cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Туғарсалған
Туғарсалған күле легендаһы
Борон-борон заманда, әле ошо Торатау торған ерҙә, ҙур океан булған, ти. Был океан батшаһы — Һыухандың дүрт уландары — Торатау батыр, Ҡуштау батыр, Йөрәктау батыр һәм иң кесеһе — Шәкетау икән. Улар бик дуҫ һәм дәртле тормош күргәндәр. Һәр ваҡыт бер-береһенә ярҙам ҡулы һуҙып торғандар, ти. Ләкин бер көндө уларҙың иленә Аждаһа ырыуы баҫып кергән. Улар бер өрөү менән Һыухандың биләмәләрен утҡа әйләндергәндәр. Тиң булмаған алышта, дүрт батыр Аждаһаны берҙәмлеге, татыулығы менән еңә алған. Ләкин Һыухандың иле ҡороған, океан янында көн күргән халыҡтар ҡоролоҡтан зарыға башлаған, ти. Океан төбө кибеп, ундағы йоҡлап ятҡан ен-пәрейҙәр уяна башлаған. Көн дә үлем, көн дә ер тетрәүҙәре халыҡты меҫкен көнгә төшөрә башлаған. Мал-тыуарҙы, кешеләрҙе ер йота, ут ҡамай икән был ерҙә. Дүрт туған ни эшләргә белмәй баш ватҡан сағында, Һыухан, кешеләрҙе ҡотҡарам тип, үҙен халыҡҡа  ҡорбан иткән: юрматы ырыуын  йотоу ниәтендә асылған ер араһына аты менән һикергән. Дейеү һәм Аждаһалар иленә тоташҡан, йәһәннәм упҡыны шул уҡ ваҡытта кире ябылған,ти. Һыухан менән уның толпары юғалған ерҙә, төпһөҙ күл барлыҡҡа килгән. Был күлде әлеге ваҡытта Туғарсалған тип йөрөтәләр, ти.
Гиральда
Тарихы
Гиральда — Реконкиста ваҡытында христиандар Севильяны 16 айлыҡ ҡамауҙа тотҡанда емерелмәй ҡалған берҙән-бер мосолман ҡоролмаһы. Күҙәтеү майҙансығынан Севильяға күркәм күренеш асыла.
Кундрючья
Тасуирламаһы
Григорий Капустин 1721 йыл аҙағында Кундрючья йылғаһында таш күмерҙең ятҡылығын асҡандан һуң бында Донецк таш күмер бассейнының геология разведкаһы эштәр башлай.
Шестопаловка
Тарихы
Асылы Өйҙөрәк (Кесе Өйҙөрәк) йылғаһы буйында урынлашҡан, 31 саҡрым төньяҡ-көнбайышта район үҙәге һәм тимер юлынан, ауыл Советы үҙәге Алғанан 3 саҡрым алыҫлыҡта. Ауылға 1890 йылда Курск губернаһы Львов өйәҙе Ивницск улусы Машкина, Ивинца ауылынан күсеп килгән крәҫтиәндәр нигеҙ һалған. Төпләнеүселәр араһында Харитон Петрович Шестопалов улы Антон менән һәм тағы 6 ғаилә була. Ауылдың исеме Шестопалов фамилияһы менән атала. 1891 йылда Шестопаловка ауылы һәм Асеев утарында йәшәүсе крәҫтиәндәр ер һатып алыу өсөн Яңы Покровка ауылы йәмғиәте ойошторалар. 1913 йылда ауылда земский башланғыс училищеһы асыла. 1918 йылда земский мәктәп уҡытыусыһы Д.Щукин булған.
Нелеко-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Топология
Иҫәпләү топологияһы
Иҫәпләү топологияһы — топологияның, иҫәпләү геометрияһының һәм иҫәпләү теорияһы ҡатмарлылығының киҫелешендә торған бүлек. Топологик проблемаларҙы хәл итеү өсөн эффектив алгоритмдар булдырыу һәм топологик ысулдарҙы фәндең башҡа өлкәләрендә килеп тыуған алгоритмик проблемаларҙы хәл итеү өсөн ҡулланыу менән шөғөлләнә.
Коксар
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Француз теле дәрестәре
Сюжеты
Әҫәрҙә ваҡиғалар 1948 йылда, Бөйөк Ватан һуғышынан һуң бара. Әҫәрҙең төп геройы — ун бер йәшлек малай, хикәйәләү уның исеменән алып барыла. Ун бер йәшенә тиклем ул ауылда йәшәй һәм уҡый. Грамоталы булғанға, уны «башлы» тип йөрөтәләр, шулай уҡ уның бәхетле күҙе бар тип иҫәпләйҙәр.
Мәктәптә, француз теленән тыш, бишлегә генә уҡый. Лидия Михайловна, француз теле уҡытыусыһы, уның француз теле өндәрен дөрөҫ әймәүенә аптырай. Бер ваҡыт герой «чика» уйнап аҡса эшләргә мөмкинлеген белеп ҡала. Ул уйын менән артыҡ мауыҡмай, бер һум аҡса отҡандан һуң, артабан уйнамай. Әммә бер көндө малайҙар уны артабан уйнарға мәжбүр итә. Вадиктың дөрөҫ уйнамауын күргәне өсөн, Вадик һәм уның дуҫы Птаханан туҡмала.
Ильясов Йәүҙәт Хәсән улы
Биографияһы
Йәүҙәт Хәсән улы Ильясов 1929 йылдың 16 февралендә Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Йәрмәкәй районы) Исламбаҡты ауылында тыуған.
Белорет педагогия уилищеһын тамамлай. Артабан төрлө һөнәр буйынса: һыҙмасы, биҙәүсе-рәссам булып эшләй; клуб, китапхана мөдире була, художестволы үҙешмәкәрлек менән етәкселек итә.
Рим
Транспорт
Римдең заманса халыҡ-ара аэропорт — ы бар — Леонардо да Винчи исемендәге халыҡ-ара аэропорт. Элек ул Римдең бер үк исемле спутник-ҡалаһында урынлашҡанлыҡтан Фьюмичино булараҡ та билдәле булған. Тағы бер Рим аэропорты Чампино башлыса чартер һәм дискаунтер-авиакомпанияһы рейстарын хеҙмәтләндерә. Рим, яҡынса Боронғо Рим юлы селтәрен ҡабатлаған автоюлдың (Капитолий ҡалҡыулығынан башланып, Римде бөтә империя менән тоташтырыусы) түңәрәк селтәре үҙәгендә урынлашҡан
Аждаһа (дракон)
Мифологик аждаһа
Образ трансформацияһы кеше-аждаһа мистик рәүештә үҙгәреүендә сағыла: башта кеше йылан эсендә, шунан тышында, ниһайәт, йылан кеше эсенә инеп ултыра.
Баймырҙина Фәнүзә Фәсхетдин ҡыҙы
Баймырҙина Фәнүзә Фәсхетдин ҡыҙы (23 ғинуар 1954 йыл) — педагог, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2006).
Беляев Тимофей Савельевич
Биографияһы
Ташлы ауыл училищеһын тамамлап, Өфө губернаторы прокурор Н. И. Тимашевтың улын тәрбиәләү менән шөғөлләнә.
Яңы Таҡталасыҡ
Яңы Таҡталасыҡ, Такталачук (Яңы Таҡталасыҡ), Түбәнге Таҡталасыҡ — 1980 йылда Рәсәй Федерацияһының Башҡорт АССР-ы Краснокама районы составына ингән бөтөрөлгән ауы. Хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Ағиҙел ҡалаһы территорияһы составында.
Халҡы
1920 йылда — 278; 1939—380; 1959—331 кеше.
Бурҙар (хикәйә)
Бурҙар — Антон Павлович Чеховтың хикәйәһе. 1890 йылда яҙылып, беренсе тапҡыр 1890 йылдың 1 апрелендә журналының 5061-се һанында Антон Чехов ҡултамғаһы менән баҫыла.
Тарихы
Маркс нәшер иткән Әҫәрҙәр йыйынтығы өсөн автор хикәйәһен эшкәртеүгә дусар итә. Чехов Мериктың балалайкала уйнау, Калашниковтың йырлау сәхнәһен текстан сығара, Любка һәм Мериктың бейегәнен тасуирлауҙы ҡыҫҡарта, Калашниковтың ғәйрәтле ат ҡараҡтарының "рыцарҙарса әңгәмәләр"ен хикәйәләүен алып ташлай. Беренсе вариантында хикәйә шундай фраза менән тамамлана: «Һәм уға күктә шәфәҡ ҡыҙыллығы түгел, ә Мөхәббәттең ал ҡаны кеүек тойола башланы, һәм ул, Мериктан көнләште». Яңы вариантта хикәйә шул ерҙә генә тамамланмай — редакцияның һуңғы абзацында уҡыусы иғтибары фельдшер Ергуновҡа күсә. Ат ҡараҡтары менән төндә осрашҡандан һуң фельдшерға үҙенең "ғәҙәттәге тормошо"ноң мәғәнәһеҙлеген аңлау килә.
Михаил Зощенко дачаһы
Тарихы
Китапхана бинаһы алдындағы яҙыусы һәйкәле (Токарев урамы, 7-се йорт) 2003 йылдың 14 сентябрендә асыла. Скульпторы В. Ф. Онешко, архитекторы Н. Н. Соколов.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Мәҙинә йәмәғәте
Мәҙинә йәмәғәте - Мәккәнән Мәҙинәгә һижрәт ҡылып, күскәндән һуң (622) Мөхәммәт Пәйғәмбәр булдырған беренсе дәүләт берәмеге.
Нензото-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баймырҙин Ривал Рәхмәт улы
Баймырҙин Ривал Рәхмәт улы (11 февраль 1949 йыл) — педагог, Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреүҙең маҡтаулы хеҙмәткәре, РБ мәғариф алдынғыһы.
Кирпичников Пётр Иванович
Биографияһы
1949 йылдан халыҡ хужалығы өсөн квалификациялы эшселәр әҙерләү буйынса ойошмаларҙа эшләй, СССР хеҙмәт резервтары Министрлығының коллегия ағзаһы.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Ленин ордены
Ҡолбирҙе (ауыл)
Тарихы
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны, 1930 йылдың 20 авгусынан Хәйбулла районы составына индерелә.
Шаня
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алшар
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Ғәссәниҙәр
Тарихы
529 йылда император Юстиниан I Әл-Харис ибн Жәбәлде Сүриә һәм Фәләстин хакимы тип иғлан итә, ғәрәптәр өсөн — батша, византийҙар өсөн патриций титулы бирә.
Дине
Батшалыҡ Византия тарафынан 585 йылда юҡҡа сығарыла, әммә 629 йылда, мосолмандарҙан ҡурҡыу арҡаһында, тергеҙелә. Левантты мосолмандар баҫып алғандан һуң бик аҙ ғәссәниҙәр мосолман булып китә; дәүләттең күпселек халҡы христиан булып ҡала һәм хәҙерге Иордания, Фәләстин, Израиль, Сүриә һәм Ливан сиктәрендә мәлкит һәм Сүриә общиналарына ҡушыла.
Ненз-Яха (Нерута-Яха ҡушылдығы)
Ненз-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нерута-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Амазонка
Бассейн майҙаны, Токантинс ҡушылдығын иҫәпкә алғанда — 7180 мең км². Был Уругвай һәм Паран йылғалары бассейндарынан шаҡтай артыҡк (4140 мең км²) һәм Конго (яҡынса 3700 мең км²).
Луи Пастер
Пастер тире-күн эшкәртеүсе ғаиләһенән сыҡҡан булһа ла, төрлө яҡлы белем ала, атап әйткәндә, нәфис сәнғәт һәләтенә лә эйә була. Ғалим карьераһын һайлап, шарап кислотаһы кристалдарының структураһын асып, 26 йәшендә физика профессоры булып китә. Дижондағы лицейҙа һәм Страсбург университетында күпмелер ваҡыт эшләй һәм өс йыл дауамында Лилльдә тәбиғәт фәндәре факультетының деканы була. 1859—1867 йылдарҙағы студенттар сыуалыштарынан һуң ул үҙен тулыһынса ғилми-тикшеренеү эштәренә бағышлай, 1867—1888 йылдарҙа физиологик химия лабораторияһын етәкләй. 1859—1864 йылдарҙа Пастер микроорганизмдарҙың үҙенән-үҙе барлыҡҡа килеүе (самозарождение) һәм шуның менән бер рәттән шарап һәм һыра етештереү һәм уларҙы ташыу ваҡытында продукцияның күпләп әсеү (ҡабарып сығыу) процессын өйрәнеү менән шөғөлләнә. 1865 йылда Луи Пастер Францияның көньяғында ебәк эшкәртеүгә ҙур зыян килтергән ебәк ағасы (тут) күбәләге эпидемияһы сәбәптәрен өйрәнә башлай. 1870-се йылдарҙа Пастер шәхси драма кисереү арҡаһында (ғалимдың өс балаһы тифтан һәләк булған була) тулыһынса тиерлек медицина мәсьәләләренә күсә (1873 йылдан алып Милли медицина академияһы ағзаһы). 1868 йылда Бонн университеты Пастерға медицина фәндәре докторы honoris causa дәрәжәһе бирә, тик Франция-пруссия һуғышынан һуң, 1871 йылда, Пастер сәйәси мотивтар буйынса был дәрәжәнән баш тарта. 1888 йылда Парижда Пастер институтын асыуға өлгәшә, бында институттың тәүге директоры була һәм был вазифала үҙенең вафатына тиклем ҡала. Ул институт төрбәһендә ерләнә.
Донъяның төрлө илдәренең бик күп фәнни һәм дәүләт наградаларына лайыҡ була. Луи Пастерҙың вафат булған көнөнә Бөтә донъя ҡотороуға ҡаршы көрәш көнө тап ителгән — былиҫтәлекле дата йыл һайын билдәләнә.
Амазонка
Флора һәм фауна
Амазония фауна һәм флораның байлығы менә гәжәпләндерә. Ғәйәт ҙур киңлектә үҫемлек һәм хайуандарҙың миллиондан артыҡ төрө йәшәй, һәм был урында һис тә арттырыуһыҙ, донъяның генетик фонды тип атарға мөмкин. Ғалимдар раҫлауынса, 10 км² тропик урманына сәскәләрҙең 1,5 төрө, ағастарҙың 750 төрө, имеҙеүселәрҙең 125 төрө, 400 төр ҡош һәм бихисап умыртҡаһыҙ хайуандар тура килә. Уларҙың күп төрө тасүирланмаған да һә идентификицияға инмәгән.
Луи Пастер
«Шыйыҡсаларҙың әйләнеү поляризацияһына ҡараған күренештәрҙе тикшереү»
Пастерҙың Эколь-Нормалдә яҡлаған икенсе докторлыҡ диссертацияһы «Шыйыҡсалараҙың әйләнеү поляризацияһына ҡараған күренештәрҙе тикшеренеү» тип аталған була. А. Имшенецкий фекеренсә, оптик актив шыйыҡсаларҙа ялпаҡ полярлашҡан яҡтылыҡтың әйләнеш мөйөшөн өйрәнеү Пастерҙың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙарына ҙур йоғонто яһай. Үҙ сиратында, был теманы уға кристаллография уҡытыусыһы Деляфос әйтә: полярлашыу яҫылығының әйләнеүе һәм составы менән кристалдарҙың формалары араһындағы бәйләнештең барлығын тикшереп иҫбатларға кәрәк, тип, Пастерҙы был мәсьәлә менән ҡыҙыҡһындыра. Органик матдәләрҙең оптик активлығын беренсе булып асыусы Жан-Батист Био Пастерҙы үҙе үткәргән тәжрибәләрҙе демонстрациялау өсөн саҡыра. 74 йәшлек Био Пастерҙың бик ҙур әҙерлек һәм һаҡлыҡ менән тәжрибәләр үткәреүенә һоҡлана һәм хуплай. Артабан ғалим Пастерға төрлөсә ярҙам күрһәтә. Био, Дюма, Балар һәм Ренонан торған Фәндәр академияһы комиссияһы алдында Пастер үҙенең тикшеренеүҙәре тураһында доклад менән сығыш яһай. Ғалимдың барлыҡ һөҙөмтәләре тулыһынса раҫлана.
Әсеүҙең биологик тәбиғәтен иҫбатлау
Ул ваҡытта әсеү процесы химик тәбиғәтле тип хакимлыҡ иткән Либих теорияһы йөрөгән була. 1861 йылда Пастер спирт, глицерин һәм гәрәбә кислотаһы нигеҙендә анаэроб микроорганизмдар май әсеүен тыуҙыра алыу мөмкинлеген иҫбатлай. Ошо эштәре өсөн 1861 йылда Пастер Франция Фәндәр акадеемияһыныңДженнер премияһына һәм Король йәмғиәтенең Румфорд миҙалына лайыҡ була. Әсеү арҡаһында уксустың барлыҡҡа килеүе сәбәптәрен тикшереү Пастерҙы 1862 йылда химия һәм кристаллография  мәсьәләләренән  биологияға күсеүгә килтерә. Пастерҙың әсеү буйынса эштәре үҙенән-үҙе барлыҡҡа килеүҙе өйрәнеү һәм ебәк ҡарышлауыҡтары сирен өйрәнеү менән ваҡыт-ваҡыт бүленеп тора, шуға күрә фәнни әҙәбиәттә уның ғилми эштәре комплекслы күрһәтелгән.
Микроорганизмдарҙың үҙенән-үҙе барлыҡҡа килеүен өйрәнеү
Микроорганизмдарҙың үҙенән-үҙе барлыҡҡа килеү мөмкинлеге мәсьәләләрен асыҡлауҙы Пастер 1859-1864 йылдарҙа әсеү өлкәһендәге тикшеренеүҙәре менән бер үк ваҡытта алып бара. Уның был өлкәләге тикшеренеүҙәре әсегән шыйыҡсаларға айырым төр микроблы төнәтмәләр ҡушып һаҡлауҙың мәғәнәһеҙ булыуын иҫбат итә. Биология тарихсыһы Ролл Нильс-Хансен әйтеүенсә, «Пастерҙың эше фәндәге ҙур асыш булып һанала», уның оппоненттары һәм скептиктар үҙҙәренең еңелеүен бары тик егерме йыл үткәс кенә таныйҙар.
Пастер, француз-прусс һуғышы һәм Икенсе империяның ҡолауы
Апрель аҙағында Луи Пастер Клермон-Ферроға ебәк ҡарышлауыҡтары менән бәйле монографияһын дауам итергә тип килә һәм ғаиләһе менән Эмиль Дюклоның өйөндә йәшәй. Армиянан сыҡҡан Жан-Батист Пастер ҙа ғаиләләре менән ҡушыла. 1871 йылдың йәйендә генә Пастер, Юльм урамындағы лабораторияһына ҡабат ҡайтып, һыра ҡайнатыу процесын оптималләштереү менән шөғөлләнә. Был бинаның подвалында һыра әсетеү мискәһе урынлаштырыла. Һыра ҡайнатыу өлкәһендәге эштәре Пастерҙың Франция индустрияһында әллә ни ҙур уңышҡа килтермәй, әммә китабы инглиз телендә баҫылып сыҡҡас, китабын немец телендә баҫтырыуға рөхсәтен бирмәй. Пастерҙың ысулдарын ҡайһы бер сит илдәрҙең һыра яһаусылары ҡуллана башлай. Үҙ сиратында, Томас Гексли «немецтар Пастерҙың эштәрен файҙаланған өсөн Францияға 5 миллиард контрибуция ҡайтарып бирәләр».
Пастер һәм иммунология проблемалары
Пастер, ҡарышлауыҡтар сирен һәм һыра сәнәғәтендә әсеү өлкәһендәге тикшеренеүҙәрен тамамлағандан һуң, 1870-се йылдарҙа себер язваһын (ҡараһанды) тикшереүҙәге үҫештең артыуы сәбәпле ошо сирҙе тикшереү менән шөғөлләнә башлай. Беренсенән, ошо ауырыу менән бер үк көтөүлектә йөрөгөн эре мөгөҙлө малдарҙың йыл һайын сирләүе артыуын күҙәтелә. Бер нисә тикшеренеүсе сирле хайуан ҡанында сирҙе микроскопик барлыҡҡа килтереүсене таба. Казимир-Жозеф Давен себер язваһы (ҡараһан) менән шөғөлләнгән саҡта Пастер — әсеү мәсьәләре менән шөғөлләнә, ул шулай уҡ Казимир-Жозеф Давендың мәҡәләләре менән таныш була. Яһалма юл менән сирле малдарҙа һәм зарарланған көтөүлектәрҙә табылған таяҡса кеүек бактериялар аша Давен сәләмәт малдарға сир йоҡтора. Әммә ул зарарланыу механизмын аңлата алмай. 1876 йылда Роберт Кох «Себер язваһыэтиологияһы» тигән мәҡәлә баҫтыра. Үҙ тәжрибәләре барышында ғалим Кох себер язваһы (ҡараһан) бактерияларын йылытҡанда һәм киптергән осраҡта уларҙың микроскопик споралары (енесһеҙ үрсеү күҙәнәктәре) барлыҡҡа килеүен күҙәтә һәм мәҡәләһендә тап ошо күҙәнәктәрҙең ауырыу сәбәпсеһе булып тороуы тураһында яҙа. Пастер Кохтың методикаһын бик уңышлы тип таба — бактериялар культураларын (сәсеү, үҫтереү) ваҡытында уларҙың концентрацияларын бер артлы  кәметә. Сир тыуҙырыусы культураны сикләгәндән, изоляциялағандан һуң, Пастер был культураны колбалағы һурпаға, шулай уҡ һейҙеккә сәсә; бактериялар колба төбөнә ултыра, ә үтә күренмәле шыйыҡсаның өҫтө индерелгән тәжрибә өсөн ҡулланылған хайуандарға зарар килтермәй.Тәжрибәләре барышында Луи Пастер барлығы бер нисә генә бактерияның да хайуанды үлтерергә  һәләтле икәнен иҫбатлай. Бынан тыш, сирҙән үлгән хайуандарҙың күмелгән урынынан эпидемияны күсереүселәр - ямғыр селәүсендәре, ти. Пастер себер язваһынан үлгән хайуандар күмелгән урындарҙан ямғыр селәүсендәрен йыя һәм уларҙан яһалған менән экспериментта ҡулланылған хайуандарҙың эсәктәренә индерә, ошо юл менән ғалим үҙ фекеренең дөрөҫлөгөн иҫбатлай. Шулай итеп, Пастер, биология менән медицина белеме булыуғап ҡарамаҫтан, үҙен тулыһынса иммунологияға бағышлай.
Себер язваһынан вакцина һәм Пуйя-ле-Форҙағы эксперимент. Француз академияһына һайланыу
Ысынлап та, 1881 йылда Пастер Франция академияһының ун етенсе креслоһында урын ала..
Ҡотороу вирусы һәм Пастер лабораторияһы
1880 йылдың аҙағында Пастер ҡотороуҙы өйрәнә башлай. Пастер үлтерешеүенә. Был эшкә мөрәжәғәт итеүе нәҡ ике сәбәп менән аңлатыла: беренсенән, ҡотороу ауырыуы хайуандар һәм кешеләрҙә лә күҙәтелә. Икенсенән, был ауырыуҙарға сағыштырмаса әҙ кешеләр ауырыһа ла, улар өсөн үтә хәүефле һәм кешеләрҙең ижтимағи аңына ҙур йоғонто яһаған була. Башта Пастер ҡотороу сирле кешеләрҙең һәм хайуандарҙың төкөрөгөндә микроскопик юл менән сирҙе тыуҙырыусыны табырға тырыша, әммә уңышҡа ирешә алмай; ул саҡта бер кем дә фильтр аша үткәрелгән ҡотороу вирусының бик бәләкәй күләмле булыуын белмәй. Был шарттарҙа вирусты тере организмдарҙа культивация юлы менән туранан-тура табырға булалар). Ҡотороу сирен өйрәнгәндәге иң ҙур ҡыйынлыҡтарҙың береһе булып, сирҙең инкубация осороноң оҙайлы булыуы тора. Башта бер хайуандан икенсеһенә сирҙең ышаныслы күсереүсеһен табыуҙың методтарын табырға һәм сирҙең инкубация мөҙҙәтен ҡыҫҡартырға кәрәк була. Эмиль Ру, вирустың нервы системаһын зарарлауын аңлап, туранан-тура баш мейеһен тикшерергә ҡарар ҡабул итә. Бының өсөн ул тәжрибә үткәреләсәк эттең баш һөйәгенә трепанация эшләп, ҡотороу менән сирләп үлгән хайуандың нервы туҡымаһы препаратын индерә. Был ысул уңышлы була: ике аҙна эсендә тикшерелгән эттәр вафат була. Әммә ҡотороу вирусын сикләү (изоляциялау) һәм көсһөҙләндереү килеп сыҡмай. 90 тапҡыр лаборатор хайуандарға туранан-тура вирус йоҡтороп ҡарайҙар. Бының өсөн башлыса сирле хайуандың ҡанын,төкөрөгөн йәки мейе ҡатламынан препараттар ҡулланалар. Шул ваҡытта Пастер һәм Ру Лион милли ветеринария мәктәбе профессоры ҡулланған диңгеҙ сусҡаһы (сысҡаны) ҡотороғон йорт ҡуянына йоҡтороу ысулын ҡулланалар. 1884 йылда Пастер эш һөҙөмтәләренең әҙер булыуын белдерә. Ул февраль һәм майҙа Париж Фәндәр академияһында, ә августа Копенгагенда үткән Бөтә донъя медицина конгресында доклад менән сығыш яһай[Прим. 9]. Үҙ докладында Пастер (йорт ҡуяны һәм диңгеҙ сысҡаны материалдарына таянып) хайуандарға эҙмә-эҙлекле рәүештә вирус йоҡтороу һәм вирустарҙы көсһөҙләндереү техникаһын аңлата, яҡынса 25 аралаш стадияһы аша вирус көсһөҙләнә бара, тип дәлилләй. Ул саҡта көсһөҙләнгән вирустарҙы бары тик маймылдарҙың оргганизмында ғына таба ала. Пастер Копенгагендағы сығышында көсһөҙләнгән вирус вакцинаһы менән 23 этте тулыһынса ҡотороуға бирешмәҫлек итеп эшләй алыуы тураһында иғлан итә Тикшеренеүсе үҙенең докладында кеше организмында нисек итеп ҡотороуға ҡаршы иммунитет барлыҡҡа килтереү тураһында һөйләй. Уның әйтеүенсә, кеше организмындағы ҡотороу вирусының инкубация осоро ғәйәт оҙайлы — айҙан алып йылға тиклем, булырға мөмкинлеген әйтә. Шулай уҡ, ҡоторған хайуан тешләгәндән һуң, кеше организмында ауырыуҙың клиник сағылышы барлыҡҡа килгәнсе үк, уны иммунизациялау кәрәкме, юҡмы тигән өҫтәлмә һорау ғалимдар алдында тыуа.
Пастер институты. Тормошоноң һуңғы йылдарҙа (1888-1895)
Пастерҙың 70 йәшен 1892 йылдың 27 декабрендә Сорбоннала тантаналы билдәләйҙәр, уның тормошо матур итеп сәхнәләштерелгән була Пастер инсульттан һуң бик насар йөрөй, уны Франция президенты Сади Карно ҡултыҡлап сәхнәлгә алып инә, ә барон Джозеф Листер ҡотлау һүҙҙәре менән сығыш яһай. Атаһы урынына улы Жан-Батист Пастер телмәр тота, уның сығышында Пастерҙың фән һәм тыныслыҡ наҙанлыҡты һәм һуғышты еңәсәк тигән һүҙҙәре яңғырай Пастер йәш ғалимдарҙы «тыныс лабораториялар һәм китапханалар донъяһында» эшләргә саҡыра. Был ваҡытта Эмиль Ру һәм уның ассистенты Александр Йерсен ике йыл дауамында дифтерияға ҡаршы вакцина яһап, уны 1894 йылда Будапешта үткән Бөтә донъя гигиена һәм демография конгресында күрһәткән булалар.
Холҡо сифаттары
Бөтә шаһиттарҙың да күрһәтеүенсә, Пастер өйҙә лә, эштә лә бик талапсан, хатта залим була. Улына, кейәүенә ҡаты ҡуллы булып, үҙенең студенттарына, ассистенттарына һәм хеҙмәткәрҙәренә ғаиләһенең ағзаларына ҡараған кеүек ҡарай, уларға ла бик ҡырыҫ, уҫал була. Дж. Джейсон күрһәтеүенсә, хатта фотоһүрәтендә лә Пастер бер ваҡытта ла йылмайып төшмәгән. Уның үҙ эшенә ныҡ үҙ эшеңдә бирелгәнлегендә берҙән-бер һөйөү балаларға ҡарата була,, әммә шул уҡ ваҡытта ул башҡа кешеләрҙең кисерештәренә бөтөнләй һиҙмәүсән, битараф була. Ул үҙ эшен һәр ваҡыт сит кешеләрҙән сер итеп тота һәм лаборатория журналдарын башҡаларға күрһәтергә рөхсәто итмәй, хатта үҙенең шәхси лабораторияһындағы хайуандарҙың ситлеген маркировкалай Эмиль Дюкло әйтеүенсә, Пастер үҙ ассистентарының тэшен ны ентекле күҙәтеп бара һәм бөтә ғәмәлдәрҙе лә «үҙ ҡулы аҫтында тота». Балаларының тиф ауырыуынан вафаты һәм микробиология өлкәһендәге тикшеренеүҙәре Пастерҙы бар нимәләрҙе лә стерилле тотоуға килтерә. Мәҫәлән, ул ҡул бирешеп күрешеүҙән бөтөнләй баш тара, ә аш ашар алдынан һауыт-һабаның һәм сәнске-ҡалаҡтарҙың таҙалығын лупанан ҡараған кеүек ҡарай. Тәмәке тартыусыларҙы яратмай, шуға күрә уның хеҙмәткәрҙәре Пастер юҡ ерҙә генә тәмәке төтәтергә мәжбүр булғандар. Шарль Шапюи һөйләүенсә, Пастер йәйге ялға Арбуаға киткәндә генә хеҙмәткәрҙәренең барыһы ла иркен тын, алғандар.
Франциянан тыш
«Пастер культы» Франция сиктәренән тыш, Луи Пастерҙың Германияға дошмандарса мөнәсәбәтенә һәм Либих менән Кохҡа көнләшеүенә ҡарамаҫтан, иң тәүҙә Германияла тарала. Рәсәйҙә Пастерҙы 1880-се йылдарҙа, уға һоҡланып, ысын күңелдән ҙурлай; шул уҡ ваҡытта Пастер ҙа Рәсәй ғалимдарына ҙур хөрмәт менән ҡарай.1886 йыл элек урыҫ крәҫтиәндәрен ҡотороу сиренән һауыҡтырған өсөн батша Александр III Пастерға бриллианттар менән биҙәлгән беренсе дәрәжә Изге Анна орденын тапшыра. Рәсәй императорының Пастер институтының ихтыяждары өсөн индергән иғәнәләре иң йомарт була. Тап Рәсәйҙә (Одессала) Франциянан ситтә иң тәүге булып Пастер станцияһы асыла ә Илья Ильич Мечников Рәсәйҙә Пастерҙың беренсе хеҙмәткәре була.
Донъя телдәре
Ерҙә  7 меңдән ашыу тел бар.
Әле булған телдәрҙең яртыһы тиерлек  XXI быуат уртаһына ҡулланыуҙан төшөп ҡаласаҡ. Күп телдәр уларҙа һөйләшеүселәрҙең көслөрәк тел мөхитенә инеүе арҡаһында юғала, шунлыҡтан тәү сиратта дәүләтселеге булмаған әҙ һанлы халыҡтарҙың теленә юғалыу хәүефе янай. Әгәр телде балаларҙың 70 проценттан кәме өйрәнһә, ул юғалып барыусылар иҫәбенә инә. ЮНЕСКО-ның «Юғалыу хәүефе аҫтындағы донъя телдәре атласы» мәғлүмәттәре буйынса, әлеге ваҡытта  Европала яҡынса  50 телгә юғалыу янай.
Телдәр систематикаһы
Ғаилә —  бөтә тел систематикаһы нигеҙләнгән база кимәле. Ғаилә — база исемлегендәге (Сводеш исемлегенең йөҙ һүҙле варианты) һүҙҙәрҙең кәм тигәндә 15 проценты тап килгән һәм бер-береһенә ярайһы уҡ алыҫ туған булған телдәрҙең тупланмаһы.
Банус Камила
Ками́ла Ба́нус (Camila Banus; 22 июль 1990, Майами, Флорида, АҠШ) — америка актрисаһы.
Биографияһы
Камила Банус 1990 йылдың 22 июлендә Майамиҙа (Флорида штаты, АҠШ) Джейми һәм Кармен Банустар ғаиләһендә тыуа. Камиланың Габриэла Банус исемле кесе һеңлеһе лә — актриса.
Иҫке Исай
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
1929 йылда ауылда «Ҡыҙыл Йондоҙ» колхозы ойошторола. Коллективлаштырыу 1930 йылда тамамлана. Күмәк хужалыҡты ойоштороуға коммунистар Хәйҙәр Мәрҙәнов, Кәшфулла Зәйнуллин, Ғәбделхәй Әхмәҙуллин, Зәки Ғәббәсов, комсомолдар Әхәт Вәлиев, Мөсәғит Минһажев, Нәжметдин Ғиләжев, Асия Салауатова, Фәтихә Вәлиева, Зәйнулла Рафиҡов, Шәйхәбулла Зәйнуллин күп көс һала.
Колхозсылар юғары хеҙмәт уңыштары күрһәтә, Совет хөкүмәтенең дәртләндереү сараларына лайыҡ була. Мәҫәлән, 1939 йылда Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһендә «Ҡыҙыл Йондоҙ» колхозы умартасылыҡтағы ҡаҙаныштары өсөн премия менән билдәләнә: уға II дәрәжә диплом, мотоцикл һәм 5000 һум аҡса тапшырыла. Һуғышҡа тиклемге йылдарҙа колхоз орлоҡсолоҡ хужалығы булараҡ махсуслаша һәм башҡа хужалыҡтарҙы орлоҡ менән тәьмин итә. Ә орлоҡ алған хужалыҡтар «Ҡыҙыл Йондоҙ» иҫәбенә лә дәүләткә ашлыҡ тапшыра. Колхозда йылҡы фермаһы ойошторола. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа «Ҡыҙыл Йондоҙ» умартасылыҡ менән етди шөғөлләнә. Иҫке Исай умартасылары ҡорт күстәре үрсетеп һатыуға ла тотона. Бөтә Союз Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнашалар, миҙалдар менән бүләкләнәләр. 1969 йылда (был ваҡытҡа колхозсылар Иҫке Күл, Иҫке Исай, Ишморат ауылдарынан төҙөлгән «Урал» колхозы составында була) «Урал» колхозы Будапештта умартасылыҡ буйынса халыҡ-ара күргәҙмәлә ҡатнаша.
Егоров Борис Николаевич (авиаконструктор)
Үҫмер йылдары
Белеме: гимназия (тамамланмаған), эшселәр факультеты, М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультеты, һәм уның янындағы аспирантура.
Ғаиләһе
Ҡыҙы Киреева (Егорова) Елена Борисовна, 1939 йылда Мәскәүҙә тыуған, Н. К. Крупская исемендәге Мәскәү өлкәһе педагогия институтын. тамамлай, СССР Дәүләт стандартының Бөтә Рәсәй метрология хеҙмәте ғилми-тикшеренеү институтында эшләй.
Борис Николаевич Бугаев Егоровтың ике туған ҡустыһы һәм тулы аҙашы, ул Андрей Белый псевдонимы аҫтында билдәле.
АҠШ-тағы граждандар һуғышы
Сәбәбтәре
XIX быуаттың беренсе яртыһында АҠШ-та аграр ҡол биләүсе Көньяҡ һәм сәнәғәтле Төньяҡ айырым иҡтисади төбәктәр һымаҡ булғандар. Төньяҡта машиналар эшләүсе, металл эшкәртеүсе һәм еңел сәнәғәт предприятиелары тупланған. Бында фабрикаларҙа, заводтарҙа һәм башҡа предприятиеларҙа эшләүсе төп көс булып төрлө илдәрҙән килгән күп һанлы иммигранттар торған. Төньяҡта эш ҡулдары етерлек булған, демографик хәл тотороҡло һәм йәшәү кимәле сағыштырмаса юғары булған. Көньяҡта хәл башҡаса барған. Бында АҠШ Мексика менән һуғыштар алып барып байтаҡ ерҙәр яулап алған. Был ерҙәрҙә плантаторҙар төпләнгән. Көньяҡта тупраҡ уңдырышлы, ер эшкәртеү өсөн уңайлы климат булғанға күрә был яҡ аграр төбәккә әүерелә. Бында табак, шәкәр кукурузы, мамыҡ һәм дөгө культураларын үҫтергәндәр. Әммә Көньяҡта эшсе ҡулдары етешмәгән, шунлыҡтан бында XVII быуаттан алып Африканан негр-ҡолдар килтерелгән.
Һарун Тажиев
Биографияһы
1984—1986 йылдарҙа Франция премьер-министры ҡарамағында дәүләт сәркәтибе вазифаһын үтәй, төп техноген һәм тәбиғи ҡурҡыныстарҙы иҫкәртеү өсөн яуаплы була. 1988—1995 йылдарҙа Вулканик ҡурҡыныстар юғары комитеты президенты вазифаһын башҡара, һәм Philomatique йәмғиәтенпң һәм Explorer клубының (Нью-Йорк ағзаһы була.
Үлем
Кеше үлеменең иң йыш осраған сәбәптәре
Диарея (1,4 млн);
Төрлө йәштә үлемде ҡабул итеү
Үҫмерҙәр, өлкәндәр кеүек үк, үлем күренешен тулыһынса аңлайҙар. Үҫмер саҡта үлемдең экзистенциаль эҙемтәләре менән ҡыҙыҡһыныу тыуа.
Үләнде (күл)
Характеристика
Күл тектоник сығышлы, һуңғы девон тоҡомдарында (андезит-базальт порфирит, базальт, туффит, ҡомташ һәм балсыҡлы һәүерташ) барлыҡҡа килгән.
Енга Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Үләнде (күл)
Топонимика
Күл исеме башҡорт телендәге «Үләнде» — үләнле, үлән баҫҡан һүҙенән килеп сыҡҡан.
Мань-Хомси-Я
Мань-Хомси-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лепль йылғаһының һул ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Паккебуш
Паккебуш (Packebusch) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 395 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,86 км2. Диңгеҙ кимәленән 27 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39624 һәм автомобиль коды — SAW.
Башҡортостан Республикаһының маҡтаулы исемдәре
Маҡтаулы исемдәр исемлеге
Башҡортостан Республикаһында юғары профессиональ оҫталыҡ һәм күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн Башҡортостан Республикаһының түбәндәге маҡтаулы исемдәре булдырылды:
Красноярск эше
Процестың артабанғы барышы һәм тамамланыуы
Процесс буйынса төп фигуранттарҙың береһе, Уран һәм торий комиссияһының баш геологы Григорьев, мәҫәлән, Алтай ятҡылыҡтарын һәм уларҙың әһәмиәтен яҡшы белә тороп күрәләтә бай металдар ятҡылыҡтарын йәшереүҙә ғәйепләнә".
Геологияла хәүефтәр һәм хаталар
1920-се йылдар уртаһынан һәм хәҙерге ваҡытҡа тиклем эҙләнеү, разведкалау һәм прогнозлау эштәре һөҙөмтәләре шикле булған осраҡтарҙа бойондороҡһоҙ аудит һәм экспертиза үткәрелә
Ильяшенко Юлий Сергеевич
Юлий Сергеевич Ильяшенко (4 ноябрь 1943 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй математигы, физика-математика фәндәре докторы, профессор. Бойондороҡһоҙ Мәскәү университетына нигеҙ һалыусыларҙың береһе, хәҙер ректоры. Мәскәүҙең билдәле дин әһеле Александр Ильяшенконың өлкән ағаһы.
Корменьга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Шәбағыш ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)
Административ үҙәге — Шәбағыш ауылы.
30 сентябрь
30 сентябрь — григориан стиле буйынса йылдың 273-сө көнө (кәбисә йылында 274-се). Йыл аҙағынаса 92 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Пионерҙар һәм уҡыусылар йорто (Сальск)
Тарихы
1999 йылда Пионерҙар һәм уҡыусылар йортона Сальск ҡалаһында тыуған Советтар Союзы Геройы  Филоненко Николай Иванович исеме бирелә.
Музейҙа 4 меңдән ашыу экспонат бар, ул  "Был Сальск далаларында була" һәм "Бөйөк Ватан һуғышы" исемле залдарҙа урынлаштырылған. Пионерҙар һәм уҡыусылар йортондағы музей Сальск ҡалаһы Сальск һәм районында йәштәргә героик-патриотик тәрбиә биреүҙең үҙәге булып тора.
Бағыр
Йәшәү рәүеше
Яҙғыһын болғансыҡ һыуҙар килеү менән ҡышлау урындарын ташлап китәләр. Йәшеллек күренеү менән йәйге урындарына күсәләр.
Үрсеүе
Бағырҙың ыуылдырығы эре була (диаметры 3 миллиметрға яҡын). Күптәр өсөн ымһындырғыс аҙыҡ булып тора. Үрсемен ашалыуҙан һаҡлап алып ҡалыу өсөн, инә балыҡтар тәүҙә ҡойроҡтары менән көслө хәрәкәттәр яһап соҡорҙаар эшләп алалар ыуылдырыҡтарын шунда йәшерәләр. Ә бағырҙың үрсеме бик ҙур түгел (200 дән 2 меңгә ҡәҙәр бөртөк).
Серб эпик халыҡ поэзияһы
Серб эпик халыҡ поэзияһы милли үҙаң үҫешенә булышлыҡ иткән. Марко Кралевич, гайдуктар һәм ускоктар тураһындағы шиғырҙар циклы сербтарҙы үҙ азатлығын һәм героик үткәнен тергеҙергә илһамландыра. Гайдуктар милли оҡшашлыҡтың идентичность айырылғыһыҙ өлөшө булараҡ ҡарала; гайдуктар хикәйәләрҙә батыр итеп һүрәтләнә: улар Ғосман империяһы хакимлығы аҫтында йәшәгәндә идара итеүсе элита ролен уйнаған, сербтарҙы ғосман иҙеүенән һаҡлаған, милли азатлыҡ көрәшенә әҙерләнгән һәм Серб инҡилабына булышлыҡ иткәны.
Тарихы
Серб эпик поэмаһының иң тәүге яҙмаһы — ул
1824 йылда Вук Караджич үҙенең халыҡ йырҙары коллекцияһы күсермәһен Якоб Гриммға ебәрә, һәм Гримм бигерәк тә «Скадар ҡәлғәһе» «Здание Скадар» йырын мактап туя алмай. Гримм уны немец теленә тәржемә иткән һәм тип атала һәм «бөтә замандар һәм халыҡтарҙың иң тулҡынландырғыс шиғырҙарының береһе» тип билдәләгән.
Характеристикаһы
йә, ниһайәт, шиғырҙа аһәңле ялғаулы ике һүҙ йәнәш тора:
«Поранио краљевићу Марко Поранио низ Косово равно». {{конец цитаты Урыҫ халыҡ йырҙарындағы кеүек, серб йырҙарында бик күп эпитеттар осрай; Мили Боже, чуда великога! сив соко, вино pyјнo, бјecaн коњ һ. б. Бик күп эпик йырҙар матур башлана: йә һоҡланыуҙан (Боже мили, на своему ти фала), йә һорауҙан (Или грми, ил’се земља тресе? Што протужи рано у недељу?), йә йыш ҡына осраусы кире сағыштырыу менән й:
Коровинская (Травниха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Минһажев урамы
Тарихы
1819 йылда Өфө ҡалаһының планы буйынса уоар ҡаланың төньяҡ ситенә, Богородский урамына (хәҙер Революция урамы) тиклем дауам итә. Һуңынан урам, уға көнсығыштараҡ параллель булған күрше Кесе Себер (хәҙер Ветошников урамы) урамынан айырыу өсөн, Ҙур Себер урамы тип атала башлай. 1879 йылда Ҙур Себер урамы ҡаланың көнсығыш сиге була. XX быуат башында бында фәхешханалар асыла, уларға ҡарата табип күҙәтеү аҫтындағы эштәрҙе яйға һалыу маҡсатында, шулай уҡ һалым һалыу буйынса тотош квартал бүленә. Йорт идаралығына зина йорттары өсөн оҙонлоғо 80 сажин, киңлеге 36 сажин бирелгән урындарҙы айырым кварталға әйләндерергә һәм 16 йортҡа бүлергә 1930-40 йылдар осоронда Себер урамы Семен Буденный хөрмәтенә атала. Тулыһынса урам РСФСР-ҙың һәм БАССР-ҙың Халыҡ артисы хөрмәтенә Ғималетдин Минһаж улы Минћажев исеме менән үҙгәртелә (1899—1955 йй.).
Сауҙа йорто (Новочеркасск)
Тарихы
Йорттоң ике оҙон яғы булған. Хәҙерге ваҡытта тик уң яғы һәм һул яғының бәләкәй өлөшө һаҡланған. Сауҙа йорто бинаһын ланлаштырыуҙы һәм төҙөлөшөн архитектура академигы И.О. Вальпреде башҡарған. Бина ҙур һәм оҙон булған, унда күп һанлы кибеттәр урынлашҡан булған.
Архитектураһы
Вальпреде бинала һуңғы классизицм һәм ампир биҙәлеше мотивтарын ҡулланған. Бинаның тәҙрәләре ярым түңәрәк, ҡат араһында кәрнизе бар. Бина һары төҫкә буялған, архитектура элементтары аҡ төҫтә.
Кинйә Арыҫланов
Биографияһы
Атаһы Арыҫлан Аҡҡолов (Аҡҡошов) — батыр, тархан, Бошман-Ҡыпсаҡ улусы старшинаһы, 1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы тоҡаныуына сәбәпсе булған Өфө чиновниктары башбаштаҡлыҡтары буйынса 1708—1722 йылдарҙа башҡа старшиналар менән бергә батша Пётр I бер нисә тапҡыр мөрәжәғәт итә, суд процессында ҡатнашып ғәйеплеләрҙе хөкөм итеүгә ирешә.
1773 йылда Е. И. Пугачёвтың етәкселегендә Крәҫтиәндәр һуғышы тоҡанғас, 30 сентябрҙә Ҡарғалы (Сәйет) биҫтәһенә Пугачёв ставкаһына Кинйә Арыҫлановтан туғаны Ҡотлогилде Абдрахманов етәкселегендә алты кешенән торған делегация килә. Улар Пугачёв менән осрашып уның менән бергәләшеп башҡорт халҡына мөрәжәғәтнамә яҙалар, Иҙеркәй Баймәков мөрәжәғәтнамәләрҙең береһен Кинйә Арыҫлановҡа алып бара.
1773 йылдың 5 октябрендә Кинйә Арыҫланов 300 йәки 700 кешенән торған отряды менән Берда баш күтәреүселәр үҙәгенә килә һәм уны обороналауҙы ойоштора. Пугачёв бөтә халыҡ — Яйыҡ казактары һәм башҡорттар алдында Кинйәгә ошолай итеп мөрәжәғәт итә: «Нимә, Кинйә, һин таныйһыңмы мине?», ул тиҙ яуап ҡайтармағас атаман осрашыу деталдәрен һанап үтә, бынан һуң Кинйә Арыҫланов артабанғыса яуап бирә: «Эйе, ғәли йәнәптәре, хәҙер хәтерләйем һәм һине таныйым». Тиҙҙән Кинйә «батша Пётр III» — Емельян Пугачёвтың Йәшерен советы составына инә, манифестар һәм указдар яҙыуҙа ҡатнаша. Башҡортостан халҡын баш күтәреүселәр отрядына мобилизациялай. Уның артынса күп кенә башҡорттар баш күтәреүселәр яғына күсә — 1773 йылдың декабрь аҙағына уларҙың иҫәбе 12 меңгә яҡын кешегә барып етә (был Төп ғәскәрҙең яртыһын тәшкил иткән), шулай итеп локаль ихтилалдан ҙур һуғышҡа әйләнеп китә. Агитация эшенә улы Һеләүһен Кинйинды һәм туғаны Ҡотлогилде Абдрахмановты йәлеп итә. Буласаҡ ихтилалдың лидерҙары Ҡасҡын Һамаров һәм Ҡаранай Моратовты Пугачёв менән таныштыра, ә Ҡәнзәфәр Усаев «полковник» булыр алдынан Кинйә Арыҫлановтың штабында писарь булып хеҙмәт итә. 1773 йылдың 17 октябрендә Ҡырҡ-Өйлө-Мең улусы старшинаһы Әлибай Мырҙағоловҡа, 20 октябрҙә башҡа башҡорт старшиналарына «беҙгә ирек бирәсәк батшаның» ғәскәренә ҡушылырға саҡыра. Күтәрелештә башҡорттарҙың, һәм шулай уҡ артабан татарҙарҙың, мишәрҙәрҙең типтәрҙәрҙең, сыуаштарҙың, мариларҙың, ҡалмыҡтарҙың һәм башҡа халыҡтарҙың күпләп ҡатнашыуы — Кинйә Арыҫлановтың эшмәкәрлек һөҙөмтәһе.
1774 йылдың 24 авгусында Солеников ватагаһы янындағы Михельсонға ҡаршы алышта Иҙеркәй Баймәков хәбәрһеҙ юғала һәм Емельян Пугачёв менән бергә Волганың һул ярына башҡорттарҙын тик Кинйә сыға. Творогов, Чумаков һәм башҡа казактар Пугачёвты тотоп властарға тапшырырға ниәтләй, әммә улар Кинйә Арыҫлановтан ҡурҡҡандар. Шулайҙа 15 сентябргә ҡарай төндә заговор ойоштороусы казактар тарафынан Емельян Пугачёв ҡулға алына һәм властарға тапшырыла, ә Кинйә Арыҫланов хәбәрһеҙ юғала. Ҡайһы бер тарихсыларҙың фекере буйынса, ул Пугачёвты ҡулға алған саҡта үлтерелә, ә башҡорт халыҡ риүәйәтенә ярашлы, үҙе нигеҙ һалған Кинйәабыҙ ауылында ерләнә. Батша хөкүмәте оҙаҡ ваҡыт дауамында Кинйә Арыҫлановты эҙләүҙе дауам итә. Ҡазан йәшерен комиссияһы начальнигы генерал П. С. Потёмкин үҙенең 1774 йылдың 10 ноябрендәге императрица Екатерина II рапортында хәбәр итеүенсә, был осорҙа билдәле башҡорт баш күтәреүселәрҙең етәкселәре араһынан тик 5 кеше ҡалған — Кинйә, Салауат, Ҡаранай, Ханикей һәм Илсеғол. 1774 йылдың көҙөндә Төп ғәскәр тар-мар ителеп, Пугачёв ҡулға алынғас, Башҡортостанда йәнәһе Пугачёв Мәскәүҙе алған, ә Кинйә Арыҫланов Ырымбур губернаторы итеп тәғәйенләнгән тигән имеш-мимештәр таралған. Шулай итеп, инде тик башҡорттар тарафынан алып барылған ихтилалдың 3-сө этабында, башҡорт етәкселәре Кинйәнең оло абруйлығы менән файҙаланып баш күтәреүселәр хәрәкәтен көсәйтергә ҡарар иткәндәр.
Яменка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Мань-Щарк-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Иренләшеү
Инглиз телендә
[w] һәм [u].
Совет урамы (Өфө)
Тарихы
Урамда урынлашҡан тарихи объекттар:
Башҡортостан автономияһы
Тарихы
Рәсәйҙәге 1917 йылғы Февраль революцияһынан һуң Башҡорт милли хәрәкәтенең башҡорттарҙың милли-территориаль автономияһын төҙөү процессы башлана. 1917 йылдың июль — авгусында Ырымбур һәм Өфө ҡалаларында I һәм II Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары уҙа, унда делегаттар федератив Рәсәй составында милли-территориаль формала демократик республика төҙөргә ҡарар итә. I һәм II ҡоролтайҙар менән һайланған Башҡорт Хөкүмәте Ырымбурҙағы Каруанһарайҙа эшләй һәм 1918 йылдың ғинуарында үтәсәк Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына әҙерләнә. Октябрь революцияһы автономия үҫешенә ыңғай йоғонто яһай.
Кесе Ҡоролтай
Предпарламент ағзалары булып йәшерен тауыш биреп түбәндәгеләр һайланған: Юныс Бикбов (рәйес), полковник Шаһихәйҙәр Аҡсулпанов, Аллабирҙе Йәғәфәров, Сәйетгәрәй Мағазов, Ғабдрахман Фәхретдинов, Нуриәғзәм Таһиров, Ғәйнулла Ғирфанов, Әхмәтзәки Вәлидов, Хәжиәхмәт Рәмиев, Муса Смаҡов, Ғәлиәхмәт Айытбаев, Хабибулла Ғәбитов, Ризаитдин Фәхретдинов, Шәриф Манатов, Сәғит Мерәҫов, Харис Йомағолов, Йыһангәрәй Әмиров, Ғүмәр Ҡыуатов, Илдархан Мутин, Искәндәрбәк Солтанов, Усман Тоҡомбәтов, Ғабдулла Иҙелбаев.
Примаченко Мария Авксентьевна
Биографияһы
Примаченконың талантын Киевта йәшәгән Татьяна Флору аса. 1960 −1970-се йылдарҙа журналист Г. А. Местечкин Примаченко ижадының киң популярлаштырыуын ойоштора. 1936 йылда Мария Авксентьевнаны украин сәнғәте Киев музейы янындағы эксперименталь оҫтаханаларға саҡыралар. Уның ижады күпкә төрлөрәк булып китә — Мария рәсемдәр төшөрә, сигә, керамика менән мауыға. Украин халыҡ декоратив-ғәмәли сәнғәт Дәүләт музейында уның керамик көршәктәре һәм ул йәшәгән осорҙағы табаҡтар һаҡлана. Украин керамикаһының танылған оҫтаһы Аким Герасименко бик ҙур теләк менән Примаченкоға үҙе эшләгән төрлө формалағы әйберҙәрҙе биргән, ә ул уларға ерән төлкөләрҙе, ҡот осҡос хайуандарҙы, еләк япраҡтары өҫтөнән атлап йөрөгән зәңгәр маймылдарҙы йәки сәскәгә төрөнгән йәшел крокодилдарҙы биҙәкләп төшөргән.
Люблин замогы
Тарихы
1473—1476 йылдарҙа замокта  «Польша тарихы» авторы, король Казимир Ягеллончиктың улдарының тәрбиәсеһе  Ян Длугош йәшәй. 1474 йылда, Казимир Ягеллончик идараһы ваҡытында Люблин яңы  барлыҡҡа килгән  Люблин воеводлығының баш ҡалаһы була.
Мань-Эква-Анчуг-Сос
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сыңрау торна (көй)
Йомабай Иҫәнбаев башҡорт музыкаһының башҡа йыр өлгөләре менән бер рәттән 1927 йылда Франкфурттағы Майн ҡалаһында (Германия) Бөтә донъя музыка күргәҙмәһендә «Сыңрау торна»ны башҡара.
Рәүәйәте
Халыҡ йыйыла, егет был көйҙө торналарҙан отоп алғанын һөйләй. Бер аҡ һаҡаллы ҡарт:
Мань-Я (Няис ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аталанта
Мәҙәниәттә
Аталанта тураһындағы мифтың үҙ версияһын итальян балалар яҙыусыһы Джанни Родари «Atalanta. Una fanciulla nella Grecia degli dei e degli eroi» («Аталанта. Тәңреләр һәм геройҙар Грецияһындағы ҡыҙ») китабында яҙа.
Темпл Ширли
Америка кино сәнғәте институты уны 100 йыл эсендәге кино йондоҙҙары исемлегендә 18-се урынға ҡуя. Хәҙерге кино белгестәре тарафынан ул бөтә ваҡыттарҙың иң популяр балалар актрисаһы тип иҫәпләнә. 1960-сы йылдар башында актёрлыҡ карьераһын тамамлай, ғүмеренең аҙағына тиклем Калифорнияның кескенә ҡалаһынды йәшәй.
Иртә йылдары
Темпл 1928 йылдың 23 апрелендә Калифорнияла Санта-Моникала хужабикә Гертруда Амелия Темпл (ҡыҙ фамилияһы Крайгер) (15 июль 1893 — 1 ғинуар 1977) һәм банк хеҙмәткәре Джордж Френсис өлкән-Темпл (21 май 1888 — 4 июнь 1980) ғаиләһендә тыуа. Темпл ғаиләһе голланд, немец һәм инглиз тамырҙарына эйә. Ширлиҙың ике өлкән ағаһы— Джон Стэнли (3 ғинуар 1915 — 24 декабрь 1985) һәм Джордж Френсис-кесе (24 ғинуар 1919 — 27 май 1996) була. Гертруда ҡыҙының актёрлыҡ, йырсы һәм бейеү һәләтен иртә күрә, һәм 1931 йылдың сентябрендә өс йәшлек Темпл Лос-Анджелеста Мэглин Киддиз мәктәбенә уҡырға инә.
«Twentieth Century Fox»
1933 йылда «Fox Films» «Twentieth Pictures Century» менән берләшкәндән һуң, яңы барлыҡҡа килгән «Twentieth Century Fox» студияһының башлығы Дэррил Занук студияның бөтә иғтибарын, ресурстарын һәм мөмкинлектәрен Темплдың суперйондоҙ статусын культивациялауға туплай. 19 сценаристан торған махсус төркөм ойошторола, улар Ширли өсөн махсус 11 оригиналь сценарий һәм классиканан бер нисә яраҡлашыу яҙа. Студия территорияһында Темпл өсөн махсус ҡунаҡ бүлмәһе диуарҙарында фрескалар менән биҙәлгән дүрт бүлмәле бунгало төҙөйҙәр; өй эргәһендә бәүелсәктәр менән аҡлан йәшәрә. Зануктың балалыҡ дуҫы Джон Гриффит Темплдың шәхси һаҡсыһы була. Йәш актриса менән контракт төҙөү бер ни тиклем яңыртыла, ҡыҙҙың йәшен саҡ ҡына кәметеү һәм балалар ролендә оҙағыраҡ төшөрөү маҡсатында унда уға тыуған йылына «төҙәтмәләр» индерәләр (1928 йылды 1929 йылға төҙәтәләр ). Ширлиҙың кинолағы карьераһы Бөйөк депрессия йылдарына тура килгәнлектән, ул төшкән фильмдар, асылда, американлыларға ҡырыҫ ысынбарлыҡтан ситләшеүгә мөмкинлек биреү өсөн уйланыла: уның ҡатнашлығындағы кинокартиналарҙы ҡарағанда тамашасылар күпмелер ваҡытҡа күңел асырға һәм тормош проблемаларын оноторға мөмкинлек ала. Франклин Рузвельт шул йылдарҙа ул ваҡыт өсөн аҙ табышлы булһа ла уңышҡа эйә булған уның фильмдарын шәхси ҡарарға тәҡдим итә, (200 йәки 300 мең доллар), ә Темплдың ролдәре башлыса бер типта була: уның героинялары фәрештәгә оҡшаған ҡыҙҙар була, улар айырым йәшәгән ата-әсәләрҙе берләшергә ярҙам итә, йәки йәш ғашиҡтарҙы татыулаштыра. Героинялар үҙҙәре, үрҙә әйтелгәнсә, күпселек осраҡта тулы булмаған ғаиләлә үҫкән — әсәһеҙ йәки атайһыҙ, — йәиһә бөтөнләй берәҙәк булған. Әммә, бик күп балаларҙыҡы кеүек үк, Темпл ҙурайған һайын һәм үҫмер сағы яҡынлашыу менән уның фәрештә кеүек тышҡы ҡиәфәте әкренләп юҡҡа сыға, шул сәбәпле шул уҡ ваҡытта уның ампулаһы ла үҙгәрә: ролдәрҙә сабыйҙар сафлығы әкренләп малайҙарса шуҡ холоҡҡа урын бирә. Темплдың популярлығы өҫтәмә продукция етештереүгә булышлыҡ итә. Мәҫәлән, 1934 йылдан 1941 йылға тиклем уйынсыҡтар етештереү буйынса «Айдиал-Той» компанияһы «Вставай и пой!» фильмындағы уның героиняһын һүрәтләгән ҡурсаҡтар сығара, һәм был осорҙа тотош серияны һатыуҙан алынған табыш 45 миллион доллар тәшкил итә. Темпл рекламаһы аҫтында ҡыҙҙар өсөн өҫ кейеме һәм аксессуарҙар линияһы, ноталар, һауыт-һаба, көҙгөләр, закладкалар һәм башҡалар сығарыла. 1935 йылдың аҙағына Темплдың килеме реклама өсөн авторҙың түләүҙәренән 100 мең долларҙан арта, был кино төшөргән өсөн гонорарҙарынан ике тапҡырға күберәк була, ә 1936 йылда Темплдың реклама килеме 200 мең долларҙан ашып китә.
Золотарка
Золотарка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хугот йылғаһының һул ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Иҫке Күл
Тарихы
Ауылға Себер даруғаһы Бүләкәй-Көҙәй улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала, 1712 йылда ауыл Күл тип атала. Күлауыл, Мәсетле тигән атамалар менән дә билдәле була. XIX быуат башында Яңы Күл ауылы бүленеп сыға. Әле был ике ауыл араһында алыҫлыҡ — 5 км. XIX быуаттың беренсе яртыһында Иҫке Күл ауылы Иҫке Мәсетле ауылы менән ҡушыла. Иҫке Мәсетле 1777 йылдан билдәле. 1920 йылда Иҫке Мәсетле атамаһы ҡулланылыштан сыға. Был ауылдарҙа аҫаба башҡорттарҙан тыш керҙәш башҡорттар ҙа булған. 1795 йылда 119 йортта 489 кеше йәшәгән, улар араһында Һалйот һәм Урман Көҙәй улустарынан күсеп килгән керҙәш башҡорттар ҙа булған. Һалйот улусынан килешеүһеҙ генә күсеп килгәндәр. 10 йорт хужалығында 27 керҙәш башҡорт теркәлгән. 1834 йылда уларҙың һаны 60-ҡа еткән.
Нерута-Яха (Неромо-Яха ҡушылдығы)
Нерута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Неромо-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Түбәнге Бәгәнәш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — татарҙар (70 %), башҡорттар (28 %).
Айырмалы тигеҙләмә
Айырмалы тигеҙләмә — аргументы бөтөн һан булған функцияның сикле айырмалары ингән тигеҙләмә.
Параболик айырмалы тигеҙләмә тотороҡлолоғо, 2‑се тәртип ябай дифференциаль тигеҙләмәләр өсөн Коши мәсьәләләрен сығарыуҙың Рунге—Кутт, Рунге—Кутт—Фельберг ысулдарының тотороҡлолоғо (А.Ф.Клементьев), фазалы күсеү мәсьәләләрен һанса сығарыуҙы ябайлаштырыусы А.т. (Клементьев, Г.Т.Болғаҡова, Ғ.Ә.Халиҡов), тотош мөхиттәр механикаһы мәсьәләләрен сығарыу өсөн айырмалы “шахмат” схемалар (Клементьев, С.Г.Смольников) өйрәнелгән. Күп үлсәмле 2‑се тәртип (В.Т.Иванов, Ф.В.Лубышев) һәм 4‑се тәртип эллиптик тигеҙләмәләрҙе, күп үлсәмле 2‑се һәм 4‑се тәртип тигеҙләмәләр өсөн стационар булмаған мәсьәләләрҙе, Соболев тибындағы тигеҙләмәләрҙе (Лубышев) сығарыу өсөн дифференциаль‑айырмалы ысулдың аныҡлығы баһаһы алынған һәм йыйылыусанлығы иҫбатланған.
Буковина герцоглығы
Административ бүленеше
1890 йылда Буковина герцоглығы 9 округҡа бүленә. 9 административ округтан тыш, 16 суд, 9 мәктәп, 14 подкат, 9 дауалау, 5 һайлау бүленеше була. 9 округ 333 сәйәси һәм 534 ауыл громадаһына бүленә. 1893 йылда Гура-гомор округында 32 громадаа була. Һуңғараҡ йәнә ике округ бүленеп сыға, үҙәктәре - Вашковцы һәм Заставна.
Иҡтисады
1887 йылда халыҡтың төп кәсептәре булып ауыл хужалығы, урмансылыҡ, малсылыҡ һәм ҡортсолоҡ ҡала бирә (1890 йылда был тармаҡтарҙа Төньяҡ Буковинаның 75 % халҡы шөғөлләнә ). 1887 йылда сауҙа бара, әммә башлыса «сей мал»: иген, һуғым малы, ағас, иләнмәгән тире, йөн һәм поташ һатыла. (1890 йылда был тармаҡта халыҡтың 11,1проценты йәлеп ителә ). 1887 йылда сәнәғәт көсһөҙ генә була. 1890 йылда сәнәғәттә 7,6 % халыҡ эшләй. 1900 йылда ялланып эшләүселәр 72.270 кеше һанала.
Мәғариф
1851 йылдан Черновцы гимназияһында урыҫ теле уҡытыла, ә 1880-се йылдарҙа Смаль-Стоцкий уны украин теле менән алмаштыра. Күпселек гимназияларҙа беренсе донъя һуғышы осоронда уҡытыу немец телендә бара. Черновцы университетында пкүпселек предметтар (дин дәресе һәм урыҫ теленән башҡа) немец телендә бара .1897 йылда Черновцылағы немец гимназияһында украин синыфтары асалар
Бережной Иван Михайлович
Бережной Иван Михайлович (1 ғинуар 1924 йыл — 10 апрель 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының пулемётсылар взводы командиры, гвардия кесе лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).