәм бойондороҡһоҙлоҡ, көс һәм зирәклек, энергия һәм ихтыяр, ҡаршылыҡтарҙы еңеп сығыу сифаттарын һынландыра.
Бөркөттөң алтын төҫө һәм йәшел ҡаяның алтын юлаҡтары райондың файҙалы ҡаҙылмаларына бай булыуын, байлыҡ, үҙ аллылыҡ, ғәҙеллек, баҫалҡылыҡ, мәрхәмәтлекте геральдик символикаһында һынландыра. Йәшел төҫ бәхет, өмөт, азатлыҡ, тыныслыҡ һәм именлекте символлаштыра. Был шулай уҡ тәбиғәт, яҙ, тормоштоң мәңгеллеге һәм өмөттәрҙең аҡланыу төҫө ул. Гербтың зәңгәрһыу яланы мөһабәтлек, гүзәллек, ышаныс, тоғролоҡ, тыныслыҡ, хыялдар символы, шулай уҡ белореттарҙың үҙ гүзәл тәбиғәтен һаҡларға тырышыуын аңлата.
Палиндром
Төрҙәре
Палиндром теоретиктары һәм практиктары палиндромға сиктәш булған төрлө формалар таба: мәҫәлән, әүерелмә — һулдан уңға бер төрлө, уңдан һулға икенсе төрлө уҡыла: «Мир удобен» (Сергей Федин). Палиндромик текстар араһында ижекле, һүҙле, фразалы, ике телле палиндромдар (текст бер яҡҡа — бер телдә, икенсе яҡҡа икенсе телдә уҡыла) бар һ.б.
Палиндромға миҫалдар
Мороз в узел, лезу взором.
Akca кәрәк acka;
Ошо ығы-зығы Өфө арыттыра
Башҡорт АССР-ының топонимдар һүҙлеге
Китап 2002 йылда «Словарь топонимов Республики Башкортостан» («Башҡортостан Республикаһы топонимдары һүҙлеге») исеме менән яңынан баҫтырыла.
Төп өлөш
Топонимдарға аңлатмаларҙы А. Ә. Камалов ( а, б, в, г, ғ, д, з, е, ж, з, и, й, к, ҡ, л хәрефтәренә башланған атамалар); Р. З. Шәкүров ( н, о, ө, п, р, с, ҫ, т, у, у, ф, х, Һ, ц, ч хәрефтәренә башланған); ( м, ш, щ хәрефтәренә башланған); М. Ф. Хисмәтов ( ы, э, э, ю, я хәрефтәренә башланған) яҙған.
Зыятдинов Гөлфәт Ғәбдинур улы
Биографияһы
Гөлфәт Ғәбдинур улы Зыятдинов 1948 йылдың 1 майында Башҡорт АССР-ының Балтас районы Нажар ауылында тыуған.
Морган Джон Пирпонт
Коллекция туплаусы һәм меценат
1901 йылда Никола Теслаға Манхэттенда яҡтыртыу системаһын төҙөү өсөн аҡса бүлә.
Енг-Сос
Енг-Сос — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сысконсын-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Оло Мураниха
Оло Мураниха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мураниха йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Чубыр
Чубыр — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға юғала ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Сыбаркүл (күл, Башҡортостан)
Географияһы
Көнсығыш яғында дамба төҙөлгән. Көньяғында Сыбаркүл һаҙлығы урынлашҡан.
Камалов Ринат Әлтәф улы
Камалов Ринат Әлтәф улы; Ринат Камал (28 июнь 1954 йыл) — Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2022). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2010). Мәсетле районының Рәшит Әхтәри исемендәге премияһы лауреаты (2002).
Михнов Сергей Дмитриевич
Биографияһы
1878 йылдан 1883 йылға тиклем Император Санкт-Петербург университетының физика-математика факультетында тәбиғи  бүлектә  уҡый һәм 1883  йылдан  1886 йылға тиклем  Император медицина-хирургия академияһында уҡый.
Оло Ольшанка (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Рәүҙе
Ҡазан — Екатеринбург тимер юлындағы станция.
Тарихы
1929 йылда эшселәр ҡасабаһына ҡала тибындағы ҡасаба статусы бирелә. Ҡала статусы 1935 йылдың 3 майында бирелә.
Сәнәғәте
Ҡалала 13 ҙур һәм уртаса ҙурлыҡтағы металлургия сәнәғәте, төҙөлөш комплексы, кабель етештереү, электр энергияһы һәм һыу бүлеү предприятиелары бар. Ҡаланың дүрт предприятие Ревданың ике эре сәнәғәт холдингына ҡарай.
Радио
Радио Дача.
Фонетика
Артикуляцион билдәләр
Артикуляцион  билдәләр буйынса өндәр иренде ҡыҫып  (тартынҡылар) һәм иренде асып (һуҙынҡылар) әйтелеүселәргә бүленә. Һуҙынҡылар менән тартынҡылар араһындағы ярымһуҙынҡы тип йөрөтөлгән өндәр  ([ һәм [), ғәмәлдә йә тегеһенә, йә быныһына ҡараған булып сыға. Һуҙынҡылар менән тартынҡыларҙың сиге  нәҡ   [, [ һуҙынҡылары  һәм  [, [ тартынҡылары артикуляцияһы араһынан үтә.
Һуҙынҡылар
Телдең вертикаль күтәрелеше буйынса өс күтәрелеш һуҙынҡылары була: юғары күтәрелеш һуҙынҡылары  [, [, [; урта күтәрелеш һуҙынҡылары   э [, [; түбән күтәрелеш һуҙынҡылары [.
Сингармонизм
Сингармонизм грек теленән ярашыу, яңғырау яңынан бер-береһенә оҡшау тигән мәғәнәне белдерә. Башҡорт теле сингармонизмлы телдәр төркөмөнә ҡарай. Сингармонизм төрҙәре:
Бранкица Михайлович
Биографияһы
2015 йылда «Фенербахче» төрөк клубы һөжүмсеһе була, уның составында Төркиә Кубогы хужаһы була. Сербия волейбол командаһының төп составында сығыш яһауын дауам итеп, Баҡыла беренсе Европа уйындарында һәм Белгияла һәм Нидерланта Европа чемпионатында бронза миҙалдар яулай. Японияла, тик Ҡытай йыйылма командаһынан ғына ҡалышып, Донъя кубогының көмөш миҙалыни ала.
Ҡоҙаҡаев Фәнил Шәмсетдин улы
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Фәнил Ҡоҙаҡаев — Башҡорт дәүләт университетында уҡыу йылдарынан йәмәғәт эштәре менән әүҙем шөғөлләнә: факультеттың комсомол һәм профсоюз ойошмалары үткәргән барлыҡ сараларҙың уртаһында була, студент төҙөлөш отряды составында биш миҙгел эшләй, шуларҙың икеһендә отряд командиры вазифаһын башҡара, 1978 йылда «Башҡортостан» интернациональ төҙөлөш отряды менән ул ваҡыттағы ГДР-ҙың Галле округына барыу хоҡуғына әйә була. Уның студент йылдарындағы әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетытының Маҡтау грамотаһы менән баһаланған. Артабанғы йәмәғәт вазифалары:
Төньяҡ (Ишембай)
Тарихы
Башҡортостанда 2001 йылдың 25 июлендә Башҡортостан Республикаһының 235-з һанлы «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәрен билдәләү тураһында» Закон ҡабул ителә. Закон төбәктең муниципаль берәмектәре биләмәһенең рәсми исемен, сиктәрен һәм составын билдәләй.
Был закон 2004 йылдың 17 декабрендә, Башҡортостан Республикаһы 2004 йылдың 17 декабрендә 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында» Закон ҡабул иткәндән һуң, көсөн юғалта. Закондың 7-се «Башҡортостан Республикаһының норматив хоҡуҡи акттары көсөн юғалтыуын таныу» статьяһында былай тип билдәләнә:
Абҙаҡ ауыл Советы
Абҙаҡ ауыл советы ауыл биләмәһе хакимиәтенең 2018 йылда почта адресы:
Тарихи белешмә
Абҙаҡ (Түбәк) күбәләк ырыуына ҡараған 13 ауыл араһында иң ҙуры һанала. 1795 йылда 13 йорттан торған был ауылда 219 кеше йәшәй, ә 1859 йылғы ревизия 79 йортта 638 кешенең йәшәүен билдәй. Халыҡ малсылык менән шөғөлләнгән. Улар күсмә тормошто Урал тауҙары буйында һыуыҡ-йорт, Майташ шишмәһе һәм Көлсәғәҙе йылғаһы эргәһендә алып барған. XIX быуаттың 40-сы йылдар башында 70 йорттоң 65 күсмә тормош менән йәшәгән. 465 кешенең 475 баш ат, 250 һыйыр, 246 һарыҡ, 55 кәзә малы аҫрауы билдәле була. Игенселек уңайлы позиция ала. Ауылда 212 десятина һөрөлгән ер, Ҙур Ҡыҙылда 7 тирмән эшләгән була.
Әхтәр
Әхтәр — башҡорт ир-ат исеме.
Билдәле кешеләр
Әхтәров Әхтәр Минһаж улы, Рәшит Әхтәров, Рәшит Әхтәри (6 ғинуар 1931 йыл — 26 март 1996 йыл) — педагог, журналист, шағир. Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Хәнәфи мәҙһәб
Хәнәфиҙәрҙә фикһ сығанаҡтары
Хәнәфиҙәр мәктәбе буйынса хоҡуҡтың (фикһтың) сығанаҡтары:
Графема
Бер үк графема төрлө формала (аллографтар, глифтар, һыҙымдар менән) төшөрөлә ала, әммә шрифт гарнитураһының, шәхси почерктың ниндәй булыуына ҡарамаҫтан, төҙөлөшөн, йәғни хәрефтең йә билдәнең уны айырып торған «һөлдәһен», һаҡлай.
Мәҫәлән, «у» графемаһы текста У, У, У, У, у, у  кеүек аллографтар аша бирелергә мөмкин.
Имхотеп
Биографияһы
«Имхотеп нәсихәте» булараҡ билдәле беренсе әҙәби өгөт-нәсихәттең авторы тип тә Имхотепты атайҙар. Был әҫәрҙең төп нөсхәһе беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған, әммә фирғәүен Джедкара Исесиҙың вәзире исеменән яҙылған «Птаххотеп нәсихәте» ошондай әҙәбиәттең тәүге өлгөһө тип иҫәпләнелә.
Успех (Миәкә районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Булановка (Туросна ҡушылдығы)
Булановка — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туросна йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Мари тарихи-мәҙәни үҙәге
Иҫкәрмәләр
1.https://addnrb.ru/novosti/v-mishkinskom-rajone-otmetili-otkrytie-obnovlennogo-zdaniya-marijskogo-ikc/ 2.https://culture-bash.bashkortostan.ru/presscenter/news/344840/ 3.https://nazaccent.ru/content/35168-v-bashkortostane-otkryli-posle-rekonstrukcii-marijskij.html 4.https://neft-gf.ru/otkrytie-marijskogo-istoriko-kulturnogo-centra/ 5.https://mishred.rbsmi.ru/articles/kultura/v-mishkinskom-rayone-s-2004-goda-rabotaet-mariyskiy-istoriko-kulturnyy-tsentr/ 6.https://newsbash.ru/society/culture/24310-v-mishkinskom-rajone-sostojalos-otkrytie-obnovlennogo-zdanija-marijskogo-istoriko-kulturnogo-centra.html
Оло Рассоха (Кесе Кипленьг ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Копсов Анатолий Яковлевич
Биографияһы
2008 йылдың майында Энел ОГК-5 асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры итеп тәғәйенләнә һәм 2010 йылға тиклем идара итә. 2011 йылдың 6 июлендә Президент — «ГазЭнергоСтрой Газотурбинные технологии» корпорацияһының етәксеһе посын биләй.
Брюккен (Хельме)
Брюккен (Хельме) (Brücken (Helme)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 908 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,92 км2. Диңгеҙ кимәленән 131 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6528 һәм автомобиль коды — MSH.
Иманғол (исем)
Фамилияла
Иманғолов Насибулла Сәйфетдин улы (1902 — ?) — 112-се кавалерия дивизияһы яугиры, 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Ауылдар
2-се Иманғол — Ырымбур өлкәһенең Октябрьский районындағы ауыл.
Йома Йәмиғ (Евпатория)
Архитектураһы
Совет власы йылдарында Йома Йәмиғ СССР-ҙың Европа өлөшөндә берҙән-бер мәсет күп көмбәҙле мәсет булған. 2015 йылдың октябренән мәсет федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекттарына индерелгән һәм Рәсәй мәҙәни мираҫ объекты тип иғлан ителгән.
Дарка-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Пасха утрауы
Географияһы
Утрау мөйөштәрендә һүнгән вулкандар бар: Матавери ҡасабаһы янында Рано-Кау (рап. Rano Kau) (324 м); Пуа-Катики (рап. Puakatike) (377 м) һәм Теревака (рап. Terevaka, 539 м — утрауҙың иң бейек нөктәһе).
Флора
Утрауҙың флораһы бик ярлы: белгестәр иҫәпләүенсә, Рапануила үҫкән үҫемлектәрҙең төрө 30-ҙан артмай. Уларҙың күпселеге Океанияның, Американың, Европаның башҡа утрауҙарынан килтерелгән. Элек Рапануила киң таралған күп кенә эндемик үҫемлектәр юҡ ителгән.
Оло Барьерлы риф
Биоценоз
Шул уҡ ваҡытта утрауҙарҙа үҫемлектәрҙең тик 40 төрө генә асыҡланған.
Туризм
Оло Барьерлы рифтың экосистемаһы нескә булғанлыҡтан, уның бөтә урынында ла тау эштәре, нефть һәм газ сығарыу, коммерция һыу аҫты һунарсылығы тыйылған.
Оло Үҙән
Оло Өзен — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кыссара йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Акциз
Рәсәйҙә
Акциздар Рәсәй Федерацияһы Һалым кодексының 22-се бүлегендә (179—206-сы статьялар) билдәләнә.
Әрмәнстан бойондороҡһоҙлоғо көнө
Хәрби парад
Президент тәбрикләү телмәре менән сығыш яһай һәм хәрбиҙәр өс ҡат «Ура» тип ҡысҡырғандан һуң, Әрмәнстан Ҡораллы көстәре Генераль штабының оркестры башҡарыуында Әрмәнстан гимны яңғыратыла. Артабан парад башлана: хәүефһеҙлекте тәьмин итеү өсөн үҙәк трибуна янындағы постҡа Әрмәнстан Оборона министрлығы Почётлы караул батальоны һалдаттары йүнәлә. Тәүгеләрҙән булып ритм урынлаштырыусы Монте Мелконян исемендәге хәрби училищеһы барабансылары үтә, артабан байраҡ тотоуслар һәм һалдаттар үтәләр.
Диаспора
Бойондороҡһоҙлоҡ көнө Рәсәйҙә, Ливанда һәм АҠШ-та әрмән диаспораһы вәкилдәре тарафынан киң билдәләнә. АҠШ-та йәштәрҙең ойошмалары мәҙәни программалар һәм осрашыуҙар уҙғара.
Өйәҙебаш
Өйәҙебаш (Уязыбашево) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 423 кеше. Почта индексы — 452074, ОКАТО коды — 80244815008.
Ғайсар
Атаһы исемендә
Мусин Сәфәр Ғайсар улы (5 ноябрь 1948 йыл) — хеҙмәт ветераны, 1965—2007 йылдарҙа Салауат ҡалаһының «Салаватстрой» төҙөлөш тресының балта оҫтаһы, ташсыһы, мастеры (1995 йылдан). Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры (1975, 1977, 1986). Фёдоровка районының почётлы гражданы.
Нурмөхәмәтов Ниғмәтйән Мөхөтдин улы
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң ағайҙарының береһе Ниғмәтйәнде, ауылдан Өфөгә алып китеп, артабан уҡыуын дауам итһен өсөн 1-се интернат-мәктәпкә урынлаштыра.
Закруткин бюсы (Семикаракорск)
Закруткин бюсы — Ростов өлкәһенең Семикаракорск ҡалаһында яҙыусы, СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1982), өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1951) Закруткин Виталий Александрович бюсы
Аллофон
Төп аллофон — үҙенсәлектәре позицияһына һәм фонетик әйләнәһенә бик әҙ бәйләнгән аллофон. Төп аллофондар ғәҙәттә өндөң көслө  позицияһында  ғәмәлләшә.
Ҡарабалыҡты
Һүрәтләү
Ҡарабалыҡты күленең төбө параболоид (табаҡ) формаһында һәм тиктаник һыныуҙар ваҡытында барлыҡҡа килгән. Күл өҫтө майҙаны 2,6 км², ә һыу йыйыу майҙаны — 18,3 км².
Гидрокарбанатлы һәм кальцийлы күл һыу сөсө һәм үтә күренмәле.
Этимология
Атамаһы күлдә тереклек иткән ҡарабалыҡ исеменен алынған.
Асы ауыл Советы
Тарихи белешмә
Бөгөнгө көндә Асы ауыл советы ауыл биләмәһенә түбәндәге ауыл биләмәләре керә:
— Мулдакай ауылына 18 быуаттың урталарында нигеҙ һалына. Ауылда мәктәп, Мулдаҡай урман хужалығы эшләп килә. Халыҡ вахта ысулы менән эшләй һәм шәхси ауыл хужалығы менән шөғөлләнә.
7. Асы, Исҡушта почта бүлексәләре;
Новодевичий монастыры
Смоленск Божья Матерь иконаһы — Одигитрия
1456 йылда Смоленск епискобы Мисаил илселеге үтенесе буйынса бөйөк кенәз Василий Темный II Мәскәүгә күсерелгән Смоленск иконаһын кире Смоленск ҡалаһына ҡайтарған. Уның теп- теүәл күсермәһе Благовещен соборына ҡуйылған; 1525 йылдың 28 июлендә икона монастырға күсерелә.
Нәҙер
1514 йылда Василий Темный III Cмоленск диуары аҫтында әйтеү әйтә: «Хоҙай ярҙамы менән Смоленск ҡалаһын һәм Смоленск ерҙәрен алһам, Мәскәү посадында Богоматерь хөрмәтенә ҡатын-ҡыҙҙар өсөн монастырь төҙөтәсәкмен»…
Монастырға нигеҙ һалыу
Бөйөк кенәз Василий III үҙенең нәҙерен онотмай һәм ун йыл үткәс — 1524 йылдың 13 майында Смоленскиҙы 1514 йылда Литва кенәзлеген еңеп, ҡулға төшөрөү һәм Смоленск иконаһы Пречистая Богородица Одигитрияның Бөйөк урыны буласаҡ Новый Девичий монастырына нигеҙ һала.
Совет осоронда
1930—1934 йылдарҙа монастырҙа «Музей раскрепощения женщины» тора; 1934 йылда ул филиал хоҡуғында Тарихи музей составына инә.
1944 йылда Преображенский храмы асыла.