cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Яманһаҙ ауыл Советы (Йылайыр районы)
Яманһаҙ ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Питер Пауль Рубенс
Сығышы. Бала сағы һәм йәшлеге (1577—1590)
Рубенс Ян Кельнда үҙ балаларын үҙе уҡыта, уларҙы латин теле һәм француз теленә өйрәтә. Әммә ғаиләнең именлеге 1587 йылда Ян Рубенстың вафатынан һуң тамамлана. Өлкән улдары Ян Баптист бөтөнләй Италияға күсеп китә (һәм ул шунда вафат була), тиҙҙән өс балалары ла ауырып үлә. Тол ҡатыны оло ҡыҙы һәм улдары Филипп һәм Питер менән кире Антверпенға ҡайта. Филипп латин телен яҡшы белгәнлектән испан һарайының кәңәшсеһе Жан Ришардоның секретары була. 10 йәшлек Питерҙы әсәһе иезуиттар мәктәбенә уҡырға бирә. Был мәктәптә Питер яҡшы тел белеме ала: латин телен һәм классик антиканы шәп белә, тыуған норманд телендә һәм шулай уҡ латин, француз, итальян телдәрендә берҙәй етеҙ уҡый, яҙа һәм һөйләшә, теге йәки был кимәлдә инглиз, немец һәм испан телдәрен белә..
Испания
1603 йылда Мантуя герцогы Хорватияла төрөктәргә ҡаршы көрәштәге үҙенең ҡаҙаныштары өсөн испан короленән адмирал чины көтә һәм был турала королдең иҫенә төшөрөргә ниәтләй. Ул сәнғәт әҫәрҙәренән торған ҙур бүләк әҙерләй. Бүләкте тапшырыу өсөн королде үҙенә арбарлыҡ һәм һүҙ ыңғайында герцогты отошло һында күрһәтә алырлыҡ кеше кәрәк була. Бының өсөн Кьеппьо герцогҡа Рубенсты тәҡдим итә. Был тарих алдынан герцог алдан иҫкәртмәйенсә генә рәссамдың оҫтаханаһына килә һәм Рубенстың ҡысҡырып Вергилийҙың «Георгика»һын яттан һөйләй-һөйләй аллегориялы картина төшөргәнен күрә. Герцог Рубенсҡа латинса мөрәжәғәт итә һәм Рубенстан бик килешле яуап ишетә. Герцог үҙенең ҡиммәтле бүләген испан короленә тапшырыу вазифаһын Рубенсҡа йөкмәтә. 1605 йылдың 5 мартында Мадридтың түрәһенә король Филипп III тәғәйенләнгән бүләкте илсе Паоло Рубенс Пьетро тапшырасаҡ тигән хәбәр ебәрәләр; шул уҡ көндә рәссам юлға сыға. Сәйәхәттең маршруты насар төҙөлгән була: Рубенс Феррара һәм Болонья аша үтеп Флоренцияға барырға һәм Ливорнола пароходҡа ултырырға тейеш була. Аппенин тауҙары аша Италияға йөктө килтереү өсөн 150 скудо талап ителә, ә бының өсөн аҡса бик аҙ бүленгән була, етмәһә таможняла эшләүселәр йөктө асып ҡарай. Артабан бөйөк герцог Фердинанд һарайында насар инцидент була. 29 мартта рәссам үҙен яҡлаусы Кьеппьоға Пизанан быға зарланып яҙа. Великий Герцог призвал меня сегодня после обеда; он в самых дружеских и учтивых выражениях говорил о господине Герцоге и нашей Светлейшей Госпоже; он с большим любопытством осведомлялся о моём путешествии и о вещах, лично ко мне относящихся. Этот Государь изумил меня, доказав, насколько он хорошо осведомлён о малейших подробностях качества и числа подарков, предназначенных тому или иному лицу; кроме того, он весьма польстил мне, сказав, кто я, откуда родом, каково моё ремесло и какое место я занимаю в нём. Я был совершенно ошеломлён всем этим и принуждён заподозрить действие какого-нибудь домашнего духа или же превосходную осведомлённость наблюдателей, чтобы не сказать — шпионов, находящихся в самом Дворце нашего Государя; это не может быть иначе, так как я не перечислял содержимое моих тюков ни в таможне, ни в каком-либо другом месте.
Мантуя, Генуя, Рим
Барлыҡ тәнҡитселәр ҙә, Италия осоронда Рубенсты ысын оҫта-рәссам булмаған, уның ижадында Болонья академияһы шаблонының йоғонтоһо көслө булған, тип билдәләй. Итальян осорондағы Рубенс мираҫының ҙур өлөшөн антик сәнғәт әҫәрҙәренең һәм үҙ заманындағы итальян рәссамдары әҫәрҙәренең күсермәһе тәшкил итә. Рубенс үҙ заманындағы рим рәссамдары менән ҡыҙыҡһынмай һәм римдағы замандаштары Гвидо Рени, Караваджо, Аннибале Карраччи менән дә осрашырға тырышмай. Киреһенсә, антик әҫәрҙәрҙең күсермәләрен төҙөгәндә Рубенс ике маҡсатты күҙ алдында тота; беренсенән, ул үҙенең профессиональ оҫталығын арттыра, икенсенән, король коллекцияһында йәки шәхси коллекцияларҙа һаҡланған сәнғәт әҫәрҙәр каталогын булдырырға тырыша. Башҡаса әйткәндә, ул үҙенең ижады өсөн сюжеттар, техника оҫталығы алымдары һәм моделдәр запасын әҙерләй. Вафаты алдындағы васыятында ул, «минең хеҙмәттәрем, минең юлымдан китеп, рәссам булырға теләүсе вариҫтарыма кәрәк буласаҡ»,-тип яҙған. Был каталогты ул антик йәки ренессанс сәнғәтенең каталогын фәнни маҡсатта түгел, ә үҙенә кәрәк буласаҡлығынан сығып эшләгән.. Генуя аристократтарының барокко портреттары оҙаҡ ваҡыттар дауамында Италияла, Фландрияла, артабан Франция һәм Испанияла портрет жанрының эталоны булып торған. Рубенс портреттарындағы геройҙарҙы нейтраль фонда йәки драпировка фонында яҙған, геройҙарҙың социаль хәлен ул аксессуарҙар һәм костюмдар аша сағылдырған. Рәссамдың төп маҡсаты булып портреттағы моделдең йөҙөн ентекләп һүрәтләп, бының менән геройҙың мөһимлеген сағылдырыу торған. Шундай эштәренең береһе булып маркиза Вероника Спинола-Дориа портреты тора. Н. Грицай әйтеүенсә «рәссам портрет жанрындағы XVI һәм XVII быуаттағы манералы сәнғәттең ҡәтғи сиктәрен киңәйткән, ҡатып ҡалған композицияға реаль донъяның йәнен өргән: картиналарға хәрәкәтсәнлек, тормош азатлығы һәм матур төҫтәр индергән, фондың мәғәнәһен көсәйтеп, портретты ысын монументаль сәнғәттең лайыҡлы мәсьәләһенә әйләндергән».
Изабелла Бранттың үлеме
В феврале 1626 года Рубенс вернулся домой из четырёхмесячной поездки в Англию. Чумная эпидемия в Антверпене не утихала, и её жертвой стала 34-летняя Изабелла Брант — законная супруга художника. 15 июля Рубенс позволил себе в письме к библиотекарю Дюпюи редкое для него выражение чувств:
Икенсегә өйләнеүе
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Образ Елены Аргивской замыслил исполнить художник, Выбрал во граде своём пятерых прекрасных кротонок, Вот у одной лоб сияет, как снег, белизной беспорочной, Третьей пурпурные щёки и шея кости слоновой, Пышные плечи и крепкая грудь у девицы четвёртой; Вот как изобразил Зевксид на картине единой Только Рубений его превзошёл, ибо кто же ответит: Ныне владеет живою Еленою адуатуков, <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Төньяҡ амурҙары (башҡорт яугирҙәре)
1812 йылда Ырымбур губернаһында бөтәһе 40 кавалерия полкы төҙөлә, шул иҫәптән 28 башҡорт полкы. Хәҙерге Калуга өлкәһе ерендәге яуҙа 2 башҡорт полкы ҡатнаша. 4 башҡорт полкы Мәскәүҙе һаҡлауҙа ҡатнаша.
Рәсәй ғәскәре менән башҡорт һыбайлылары 1814 йылда Парижға барып етә. Ғафури районының Красноусол ауылында башҡорт полктарының 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыуына 205 йыл тулыуға арнап, "Төньяҡ амурҙары" мемориаль комплексы асыла. Ул халыҡтан йыйылған аҡсаға төҙөлә
Мань-Луй-Я
Мань-Луй-Я — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Луй-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Топаллер Анатолий Семёнович
Анатолий Семёнович Топаллер (13 ноябрь 1911 йыл — 16 ғинуар 1996 йыл) — совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, еңел бомбардировка авиация полкының эскадрилья командиры, подполковник (1945). Советтар Союзы Геройы (1940).
Буранбаев Нуретдин Хәйретдин улы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1948-1952 йылдар — ВКП (б) Башҡортостан өлкә комитетында ауыл хужалығы бүлеге инструкторы.
Бубка Сергей Назарович
СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1983). 1988 йылғы Йәйге Олимпия уйындары чемпионы, еңел атлетика буйынса алты донъя чемпионатында (1983, 1987, 1991, 1993, 1995 һәм 1997 йылдар) еңеүсе, еңел атлетика буйынса Европа (1986) һәм СССР (1984) чемпионы. Ҡолға менән һикереү буйынса Донъя һәм Европа кубоктары (1985) еңеүсеһе. Еңел атлетика буйынса «Дуҫлыҡ-84» халыҡ-ара ярыштарының көмөш призёры.
Кротов Николай Иванович
Биографияһы
62 китап, шул иҫәптән «Рәсәйҙең иҡтисади йылъяҙмаһы» серияһының 38 китабы авторы һәм авторҙашы. Үҙ китаптарын геройҙары — Советтар Союзы һәм Рәсәйҙең иҡтисади тормошо шаһиттары булған финансистар, банкирҙары һәм башҡалар менән тығыҙ бәйләнештә яҙа.
Уның баҫылып сыҡҡан эштәре араһында Виктор Геращенконың тормошон һүрәтләгән беренсе баҫма булып «Жизнь и удивительные приключения банкира Виктора Геращенко, сына банкира Владимира Геращенко, рассказанные им самим, его друзьями и коллегами, внимательно выслушанные и записанные летописцем Николаем Кротовым» (2009) китабы тора. 2011 йылда ҡыҫҡартылған версияһы «Эксмо» нәшриәтендә «Геракл юлы» исеме аҫтында сыға.
Башҡорт Илсекәйе
Тарихы
Башҡорт Илсекәйе ауылына Себер даруғаһы Түбәләҫ улусына ҡараған Табын ҡәбиләһенең Ҡыуаҡан тармағына ҡараған Түбәләҫ ырыуы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ауылдың ырыу аралары: Һунбыҡ, Тәүеш, Тимерәк, Ҡыуыҡ, Һарүҙәк, Алмас.
Илсекәйҙәрҙең 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыуын фаразлау
2. Ҡалмаҡ Көҫәпәйевтең — Аҡкөбәк Ҡалмаков
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
1934 йылда һәр бер ауылда айырым колхоз ойошторолдо. Илсекәйҙәге «Башташ» колхозының тәүге рәйесе Ғафаров Абдулла Әмерғәзе улы булған. Бронь булыуына ҡарамаҫтан, ул үҙе теләп Бөйөк Ватан һуғышына киткән һәм 1943 йылда батырҙарса һәләк булған. 1958 йылда ойошторолған XXI партсъезд исемендәге колхозға Илсекәйҙән башҡа Ҡалмаҡҡол, Ҡарағол, Сүрәкәй ауылдары, Урыҫ Илсекәйе утары индерелгәйне. Башҡорт Илсекәйе ауылы колхоздың бер бригадаһы булды. Эре мөгөҙлө мал фермаһы, ашлыҡ келәттәре, машина-трактор станцияһы, ат аҙбарҙары, бригада йорто бар ине. Данлыҡлы колхозсылары, хеҙмәт алдынғылары менән ғорурланып йәшәне.
Тирә-яҡ мөхит
Һикеяҙ, Саған, Һабайылға, Ҡарайылға, Крәке (Һикеяҙ ҡушылдыҡтары)
Аҙбай
Географияһы
Яр буйындағы кеше йәшәгән урындар: Лебедевка, Лесной, Погудино ҡасабалары
Яңы империализм
Тәүшарттары
Ҡапма-ҡаршылыҡтар 1873—1896 йылдарҙа депрессия — етештереү түбәнәйә барған оҙайлы хаҡтар кәмеү осоронда ҡатмарлашҡан. Үҙҙәренең сәнәғәттәрен дәртләндереүсе хөкүмәттәр (Германияла — 1879 йылдан Францияла — 1881 йылдан алып) ирекле сауҙа принциптарынан ихлас баш тартҡан. Бының менән улар бер-береһенең үҙ-ара асыуын ғына ҡабартҡан.
Империяларҙың бер-береһен уҙырға тырышыуы
1902—1903 йылдарҙа Америка Ҡушма Штаттарына (ҡара: «Монро доктринаһы») иҫәп тотҡан Венесуэла менән Европа илдәре коалицияһы араһында тағы ла бер көрсөк була.
Кисть (Виги ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юрезанский Владимир Тимофеевич
Биографияһы
В. Т. Юрезанский Мәскәү ҡалаһында вафат була, Ваганьков зыяратында ерләнә.
Монголия
Монголия Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының барлыҡ тиерлек, шулай уҡ күҙәтеүсе булараҡ — Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең ҡайһы бер структураларында ҡатнаша. Рәсми тел — монгол теле, алфавиты кириллица нигеҙендә.
Латин алфавиты
Хәрефтәрҙең модификацияланыуы
Күпселек телдәргә ябай латин алфавиты ғына етмәй, шуның өсөн телдәрҙең фонетик системаһын латин графикаһына яраҡлаштырыу өсөн, йыш ҡына диакритик тамғалар, лигатуралар һәм хәрефтәрҙең башҡа модификациялары ҡулланыла. Миҫалдар:
Иҫке Ҡарамалы (Башҡортостан)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — татарҙар (93 %).
Аксум батшалығы
Бөлгөнлөккә төшөүе һәм юҡҡа сығыуы
VII быуатта, тәңкә һуғыу туҡтағандан һуң, дәүләттең әкренләп бөлгөнлөккә төшөүе башлана. Ҡыҙыл диңгеҙҙә аксумиҙарға ҡаршы йүнәлтелгән фарсы, ә һуңыраҡ мосолман эшмәкәрлеге Аксум батшалығын етди иҡтисади проблемаларға килтерә, Аксум ҡалаһының халҡы кәмей. Эске факторҙар менән бер рәттән, был бөлгөнлөккә төшөүҙең бер сәбәбе тип һанала. Аксумдың һуңғы өс быуаты ҡараңғы быуаттар тип иҫәпләнә, һәм дәүләт 960 йылдар тирәһендә йәшәүҙән туҡтай. Һуңғы антиклыҡтың төп империяларының береһе булыуына ҡарамаҫтан, Аксум батшалығы тарихта юғалып ҡала, сөнки Эфиопия тотош Урта быуаттар дауамында изоляцияла ҡала.
Ғәзизов Мостафа Шакир улы
Биографияһы
1959 йылдан отставкала. Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.
Йәғәфәров Ғибат Зиннәт улы
Йәғәфәров Ғибат Зиннәт улы (22 февраль 1924 йыл — 28 октябрь 2002 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, Ӏ дәрәжә Дан ордены, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүсе
Биографияһы
Ғибат Зиннәт улы Йәғәфәров 1924 йылдың 22 февралендә БАССР-ҙың Йылайыр кантоны Үрге Нөгөш ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Үрге Нөгөш ауылы) тыуған.
Карл IV (Изге Рим империяһы императоры)
Биографияһы
1316 йылдың 14 майында Прагала тыуған. Люксембург династияһы вәкиле Чехия короле Һуҡыр Иоанн һәм чех принцессаһы Элишка Пржемысловнаның улы. Тыуғанда уға Вацлав/Венцель (Václav, Wenzel) тип исем ҡушылған. Парижда тәрбиәләнгән һәм конфирмация ваҡытында үҙенең олатаһы һәм ҡурсалаусыһы король Сибәр Карл IV-нең исемен алған.
Әммә анархия осоронда байып алған урындағы аҡһөйәктәр, Карлды оҡшатмағанлар. Улар королгә уның вариҫы атаһын тәхеттән ҡолатырға телә тигән ялған хәбәрҙәр ебәрә башлаған. 1335 йылда Һуҡыр Иоанн улын Чехиянан ситләткән, уға тик Моравия маркграфы титулын һәм Кривоклатка имениеһын ҡалдырған. Карл үҙенең ҡустыһы Иоганн Генрихҡа ҡатыны Маргарита Маульташ тарафынан алынған ҙур мираҫты контролдә тоторға ярҙам итеү өсөн Тиролгә барған, әммә король Һуҡыр Иоанн дошмандар менән килешеү төҙөгән, уларға Каринтия һәм Штирияны тапшырған. Чехиянан барлыҡ килемдәрҙән мәхрүм ителгән Карл ҡустыһында Тиролдә йәшәргә ҡалған, ә уның ҡатыны Брноға ебәрелгән.
Нермеша
Нермеша — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының һул ярына тамағынан 396 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Рускеала (тау паркы)
Тарихы
1998 йылда мәрмәр ватыуҙарҙың төп карьеры мәҙәни мираҫ объекты булараҡ дәүләт һаҡлауы аҫтына алына.
Гришин Сергей Владимирович
Биографияһы
Сергей Владимирович Гришин 1917 йылдың 18 мартында Фомино ауылында (хәҙер — Смленск өлкәһенең Дорогобужский районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1935 йылда Дорогобуж педагогия училищеһын тамамлай, уҡытыусы, башланғыс мәктәп завучы булып эшләй. 1939 йылда Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла. 1941 йылда ул офицерҙар әҙерләү курсын тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышының беренсе көнөнән — уның фронттарында танк взводы командиры була. Ҡамауға эләгә, үҙенең тыуған ауылына сыға, унда йәшерен төркөм ойоштора, ул 1941 йылдың ноябрендә ул «Ун өс» партизан отряды булып үҫә.
Пауль-Сыс-Я
Пауль-Сыс-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хура йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)
Уғырҙар (’Ογυι; огуры) — боронғо төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе.
Мөлкәт
Тирә-яҡ мөхит
Ялан-бесәнлектәр:
Тарихи ҡомартҡылар:
Нерьма
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Венгрия
Географияһы
Тауҙарҙа һәм бейек ерҙәрҙә һоро урман һәм кәҫле-карбонатлы тупраҡ булһа, Тиса, Дунай киңлектәрендә аллювиаль тупраҡ.Әлфүлдә уңдырышһыҙ татырлы тупраҡтар осрай. Венгрия биләмәләренең яҡынса 20%-ын урмандар ҡаплаған. Урмандар башлыса тауҙарҙа һаҡланып ҡалған.
Халҡы
Илдең 95 % халҡы венгер телен туған тел тип иҫәпләй. Венгр теле Урал телдәре ғаиләһенең фин-уғыр тармағына ҡарай. Уларҙың ҡәрҙәш телдәре булып ханттар һәм мансиҙар тора.
Ҡотташы (күл)
Ҡотташы - Куташи - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағы күл.
Флораһы һәм фаунаһы
Күлде урмандар уратып алған. Һаҙлы урындарҙа ҡамыш, екән, күрән үҫә.
Хәтирә (йыр)
«Хәтирә» — башҡорт халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй.
Ченстохова
Транспорты
Ченстоховала ике тимер юлы вокзалы бар: Ченстохова особова һәм Ченстохова-Страдом. Беренсеһе уның Варшава-Вена тимер юлы тармағында, икенсеһе Рәсәй Империяһы тимер юлы тармағында урынлашҡан һәм 1846 йылда төҙөлгән (вокзал Мәскәүҙә  1849 йылда асылған).
Шаймөхәмәтов Фәнил Сафуан улы
Биографияһы
Фәнил Сафуан улы Шаймөхәмәтов 1957 йылдың 21 мартында Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Яйыҡ Сибе ауылында тыуған. 1979 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының художество-графика факультетын тамамлаған. Башта Әлшәй районында, артабан Стәрлетамаҡта, Ишембай ҡалаһының Балалар сәнғәт мәктәбендә эшләй. Ишембай ҡалаһында йәшәй.
Ижади күргәҙмәләрҙә, конкурстарҙа ҡатнашыуы
1978 йылдан халыҡ-ара, бөтә Рәсәй һәм республика кимәлендәге төрлө конкурс-күргәҙмәләрҙә ҡатнаша, уның ижади активында барлығы 70-тән ашыу күргәҙмә, шул иҫәптән сит илдәрҙә.
Күргәҙмәләре тураһында фекерҙәр
Алдан һәйбәт уйланған композиция һәм сюжет Фәнил Шаймөхәмәтовтың рәсемдәренә тотош тарихтарҙы күрһәтергә мөмкинлек бирә. Уның ьер кемгә билдәле булмаған ябай ауыл кешеләре портреттар коллекцияһы — йәҙҙәрҙә замана тарихы. Был йөҙҙәр йыш ҡына ғәҙәти, йәмһеҙ, әммә уларҙағы изгелеклек һәм ябайлыҡ үҙенә тарта…
Бишәүҙәр
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1920 йылда Бишәүҙәр ауылының 76 хужалығында 354 кеше йәшәгән.
Мевлис-Юган
Мевлис-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Казым йылғаһының һул ярына тамағынан 205 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Тереғоловтар
Тереғоловтар мосолман донъяһы һәм Башҡортостан тарихында
Ғәли Ниғмәтулла улы Тереғолов (9 июнь 1894, Ҡарғалы ауылы — 18 сентябрь 1976, Өфө), Башревком канцелярияһында эшләй. Репрессиялана, 1956 йылда аҡлана;
Әйбәт (күл)
Тасуирламаһы
Күлдең яры ҡамыш ҡулсаһына алынған, көньяғы һаҙлыҡлы. Ҡатнаш урман һыуға терәлеп тора. Көнбайыш ярында «Балыҡсы йорто» бар. Йылы миҙгелдә күлдең өҫкө йөҙө менән ҡаплана.
Листен
Листен (Liesten) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 306 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,72 км2. Диңгеҙ кимәленән 42 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29416 һәм автомобиль коды — SAW.
Оло Хан мәсете
Тарихы
Мәсеткә төп инеү урыны Серекһыу (Чурук-Су) йылғаһы яғынан урынлашҡан. Фасады шул яҡтан элек мәрмәр менән биҙәлгән булған. Мәсеттең көнсығыш стенаһы янында тәһәрәтхана менән шәдирван (фонтан) урынлашҡан. Диуарҙарҙа ғәрәп телендә бер нисә каллиграфик яҙыу һүрәтләнгән (Ҡөрьән аяттары), улар XVIII быуатта барлыҡҡа килгән. Шулай уҡ стеналағы каллиграфик яҙыуҙар араһында мәсетте ремонтлаған һәм биҙәгән Ҡырым Гәрәй исеме телгә алына: «Ғали йәнәптәре Ҡырым Гәрәй Хан тарафына фатиха булһын».
Молчанов Андрей Юрьевич
Биографияһы
2011—2013 йылдарҙа — иҡтисади сәйәсәт буйынса Федерация Советы Комитеты рәйесе.
Ленинград өлкәһе Подпорожье ҡалаһының почетлы гражданы.
Людевит Гай
Биографияһы
1830 йылда Гай хорват теленең грамматикаһын — «Хорват-славян орфографияһының ҡыҫҡаса нигеҙе» («Kratka osnova hrvatsko-slavenskoga pravopisanja») төҙөй һәм баҫтыра. Быға тиклем Хорватияла ете төрлө орфография булһа, уларҙан Гай бер серб теленә яҡын булған штокав диалектын һайлап ала (уның тыуған диалекты кайкав булһа ла).
Сатурн (мифология)
Мифология
Һөйләүҙәренсә, Юпитер тарафынан Сатурн тәхеттән бәреп төшөрөлгәс, диңгеҙ буйлап оҙаҡ килгәндән һуң Лацийға килеп юлыҡҡан. Вергилий буйынса, Олимптан Италияға күсеп килгән .Рим риүәйәте буйынса Сатурн  буйынса Тибрйылғаһы буйлап Яникулға килеп еткән, бында Янус табып, тегеһе тип ҡунаҡсыл ҡаршы ала, шунан  Капитолий убаһына барып урынлаша. Лацийҙың борондан килгән халҡы сатурндар тип йөрөтөлә ;  Секст Аврелий Виктор уны Сатурний ҡалаһын төҙөгән тип яҙа.
Норешка
Норешка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вель йылғаһының уң ярына тамағынан 196 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Мөхәммәттең христиандарға ҡарашы
Тарихи фарманы
Мөхәммәттең фарманы (Аштинамә) — ул Изге Екатерина монастырының христиан монастырына тейелгеһеҙлек, унда ғибәҙәт ҡылыу иреклеге гарантияһы, шулай уҡ синай монахтарына һалым ташламалары бирелгән фарман йәки указ. Ул Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ҡул эҙе менән раҫланған. Монах хәтирәләре буйынса, Мөхәммәт йыш ҡына монастырға йөрөгән, шулай уҡ Синай руханиҙары менән бик яҡшы мөнәсәбәттә булып, әңгәмәләр ҡорған
Эфиопиялылар
Мөхәммәттең көрәштәштәре Аксум батшалығында исламды хәүефһеҙ тота алыуҙарын белеп, һижрәт ҡылғас, ҡорайыштар, ҡасаҡтарҙы биреүҙе талап итер өсөн, Негусҡа делегация ебәрә. Делегация составына Ғәмер ибн Хишам инә. Мәккәләр, мосолман мигранттары яңы дин эҙләүсе «ахмаҡ егеттәр», уларҙы кире ҡайтарыуҙы һорап мөрәжәғәт итә. Негус Нәжәши мосолмандарҙы саҡырып ала ла үҙҙәре менән Алланан килгән берәй нәмә бармы, тип һорай. Шунан һуң мосолмандарҙың береһе, Жәғәфәр, Мәрйәм сүрәһе нән өҙөк уҡый. Быны ишеткәс, негус: «Ысынлап та, был да, Ғайса ның (Инжил) алып килгәндәре лә бер үк яҡтылыҡ сығанағынан килгән». Шунан ул мосолмандарҙан бер ҡасан да баш тартмаясағын белдерә.. Һуңғараҡ Мөхәммәт пәйғәмбәр мосолмандарҙы ҡотҡарған христиан ән-Нәжәши батшаға рәхмәтле хат яҙа.
Инә зат
Sex determination
The sex of a particular organism may be determined by a number of factors. These may be genetic or environmental, or may naturally change during the course of an organism’s life. Although most species with male and female sexes have individuals that are either male or female, hermaphroditic animals have both male and female reproductive organs.
Ноуса
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Собханғол (Ауырғазы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Перна-Хуренья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Генри Фонда
Һуғыштан һуңғы карьераһы
Генри Фонда ҡабаттан Бродвейға ҡайта. Һуғыштан алып ҡайтҡан фуражкаһын кейеп, "Мистер Робертс"та төп ролде уйнай, комедия Һауа-диңгеҙ көстәренә бағышланған була. Спектаклдә ул командирына ҡаршы шәхсән һуғыш алып барған кесе офицер ролен уйнай. 1948 йылда ошо роль өсөн Фонда Тони премияһына лайыҡ була, артабан ошо спектакль менән милли гастролдәрҙә сыға. Үҙ ирке менән кино бизнесынан ете йыл дауамында тулыһынса ситләшкәндән һуң Фонда Джеймс Кегни, Вильям Пауэлл һәм Джек Леммон менән бергә 1955 йылда спектаклдең киноверсияһында төшә. Фильмды Warner Bros студияһы ҡуя. Фильмды төшөргән саҡта Фонда режиссёр Джон Форд менән бәхәсләшеп китә. Форд Фонданы һуғып ебәрә, бынан һуң Фонда башҡаса бер ҡасан да Форд менән эшләмәйәсәге тураһында белдерә. Питер Боглановичтың «Джон Форд төшөргән» документаль фильмында улар бергә бик йәнле һөйләшеп төшкән булһалар ҙа, Фонда үҙ һүҙенән ҡайтмай.
Фильмдың уңышлы сығыуына ҡарамаҫтан, Фонда продюсер булырға теләге юҡлығы тураһында белдерә, сөнки буласаҡ уңышһыҙлыҡтар уның актёрлыҡ карьераһына зыян килтереүенән ҡурҡа.
Һуңғы йылдары
Ғүмеренең аҙаҡҡы йылдарына тиклем Генри Фонда театрҙа хәҙмәт итеүен ташламай. Ул Бродвейға күренекле американ юрисы тураһында биографик драма «Кларенс Дарроу»ҙа төшөр өсөн 1974 йылда уҡ ҡайта. Был роль өсөн Фонданы «Тони» премияһына номинацияллайҙар.
Кино сәнғәте үҫешенә индергән өлөшө
Генри Фонданың ҡатнашлығында өс фильм Америка кино институты версияһы буйынса 100 йыл эсендәге 100 иң илһамландырған американ фильмдары араһына индерелгән: «Алтын күлдә» (1981) — 45, «Ун ике асыулы ир-егет» (1957) — 42 һәм «Асыу тәлғәштәре» (1940) — 7 һандары аҫтында.
Һаҡмар (йыр)
«Һаҡмар» — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Тасуирламаһы
Был лирик‑эпик йырҙа тыуған яҡтың гүзәллеге, Һаҡмар буйҙарының матурлығы данлана. Көйө мажор пентатоникаға нигеҙләнгән, диапазоны киң (терцдецима). Ижекте һуҙып, биҙәкләп, бөгөллө итеп йырлау уға хислелек өҫтәй. Көйҙөң тулҡын һымаҡ һалмаҡ хәрәкәте йылға ағымын хәтерләтә.
Башҡарыусылар
Башҡарыусылары — Б. Н. Вәлиева, Ф. Ә. Килдейәрова, Ә.С.Шайморатова бар. А. С. Ключарёв, Г.Г.Лобачёв, Р. Ә. Мортазин — тауыш һәм фортепиано өсөн, В. Л. Мортазин, И.И.Хисаметдинов тауыш һәм орган өсөн эшкәрткән.
Шаповалов Иосиф Миронович
Биографияһы
1953 йылдың апрелендә СССР Генераль прокуроры протесы буйынса Юғары Суд пленумы Шаповаловҡа ҡарата ҡулланылған язаны 10 йылға тиклем кәметеү тураһында ҡарар ҡабул итә. Шул уҡ йылда ул амнистия буйынса азат ителә.
Тимаков Владимир Дмитриевич
Биографияһы
Ғилми эш йылдарында 300-ҙән ашыу ғилми эш, шул иҫәптән 7 монография һәм микробиология буйынса бер нисә дәреслек баҫтырып сығарған. Эпидемияға ҡаршы практика тәжрибәһен дөйөмләштереп, инфекцияларҙы бөтөрөүҙең бер нисә принциптарын күтәрә. Тимаковтың төп фәнни хеҙмәттәре микробтарҙың үҙгәреүсәнлеге һәм генетикаһы проблемаларын өйрәнеүгә, бактериофагияға - бактериялар формаларына, микоплазматологияға, эпидемиологияға һәм инфекцион ауырыуҙарҙы лаборатор диагностикалауға, иммунологияға арналған.
Ул шулай уҡ эпидемияға ҡаршы хеҙмәтте ойоштороу мәсьәләләре менән шөғөлләнә, бер нисә инфекцияны бөтөрөү һәм СССР биләмәһендә йоғошло ауырыуҙарҙың дөйөм кимәлен кәметеү принциптарын дәлилләй. Уҡыусылары менән бергә тирә-яҡ мөхиттәге бактерияларҙы фагодиагностикалау һәм фагоиндикациялау алымдарын әҙерләй, шулай уҡ вакциналарҙың һөҙөмтәлелеген күтәреү алымдарын тәҡдим итә.
Түбәнге Әбсәләм
Тарихы
Түбәнге Әбсәләм — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. Арый ауыл Советы составына инә. Тәүге нигеҙ һалыусы кеше — Әбделсәләм Әбүталипов. Ул 1756 йылда тыуған. Уның улдары: Фәтҡулла (уның улдары: Хәбибулла, Ғәйнулла, Вәлиулла), Мөхәмәтйәр, Зәйнулла, Әбделхәким, Хөснулла). Әхмәт ауылына нигеҙ һалыусы ла Әбсәләм ауылыныҡы була. Уның улы Зөлҡәрнәй Әхмәтов 1750—1826 йылдарҙа йәшәгән. Уның 1776 йылда тыуған улы Исай була. Исайҙың улы — 1799 йылғы Сәйетборхан.
Тирә-яҡ мөхит
Шишмәләр:
Боғбонлы мәсете
Тасуирламаһы
Мәсет тура мөйөшлө итеп һалынған, ике колонналы айваны һәм көмбәҙле ҡышҡы бинаһы бар. Дөйөм майҙаны 26×13,3 м. Айвандың семәрле ағас колонналары сәнғәти йәһәттән ҡиммәте булып тора һәм Йәмиғ мәсете колонналарының орнаментын хәтерләтә.
Баттал (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— ГӨ буйынса һаны — 12
Винница (аэропорт)
Тарихы
2018 йылдың апрель айынан авиарейстар Винница-Пекин, Винница — Нью-Йорк, Винница — Дубай, Винница — Бангкок, Винница — Париж, Винница — Лондон, Винница — Рим, Винница — Оттава һәм башҡа авиарейстар көн һайын үтәлә башлай, уларҙың барыһы ла Киевта туҡталып китә. сайтында Тулыраҡ мәғлүмәтте АК «МАУ» сайтынан алырға мөмкин.
Башҡорттарҙа йола поэзияһы
Йүнәлештәре
Сабыйҙы тәүге тапҡыр мунса индергәндә йтелә торған теләктәр, нәсихәттәр һәм ҡурсалау һүҙҙәре:
Кейеҙ баҫыу, һарыҡ ҡырҡыу, бау үреү, һал ағыҙыу һ. б. хужалыҡ-көнкүреш ғәмәлдәре барышында һәм байрамдарҙа имләүҙәр, алғыштар, һамаҡтар, йырҙар, ҡарһүҙҙәр әйтелгән: «Эшем, эшем, эш ҡары, /Дошман һүҙе тыш ҡары».
Календарь
Тарихы
Юлиан календарының үҫеше булып Григориан календары тора (яңы стиль). Рим Папаһы Григорий XIII ваҡытында 1582 йылдың 15 октябрендә юлиан календары урынына индерелә (иҫке стиль). Григорий XIII үткәргән һәм католик илдәрҙең күпселегендә танылған реформа ике өлөштән тора:
Иҫке һәм яңы стилдәр араһындағы айырма XVI—XVII быуаттарҙа 10 тәүлек, XVIII быуатта 11 тәүлек, XIX быуатта 12 тәүлек тәшкил итә. XX—XXI быуаттарҙа айырма 13 тәүлек тәшкил итә. 2100 йылдың 15 мартынан айырма 14 тәүлек тәшкил итә.
Аҙна
Аҙна — көндән ҙурыраҡ һәм айҙан кәмерәк ваҡыт берәмеге. Ете көнлөк аҙна константа түгел: мәҫәлән, Ҡытайҙа Шан эпохаһында ритуаль аҙна 10 көндән торған.
Ай
Иҫәпләү уңайлығы бер ай эсендә тотош бер нисә көн талап иткәнлектән, ай әйләнеүе периодының төрлө осорҙары — 27,2-29,6 тәүлек тәшкил итә һәм бөтөн көндә иҫәпләп булмай, календарҙар элек-электән айлыҡ оҙонлоҡтарын сиратлаштырып һәм/йәки өҫтәмә көндәр индереп, дөрөҫлөктө ҡапларға тырышҡан.
Йәһүдтәр, мосолмандар, ҡытайҙар, индустар һәм башҡалар ҡулланған ай һәм айлы-ҡояшлы календарҙарында ай оҙайлығы 29 йәки 30 көн тәшкил итә. Ҡайһы бер календарҙарҙа ай башы ысын астрономик яңы ай тулған көнөнә тура килә, икенселәрендә ай башы туранан-тура күҙәтеүҙәр менән билдәләнә.
Айлы-ҡояшлы календарь
Ай башы, ай календарындағы кеүек, айды-ҡояшлы календарында неоменияға тура килә, йәғни йәш Айҙың беренсе тапҡыр Ҡояш нурҙарында барлыҡҡа килеүе.
Ҡояш календары
Тропик йыл оҙайлығы — 365,24220 тәүлек. Ҡояш календарында календарь йыл 365 көн (нормаль йыл) йәки 366 көн (кәбисә йылы) булырға тейеш. Календарь йылының уртаса оҙонлоғон тропик йылы оҙонлоғона яҡынайтыу өсөн кәбисәләр ҡуйылған.
Юлиан календарын камиллаштырыуҙың тағы бер варианты булып Яңы Юлиан календары торған. Был календарҙа кәбисәләрҙең эҙмә-эҙлелеге Юлиан календарындағы кеүек, әммә өҫтәмә ҡағиҙә индерелә, уға ярашлы Яңы Юлиан календарында 900 йылға бер 7 көн алып ташлана. Быуат йылын 900-гә бүлгәндә 2 йәки 6 ҡалдыҡ булып ҡалһа кәбисә йылы тип атала. Календарь циклы — 900 йылдан тора, уның барышында 218 кәбисә көнө тип ҡуйылған. Календарь йылының уртаса оҙонлоғо — 365,24222 тәүлек, был яҡынса 50 000 йыл эсендә 1 көн хата бирә.
Иран календары
Иран календары йәки Ҡояшлы һижрәт— астрономик ҡояш календары, Иранда һәм Афғанстанда рәсми календарь сифатында ҡулланыла. Календарь Ғүмәр Хәйәм ҡатнашлығында эшләнә һәм шул ваҡыттан алып бер нисә тапҡыр аныҡлана. Һижрәт йыл иҫәбен алып бара (Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең Мәккәнән Мәҙинәгә 622 йылда күсенеүе), әммә классик Мосолман календарынан айырмалы рәүештә ҡояшлы (тропик) йылына нигеҙләнә, шуға ла уның айҙары һәр ваҡыт бер миҙгелгә тура килә. Йыл башы — тәһран ваҡыты (52.5°E йәки UTC+3:30) меридианына астрономик күҙәтеүҙәр менән билдәләнгән көн менән төн тигеҙләнеше (Науруз, яҙ байрамы).
Римға нигеҙ һалынғандан алып
Condita Urbe Ab (бәйле Conditae аппо Urbis: A йәки AUC.u.c.) — лат. «ҡала барлыҡҡа килгәндән (Рим)», б.э.т. 753 йылда ҡабул ителгән. Ҡайһы бер Рим тарихсылары бер йылды күҙҙә тотҡан йыл иҫәбенең төрө. Хәҙерге тарихсылар был терминды римлеләргә ҡарағанда күпкә йышыраҡ ҡуллана. Рим йылына һылтаныуҙың өҫтөнлөклө ысулы шул йылда хакимлыҡ иткән ике консулдың исемдәрен күрһәтеү була. Римға нигеҙ һалынғандан алып йыл элек уны рим тарихсыларының әҫәрҙәренә бик күп мөхәррирҙәр өҫтәй, был термин ысынбарлыҡҡа ҡарағанда йышыраҡ ҡулланыла. Император идара итеү йылы шулай уҡ йылды билдәләү өсөн ҡулланыла, бигерәк тә Византия империяһы нда Юстиниан 537 йылда ошондай йыл иҫәбен талабын индергәндән һуң. Термин башлыса немец авторҙары әҫәрҙәрендә, атап әйткәндә, Теодор Моммсендың Рим тарихында осрай.
Нума Помпилий календары
Һуңынан квинтилиус һәм секстилиус Юлий Цезарь һәм Октавиан Август хөрмәтенә июль һәм август тип үҙгәртелә.
Григорий календары
1582 йылда Испания, Италия, Португалия, Речь Посполитая (Бөйөк Литва кенәзлеге һәм Польша), Франция, Лотарингия григориан календарына күсә.
Француз республика календары
Француз республика (революцион) календары Францияла Бөйөк француз инҡилабы ваҡытында 1793 йылдың 5 октябрендәге Милли конвента декреты менән индерелә һәм Наполеон тарафынан 1806 йылдың 1 ғинуарында бөтөрөлә. Был календарь буйынса йылдар иҫәбе 1792 йылдың 22 сентябрендә Беренсе Француз Республикаһына нигеҙ һалыныуҙан башлана. Был көн Республиканың 1-се вандемьеры була (календарь киләһе йылда ғына индерелһә лә). Һәр йыл 30 көнлөк ун ике айға бүленә. Ай ун көнлөк өс тиҫтә йылдан тора, декаданың һуңғы көнө — дәүләт хеҙмәткәрҙәре өсөн ял көнө була. Йыл аҙағында биш, кәбисә йылында — айҙарға индерелмәгән алты көн ҡала. Был көндәрҙең айырым исемдәре булған һәм байрам тип һаналған.
Йыл башы
Иран календары буйынса йыл башы (Науруз) — 21 йәки 22 март (төнөн 30 эсфандан алып 1 фарвардинаға тиклем), яҙғы көн менән төн тигеҙләнеше көнө.
Эра
Эра — календарь һанай башлаған дата.
Календарҙың яңы проекттары
Григорий календарының бер нисә етешһеҙлеге бар:
Яңы Михайловка (Дыуан районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Пес-Пауль-Соим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бүгәй (Сорочка ҡушылдығы)
Бүгәй (Бугай) — Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Сорочка йылғаһына һул яғынан тамағынан 48 км алыҫлыҡта ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км тәшкил итә. Йылға тамағы координаттары — 52.228864/0/0/N/53.009003/0/0/E.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Атингән ауыл Советы (Хәйбулла районы)
Административ үҙәге — Атингән ауылы.
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Даниэль Ортега
Самоса ҡолатылғандан һуң
1979 йылдың 20 июлендә Сандинистик революция еңгәндән һуң Хөкүмәт милли үҙгәртеү хунтаһын  етәкләй һәм 1980 йылдан Никарагуала социализм төҙөүҙе йәйелдерә.
Оппозицияла
Сандинистарҙың һайлауҙа еңелеүенән һуң Д. Ортега «сандинистик революция СССР һәм Куба моделдәренең механик күсермәһе һәм уларҙы ҡабатлау булманы», ә «илде аяҡҡа баҫтырыу һәм үҫтереү, аҙаҡтан йәмәғәт милкенә әйләндереләсәк байлыҡ тыуҙырыу өсөн ҡатнаш иҡтисад һәм сәйәси плюрализм» ҡулланды, тип ҡәнәғәтлек белдерҙе. Бер үк ваҡытта СФНО-ның идеологик ҡараштарында һиҙелерлек үҙгәрештәр билдәләнде. Даниэль Ортега никарагуандарҙы «сомосистарҙы кисерергә» саҡырҙы. 1979 йылда сандонистар тарафынан ҡолатылған диктаторҙың улы Анастасио Сомоса Портокарреро үҙ сиратында халыҡты президент һайлауында Ортеганы яҡларға өндәне, сөнки ул, «позицияһын үҙгәрткән, һәм элекке хаталарын артта ҡалдырып, алға барырға теләүсе яңы сандинстарҙы етәкләй».
Идара итеү характеры
2012 йылда СФНО-ның элекке лидеры Томас Борхены ерләгәндә Ортега мәрхүмдең «сандинистар власта һәм ваҡыт буласаҡ» тигән вәғәҙәһен үтәргә ант итә. 2014 йылдың ғинуарында ил парламенты, президент вәкәләтлектәренең мөҙҙәтен алып ташлап, конституцияны үҙгәртә.
2020 йылдың декабрендә «Халыҡтың бойондороҡһоҙлоҡҡа, суверенитетҡа һәм тыныслыҡ хаҡына үҙ билдәләнешкә хоҡуктарын һаҡлау тураһында» тигән 1055-се Ҡанун ҡабул ителә. Ул Никарагуа властарына ҡарата халыҡ-ара санциялар индереүгә саҡырғандары өсөн режим тарафынан «Тыуған илде һатыусылар» һәм «түңкәрелешкә өндәүсе ҡотҡосолар» тигән исемдәр тағылған оппозиционерҙарҙы сәйәси хоҡуҡтарҙан мәхрүм итә. «Никарагуа суверенитетына» ҡурҡыныс янаусылар тигән ғәйеп тағылып 28 кеше ҡулға алына. Улар араһында илдең элекке президенты Виолетта Чаморроның ҡыҙы, эксперттар билдәләүенсә, һайлауҙа Ортеганы еңергә иң яҡшы мөмкинлектәре булған Кристиана Чаморро (Cristiana Chamorro Barrios) беренселәрҙән була. Ул, "идеологик ялғанлыҡ"та һәм әсәһенең фонды аша «аҡса үҙләштереүҙә» ғәйепләнеп, өй һағы аҫтына алына.
Пыхэнто-Се
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Ай тотолған төндә (фильм)
«Ай тотолған төндә» (В ночь лунного затмения) — Мостай Кәрим әҫәре буйынса 1978 йылда төшөрөлгән нәфис фильм, тарихи драма.
Айван
Парфия һәм сәсәниҙәр архитектураһында айвандар һарайҙарҙа ҡабул итеү залдары булып хеҙмәт итә, миҫалға Парфиялағы Кухе-Хожа һарайын (Иран), йәки сәсәниҙәрҙең Ктесифон (Ираҡ) һарайын килтерергә мөмкин.
Комарҙар һарайы
Йылъяҙма
Речь Посполитаяны өсөнсө тапҡыр бүлгәнгә тиклем Куриловцының хужаһы булып Пилява гербының Потоцкийҙарынан Катажина Косскаковская тора. Речь Посполитая бүленгәндән һуң (1569-1795) Куриловцыны Рәсәй хөкүмәте конфискациялай һәм Екатерина II Куриловцыны Комарҙарға тапшыра.
Бәнү Ҡурайза
Конфликт тарихы
622 йылда,Мәккәнән Мәҙинәгә күскәндән һуң Мөхәмәт урында йәшәгән халыҡ, шул иҫәптән йәһүд ҡәбиләләре Бәни-Ҡайнуҡа, Бәни-Нәдир һәм Бәнү Ҡурайза араһында Мәҙинә конвенцияһын ҡабул итә. Был килешеүгә ярашлы, йәһүдтәр Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙе сәйәси яҡтан яҡлаған хәлдә мосолмандар менән тиң хоҡуҡҡа эйә була тип раҫлана
Кире ҡағыуҙар
Мәҫәлән, был йәһәттән төрөк теологы Ихсан Элиачик Мостафа Исламоглуға шундай уҡ иҫкәрмәләр яһай. Был осраҡты йәһүд ейәне Ибн Исхаҡтың боҙоп күрһәтеүен, Бәнү Ҡурайза ҡәбиләһенән ғәйепле тип танылған 3-4 ир генә язалап үлтерелеүен белдерә.
Ҡар
Ҡар — тәбиғәт күренеше
Ҡар — ҡыштың үҙенсәлеге. Ҡар ятмайынса ла түбән температура була алыуына ҡарамаҫтан, климатик ҡыштың төп шарты- ҡарҙың ҡыш буйына бер туҡтауһыҙ йәки һирәк аяҙлап яуыуы һәм ерҙә өҙлөкһөҙ ятыуы. Шулай ҙа, Ер шарының ҡайһы бер өлөштөрендә (Ғәрәпстан ярымутрауында) ҡар бөтөнләй юҡ йәки бик һирәк яуа. Рәсәйҙә ҡар бөтә ерендә лә яуа, ята. Климатик ҡыш нисек килеп етә,ҡарҙың ергә ятыуы ла шулай була. Рәсәйҙең төньяҡ-көнсығыш райондарында(Коми республикаһы,Красноярск крайы,Чукотка,Якутияла) ҡар октябрь айынан июнгә тиклем ята. Оймяконда ҡар йылдың төрлө ваҡытында яуа.Ғәҙәттә 24 сентябргә,көҙгө көн менән төн тигеҙләшкәндә,Оймяконда ҡар ятһа ла, 24 августта ла ятыуы ихтимал. Ҡар иреүе иһә 17 майҙан 31 майға тиклем дә була ала. Шулай ҡар был ауылда йылына уртаса 237 тәүлек,ҡайһы бер йылда хатта 282 тәүлек ята. Хатангала ҡар 256 тәүлектән кәм ятмай,23сентябрҙән 5июнгә тиклем. Норильскиҙа ҡар уртаса 244 йә 277 тәүлек ята. Челюскин морононында ҡар 11 айҙан артыҡ ята. Йылдың иң йылы айының уртаса температураһы −1-2градус артмаған Рәсәйҙең ҡайһы бер төньяҡ утрауҙарында ҡар йыл әйләнәһенә ята. Виза утрауында июндә ҡарҙың ҡалынлығы 50 сантиметр. Рәсәйҙең урта һыҙатында тәүге ҡар октябрь аҙағында, ноябрь башында яуһа, ноябрь аҙағынан марттың аҙағына тиклем тиклем ныҡлап ята. Рәсәйҙең Ҡара диңгеҙ буйҙарында ҡайһы бер йылда ҡар ныҡлап иң һыуыҡ ҡышта 2-3 аҙна ғына ята. 1946—2013 йылдар арауығында иң иртә яуған һәм ятҡан ҡар яуымы 1976 йылдың 25 сентябрендә һәм 1993 йылдың 24 октябрендә теркәлгән.
Ҡар типтары
Тау битләүҙәренә яуған ҡар, текә битләүҙәрҙән ҡар ишелмәһе рәүешендә төшкән ҡар плитаһына әйләнеүе мөмкин.
Өйрәнеү тарихи
1635 йылда француз философы, математик һәм натуралист Рене Декарт ҡар бөртөктәренең формаһы менән ҡыҙыҡһына башлай, һәм «Опыт о метеорах», йәки «Метеоры» китабына ингән этюд яҙа.
Н. В. Каульбарстың яҙмаһынан : Утром 28 февраля, совершая свою обычную прогулку в Юсуповом саду в С.-Петербурге, я был поражён необыкновенным наружным видом снежинок, падавших на моё пальто. Они состояли по большей части из небольших столбиков, в два миллиметра длины, ''фиг. 2'', на обоих концах которых и в плоскости, перпендикулярной к их оси, прикреплены были диски, диаметром около 1 миллиметра. Такой оригинальной формы снежинок мне ранее не доводилось видеть, а потому, вооружившись лупою, я стал ближе рассматривать все подробности их строения, которое и старался выразить на ''фиг. 1. Столбик а'' из белого непрозрачного льда казался мне цилиндрическим без внутренней пустоты. Все столбики были одинаковых размеров, около 2 миллиметров длины и около 1⁄4 миллиметра ширины. Быть может и даже вероятно, что столбики эти были шестигранные призмы; но на рисунке я не решился этого сделать, так как, при внимательном наблюдении в лупу нескольких десятков снежинок, столбики казались мне цилиндрическими.
То же самое скажу и о двух прозрачных ледяных дисках, прикреплённых к обоим концам столбика. Они также для глаза и в лупу казались совершенно правильными кружками б б, хотя основанием их формы, вероятно, был шестигранник, на что указывает число спиц, расположенных радиально внутри кружков и колебавшееся почти всегда между числами 6 или 12. Только в одном случае насчитал я таких спиц 24. Внутри кружка виднелось круглое основание столбика, образ которого представлял небольшую непрозрачную точку, окружённую весьма тонкой радиальной шрафировкой, упиравшейся как будто в край столбика. Число этих миниатюрных лучей невозможно было сосчитать, но, по-видимому, оно соответствовало числу спиц кружка. Эти последние мне казались трёхгранными, удлинёнными пирамидами (фиг. 3) из совершенно прозрачного льду, упиравшимися основанием на край обреза столбика, а вершиной в край диска. Пространство между этими пирамидами было выполнено весьма нежными перистыми образованиями формы, изображённой на ''фиг. 4.''
Босния һәм Герцеговина географияһы
Босния һәм Герцеговина биләмәләренең күп өлөшөндә йылы йәйле һәм уртаса һалҡын ҡышлы уртаса-континенталь климатлы. Илдең көньяҡ-көнсығышы ҡоро эҫе йәйле һәм дымлы йылы ҡышлы Урта диңгеҙ буйы субтропик климатлы. Илдең континенталь өлөшөндә тигеҙлектәрҙә  яуым-төшөм күләме 800—100 мм һәм таулыҡтарҙа 1500—1800 мм. Адриатик диңгеҙе буйында ноябрь-декабрь айҙарында  яуым-төшөм кимәле 1600 мм.
Башҡортостанда сәйәси репрессиялар
1920-се йылдарҙағы сәйәси репрессиялар
Башҡортостанда сәйәси репрессиялар үткәреү тәжрибәһе Башҡортостан Ғәҙәттән тыш комиссияһы эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә туплана барған, Мәскәүҙәге тәжрибәле функционерҙар аша килгән. Тәүге ҡулға алыуҙар 20-се йылдар башында Башревком, РКП (б) обкомы, Башҡорт ЧК-һы, Башвоенкомат, Башҡорт Халыҡ комиссарҙары Советы (СНК), Наркомпрод араһында Башҡортостандағы федерализм принциптарының һәм автономияны тормошҡа ашырыу мәсьәләләре буйынса фекер айырымлыҡтары һөҙөмтәһендә үтә. Башҡортостан Ғәҙәттән тыш комиссияһы яуаплы хеҙмәткәрҙәрҙең Вәлидов һәм Колчак менән бәйле үткән заманға анализ үткәрә, уларҙы конрреволюцияла ғәйепләй.
1929 йылда яза саралары ҡатыландырыла. Судтан тыш органдар — «тройкалар» — барлыҡҡа килә. «Тройка»ға ОГПУ район бүлегенең етәксеһе, райисполком рәйесе һәм район прокуроры ингән. «Тройка» БАССР-ҙың ОГПУ-һы янында булдырыла. 15 ай эсендә (1930—1931 йылдар) Башҡортостанда 12 мең кеше ҡулға алынған. Тик 1931 йылдың ғинуар — март айҙарында ОГПУ янындағы «тройка» 2878 кешене хөкөм иткән, шуларҙың 143 — атыуға, 1587 — концлагерға ябыла, 1028 кеше — һөргөнгә ебәрелә.
Сталин осорондағы репрессиялар
СССР-ҙағы һәм Рәсәйҙәге республикаларҙа һәм автономиялы өлкәләрҙә 30-сы йылдарҙың икенсе яртыһындағы репрессиялар үҙ төҫөн бер аҙ үҙгәртәләр. «Буржуаз националистары» төшөнсәһенә «фашистик», «баш күтәреүсе», «террористик», «шпион — диверсион» («шпиондарҙы» үҙ сиратында немец, япон, төрөк һәм финдарға бүлә башлайҙар), «заговор» тигән ғәйепләү төшөнсәләре өҫтәлә һәм уларҙың «етәкселек иткән ядроһын» йәки «штабын» айырып алырға мөмкинлек табыла.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
ГУЛАГ-тың Салауат ҡалаһындағы лагерҙары
Юпитер
Юпитер ерҙәге һәм йыһандағы орбиталь телескоптар ярҙамында тикшерелә; 1970-се йылдарҙан алып планетаға NASA-ның «Пионер», «Вояжер», «Галилео» һәм башҡа планета-ара аппараттары (бөтәһе һигеҙ) ебәрелә.
Ай (ваҡыт)
Календарҙа ай исемдәре
Григориан стилендә (шулай уҡ Юлиан стилендә лә) Ай фазаһына бәйләнмәгән ай исемдәре ҡулланыла. Был таблицала башҡортса ай атамалары ла бирелә
Һары станцияһы янындағы һуғыш
Тарихы
1918 йылдың 27 сентябрендә Орскиҙағы ҡыҙыл арммецтар гарнизоны икегә бүленә. Гарнизондың бер өлөшөнә ҡаланы башҡорт һәм казак ғәскәренән обороналау һәм Аҡтүбәгә сигенеү бурысы ҡуйыла. Икенсе өлөшө дошман көстәрен Орскиға һөжүм итеүҙән туҡтатыу маҡсатында уларҙың иғтибарын ситкә йүнәлдерергә тейеш була (икенсе бер фараз буйынса гарнизаондың икенсе өлөшөнә Ырымбур ҡалаһын баҫып алыу маҡсаты ҡуйыла).
Орск гарнизонының Ырымбур йүнәлешендә хәрәкәт иткән өлөшөнә (4 меңгә яҡын ҡыҙыл армеец) ҡаршы Орск тимер юлының Һары тимер юл станцияһы районында казактар һәм 4-се башҡорт пехота полкының штабс-капитан Громаковский командалыҡ иткән 2-се батальоны һөжүм итә. Асырғанышлы алыш барышында Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы часы ҡыйратыла, ҡыҙыл армеецтарҙың бер өлөшө Аҡтүбә ҡалаһына ҡаса. Һары тимер юл станция янындағы һуғыш еңеү менән тамамланғанға күрә, башҡорт ғәскәре һәм казак ғәскәре частарына әллә ни ҙур булмаған юғалтыуҙар менән Орск ҡалаһын яулап алыу мөмкин була ..
Сөләймән (Ауырғазы районы)
Тирә-яҡ мөхит
Ҫалпы тауы
Мариэтта Яннаку
Биографияһы
1999 йылда Европа парламентына һайлауҙар йомғаҡтары буйынса йәнә депутат итеп һайлана,  Европа парламентында Яңы демократия төркөмөн етәкләй. 2000 йылдың 4 сентябрендә уны Ставрос Ксархакос алмаштыра.
Филатов Николай Николаевич (медик)
Филатов Николай Николаевич (28 май 1954 йыл, Төньяҡ-Задонск — 4 февраль 2021 йыл, Мәскәү ) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, профессор, медицина фәндәре докторы, 2016 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты. Мечников исемендәге вакциналар һәм сывороткалар Ғилми-тикшеренеү институтының фән буйынса директор урынбаҫары. Сеченов университетының эпидемиология кафедраһы мөдире. 1980 йылдар аҙағынан 2012 йылға тиклем — Мәскәүҙең баш санитар табибы.
Биографияһы
Николай Николаевич Филатов 1954 йылдың 28 майында Тула өлкәһенең Төньяҡ-Задонск ҡалаһында тыуа. 1977 йылда Беренсе Мәскәү медицина институтының санитар-гигиена факультетын тамамлай, уны тамамлағандан һуң өс йыл Амурҙағы Комсомольскиҙа суднолар төҙөү заводында табип-эпидемиолог булып эшләй. Мәскәүгә ҡайтҡас, Ленин районының санитар-эпидемиологик станцияһында эшләй. 1988 йылда Мәскәү санитар-эпидемиологик хеҙмәтенең эпидемиология бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. 1993 йылда ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау һәм кеше именлеге өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәттең Мәскәү буйынса идаралығы башлығы, Мәскәү буйынса баш дәүләт санитар табибы итеп һайлана, был вазифаны ул 2012 йылға тиклем биләй.1996 йылда медицина фәндәре кандидаты дәрәжәһенә лайыҡ була ә 1999 йылда медицина фәндәре докторы дәрәжәһе ала, шулай уҡ профессор исеменә лайыҡ була. 2014 йылда юғары медицина һәм фармацевтика белеменең психологик-педагогик нигеҙҙәре курсын тамамлай. 2016 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.
Үлеме
2021 йылдың ғинуар уртаһында Филатов үҙенең COVID-19 менән зарарланыуы тураһында хәбәр итә ; билдәле, уның сире дауаханаға һалыу сәбәбе булыуы билдәле. Ул 2021 йылдың 4 февралендә 66 йәштә, Мәскәүҙә вафат була. Үлеменең сәбәбе рәсми  иғлан итәелмәй. Мәскәүҙә Кунцево зыяратында ерләнә (10-сы участка).
Ишмөхәмәтов Шәкир Аллабирҙе улы
Ишмөхәмәтов Шәкир Аллабирҙе улы (10 июль 1926 йыл — 26 июль 2006 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, совет-япон һуғышында (1945—1950) ҡатнашыусы, ӀӀ дәрәжә Дан ордены кавалеры.
Кутна-Гора
Тарих
Гуситтар һуғышында ныҡ емерелә. XVI быуат уртаһында руда мәғдәне ярлыланыу арҡаһында ҡала хәлһеҙләнә, бөлгөнлөккә төшә.
Нойгаттерслебен
Нойгаттерслебен (Neugattersleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 909 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,57 км2. Диңгеҙ кимәленән 74 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6429 һәм автомобиль коды — SLK.
Гусевка (Салауат районы)
Тарихы
Гусевка ауылына Златоуст өйәҙе Мырҙалар улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәренә Өфө өйәҙе Илек ауылының (хәҙер — Силәбе өлкәһе Әшә районы Илек ауылы) элекке алпауыт йәғни Балашовтың завод крәҫтиәндәрен керҙәшлек килешеүе аша 1881 йылда нигеҙ һалынған. Ауыл башта Гусевский ҡасабаһы тип аталған.
Баҡса ҡомағы
Баҡса ҡомағы (Eliomys quercinus), кимереүселәр отрядының ҡомаҡтар ғаиләһенә ҡараған имеҙеүсе.
Суртанды (күл)
Географияһы
Төньяҡ, төньяҡ-көнбайыш ярҙары текә һәм ташлы. Ҡара тупраҡлы, бейек булмаған үләнле туғайҙары һыу ситенә килеп терәлеп тора.
Үҙенсәлектәре
Күл балыҡҡа бик бай. Шуның өсөн дә балыҡсылар бик теләп, күпләп килә торған урын. Шулай уҡ был урын илдең барлыҡ археологтарын да йәлеп итеп тора. Сөнки Суртанды күле янында таш быуат кешеләре йәшәгән тораҡ урын ҡалдыҡтары табылған.
Елагин һарайы
Төҙөлөшө
Һарайҙың оҙонса залы кариатидтар һәм ионик ярым колонналар менән, көмбәҙе  орнамент менән биҙәлә, ә стеналар күпселектә яһалма мәрмәр  (стюк) менән көпләнә. Бүлмәләрҙең береһендә тыш яҡтан фарфорға оҡшаған ап-аҡ стюк ҡулланыла, шуға күрә комнатаны фарфор кабинет тип атайҙар. Башҡа бүлмәләрҙең мәрмәр стеналарын рәссамдар сәскәләр, орнаменттар һәм антик мифологиянан күренештәр менән биҙәй, ә түбәһендә шаярыусы купидондар төркөмөн һүрәтләй.
Артабанғы тарихы
Бөгөн Елагин һарайында шулай уҡ сәнғәт әҙәрҙәренең ваҡытлы күргәҙмәләре ойошторола һәм төрлө — Петр, Екатеринина йәки Елизавета дәүерҙәренең күңел асыу саралары ойошторола. Елагин һарайы алдында, Мәҙәниәт һәм Үҙәк ял паркы территорияһында (ЦПКиО), туристар өсөн асыҡ һауала пикниктар һәм фуршеттар һәм башҡа аттракциондар  ойошторола.
Альвер Бетти
Биографияһы
Яҙма һәм онлайн-тауыш биреүселәр һөҙөмтәләре буйынса онлайн-тауыш биреүселәр исемлеге Эстонияның XX быуаттағы 100 бөйөк эшмәкәре (1999).
Хан ҡыҙы (йыр)
Тарихы
Тәге тапҡыр 1964 йылда Н. Д. Шонҡаров Башҡортостандың Әлшәй районы Исламғол ауылында Сөләймәнова Сәлимәнән һәм С. А. Галин Ҡолтай-Ҡаран ауылында (икеһе лә — Башҡортостан Республикаһының Миәкә районы) Әсмәндиәр Янышевтан яҙып ала.
Ыҡ буйы татарҙарының уникаль вариантын 1971 йылда Р. М. Мөхәмәтйәнов Башҡортостандың Әлшәй районы Ыҫлаҡ ауылындә йәшәүсе Хәзиәхмәтова Латифанан яҙып ала.
Башҡарыусылар араһында Ф. А. Килдейәрова, Ғ.Ғ.Хәмзин.