cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университеты
Һарытау дәүләт университеты бөгөн
ҺДУ илдең иң яҡшы егерме юғары уҡыу йорто иҫәбенә инә (2011 йылда 13-14 урындар биләй ).
Тәнҡит
Философия фәндәре докторы, физика-математика фәндәре кандидаты, Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университетының Философия һәм фән методологияһы кафедраһы профессоры Афанасьева Вера Владимировна РФ мәғариф министры Ольга Васильеваға асыҡ хат яҙа. Ул унда, шулай уҡ интернеттағы үҙ блогында һәм бер йылдан һуң Znak.com агентлығына интервьюһында Рәсәй мәғарифының киҫкен проблемаларына ҡағыла:
Юғары уҡыу йортоноң китапханалары
Һарытау дәүләт университеты территорияһында түбәндәге һәйкәлдәр ҡуйылған:
Бәҙәүиҙәр
Исламға тиклемге осор
Ғәрәп ярымутрауында барған баҫҡынсылыҡ сәйәсәте дини экспансия менән ҡуша алып барыла. 6-сы быуатта ҡайһы бер ғәрәп ҡәбиләләре христианлыҡ ҡабул итә, һәм епископтың резиденцияһы урынлашҡан Нәджрән ҡалаһы дини үҙәккә әйләнә. Ғәрәп ярымутрауының көньяғында иһә йәһүдилек тарала, һәм Йәсриб (Мәҙинә) йәһүд динле бәҙүәндәрҙең дини үҙәгенә әүерелә. Күпселек ҡәбиләләр шулай ҙа мәжүсилекте һаҡлап ҡала.
Буров Николай Евгеньевич
Биографияһы
2020 йылдың 11 ғинуарында Мәскәүҙә вафат була.
Сабитов Нариман Ғиләжетдин улы
Ижады
Балеттары:
Камера-инструменталь әҫәрҙәр :
Siemens
Siemens AG(Siemens Aktiengesellschaft, «Си́менс» ) - электротехника, электроника, энергетика йыһаздары, транспорт, медицина йыһаздары һәм светотехника өлкәһендә эшләүсе Германия концерты, шулай уҡ сәнәғәт, транспорт һәм элемтәнең төрлө өлкәләрендә махсуслаштырылған хеҙмәттәр күрһәтә. Штаб-квартиралар һәм Берлинда, Мюнхенда урынлашҡан.
Володарский күпере
1936 йылғы күпер
Был урында күпер төҙөү 1930-сы йылдарҙа Ленинградты төҙөкләндереү проекты буйынса планлаштырыла, сөнки ҡаланың көньяҡ-көнсығыш өлөшөнөң һиҙелерлек үҫеше һәм түңәрәк һыҙатлы транспорт магистрале ойоштороуға ихтыяж барлыҡҡа килә, был магистраль ҡаланың көньяҡ райондары аша үтеп Фин ҡултығына табан алып барырға тейеш була.
Күпер проектын Ленмосттрестың проек бүлеге инженерҙар төркөмө профессор Г. П. Передерий етәкселегендә һәм күперҙең күтәртмәле өлөшөн инженер В. И. Крыжановский һәм архитектор М. К. Дмитриев ҡатнашлығында (профессор А. С. Никольский ҡарамағында) башҡара :45. Күпер проектың шарттары буйынса ҡоролманың урта өлөшө күтәртелергә тейеш була, ә уларҙың ҡабырға өлөштәре суднолар йөрөү талаптары буйынса 100 метрҙан тар булмаҫҡа тейеш була. Күперҙең проекты урта арауығындағы өлөшө күтәртеп айырмалыһы 45 метр һәм ҡабырғалағы арауыҡтары 100 метр итеп эшләүгә ҡабул ителә, күпер тимер-бетон аркалы булырға һәм күпер аҫтынан йөҙөп йөрөрлөк итеп төҙөлөргә тейеш була. Железобетон ҡулланыу металды максималь экономиялау менән бәйле була.
Ширмуга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кольцовка (Сережа ҡушылдығы)
Кольцовка — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сереж йылғаһының һул ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Мостафа (исем)
Билдәле шәхестәр
Мостафа Гаафар (3 апрель 1995 йыл) — Мысыр футболсыһы.
Шехостанка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Ғафурова Зөһрә Мофазал ҡыҙы
Биографияһы
Зөһрә Мофазал ҡыҙы Ғафурова 1940 йылдың 15 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуа. 1963 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлағандан һуң Ҡырмыҫҡалы районында туберкулёз диспансерының баш табибы булып эшләй, 1968—2001 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина университетында эшләй, 1994 йылдан алып медицина биологияһы һәм генетика кафедраһы мөдире, 2004 йылда Мәскәүҙә Рәсәй медицина Дипломдан һуң белем биреү академияһында, 2005—10 йылдарҙа Мәскәүҙә Рәсәй сауҙа-иҡтисады университетында уҡыта.
Иҡназар
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Рәсәйҙе иҡтисади районлаштырыу
Рәсәй империяһы
Рәсәй территорияһын иҡтисади районлаштырыу буйынса тәүге тәжрибәләр В. Н. Татищев хәҙмәттәренә ҡарай (XVIII быуат башы). Рәсәйҙә социаль-иҡтисади географияһының фәнни йүнәлеше булараҡ иҡтисади районлаштырыу XIX быуаттан йәшәгән. 1818 йылда К. И. Арсеньев үҙенең «Начертание статистики Российского государства» (1818) хеҙмәтендә, ун киңлек билдәләгән — Төньяҡ (Финляндияны кереткән), Алаун, Балтик (остзея губерналары), Уйһыулы (шул иҫәптән Литва), Карпат, Дала, Үҙәк, Урал, Кавказ һәм Себер.
Рәсәй Федерацияһы
2018 йылда Рәсәй Федерацияһы Иҡтисади үҫеш министрлығы Рәсәйҙең киңлек үҫеш стратегияһын төҙөй, бында 14 макротөбәккә (макрорегионға) бүлеү тәҡдим ителгән. 2018 йылдың февралендә стратегия раҫланған һәм 12 макротөбәккә бүлеү индерелгән.
Дерби ебәк фабрикаһы
Тарихы
Был Англияла уңышлы эшләгән беренсе ебәк фабрикаһы һәм донъяла беренсе механизацияланған фабрика була. 1704 йылда һыу көсө менән эшләгән Thomas Cotchett -тың беренсе фабрика эшләй алмай, шуға ла Джон Ломбе 1716 йылда Пьемонттан ебәк эшләү машиналарын алып ҡайта. Был беренсе сәнәғәт шпионажы миҫалы була. Ул Дербиға өйрәнеп һәм бер төркөм итальян белгестәрен алып ҡайта. Джон һәм уның 1685 йылғы ағаһы Томас архитектор Джордж Сороколдҡа яңы машиналар менән йыһазландарылған фабрика төҙөргә задание бирә. Томас Ломбе үҙенең машиналарын һаҡлау өсөн 14 йылға патент ала. Сарбиния короле был һорауҙы ыңғай ҡабул итмәй һәм ебәк өсөн яраҡлы сеймал экспортлау туҡтатыла. Ул, алты йыо элек, 1722 йылда ҡустыһы Джон Ломбены үлтереүҙә яуаплылыҡты үҙенә алырға тәҡдим итә. 1732 йылда патент осоро тамамланғас бизнесты Томас Ломбе үҙенә ала. Патент осоро тамамланғас Стокпорт һәм Маслесфельдта (Stockport and Macclesfield) яңы фабрикалар төҙөлө. 1739 йылда фабриканы Томас Уилсон (Thomas Wilson) һатып ала, ул үҙгәрткән ҡорамалдар әле лә һаҡлана.
Белов Василий Михайлович
Биографияһы
Белов Василий Михайлович 1943 йылдың февраленән 11-се мотоуҡсылар бригадаһының уҡсылар батальоны телефонсыһы вазифаһында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. Воронеж фронтында һуғыша. 1943 йылдың 24 сентябренә ҡарай төндә Ржищев ҡасабаһы районында (хәҙер Украинаның Киев өлкәһендәге ҡала) Днепр йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда батырлыҡ күрһәтә.
Дошмандың көслө пулемёт уты аҫтында, һул яҡ ярҙан десанттарға ярҙам итеүсе артиллерия уты менән идара итеү өсөн, Василий Белов йылға аша элемтә линияһы һалған. Атыш барғанда йыш ҡына линия эштән сығарыла. Бер көн эсендә 25 тапҡыр өҙөлгән линияны ялғай. Яралана һәм медсанбатҡа оҙатыла.
1943 йылдың 18 октябрендә яңынан Василий Беловтың янбашы һәм башы ҡаты яралана һәм Мичуринск госпиталенә дауаланырға ебәрелә.
Евграфовка
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Демократик коалиция (Венгрия)
Демократик коалиция (венг. Demokratikus Koalíció, DK) — Венгрияның элекке премьер-министры Ференц Дьюрчань тарафынан 2011 йылдың 22 октябрендә булдырған Венгрия һул урталыҡ партияһы. Элек ул Венгрия социалистик партияһы фракцияһы була, әммә 2011 йылдың 22 октябрҙә унын айырыла һәм үҙаллы партия булып китә. Венгрия Милли йыйылышында әлеге партияның 4 депутаты һәм Европарламентта 2 депутаты эшләй. Партия урталыҡта өсөнсө юл идеологияһын тота, шулай уҡ социал-либерализ ҡанундары яҡлы һәм Венгрияның Евроинтеграцияһы өсөн сығыш яһай.
Үҙаллы партия
2011 йылдың 7 ноябрендә Демократик коалицияға Венгрия Парламентында 2012 йылдың яҙына тиклем фракцияларҙы булдырыу тыйыла, шулай итеп, коалициянан депутаттар Венгрия Парламентында бойондороҡһоҙ булыуы таныла, әммә 2012 йылдың апрелендә «Фидес» партияһы Демократик коалицияһының парламент төркөмөн булдырыуҙы бөтөнләй тыя, йәнәһе, төркөмгә алдағы һайлауҙарҙа партия исемлеге буйынса ингәндәр генә булдыра ала. Дьюрчань быларҙың бөтәһендә лә Орбанды ғәйепләй, ә Чаба Молнар Европа судтарына мөрәжәғәт итеү менән янай.
Трансмашхолдинг
Трансмашхолдинг - Рәсәйҙә рельс транспорты өсөн күсмә состав ике иң эре етештереүселәр араһында береһе (Синара Төркөмө менән бергә).
Цветаева Марина Ивановна
Бала сағы һәм йәшлек йылдары
Уның атаһы, Цветаев Иван Владимирович — Мәскәү университеты профессоры, билдәле филолог һәм сәнғәт белгесе — артабан стал в дальнейшем директором Румянцев музейы директоры һәм А. С. Пушкин исемендәге Дәүләт һынлы сәнғәт музейына нигеҙ һалыусы. Әсәһе, Цветаева (Мейн) Мария Александровна (сығышы буйынса — руслашҡан поляк-немец ғаиләһенән), пианистка, Николай Григорьевич Рубинштейндың уҡыусыһы була. М. И. Цветаеваның әсәһе яғынан өләсәһе — полька Мария Лукинична Бернацкая. Маринаның һеңлеһе Анастасия, бер ҡандан — туғандары Андрей һәм Валерия.
Граждандар һуғышы (1917—1922)
1917 й. Цветаеваның ҡыҙы Ирина тыуа, ул 3 йәшендә Кунцево ҡалаһы приютында аслыҡтан үлә. Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы йылдары Цветаева өсөн иң ауыр йылдар була. Сергей Эфрон 1918 й. Рәсәйҙең көньяғында Добровольческая армия сафында һуғыша. Цветаева Мәскәүҙә, Борисоглебский тыҡрығында йәшәй, 1918 й. ноябренән Милләттәр эштәре буйынса Халыҡ Комиссариатының (Наркомнац) Мәғлүмәт бүлегендә, 1919 й. апрелендә — Әсирҙәр һәм ҡасаҡтарҙы ҡурсыу Үҙәк коллегияһында (Центрпленбеж), 1920 й. ноябрендә — Мәғариф Халыҡ Комиссариатының Наркомпрос театр бүлегендә хеҙмәт итә. Был йылдарҙа «Лебединый стан» тигән аҡ хәрәкәткә теләктәшлек белдергән шиғырҙар циклы баҫылып сыға. 1918—1920 йй. Цветаева романтик пьесалар, «Егорушка», «Царь-девица», «На красном коне» поэмаларын яҙа.
Яганка
Яганка — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иж йылғаһының һул ярына тамағынан 141 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Дерби индустрия музейы
Музей беренсе ебәк етештереүсе Lombe’s Mill фабрикаһы бинаһында урынлашҡан. Был музей Бөйөк Британиялағы ЮНЕСКОның бөтә донъя мираҫы исемлегенә ингән иң көньяҡ нөктә. . Фабрика в 1702 һәм1717 йылдарҙа Ломбе йылғаһы тирмәнендә төҙөлә. Джон Ломбе Италияла булған сағында ебәк иләү машиналары төҙөлөшөн күсереп ала һәм шундай машиналарҙы Дербиҙа төҙөй. Был беренсе сәәғәт шпионажы миҫалы булып тора.
Генетик модификацияланған организм
Генетик үҙгәрештәр ғәҙәттә фәнни йәки иҡтисади маҡсаттарҙа индерелә. Генетик модификация организм генотипының тәбиғи һәм яһалма мутация процесына хас осраҡлы, айырмалы рәүештә маҡсатлы үҙгәреүе менән ҡылыҡһырлана.
ГМО булдырыу ысулы
ГМО-ларҙы булдырыуҙың төп этаптары:
Гендар синтезы процесы хәҙер бик яҡшы үҫешкән һәм хатта күп осраҡта автоматлаштырылған. Компьютерҙар менән йыһазландырылған махсус ҡулайламалар бар, улар иҫтәлегенә төрлө нуклеотидтар эҙмә-эҙлелеген синтезлау программалары һалына. Бындай аппарат оҙонлоғо 100—120 азотлы нигеҙҙәр (олигонуклеотидтар) тиклем ДНК сегменттарын синтезлай.
Ауыл хужалығында
1996 йылдан, ГМ үҫемлектәре үҫтерелә башлағас, 2013 йылда ГМ культуралары биләгән майҙан 175 миллион гектарға тиклем арта (бөтә донъя биләмәләренең 11 % ашыуы сәселгән). Бындай заводтар 27 илдә, бигерәк тә АҠШ- та, Бразилияла, Аргентинала, Канадала, Һиндостанда, Ҡытайҙа үҫтерелә, шул уҡ ваҡытта 2012 йылдан үҫештәге илдәрҙең GM сорттарын етештереү сәнәғәт үҫешкән илдәрҙә етештереү күләмен арттырып үтәй. ГМ культуралары үҫтереүсе 18 миллион хужалыҡтың 90 % ашыуын үҫештәге илдәрҙең ваҡ хужалыҡтары тәшкил итә.
Хәүефһеҙлек
1974 йылда АҠШ-та был мәсьәләне тикшереү өсөн молекуляр биология өлкәһендә алдынғы тикшеренеүселәр комиссияһы ойошторола. Иң билдәле өс фәнни журналда «Берг хаты» (Science, Nature, Proceedings of the National Academy of Sciences) баҫылып сыға, ул ғалимдарҙы был өлкәләге тәжрибәләрҙән ваҡытлыса тыйылып торорға өндәй.
Яблоков Дмитрий Дмитриевич
Биографияһы
РСФСР Юғары Советының өсөнсө һәм дүртенсе саҡырылыштары депутаты (1951—1959).
Хәтер
1.Дмитрий Дмитриевич Томскиҙа Себерҙәге беренсе медицина университетының Клиник корпусы бинаһына Яблоков Дмитрий Дмитриевичҡа горельеф ҡуйылған. 2. «Д. Д, Яблоков. Страницы в альбом памяти.» 2017 йыл. Авторҙары Р. С. Карпов,В. А. Зыкова.170 стр.
Калькутта
Атамаһы
Элекке рәсми исеме инглиз әйтелешенә яраҡлы- Калькутта. 2001 йылдың 1 ғинуарынан урындағы хакимиәт атамаһын Колкатаға үҙгәртә, ул бенгалисә яңғырай. 2001 йылдың 30 июленән был законлаштырыла. Ҡала исеме исеме алиһә Кали исеменә бәйле.
Иҡтисады
Калькутта — төньяҡ-консығыш Һиндостандың иҡтисад һәм финанс үҙәге. Бында Калькутта фонд биржаһы урынлашҡан. Ул ҙурлығы буйынса илдә икенсе урында. Һиндостандың башҡа ҡалаларындағыса Калькутта ла 1990 йылдарҙан мәғлүмәт технологиялары етеҙ үҫә. Ҡала илдең күп кенә сәнәғәт ҡалалары өсөн штаб-квартира булып тора. Шулар араһында: ITC Limited, India Government Mint, Kolkata, Haldia Petrochemicals, Exide Industries, Hindustan Motors, Britannia Industries, Bata India, Birla Corporation, CESC Limited, RPG Group, Texmaco Limited, Bengal Ambuja, Philips India, Eveready Batteries, Coal India Limited, Damodar Valley Corporation, PwC India, һәм Peerless Group.
Косуль
Косуль — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2542/1239 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Ашдод
Рәсемдәр
100px|
Греция тарихы
Эллинистик Греция: б. э. т. 323—146 йылдар
Эллинистик периодта асылда Грецияның грек цивилизацияһы өсөн әһәмиәте киҫкен рәүештә түбәнгә төшкән. Эллинистик мәҙәниәттең бөйөк үҙәктәре булып Птолемейҙар Мысырының баш ҡалаһы һәм Селевкидтар Сүриәһенең баш ҡалаһы Антиохия торған. Грециянан сиктәренән тыш грек мәҙәниәте тарихы тураһында Эллинизм мәҡәләһенән уҡып белергә мөмкин.
Рейзинь Лилия Яновна
Биографияһы
Төп эшмәкәрлегенән тыш, Л. Я. Рейзинь Рига ҡалаһы халыҡ мәғарифы бүлеге ҡарамағында эстетик тәрбиә биреү буйынса секция рәйесе, Бөтә Союз Эстетика советы ағзаһы, ССР ПАН нәфис тәрбиә ғилми-тикшеренеү инстиутының ғилми корреспонденты була. СССР Юғары Советының Латвия ССР-ынан Милләттәр советы депутаты (1979—1984). Рига ҡала һәм район депутаттары советына депутат итеп һайлана.
Әгер (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ростов өлкәһе башҡорттары
Өлкә башҡорттарының йәмәғәт эшмәкәрлеге
Сара 2019 йылдың 14 мартында Дондағы Ростов ҡалаһында үткәрелә. Унда Башҡортостандың кантонлыҡ системаһынан алып Наполеонға ҡаршы көрәш, Граждандар һуғышы, 112-се Башкавдивизия һәм хәҙерге заманда хәрби хеҙмәтен үтәгән йәш быуын темаһы ҡарала.
Икенсе донъя һуғышы
Һуғыштың тәүшарттары
Версаль килешеүе Германияның ҡораллы көстәрен үҫтереү мөмкинлеген ныҡ сикләгән. Ләкин, Гитлер власҡа килгәндән һуң, Германия Версаль килешеүенең бөтә сикләнеүҙәрен дә боҙа башлаған — атап әйткәндә, армияға алыныу тергеҙелгән һәм тиҙ генә төрлө хәрби техника эшләп сығарырға тотонған. 1936 йылда Германия ғәскәрҙәре Рейн демилитаризацияланған зонаһын баҫып алған. 1938 йылда Германия Австрияны һәм Чехословакияның бер өлөшөн үҙенә ҡушҡан.
Атлантика өсөн һуғыш
1941 йылдың май айында «Бисмарк», Атлантикаға рейдҡа сығып, Британия хәрби караптары тарафынан батырылған. Шунан һуң Гитлер ҙур караптарға ышыныс юғалтып, хәрби флот башлығы итеп Дёницты тәғәйенләнгән. Дёниц иһә үҙенең һыу аҫты кәмәләре ярҙамында һуғыш алып барыу тактикаһын айырыуса уңышлы ҡулланған.
Ислам ғаилә хоҡуғы
Айырылышыу
Айырылышыу тураһында ир (талаҡ) иғлан итә, йә шәриғәт судьяһы (ҡаҙый) ҡатынының үтенесе буйынса ҡарар ҡабул итә.
Дәүләт төҫлө металдар һәм алтын университеты
Тарихы
1994 йылда институт Красноярск төҫлө металдар һәм алтын академияһы тип үҙгәртелә.
1998 йылда академияла 413 уҡытыусы, шул иҫәптән 2 академик, 4 ағза-корреспондент, 7 академик кәңәшсе, 30 профессор һәм фән докторы һәм 160 фән кандидаты һәм доцент эшләй
Мөхәммәт Иҡбал
Пакистан, Иран халыҡтары, шулай уҡ халыҡ-ара әҙәбиәт белгестәре, күренекле шағир булараҡ, уның менән һоҡлана. Иҡбал, күренекле шағир булараҡ билдәле булыу менән бергә «хәҙерге замандың мосолман философияһы буйынса аҡыл эйәһе» булараҡ та киң танылыу алған шәхес. Уның «Шәхес тылсымы» (Асрар-и худи) тип аталған беренсе шиғри китабы 1915 йылда фарсы телендә баҫыла. Иҡбалдың түбәндәге шиғри китаптары ла иғтибарға лайыҡ: «Аллегориянан баш тартыу» (Рамуз-и бекхуди), «Көнсығыштан хат» (Пайам-и машрик) һәм «Фарсы доғаһы» (Забур-е Аджам). Улар араһында урду телендәге иң билдәле эштәре түбәндәгеләр: «Ҡарауан ҡыңғырауы сыңы» (Банг-и дара), «Ғазраил ҡанаты» (Бал-и Ябраил), «Кәлим таяғы һуғыуы» (Зарб-и Калима һәм) һәм «Хиджаз байлығы» (Армаган-и Хиджаз). Урду һәм фарсы телдәрендәге шиғриәте менән бер рәттән, урду һәм инглиз телдәрендә яҙылған лекциялары һәм хаттары мәҙәни, социаль дини һәм сәйәси дискурстарға ҙур йоғонто яһай.
Соя һөтө
Ыңғай сифаттары
Соя һөтө һыйыр һөтөнә алмаш була ала, шулай уҡ:
Шакиров Закир Шакир улы
Биографияһы
Закир Шакир улы Шакиров 1881 йылдың 3 ноябрендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Мәскәү улусы Ҡарасайылға ауылында тыуған. Милләте башҡорт.
Отару
Иҫтәлекле урындары
Отару үҙенең һыраһы менән билдәле. Ҡалала урта быуат интерьерлы ресторан популяр булып тора. Отару шулай уҡ типик япон ризығы — суши менән билдәле. Ҡалала ҙур сауҙа рәттәре, баҙар бар. Отару шулай уҡ биҙәү-ҡулланма сәнғәте, мәҫәлән, стакандары һәм музыкаль шкатулкалары менән дан тота.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Шакиров Закир Шакир улы
Биографияһы
1920—1956 йылдарҙа (өҙлөктәр менән) К. А. Тимирязов исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында эшләй, 1931—1951 йылдарҙа башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһының мөдире була. Башҡорт, ғәрәп, фарсы, иҫке төрки телдәрҙе уҡыта. 1944 йылда башҡорт теле һәм әҙәбиәте аспирантураһы асыуға ирешә, уның тәүге аспиранттарын (Х. Ш. Зиннәтуллина, Б. М. Мәғәсүмова) әҙерләй.
1924 йылда урыҫтар өсөн «Уроки башкирского языка» (авторҙашы — Шәриф Сураев), ә 1926 йылда «Практический учебник башкирского языка для русских» дәреслектәрен сығара. Артабан уның ҡатнашлығында башланғыс мәктәптең 2-се синыф өсөн (1931), юғары типтағы уҡыу йорттары өсөн (1932), тулы булмаған урта мәктәптең 5-се синыфы өсөн (1933), тулы булмаған урта мәктәптең 6-сы синыфы өсөн (1934), ололар өсөн (1934), етәкселек иткән партия, совет хеҙмәткәрҙәре өсөн (1941) һәм башҡа дәреслектәр нәшер ителә. Рус-башҡорт ботаника терминологик һүҙлеген (1932), химия буйынса һүҙлекте (1932), математика буйынса һүҙлекте (1932), лингвистик терминдар һүҙлеген (1935), беренсе академик рус-башҡорт һүҙлеген (1948) төҙөүҙә ҡатнаша. Мәғрифәтсе Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев биографияһын өйрәнә һәм 1947 йылда «Октябрь» журналында «Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевтың ҡыҫҡаса биографияһы» мәҡәләһен баҫтырып сығара.
1956 йылда хаҡлы ялға сыға. Университет студенттарын иҫке төрки телен уҡытыуҙы дауам итә, йәш коллегаларына боронғо ҡомартыларҙы уҡырға ярҙам итә.
Янғуразов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы
Биографияһы
Әхмәт Мөхәмәтәвәли улы Янғуразов 1910 йылдың 10 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Иҫке Бүздәк ауылында тыуа. 1933 йылда К.А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын тамамлай. 1933-1934 йылдарҙа РККА-ла курсант булып хеҙмәт итә. 1934—37 йылдарҙа Башҡортостан инженер‑техник хеҙмәткәрҙәрҙең һәм хужалыҡ етәкселәренең квалификацияһын күтәреү иститутында эшләй, 1936 йылдан алып сәйәси иҡтисад кафедраһы мөдире вазифаһын башҡара, 1937—1939 йылдарҙа Эске эштәр ХК тикшереүе аҫтында була. Аҡланғандан һуң Өфөнөң 2-се мәктәбе директоры була. 1939—41 йылдарҙа Өфөлә Башҡортостан он тартыу сәнәғәте техникумы директоры.
1948—53 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында ситтән тороп уҡыу буйынса директор урынбаҫары, 1956 йылдан алып сәйәси иҡтисад кафедраһы мөдире, 1967— 78 йылдарҙа Бөтә Рәсәй ситтән тороп уҡыу финанс‑иҡисады институтының Өфө факультеты деканы. 1954—1968 йылдарҙа пединститутта һәм Башҡорт дәүләт университетында уҡыта.
1978 йылда вафат була.
Гәрәева Гөлфирә Ниғәмәтйән ҡыҙы
Биографияһы
Артабанғы хеҙмәт эшмәкәрлеген юғары мәктәп уҡытыусыһы булараҡ дауам итә: 1992-1995 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтының (хәҙер М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты) филология факультетында уҡыта, башҡорт филологияһы кафедраһының өлкән уҡытыусыһы була.
Харисов Әхнәф Ибраһим улы
Биографияһы
1948—1951 йылдарҙа Әхнәф Харисов Башҡортостан Яҙыусылар союзының идара рәйесе була. Был осорҙа ул башҡорт әҙәбиәтен аратабан үҫтереү һәм уны Бөтә Союза аренаһына сығарыуға күп көс һала.
Анталья
Иҡтисады һәм ҡала инфраструктураһы
Ҡалала 2 университет (Анталья туризм академияһы һәм Акдениз (Akdeniz University), 3 спорт комплексы, мәктәптәр, дауаханалар һәм мәктәпкәсә белем биреү учреждениелары эшләп килә.
Кизляр
Этимология
XVIII—XIХ быуаттың тәүге яртыһында Кизляр Рәсәй һәм Төньяҡ Кавказ халыҡтары араһында эре сауҙа үҙәге була, шулай уҡ Рәсәйҙең көнсығыш илдәре менән сауҙа итеүенең мөһим пункты булып тора. Ул Рәсәй менән Көнсығыш илдәре араһындағы тышҡы сауҙа күләме буйынса илдә беренсе урынды биләй.
Рәсәйҙәге Беренсе Чечен һуғышы ваҡытында ҡалала теракттар үтә (1996 йылдың ғинуарында).
Тимер юлдар
Кизляр Дағстандың тимер юл үҙәге булып тора. «Кизляр» станцияһы илгә йөк ебәреү урыны.
Найроби
Туризм
Найробиҙа бер нисә музей бар. Иң ҙурҙарынан береһе Кенияның милли музейы. Ул музейҙа homo erectus типиаталған малайҙың һөйәктәре һаҡлана. Икенсе бер иҫтәлекле урыны Найробиҙың тимер юл музейы һәм Карен Бликсен музейы.
Карлин Альма
Биографияһы
1919 йылда ул өйөнә — ул ваҡытта Югославия короллеге составына ингән Целеға әйләнеп ҡайта. Әммә шунда уҡ тиерлек киләһе сәйәхәте өсөн аҡса туплай башлай. Ошо маҡсат менән Целела асылған был мәктәптә тел өйрәнеү буйынса мәктәп аса һәм унда көнөнә унар сәғәт уҡыта, ә буш ваҡытта һүрәт төшөрөү ҙәм яҙыусылыҡ менән шөғөлләнә. 1919 йылдың 24 ноябрендә ул ҡабаттан тыуған ҡалаһын ташлап китә, был юлы туғыҙ йыллыҡ ер шарын буйлап сәйәхәткә юллана. Карлин Көньяҡ һәм Төньяҡ америкала, Тымыҡ океан утрауҙарында, Австралияла һәм Азияның төрлө илдәрендә була. Ер шары буйлап сәйәхәтендә Һиндостан уның һуңғы пункты булып тора.
Карлин Альма тураһында Словения яҙыусыһы Милан Деклев «Гражданка мира» (Die Weltbürgerin) биографик романын яҙа.
Ҡаһирә
Климаты
Ҡаһирә экваторҙан яҡынса 30 градус төньяҡҡараҡ киңлектә һәм субтропик бһыҙаттың көньяҡ сигендә урынлашҡан. Ҡыш ҡалала йылы, йәй — эҫе, йыш ҡына температура 40 градустан ашып китә. Ҡыш көндәре көндөҙ, ғәҙәттә, температура 20 градустан арта, төндә 10 градусҡа тиклем һыуыта, айырым төндәрҙә — 5-кә тиклем түбәнәйә, тупраҡҡа һирәкләп ҡырау төшә.
Тель-Авив
Халҡы
2011 йылдың аҙағына халҡының һаны  404 750 кеше тәшкил итә, ҙурлығы буйынса илдә икенсе (Йәрүсәлимдән һуң) урында тора. «Гуш-Дан» (ивр. ‏גוש דן‏‎) тип аталған был ҡала агломерацияһында 3,5 млн кеше йәшәй, уларҙың 91,6 проценты — йәһүд, 3,0 проценты — мосолман ғәрәп, 0,9 проценты — христиан ғәрәп; 4,5 проценты — башҡалар. Гуш-Данға, Тель-Авивтан тыш, Холон, Бат-Ям, Рамат-Ган, Бней-Брак, Гиватаим ҡалалары һәм ҡасабалар инә. Гуш-Дан тирәләй шулай  уҡ бергә тоташып бөткән Петах-Тиква, Ришон-ле-Цион, Герцлия, Кфар-Саба, Раанана, Рамат-һа-Шарон, Ор-Йеһуда, Кирьят-Оно, Йеһуд-Моноссон ҡалалары, башҡа вағыраҡ тораҡтар хасил иткән туҡтауһыҙ төҙөлөүсе ҡулса барлыҡҡа килгән.
Тарихы
Ҡалаға 1909 йылда Яффаның яңы йәһүд кварталы булараҡ нигеҙ һалына һәм ул Ахуза́т-Бәйт тип атала. Тель-Авив территорияһында Тель-Касил тигән боронғо пелешти торамаһының харабалары бар.
Сәғит (исем)
Этимологияһы
Сәғит — башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән исем. Мәғәнәһе бәхетле тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Мерәҫов Сәғит Ғөбәйҙулла улы (1880—1932) — Башҡорт милли-азатлыҡ хəрəкəте эшмәкәре, тарихсы, фольклорсы, Башҡорт Хөкүмәтенең ағзаһы.
Башҡорт исемдәре
Тарихы
Ислам, коммунистик, капиталистик идеология антропонимик традицияларҙың үҙгәреүенә килтерә. Башҡорттар, яңа идеология ҡабул итеп, традицион мәжүси исемдәрен дә оҙаҡ һаҡлап ҡала.
Башҡорт дәүләт университетының зоология музейы
Ғилми эшмәкәрлеге
5. Төрҙәрҙең таралыш структураһын өйрәнеү.
Белем биреү эшмәкәрлеге
7. “Башҡортостандың тәбиғәте һәм кешеләре” телевизион тапшырыуҙар циклын булдырыу буйынса эш алып барыла.
Кубитет
Кубитет — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 1261 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Бобылёва Евдокия Фёдоровна
Биографияһы
Евдокия Фёдоровна Бобылёва Тула өлкәһенең Одоев районы Анастасово ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Одоев урта мәктәбен  тамамлағандан һуң ете йыллыҡ һәм урта мәктәптәрҙә уҡыта. Тула педагогия институтын тамамлай. Одоев урта мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусмыһы булып эшләй. Иван Александрович Бобылёвҡа кейәүгә сыға. Евдокия Фёдоровна  Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы,  зенит батареяһында һуғыша, II  дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә. Евдокия Фёдоровнаның тәүге ире, Иван Александрович  Мәскәү янында һуғыша, Еңеүгә  ике аҙна ҡалғас,  һәләк була. Евдокия Фёдоровнаның икенсе ире йәшлек дуҫы - Гавриил Андреевич Серёгин, район мәғарифы мөдире була
Мәҙинә
Дини әһәмиәте
Мосолмандарҙың беренсе мәсете шулай уҡ Мәҙинәнән йыраҡ түгел һәм әл-Ҡүбә мәсете (Мәсжид әл-Ҡүбә) тип атала.
Сәйәхов Фәһим Лотфрахман улы
Сәйәхов Фәһим Лотфрахман улы (20 ноябрь 1926 йыл—20 ноябрь 2003 йыл) — тарихсы. Тарих фәндәре докторы (1970), профессор (1970). БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976). Фәнил Лотфрахман улы Сәйәховтың ағаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Измайлов Әнүәр Сәрүәр улы
Биографияһы
1990-сы йылдар башында Әнүәр Измайлов Фонтан исемле үҙенсәлекле ауылға йәшәүгә күсә (хәҙер — Симферополдең көнбайыш ситендәге микрорайон. Ошо уҡ йылдарҙа ул Игорь Николаевич Пупенко менән бергә бер нисә соло программаһын яҙа, уларҙа ул этноджаз синтезы буйынса үҙенең ҡарашын белдерә. Бер үк ваҡытта улар 1995 йылда флейтасы Наркәт Рамазанов һәм барабансы Рөстәм Бари ойошторған трио менән етәкслелек итәләр («Манара» альбомы, 1999). Халыҡ-ара фестивалдәрендә Энвер Измайлов төрөк перкуссионисты Борхан Очал, француз пианисты Ксавье Гарси һәм башҡалар менән сығыш яһай.
Экономика (фән)
Нимә етештерергә
Ябайлыҡ өсөн әйтәйек, автомобилдәр һәм мәғариф кеүек ике генә альтернатив тауар булған иҡтисади система. Күп студенттар өсөн машинаһыҙ йәшәү — белем алыу хаҡына яһалған ҡорбан. Дөйөм алғанда, иҡтисади системала ла шундай уҡ хәл булып тора — барыһын да һәм һәр кемде ҡәнәғәтләндереү өсөн автомобилдәр һәм белем етмәй. Ниндәй продуктты ниндәй күләмдә етештерергә икәнен һайларға кәрәк.
Һарытау хәрби-медицина институты
Тарихы
1965 йылда, СССР Министрҙар Советының 1964 йылдың 30 декабрендәге ҡарарына ярашлы ҡабаттан хәрби-медицина факультеты асыла.
, Институт 1998 йылда Рәсәй Федерацияһы Һарытау дәүләт медицина университеты ҡарамағындағы Хәрби-медицина факультетының хоҡуҡ вариҫы булып тора
Тимеров
Тимеров — башҡорт ир-ат фамилияһы. Уның нигеҙендә боронғо төрки сығышлы Тимер исеменең диалектлы варианты ята. Был исем «тимер, тимер кеүек» тигәнде аңлата.
Арика (провинция)
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
С. Н. Ғимаев исемендәге боҙло комплекс
Тарихы
2017 йылдың 30 май көнөндә Туймазы-Аренаға билдәле хоккейсы, шул йылда вафат булған абруйлы эксперт Сергей Ғимаевтың исеме бирелә. Йыл һайын бында Сергей Ғимаев исемендәге һәүәҫкәрҙәр араһында хоккей турниры үтә. 2017 йылдың ноябрендә был аренала 2004 йылғы үҫмерҙәр араһында региондар араһында Рәсәй финалы үтә.
Ҡаҙир (Күгәрсен районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Александр Невский сиркәүе (Сулин акционерҙар йәмғиәте заводында)
Руханиҙары
-	Критский Михаил -1909 йыл.
Биш ауыл
Тарихы
Архив сығанаҡтарҙа шулай уҡ ауылда йәшәүселәрҙең хужалығы тураһында ла мәғлүмәт һаҡланған. Мәҫәлән, 1842 йылда ауылда йәшәүселәр бөтәһе 368 бот ярма икмәк сәскән. Профессор Ә.З.Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:
Зөбәйеров Әмин Фәхретдин улы
Биографияһы
Профессиональ актёр булараҡ Сәйяр (1909—1911) һәм «Нур» (1912—1914) татар театр коллективтарында хеҙмәт итә. 1917 йылдан алып Өфөлә Ҡыҙыл Армия частары һәм клубтарында, Башҡортостандың башҡа торама пункттарында үҙешмәкәр тетар түңәрәктәре етәксеһе. 1919 йылдан — Үрнәк татар-башҡорт театры актёры.
Дәминев
Дәминева — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Ильяс (исем)
Билдәле шәхестәр
Вәлиев Ильяс Иштуған улы (25 ғинуар 1949 йыл) — педагогия фәндәре докторы (1999), профессор (2010), Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), Халыҡ-ара педагогия академияһының мөхбир ағзаһы (1996), Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2009), Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы (1998).
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ильяс (хикәйә) — Лев Толстойҙың башҡорт Ильяс тураһындағы хикәйәһе
Шәрипов Әкрәм Әғзәм улы
Хеҙмәттәре
Хәрби‑тарихи, героик‑патриотик, билдәле хәрби эшмәкәрҙәр тематикаһына яҙылған әҫәрҙәр авторы. “Черняховский” (1971), “Полководецтың яҙмышы” (“Судьба полководца”; 1988) романдары, “Операция дауам итә” (“Операция продолжается”; 1976) документаль повесы һ.б. армия генералы, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы И.Д.Черняховскийға арналған. “Һуғышта бына шулай булды” (“Так было на войне”; 1966) очерктар йыйынтығында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларҙың батырлығы һәм героизмы тасуирлана. Хәрби тарихҡа арналған күп кенә публикациялар авторы.
Аждаһа тауҙары
Тасуирлама
Аждаһа тауҙарында табылған файҙалы ҡаҙылмалар: платина, марганец рудалары, алтын, таш күмер, аҡ ҡурғаш рудалары һәм башҡалар.
12-се лицей (Ишембай)
Тарихы
2011 йылдың апрелендә Ишембайҙың 12-се Лицейы уҡыусыһы Лидия Кочемасова обществознание фәне буйынса Бөтә Рәсәй олимпиадаһы призеры була.
Панзелка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
12-се лицей (Ишембай)
Лицейҙы тамамлаусылар
Ю. А. Козлов — Зенит йәштәр футбол клубы уйынсыһы.
Спорт
2015 йылдан 12-се лицей даими рәүештә баскетбол буйынса «КЭС-БАСКЕТ» муниципаль ҡала этабы, шулай уҡ зона ярыштары призеры.
Саҡмағош-Арена
Саҡмағош-Арена — Башҡортостандың Саҡмағош ауылында тәүге яһалма боҙло һәм тамашасылар өсөн трибуналары булған боҙ һарайы. Һыйҙырышлығы — 184 урын, 2014 йылдың декабрендә асыла. Республикала ауылда төҙөлгән тәүге боҙ һарайы.
Яңы Усман (Һамар өлкәһе)
Атамаһы
Ауыл XVII быуатта йәшәгән Усман исемле башҡорт хөрмәтенә аталған.
Кенәз Мещерскийҙарҙың йорто (Климовичи)
Тарих
Мстислав өйәзе кенәзе Николай Мещерский инициативаһы буйынса үҙенең ҡыҙы Марияға 1867 йылда был йорт һалынған. Мещерский йорто 1917 йылға тиклем Климовичи ҡалаһының донъяуи тормош үҙәге булып тора: урындағы рәссамдар, музыканттар һәм артистар бында күпләп килә.
Вена (анатомия)
Вена — ҡанды йөрәккә алып килеүсе ҡан тамыры. Веналарға ҡан капиллярҙарҙан йыйыла. Веналар ҡан тамырҙарының веноз системаһына берләшә. Йөрәктән ҡанды алып китеүсе ҡан тамырҙары артериялар тип атала.
Ҡан тамырҙары системаһында веналарҙың да капиллярҙар селтәре барлыҡҡа килтереп айырылыуы һәм кире йыйылыуы күҙәтелә. Мәҫәлән, бауырҙың порталь системаһында (ҡапҡа венаһы) һәм гипоталамуста.
Юкова
Юкова (Юково) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шомокша йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.
Мухачёва Элита Александровна
Научная деятельность
Научная деятельность Э. А. Мухачёвой посвящена вычислительной математике, проблемам оптимального раскроя и упаковки. Мухачёвой разработаны точные и приближённые методы гильотинного раскроя в массовом производстве, методы конструирования планов раскроя-упаковки и исследована эффективность алгоритмов этих операций; предложен метаэвристический способ решения задач оптимизации линейного и ортогонального раскроя и упаковки деталей в единичном и мелкосерийном производстве. Основатель российской школы по проблемам оптимизационных задач раскроя и упаковки. Автор около 300 научных трудов.
Кизляр районы
Географияһы
Кизляр райроны территорияһы Каспий буйы уйһыулығында, Терек йылғаһы тамағында һәм уның ҡылымдары янында урынлашҡан. Бындай географик хәле уның ланшафтында һәм үҫемлектәр донъяһында сағыла. Ландшафты болонло дала тибында, бында һаҙлы участкалар, шулай уҡ сүл тупраҡлы участкылар бар. Майҙаны — 3047 км².
Тарих
РСФСР Юғары Советы Президиумының Указы буйынса 1963 йылда Кизляр районынаТарумовский районы ҡушыла. 1965 йылдың мартында Кизляр һәм Тарумовский райондары элекке сиктәренә кире ҡайтарыла.
Иҡтисад
2. Балыҡсылыҡ.
Атанғолов Шәйәхмәт Ғәлиәхмәт улы
Атанғолов Шәйәхмәт Ғәлиәхмәт улы — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. БАССР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, Ҡыҙыл Йондоҙ, I дәрәжә Ватан һуғышы ордендары менән бүләкләнеүсе
Шотландтар
Дин
Дингә ышаныусылар — протестанттар (пресвитериан сиркәүе) һәм 15-17 % католиктәр.
Блинова Екатерина Никитична
Биографияһы
1928 йылда Дондағы Ростовта Төньяҡ-Кавказ университетын (хәҙерге Ростов дәүләт университеты) тамамлай.
Ягрема
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Туберкулёз
Таралыу юлдары
Кеше йүткергәндә, сөскөргәндә, һөйләшкәндә микроб төкөрөк менән һауаға сыға һәм шул һауаны һулаусы сәләмәт кешенең тын юлдарына үтеп инеүе мөмкин. Микробтары, ауырыу кешенән таҙа кешегә күп осраҡта (85—95 %) тын юлдары аша йоға. Туберкулёздың асыҡ формаһы менән ауырыусы кеше микробтарҙы тирә-яҡҡа күпләп тарата. Ауырыу менән сәләмәт кеше бер-берһенән 1-2 метр йыраҡлыҡта тороп һөйләшергә тейеш. Ҡалған осраҡта микобактериялар аҙыҡ аша ла инә ала. Башҡаса ла була. Мәҫәлән, ауырыу кеше ҡаҡрығын иҙәнгә йәки ергә төкөрһә, ҡаҡрыҡ кибә, туҙан менән һауаға күтәрелеп әйбергә, диуарға, мебелгә ҡунып, ошо туҙанлы һәм микроблы һауаны сәләмәт кеше һулаһа — уның ауырыу ихтималлығы арта. Бына шуға күрә ауырыуҙың һәм уның ғаиләһенең шәхси гигиена тәртиптәрен һаҡлауы, өйөн таҙа тотоуы бик мөһим. Ғаиләлә асык формалағы туберкулез менән сирле булғанда бигерәк тә балаларҙы һаҡларға кәрәк.
Туберкулёз сиренең билдәлере
Ауырыу төрлөсә башлана. Ҡайһы бер осраҡта ул һиҙҙермәй генә, әкренләп башлана. Тиҙ арыу, аппетит һәм йоҡо боҙолоу, әҙ генә йүтәл булыуы мөмкин. Башҡа ауырыуҙарҙың да шундай уҡ билдәләре булыуы сәбәпле кеше уға әллә ни иғтибар ҙа итмәй. Күп осраҡта туберкулез ауырыуы кинәт башлана: температура 38—39 градусҡа күтәрелә, хәлһеҙлек арта, йүтәл көсәйә, йүткергәңдә ҡаҡырыҡ килә башлай. Ауырыу кеше төндәрен тирләп уяна. Үпкә сиренең башланғыс осорында күп кеше грипп, үпкә ялкынһынуы кеүек ауырыуҙыр тип уйлай. Туберкулез йыш ҡына ҡан төкөрөү менән дә башлана, ләкин башҡа ауырыуҙар ҙа, мәҫәлән, яман шеш, абцесс һ.б. ваҡытында да ҡан төкөрөү күҙәтелә.
Куяс
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фенекетлен
Исеме
Күл атамаһы рус теленә тәржемә иткәндә «Төпһөҙ» тигәнде аңлата.
Тарихы
Фенекетлен кирбес заводының һыу баҫҡан балсыҡ карьеры урынында барлыҡҡа килгән. 1877 йылда ул тулыһынса формалашып бөткән. 1980 йылда күл һыуының сифаты насарайып китеү сәбәпле, яһалма һыу әйләнеше ойошторолған.
Асыу тәлгәштәре
Роман АҠШ-тың күп уҡыу йорттарында уҡыу программаһына керетелгән, 1940 йылда ул урыҫ теленә тәржемә ителгән.
Тәнҡит
«Time» журналы романды «Time журналының 1923 йылдан 2005 йылға тиклемге 100 иң яҡшы инглиз телендәге романы» исемлегенә керетә.
Тарасова Татьяна Анатольевна
Биографияһы
Татьяна Тарасова һәм Георгий Проскурин пары менән бер аҙ ваҡыт Е. А. Чайковская күнекмәләр үткәрә. 1966 йылда Татьяна Тарасова менән Проскурин Георгий Бөтә донъя Универсиадаһында ҡатнаша. Тиҙҙән спорт карьераһын йәрәхәтләнеүе арҡаһында тамамларға мәжбүр була.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
III
Поляр координаталар системаһы
Поляр координаталар системаһы нулле нур, йәки поляр күсәр тип аталған нур менән бирелә. Был нур сыҡҡан нөктә координаталар башы, йәки полюс тип атала. Яҫылыҡтағы теләһә ниндәй нөктә радиаль һәм мөйөшлө ике поляр координата менән бирелә. Радиаль координата (ғәҙәттә r тип тамғалана)нөктәнән координаталар башына тиклемге алыҫлыҡҡа ярашлы. Мөйөшлө координата шулай уҡ поляр мөйөш йәки азимут тип атала һәм \varphi тип тамғалана, ул был нөктәгә барыу өсөн поляр күсәрҙе сәғәт уғы йүнәлешенә ҡаршы борорға кәрәк булған мөйөшкә тигеҙ.
Тарихы
Поляр координаталарҙы формаль координаталар системаһы сифатында индереү тураһында төрлө фекерҙәр бар. Поляр координаталар системаһының барлыҡҡа килеү тарихы һәм тикшеренеүҙәр Гарвард профессоры Джулиан Лоувел Кулидждың «Происхождение полярных координат» хеҙмәтендә һүрәтләнгән. Грегуар де Сен-Венсан һәм Бонавентура Кавальери бер-береһенә бәйһеҙ рәүештә, XVII быуат уртаһында шундай уҡ концепцияға киләләр. Сен-Венсан поляр системаны шәхси яҙмаларында 1625 йылда һүрәтләй, үҙенең хеҙмәттәрен 1647 йылда баҫтыра; ә Кавальери үҙенең хеҙмәттәрен 1635 йылда, ә төҙәтелгән версияны 1653 йылда баҫтыра. Кавальери поляр координаталарҙы Архимед спирале менән сикләнгән майҙанды иҫәпләү өсөн ҡуллана. Блез Паскаль аҙағыраҡ поляр координаталарҙы парабола дуғаһы оҙонлоғон иҫәпләү өсөн ҡуллана.
График күҙаллау
Мәҫәлән, координаталары булған нөктә графикта поляр күсәр менән 60°-лы мөйөш төҙөгән нурҙа, полюстан 3 берәмек алыҫлыҡта ятҡан нөктә булып һүрәтләнә. Координаталары булған нөктә шул уҡ урында була.
Тура һыҙыҡ
Радиаль тура һыҙыҡтар (полюс аша үткәндәре) түбәндәге тигеҙләмә менән бирелә бында \theta — тура һыҙыҡтың поляр күсәрҙән тайпылыу мөйөшө, йәғни, бында m — тура һыҙыҡтың тура мөйөшлө координаталар системаһында ауышлыҡ мөйөшө. Радиаль тура һыҙыҡты  нөктәһендә перпендикуляр киҫеп үткән радиаль булмаған тура һыҙыҡ ошондай тигеҙләмә менән бирелә
Дөйөмләштереү
Декарт координаталарын ҡулланып, сикһеҙ бәләкәй элементтың майҙаны dA=dx\,dy тип иҫәпләнергә мөмкин. Икенсе координаталар системаһына күскәндә, күп тапҡырлы интегралдарҙа Якоби билдәләүсеһен ҡулланырға кәрәк: Поляр координаталар системаһында, Якоби матрицаһы билдәләүсеһе r-гә тигеҙ: Ошонан сығып, элементтың майҙанын поляр координаталарҙа ошолай яҙырға мөмкин: Хәҙер, поляр координаталарҙа яҙылған функция түбәндәгесә интегралланырға мөмкин: Бында R өлкәһен, бынан алдағы бүлектәге кеүек, r(\varphi) поляр кәкреһе һәм \varphi=a һәм \varphi=b нурҙары төҙөй.
n үлсәм осрағына дөйөмләштереү
Поляр координаталарҙы Декарт координаталарына үҙгәртеү якобианы түбәндәге формула менән бирелә: бында күләмдең n-үлсәмле элементы ошондай күренештә:
Моделләштереү
Шулай уҡ микрофондарҙың, тауыш тулҡынының микрофондың акустика күсәренә ҡарата \alpha мөйөшө аҫтында кәмегәндәге M_\alpha һиҙгерлегенең уның күсәр һиҙгерлегенә сағыштырмаһы менән билдәләнгән йүнәлгәнлек характеристикаһын поляр координаталарҙа күрһәтеү ҡабул ителгән:
Ананас
Химик составы
Емештәренең йомшағы минераль матдәләргә — калий (320 мг %), тимер, баҡыр, цинк, кальций, магний, марганец, йодҡа бай.
Культивация
Культураны үҫтереү күп тропик илдәрҙә киң таралған. Емештең культуралы сорттары хуш еҫле, тәме әскелтем-татлы, 2 кг алып 16 кг ауырлыҡҡа тиклем була, орлоҡтары юҡ. Ысын ананастың йомшағы (аҡ йәки һарғылт)   86,1 процент һыу,  4,5 процент шәкәр, 6,9 процент сахароза, 0,41 процент азотлы матдәләр,  0,52 процент кислота,  0,42 процент көлдән тора.
ФАО мәғлүмәттәре буйынса, 2016 йылда донъяның бөтә ананасының өстән бер өлөшө өс илдә  — Коста-Рика, Бразилия һәм Филиппинда үҫтерелә.
Ананас геральдикала һәм сәнғәттә
Ешь ананасы, рябчиков жуй, День твой последний приходит, буржуй.
Пензятка
Пензятка — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Инсар йылғаһының һул ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Ягрова
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аношкина
Аношкина — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тундрина ҡылымығының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Кызылка (Чулым ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бәләбәй (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Края (ҡала)
Края (Kraja) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 305 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,37 км2. Диңгеҙ кимәленән 265 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99752 һәм автомобиль коды — NDH.
Һамар-Златоуст тимер юлы
Үҫеше
1895 йылдың сентябрь айында тар колеялы Кротовский — Сергиев тармағы төҙөлә башлай һәм 1897 йылдың 16 авгусында ул сафҡа инә, ул Сергиев курорты һәм Тимашевский шәкәр заводын тимер юл менән тоташтыра. Был эштәр менән тимер юл инженеры һәм яҙыусы Н. Г. Михайловский етәкселек итә.
Революциянан һуң
Һамар тимер юлы станцияһында оҙаҡ ваҡыт арауыҡты Батрак станцияһынан алып иҫәпләйҙәр (һуңыраҡ, 1956 йылда Батрак, Волганың Уң Яғы, Первомайский һәм Костыч ҡасабаларынан Октябрьский ҡалаһы булдырыла). Ҡала яны поездары туҡталыштары түбәндәгесә аталып йөрөтөлгән (1951—1952 йылдарҙан алып):
Башҡортостан ҡоштары
Ҡоштар тәбиғәттә һәм кеше тормошонда айырым әһәмиәткә эйә. Улар урман, баҫыу, баҡса ҡоротҡостарының үрсеүен сикләй, ҡан һурыусы бөжәктәрҙе һәм талпандарҙы юҡ итә. Йыртҡыс ҡоштар сысҡан һымаҡ кимереүселәр һәм ҡый үләндәре орлоҡтары менән туҡлана. Йыртҡыс ҡоштар тәбиғи һайлауҙа ла ҙур роль уйнайҙар, күпселеген ауырыу, көсһөҙ һәм зәғиф хайуандарҙы бөтөрөп, төрҙәрҙең үҫешенә булышлыҡ итәләр. Ләкин, ҡоштарҙың эпидемиология һәм эпизоотология ролен дә күҙ уңында тоторға кәрәк. Хәҙерге ваҡытта ҡоштарҙың һәм кешеләрҙең уртаҡ ауырыуҙары билдәле. Күсмә ҡоштар ҙур биләмәләргә йоғошло ауырыуҙарҙы таратыусылар ҙа булып торалар. Күп кенә ҡырағай ҡоштар йорт ҡоштарын гельминттар менән дә зарарлай. Һунарсылыҡта ла ҡоштарҙың әһәмиәте ҙур.
Башҡортостан орнитофаунаһын өйрәнеү тарихы
Башҡорт ауыл хужалығы институты доценты К. С. Никифорук етәкселегендә зоология кафедраһында Башҡортостан хайуандары өйрәнелә башлай. «Животный мир Башкирии» исемле китапта ҡоштар бүлеге Д. Г. Яковенко һәм К. С. Никифорук тарафынан яҙылған. 1974—1976 йылдарҙа Көньяҡ уралда А. Н. Северцов исемендәге эволюция экологияһы һәм хайуандар морфологияһы институты хеҙмәткәрҙәре эшләй. 9,5 ай эсендә орнитология йәһәтенән ҡыҙыҡлы төбәктәр тикшерелә. Экспедиция ваҡытында 600 ҡош коллекцияһы йыйыла, 286 ҡош төрө буйынса мөғлүмәт туплана. Эш һөҙөмтәләре В. Д. Ильичевтың һәм В. Е. Фоминдың «Орнитофауна и изменение среды на примере Южно-Уральского региона» исемле китабында сағылдырылған (1988 йыл).
Вараждин (футбол клубы)
Тарих
«Вартекс» Хорват милли лигаһында (ул барлыҡҡа килгәненәң алып, йәғни 1991 йылдан алып) ағза булып тора. Әлегә клуб чемпион исемен яулай алмаған, әммә даими таблицаның өҫкө рәтендә тора.
Халыҡ-ара кимәлдә команда үҙенә иғтибарҙы 2001 йылда Астон Вилла командаһын УЕФА Кубогынан бәреп сығарғас йәлеп итә.
Шәмилов Аладдин Халыгверди улы
Биография
1972 йылда, А. Стеклов исемендәге Мәскәү институты ярҙамы менән, Украина Фәндәр Академияһы юғары уҡыу йортондағы математика һәм механика институтында һәм Новосибирск дәүләт юғары уҡыу йортонда докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай.
Перпелейка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шәмилов Аладдин Халыгверди улы
Сығанаҡтар
Төркөм:Алфавит буйынса яҙыусылар Төркөм:Төркиә ғалимдары Төркөм:Гәнжин дәүләт университетын тамамлаусылар
Амбар-Ты-Вис
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кызынджуль
Кызынджуль — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 1704 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Погорелово (станция)
Тарихы һәм эшмәкәрлеге
Бында ваҡ һәм вагон йөктәрен ҡабул итеү -биреү башҡарыла, инеү юлдары бар.
Бойерберг монастыры
Тарихы һәм тасуирламаһы
Монастырь 1803 йылғы секуляризация барышында таратыла: 539 китап һәм ҡулъяҙма китаптар Бавария дәүләт китапханаһына, ә 439 китап — университет китапханаһына тапшырылған. Монастырь сиркәүе мәхәллә сиркәүе булып ҡалған. Мюнхен сауҙагәре Иоһанн Карл фон Арнхард, шул иҫәптән урындағы дауахананы ла индереп, элекке монастырь биналарын һатып алған; 1821 йылда Франц фон Мадерни биналарҙың берҙән-бер хужаһы булып киткән. 1835 йылда [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Дочери_Марии_Помощницы_Христиан Марияның Ҡыҙҙары Христиандарҙың ярҙамсылары] [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Конгрегация_(монашество) конгрегаци]яһынан [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Салезианцы_Дона_Боско салезианкалар] Бойербергҡа күскән: 1846 йылдан 1938 йылға саҡлы бында ҡыҙҙар өсөн мәктәп һәм әсәләрҙе тәрбиәләү йорто, ә һуңыраҡ — ҡарттар йорто урынлашҡан.
18 ғинуар
18 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 18-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 347 көн ҡала (кәбисә йылында 348).
Төбәк байрамдары
}}
Липатов Александр Тихонович
Биографияһы
Һуғыштан һуң Совет Армияһы сафында хеҙмәтен дауам итә — 1957 йылға тиклем кадр офицеры була.
1957—1962 йылдарҙа В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Ҡазан дәүләт университетының филология факультетында уҡый, уны ваҡытынан алда яҡшы билдәләргә тамамлай.
2014 йылдың 15 июлендә ҡаты ауырыуҙан һуң вафат була. Йошкар-Оланың Марковка зыяратында ерләнә.
Бескачанка
Бескачанка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шильна йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Липатов Александр Тихонович
Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге
Күп йылдар «Вавиловские чтения», «Христианское просвещение и русская культура» фәнни йыйынтыҡтарҙы, шулай уҡ художестволы баҫмаларҙы әҙәби мөхәррирләй.
Рәсим (исем)
Этимологияһы
Рәсим Ғәджиев йәки Рәсим Хәжи (лезг. Рәсим Гаджидин хва Гьаджиев (10 июнь 1941 йыл — 7 ғинуар 2008 йыл) — СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы, Дағстан АССР-ының халык шағиры (1974).
Вараждин соборы
Вараждин соборы,  Вознесение Пресвятой Дева Марии соборы — Хорватияның Вараждин епархияһының кафедраль соборы, архитектура ҡомартҡыһы. Вонесение Пресвятой Девы Марии хөрмәтенә изгеләндерелгән.
Архитектура
Ҡорам иртә барокко стилендә төҙөлә, ул бер нефлы, алты ҡабырға капеллалы сиркәү. Ғибәҙәтхананың тышҡы ҡиәфәте бик ябай, әммә эсендәге интерьеры бай декорлы. Айырыуса ике кимәлдә торған миһрабы бик бай, ул 1737 йылда төҙөлгән. Түбәнге кимәлдәге миһраб образы үҙәгендә — Вознесение Богоматери күренештәре төшөрөлгән, уң һәм һул яҡта — изге апостолдар Петр һәм Павел статуялары, шулай уҡ Игнатий Лойола, Франциск Ксаверий, Иоанн Непомуцкий һәм изге Донаттың статуялары тора. Юғары кимәлдәң үҙәгендә — изге Иоаким һәм Анна һындары һәм евангелсыларҙың статуялары.
Печка
Печка — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ирса йылғаһының һул ярына тамағынан 5,6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.