cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ноғман (исем)
Фамилияларҙа
Ноғманова Илүзә Ҡаһарман ҡыҙы(22 август 1972 йыл) — бейеүсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1990—2013 йылдарҙа Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009). Ноғоманов Борис Миңлеғәлим улы (Барый Ноғоманов) (8 апрель 1936 йыл) — яҙыусы һәм журналист, 1979 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991), И. Мырҙаҡаев-Балапанов (2004) һәм Фәтих Кәрим (2013) исемендәге премиялар лауреаты.
Коктюль
Коктюль — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының уң ярына тамағынан 400 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы
Биографияһы
Әсхәл Әбүталип улы Әхмәтҡужин 1942 йылдың 24 июнендә Әбйәлил районы Амангилде ауылында тыуған. Ауылдарында урта мәктәпте тамамлай. Унан һуң Стәрлетамаҡ педагогия институтында белем ала. 1965—1985 йылдарҙа «Ағиҙел» журналында әҙәби хеҙмәткәр, бүлек мөдире, мөхәррир урынбаҫары, яуаплы сәркәтип вазифаларын башҡара. Мәскәүҙә Юғары әҙәби курстар тамамлап ҡайта, Башҡортостан Яҙыусылар союзында эшләй. 1996 йылдан Әбйәлил районы башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитеты рәйесе.
Аденозинтрифосфор кислотаһы — АТФ
Күҙәнәктең пластик һәм энергетик алмашыныуҙарында АТФ-тың роле
АТФ+H2O = АДФ + H3PO4
Химик үҙсәнлектәре
Химик тәбиғәте буйынса АТФ — аденозиндың өс фосфорлы эфиры.
Абдулла (исем)
Этимологияһы
Абдулла исеме ғәрәп сығышына эйә һәм ул планетаның мосолман халҡы араһында киң таралған. Был исем ике тамырҙан булған: «Абд» — «ҡол» һәм Алла «Алла, ул» «Алла хеҙмәтсеһе» йә «Аллаһы Тәғәлә ҡоло» тип тәржемә ителә. Мосолмандар ҡарашынан был исем малайҙарға иң уңышлыларҙың береһе булып тора.
Үлемһеҙ полк
«Үлемһеҙ полк» — Бөйөк Ватан һуғышы быуыны тураһында иҫтәлекте һаҡлау буйынса халыҡ-ара йәмәғәт граждан-патриотик хәрәкәте. Йыл һайын Еңеү көнөндә ҡатнашыусылар колонналар менән ҡала урамдары буйлап үҙҙәренең туғандары — армия һәм флот ветерандары, партизандар, подпольщиктар, ҡаршылашыу яугирҙары, тыл хеҙмәтсәндәре, концлагерҙар тотҡондары, блокадниктар, һуғыш балаларының фотографиялары менән үтәләр, — һәм улар тураһындағы ғаилә тарихын хәрәкәт сайтындағы Халыҡ йылъяҙмаһына яҙалар.
Беларусь Республикаһында ошондай уҡ акция — «Беларусь хәтерләй» исеме аҫтында, Украинала — «Бер кем дә, бер нәмә лә онотолмай» үткәрелә.
Йәмәғәт хәрәкәтен формалаштырыу, логотип
Алтай фотоларын т башҡа ҡалаларҙа ла ҡуллана башлайҙар. Һуңғараҡ, «Үлемһеҙ полк» хәрәкәтенең йыйылышында (2014 йылдың октябрендә) уны рәсми рәүештә хәрәкәттең символы итеп һанарҡа ҡарар ҡабул ителә. 2016 йылдың декабрендә логотип рәсми рәүештә Сәнәғәт милке федераль институты тарафынан теркәлә.
Ойоштороусылар һәм финанслау
2015 йылдан баашлап «Үлемһеҙ полк» хәрәкәтенең ойоштороусыларының береһе "Еңеү волонтерҙары "Бөтә Рәсәй йәмәғәт хәрәкәте береһе булып тора (2018 йылда ул 76 Рәсәй төбәгендә була) уның соучредителдәре: :
Юғары ҡатын-ҡыҙҙар политехник курстары
Юғары ҡатын-ҡыҙҙар политехник курстары — Высшие женские политехнические курсы - Рәсәй империяһында ҡатын-ҡыҙҙар өсөн беренсе техник уҡыу йорто. 1905 йылда С.-Петербург Юғары ҡатын-ҡыҙҙар политехник курстары булараҡ нигеҙ һалынған. башында уҡыу йорто эшмәкәрлеген башлаған.
Мәмбәтҡолов Бәҙри Мөжәүир улы
Биографияһы
"«Кәрәк була ҡалһа, әгәр немецтар яҡын килһә, немецты һәм үҙемде үлтерәм, тере көйөнсә әсирлеккә бирелмәм, тип мин пистолетта ике патрон ҡалдырҙым»", — тип яҙа үҙенең хәтирәләрендә Б. Мәмбәтҡолов. Яралы командирын яугирҙар яу яланынан табып алып, хәрби госпиталгә оҙаталар. Ҡаһарман яугирҙың был һуңғы алышы була.
Ҡаты яраланыуы арҡаһында ул хәрби хеҙмәткә яраҡһыҙ тип табыла һәм тыуған яҡтарына ҡайта. Һуғыштан ҡайтҡас, Баймаҡ райкомының хәрби бүлеген етәкләй.
Батша пушка
Батша-пушка (Царь-пушка) — Урыҫ Батшалығының артиллерия орудиеһы, Яңы осор рус тимер ҡойоу сәнғәте ҡомартҡыһы. Үҙ заманының ауыр ҡәлғә артиллерияһы шедевры, Рәсәй империяһы ҡорал эшләүселәренең һоҡланғыс хеҙмәт емеше, донъяла иң ҙур пушкаларҙың береһе.
Пушка үҙе 1586 йылда ҡойола, ә йәҙрә һәм декоратив лафеты — 1859 йылда. Тәүҙә ул Лобное Местола ҡуйыла, ә XVIII быуат башында Арсенал ихатаһына күсерелә. XIX быуаттың 30-сы йылдарында башҡа пушкалар менән бергә музей экспонаты сифатында Ҡорал музейы алдына ҡуйыла. Әлеге ваҡытта XVI—XIX быуат артиллерия орудиелары музейы экспонаты.
Белоруссия сәнәғәте
Дөйөм характеристикаһы
2011—2016 йылдарҙа юғары технологиялы производстволар өлөшө сәнәғәт производствоһы күләме структураһында 1,7 проценттан 2,9 процентҡа тиклем, түбән технологиялы производстволар өлөшө — 26,7 проценттан 35,1 процентҡа тиклем үҫкән; түбән һәм юғары кимәлдәге уртаса технологиялы производстволар өлөшө кәмегән — 35,7 проценттан алып 25,9 процентҡа тиклем һәм 27,7 процентҡа тиклем. Эшкәртеү сәнәғәтендә өҫтәлгән ҡиммәт структураһында был осорҙа юғары технологиялы тармаҡтарҙың өлөшө 3,5 проценттан 5,6 процентҡа тиклем, түбән технологиялы тармаҡтар — 29,7 проценттан 41,9 процентҡа тиклем арта; Уртаса технологиялы түбән технологиялы һәм юғары кимәлдәге тармаҡтарҙың өлөшө ярашлы рәүештә 25,5 % һәм 41,3 % 23 % һәм 29,5 % тиклем кәмей. Сәнәғәт ойошмаларының иң күп өлөшө Минск иҙа (3175, йәки 26 %), Минск өлкәһендә (2738, йәки 23 %), Иң аҙы Витебск һәм Гродно өлкәләрендә (1107 һәм 1115, йәки 9 %) теркәлгән. 2016 йылда дөйөм сәнәғәт производствоһында бәләкәй предприятиелар һәм микроорганизациялар сәнәғәт производствоһы күләме 8205 миллион һум (яҡынса 10 %) тәшкил итә. Ағас изделиелары, ҡағыҙ һәм полиграфия сәнәғәте (30,7 %), башҡа әҙер продукция етештереү, машиналар эшләү техникаһын ремонтлау һәм монтажлау (27,3 %), иҫәпләү техникаһы, электрон һәм оптик ҡорамалдар (26,7 %), металлургия һәм металл эшкәртеү (21,3 %), резина, пластик һәм башҡа металл булмаған әйберҙәр етештереү (20 %), шулай уҡ туҡыма, кейем, аяҡ кейеме етештереүҙә (17,7 %) бәләкәй предприятиеларҙың һәм микро-ойошмаларҙың өлөшө ҙур.
Батша пушка
Урын алмаштырыу
1835 йылда пушкаларҙы яңы урынға күсереү тураһында һүҙ ҡуҙғатыла һәм уларҙы, биҙәүле лафеттарға ҡуйып, Арсеналдың төп ҡапҡаһы алдына урынлаштыралар, лафеттарын бронза буяуға буяйҙар. Әлегә тиклем пушкалар ошо лафеттарҙа тора. Элек ихатала һаҡланған егерме тарихи ҡоралды ла улар менән йәнәш баҫтыралар. Батша пушка лафеты өсөн семәрле биҙәктәр архитектор Александр Брюллов һәм инженер Павел де Витте эскиздары буйынса эшләнә, заказдарҙы Санкт-Петербургтың Берда заводында үтәйҙәр. Шулай уҡ пушканы биҙәү өсөн һәр береһенең ауырлығы 1,97 тонна тәшкил иткән дүрт пушка йәҙрәһе эшләйҙәр.
Тасуирламалары һәм биҙәлеше
Көбәгенең ике яғында пушканы урынынан күсереп йөрөткәндә ҡанат арҡандарҙы беркетеп ҡуйыу өсөн дүртәр йәйә ҡуйылған, ә лафет урынына пушканы алдан билдәләнгән мөйөш яһап күтәреү өсөн махсус станоктар алдан ҡарап эшләнгән. Пушка оборона тотоу һәм ҡәлғәне дошман артиллерияһы тишкән урындан ингән дошманға йәҙрә менән атыу өсөн тәғәйенләнгән. Ошо маҡсатын иҫәптә тотоп, пушканы «Рәсәй Дробовигы» тип атап йөрөткәндәр. Белгестәр иҫәбе буйынса, пушканан шулай уҡ 750 кг — 1 тонна самаһы ауырлыҡтағы ташты 85-118 кг дары заряды менән атырға мөмкин булған. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, кәм тигәндә бер тапҡыр пушканан атып ҡаралған. Ләкин 1980 йылда барған реставрация ваҡытында пушканан бер тапҡыр ҙа атмағандар тигән фекергә килгәндәр, сөнки был ҡорал эшләнеп бөтөрөлмәгән булған: көбәгенең эсе пушка ҡойолғандан алып бер тапҡыр ҙа таҙартылмаған һәм унда 20 миллиметрға тиклем ҙурлыҡтағы суғырмаҡтар, тигеҙһеҙлектәр һәм янған тупраҡ ҡалдыҡтары булған. Пушканы ҡойған саҡта 10 миллиметр диаметрлы соҡор урыны яһалған булһа ла, тоҡандырғыс тишектәр тишелмәйенсә ҡалған.
Егоров Юрий Павлович (ғалим)
Биографияһы
1960 йылда Егоров УССР Фәндәр академияһының Полимер һәм мономер институтына эшкә саҡырыла, унда 1960 йылдың август айынан полимерҙар институтында физика бүлегенең мөдире була. 1966 йылда химия фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, кремний, германий һәм ҡурғаш берләшмәләренең химик бәйләнеше тәбиғәтенә һәм спектраль характристикалар тикшереүгә арналған диссертация яҡлай. Диссертацияһының темаһы: «Колебательные спектры и природа химической связи в органических соединениях элементов IV Б группы». 1968 йылдың март айынан УССР Фәндәр академияһының Органик химия институтында молекуляр структура һәм спектроскопия бүлегенең мөдире булып эшләй.1979 йылдан  молекуляр струтктура һәм спектроскопия  бүлеге мөдире була. 1969 йылда уға «химик физика» һөнәре буйынса профессор исеме бирелә. Органик химия институтында 1992 йылда хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем эшләй.
Егоров Юрий Павлович 22 фән кандидаты әҙерләнгән. «Теоретическая и экспериментальная химия» журналының баш мөхәррир урынбаҫары була, УССР ФА  Оптика һәм спектроскопия буйынса комиссия рәйесе, УССР ФА «Теории химического строения, кинетики и реакционной способности» буйынса  совет ағзаһы.
Люлякина Серафима Марковна
Биографияһы
Серафимаға өләсәһенең йоғонтоһо ла ҙур була. 105 йыл йәшәгән Анисья Ефимовна, үҙенең йыр- сәсәнлек оҫталығы менән бөтә Һамар губернаһында билдәле була. Люлякина оләсәһенең бөтә репертуарын үҙләштерә, унан ҡыҙға туған телгә һөйөү, оҫта йырлау һәм йырҙар сығарыу күсә. Шундай ижади мөхиттә үҫкән Люлякина бик иртә клуб сәхнәләренә күтәрелә, балалар олимпиадаларында, үҙешмәкәр сәнғәт смотрҙарында ихлас ҡатнаша. Ул йырҙарҙы күп белә, йәһәт кенә таҡмаҡтар сығара. Уның ҡайһы бер йырҙары район гәзитендә баҫылып сыға. Люлякинаның талантын күреп, музыкаға, шиғриәткә уҡырға кәңәш итәләр. Әммә был матди ҡыйынлыҡтар арҡаһында мөмкин булмай. Шул уҡ сәбәп буйынса бишенсе кластан мәктәптә уҡыуын ташларға тура килә. Бәләкәй һеңле һәм ҡустыларын тураһында ҡайғыртырға һәм эшләргә тура килә, ә һуңынан инде үҙенең балаларын ҡарарға кәрәк була. Серафима Марковна ете бала тәрбиәләп үҫтерә.
Кучаковка
Кучаковка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тара йылғаһының һул ярына тамағынан 473 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Кейекбирҙина Сулпан Әсхәт ҡыҙы
Биографияһы
Сулпан Әсхәт ҡыҙы Кейекбирҙина (Ишҡыуатова) 1976 йылдың 12 июлендә Баймаҡ районы Йәрмөхәмәт ауылында тыуған. Башланғыс мәктәпте тыуған ауылында тамамлай. Артабан Баймаҡ интернат-мәктәбендә белем ала. Бала саҡтан йырсы булырға хыяллана. Ата-әсәһе йыр-моңға әүәҫ кешеләр булһалар ҙа, башта Сулпандың йырсы булыуына ышанып етмәйҙәр, уны башҡа һөнәр һайлауға өндәйҙәр, әммә йырсы булыу теләге һәм хыялы уны Өфөгә юлландыра.
Әхмәтшин Марат Радик улы (1980)
Биографияһы
2016 йылдың 23 июнендә Рәсәй Федерацияһы Президенты указы менән Рәсәй Федерацияһы Геройы исеме бирелә. 31 августа Рәсәй Федерацияһы Геройының «Алтын йондоҙ» миҙалы Ҡазанда ғаиләһенә тапшырыла.
Мойкалағы Йосоповтар һарайы
Хәҙергеһе
Һарайҙың залдары, ҡунаҡ бүлмәләре, театр, тарихи бүлмәләре экскурциялар маҡсатында асылған. Даими рәүештә классик музыка концерттары, спектаклдәр, вокаль йыр кисәләре үтә. Төрлө мәҙәни программалар, ҡабул итеүҙәр ойошторола. Распутинды үлтергән подвалда «Григорий Распутиндың: үлеме һәм тормош биттәре» балауыҙ һындары менән күргәҙмә асылған.
Горелов Александр Васильевич
Биографияһы
2016 йылдан — Рәсәй Фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана.
Мәүлитов Рифат Рәхмәтулла улы
Мәүлитов Рыфат Рәхмәтулла улы (20 март 1926 йыл — 26 март 2000 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, инженер-технолог, юғары мәктәп эшмәкәре. Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир-ағзаһы (1991), техник фәндәр докторы, профессор (1975). 1961—1991 йылдарҙа Өфө авиация институты ректоры. РСФСР‑ҙың (1990) һәм Башҡорт АССР‑ының (1972) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1981) һәм ике «Почёт Билдәһе» (1967, 1976) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Мәүлетов Р. Р. — 100-ҙән ашыу ғилми публикация авторы. Улар араһында ике монография: Һыр ныҡлығын һәм ышаныслылығын арттырыу.- М.: Машиналар эшләү, 1979; Авиация конструкциялары элементтарындағы көсөргәнеш концентрацияһы. — М.: Наука, 1981. Дөйөм күләме - 100-ҙән ашыу автор баҫма биттәре.
Блокчейн
Транзакцияларҙы раҫлау
Шулай итеп,  транзакцияның блокҡа эләгеүе уның ысынлығын раҫлай. Һәр яңы блок элгәрге блоктарҙағы транзакцияларға өҫтәмә «раҫлау» тип һанала. Әгәр сынйырҙа 3 блок булһа, һуңғы блоктан транзакциялар 1 тапҡыр раҫлана, ә беренсе блоктағылар 3 тапҡыр раҫлау ала. Бер нисә раҫлау эшләнһә,  транзакцияның инҡар ителеү ихтималлығы түбәнәйә.
«Икеләтелгән тотоноу»
Блоктар сынйырының асыҡ булыуы ирекле блокҡа үҙгәрештәр индереү мөмкинлеген бирә. Ләкин ул сағында үҙгәртелгән блоктың ғына түгел, артабанғыларының да хешын ҡабаттан хисаплау талап ителә. Ғәмәлдә бындай  операция өсөн кәрәкле ҡеүәт  үҙгәртелгән блоктарҙы һәм артабанғы блоктарҙы төҙөү өсөн кәрәк булған ҡеүәттән  (йәғни бөтә ағымдағы ҡеүәттән)   кәмерәк булырға тейеш түгел.
Банк секторы, инвестициялар һәм биржалар
Дойче Банктың  Лондон бүлексәһе Innovation Lab блокчейн-технология нигеҙендә инвестициялар системаһын эшләй, ул  аралашсылар, адвокаттар (ышаныҡлылар), аудиторҙар һәм клиринг агенттары ролен бөтөрөү йә ҡыҫҡартыу иҫәбенә инвестициялау процесын  тиҙләтә, ябайлаштыра һәм арзанайта.
2017 йылдың июлендә S7 Airlines һәм Альфа-банк Ethereum базаһында сауҙа операцияларын автоматлаштырыусы блокчейн-платформаһын  эксплуатацияға индерә.
Ер реестры
Швеция, Украина һәм БҒӘ   блокчейн технологияһы ярҙамында ер реестры индерергә планлаштыра.
Блокчейн технологиясенең перспективалары һәм үсеше
Технология бөтенләй яңа диярлек. Бу бер үк вакытта аңа үсеш өчен энергия бирә, һәм аны төрле хаталар белән очрашырга мәҗбүр итә. Стабилизация эше әле күп.
Пушту теле
Классификацияһы
Дин, фән һәм сәйәсәт өлкәләрендә ғәрәп лексикаһы өҫтөнлөк итә ((اجتماع ijtimȃ «йыйылыш, йәмғиәт»), ҡағиҙә булараҡ, фарсы аша үҙләштерелгән (шуның арҡаһында пуштула ҡайһы бер ғәрәп хәрефтәрендә фарсы әйтелеше һаҡлана — мәҫәлән.: مريض («ауырыу») ғәрәп теле ндә — marȋdˤ эмфатик" dˤ" менән, marȋz; اجتماع; ijtimȃʕ(un) («йәмғиәт, йыйылыш» тип фарсы һәм пуштула әйтәләр) ғәрәпсә тамаҡ менән әйтелә, пуштула «'айн» әйтелмәй: ijtimȃ.
Иран телдәре менән сағыштырғанда төп иран лексикаһы боронғо. Түбәндәге таблица был айырмалары күрһәтелә.
Туп
Туп, Тупсыҡ  — башлыса футбол, баскетбол, гольф, теннис кеүек спорт уйындарында һәм уларға оҡшаш башҡа төр уйындарҙа ҡулланылған шар кеүек йә иһә сферик формалағы, ҡағиҙә булараҡ, тығыҙ предмет; берәй материалдан эсе бөтәш йәки ҡыуыш итеп яһалып, ҡаты нәмәгә бәргәндә, ғәҙәттә, һикерә торған шар.
Зәит (исем)
Этимологияһы
Зәит исеме ғәрәп теленән үҫеүсе, артыусы тигән мәғәнәлә.
Лобачейяга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Куяры
Куяры — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шиш йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.
Унуй
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Таһиров Илгиз Тайфур улы
Иҫкәрмәләр
Ильгиз Тагиров - актёр НМТ им.М.Карима
Иң ҙур дәүләттәр исемлеге
Теҙмә
Ҡоро ерҙең дөйөм майҙаны 148.939.063,133 кв. км.
Деметра
Персефонаны урлау
Персефонды күреп, Деметра аңына килә, матәм кейемен ташлай һәм үҙ башын күк сәскәләрҙән эшләнгән таж менән биҙәй.
Дорис Лессинг
Биографияһы
1950-се һәм 1960-сы йылдарҙа Дорис Лессинг Британия коммунистар партияһы ағзаһы була (1956 йылда СССР тарафынан Венгриялағы ихтилал баҫтырылғандан һуң унан сыға) һәм ядроға ҡаршы хәрәкәт әүҙемсеһе булып китә. Апартеидты тәнҡитләгән өсөн уға КАР-ға һәм Родезияға инеү тыйыла.
Ижады
Лессингтың «Үлән йырлай» (The Grass is Singing) тигән тәүге романы 1949 йылда баҫыла. Төп героиня — Мэри Тёрнер тәүге биттәрҙә бәхетле йәш ҡыҙ булып кәүҙәләнә. Эше, дуҫтары, яратҡан шөғөлдәре бар, тормоштан ҡәнәғәт. Әммә бер ваҡыт таныштарының уның ни өсөн кейәүгә сыҡмауы тураһында шыш-быш һөйләшкәнен ишетеп ҡала. Кеше һүҙенә ҡарап, ир эҙләй башлай һәм бер фермерға кейәүгә сыға ла уның йортона күсеп китә. Китап кеше тормошоноң, айырыуса ҡатын-ҡыҙ тормошоноң социаль аспекттарын яҡтырта. 1952 һәм 1969 йылдар араһында «The Children of Violence» (Ихтыярһыҙлау балалары) тигән ярымавтобиографик серия баҫтыра, ул биш романдан тора: «Марта Квест» (1952), Ҡулай никах (1954), Дауылдан һуң бөҙөр (1958), Ҡоро ер менән уратылған (1966), Дүрт ҡапҡалы ҡала (1969).
Аллар мәмерйәһе
Географияһы
Мәмерйә табылған Ярдымлы (Ярҙамлы) районы Иранға яҡын. Был төбәктә ер аҫтынан сығып торған уттар бар, шуның өсөн мәмерйәлә йәшәүселәргә был бик уңайлы булған. Ут ярҙам итә тигәндән «Ярҙам» атамаһы килеп сыҡҡан, ваҡыт уҙыу менән ул «Ярҙамлы»ға әйләнгән.
Кымсас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)
«Металлу́рг» Новокузнецк профессиональ хоккей клубы — Новокузнецк ҡалаһының шайбалы хоккей командаһы. 1949 йылда төҙөлә. 2008—2017 йылдарҙа Континенталь хоккей лигаһында ҡатнаша.
Байтирәкова Ләлә Сафа ҡыҙы
Байтирәкова Ләлә Сафа ҡыҙы (3 июль 1924 йыл — 31 июль 2006 йыл) — ғалим-офтальмолог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Медицина фәндәре докторы (1975). СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1980).
Ирек (исем)
Билдәле шәхестәр
Мөҡсинов Ирек Шәриф улы (26 март 1932 йыл — 29 октябрь 1999 йыл) — Рәсәй юрисы, дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының Конституция Судының беренсе рәйесе (1996—1999). Юридик фәндәр кандидаты (1963), профессор (1997), РСФСР-ҙың (1989) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1997).
Ялалов Ирек Ишмөхәмәт улы (27 ғинуар 1961 йыл) — дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 2012—2018 йылдарҙа Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы. 2018 йылдан Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙан Рәсәй Федерацияһы Федераль йыйылышы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2016), Дуҫлыҡ ордены кавалеры (2015).
Зиннуров Ирек Хәйҙәр улы (11 ғинуар 1969 йыл) — Рәсәй ватерполсыһы, ике тапҡыр Олимпия уйындары призеры (2000, 2004), донъя һәм Европа чемпионаты призеры, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, хәрәкәтсән һөжүмсе. Дуҫлыҡ ордены кавалеры.
Хөсәйенов Ирек Әбделхәй улы (20 февраль 1928 йыл — апрель 2002 йыл) — мәғариф ветераны, тарихсы, тыуған яҡты өйрәнеүсе. «Хеҙмәт батырлыҡ» миҙалы менән бүләкләнгән. БАССР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы.
Джо Байден
Джозеф Робинетт Байден-кинйә (Joseph Biden Robinette, Jr.; тыу. 20 ноябрь 1942, Скрантон, Пенсильвания, АҠШ) — Америка дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре, Демократик партия ағзаһы. 2021 йылдың 20 ғинуарынан Америка Ҡушма Штаттарының ғәмәлдәге президенты.
Борчин Валерий Викторович
Әүҙем спорт карьераһын тамамлауы
2013 йылдың 8 ноябрендә еңел атлетика буйынса Рәсәй йыйылма командаһының баш тренеры Валентин Маслаков, Валерий Борчин үҙенең спорт карьераһын тамалауы тураһында белдерҙе, тип хәбәр итә.
Поныш
Поныш (Сухая Поныш) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының һул ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Үрге Шепкә
Тарихы
Урындағы риүәйәт буйынса Шепкәгә XVII быуат аҙағында юрматы башҡорт ҡәбиләһе ерендә нигеҙ һалынған. Тәүҙә ҡасаба Зәй йылғаһына Шепкә йылғаһының ҡойған урынында урынлашҡан булған. Татарҙар менән бергә бында урыҫтар ҙа йәшәгәндәр. Баҫыу аша боронғо сауҙа юлы - Бөрө-Мамадыш юлы үткән. Ауыл йыш ҡына юлбаҫарҙар һөжүменә дусар булған, был иһә кешеләрҙе (башлыса татарҙар) Шепкә йылғаһының үренә күсеп китергә мәжбүр иткән. Урыҫтар иһә иҫке урында йәшәүен дауам иткән. Шулай итеп Үрге һәм Түбәнге Шепкә ауылдары барлыҡҡа килгән. Ваҡыт уҙыу менән Түбәнге Шепкә ауылы халҡы ошо урындарҙы ҡалдырырға мәжбүр итәләр, улар Зәй йылғаһының уң ярына, боронғо Тәкмәк ауылының ҡаршыһына күсенәләр
Зыя (исем)
Билдәле шәхестәр
Зыя Өммәти (1885—1943) — ХХ быуат башында ижад иткән башҡорт яҙыусыһы, уҡытыусы.
Зыя Буниятов — совет һәм әзербайжан ғалимы, шәрҡиәтсе, Әзербайжан Фәндәр академияһы академигы, Советтар Союзы Геройы.
Зыя Гёкальп — билдәле төрөк яҙыусыһы, шағир, ғалим-социолог һәм сәйәси эшмәкәр.
Tiësto
Бүләктәр
«Иң яҡшы трек» («Dance4Life»),
3 FM Award: «Иң яҡшы бейеү артисы»
Dance Music Awards Germany: «Иң яҡшы халыҡ-ара DJ»
Dance Music Awards Germany: «Иң яҡшы бейеү артисы»
2004:
Иваненко Дмитрий Дмитриевич
Биографияһы
1943 йылдан һуңғы көндәренә тиклем — Мәскәү университетының физика факультетында теоретик физика кафедраһы профессоры. 50 йыл буйынса теоретик семинар етәксеһе була һәм 1961 йылдан 1994 йылға тиклем — Мәскәү дәүләт университетының теоретик физика факультетында теоретик физика кафедраһының гравитацион семинары менән етәкселек итә.
Фәнни тикшеренеүҙәре
Л. Д. Ландау менән берлектә Клейн — Гордон тигеҙләмәһен, Ферми — Дирак статистикаһын һәм фермион антисимметрик тензорҙарҙың терминдарында альтернатив тасуирламаһын ҡарай (Иваненко — Ландау — Кэлер геометрия ) (1927—1928).
Гиперйәҙрәләр теорияһын үҫтерә (1956).
Меньшиков Пётр Михайлович
Биографияһы
Шулай уҡ бер нисә миҙал менән бүләкләнгән.
Һарытау дәүләт юридик академияһы
Билдәле уҡытыусылары һәм тамамлаусылары
Костяев Виктор Федорович
Косых Владимир Иванович
Мальцев Вячеслав Вячеславович
Саранск
Нигеҙ һалыныуы
1651 йылда Саранск Рәсәйҙең Саранск өйәҙе административ үҙәгенә әйләнгән. 1780 йылда ғына рәсми рәүештә ҡала статусы бирелһә лә, ғәмәлдә шул дәүерҙән башлап ул ҡала тип йөрөтөлгән.
Хәҙерге осор
Рредприятиеларҙың баҙар иҡтисадына әҙер булмауы ҡаланың ижтимағи-иҡтисади үҫешенең түбәнәйеүенә килтерә. Саранск предприятиеларының барыһында ла тиерлек кадрҙар ҡыҫҡартыла, эш хаҡын түләү байтаҡ тотҡарлана, эшһеҙҙәр һаны үҫә. Һаулыҡ һаҡлау, мәғариф, мәҙәниәт учреждениелары һ. б. ҙа шундай уҡ ҡатмарлы ситуацияла ҡала.
Кыр-Тау
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Саранск
Ҡала халҡы
Саранск — күп милләтле ҡала. Ҡалала йәшәгән халыҡтар араһында урыҫтар — 70,98 %, мордва — 21,20 % һәм татарҙар — 5,41 % тәшкил итә.
Аэропорты
Основная статья: Саранск (аэропорт)
Аэропортҡа Boeing 737 CL\NG и Airbus A-319\Airbus A320|320\321 самолеттарын ҡабул итергә рөхсәт ителә.
Архитектура һәйкәлдәре:
Казань Божья Матерь иконаһы ҡорамы.
Ҡала һәйкәлдәре араһында иғтибарға лайыҡтары:
Футбол буйынса 2018 йылғы Донъя чемпионаты
«Мордовия Арена» стадионында төркөм стадияһында 4 матч уҙҙы:
Һамар хәрби-медицина институты
Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы Куйбышев хәрби-медицина академияһы
1942 йылдың октябрендә Куйбышев хәрби-медицина академияһы тарҡатыла (НКО-ның 1942 йылдың 28 сентябре 0660-сы бойороғо) һәм граждан медицина юғары уҡыу йорто итеп үҙгәртелә. Хәрби-медицина профилендәге кафедралар Ҡыҙыл Армияның С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһы менән Сәмәрҡәнд ҡалаһына күсерелә. Академияның шәхси составы, шул иҫәптән уның начальнигы, медицина хеҙмәте генерал-майор В. И. Вилесов уҡыу майҙанын Сәмәрҡәнд медицина институты базаһында йәйелдерергә тейеш була. Куйбышев медицина институтының директоры итеп медицина хеҙмәте полковнигы доцент В. И. Савельев тәғәйенләнә. РККА Куйбышев медицина академияһы үҙ йәшәйеше осоронда хәрби табиптарҙың 6 сығарылышын бирә (1793 тамамлаусы). Академияның элекке кафедра начальниктары— медицина хеҙмәте генерал-лейтенант М. Н. Ахутин (күп кенә фронттарҙың баш хирургы), И. А. Клюсс (3-сө Украина фронты хәрби-санитар хеҙмәте начальнигы), академияның элекке уҡытыусыһымедицина хеҙмәте генерал-лейтенанты А. Я. Барабанов (1-се Белоруссия фронты хәрби-санитар хеҙмәте начальнигы) — полководец ордендары менән бүләкләнде. Академияның 70%-тан ашыу тамамлаусыһы һуғыш йылдарында СССР ордендарына лайыҡ булды. Академияның күп тамамлаусылары, Тыуған илде һаҡлау буйынса изге бурысын үтәп, уның өсөн үҙ ғүмерҙәрен бирҙе. Уларҙың исемдәре институттың иҫтәлекле таҡтаташына индерелде.
Лодзедгуяга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кам - Ключ
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Вангари Маатаи
2009 йылдың 14 декабрендә БМО-ның генераль секретары Пан Ги Мун Вангари Маатаиҙы БМО-ның тыныслыҡ илсеһе итеп билдәләй. Уға климат үҙгәреү мәсьәләләре менән шөғөлләнеү йөкмәтелә.
Бешбармаҡ
Тарихы
Тау үҙенең һыҙатланылышы һәм бейеклеге арҡаһында ҡәҙимдән диңгеҙ сәйәхәтселәре өсөн бик яҡшы ориентир булып торған. Тау аръяғында боронғо Хурсанғала емереклектәре һаҡлана.
Баятлы
«Башреспублика тораҡ пункттар исемлеге» (Өфө, 1926) белешмәһендә утар тураһында мәғлүмәт юҡ.
Географик урыны
- ауыл Советы үҙәгенә (Үрге Этҡол ауылы) тиклем: 4 км (1 июнь 1952 йыл), 10 км (1969 йылдың 1 ғинуары)
Флурштедт
Флурштедт (Flurstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 260 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,11 км2. Диңгеҙ кимәленән 150 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99510 һәм автомобиль коды — AP.
Ыумас
Ыумас ашын картуфһыҙ ҙа, һыуҙа ла, һурпала ла, һөттә лә бешереп була.
Ҡыҙыҡ факттар
Ыумас та, башҡа аштар ҙа — башҡорттарҙың яратҡан ризыҡтары. Аштары, ғәҙәттә, ҡуйы була.
Үҙән заводы
1777 йылдан 1782 йылға тиклем завод хужаһы Е. Демидов була.
1882 йылда бөлгөнлөккә төшкән әлеге завод һәм Ҡағы заводы «Вогау һәм К°» Сауҙа йортона һатыла. Сауҙа йортҡа нигеҙ һалған Максимилиан Вогау Рәсәйгә Германиянан XIX быуат уртаһында килә һәм бында бик уңышлы империя төҙөй. Вогау Урал металлургияһына бик күп аҡса бүлә, заводта реконструкция үткәрелеүе билдәле. 1890 йылдан — Белорет заводтары йәмғиәте хужа була; 1918 йылда национализациялана. Граждандар һуғышы ваҡытында завод емерелә. 1919 йылда Совнархоз ҡарамағына күсә, әммә бик ныҡ емерелеү арҡаһында эш туҡтатыла һәм башҡа тергеҙелмәй.
Чепырь-Ега (Чепырь-Ега ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сафин Тимур Марсель улы
Биографияһы
Өфө ҡалаһының Фехтование буйынса 19-сы балалар һәм үҫмерҙәр олимпия резервы махсус мәктәбе (тәүге тренер — Арыҫланов Фәрит Йәүҙәт улы, В. В. Нәғимов ), 5-се спорт йүнәлешендәге республика мәктәп-интернаты (тренерҙары — Грушина Лира Рим ҡыҙы, Нәсибуллин Руслан Рафиҡ улы|) тәрбиәләнеүсеһе.
Аҡназар (Мәләүез районы)
Тарихы
XIX быуат башына тиклем Аҡназар тип аталған үҙ аллы ауыл булмаған. 1816 йылдағы VII ревизияла ғына Ағиҙел йылғаһының уң ярында 13 йортта 77 кеше йәшәгән Аҡназар исемле яңы ауыл күрһәтелгән. Был ауылға Үрге Таш ауылы халҡы нигеҙ һалған, тип раҫларға мөмкин. Уның тағы бер исеме — Байегет. Сәңкем-Ҡыпсаҡ улусының абруйлы аҫабалары араһында Аҡназар Үтәғолов та була, ул 1754 йылда завод хужалары Твердышев һәм Мясниковҡа мәғдән ятҡылыҡтары булған ерҙәрҙе һатыуҙа ҡатнашыуы менән билдәле. 1859 йылда 22 йорттоң һәр береһенә 5,9 кеше, 1920 йылда 45 йорттоң һәр береһендә 6 кеше тура килгән.
Ижора (йылға)
Тарихы
XVIII быуат башында Ижорала Ижора заводтарына башланғыс биргән тирмән һәм хәҙерге Колпиноға һыу йыйыу өсөн күп һанлы быуалар төҙөлә  ( XIX быуат башы таш быуаһы һаҡланған). XIX быуат башында Колпинолағы  йылғала  гидротехник ҡоролмалар бик ныҡ үҙгәрә. Ижора төбөн таҙартыу һәм тәрәнәйтеү буйынса эштәр башҡарыла, йылға арҡыры ҙур яңы быуа төҙөлә (ғәмәлдә — үҙәгендә һыу үткәрә торған система менән дамба),аҙағында быуа менән, артыҡ ташҡын һыуҙарын ағыҙыр өсөн һул яр Ярымтүңәрәк канал һәм яңы Тура канал төҙөлә (1809 йылда төҙөлөш тамамлана, хәҙер Комсомол каналы)Мәскәү тракты менән киҫелешкән урында  XVIII башында Ям  почта станцияһы  (хәҙер  Ям-Ижора ҡасабаһы). «§ 1057. Вверьях по Ижоре, у Ижорского яму по большой Московской дороге находится уже свыше 20 лет на казенное иждивение построенный каменный оспопрививательный дом, в коем на казенное жалованье состоящий лекарь осенью и весною прививает оспу приводимым туда детям сельских жителей и имеет попечение о безденежном смотрении за оными до совершенного их выздоровления.» <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында 1941 йылдың авгусынан алып 1944 йылдың ғинуарына тиклем фронт линияһы Колпинонан өҫтә Ижораны киҫеп үтә.
Географик мәғлүмәттәр
Йылғаның туҡланыуы — карст-ямғыр.
Экологияһы
Ижора һыуҙары сәнәғәт ағынтылары менән бысрана  (Неваның иң бысранған ҡушылдыҡтарының береһе). Ижора йылғаһы карст күп булған рельеф буйлап аға, шуға күрә һыуҙың бер өлөшө зарарлы матдәләр менән тупраҡҡа һеңә.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 01040300312102000008890.
Корасон Акино
Биографияһы
Корасон Акино власҡа килгәс, илдә демократик реформалар башлана. <!-- Акино үҙе названа «женщиной года» журналом «Time» и номинировалась на нобелевскую премию мира. В правление Акино была принята новая конституция Филиппин, проведены законодательные реформы во многих отраслях, в том числе в аграрном секторе. Ей также удалось добиться вывода американских военных баз из страны.
Военные перевороты против Корасон Акино
Улы Бенигно Акино 2010 йылғы президент һайлауҙарында Либераль партиянан кандидат булып, күпселек тауыш йыя һәм Филиппин президенты итеп һайлана.
Май Берёзовка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Медногорск баҡыр-көкөрт комбинаты
Тарих
1939 йылдың 1 февралендә өс ватержакетлы мейесенә руда өрҙөрөлә, ә тәүге продукцияһын (15 тонна штейн һәм 22 тонна көкөрт) комбинат 1939 йылдың 4 февралендә сығара.
Германий
Химия цехында 1957 йылда саң эшкәртеү яңы тәжрибә участкаһы эшләй башлай, унда яңы продукция сығарыуға тотоналар — германий концентратында ярымүткәргесле германий металы сығарыла башлай.
Бәғерәктамаҡ (ауыл)
Тарихы
1745 йылғы картала Бәғерәк йылғаһының түбәнге ағымында Асман ауылы (хәҙерге Уҫман ауылы) һәм Бәғерәк йылғаһы ҡушылған урындан бер аҙ өҫтәрәк, Синара йылғаһы буйында, өс ауыл күрһәтелгән.
Чалбай
Чалбай — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/350/540/57 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Сәхәүетдинова Руза Хәйҙәр ҡыҙы
Биографияһы
1970-се йылдарҙан башлап, Руза Хәйҙәр ҡыҙы йырҙар ижад итә. Был осорҙа Башҡортостан телевидениеһында тауыш режиссеры булып (1980—1984), уның йырҙары йырсылар тарафынан яратып башҡарыла,ә халыҡ уларҙы яратып ҡабул итә.
Рассольная (Вижая ҡушылдығы)
Рассольная — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вижай йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Агейкин Григорий Петрович
Биографияһы
Агейкин үҙе киткәнсе «Эрзянь правда» гәзитендә эшләй, халыҡтар дуҫлығына, тыуған яҡтың матурлығына, хеҙмәт һәм мөхәбәткә арналған күп әҫәрҙәрен баҫтырып сығара. Балалар өсөн хикәйәләр һәм шиғырҙар, балладалар, очерктар, фельетондар һәм юморескалар авторы булараҡ билдәле.
Талҡан
Әҙерләү
Муйыл, ер еләге, сейә, ҡыҙыл эрем­сектән дә талҡан эшләргә була. Бигерәк тәмле килеп сыға. Уның өсөн йәй көнө махсус рәүештә был емештәрҙән эремсек эшләнә һәм, киптерелеп, сепрәк моҡ­сайҙа һаҡлана (дым тартырға тейеш түгел). Ҡыш көнө мейестә бер аҙ киптереп, ағас тирмәндә тарталар.
Ҡонаевтың йорт-музейы
Мемориаль фатир
230 кв.м майҙанды биләгән фатирҙа Ҡонаевтың 7000 дана китап иҫәпләнгән китапханаһы, шәхси әйберҙәре һәм дәүләт эшмәкәрҙәренең бүләктәре бар.
Нерда
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Әхмәтхужин Артур Камил улы
Әхмәтхужин Артур Камил улы (21 май 1988 йыл) — рапирала фехтовальщик, донъя һәм Европа чемпионаттары приздарын яулаусы. Команда ярыштарында Олимпия чемпионы (2016). Фехтование буйынса Рәсәй спорт мастеры (2005), халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2013), атҡаҙанған спорт мастеры (2016).
Биографияһы
2012 йылда Лондонда һәм 2016 йылда Рио-де-Жанейрола уҙған йәйге Олимпия уйындарында ҡатнаша.
Хацапетовка һауынсыһы
Сюжеты
Катя Мәскәүгә Хацапетовканан килә. Уның хыялы – институтҡа инеү һәм күренекле ресторандың шеф-повары булыу. Ул имтихандар аша үтә алмай һәм ҙур ҡалала бер үҙе ҡала.
Чепура
Чепура — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Паньжа йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы
Миҙалдың тасуирламаһы
1943 йылдың көҙөнә тиклем миҙал ҡыҙыл таҫма менән көпләнгән дүрт мөйөшлө ҡалыпта тапшырылған.
Муйнаҡ
Тарихы
2011 йылға Ҡарата Мойнактан Көньяҡ Арал диңгеҙенең көнбайыш (тәрән) өлөшөнә тиклем 100 км тәшкил итә, Ә Көнсығыш (һай) өлөшөндә-яҡынса 180 км. диңгеҙҙең Көнсығыш өлөшө (сағыштырма тәрәнлеге арҡаһында) тиҙ арала Мойнактан китә: 1990-сы йылдар уртаһында уҡ ул ҡаланан 45 км, ә 2000-се йылдар башында-100 км.
Халҡы һәм телдәре
2018 Йылдың 1 ғинуарына Ҡарата Мойнактың халыҡ Һаны 13 мең 500 кеше тәшкил Итә. Үзбәкстандың күпселек ҡалаларынан Айырмалы Рәүештә, Мойнакта халыҡ Һаны кәмеү тенденцияһы күҙәтелә. Ҡала халҡының төп өлөшөн ҡарағалпаҡтар тәшкил итә. Шулай уҡ ҡалала ҙур ғына өлөшө йәшәй үзбәктәр һәм ҡаҙаҡтар. Милли аҙсылыҡтар араһында татарҙар, төркмәндәр һ. б.Б. осрай.
Фердинанд Маркос
Икенсе донъя һуғышында ҡатнашыуы
Тымыҡ океандағы һуғыш башланғанда Маркос армия разведкаһы лейтенанты званиеһында хеҙмәт итә. Рәсми версия буйынса, ул дошман тылдары буйлап рейдтарҙа ҡатнаша, Баатан ярымутрауын һәм Коррехидор утрауын һаҡлаусылар араһында була. 36 мең әсирҙәр араһында (ә уларҙың 25 меңе яндырыусы ҡояш нурҙары аҫтында юлда һәләк була) Маркос Капастағы Кэмп О"Доннел концлагерына тиклем киң билдәле «үлем маршы» аша үтә. Әсирлектән ҡасып, Төньяҡ Лусон партизандарына ҡушыла һәм һуғышты 28 хәрби награда менән майор званиеһында тамамлай. 1944—1945 йылдарҙа илде азат иткәндә ул ЮСАФФЕ хәрби-юридик хеҙмәтендә була, Төньяҡ Лусон Партизан Советының сәйәси ышаныслылыҡты тикшереү буйынса ағзаһы була.
Дондағы Ростов ҡала ҡатын-ҡыҙҙар медицина институты
Тарихы
1909 йылда Варшавала Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары ойошторола. 1915 йылдың сентябрендә Беренсе донъя һуғышы башланыу арҡаһында (1914—1918) Варшава Император Рәсәй университеты Мәскәүгә, артабан Дондағы Ростовҡа эвакуациялана. Университет менән бергә Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары ла күсереп алып кителгән.
Дондағы Ростовта Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары
1915 йылдың ноябрь башында урындағы адвокаттар, йәмәғәт эшмәкәрҙәре, журналистар, университет профессорҙары ҡатнашлығында йыйылыш үткәрелә. Курстар директоры, профессор Ф. Ф. Зигель доклад менән сығыш яһай, курстар эшмәкәрлеге хаҡында һөйләй. Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары йәмғиәте булдырырға ҡарар ителә, 30 кешенән торған ойоштороу комитетын һайлайҙар.
Ҡатын-ҡыҙҙар курстарында идара итеүҙең коллегиаль органдары ла (совет, факультет йыйылыштары) һәм шәхсән идара — директор, факультет декандары ла була. Курстарға ҡатын-ҡыҙҙарҙы ҡабул иткәндән һуң вакантлы урындарға ир-егеттәр ҙа ҡабул ителә алған. Ҡабул итеү тураһында ғарызнамәләр 1 июлдән 1 сентябргә тиклем тапшырыла. Курстарға ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы, институт йәки епархия училищелары кластарын тамамлау тураһында аттестаттар, башҡа юғары уҡыу йорттарынан тыңлаусыларҙы зачет кенәгәһен йәки таныҡлыҡ күрһәткәндән һуң ҡабул итәләр.
Сығарылыш имтихандары 1 декабрҙән 1 февралгә тиклем бирелә. Комиссия өс ултырыш үткәрә: беренсе — сығарылыш һынауҙары программаларын раҫлау, икенсе — имтихан менән бәйле мәсьәләләрҙе тикшереү, өсөнсө — һынауҙарҙың һөҙөмтәләрен тикшереү, ике дәрәжә дипломдар тапшырыу (1-се һәм 2-се).
Фердинанд Маркос
Һуңғы йылдарында һөргөндә (1986—1989 й.)
Акино хөкүмәте Маркостың кәүҙәһен тыуған иленә ҡайтарырға рөхсәт итмәй. 1989 йылдың 15 октябрендә Маркос Гавайяла ерләнә. Тик дүрт йылдан һуң ғына, Фидель Рамос президентлыҡ иткән осорҙа, элекке президенттың кәүҙәһе Филиппинға килтерелә. Уның мәйете Төньяҡ Илокоста кәшәнәлә ерләнә, унда уның улы кесе Фердинанд губернатор була.
Дондағы Ростов ҡала ҡатын-ҡыҙҙар медицина институты
Ростов ҡалаһында ҡатын-ҡыҙҙар медицина институты (1916—1920)
21 ноябрҙә Ростов ҡала ҡатын-ҡыҙҙар институтын асыу тантанаһы үтә. Вуздың төп базаһы Дондағы Ростов дауаханаһында урынлаша.
Төбәк ауыл биләмәһе
Халҡы
Халҡының дөйөм һаны 4783 кеше тәшкил итә.
Үрге Арыҫлан һыуһаҡлағысы
Тарихынан
Үрге Арыҫлан һыуһаҡлағысы төҙөлә башлаған, әммә шулай ҙа төҙөлөп бөтмәй, туҡтап ҡалған. Өлөшләтә төҙөлгән дамбаның ярпыларын Башҡортостандың Билән ауылы янында (Белянка (Башкортостан)), Наҙы-Петровскиҙан түбәнерәк ағымы буйында күрергә була. Һыуһаҡлағыстың атамаһы Ҡариҙел йылғаһы буйындағы Арыҫлан ауылынан алып бирелгән.
Бикбаев Рауил Төхфәт улы
Бикбаев Рауил Төхфәт улы (12 декабрь 1938 йыл — 23 апрель 2019 йыл) — шағир, әҙәбиәт белгесе, йәмәғәт эшмәкәре. 1966 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1995—2011 йылдарҙа Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе, 2008—2013 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Мәғариф, фән, мәҙәниәт, спорт һәм йәштәр эштәре буйынса комитет рәйесе. Башҡортостан Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2008), филология фәндәре докторы (1996), профессор. Башҡортостандың халыҡ шағиры (1993), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997), Сыуаш Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1989) һәм республика комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы (1970), шулай уҡ Рәми Ғарипов (1992) һәм З. Биишева (2003) исемендәге премиялар лауреаты. Почёт (2009), Дуҫлыҡ (2000), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2008) һәм Салауат Юлаев (2003) ордендары кавалеры. Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (1999).
Ижади эшмәкәрлеге
Рауил Бикбаев — күренекле әҙәбиәт ғалимы. Ул филология фәндәре докторы, профессор. Хәҙерге башҡорт шиғриәтенең үҫеш проблемаларына арналған күп ғилми хеҙмәттәр авторы. Уның бигерәк тә Ш. Бабич ижадын өйрәнеү, әҫәрҙәрен халыҡҡа ҡайтарыу өсөн башҡарған эштәре ҙур.
Хәлилов Венер Рамаҙан улы
Ғилми эшмәкәрлеге
Техник фәндәр кандидаты (1979).
Уйлап табыуға ике авторлыҡ таныҡлығы бар, донъя күргән дүрт ғилми хеҙмәт авторы.
Чуватка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зөлфәр (исем)
Этимологияһы
Зөлфәр исеме ғәрәп теленән матур сәсле, дәртле тигәнде аңлата.
Дияс (исем)
Билдәле шәхестәр
Йәндүрин Дияс Хатип улы (20 ғинуар, 1940, БАССР-ҙың Малаяҙ районы (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) Лағыр ауылы) — тарихсы, тарих фәндәре докторы (2005), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2009), СССР Юғары мәктәбе отличнигы (1985), Рәсәй Федерацияһы юғары һөнәри белем биреүҙең почетлы хеҙмәткәре (2007).
Бодли китапханаһы
Тарихы
1410 йылда китапхана университет ҡарамағына күсә, артабан Глостер герцогы Хамфри уны киңәйтеүҙе хәстәрләй. Уның тырышлығы менән китапхана 1450 йылда яңы ҙур биналарға күсә, ул биналар бөгөн дә бар. Беренсе Тюдорҙар осоронда университет хәйерселеккә төшә, Эдуард VI уның китап тупланмаларын туҙҙыра, хатта китап шкафтары ла һатыла.
1610 йылдан (рәсми — 1662 йылдан) китапхана илдә нәшер ителгән бөтә баҫмаларҙың бер данаһын мотлаҡ алыу хоҡуғына эйә.
Шахлин Борис Анфиянович
Ишимда Б. А. Шахлин һәйкәле
Ул «Екатеринбург художество фонды» ижади-производство берекмәһе тарафынан 2011 йылда эшләнгән. Авторҙары: С. Титлинов, А.Медведев, С.Савин.
Нывка
Нывка (Нивка) — Украиналағы йылға. Киев ҡалаһы һәм Киев өлкәләре аша көньяҡ йүнәлештә аға. Ирпинь йылғаһының уң ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 20 километр.
Потёмкин Василий Васильевич (физик)
Потемкин Василий Васильевич (6 август 1917 йыл — 22 октябрь 1999 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, физика-математика фәндәре докторы, Мәскәү дәүләт университеты профессоры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Билан Дима Николаевич
Билан Дима Николаевич (тыуған ваҡытынан алып 2008 йылдың июненә тиклемге исеме Билан Виктор Николаевич; 24 декабрь1981 йыл) — Рәсәй йырсыһы. 2008 йылда Евровидение халыҡ-ара йыр бәйгеһендә Рәсәйгә еңеү килтерә.
Баҡы зоопаркы
Зоопарктың бүлектәре
Баҡы зоопаркының бүлектәре:
Северная Рассоха (Вильва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Алматы тимер юлы музейы
Алматы тимер юл музейы — Ҡаҙағстанда беренсе тимер юлдарының барлыҡҡа килеүе һәм уларҙың хәҙерге торошона арналған Алматы ҡалаһындағы техник музей.
Экспозицияһы
Коллекцияһының күп өлөшөн локомотив һәм вагондар моделе тәшкил итә
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Кесе Горносталья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шунш-Ега
Шунш-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Салым йылғаһының уң ярына тамағынан 237 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Чукалка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мансурова Любовь Ильинична
Биографияһы
Любовь Ильинична Мансурова 1929 йылдың 3 декабрендә Башҡортостандың Бәләбәй ҡалаһында тыуған.
Ферия дель Соль
Тарихы
1968 йылда Ферия дель Соль фестивале уҙғарылмай, әммә шул уҡ йылдың 13 апрелендә үгеҙҙәр алышы уҙғарыла.
Әшә соҡоро (мәмерйә)
Әшә соҡоро (мәмерйә) — Силәбе өлкәһе Әшә районында урынлашҡан үҙенсәлекле мәмерйә. Өс этажлы горизонталь мәмерйә ҡыуышлығы.
Мәмерйәгә һурәтләмә
Мәмерйәгә инеү урыны - Аджигардак һырты нигеҙендә, уң яҡ битләүендә, бейеклеге 1,5 метр. Ул дөрөҫ булмаған ярыҡ формаһында, ярайһы уҡ иркен, ҙурлығы 0,8 x 2,5 метр. Инеү юлы көньяҡҡа ҡарай юҫыҡланған һәм өлөшләтә эре-эре таш киҫәктәре менән күмелгән.
3-сө урында мәмерйә юлдары вертикаль ҡоҙоҡтар менән бүленә – тәрәнлектәре 3-4 метр тирәһен тәшкил итә. Бында мәмерйәнең иң тәрән нөктәһе (13 метр) асыҡланған.
Урал (Ырымбур өлкәһе)
Географияһы
Аэропорттарға тиклем: Ырымбур — 152 км, Орск — 83 км. Яҡындағы тораҡ пункттар: Ҡаратал ҡасабаһы — 3 км, Жанатан, Ильинка ауылдары — 8 км, Маяҡлы ҡасабаһы — 10 км.
Тарихы
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Урал ҡасабаһында йорт-ихаталар — 285, халыҡ һаны — 777 кеше; урта мәктәп, ауыл мәҙәниәт йорто, китапхана, участка дауаханаһы (амбулатория), почта бүлексәһе эшләгән.
Магнитлы таҫма
Магни́тлы таҫма — йоҡа ғына магнит ҡатламы менән ҡапланған һығылмалы таҫма рәүешендәге мәғлүмәт йөрөтөүсе. Магнит таҫмаһында мәғлүмәт магнит яҙмаһы менән фиксациялана.
Никотин
Фармакология
Никотин йөрәк ҡыҫҡартыуҙарын 15—20 процентҡа көсһөҙләндерә, йөрәк-ҡан тамырҙары системаһын күтәренке режимда эшләргә мәжбүр итә. Нәтижәлә ҡан тамырҙары ҡыҫыла, инфаркт булырға мөмкин. Тәмәке тартыу шулай уҡ тирә-яҡтағы кешеләр өсөн дә хәүефле. Тартыусы ата-әсәнең балалары йүткереү менән интегә, уларҙа бронхит һәм пневмония ауырыуы үҫеү ҡурҡынысы арта. Төрлө органдар һәм системаларҙың, беренсе сиратта йөрәк һәм баш мейеһенең ҡан менән тәьмин ителеше боҙола. Хәтер һәм эшкә һәләтлелек әкренәйә. Аҡыл һәләте кәмей. Тәмәке төтөнендә булған зарарлы матдәләр яман шеш ауыруының барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә. Организмдың һаҡланыу сифаты көсһөҙләнә. Тәмәке тартыусылар үпкә ялҡынһынуы, туберкулёз, бронхиаль астма менән йыш ауырыйҙар.
Данис (исем)
Билдәле шәхестәр
Латипов Данис Мансур улы (28 сентябрь 1990 йыл, Ишембай, БАССР, СССР) — Рәсәй боксёры, Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы, Башҡортостан һәм «Динамо» клубы (Өфө) вәкиле. СДК «Динамо» — Чемпионат России по боксу: итоги предварительных поединков.
Дравид телдәре
Классификацияһы
Дравид телдәренең ҡайһы берҙәре (ерукала, кайкади, курумба, беллари, корага һәм башҡалар) насар өйрәнелгән, һәм теге йәки был төркөмгә ҡарауы аныҡланмаған. Дравил телдәрендә һөйләшеүселәрҙең дөйөм һаны әлеге ваҡытта 200 миллиондан ашыу. Шул уҡ ваҡытта уларҙың 90 проценттан ашыуын «ҙур дравид дүртәүе» — телугу, тамил, каннада һәм малаялам телдәренә тура килә. Уларҙың мең йылдан ашыу яҙма һәм әҙәби традициялары (иң боронғо тамил ҡомартҡылары беҙҙең эраға тиклем II—I быуаттар менән билдәләнә) һәм Һиндостандың Андхра-Прадеш, Тамилнад, Керала һәм Карнатака штаттарының рәсми телдәре статусы бар.
Кесе Губистая
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хаммурапи ҡанундары
Хаммурапи ҡанундары (аккадInu Anum sîrum, «Мөхтәрәм Ану…» — һуңғы бабил күсереп яҙыусылары тарафынан текстың тәүге һүҙҙәре буйынса бирелгән атамаһы), шулай уҡ Хаммурапи Кодексы) — Иҫке Бабил осороноң ҡануниәт йыйылмаһы, беҙҙең эраға тиклем 1750-се йылдарҙа Хаммурапи батша ваҡытында барлыҡҡа килтерелгән. Донъяла иң боронғо хоҡуҡиәт ҡомартҡыларының береһе.
Хаммурапи ҡанундары — йәшәп килгән хоҡуҡ тәртибенә бик ҙур реформа үткәреү һөҙөмтәһе, ул тәүтормош йәмғиәтендә үк яралған һәм бер ҡасан да яҙылмаған тәртип нормаларын унификациялау һәм тулыландырыу маҡсатында үткәрелгән. Боронғо Месопотамияның шына яҙыулы хоҡуҡиәтенең иң юғарғы үре сифатында был Ҡанундар күп быуаттар буйы Боронғо Көнсығыштың хоҡуҡи мәҙәниәтенә йоғонто яһаған. Бабил йыйылмаһында нығытылған хоҡуҡ системаһы үҙ осоро өсөн алдынғы булып торған һәм норматив йөкмәткеһе һәм ҡулланылған юридик төшөнсәләр байлығы буйынса уны Боронғо Римдың һуңғы осор хоҡуҡиәте генә уҙа алған.
Яҡын Көнсығышта сословиелы йәмғиәт барлыҡҡа килеүҙең башланғыс осоронда сығарылыуына һәм шунлыҡтан енәйәт язаларының айырата ҡатылығына ҡарамаҫтан, Ҡанундар хоҡуҡи көйләүҙең иҫ киткес уйланылғанлығы һәм төҙөклөгө менән айырылып тора. Көнсығыштың башҡа күп ҡомартҡыларынан айырмалы, Хаммурапи йыйылмаһына хоҡуҡ нормаларының сакраль-дини мотивтарҙан азат булыуы хас, һәм был уны кешелек тарихындағы тәүге саф ҡануниәт актына әйләндерә.
Урукагинаның реформалары
Киләһе өлөшөндә тәртипһеҙлектәрҙе һәм вазифа биләүселәрҙең үҙ мәнфәғәтендә эш итеүҙәрен булдырмау маҡсатын ҡуйған реформалар тасуир ителә. Ҡайһы бер һалымдар һәм йыйымдар бөтөрөлә. Никахлашыу йыйымы кәметелә, шулай уҡ ирҙәрҙе ҡатыны менән судта айырылышмайынса уға өйөнән сығып китергә һәм башҡа ирҙең өйөндә йәшәргә рөхсәт биреүенә сәбәпсе булған айырылышыу өсөн үтә юғары йыйым да кәметелә. Урукагина был йыйымды кәметеп кенә ҡалмай, ҡатын-ҡыҙҙарға ике йә бер нисә иргә барыуҙы тыя, шулай итеп, полиандрияны юҡҡа сығара. Чиновниктарҙың көтөүҙәрҙән, балыҡ тотоуҙан һәм балыҡсы судноларынан килгән табыштан үҙ файҙаһына түләү алыуы тыйыла. Хаким үҙләштергән ҙур ғибәҙәтхана хужалыҡтары  жрецтарға ҡайтарыла. Реформалар һанап сығылғандан һуң халыҡты бурыс ҡоллоғонан, һалымдар йыйғанда алдауҙарҙан, урлашыуҙан, үлтереүҙән һәм  талауҙан һаҡларға тейешле закондар сығарырға күрһәтмә бирелә. Текст һуңында тағы ла канал төҙөлөшө тураһында һөйләнелә.