cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кавказ
Тарихи-географик һәм иҡтисади яҡтан, ғәҙәттәгесә Кавказды Төньяҡ Кавказ һәм Көньяҡ Кавказға бүләләр. Төньяҡ Кавказ үҙ эсенә Кавказдың бирьяғын, Оло Кавказдың төньяҡ битләүен алып, күбеһенсә йылға буйынса (көнсығыштағы — Самур йылғаһына тиклем), шулай уҡ көньяҡ-көнбайыш битләүе Баш Кавказ һыртының көньяҡ-көнбайыш төбәктәрен һәм, ғәҙәттәгесә, Кавказдың Ҡара диңгеҙ ярҙарын, Абхазияны алып тора.
Андре Агасси
Профессиональ карьераһын тамамлағас
Теннистағы профессиональ уйын карьераһын тамамлағас, Агасси ғаиләһе менән Лас-Вегаста йәшәүен дауам итә һәм эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнә; ҡатыны менән икәүләп күсемһеҙ мөлкәт төҙөйҙәр һәм һаталар, ресторандар һәм ҡунаҡханалар, спорт һәм төнгө клубтар тоталар. 2007 йылда Агасси Longines элитар сәғәт компанияһының реклама йөҙө була, бер йылдан был эштә уға Штеффи ҙа ҡушыла.
Алатау (театр)
Тарихы
Концерт комплексын төҙөү 28-се  ҡышҡы универсиадаға   әҙерлек сиктәрендә Универсиада ауылы һәм   Алматы Арена янында 2014 йылда   башлана. Театрҙың күп функциялы бинаһы мегаполиста   һуңғы 35 йылда төҙөлгән беренсе яңы мәҙәниәт  объекты була.
Платонов Георгий Фёдорович
Платонов Георгий Фёдорович (4 апрель 1923 йыл — 16 октябрь 2022 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкының эскадрон командиры. Советтар Союзы Геройы (1945). Полковник (2000).
Кәлимуллин Ләбип Сәхиулла улы
Биографияһы
Ләбип Сәхиулла улы Кәлимуллин 1939 йылдың 27 июлендә Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Илеш районы Ишҡар ауылында тыуған.
1972—1975 йылдарҙа Өфө моторҙар заводы партия комитетының завод хакимиәте эшмәкәрлегенә күҙәтеү комиссияһы рәйесе булып эшләй.
Мао Аньин
Биографияһы
Һуғыштан һуң Мәскәү Көнсығыш институтына уҡырға инә (Ҡытай бүлегенә). Атаһы талабы буйынса тыуған иленә ҡайтып китерҙән алда Сталин янында була һәм Совет етәксеһе уға пистолет бүләк итә.
Крупенца
Крупенца — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Колпь йылғаһының уң ярына тамағынан 183 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Семивеличенко Евгений Александрович
Биографияһы
2018 йылдың 9 сентябрендә Башҡортостан Республикаһының алтынсы саҡырылыш Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана. Ҡоролтайҙың Бюджет, һалым, инвестиция сәйәсәте һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре буйынса комитет ағзаһы.
Шукша (Пинега ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Антышев Александр Николаевич
Антышев Александр Николаевич (20 февраль 1942 йыл) — тел белгесе. Филология фәндәре докторы (2002).
Биографияһы
Фәнни тикшеренеүҙәре сағыштырма тел ғилеме проблемаларына, немец телендә һәм урыҫ телендә антропонимдарҙы өйрәнеүгә арналған.
60-ҡа яҡын фәнни хеҙмәт авторы.
Тиник-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Моголдар (халыҡ)
Тарихы
1221 йылда Сыңғыҙхан һалдаттары Хорезм хакимы Йәләл әд-Дин армияһын эҙәрлекләйҙәр. 9 декабрҙә Инд йылғаһы буйында һуғыш була, Сыңғыҙхан ғәскәрҙәре Йәләл әд-Дин армияһын ҡыйрата. Бынан һуң монголдар Мултан, Лахор һәм Пешавар райондарын ҡыйрата.
Тамъян
Тарих
ХVII—ХIХ быуаттарҙа тамъяндар көньяҡҡа һәм төньяҡҡа бүленеп йәшәгән. Көньяҡта улар Ағи­ҙелдең урта ағымында һәм Нөгөш тамағында төпләнһә, төньяҡта Ағи­ҙел­дең үрге ағымында һәм Урал аръяғында көн күргән.
Моголдар (халыҡ)
Теле һәм урынлашыуы
Могол империяһының рәсми тел фарсы теле була. XVIII быуатҡа тиклем сығатай теле киң таралған була, ахыр сиктә урду теле уны ҡыҫырыҡлап сығара.
Токарева Анна Николаевна
Биографияһы
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1940 йылда ҡаланың төрлө ойошмаларында башлай. 1942 йылда, Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Анна Токарева реагенттар дозировкалаусы, Лениногорск полиметалл комбинатының байыҡтырыу фабрикаһында флотатор һәм өлкән флотатор булып эшләй (хәҙер «Казцинк» компанияһы составында). 1964 йылда ҡурғаш-баҡыр концентраттар бүленешенең цианидһыҙ ысулын етештереүҙе индереүҙә ҡатнаша. Был ысул ҡурғаш, цинк һәм руданан цинкты сығарыу иретелгән алтындың юғалыуын минимумға еткерергә мөмкинлек бирә һәм баҡыр концентратының сифатын күтәрә.
1969 йылда Анна Николаевна Токарева Лениногорск полиметалл комбинатынан төҫлө металлургия хеҙмәтсәндеренең Бөтә Союз кәңәшмәһенә вәкил итеп һайлана
Оло Ғәбдин (Әбйәлил районы)
Оло Ғәбдин — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл, Байым ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 180 кеше. Почта индексы — 453611, ОКАТО коды — 80201813003.
Йәмғиәт
Натуралистик  мәғәнәлә, йәмғиәт — ул res extensas (оҙайлы күренештәр) — бер-береһенә реаль объектив мөнәсәбәттә булған физик һәм биологик есемдәр берлеге.
Йәмғиәт тураһында теориялар, тикшеренеүҙәр, методтар
— XX быуаттың 20-се йылдарҙа барлыҡҡа килгән ижтимағи ғәмәл теорияһы (Социологияны аңлау). Был теорияға ярашлы, йәмғиәт мөнәсәбәттәренең нигеҙе булып бер-береһенең ниәттәренең һәм маҡсаттарының «мәғәнәһен» (аңлауын) урынлаштырыу тора. Кешеләрҙең үҙ-ара аралашыуында иң мөһиме — уларҙың уртаҡ маҡсаттарҙы һәм маҡсаттарҙы аңлауы һәм эш-хәрәкәтте социаль мөнәсәбәттәрҙә ҡатнашыусыларҙың дөрөҫ аңлауы;
— Функционалистик ҡараш (Парсонс, Мертон). Йәмғиәт система булараҡ ҡарала.
Байҡы (йылға)
Байҡы — Башҡортостан йылғаһы. Ҡариҙел районы биләмәләрендә аға. Йылға Павлов һыуһаҡлағысының (Байкин ҡултығы) һул ярына тамағынан 269 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км. Йылға Ҡариҙел йылғаһының һул яры тамағынан 269 км өҫтәрәк ҡушыла.
Яңы Әғбәз
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ғирфан (Ислам)
Ғирфандың билдәле ғарифтары һәм тикшеренеүселәре
Хәҙерге ваҡытта ғирфан буйынса төп рус телле белгестәрҙең береһе булып Латвия ғалимы Янис Эшотс тора. Әле йәшәгән ғарифтар иҫәбендә — Иран дин белгестәре аятулла Жәвәди Ғәмүли һәм аятулла Мөхәммәт Таҡый Мисбәх Йәзди.
Башҡорт телендә
«Ғирфан» һүҙе ғәрәп теленән башҡорт теленә лә ингән һәм «аң, белем, тәрбиә» тигәнде аңлата. Мәҫәлән, Аҡмулла «Кемдең зауҡы юҡ — ғирфаны юҡтыр, кемдең ғирфаны юҡ — выжданы юҡтыр», тигән. Һүҙ ир-ат исеме булып та киткән. Шәйехзада Бабичтың шундай юлдары бар: «Ғирфан абзый бер шәһәрҙә ғирфаны юҡ бер ахун»
Ландскрона
Ландскронаны нигеҙләү
Ҡәлғә өсөн урын алдан һайлана. Ландскронаны Охтаның Неваға ҡойған урынында барлыҡҡа килгән моронда төҙөй башлайҙар. Был диңгеҙҙә иң яҡын, бер ҡасан да һыу баҫмаған урын була. Охта флот өсөнтәбиғи гавань булып хеҙмәт итә. Охта менән Нева буласаҡ ҡәлғәне өс яҡтан ҡаплап тора, бары тик дошман өсөн көньяҡтан ғына ҡаршылыҡ булмай. Тап ошо урында һаҡланыу өсөн соҡорҙар ҡаҙа башлайҙар. Урын бик уңайлы була — һуңынан был урында Нева тамағы торағы, ә 300 йылдан һуң Ниеншанц ҡәлғәһе төҙөлөүе лә осраҡлы түгелдер, моғайын.
Ҡәлғә
Ҡәлғә өсөн һайланған ер участкаһы тигеҙ булмағанлыҡтан, соҡорораҡ ерҙәргә ағас ботаҡтары һалып, уның өҫтөнә ағас-ер платформаһы һалына. Уның нигеҙендә кәҫ, ҡом һәм башҡа материалдар менән тултырылған 8-16 метрлыҡ ситлектәр тора. Ҡәлғә диуары һигеҙ башнянан тора, уларҙа ҡорал урынлаштырыла. Ҡәлғәнең көнбайыш өлөшөндә башнялары-донжон була. Ул ергә Нева кимәленән ике метрға түбәнерәк төшә, эсендә ҡоҙоғо була, һәм, күрәһең, күҙәтеү өсөн ҡулланыла.
Гейдар Алиев үҙәге
Архитектураһы
Бинаның аҡ төҫө яҡты киләсәкте сағылдыра һәм бындағы ҡайһы бер элементтарҙы айырып күрһәтеү маҡсатында файҙаланыла. Комплексҡа бинанан тыш ер аҫты парковкаһы һәм 13,58 гектар майҙанлы парк инә. Үҙәк территорияһында ике декоратив быуа һәм яһалма күл бар.
«Мини-Әзербайжан»
Экспонаттар араһында урта быуаттар һәйкәлдәре (Ҡыҙ ҡалаһы, Мөмүнә ҡатын төрбәһе һ.б.), XIX быуатта — XX быуат башында төҙөлгән биналар (Баҡы вокзалы, Филармония, Исмаилиә бинаһы һ.б.), совет осоро (Әзербайжан хөкүмәте йорто, Йәшел театр), XXI быуат (Баҡы кристал залы, Towers Flame һ.б.), шулай уҡ төҙөләсәк биналар макеттары (Олимпия стадионы, Әзербайжан Нефть фонды һ.б.) бар. Уларҙың тулы исемле «Мини-Әзербайжан» мәҡәләһендә бирелә.
Гейдар Алиев музейы
Музей бүлектәренең береһе булып Аливетың төрлө илдәр етәкселәре менән осрашыуын күрһәткән мультимедиа залы тора. Мәҫәлән, шундағы глобуста күрһәтелгән илгә ҡул менән ҡағылыуға артҡы планда Гейдар Алиевтың башҡа дәүләттәр башлыҡтары менән осрашыуы һәм уға бирелгән бүләктәр пәйҙә була. Шулай уҡ музейҙа бүләктәрҙең төп нөсхәләре лә ҡуйылған. Залда Алиевтың хәрби һәм граждан кейемдәре, уның эш өҫтәле, ьттөрлө йылдарҙа лайыҡ булған орден һәм миҙалдары ҡуйылған.
Мәтегисеү
Тарихы
1911 йылда Смоленск губернаһы алпауыттарынан ҡасҡан крәҫтиәндәренән, шулай уҡ Йылайыр районының Кананикольск ҡасабаһында урынлашҡан баҡыр иретеү заводы эшселәренән ойошторола.
Мырҙаш
Тарихы
Ҡаһым түрәнең атаһы Мырҙаш Туйсин 1814 йылда Айыусы ауылынан яңы урынға күсенеп ултыра. Шулай итеп, яңы Мырҙаш ауылына нигеҙ һалына. 1795 йылда үткәрелгән рәүиз материалдарында теркәлеүенсә, яңы ауылдағы 27 ихатала 150 кеше йәшәй. Иген игеү, мал аҫырау менән шөғөлләнеп көн итәләр. Ауылда мәсет, һыу тирмәне була. 1906 йылда бакалея лавкаһы һәм йылға аша паром да эшләгән була.
Мырҙаш ауылы риүәйәте
Мырҙаш ауылының барлыҡҡа килеүе хаҡында ошо төбәктә риүәйәт тә бар: "Атҡыса исемле бабай Ғәбдүк (Белорет районы) ауылынан Һуҡайлы йылғаһы буйында ятҡан Уҫаҡлыкүл ярына килеп төпләнә. Атҡысаның улы Өмөтбайҙан Ғәбделнасыр менән Илембай тыуа. Ғәбделнасырҙың алты малайы, ә Илембайҙың биш малайы була. Шулай итеп, улар бер ауыл булып йәшәй башлай. Ләкин туғандар араһында татыулыҡ булмай, шуға ла Илембайҙың ҡатыны, биш улын һәм ҡустыһын алып, Айыусы ауылына күсенә. Ә Ғәбделнасыр, ыҙғыш-талашлы ерҙә йәшәргә теләмәйенсә, ғаиләһе менән Һуҡайлы йылғаһының өйәнкеле, таллы, емеш-еләккә бай булған үҙәненә барып төпләнә. Тәүҙә улар йәшәгән урын Өйәнке ауылы тип йөрөтөлә.
Ҡаҙаҡбаев Мөхәмәтйән Абдулла улы
Ҡаҙаҡбаев Мөхәмәтйән Абдулла улы (22 декабрь 1924 йыл — 6 июнь 2017 йыл) — халыҡ йырсыһы, йыраусы, сәсән. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт традицион башҡарыу мәктәбенең сағыу вәкилдәренең береһе. Халыҡ-ара һәм төрлө республика конкурстары еңеүсеһе һәм лауреаты. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
Ижади эшмәкәрлеге
«Ирмәк» йыры халҡыбыҙҙың арҙаҡлы улы Әхмәтзәки Вәлидигә арнап сығарылған. Репертуарында 100-ҙән ашыу оҙон көй: «Шаһибәрәк», «Шәүрә», «Шафик» йырҙары, «Ҡаһарман кантон», «Кәмәлек», «Һыр», «Ғәзизә», «Мәғри», «Силәбе», «Муса Мортазин», «Йәнтилә ҡашҡа» марштары һәм башҡалар.
Сәйетгәрәй Ғәлиәкбәровтың 30-сы йылдарҙағы золомға приговор булып яңғыраған «Төн ҡараңғы» мөнәжәте һәм Шәмсибаһар Ҡаҙаҡбаеваның Себерҙә сығарған бәйеттәре дә Мөхәммәтйән ағай арҡаһында һаҡланып ҡала.
Посьмак
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡантүбә
Йылға тамағында: күпер, тәбиғәт һәйкәле — Егән мәмерйәһе урынлашҡан.
Кузнецов Георгий Иванович
Биографияһы
1944 йылдың 15 ғинуарына ҡарата төндә Польшалағы Гольдап торама пунктынан 2 саҡрым көньяҡ-көнсығыштараҡ дошмандың пулемёттары уты аҫтында, һөжүм итеүсе подразделениеларҙың алға хәрәкәтен тәьмин итеп, үҙенең отделениеһы менән мина һәм сыбыҡ тимер кәртәләрендә 15 метрға тиклем киңлектә юл яһай. 1945 йылдың 17 мартында — II дәрәжә Дан ордены менән, 1951 йылдың 21 деабрендә I дәрәжә Дан ордены менән ҡайтанан бүләкләнгән.
Пөркөлт
Пөркөлтте әҙерләү
1 аш ҡалағы паприка
Липнолағы Никола сиркәүе
Липнолағы Никола сиркәүе — православие ҡорамы, XIII быуат аҙағында төҙөлгән новгород таш архитектура ҡомартҡыһы. Мста йылғаһы дельтаһында,Бөйөк Новгородтан 9 км көньяҡтараҡ торған ҙур булмаған Липно утрауында, урынлашҡан. Төп тәхете Николай Чудотворец хаҡына, ҡанаты — изге Климент хаҡына изгеләндерелгән.
Тымыҡ Дон (балет)
Сәхнәгә ҡуйыу
«Тымыҡ Дон» балеты Леонид Павлович Клиничев музыкаһына ҡуйылған.
Ҡатай
Тамғалар
Билдәле "Сыңғыҙнамә"лә башҡорт ырыуҙарына Сыңғыҙ хан тарафынан тамға, ағас, оран, ҡош бирелгән, тиелә. Мәҫәлән, ҡатайҙараға: «…ай, Ҡағинжәр уғлы Ҡатай бей! Синең агачың артыш булсын, ҡошоң ҡауды булсын, ораның „тилак“ булсын, тамғаң серү(сепереү)булсын»,- диде. Сифаты ошбудыр :
1946 йылда Яңыбай Хамматов Белорет районында Лоҡманов Иҡсан исемле ҡурайсынан яҙып алған «Аҡман-тоҡман» риүәйәтендә ҡатай ырыуына «бағау»(солоҡсоноң арҡыры балтаһы-Р. Ш.) тамғаһы, «салауат» ораны, ҡарағай ағасы бирелгәнлеге әйтелә.
Р. Шәйбәков 1982 йылда, ҡатайҙарҙың ағасы ҡарама, ҡошо ҡоҙғон, ораны — «аҡтайлаҡ», тамғаһы сүкеш, тип яҙып алған. Иҙел ҡатайҙарында сүкеште «балға» тип йөрөтәләр, шуға күрә,ҡатай тамғаһын инйәрҙәрҙә йә «балға», йә «бағау», тип тә атап йөрөтәләр. Ҡасандыр тотош ҡәбиләгә «тапшырылған» атрибуттар бүленгеләүгә дусар булған ҡатайҙарҙа ваҡыт үтеү менән, бәлки, үҙгәргәндер. «Тайлаҡ» ораны-«аҡтайлаҡ»ҡа үҙгәреүе әллә ни ҙур үҙгәреш тә түгелдер. Ә бына коштоң ҡоҙғонға әүерелеүе, бәлки, көнбайыш ҡатайҙарында ҡоҙғон ҡатай бүлендеге барлыҡҡа килеүенән киләлер. Артыш ағасы ла, ҡарағай ҙа ылыҫлылар, Белорет төбәгендә ике ағас та үҫә, артыштан ҡарағайға, ә унан ҡарамаға яңылыш әүерелгәндер ырыу ағасы информаторҙар тарафынан. Шулай ҙа, беҙгә хәҙер кире "Сыңғыҙнамә"лә бирелгән ырыу-ҡәбилә атрибуттарына әйләнеп ҡайтырға кәрәктер. Сөнки, ағас, ҡош, оран тейелгеһеҙ булған. Был атрибуттар әлеге көндә төрлө байрамдар, йолалар үткәргәндә йыш ҡулланыла, тик төрлөлөк буталсыҡтар ғына тыуҙыра.
Әйткәндәй, башҡорт ырыу-ҡәбиләләренең айырымлыҡ билдәләре Сыңғыҙ ханға тиклем үк, бик борон килгән. Улар, алда әйтелеүенсә, ниндәй ырыуҙан икәнлегеңде, ырыу территорияһы сиктәрен билдәләү һәм милеккә хужа булғанлыҡты күрһәтеү билгеһе булған. Ә был атрибуттарҙы башҡорт ҡәбиләләренең риүәйәттә Сыңғыҙ хан тарафынан алыу факты, башҡорт шәжәрәләренең ҡайһы берҙәрен пәйғәмбәрҙәргә алып барып тоташтырыу кеүек, нәҫел-ырыуҙың затлылығын дәлилләү өсөн кәрәк булғандыр. Бәлки монгол-татарҙар элекке атрибуттарҙы ҡайтанан аныҡлап дөрөҫләп кенә сыҡҡандыр.
Табылған Инйәр буйы ҡатайҙарының тамғаларын тикшереп борон, ысынлап та, ырыуҙың дөйөм тамғаһы булған тигән фекергә килергә була. Ырыуҙы тәшкил итеүсе бәләкәйерәк туғандар ғаиләләре төркөмдәрендә (ҡатайҙарҙа һәм ҡайһы бер башҡа ырыуҙарҙа ул «ара» тип атала) төп ырыу тамғаларының вариациалары булған.
Инйәр ҡатайҙарының юғары начальствоға яҙған үтенес-хаттағы(1840 йыл) йөҙҙән ашыу тамғаларҙан күренеүенсә, уларҙа төп тамғалар булып «сүкеш»(Иҙел ҡатайҙарҙа-«балға») һәм «һәнәк»(әйткәндәй, «һәнәк» һүҙе урынына «ҡош тәпәйе» һүҙен ҡулланыу дөрөҫөрәк булалыр) тамғалары тора. Башҡа бөтә тамғалар ҙа тиерлек ошо тамғаларҙан таралған. Табындарҙа таралған ике «сүмес» тамғаһы ла осраны был документа. Төп тамғаларҙың төрлө варианттарын тикшереп, ысынлап та, Инйәр ҡатайҙары сығышы бер тамырҙан икәнлегенә ышанырға була. "Сыңғыҙнамә"лә килтерелгән «серү»(«серге») -тамғаһынан бөтә ҡатай тамғаларын да килтереп сығарырға була. Бер-береһенән берәр генә үҙгәреш индерелеүе менән айырылған тамғаларға ҡарап, уларҙың хужалары яҡын туғандар икәнлеген дә билдәләргә була (аталы-уллы, бер туғандар, бер ара,…).
Империяға әйләнеү
Ни генә булмаһын, кидандарҙың дөйөм кешелек мәҙәниәтенә индергән өлөшө байтаҡ. Шуларҙан әле беҙгә ябай ғына күренгән эйәр өҙәңгеһен уйлап табыу заманында ҙур революцион асыш булған, ә бит ҡытайҙар уны кидандарҙың ата-бабалары сяньбиҙарҙан үҙләштергән. Бөтә донъяны яуларға батырсылыҡ иткән монголдар ҙа ғәскәр төҙөлөшөн һәм хәрби сәнғәттәге башҡа бик күп нимәләрҙе шул уҡ кидандарҙан өйрәнгән. Заманында кидандарҙың Пекинда, башҡа ҡалаларҙа академиялар асыуы ла бик күпте һөйләй.
Сыңғыҙ хан тарафынан тар-мар ителеүҙән һуң
Ҡатайҙарҙың хәҙерге ерҙәргә күсенеүенә Туҡтамыш хан менән Аҡһаҡ Тимер араһында булған һуғыш (1391) һәм артабанғы ваҡиғалар сәбәп булғандыр. Был турала Зәки Вәлиди, Туҡтамыш хандың нәҫеле Нуретдин бейҙең бөйөк вәзире ҡатай Ғәле бей шул һуғышта еңелгәндән һуң Башҡортостанға килгән, ти(«Башҡорттарҙың тарихы», Өфө, 1994,25 б.). Ғәле бейҙең был осорҙа тотҡан сәйәси роле бик ҙур ғына булғандыр, уның Инйәр буйында дәүләт берләшмәһен тергеҙеп ҡарауы тураһында Башҡорт Википедияһы сығанаҡтарында ла күренеп ҡала(фольклор материалдары нигеҙендәге фараздар). Шуны әйтергә кәрәк, Алтын Урҙа тарҡалғандан һуң барлыҡҡа килгән Нуғай Урҙаһы хакимлығы осоро тураһында сағыштырмаса аҙ өйрәнелгәнлеген иҫәпкә алырға кәрәктер. Был осорҙа унда бер ваҡытта ла үҙәкләштерелгән ныҡлы сәйәси власть булмай. Ун алтынсы быуат уртаһына инде Оло Нуғай Урҙаһы емерелеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән бер нисә үҙ аллы урҙа йәшәүе билдәле. Шәжәрәләрҙең береһендә Инйәр буйында Хәким хан булғанлығы әйтелә. Көнбайыш Башҡортостанда ҡатай этнонимы һаҡланып ҡалған: Әлшәй районында Ҡатай йылғаһы, Баҡалы районында Иҫке һәм Яңы Ҡатай ауылдары, Ҡатай урманы, Шишмәлә Ҡатай кисеүе, Ҡатайлар ере һ.б.
А.Камалов фекеренсә, әле көнсығыш диалекта һөйләшкән башҡорттар IX—XII быуаттарҙа әле йәшәгән ерҙәрҙә түгел, ә Уралдың көнбайыш яғында тормош күргәндәр. Бының шулай икәнен этнононимдан яһалған атамалар раҫлап тора, тип әле Көньяҡ Уралдың көнсығыш итәгендә көн күргән ҡаратабын, ҡатай, һеңрән ырыуҙарын миҫал итеп килтерә. Артабан ҡатайҙарҙың бер өлөшө Ағиҙелдең урта, Инйәрҙең түбәнге ағымына күсеп ултыралар, ҡалғандары төньяҡҡа һәм төньяҡ-көнсығышҡа йүнәлә. Тәүгеләрен көнбайыш, һуңғыларын көнсығыш ҡатайҙары тип атап йөрөтәләр. Көнсығыш ҡатайҙар Башҡоростандың Балаҡатай, Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ, Арғаяш, Ҡурған өлкәһенең Сафакүл һәм Әлмән райондарында көн күрәләр(Оло Ҡатай, Ялан Ҡатай, Бала Ҡатай ырыуҙары).
Көнбайыш ҡатайҙар
Был ваҡиға бик боронғо замандарҙа — XVI быуат аҙаҡтарында булғандыр, әммә табындарҙың ҡатай ерҙәренә ымһыныуы бының менән генә бөтмәгән, ахыр сиктә Ҡумрыҡ-Табын һәм Ҡатай волосы башҡорттары 1728 йылда үҙ-ара килешеп, ерҙәрен бүлеп сығалар. Был «полюбовный раздел» ҡағыҙы ошолай башлана: "«1728 -го июня 28 числа писана запись такова: Уфимского уезду Ногайской дороги башкирцы Катайской волости Кускай Бакшаев, Ибрай Емяков с товарищи, Кумрук Табынской волости Урусь да Чюра Савельевы с товарищи не для какого такого подлога и всякого переводу на всю сущею правдою написали мы меж себя сию запись, в том, что предложили мы о вотчинах своих полюбовный раздел…»". Был сик билдәләү килешеүен тикшерһәң, улар хәҙерге Архангел һәм Белорет районы сиктәренә тап килеүен күрәһең.
Иң һуңында килешеүҙе яҡтар боҙған осраҡта илле һум неустойка түләүгә килешәләр. Килешеүҙең төп нөсхәһе Ҡоҙаҡай менән Ибрайҙа һаҡланасаҡ, Ырыҫ менән Сура шул документтың һүҙмә-һүҙ күсермәһен үҙҙәрендә тоторға булып, һәр береһе үҙҙәренең тамғаларын ҡуялар.
Ҡатайҙарҙың ауыҙ-тел ижады
Урман-тау зонаһы ҡатайҙарының ижады үҙенсәлектәре бар. Ошо төбәктән сыҡҡан күп йырҙар ғилми һәм әҙәби-музыкаль кимәлдә бер ни тиклем әйләнешкә индерелһә лә, иғтибарҙан төшөп ҡалғандары ла күп кенә. Улар ҙа идея-тематика, йөкмәтке һәм форма йәһәтенән бик бай. Бынан тыш, фольклор томлыҡтарына ингәндәренә лә әле бөтөн, системалы рәүештә анализ яһалмаған.
Шуға күрә лә тауҙарға, йылғаларға, урман-ҡырҙарға арналған йырҙар һәм көйҙәр быуындан-быуынға күсә килеп, беҙҙең көндәргәсә еткән. Ошо төбәктә таралған йырҙар араһында улар күпселекте тәшкил итә.
Урал аръяғы ерҙәрендә дала һәм күлдәр күберәк. Шуға күрә ялан ҡатай, бала ҡатайҙарҙың йыр фольклорында ҡылғанлы ялан, сал далалар, ҡамышлы күлдәр темаһы өҫтөнлөк итә. Кеше кисерештәре лә йырҙа ошо уҡ күренештәр аша образлы һынланыш ала.
Хәкимов Рөстәм Милләт улы
Биографияһы
Сыңғыҙ Айтматовтың повесы буйынса диплом спектаклен Башҡорт драма театры сәхнәһендә тамашасы хөкөмөнә сығара. Музыкаһын композитор Нур Дауытов яҙа. Йәштәр театрының хәҙерге директоры Азат Йыһаншин төп ролде уйнай.
Хеҙмәт юлы
Ҡайһылыр осорҙа, күләмлелек етмәгәнгәлер, күмәк сәхнәләргә тотона ул: Салауат йыныны, мәҫәлән. Ҡырмыҫҡалыла үткәрелгән 1812 йылды реконструкциялауға ла Рөстәм Хәкимовты йәлеп итәләр. Схемалылыҡ күп урын биләһә лә, күләмле хәрәкәтле сәхнә ҡуйыу — был да ҙур сәнғәт.
Вайкуле Лайма Станиславовна
Биографияһы
«Юрмала» эстрада йырының йәш башҡарыусылар конкурсын ойоштороусыларының береһе булып тора.
Яңы Әлмәт
Яңы Әлмәт (Новоальметьево) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 135 кеше. Почта индексы — 452672, ОКАТО коды — 80207828003.
Богословский Семён Петрович
Биографияһы
1942 йылдың 1 ғинуарында Матвеевский район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. Артиллерия полкында уҡыу үтә һәм 1942 йылдың ноябрендә фронтҡа ебәрелә.
Фердинанд I (Изге Рим империяһы императоры)
Фердинанд Кастилия короле Филипп I һәм Хуана Кастильскаяның дүртенсе балаһы була. Фердинанд II Арагонский һәм Изабелла Кастильскаяның әсәһе яғынан һәм Максимилиан I менән Мария Бургундскаяның атаһы яғынан ейәне була. Уның өлкән ағаһы — император Карл V/
Джованни Лоренцо Бернини
Биографияһы
Бернини 1598 йылда Неаполдә скульптор- маньерист Пьетро Бернини менән Анжелика Галанте ғаиләһендә Флоренцияла тыуған. Уларҙың өс балаһының алтынсыһы була. 1606 йылда һигеҙ йәшендә атаһы менән Римға бара, унда Пьетро бер нисә эре проектта ҡатнаша. Талантлы малайға рәссам Аннибале Карракчи һәм Рим папаһы Павел V иғтибар итә, тиҙҙән уны папаның туғаны— кардинал Сципион Боргезе үҙ ҡанаты аҫтына ала. Бернини тәүге әҫәрҙәрен Боронғо Греция һәм Рим классик скульптура сәнғәте өлгөләренән илһам алып булдыра. Бай һәм ҡеүәтле кардинал Боргезе ярҙамы менән йәш Бернини тиҙ арала күренекле скульптор булып китә. Кардинал өсөн тәүге эштәре араһында — Боргезе виллаһы өсөн „Амалфея сабый Зевс һәм йәш сатир менән“ баҡса скульптураһын һәм бер нисә аллегорик бюсты, шул иҫәптән „Ләғнәтле йән“ һәм „Фатихалы йән“ тигән әҫәрҙәрен атап китергә була. Егерме ике йәшендә Бернини инде папаның үҙен һүрәтләрлек һәләтле скульптор тип һанала. Бернини булдырған папа Павел V бюсы хәҙер Гетти музейында һаҡлана. 1623 йылда, кардинал Маффео Барберини папа тәхетенә Рим Папаһы Урбан VIII сифатында менеп ултырғандан һуң, Бернини Барберини ғаиләһе ҡанаты аҫтына эләгә, был оҫтаның мөмкинлектәрен киңәйтә. Был ваҡытта ул шәхси резиденциялар өсөн скульптуралар һынландырып ҡына ҡалмай, ә скульптор, архитектор һәм ҡала төҙөүсеһе булараҡ ҡала масштбыннда ла ҙур роль уйнай. Быны уның рәсми вазифалары дәлилләй — „папа сәнғәте коллекцияһын һаҡлаусы, Сант-Анжело замогындағы папа ҡойоу заводы директоры, Пьяцца-Навоналағы фонтандар начальнигы“». Был яҙмалар Берниниға үҙенең күп яҡлы һәләтен бөтә ҡала буйлап күрһәтеү мөмкинлеген бирә. 1629 йылда Карло Мадерно вафат булғандан һуң Бернини Изге Петр базиликаһының баш архитекторы итеп тәғәйенләнә, уның ижады һәм художестволы ҡарашы Римдың символик йөрәгендә урын ала тиергә була.
Париждан ҡайтҡас, Бернини Александр VII заказы буйынса Санта-Мария-дель-Пополо сиркәүендә Чиги капеллаһын (Александрҙың ғаилә капеллаһын) биҙәү өҫтөндә, атап әйткәндә, пәйғәмбәрҙәр Аввакум һәм Даниил һындарын эшләй. 1668 йылда Бернини 1654 йылда башланған Бөйөк Константиндың атлы статуяһын тамамлай. Статуя Скала Редж (Регия) баҫҡыстарындағы нишаға урынлаштырылған һәм императорға ебәрелгән илаһи асыш мәлен һүрәтләгән, бынан һуң ул мөһим еңеү яулаған һәм христианлыҡты эҙәрлекләүҙе туҡтатҡан. Изге Петр базиликаһында Рим папаһы Александр VII кәшәнәһе оҫтаның тамамлап өлгөргән һуңғы ҙур эше була. Скульптура төркөмөнә тубыҡланған Александр, дүрт ҡатын-ҡыҙ фигураһы (мәрхүмдең яҡшы сифаттарын һүрәтләй), ҡом сәғәте тотҡан Үлем инә. Э. Панофски һүҙҙәре буйынса, был һәйкәл Европалағы ерләү йолаһына бәйле сәнғәттең иң юғары нөктәһе була, уның ижади оҫталығын унан һуң килгән оҫталар уҙып китергә өмөт тә итә алмай. Бернини Римдә 1680 йылда вафат була. Ул ата-әсәһе янында, Санта-Мария-Маджоре сиркәүендә, бер ниндәй һәйкәлһеҙ ерләнгән. Төп алтарь һәм киворийҙың уң яғында ике мәрмәр баҫҡыс бар. Иҙән плитаһында ғаилә гербы урынлашҡан, ә аҫҡы баҫҡыста латинса: «Иоанн Лоранций Бернини — Decus Artium et Urbis — Hic Humiliter Quiescit» (Джованни Лоренцо Бернини, сәнғәт һәм ҡаланың даны, бында тыйнаҡ ял итә) тип яҙылған.
33-сө армия (СССР)
33-се армия (33 А) — Бөйөк Ватан һуғышы осоронда СССР Ҡораллы Көстәре РККА составындағы оператив хәрби берекмәһе (ғәскәри армияһы).
Сафакүл районы
Тарихы
Уралоблисполкомдың 1926 йылдағы 15 сентябрендәге ҡарары менән район үҙәге Сафакүл ауылына күсерелә.
Юдова
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Бәйләүес
3. Сығанаҡ килеште талап итеүсе бәйләүестәр: бирле, башҡа, бүтән, һуң, элек, борон, әүәл, башлап, алып, тыш. Төштән һуң Тимертауҙағы өләсәй ҙә килеп етте. ''(М. К Был йәйләү — элекке замандарҙан бирле маҡталып килгән йәйләүҙәрҙең береһе, (һ. Д.) ''
Луговой Ручей
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Николаевка (Алатана ауыл советы, Стәрлетамаҡ районы)
Николаевка (Николаевка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 66 кеше. Почта индексы — 453154, ОКАТО коды — 80249812005.
Баяз
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Тимер ташҡын (повесть)
Тарих
Серафимовичҡа Тамань армияһы тарихы билдәле була. 1921 йылда был армияның командиры Епифон Иович Ковтюх менән танышҡандан һуң яҙыусының таманлыларҙың походына ҡыҙыҡһыныуы артҡандан-арта. Яҙыусының баштағы уйы буйынса «Тимер ташҡын» повесы «Көрәш» эпопеяһының бер өлөшөн тәшкил итергә тейеш була. Тик Серафимовичтың әйтеүе буйынса, һуңғараҡ ул «ҡанһыҙлыҡты тиражлауҙан» баш тарта. «Тимер ташҡын» повесы 1924 йылда тәүге тапҡыр баҫылып сыға.
Яңы Гусев
Яңы Гусев (Новогусево) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4 кеше. Почта индексы — 452656, ОКАТО коды — 80207849008.
Үткәл (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (эске йылға бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
61-се армия (СССР)
1944 йылдың 8 — 14 ғинуарында 7-се гвардия кавалерия корпусы составында Мозырь рейдында ҡатнаша, Мозырь һәм Сарны ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнаша, Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
А. С. Пушкин исемендәге китапхана- уҡыу бүлмәһе
Тарихы
Китапхана тормошонда 1937 йылда А. С. Пушкин вафатының 100 йыллығына ҡарата әҙерлек ҙур роль уйнай. Китапханала билдәле профессорҙар М. А. Цявловский һәм Д. Д. Благой, Л. Гроссман, А. С. Пушкин музейының хеҙмәткәрҙәре, Фәндәр академияһының юбилей комиссияһы вәкилдәре сығыш яһай, А. С. Пушкиндың Д. Бедный, А. Луначарский, А. Сакулин редакцияһы аҫтында революцияға тиклемге әҫәрҙәр йыйынтығы туплана.
Әйле
Этник тарихы
XVI-XVIII быуаттарҙа Әйлеләрҙең байтаҡ өлөшө Урал аръяғына һәм Көнбайыш Башҡортостанға таралып ултырған.
Тядуй-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Букварь для башкиръ
XIX быуаттың икенсе яртыһында күп урында урыҫ-башҡорт, урыҫ-татар, урыҫ-ҡаҙаҡ мәктәптәре асыла. Был мәктәптәр өсөн В. В. Катаринский әлифбалар төҙөргә хыяллана. 1892 һәм 1898 йылдарҙа уның «Букварь для башкиръ», 1893 йылда «Краткий русско-башкирский словарь» тигән китаптары баҫылыа сыға.
Ай-Вокы-Рап-Егун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ледбал
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Украина гимны
Украи́на гимны (Державний гімн України: ) — Украинаның дәүләт символы. Композиция Ще не вмерла України (Украина, үлмәғән әле) 6.03.2003 көндә раҫланды.
Полиомиелит
Полиомиелит менән көрәш
Полиомиелитты юҡ итеүҙең дә бер нисә баҫҡысы үтелгән. Көньяҡ һәм Төньяҡ Америка 1994 йылда полиомиелиттан азат тип  иғлан ителде. 2000 йылға полиомиелит Тымыҡ океан төбәгенең, Ҡытай һәм Австралияны ла индереп, 36 көнбайыш илендә рәсми бөтөрөлдө. Европа полиомиелиттан 2002 йылда бөтөнләйгә ҡотолдо.
2015 йылдың сентябрендә Украинала полиомиелиттың ике осрағы теркәлә (Европала 2010 йылдан бирле тәүге тапҡыр). Белгестәр фекеренсә, полиомиелиттың Украинала  таралыу хәүефе ҙур, сөнки илдә балаларҙың яртыһына ғына был ауырыуға ҡаршы вакцина эшләнгән.
Классификацияһы
Абортив форма үҙенсәлекһеҙ дөйөм симптомдар менән үтә (катараль күренештәр, ашҡаҙан-эсәк эшмәкәрлегенең боҙолоуы, дөйөм хәлһеҙлек, тән температураһының күтәрелеүе һәм башҡалар); эпидемия таралыу йәһәтенән бындай осраҡтар айырыуса хәүефле.
Патогенезы
Инфекция, эләгеү механизмына бәйле, ауыҙҙың йә эсәклектең лайлалы тиресәһе аша йоға. Вирустың тәүге үрсеме ауыҙ ҡыуышлығының, йотҡолоҡтоң йә нәҙек эсәктең лайлалы тиресәһендә, шулай уҡ лимфа төйөндәрендә һәм пейер  төйөрсөктәрендә хасил була. Лимфа төйөндәренән полиомиелит вирусы ҡанға һәм гематоген юл менән үҙәк нервы системаһына эләгә.
Хабинтоин-Се
Хабинтоин-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының уң ярына тамағынан 407 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 74 км.
Оло Стрелка йырыны
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Фрэнк Гери
Биографияһы
Фрэнк Гери Польшанан иммигранттар ғаиләһендә тыуған. Уның олатаһы төҙөлөш материалдары менән сауҙа иткән, ә атаһы сауҙа һәм уйын автоматтары магазины тотҡан. Йәш Эфраим (Фрэнк) антисемитизм тупрағында туҡмала, һәм был психологик йәрәхәт фамилияһын үҙгәртергә һәм ғаиләһе менән Америкаға күсергә сәбәпсе була. 17 йәшенән Гери Лос-Анджелеста йәшәй. Тәүҙә Көньяҡ Калифорния университетында (бакалавр, 1954), һуңынан Гарвард университетында (магистр, 1957) уҡыған. Америка ҡушма Штаттарында В. Грюн, Перейра һәм Лакмандың проект фирмаларында, Францияла архитектор А. Ремондела эшләй. 1962 йылда Америка ҡушма штаттарына кире ҡайта һәм Лос-Анджелеста үҙенең башҡа архитектор менән бюроһын аса, ә 1967 йылда ул Frank O. Gehry and Associates тип үҙгәртелә. 2014 йылда компания донъяның алдынғы архитектура фирмаларының береһе була, унда 200-ҙән ашыу архитектор эшләй
Архитектура
Гериҙың үҙенең әйтеүенсә, уның ижадында, архитектураны художестволы аңлауҙа, балыҡтың һыҙаты һәм хәрәкәтсәнлеге лейтмотивы бар (уның һүҙҙәренсә, «гэфилтэ фиш» өләсәйҙең традицион йәһүд аш-һыуына ишара). Был лейтмотивты Гериҙың башҡа һуңғы ҡаралтыларында күҙәтергә мөмкин: Бильбаолағы Гуггенхайм музейы (1991-97), Уокер музейы (Миннеаполис), Барселоналағы Олимпия ауылында 35 метрлыҡ «йөҙөп йөрөгән балыҡ» (1992) һәм башҡалар. Уның һуңғы эштәре араһында — Нью-Йоркта яңы Гуггенхайм музейы (2000), Иерусалимда Толерантлыҡ музейы (2002), Дандиҙа онкология үҙәге (Бөйөк Британия, 2003) проекттары. Гери Израилдең баш ҡалаһы Иерусалимға бер нисә тапҡыр килә, илдең мәҙәни тормошонда ҡатнаша.
Ләкин ысынында уның күп кенә проекттары, моғайын, ул деконструктивизм тип атаған проекттарҙың иллюстрацияһы булып тора.(Йәғни тышҡы һәм эске ҡатламдарҙың «тарҡалыуы», деструкцияһы һәм деформацияһы буйынса формаль тәжрибәләр). Геройҙар эстетик яҡтан үҙенсәлекле объекттар төҙөй, архитектураның һүрәттәренең буш бөтөнлөгөн деконструкциялай, әммә ул Европа архитектураһы тарихын яңынан ҡарап сығырға, уның төп принциптарын деконструкциялауға тырышмай. Фрэнк Гери эштәре тулыһынса ирекле һәм геометрик скульптураға әүерелә һәм уның композициялары теләгенә генә ҡағыла, — һәм бында, коллегалары фекеренсә, билдәле бер хәүеф янай. Уның деконструктивизмы — асылы буйынса деструктивизм: тарҡала барған күләмдәр, ҡаты, сатнаған өҫтәр, һынған традицион архитектура элементтарын ҡулланыу.
«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)
Миҙалдың тасуирламаһы
«Алтын Йондоҙ» миҙалды әҙерләү буйынса бер нисә вариант билдәле:
Билл Тилден
Кинола һәм әҙәбиәттә.
1941 йыл Тилден ун минутлыҡ «Ҙур Тилден Билл» тигән документаль фильмда төшә (Big Bill Tilden). 2011 йылда «Ҙур Билл: триумфы һәм трагедиялары» тип аталған фильмын сығарыу күҙ уңында тотола (Big Bill:Triumphs and Tragedy).
Ҡаҙаныштары
«Ассошиэйтед Пресс» агентлығының фекер белешеү һөҙөмтәләре буйынса, Тилден егерменсе быуаттың беренсе яртыһында иң яҡшы тенниссы тип таныла. 1959 йылда уны исеме Халыҡ-ара теннис даны залына индерелә.
Гәрәев Айҙар Риф улы
Гәрәев Айҙар Риф улы (1962) — Башҡортостан Республикаһының Демократик йәштәре союзы Президиумының — Рәсәй йәштәре союзының республика ойошмаһы рәйесе (1994—1999).
Ай-Вянть-Яун
Ай-Вянть-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Негус-Яун йылғаһының уң ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғабдулла Туҡай һәйкәле (Яр Саллы)
Тасуирламаһы
Шағир, кулдарын күкрәгенә ҡаушырып, уң ҡулына китап тоткан хәлдә түңәрәк постаментта баҫып тора. Постаментның аҫкы өлешөндә кирил һәм ғәрәп яҙыуы менән «Ғабдулла Туҡай» тип яҙылған.
Табасаран теле
Социолингвистик хәл
XX быуат уртаһында, табасарандар йәшәгән ареалдың төньяғында, этник-ара аралашыу теле — әзербайжан, көньяҡта — лезгин теле булған. XXI быуат башында этник-ара аралашыуҙың универсаль теле булып урыҫ теле иҫәпләнә; күршеләрҙең телен тик өлкән йәштәгеләр генә белә''.
Тыуған көн
Боронғо Яҡын Көнсығыш
Тыуған көндөң аныҡ датаһына ҡыҙыҡһыныу беҙҙең эраға тиклем V быуатта фарсылар баҫып алған бабилдар араһында йондоҙнамәләрҙең популяр булып китеүенә бәйле тыуа. Әһәмәниҙәр дәүләте фарсылары араһында тыуған көн билдәләү ҡабул ителгән булған (Геродот һәм Платон яҙмаларынан күренеүенсә). Тыуған көндө мәжлес үткәреп, хатта үткәреүсегә бүләктәр биреп билдәләү башҡа көнсығыш халыҡтарында ла булған.
Камерун
Климаты
Камерундың климат шарттары илдең төрлө мөйөштәрендә айырыла. Көньяҡта климаты экваториаль, даими дымлы, үҙәктә һәм төньяҡта — субэкваториаль, ямғырлы йәй һәм ҡоро ҡыш (ҡоро миҙгелдең көньяҡтан төньяҡҡа оҙайлығы 4 айҙан 7 айға тиклем арта). Камерун янартауының көнбайыш һәм көньяҡ-көнбайыш битләүҙәре — Африкала иң дымлы урын (йылына 9655 миллиметрға тиклем яуым-төшөм) һәм донъялағы иң дымлы урындарҙың береһе.
Флора һәм фауна
Камерун флораһы составында юғары үҫемлектәрҙең 9000-дән ашыу төрө бар, фаунаһы ҡоштарҙың 1000, һөтимәрҙәрҙең 300-ҙән ашыу, һөйрәлеүселәр 200 төрҙән тора.
Урмандарҙа төрлө приматтар (маймылдар, галаго, пото, колобус, дрил, шимпанзе, Гориллалар), филдәр, бегемоттар, борма мөгөҙлө антилопалар (бонго, ситатунга) йәшәй. Саванналарҙа күп һанлы жирафтар, буйволдар, антилопалар, ҡара мөгөҙморон, дөйәғош, марабу, дрофтар күп, арыҫлан һәм леопардтар осрай. Һыу фаунаһы ла бай. Яр буйы һыуҙарында 130-ҙан ашыу балыҡ төрө бар, улар араһында бик күп ҡиммәтле төрҙәре, шулай уҡ краб, креветка, лангустар күп. Яр буйы һыҙаты урмандарында голиаф баҡаһы йәшәй. Вури, Санага, Ньонг йылғаларының бассейндары сөсө һыуҙа йәшәүсе балыҡтарға бай.
Халҡы
Грамоталылыҡ — 82,6 % ир-ат; 71,6 % ҡатын-ҡыҙ (2018 йыл баһаһы).
Тышҡы сауҙа
Төп импорт тауарҙары — нефть продукттары (396 миллион доллар), махсус тәғәйенләнештәге суднолар (351 миллион доллар), дөгө (304 миллион доллар), медикаменттар (195 миллион доллар).
Мәғариф
Камерунда һигеҙ дәүләт университеты (Буэа, Баменда, Дуал, Дшанг, Маруа, Нгаундер һәм Яунде I һәм Яунде II ҡалаларында) иҫәпләнә. 1990-сы йылдарҙа талиптарҙың күбеһе дәүләт хеҙмәтендә эшләй.
Логозерка
Логозерка (Лагозерка) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Колошма йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йәстү намаҙы
Ике рәкәғәт сөннәт
1-се рәкәғәттә «Ҫәнә доғаһы», әғүҙү-бисмилләһте әйткәс, «Фәтиха» сүрәһе һәм Ҡөръәндән бер нисә аят йәки сүрә (мәҫәлән, «Кәүҫәр» сүрәһен) уҡыйбыҙ ҙа, бер рөкүғ һәм ике сәждә ҡылабыҙ.
Борисов Михаил Дмитриевич
Борисов Михаил Дмитриевич (4 октябрь 1900 йыл — 29 май 1987 йыл) — совет хәрби эшмәкәре, генерал-майор (3 май 1942 йыл).
Һуғышҡа тиклем
Испаниянан ҡайтҡандан һуң штабтың 1се өлөшө начальнигы булып хеҙмәт итә, ошо уҡ ваҡытта 19-сы тау-кавалерия дивизияһы штабы начальнигы вазифаһын биләй, ә 1939 йылда М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академияһына уҡыуға ебәрелә.
Бөйөк Ватан һуғышы
1942 йылдың октябрендә 8-се кавалерия корпусы Борисов командир итеп тәғәйенләнә. Корпус Сталинград алышы барышында Урта Дон һөжүм операцияһы барышында хәрби ғәмәлдәр алып бара, шулай уҡ Тацинская станицаһына һөжүм яһай һәм Морозовск ҡалаһын азат итә. 1943 йылдың февралендә корпус Ворошиловоград һөжүм операция барышында Миллерово һәм Макеевка йүнәлешендәге өҙөклөккә индерелә. Һөжүмде уңышлы үҫтереүҙәге ҡыйыу ғәмәлдәре өсөн 1943 йылдың 14 февралендә 8-се кавалерия корпусы 7-се гвардия кавалерия корпусы итеп үҙгәртелә.
Пальмира
Әле Пальмира урынында — Сүриәнең бер ауылы һәм Боронғо Рим архитектураһына ҡараған мәғрүр ҡоролмаларҙың харабалары. Улар ЮНЕСКО  тарафынан Бөтә донъя мираҫы ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән. Боронғо ҡаланың төп урамында  колоннадалар һәм монументаль аркалар теҙелгән. Иң әһәмиәтле ҡоролмалар иҫәбендә — Бәғел ҡорамы  (I быуат),  Бәғелшамин ҡорамы (II быуат), агора (III быуат), театр менән йәмәғәт үҙәге һәм   каруанһарай. 2015 йылдың майында Пальмираның  ИГИЛ боевиктары тарафынан баҫып алыныуы һөҙөмтәһендә ҡомартҡылар талана, емертелә.
2016 йылдың 27 мартында Сүриә армияһы Рәсәй Хәрби Космос Көстәре ярҙамында  Пальмираны азат итте. Сүриәнең Дәүләт ҡомартҡыларын һаҡлау агентлығы белдереүенсә, Сүриә армияһы боронғо ҡаланың ҡомартҡыларына зыян килтермәгән.
2017 йылдың 2 мартында Пальмира Сүриә хөкүмәте контроле аҫтына ҡайтарыла.
Тарихы
Пальмираны хуррит батшаһы  Кирта нигеҙләй, емерелгәндән һуң уны ассирийҙар һәм римлылар тергеҙә. Тадмор тураһындағы иң борондағы телгә алыу беҙҙең эраға тиклем 2-се мең йыллыҡтың 1-се яртыһына ҡарай (Каппадокия таҡтасыҡтарында һәм Мари документтарында). Беҙҙең эраға тиклем 2-се мең йыллыҡ аҙағында  Пальмираны ассирийҙар емерә, беҙҙең эраға тиклем Х быуатта (?),  Библияға  һәм Иосиф Флавийға ярашлы, Пальмираны Исраил батшаһы  Сөләймән  Евфрат йылғаһына тиклем йәйрәп ятҡан биләмәләрен арами ордалары һөжүменән һаҡланыу ҡәлғәһе итеп нигеҙләй. Навуходоносор II, Иерусалимға  һөжүм иткәндә, Пальмираны талай, әммә тиҙҙән,  Урта диңгеҙ менән  Евфрат үҙәне араһындағы бик ҡулай урында ултырған ҡала  ҡабат төҙөлә һәм Көнсығыш менән Көнбайыш араһында йөрөп торған каруандарҙың туҡталҡаһына һәм келәттәр үҙәгенә әүерелә. Бында Пальмирена дәүләтенең баш ҡалаһы урынлаша, дәүләттең үҙ хакимдары,  сенаты һәм халыҡ йыйылышы була. Археологтарҙың һуңғы мәғлүмәттәренән күренеүенсә, Пальмира хуррит батшаһы Тукриша тарафынан нигеҙләнгән.
Пальмира өсөн алыштар (2016, декабрь — 2017, март)
Пальмира ҡолатылғас та уны азат итеү операцияһы башлана. 2017 йылдың 2 мартында Пальмира Рәсәй хәрби көстәре булышлығы менән Сүриә хөкүмәте ҡарамағына ҡайтарыла.
Харабалар
Антик осор баш ҡалаһының ҡалдыҡтары йыш булып торған ҡом бурандары ваҡытында ҡом аҫтында ҡала, ә өҫтә ҡалған биналарҙың материалын урындағы халыҡ үҙенә аласыҡтар төҙөү өсөн ҡуллана. Снғәт күҙлегенән ҡыҙыҡһыныу тыуҙырырлыҡ бөтә нәмә талана һәм эре ҡалаларға күсерелә, ә уларҙан донъя баш ҡалаларының музейҙарына юлыға. XII быуатта испан раввины Вениамин Пальмираға барып етә, әммә ул Бел илаһ ғибәҙәтханаһының олоғара ихатаһында урынлашҡан ауылды ғына күрә.
Пальмира Ислам дәүләте боевиктары тарафынан баҫып алынғас (2015—2016), ҡайһы бер ҡоролмалар махсус емертелә, ҡайһылары һатыу өсөн талана.
Карнак
Амон-ра биләмәһе
Аменхотеп III шулай уҡ биләмәнең көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Хонсу ғәбәҙәтханаһына нигеҙ һала, был төҙөлөштө артабан Рамзес III һәм IV дауам итә.
Аменхотеп IV һарайы
Батшаның үлеменән һуң күп тә үтмәй, Мысырҙағы хакимлыҡ ҡайтанан Амон-Ра руханиҙары ҡулына күсә, Эхнатон һәм Атон исеме менән бәйле барлыҡ һәйкәлдәр, шул иҫәптән, Карнактағы был һарай ҙа юҡ ителә. Емерелгән һарайҙан алынған материалдар башҡа төҙөлөштәрҙә ҡулланыла.
Бизяр
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Джордж Вашингтон
Америка революцияһы
1775 йылдың апрелендә Икенсе Континенталь конгресс йыйылыу мәленә Америка колонистары һәм британ көстәре араһында бәрелештәр йышая. Вашингтон был йыйылышҡа, һуғышҡа әҙерлеген аңлатып, хәрби кейемдә килә. Конгресс 1775 йылдың 14 июнендә Континенталь ғәскәр булдыра. Вашингтондан башҡа ғәскәр башлығы роленә дәғүә итерлек башҡа бер кем дә булмай, хәрби тәжрибәһе, һүҙенең өҫтөнлөгө, патриот булараҡ яулаған даны һөҙөмтәһендә, ул Конгресс тарафынан бер тауыштан Контитенталь ғәскәр етәксеһе итеп һайлана, Вашингтонға генерал-майор дәрәжәһе бирелә.
Пырам
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Джордж Вашингтон
Америка революцияһы
Шулай итеп, һуғыштағы уңыштары менән билдәле Вашингтон, еңеүе алдынан күп еңелеүҙәргә дусар була.
Эске үҙгәрештәр
1791 йылда Конгресс иҫерткес эсемлектәр яһап һатыусыларға өҫтәмә һалым керетә, был фермер хужалыҡтарында, бигерәк тә Пенсильванияла, ҡаршылыҡтарға килтерә. Артабан был ҡаршылыҡ олоғайып, Виски ихтилалы тип исемләнгән ихтилалға әүерелә. Федераль ғәскәр ҡаршылыҡты туҡтатыр өсөн бигерәк бәләкәй була, һәм Вашингтон 1792 йылда Пенсильвания, Вирджиния һәм бүтән штаттарҙан йыйылма халыҡ ғәскәре булдырып, үҙ етәкселеге аҫтында ҡаршылыҡ тоҡанған райондарға алып бара. Эш баш күтәреүселәр менән асыҡ бәрелешкә тиклем барып етмәй, әммә яңы хөкүмәт ошо ваҡиғала үҙенең көслөлөгөн, дәүләт ныҡлығын һаҡлып ҡалыр өсөн ҡоралға тотона алыуын иҫбат итә.
Ай-Гу-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Традиция
XIX быуат
Мәғрифәтселек дәүерендә традицияларҙы тулыһынса кире ҡағыу арҡаһында консерватив романтизм уны, киреһенсә, рухланып күтәреп ала. XIX быуат башына Европа мәҙәниәтендә традицияларға амбивалент мөнәсәбәт хасил була, уға И. Г. Гердер баһа биреп, традицияны тарихты хәрәкәт иттереүсе төп көс тип һанай, шул уҡ ваҡытта уны шәхси инициативаны һәм тәнҡитле фекер йөрөтөүҙе йоҡлата торған «рухи әфиүн» тип атай. Әммә модерн менталитеты үҫешендә традицияларға мөнәсәбәт кире төҫ ала бара. Был мөнәсәбәтте фәнни танып белеү һәм техник-технологик ҡаҙаныштар көсәйтә генә.
Лысенина Августа Васильевна
Лысенина Августа Васильевна (22 ноябрь 1924 йыл — 28 ноябрь 2012 йыл) — СССР һәм Рәсәй педагогы.
Биографияһы
1947 йылдан 1954 йылға тиклем Августа Васильевна И. Н. Ульянов исемендәге педагогия училищеһында биология һәм химия уҡытыусыһы булып эшләй. 1954—1955 йылдарҙа — Цивильск педагогия училищеһы уҡытыусыһы. 1955 йылдан 1981 йылға тиклем 1-се Шумерлин мәктәбендә химиянан уҡыта. 1959 йылда уның ҡатнашлығында мәктәптә химия түңәрәге ойошторола, ул бер нисә йылдан һуң Менделеев йәмғиәтенә әүерелә. Ун йыл дауамында мәктәп Союз кимәлендә химия буйынса олимпиадаларҙа лидерлыҡты  ышаныслы тота. Уның талантлы уҡыусыларының береһе — Валерий һәм Юрий Штырлиндар  химия фәне кандидаттары булып китә, Ҡазан дәүләт университетында химия факультетының ғилми хеҙмәткәрҙәре булып эшләй.
Әбдрәзәков Эльверт Рөстәмхан улы
Биографияһы
Артабан Бәләбәй Автонормаль заводында эшләүен дауам итә:
1973-1974 йылдарҙа — һалҡын килеш ултыртыу һәм эре беркетеү цехының участка мастеры;
2000 йылдың ғинуарынан — «Башспирт» дәүләт унитар предприятиеһы филиалының Бәләбәй спирт-араҡы комбинаты директоры.
Луксара
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Мартынов Владимир Иванович
Биографияһы
Электроника һәм рок музыка менән мауығыуы көнсығыш диндәре һәм мәҙәниәттәренең, Көнбайыштың һәм Көнсығыштың христиан фәлсәфәһен ныҡлы өйрәнеүгә килтерә. Ул Рәсәйҙең төрлө райондарына, Төньяҡ Кавказға, Үҙәк Памирға, таулы Таджикистанға бер нисә фольклор экспедицияһы ойоштора. Мартынов Европа Урта быуаты һәм Яңырыу осоро музыка һәм музыка теорияһын өйрәнә. 1975 — 1976 йылдарҙа ул XIII — XIV быуаттарҙың Европа музыкаһын башҡарған боронғо музыка ансамбле концерттарында ҡатнаша. 1976 — 1977 йылдарҙа Мартынов авангард, электрон һәм минималистик музыка (Кейдж, Штокхаузен, Лигети, Райли, Фельдман, Сильвестров, Пярт), шулай уҡ Көнбайыш Европа урта быуаты музыкаһын башҡарған Мәскәү| ансамбле солистары (фортепиано, электрон баҫмаҡлы) составында сығыш яһай. 1976 — 1978 йылдарҙа композиторҙың ижадында һынылыш була, ул авангардтан яңы яңы ябайлыҡҡа күсә башлай.
Хардинг Уоррен Гамалиел
Уо́ррен Гамалиел Ха́рдинг (Warren Gamaliel Harding, 2 ноябрь 1865, Морроу, Огайо — 2 август 1923, Сан-Франциско, Калифорния) — АҠШ-тың 29-сы Президенты (1921 — 1923). Республика партияһы вәкиле.
Лаваш
Атаманың этимологияһы
«Төрөк телдәренең этимологи һүҙлеге» лә мөмкин булған бер нисә фараз бирә. Рәшит Арат liv aš парлы һүҙенең «лаваш» менән яҡынлығы мөмкин тип иҫәпләй. Сочетание liv aš һүҙҙәр бәйләнеше «Этимологический словарь тюркских языков» даёт несколько возможных версий. liv aš һүҙбәйләнеше XI быут Урта Азия төрөк яҙыусыһы Йософ Баласағуниҙың «Ҡотадғу белег» поэмаһында осрай: liv aš tergi = ашамлыҡ ҡуйылған өҫтәл liv тамырын ҡайсаҡ ашамлыҡ, һыйҙы, аҙыҡты аңлатҡан ғәрәп һүҙе менән дә бәйләйҙәр. Дж. Клосон быны ҡытай теленән үҙләштереү тип аңлата. li = ашлыҡ орлоғо урта ҡытай һүҙе liip), һәм, aš менән бәйләнеп килгәндә, игендән әҙерләнгән ашамлыҡ мәғәнәһен аңлата; aš тамырының (пехлеви сығышлылыр, ахыры) иң боронғо мәғәнәһе — аҙыҡ, ашамлыҡ, һыйлау, мул табын. Һүҙлектә был һүҙҙең, уның боронғо уйғыр телендә тәүге сағылышын (liv-i aš-y = ҡорбан ашы) һәм "Ҡотадғу белег"те иҫтә тотоп, Көнсығыш Төркөстандан булыу ихтималлығы ла иғтибарға лайыҡ . Шулай итеп, тәү сиратта иген бөртөктәренән әҙерләнгән аҙыҡты аңлатҡан liv+aš, һуңғараҡ, түңәрәк формала бешерелгән икмәк аҙығы атамаһы булып киткән. Шул уҡ һүҙлектән күренеүенсә, «лаваш» һүҙе күп Ҡаф тау телдәрендә (мәҫәлән, осетин теле) төрөк теленән. Макс Фасмер Рус теленең этимологик һүҙлегендә, Австрия телсеһе Франц Миклошичҡа һылтанып, был һүҙ рус теленә төрөк теле аша ингән, ти.
Лавашты ҡулланыу
Иранда, ҡала шарттарында, лаваш (nān-e tīrī) пекарняларҙа тонирҙарҙа бешерелгән иң төп икмәк төрө булып тора. Ауыл шарттарында, бешереү йышлығы сезон эштәренә бәйле булғанлыҡтан, лаваш иң күп таралған аҙыҡ булып танылған. Ул ашъяулыҡҡа (sofra) төрөлгән һәм кәрзингә (sabad) йәки ҡоро ер шкафҡа (nāndān) һалынған көйөнсә бер нисә аҙна дауамында боҙолмай ятҡан. Тегеранда ҡайһы бер ғаиләләр лавашты туғандарына һәм дуҫтарына сәй тәмлекәстәрен (печенье) (nān-e čāyī) ебәреү өсөн файҙаланған.
Халето-Се-Яха
Халето-Сё-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ябтасале-Паюта-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һөтимәрҙәр
Имеҙеүселәрҙең һөлдәһе
Йәиһә, һыйыныу урынын ерҙә тапкан (бурһыҡ, йомран); башҡалары ағаста йәшәүгә күскән (тейен, һыуһар).
Бисер (Бисерть)
Бисер (Бисерть) — Бисерть - Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһына ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 193 км.