cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Новодевичий монастыры
Мәскәү патриархатына монастырь комплексын тапшырыу
2006 йылдың октябрендә Патриарх Алексий II Мәскәү епархияһының Новодевичий монастырын Рус Православие Сиркәүенә биреүҙе һорап Росимуществоға мөрәжәғәт итә. Яуап хаты алғас, Патриарх Алексий II РФ Президенты Путинға 2007 йылдың 27 марттында хат ебәрә.
2009 йылдың ғинуарында Дәүләт мәғлүмәт агентлығы РИА Новости Мәскәү епархияһының сайтына һылтанма яһап, шул уҡ йылдың 24 ғинуарында «Новодевичий монастырына Афондан Рускә 1648 йылда килтерелгән Рәсәй боронғо Иверская Божья Матерь иконаһы күсермәһе Дәүләт тарихи музей фондынан тапшырылды», -тип әйтә. 2012 йылдың 6 майында РФ һайланған Президенты Владимир Путин «Новодевичий монастырына боронғо Иверская Божья Матерь иконаһын тапшырыу тантанаһында ҡатнашты».
Архитектура ансамбле
XVII быуат аҙағында, Софья батша хакимлығы ваҡытында Смоленск соборын уратып архитектура ансамбле төҙөлә. Собор ике юл киҫешкән үҙәктә тора һәм монастырҙың төп күсәре була. Күсәрҙең «төньяҡ-көньяҡ» мөйөштәрендә ике сиркәү төҙөлә, ә күсәрҙең «көнбайыш-көнсығыш» яғында — аш ашау бүлмәһе һәм ҡыңғырау манараһы булдырыла. XVIII быуаттың икенсе яртыһындағы документҡа ярашлы, монастырҙың авторы һәм уны төҙөүгә нигеҙ һалыусы — Петр Потапов була. Ул Покровтағы Успение сиркәүен дә төҙөгән һәм уның стиль үҙенсәлектәре буйынса Новодевичий монастырының ҡаралтыларын төҙөгән.
Линин Анатолий Михайлович
Ижады
Анатолий Михайлович Лининдың баштағы эштәре А. Н. Островский һәм Леонид Андреевтарҙың ижадына арнала.
АҠШ доллары
Резерв валютаның һәм АҠШ иҡтисадының роле
2000-се йылдарҙа донъя илдәренең дөйөм алтын һәм валюта резервтарының 50 проценттан ашыуы АҠШ долларында була. 2003—2008 йылдарҙа, евро көсәйгән һәм АҠШ иҡтисадында кире тенденциялар тупланған һайын, долларҙың башҡа валюталарға ҡарата курсы һәм уның резерв валюта ролен кәметә. 2008 йылдың икенсе яртыһынан донъя иҡтисадында кризис күренештәренең глобалләшеүе шарттарында доллар башҡа илдәрҙең валюталарына ҡарата үҫә, сөнки доллар тотороҡло хәүефһеҙ һыйыныу валютаһы булып һанала.
Аҡҡош йыры (Калхас)
Әҫәрҙең яҙылыу тарихы
Пьеса «Сезон» йыйынтығында баҫылып сыға һәм беренсе баҫмаһында: «Петрушка! Егорка! Кто тут есть? Боже, свеча тухнет!»- тигән һүҙҙәр менән тамамлана, йәғни пьесаның икенсе яртыһы булмаған. Был турала Чехов үҙе «Артисты» журналының нәшерсеһе Ф. А. Куманинға 1889 йылдың 5 сентябрендә: «… „Сезонға“ мин монологтың бары тик беренсе киҫәген генә бирҙем», — тип яҙа.
Лондон фонд биржаһы
Акциялар баҙары
Лондон фонд биржаһы иң интернациональ тип иҫәпләнә - уға халыҡ-ара акциялар менән сауҙа итеүҙең 50 проценты тура килә. 2004 йылда унда донъяның 60 иленән 340 сит ил компанияһының листингы булды, ә сит ил төбәктәрҙең акциялары менән сауҙа итеү күләме 2229 миллиард доллар тәшкил итте. Бөйөк Британияла барлығы 22 фонд биржаһы бар (шуларҙың иң ҙуры — Лондонда, Ливерпулдә, Глазгола һәм Бирмингемда).
Ҡош-секретарь
Тәртибе
Башҡа йыртҡыс ҡоштарҙан айырмалы рәүештә,секретарҙар күп ваҡыттарын ерҙә үткәрәләр. Ерҙә улар сағыштырмаса тиҙерәк күсеп йөрөйҙәр. Әммә ҡыуаныу соронда ата ҡоштоң оя өҫтөнән кәйелеп осҡанын күрергә була. Секретарҙар берәҙәк тормош алып бара. Аҙыҡ эҙләп, бер урындан икенсе урынға сәйәхәт итәләр. Был ике партнер (ата һәм инә ҡош) ғүмер буйы бер-берһенә тоғро ҡалалар,һәр ваҡыт бергә булалар, күҙ күреме алыҫлығында ғына айырым йөрөйҙәр. Ҡәтғи рәүештә ҡауышыу ваҡытында үҙ ареалдарын сикләйҙәр һәм теләһә ниндәй сикте боҙған атаны ҡыуып сығаралар.
Дерентей-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
В. В. Виноградов исемендәге Рус теле институты (Рәсәй Фәндәр академияһы)
Рәсәй Фәндәр академияһының Рус теле институты — Рәсәй фәнни ойошмаһы, Рәсәй Фәндәр академияһының Тарих-филология фәндәре бүлексәһенә инә. 1944 йылда элекке ИФЛИ-ҙы (Мәскәү философия, әҙәбиәт һәм тарих институты, 1931—1941) яңыртып ойоштороу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. 1995 йылда учреждениеға мәшһүр совет лингвисы академик В. В. Виноградов исеме бирелә.
«Рус телен өйрәнеүҙә өҫтөнлөклө йүнәлештәрҙе билдәләү һәм русистика өлкәһендә фундаменталь, эҙләнеү һәм ҡулланма ғилми тикшеренеүҙәр үткәреү», шул иҫәптән хәҙерге рус әҙәби теле нормаларын ҡулланған грамматикаларҙы, һүҙлектәрҙе һәм белешмәләрҙе экспертизалау институт эшмәкәрлегенең маҡсаты булып тора.
Камай ауыл Советы (Мишкә районы)
Административ үҙәге  —   Камай ауылы.
Әсмә
Билдәле шәхестәр
Әсмә бинт Әбү Бәкер (أسماء بنت أبي بكر; 595 йыл — 692 йыл) — ислам пәйғәмбәре Мөхәммәттең көрәштәше, тәүге хәлифә Әбү Бәкер ас-Ситдыҡтың ҡыҙы.
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 65 йыл» юбилей миҙалы
Миҙал тураһындағы Положение
Юбилей миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 60 йыл» миҙалынан һуң урынлаштырыла.
Инась
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Коханович Михаил Васильевич
Михаил Васильевич Коханович (25 сентябрь 1908, Варковичи, Минск губернаһы — 3 ғинуар, 1983, Симферополь) — СССР физиотерапевты. Медицина фәндәре докторы (1957), профессор (1960).
Биографияһы
Коханович Михаил Васильевич 1908 йылдың 25 сентябрендә Минск губернаһының Варковичи ауылында тыуған.
1964 йылдан 1976 йылға тиклем Евпатория шифаханаһының ғилми етәксеһе булып тора. Бөтә Союз һәм Украина ревматологтар йәмғиәтенең президиумына инә. .
Яманҡая һырты
Һүрәтләмә
үбәләрҙең икеһе бергә Башҡорт артылышы (Башкирский Перевал )тип йөрөтөлә. Яманҡаяның төньяҡ осонда тағын ике исемһеҙ түбәһе бар.
Сытырбаш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы
1918 йылдың 6 ғинуарҙа Бөтә Рәсәй Башҡарма Комитеты (ВЦИК) Ойоштороу йыйылышын тарата, актты Эшсе һәм крәҫтиән депутаттары Советының Бөтә Рәсәй III Съезы 18 ғинуарҙа раҫлай.
Әҙерләү
Ойоштороу йыйылышын үткәреү буйынса РСДРП(б) етәкселеге төрлө фекерҙә була: Үҙәк Комитеттың ағзалары Л. Б. Каменев, А. И. Рыков, В. П. Милютин йыйылыш буйынса ыңғай позицияһын белдерәләр, милләттәр буйынса комиссар И. В. Сталин Йыйылыштың үткәреү срогын күсерергә тәҡдим итә, сит ил эштәре буйынса комиссар Л. Д. Троцкий һәм Ойоштороу йыйылышының большевиктар фракцияһы рәйестәше Н. И. Бухарин француз революцияһы ваҡиғалары менән сағыштырып, большевиктар һәм һул эсерҙарҙан торған «революцион конвент (ойошма)» саҡырырға тәҡдим яһайҙар. Ошо уҡ ҡарашты һул эсер М. А. Натансон да хуплап сыға.
Шул уҡ көндө, 28 ноябрҙә, Совнарком рәйесе Ленин «Революцияға ҡаршы Граждан һуғышы юлбашсыларын ҡулға алыу тураһында» декретын баҫтырып сығара һәм кадеттар партияһын законһыҙ тип иғлан итә. Сталин был ҡарарға ризалығын белдерә, һул эсерҙар, дөйөм алғанда, ризалыҡ белдерһәләр ҙә, большевиктар бындай ҡарарҙы үҙаллы ҡабул итеүенә ҡәнәғәтһеҙлек белдерәләр. Һул эсер И. З. Штейнберг ҡырҡа ҡаршы позицияһын белдерә, ул кадеттарҙы «контреволюционерҙар» тип атауға ҡарамаҫтан, был осраҡта тотошлай партияны ҡулға алыуға ҡаршы сығыш яһай. «Речь» кадет гәзите ябыла, әммә ике аҙнанан «Наш век» исеме аҫтында ҡабаттан сыға башлай.
Демонстрацияны ҡыуыу
5 (18) ғинуарындағы «Правда» гәзитендә Петроград Ғәҙәттән тыш комиссияһының (ЧК) етәксеһе М. Урицкий ҡултамғаһы менән Петроградта, Таврия һарайы тирәһендә, митингылар һәм демострациялар тыйылыуы тураһында ҡарар сыға. Уң эсерҙарҙың ҡорал менән баш күтәрергә ниәтләүе тураһында билдәле була. Эсерҙар Измайлов бронепоезы ярҙамында Семенов һәм Преображен полктарын алып сығарға уйлайҙары. Шулай уҡ «аманат сифатында» Ленин һәм Троцкийҙы сафтан сығарыу әҙерләнә. Уң эсерҙарҙың Үҙәк комитеты 3 ғинуарҙа ғына был пландарҙан баш тарта.
Берҙән-бер ултырыш
Ойоштороу йыйылышының ултырышы 1918 йылдың 5 (18) ғинуарында Таврия һарайында Петроградта үтә. Ултырышта 410 депутат була; күпселек эсер-центристар яғында була, большевиктар һәм һул эсерҙар 155 мандатҡа (38,5 %) эйә булалар. Ултырышты Бөтә Рәсәй Башҡарма Комитетының (ВЦИК) ҡушыуы буйынса уның рәйесе Я. М. Свердлов аса һәм В. И. Ленин тарафынан әҙерләнгән «Хеҙмәтсән һәм иҙелгән халыҡтың хоҡуҡтары Декларацияһы» проектын ҡабул итергә саҡыра, проекттың 1-се пункты Рәсәйҙе «Эшсе һәм крәҫтиән депутаттарының Советтары Республикаһы» тип иғлан итә. Декларация Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының II Съезы резолюцияһын ҡабатлай (аграр реформа тураһында, эшсе контроле һә солох буйынса). Әммә Йыйылыш большевистик Декларацияһы буйынса хатта бәхәсләшеүҙән дә баш тарта (237 тауыш 146 тауышҡа ҡаршы).
Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышының Рәйесе итеп Виктор Михайлович Чернов һайлана, уның өсөн 244 тауыш бирелә. Икенсе претендент һул эсерҙар партияһы лидеры Мария Александровна Спиридонова була, уны большевиктар яҡлай (153 тауыш).
Оло Таврежка
Оло Таврежка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавреньга йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Тавр һырты
Тавр (Тавр тауҙары, Антитавр (Όρη Ταύρου, Ծաղկանց լեռներ, был атамалар грекса «үгеҙ» тигәндән килеп сыҡҡан; Toros Dağları, جبال طوروس) — был хәҙерге Төркиә биләмәһендә көньяғындағы яр буйы тауҙары.
Ғирфанов Агиш Шәйех улы
Ғирфанов Агиш Шәйех улы (14 апрель 1928 йыл — 8 ноябрь 1999 йыл) — башҡорт сатирик яҙыусыһы, журналист, тәржемәсе, 1971 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Башҡорт АССР-ының (1978) һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988).
Оло Томанга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Ингур-Келых-Сос
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Приморский (мемориаль комплекс)
Приморский мемориаль комплексы (Приморский мемориалы) — Петергофта Петродворцовый сәғәт заводы һәм Инглиз паркы эргәһендә — Ломоносов һәм Гостилицаға барған юлдар киҫелешендә (Иҫке Петергоф аша) урынлашҡан Йәшел Дан билбауы мемориал ҡоролмалар комплексы.
Йосопов Рафас Миңлеғәли улы
Йосопов Рафас Миңлеғәли улы (18 октябрь 1939 йыл — 4 сентябрь 2012 йыл) — инженер-механик, хужалыҡ эшмәкәре. 1957—1999 йылдарҙа Мәсетле районы «Әй» совхозының, артабан республика Ауыл хужалығы министрлығының яуаплы хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1989).
Мишкә ауыл Советы (Мишкә районы)
Тарихы
Мишкә ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Үрге Әүжән ауыл Советы
Тарихи белешмә
3. «Баһадир» физкультура-һауыҡландырыу комплексы төҙөлә;
8. Һыу торбалары үткәрелә (Әүжән — 3 км, Исмаҡай — 1 км).
Митоз
Профаза
Профаза ваҡытында центриолдәр (улар һәр күҙәнәктә икешәр) күҙәнәктең ҡапма-ҡаршы полюстарына табан китә һәм улар араһында бүленеү орсоғо барлыҡҡа килә.
Анафаза
Хромосомаларҙың барыһы ла орсоҡ ептәренә беркетелеп бөткәс, һәр хромосоманың хромотидтары күҙәнәк полюстарына тарала башлай: полюстарҙың берәүһенә — хроматидтарҙың береһе, ҡапма-ҡаршы полюсҡа икенсеһе йүнәлә.
Вороновка (Лосьминка ҡушылдығы)
Вороновка — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лосьминка йылғаһының уң ярына тамағынан 6,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Кивач
Кивач (карел. Kivačču, фин. Kivatsu ) — Карелия Республикаһының Суна йылғаһындағы шарлауыҡ
Ир енес ағзаһы
Төҙөлөшө
[[Файл:Numbered_flaccid_penis.jpg|мини|1) Пенис тәне
Митоз
Митоздың биологик әһәмиәте
Был митоздың һәр бала ядроға нәҫел информацияһын теп-теүәл итеп тапшырыуҙы тәьмин итеүен аңлата.
Ир енес ағзаһы
Ҡан менән тәьмин итеү
Пенистың веноз ҡаны тәрән дорсаль тамырҙан (v. profúnda dorsális pénis) кистик вено плексусына (pléxus venósus vesicális) һәм енестең тәрән тамырҙары аша (vv. profúndae pénis) эске енес тамырына ағыла (v. intérna pudénda).
Кивач
Тарихы
1868 йыл да шарлауыҡҡа император Александр II килә, уның  килеүенә бында махсус ҡуныу йорто төҙөлә.
Барсуков Эдуард Григорьевич
Эдуард Григорьевич Барсуков ( (Дондағы Ростов ҡалаһында 1934 йылдың 11 февралендә тыуған) — шағир, журналист, Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы (1995 йыл).
Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре
Медаль «За выслугу лет в МВД»
Яңы Йәнбәк
Халҡы
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Вороня
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡорсаңғы
Инә ҡорсаңғы талпандары тиренең өҫкө ҡатламдарында юлдар ҡаҙалар һәм унда йомортҡа һалалар. Зарарланғандан һуң 4-6 аҙна үткәс, сирлелә ҡысыу һәм папуловезикулёз сабыртмаһы рәүешендә беленеүсе аллергия реакцияһы барлыҡҡа килә, йыш ҡына икенсел эренле элементтар ҡушыла. Ҡорсаңғыны инсектицидтар ярҙамында дауалайҙар.
Эпидемиологияһы
Сир эпидемик та, эндемик характерҙа үтеүе ихтимал. Ауырыу башлыса дөйөм йоҡо бүлмәләре (хәрби казармалар, интернаттар, балалар йорттары, ятаҡтар, төрмәләр, дауалау учреждениелары һ.б.) менән берләшкән ойошторолған коллективтарҙа йәки йәмғиәттең асоциаль ҡатламдарында тарала. Көндөҙгө ваҡытта ғына ағзалары берләшкән коллективтар (балалар баҡсаһындағы төркөмдәр, урта һәм юғары уҡыу йорттарындағы кластар, хеҙмәт коллективтары), ҡағиҙә булараҡ, эпидемиологик хәүеф тыуҙырмай. Бындай илдәрҙә ауырыуҙарҙың дөйөм кимәле юғары түгел. Англия һәм Уэлстың мәғлүмәттәренә ярашлы, 1994-2003 йылдарҙа ир-егеттәрҙә йылына 100 мең кешегә 351 осраҡ тура килгән, ҡатын-ҡыҙҙарҙа — 437. Дарыуханалар селтәрендә скабицидтар һатылыуын ҡарағанда, Рәсәйҙә йыл һайын сирләү миллион осраҡтан артып китә. .
Донъяла кесе йәштәге балалар ҡорсаңғы менән йышыраҡ ауырый, был уларҙың ауырыу тыуҙырыусыға ҡаршы иммунитеты булмауға һәм сирлеләрҙең тиреһе менән туранан-тура аралашыуына бәйле. Рәсәйҙә хәл башҡасараҡ. Төп хәүефте үҫмерҙәр төркөмө тәшкил итә, ул халыҡтың ни бары ундан бер өлөшөн барлыҡҡа килтереп, бөтә ауырыуҙарҙың 25 процентына тиклемен үҙ өҫтөнә ала. Икенсе урынды, ғәҙәттәгесә, мәктәп йәше, өсөнсөлә — мәктәпкәсә йәш, дүртенселә — урта. Сағыштырмаса алғанда ауырыусыларҙың социаль төркөмдәргә бүленеүе йәшкә ҡарап билдәләнә. Иң күп ауырыусылар — студенттарҙа, иң аҙы — уҡыусыларҙа һәм мәктәпкәсә йәштәгеләрҙә. Бындай хәл төрлө йәш төркөмдәрендә енси әүҙемлектең һәм ҡысыуға ҡаршы иммунитеттың үҫешеүенең үҙенсәлектәре менән аңлатыла.
Сир йоҡтороуҙың юлдары
Тире-тире оҙайлы ваҡыт буйы тура бәйләнештә булған осраҡта ғына тиерлек ҡорсаңғы йоға. Енси тапшырыу юлы өҫтөнлөк итә. Балалар йыш ҡына ауырыу ата-әсәһе менән бер урында йоҡлаған осраҡта сирҙе йоҡтора. Күмәк коллективтарҙа башҡа тура тире контакттары ла (контакт спорты, балалар шау-шыуы, йыш һәм ныҡлы ҡул ҡыҫыу һ.б.) ғәмәлгә ашырыла. Бер нисә ҡулланмалар көнкүреш предметтары аша күсеүе тураһында иҫкергән мәғлүмәттәрҙе ҡабатлауын дауам итһә лә (көнкүреш әйберҙәре, түшәк кәрәк-ярағы һ.б.), белгестәр, бындай йоҡтороу юлы шикле, тигән фекергә килә. Норвег бетсәһе осраҡтарына ғына ҡағылмай, ҡасан ауырыуҙың тәнендә бер нисә миллионға тиклем талпан йәшәй (типик осраҡтарҙа был 10-20 талпан).
Патогенез
Ҡорсаңғы ваҡытында клиник картина хужа организмының талпандың йәшәү эшмәкәрлеге продукттарына иммун-аллергик реакцияһы менән билдәләнә, шуға күрә бөтә симптоматика ауырыуҙың сенсибилизацияһынан һуң ғына үҫешә башлай. Сирҙең тәүге билдәләре күренер алдынан, беренсе тапҡыр зарарланғанда оҙайлы симптомһыҙ осор (4 аҙнаға тиклем) күҙәтелә. Тағы ла бер тапҡыр ауырыу йоҡторған осраҡта ғына ҡуҙғытыусыға ҡаршы реакция тәүлек дауамында үҫешеүе мөмкин. Һаҡлау иммунитетының үҫеше экспериментта асыҡланған ҡабаттан ауырыуҙың мөмкинлеге аҙ булыуы, шулай уҡ ауырыусының тәнендә ҡабаттан йоҡторғанда талпандар аҙыраҡ табылыуы менән аңлатыла.
Гәзит
Гәзиттәр тарихы
нимес матбуғатына инеп ҡалған итальян һүҙе «avviso» нимес аҙналыҡтарының үҙҙәренең өлгөһө (прообраз) Венеция баҫмалары менән генетик бәйләнеше хаҡында бик асыҡ һөйләй. Нимес матбуғатының форматы һәм яңылыҡтарҙы биреү тәртибе лә avvisiларҙы хәтерләтә.
Ай-Вош-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Тимер юл ауыл Советы
Эштәр менән идара итеүсе — Ғиниәтуллина Надежда Владимировна. Тимер ауыл советы ауыл биләмәһе хакимиәтенең почта адресы:
Тарихи белешмә
1954—1955 йылдарҙа «Белорет-Магнитогорск» тимер юлының төҙөлөшө менән бергә ауылға нигеҙ һалына. Ҡасабаның тәүге исеме «Белорет станцияһы» була, һуңынан ул «Тимер юл ауылы» исеменә үҙгәртелә, ә 2006 йылдан алып Тимер юл ҡасабаһы тип атала.
Абдразаҡ (исем)
Фамилиялар
Абдразаҡов Оморҙаҡ Ишдәүләт улы ; 1787—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы. Прапорщик.
Топонимдар
Әбдрәзәк (Абдрезяково) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл.
Инициатив бюджетлау
Ҡулланылыуы
— билдәле процедуралар һәр кемгә асыҡ һәм аңлашылырлыҡ;
Осипов Максим Ильич
«Торпедо» (2013—2017)
2013 йылдың йәйендә Максим Ярославлдән Түбәнге Новгородтағы «Торпедо» хоккей клубының системаһына күсә. 2014 йылдың 26 февралендә ул КХЛ-да тәүге уйынын үткәрә. Шул көндә «Торпедо» Өфөлә «Салауат Юлаев» командаһына өҫтәмә ваҡытта 1:2 иҫәбе менән отола. Тағы был лигала ул ике уйын үткәрә. Ә миҙгел башынан күбеһенсә ул фарм-клубта «Саров» хоккей клубында 35 осрашыуҙа 6 (1+5) мәрәй йыя. Команда даими миҙгелдә 20-се урынды яулай һәм плей-оффҡа эләкмәй. Ә киләһе йылды Максим тулыһынса КХЛ-да үткәрә. 25 сентябрҙә КХЛ-да тәүге мәрәйен йыя, ә бөтәһе шул йылда ул даими миҙгелдең 40 осрашыуында 3 тапҡыр һөҙөмтәле пас бирә. «Торпедо» Көнбайыш конференцияһында 7-се урынды яулай һәм беренсе раундта буласаҡ чемпионға СКА-ға еңелә. Максим Гагарин кубогының бер уйынында ғына ҡатнаша.
Ихтилал майҙаны (Таганрог)
Ихтилал майҙаны — Таганрогтағы майҙан.
Хәҙерге торошо
1990 йылдарҙа Вокзал яны арауығында магазиндар, кафетерийҙар,ресторандар төҙөлә
Лангхайм монастыры
Тасуирлау һәм тарихы
Лангхайм монастыры, Изге Мария, дини белгес Иоанн һәм Изге Николай хөрмәтенә бағышланған. Уға 1132—1133 йылдарҙа нигеҙ һалына. Монастырь Эбрах монастырың филиалы булып тора. Нигеҙ һалыусы булып өс Бамберг министериалдары тора, ә ысынбарлыҡта уның инициаторы Бамберг епискобы Отто I була. Тиҙҙән монастырь урындағы ауыл кешеләре һәм Андекс династияһы вәкилдәре ярҙамы арҡаһында ныҡ байып китә, уның менән XIII һәм XIV быуаттарҙа бары тик Банц һәм Эбрах аббатлыҡтары ғына ярыша ала. Әммә 1380 йылдарҙа монастырь финанс ауырлыҡтарын кисерә, шуның арҡаһында +ул ерҙәренең өлөшөн һәм уларҙан килгән килемде Бамберг епархияһына бирергә мәжбүр була. Епископ Лампрехт фон Брунн бының менән оҫта файҙалана һәм монастырҙы үҙ контроле аҫтында тота. Монастырь менән епархия араһында бәхәс күп быуаттар дауам итә, әммә уңышһыҙ була; 1741 йылда илдә сәйәси хәл үҙгәреү менән бәйле бәхәс туҡтатыла.
Урындағы инициативалар программаһы
Концепцияһы
Тағы бер шарт: проекттар муниципаль милектәге объекттарҙа ғына башҡарыла ала. Сөнки проектты тормошҡа ашырыу урындағы власҡа йөкмәтелә һәм аҡсаларҙың маҡсатлы тотонолоуы өсөн урындағы хәкимиәт яуаплы.
Фотосинтез
Фотосинтезды өйрәнеү
Һуңыраҡ үҫемлектәр кислород бүлеп сығарыуҙан башҡа, углекислый газды йотоп, органик матдәләр синтезлауы асыҡлана. 1842 йылда Роберт Майер, энергия һаҡлау законына нигеҙләнеп, үҫемлектәр ҡояш энергияһын химик бәйленеш энергияһына әүрелдерә тигән нәтижәгә килә. 1877 йылда Пфеффер был процесты фотосинтез тип атай.
Фотосинтездың окисландырыу-ҡайтарыу асылын Корнелис ван Ниль асып бирә. Был кислород һыуҙан барлыҡҡа килә тигәнде аңлата. Быны 1941 йылда А. П. Виноградов изотоплы тамға ярҙамында иҫбат итә.
Мельвин Кальвин углерод изотобы менән CO2 йотолоу процесын иҫбат итә, был эш өсөн уға 1961 йылда Нобель премияһы бирелә.
Үҫемлек күҙәнәктәрендә фотосинтез процесы
Япраҡтың ауыҙсалары аша һыуҙың парға осоуы (транспирация) көпшәләр (ксилема) буйлап һыуҙың күтәрелеүенә булышлыҡ итә. Кальвина циклының эшләүе өсөн кәрәкле ассимиляттарҙың ағымы флоэма буйынса башҡарыла.
Фотосинтездың яҡтылыҡ фазаһы
Шулай итеп, Ҡояш нурҙары энергияһы өс процесты тыуҙыра: Бөтә өс процесс та яҡтылыҡта бара һәм фотосинтездың яҡтылыҡ фазаһын тәшкил итеүсе булып тора.
Ҡыҙыҡлы факттар
Лайлалы диңгеҙ ҡусҡары (Elysia chlorotica) һыу үҫентеләре (Vaucheria litorea) хлоропластарын аш һеңдереү юлында үҙләштерә. Диңгеҙ ҡусҡары организмындағы хлоропласт глюкоза синтезлап, ҡусҡарға бер нисә ай йәшәргә мөмкинлек бирә.
Тимер мәктәбе (Бөрйән районы)
Тимер мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Тимер ауыл Советы биләмәһендәге уҡыу йорто.
Урта Себер яҫы таулығы
Көньяҡтан Көнсығыш Саян, Байкал яны һәм Байкал аръяғы һырттары сикләй. Көнбайышта Йәнәсәй үҙәненә барып терәлә. Төньяҡта — Төньяҡ Себер уйһыулығы, көнсығыштан — Лена йылғаһының үҙәне менән сикләнә.
Рельефы
Урта Себер яҫы таулығында һырттар, арҡалар, тәпәш тауҙар теҙмәһе киң йәйләләр (плато) сиратлашып килә.
Сейәле
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Фрэнсис Дрейк
Фрэнсис Дрейк хөрмәтенә
Немец ҡалаһы Оффенбургта, 1853 йылда рәссам Андре Фридрих юнып эшләгән ташта корсар ҡулында бәрәңге сәскәһе тотоп тора. Постаменттағы яҙыу: «Европала бәрәңгене таратыусы сэр Фрэнсис Дрейкҡа. Донъяның миллионлаған ер эшкәртеүселәре уның үлемһеҙ иҫтәлеген данлай. Был ярлыларға ярҙам, әсе мохтажлыҡты еңеләйтеүсе Хоҙайҙың ҡиммәтле бүләге» тип белдерә. 1939 йылда һәйкәл нацистар тарафынан юҡ ителә.
1973 йылда британия почта маркаһында төшөрөлгән.
Тульчын
Тульчын (Тульчин) — Украинаның Винница өлкәһендәге ҡала, Тульчын районының административ үҙәге.
Ись-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Егәҙе ауыл Советы
Составы
Шулай уҡ элгәре ауыл советы составында Күкҡашҡа ҡасабаһы булған, ул 2005 йылдың 20 июлендә бөтөрөлгән.
Атифете Яхьяга
Биографияһы
2008 йылда Косовоның бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгәндән һуң яңы кадрҙар туплаған урындағы полицияла хеҙмәт итә башлай. Уның тәүге вазифаһы патрульный була. Ике юғары белемгә эйә булған хеҙмәткәр карьера баҫҡыстарынан тиҙ өҫкә күтәрелә: күп тә үтмәй уны Косово полицияһы директоры урынбаҫары ярҙамсыһы итеп тәғәйенләйҙәр. Шунан һуң Атифете Яхьяга HR-директор урынбаҫары, административ бүлек комиссары урынбаҫарының махсус ярҙамсы-референты, уҡыу бүлегенең етәксеһе була. Полиция хеҙмәтендәге иң юғары вазифаһы — Косово полицияһы етәксеһенең урынбаҫары. Бында ул 2009 йылдың февраленән 2011 йылдың апрелендә ил президенты булып һайланғанға тиклем эшләй, «генерал-майор» хәрби дәрәжәһен ала. Ул ваҡытта Көньяҡ-Көнсығыш Европалағы ҡатын-ҡыҙ хәрби хеҙмәткәрҙәр араһында Атифете Яхьяганың дәрәжәһе иң юғарыһы була.
Ҡатын-ҡыҙ
Христиан динендә
Христиан дине буйынса  ҡатын-ҡыҙ  кеше  ир кешегә буйһонорға тейеш. Ләкин Иҫке Ғәһедтә (Евангелие) әсә әһәмиәтенең юғарылығы һәм уны хөрмәт итеү тураһында әйтелә. Балалар әсәһен атаһын хөрмәт иткән кеүек хөрмәт итергә тейеш, әсәгә хөрмәт менән ҡарамаусыны хатта нығыраҡ  яза көтә. Христиан динен таратыуҙа ҡатын-ҡыҙҙар ҙур роль уйнаған, ләкин ҡатын-ҡыҙ рухани дәрәжәһен ала алмаған. Хәҙерге заманда христиан сиркәүенең ҡайһы бер ойошмаларында был ҡағиҙәне юҡҡа сығарғандар.
Ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын боҙоу
2013 йылда 774 миллион уҡый-яҙа белмәгән кешенең өстән икеһе – ҡатын-ҡыҙ. Мәктәпкә йөрөмәгән балалар һәм үҫмерҙәр  араһында иң күбеһе- ҡыҙҙар.
Байрамдар
Ҡатын-ҡыҙҙы ҙурлау көндәре Боронғо Римда уҡ булған, был көндө ҡатын-ҡыҙҙарға  ирҙәре  бүләктәр   биргән һәм  уларҙы иғтибар менән солғап алған.
Ензор-Яха
Ензор-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 135 км.
Бикбау бей
Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы Бикбау ауылының атамаһы Бикбау бейҙең исеменән килеп сыҡҡан тигән фараз да йәшәй.
Нафиҡ (исем)
Билдәле шәхестәр
Нафиҡов Марат Зәки улы (22 февраль 1948 йыл) — ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2010), профессор.
Нафикова Фәниә Ғастин ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһы ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министры урынбаҫары.
Яппаров Рауил Вафа улы
Биографияһы
Хеҙмәт йылдарында ул ситтән тороп Башҡорт дәүләт университетының юридик факультетында уҡый.
1985 йылда Күмертау ҡалаһында Дәүләт автоинспекцияһы бүлексәһе начальнигы итеп тәғәйенләнә. Милиция подполковнигы.
Өндәрҙе әйтеү
Өндәрҙе әйтеүҙәге етешһеҙлектәр
Һуңлап йә ауыр һөйләшеү, тотлоғоу, аңлайышһыҙ дикция телмәр ағзалары төҙөлөшөндәге етешһеҙлектәргә бәйле булырға мөмкин.
Яңы Яппар
Урамдары
Исемдәре:
Видеояҙмалар
Яңы Яппарҙа ҡымыҙ фермаһы
Энгельберг
Коммунаның халҡы 3767 кеше тәшкил итә (31 декабрь, 2007 йыл мәғлүмәттәре буйынса). Рәсми коды — 1402.
Салауат Юлаев исемендәге баҡса
'''С. Юлаев исемендәге мәҙәниәт һәм ял итеү баҡсаһы ''' — Өфө ҡалаһындағы ял һәм мәҙәниәт паркы. Төрлө ваҡыттарҙа «Случевский тауындағы баҡса», «Николай Богданович баҡсаһы», «Егор Сазонов баҡсаһы», «Н. К. Крупская исемендәге баҡса» исемдәрен йөрөткән. Әлеге ваҡытта парк башҡорт милли геройы Салауат Юлаев хөрмәтенә уның исеме менән атала.
Әбүталипов Исмәғил Исхаҡ улы
Биографияһы
Исмәғил Исхаҡ улы Әбүталипов Баймаҡ районы Темәс ауылында 1920 йылдың 25 февралендә тыуған.
1941 йылдың февралендә Баймаҡ район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла.
1942 йылдың 31 июлендә Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була.
2008 йылдың 3 мартында Баймаҡ районының Темәс ауылында вафат була.
Хәтер
Әбүталипов Исмәғил Исхаҡ улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Баймаҡ районының Темәс ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Исламғолов Илдар Ғәли улы
Биографияһы
Исламғолов Илдар Ғәли улы 1969 йылдың 2 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуа.
1997 йылда уйын фильмы режиссёры һөнәре буйынса ВГИК (Б. Б. Мансуров һәм В. З. Довгань курсы) тамамлай.
2014 йылдан — «Глория пикчерс» кинокомпанияһы»нда режиссёр.
Ҡөрьән сылбыры
Тарих башы
1927 йылға ҡарата айырым дини идаралыҡтары Сәмәрҡәнд, Коканд, Андижан, Наманган, Маргелан, Боронғо Бохара һәм Хиуала ғәмәлдә була. 1926 йылда Диниә назараты вәкиле Төркмәнстанға ебәрелә.
1936—1938 йылдарҙағы мосолман руханиҙарына ҡарата сәйәси процестар
Оло террор осоронда мосолман руханиҙарына бөтә ил территорияһын ялмап алған репрессия тулҡыны ябырыла. 1936 йылда Мосолмандарының үҙәк диниә назараты рәйесе Ризаитдин Фәхретдинов мөфтөй һәм Башҡорт АССР-ы мосолмандарың үҙәк диниә назараты мөфтөйө Мөтиғулла Ғатауллин вафат булып ҡалалар. Совет властары Фәхретдинов урынына рәйесте һайлауға рөхсәт бирмәйҙәр. Мөфтөйҙөң бурыстарын ваҡытлыса башҡарыусы итеп Ғабдрахман Рәсүлев тәғәйенләнә. Шул уҡ йылда властар «ЦДУМ етәкселәренең фетнәһе тураһында» енәйәт эше асыла, уның һөҙөмтәһендә 30-ҙан ашыу кеше ҡулға алына һәм атып үлтерелә, шул иҫәптән ЦДУМ-дың өс казыйы. Диниә назараты эше яҡынса ике йыл дауамында тикшерелә. ЦДУМ эше менән бәйле 1920-се йылдарҙа дини идаралыҡтар ғәмәлдә булған ерҙәрҙә йәшәгән руханиҙар ҡулға алына. Мәҫәлән, ЦДУМ эше буйынса Ташкент муллалары ҡулға алына.
Ғәйепләнеүселәр
"Ҡөрьән сылбыры"ның бер үҙәге Үзбәк ССР-ының Сәмәркәнд өлкәһендә «табыла». Уның активы, йәнәһе, алты кешенән торған: Суфыйхан Искәндәров, Хоҙайбирҙе Ҡара-Әхмәтжан, Муса-хужа Әминов, Камалетдин (Кутбитдин) Вәлихан-Мөхитдин, Парасхужа Мөьминходжаев,Асҡар Иҡрамов-Ҡасымов. Был төбәктәге ҡулға алынғандарҙың һаны билдәһеҙ, сөнки улар Үзбәкстан архивтарында һаҡлана. Искәндәров һәм Иҡрамов-Ҡасымов тураһында ғына мәғлүмәттәр аныҡ билдәле.
Ғәйепләү: тикшереү версияһы
Тикшереү версияһы ошолай була. "Панисламист ойошмаһы"ЦДУМ етәкселеге (мөфтөй Ризаитдин Фәхретдинов, уның ярҙамсыһы Кашаф Тәржеманов һәм ҡаҙый Мәғди Мағҡулов) ҡушыуы буйынса «шпион-разведка эшен» алып барырға тейеш була. был күрһәтмәләрҙе, йәнәһе, кҡаҙаҡ һәм Урта Азия мөхтәсибтәре, муллалары һәм ишандары мосолмандарҙың 1923 һәм 1926 йылдарҙағы Бөтә Рәсәй съездарында алғандар.
Сит илдәге мосолман эмиграция менән бәйләнешәтр ғәйепләнеүҙәрҙең бер пункты булып тора. Иң тәүге нәүбәттә ғәйепләү Афғанстан менән бәйләнештәргә ҡағыла. Эш буйынса документтарҙа билдәләүенсә, СССР- Афғанстан сиктәрендә «Советтар Союзынан ҡасҡан бик күп баҫмасылар, байҙар, муллалар, ишандар» ҡасып йөрөй. Был эмиграцияның һаны, совет органдары баһалары буйынса, бик ҙур була. 1944 йылғы мәғлүмәт-аналитик күҙәтеүенән күренеүенсә, 1930-сы йылдар башында Афғанстандың төньяҡ райондарында СССР-ҙан ҡасҡан 4 миллион тирәһе мосолман йәшәгән. Хәҙерге тикшеренеүселәр күпкә башҡа төрлө һандар килтерәләр — 1930-сы йылдар башында Синьцзян һәм Афғанстанға ҡасып сыҡҡан совет граждандарының һаны ярты миллиондан бер миллионға тиклем. Һәр осраҡта Афғанстанда эмигранттарҙың һаны күберәк була. «Ҡөрьән сылбыры» эшендә Аҙай ихтилалының элекке ҡатнашыусыларынан торған ике эмигрант ойошмаһы телгә алына:
Ай-Карыпсан-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Андреев Андрей Андреевич
Андреев Андрей Андреевич  (30 октябрь 1895 йыл — 5 декабрь 1971 йыл) — урыҫ революционеры, совет дәүләт һәм партия эшмәкәре.
Биографияһы
914 йылда Санкт-Петербургка күсә, унда уҡырға инә артиллерия складындағы патрон- гильза оҫтаханаһына эшсе булып төшә. Артабан Путилов заводының Һәм «Скороход» фабрикаһының страховой кассаларында эшләй. 1916 йылда Петербург большевиктар комитетына инә (1915—1916). Легаль булмаған хәлдә йәшәй.
Ҡытай батальоны ҡыҙылармеецтары мемориалы
Тарихы
1919 йылдың йәйендә батальон Волга һәм Донда аҡ гвардеецтар менән һуғыша. 1919 йылдың июнендә Дербент полкы Морозовск станицаһы районында дошман менән һуғыш алып бара. (хәҙер Морозовск ҡалаһы). Аҡ атлылар ҡытай батальонына һөжүм яһай, ләкин бында улар фронтты йырып сыға алмай. Үҙ позицияларын ныҡлы яҡлап, ҡытай батальоны ҡыҙылгвардеецтары дошмандың һөжүмен кире ҡаға. Яуҙа һәләк булған яугирҙәрҙе Морзовсктан   7 километр алыҫлыҡтағы тимер юл разъезы эргәһендә  ерләйҙәр.Һуғыштан һуң һәләк булған яугирҙәрҙең кәүҙәһен үҙәк майҙанға туғандар ҡәберлегенә күсереп ерләйҙәр.
Ниғмәтулла (исем)
Фамилиялар
Ниғмәтуллин Эльбрус Хәмит улы (1974 т.) — Рәсәй спортсыһы, пауэрлифтинг һәм армрестлинг буйынса спорт мастеры.
Трезини һәйкәле (Санкт-Петербург)
Тарихы
Трезини һәйкәле беренсе тапҡыр 2012 йылдың майында эксперттарға күрһәтелә, унан һуң һәйкәлгә төҙәтмәләр индерелә: Трезининың аяҡтары һәм аяҡ кейеме үтә ҙур, туны шыуып төшөп торған кеүек күренә  Һәйкәлгә тағы бер нисә ай өҫтәмәләр талап ителә. Һәйкәл өсөн урын һайлау ҙа оҙаҡ ваҡытты ала.
Гея
Сығышы. Уранды ҡолатыу
Уран балаларын ныҡ һөйөүсән атай булмаған. Бөтә тыуған балаларын ул Тартарға ырғытҡан. Ярһыған әсә титандарҙы атаһына ҡаршы сығырға күндергән. Иң кесе һәм батыр улы Кронға әсә ураҡ тотторған. Ышыҡ урында йәшеренеп, Урандың Гея йәнәшенә ятҡанын һағалап тороп, атаһының йән ерен бестергән һәм ағзаны диңгеҙгә ырғытҡан. Ергә түгелгән ҡан Геяны гиганттар, үс алиһәләре Эринийҙар, шулай уҡ нимфалар (мелийҙар) менән аталандыра.
Гигантомахия. Тифон, Пифон һәм башҡа имәнес заттар
Үҙенең титан сабыйҙарының әсе яҙмышына асыуланған Гея олимпия илаһтарынан үс алырға ҡарар итә. Ул Уран ҡанынан гиганттар тыуҙырған. Улар һауаға ҡаялар ырғыта башлаған, һәм Ҡояш илаһы Гелиостың көтөүен ҡыуып алып киткән. Яҙмыш ҡушыуы буйынса, илаһтар гиганттарҙы ғүмерҙәрен әжәл менән тамамлаусылар ярҙамынан тыш еңә алмаған. Афина кәңәше буйынса Зевс Гераклды ярҙамға саҡыра. Гея, пәйғәмбәрлектә әйтелгәнсә,алпамышаларҙың еңелеү ихтималлығын күреп, уларҙы үлемдән ҡотҡарыр өсөн тылсымлы үлән эҙләй башлаған. Зевс, үҙ сиратында, иртәнге таң аллаһы Эосҡа, Ҡояш аллаһы Гелиосҡа һәм Ай илаһы Селенаға яҡтыртыуҙарын туҡтатырға ҡушҡан. Бынан һуң ул тәүгеләрҙән булып алпамышаларҙы ҡотҡара алырҙай үлән тапҡан. Гигантомахия исеме алған алышта Геяның улдары еңелгән.
Антей
Геяның улы Антейҙың улы һәм уның Геракл менән көрәше тураһында миф билдәлелек алған. Антей Ливияла йәшәгән һәм унда йәшәгән сит ил кешеләрен юҡ иткән. Гея тыуҙырғандың был заттың үҙенсәлеге шунда: ерҙә торғанда ғына уға хәүеф янамай. Гесперид алмаларын алырға барғанда, Геракл Антейҙы алышҡа саҡыра. Геракл Антейҙы ерҙән айырып күтәргән һәм, көсөн юғалтҡандан һуң, уны быуып үлтергән.
Йыр һәм бейеү байрамы (Латвия)
XX быуат
[[Файл:Межапарк_Большая_эстрада.jpg|слева|мини|300x300пкс|XII Йыр байрамы (Латвия ССР-ында — өсөнсө).
Рига, Латвия, 1955 йыл]] Латвия СССР-ға ҡушылғанынан һуң, байрамдар үткәреү тергеҙелә. 1948 йылдан 1985 йылға тиклем ун фестиваль үтә (X—XIX).
Янбарис (исем)
Билдәле шәхестәр
Янбарисов Абдулла Сафи улы- Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, майор, Ҡыҙыл Йондоҙ Ордены.
Көньяҡ Америка
Исеменең килеп сығышы
«Америка» атамаһын был континент исемендә беренсе тапкыр Мартин Вальдземюллер ҡуллана: ул Христофор Колумб асҡан ерҙәр бөтөнләй Һиндостан түгел, әлегә европалыларғы билдәле булмаған Яңы Донъя тип Америго Веспуччиҙың латинлаштырылған исемен картаға теркәп ҡуя.
Классицизмға тиклемге осор
Көньяҡ Америка территорияһында кешенең йәшәүе тураһында ике фараз бар. Беренсеһенә ярашлы, күсенеп ултырыу Азиянан, хәҙерге Рәсәй территорияһынан, башлана, Беринг боғаҙы һәм Төньяҡ Америка аша, әммә бөтә булған археология табылдыҡтары был теорияға тап килмәй, ошоноң менән бәйле «себергә тиклемге» Көньяҡ Америка аборигендарының йәшәү мөмкинлеге теорияһы тәҡдим ителә.
Кешенең беренсе ауыл хужалығы тәжрибәһе б.э. тиклем 6500 йылда тип фаразлана, ул саҡта Амазонияла бананды, картуфты һәм әсе ҡыҙыл боросто культивациялай башлайҙар.
Географияһы
Материктың оҙонлоғо төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай 7350 км һәм көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай 5180 км тәшкил итә.
Иҡтисады
Көрсөктән һуңғы 2010—2011 йылдарҙа Латин Америкаһы илдәренең иҡтисады уртаса донъя тиҙлеген уҙып киткән үҫеште күрһәтә: 2010 йылда үҫеш 6 % тәшкил итә, ә 2011 йылға фараз 4,7 % тураһында һөйләй. Тарихи юғары инфляция арҡаһында Көньяҡ Американың бөтә тиерлек илдәрендә процент ставкалары юғары ҡала, улар ҡағиҙә булараҡ, Америка Ҡушма Штаттарынан ике тапҡырға күберәк. Мәҫәлән, Венесуэлала процент ставкһы 22 % тирәһе һәм Суринамда 23 %. Был Чилиға ҡағылмай, ул 1973 йылда хәрби диктатура урынлаштырыу менән ирекле баҙарҙың иҡтисади сәйәсәтен тормошҡа ашыра һәм 1990 йылдар башында демократик идараны тергеҙеү осоронан социал сығымдарҙы әүҙем арттыра. Был иҡтисади тотороҡлоҡҡа һәм түбән кимәлдәге процент ставкаларына алып килә.
Көньяҡ Америка тауар экспортлауға һәм тәбиғәт ресурстарына таяна. Бразилия (иҡтисады ҙурлығы буйынса донъяла етенсе һәм ҙурлығы буйынса Америкала икенсе) ($ 137.8 млрд АҠШ доллары) экспорттың дөйөм күләмендә алдынғылар рәтендә, унан һуң $ 58.12 млрд менән Чили һәм 46.46 млрд доллары АҠШ менән Аргентина килә.
Мәҙәниәте
Көньяҡ Америка илдәре музыканың бай традицияларына эйә. Иң билдәле жанрҙар: Колумбиянан кумбия, Бразилиянан самба, босса-нова һәм Аргентинанан һәм Уругвайҙан танго. Шулай уҡ коммерцияға ҡарамаған халыҡ жанры Нуэва Кансьон музыкаль йүнәлеше яҡшы билдәле, ул Аргентина һәм Чилиҙа барлыҡҡа килә һәм Латин Америкаһының башҡа өлөштәренә тиҙ тарала. Перу ярҙары буйында кешеләр гитарала һәм кахонда Көньяҡ Америка ритмдарының ҡатнаш стилендә иҫ киткес яҡшы дуэт һәм трио төҙөй, XIX быуатта Креоль вальсы йәки Перу вальсы, ихлас Arequipan Yaravi һәм XX быуат башында Парагвай гуаранияһы (Guarania) популяр була. XX быуат аҙағында Британия һәм Америка поп-рогы йоғонтоһонда испан рогы барлыҡҡа килә. Бразилия өсөн португал поп-рогы хас.
Лангензальцведель
Лангензальцведель (Langensalzwedel) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 186 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,91 км2. Диңгеҙ кимәленән 30 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39590 һәм автомобиль коды — SDL.
Андрон мәҙәниәте
Андро́н мәҙәниәте (мәҙәни-тарихи уртаҡлығы) — б.э.т. XVII быуат — б.э.т. IX быуаттарҙа Ҡаҙағстанды, Көнбайыш Себерҙе, Урта Азияның көнбайыш өлөшөн, Көньяҡ Уралды үҙ эсенә алған ҡула (бронза) быуатына яҡын төркөмгә ҡараған археологик мәҙәниәттең дөйөм атамаһы.
Митохондриаль һәм Y-хромосом гаплотөркөмдәр
Андронлыларҙың мәйеттәрен генетик тикшереүҙәр был мәҙәниәт вәкилдәрендә Y-хромосомалы R1a1 гаплотөркөмө (9 осраҡ) һәм Y-хромосомалы С гаплотөркөмө (prd M48) (1 осраҡ) һәм митохондриаль гаплотөркөм U, Z, T, H, K һәм HV, I булыуын күрһәтте. 2015 йылғы бер тикшереүҙә Y-хромосомалы R1a1a1b2a2-Z2124 гаплотөркөм һәм митохондриаль гаплотөркөм U2 һәм U4 табылған, 2015 йылғы икенсе тишеренеүҙә фёдоров мәҙәниәте вәкилендә (Тартас-1) митохондриаль A10*гаплотөркөмө табылған. Андронлыларға иң яҡыны европа шнурлы керамика мәҙәниәте һәм һынташты мәҙәниәте, ә шулай уҡ хәҙерге заман һинд популяциялары булып сыҡҡан.
Артабанғы мәҙәниәттәр
Һынташты-Петровка мәҙәниәте шул уҡ андроновҡа ҡараған Фёдоров мәҙәниәте менән (б.э.т. 1400—1200) һәм Алексеевка (1200—1000 до н. э.) мәҙәниәте менән алмаштырыла.
Ибрай (Ауырғазы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 1920 йылда 1040 кеше йәшәгән. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - татарҙар (100 процент).
Бикбулатов Мостафа Шаһинур улы
Бикбулатов Мостафа Шаһинур улы 1903 йылда Өфө кантоны Удель-Дыуан улусының (хәҙер Мишкә районы ) Янағош ауылында тыуған. Удель-Дыуан улусы 1930 йылға тиклем ғәмәлдә була. 1926 йылдан алып — коммунистар партияһы ағзаһы. 1924−1925 йылдарҙа — Бөрө кантоны Йәш пионерҙар бюроһының инструкторы, артабан — бюро рәйесе, 1925−1926 йылдарҙа Бикбулатов ВЛКСМ-дың Бөрө кантонының ойоштороу бүлеге мөдире булып эшләй.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Ленин премияһы
Ленин премияһы — СССР-ҙа фән, техника, әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәләрендәге ҙур ҡаҙаныштар өсөн бирелгән иң юғары дәрләндереү сараһы. 1926 — 1935 йылдарҙа (ул ваҡытта йыш ҡына В. И. Ленин исемендәге премия тип аталған) һәм 1957—1991 йылдарҙа бирелгән. СССР тарҡалғандан һуң бирелмәй.
Премия тарихы
Башта 42 премия бирелгән. 1961 йылдан алып, положениеға ярашлы, 76 премияға тиклем тапшырылыу ҡарала. Уларҙың алтмышын — фән һәм техника өлкәһендә Ленин премиялары буйынса Комитет һәм ун алтыһын СССР-ҙың Министрҙар Советы янындағы фән һәм сәнғәт өлкәһендә Ленин премиялары буйынса Комитет бирә. 1967 йылда премияның һаны 30-ға тиклем ҡыҫҡартыла. Лауреаттарға диплом, алтын миҙал һәм аҡсалата премия тапшырыла.
Ҡаҙағстан (кинотеатр)
Тарихы
Кинотеатр стереофильм күрһәтеү өсөн махсус ҡорамалдар менән, йәғни 3D-технологиялар ҡулланып йыһазландырыла, ул СССР-ҙа Мәскәү, Ленинград, Киев һәм Әстерхандан ҡала бишенсе бындай кинотеатр була. 1964 йылда беренсе стереофильм күрһәтелә. Ошо уҡ осорҙа йәйге майҙансыҡ эшләй, унда хроника-документаль һәм фәнни-популяр фильмдар күрһәтелә.
Бодуэн де Куртенэ Иван Александрович
Иван Александрович Бодуэ́н де Куртенэ́ (йәки Ян Нецислав Игнаций Бодуэ́н де Куртенэ́; Jan Niecisław Ignacy Baudouin de Courtenay,, Варшава  эргәһендәге Раздымин — , Варшава) — Рәсәй  лингвисы, сығышы менән  поляк. Петербург Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы.
Биографияһы
Бодуэн де Куртенэ, ырыуының риүәйәте буйынса, Куртенэ тигән боронғо француз аҡһөйәк ырыуынан сыҡҡан, ырыуҙың башы король Людовик VI-гә барып тоташҡан, Латин империяһы императорҙары ла ошо ырыуға ҡараған. Польшаға Бодуэн де Куртенэның ата-бабалары XVII—XVIII быуаттар сигендә күскән.
Польша республикаһы үҙаллылығын тергеҙгәс, унда күсә. Милли әҙселектәрҙең хоҡуҡтары өсөн көрәшеп, сәйәси эшмәкәрлеген дауам итә. Был юлы поляктар түгел, ә башҡа аҙ һанлы милләттәрҙең, шул иҫәптән рустарҙың хоҡуҡтарын яҡлаусы булып китә. 1922 йылда милли әҙселектәр тарафынан (үҙ ихтыярынан тыш) Польша президентлығына кандидат итеп күрһәтелә. Һайлауҙың беренсе турында 9 декабрҙә 103 тауыш йыя (19,04 %) һәм өсөнсө урынды ала. Бишенсе турҙа һайланған Габриэль Нарутович алдағы турҙарҙа Бодуэн өсөн бирелгән тауыштарҙың байтаҡ өлөшөн ала; һулдарҙы һәм милли әҙселектәрҙе яҡлаған өсөн Нарутовичты уңдар күрә алмай башлай, тиҙҙән ул үлтерелә.
Кронос
Кро́нос, Крон (бор. грек Κρόνος), боронғо грек мифологияһында  — юғары алла, икенсе фекер буйынса титан, беренсе алла Урандың (күк) һәм алиһә-демиург Геяның (Ер алиһәһе) кесе улы.
Крон хакимлыҡ иткән осор алтын быуат тип һанала.
Поляковка (Дәүләкән районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кронос
Кроностың балаларын йотҡаны. Кронос һәм Зевс
Кроностың ҡатыны Рея, Зевсҡа йөклө булғанда, һуңғы балаһын юғалтырға теләмәгәнлектән, уны Криттағы тәрән мәмерйәлә таба һәм шунда йәшерә, ә Кроносҡа йоторға таш бирә. Ошо монолит таш Дельфалағы археология музейында ҡуйылған «омфал». Рим йолаһы буйынса был ташты «агадир» тип атағандар. Шулай уҡ, Рея Кроносҡа ташты Херонея өҫтөндәге Петрах ҡаяһында биргән тигән антик фекерҙәр ҙә булған.
Мифтың икенсе варианты буйынса, Кронос һуңынан ғәфү ителгән һәм «бәхетлеләр утрауы»на күсерелгән. Шуның өсөн боронғо гректарҙың күҙаллауы буйынса «Кронос батшалығы» әкиәти «Алтын быуат»ҡа тап килә.
Янбай (исем)
Билдәле шәхестәр
Янбаева Гөлфиә Гәрәй ҡыҙы (16 октябрь 1953 йыл) — башҡорт журналисы һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1981 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (2006) һәм Рәми Ғарипов исемендәге (2012) премиялар лауреаты. Бөтә донъя башҡорттары (III, IV) Ҡоролтайы (Конгресы) делегаты, башҡарма комитеты кәңәшмәһе ағзаһы һәм башҡарма комитет рәйесе урынбаҫары.
Янбаев Марат Салауат улы (рус. Янбаев Марат Салаватович; 10 апрель 1947) — СССР һәм Рәсәй хужалыҡ эшмәкәре, «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы кавалеры. 1990 йылдың 11 октябрендә Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Янбаев Шакир Мәхийән улы (19 ноябрь 1925 йыл — 3 июнь 2005 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, журналист. 1968 йылдан КПСС, 1972 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
Вайманьга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мүғаҙ ибн Жәбәл
Мүғаҙ ибн Жәбәл әл-Ансари (معاذ بن جبل الأنصاري;Муаз ибн Джабаль; тыу. 603, Йәсриб — 639, Әш-Шүна әш-Шәмәлийә, Иордания) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәләренең береһе,фаҡиһ, ҡарый һәм мөхәддис.
Инйәр ауыл Советы
Тарихи белешмә
Күп билдәле шәхестәребеҙ тап Инйәр еренән үҙ хеҙмәт юлын башланы. Шуларҙың рәтендә Байдәүләтов Рафаэль Ибраһим улы, филология фәндәре кандидаты Хажин Вәкил Исмәғил улы, химия фәндәре кандидаты Хөснөтдинов Рәмил Нуретдин улы, техник фәндәре кандидаты Хөснөтдинов Наил Нуретдин улы, философия фәндәре кандидаты Аҫылғужин Хәлил Бәхтиәр улы, филология фәндәре кандидаты Таһирова Рәхимә Ғөбәй ҡыҙы, педагогия фәндәре кандидаты Волкова Планета Павловна һәм башҡалар.
Гримальди замогы (Антиб)
Тарихы
XX быуатҡа Гримальди һарайы ярым емерек хәлдә була һәм байтаҡ реставрация талап итә. Ҡалала аукцион үткәрелә, уның барышында ҡоролманы 1925 йылда муниципалитет һатып ала. 1946 йылда властар был һарайҙы рәссам Пикассоға файҙаланырға рөхсәт итә, сөнки уға ижад итеү өсөн ҙур бина талап ителә. Рәссам был урында 6 ай эшләй һәм рәхмәт билдәһе итеп Антиб ҡалаһына үҙенең 25 эшен ҡалдыра. Иң билдәлеләренең береһе — «Антибта төнгө балыҡ тотоу». Рәссамдың замокта эшләү осоро ҙур ижади үҫеш менән билдәләнә. Рәссамға ул саҡта 65 йәш була, 6 ай эсендә 150-ләп әҫәрен яҙа. Гримальди замогында Пикассо үҙенең иҡ яҡты әҫәрҙәренең береһе «Тормош шатлығы» картинаһын яҙа. Әҙер эштәренән тыш, төрлө эскиздары һәм һүрәттәре ҡала. Был урында Пикассо музейын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә (франц. Musee Picasso). Әммә Гримальди замогында Пикассоның ғына түгел, шулай уҡ Пикаби, Модильяни, Леже эштәрен дә күрергә мөмкин. Һарайҙың террасаһында Миро, Арман, Пажес скульптуралары урынлашҡан.
Анна Паукер
Тәүге йылдары һәм сәйәси эшмәкәрлегенең башы
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 12 йәшенән башлай. 17 йәштән Бухареста йәһүд башланғыс мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1915 йылда Социал-демократик партияға инә (1918 йылдан — Румынияның Социалистик партияһы), унан бүленеү арҡаһында 1921 йылда Румыния коммунистары партияһы барлыҡҡа килә (башта Социалистик-коммунистар партияһы тип атала). Коминтернға алып килгән Социалистик партияның большевиктар күпселегенә инә. Румыния коммунистар партияһының 2-се съезында (1922 йылдың октябре) партияның үҙәк комитеты составына һайлана.
Евкуров Юнус-Бек Баматгиреевич
Ҡайтҡандан һуң
2012 йылдың 28 авгусында Евкуров Ингушетия һәм Чечня араһында билдәләнгән административ сикте ҡайтанан ҡарауға ҡаршы сығыш яһай. Ул үҙенең ЖЖ блогында булған мөнәсәбәттәрҙе үҙгәртергә тырышыу конфликтҡа килтерәсәк тип яҙған.
2013 йылдың 3 октябренән 2014 йылдың 9 апреленә тиклем һәм 2016 йылдың 22 ноябренән 2017 йылдың 26 майына тиклем — Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Советы Президиумы ағзаһы.
Протест һәм отставка
2018 йылдың 9 сентябрендә был вазифаға тағы ла 5 ле тарафынан һайлана. .
Анна Паукер
Эшененә бушатылыуы һәм һуңғы йылдары
Анна Паукер 1960 йылдың 3 июнендә Бухареста һөт биҙе яман шешенән вафат була.
Ғаиләһе
Шулай уҡ чех коммунисы Евгений Фридтан (Fried Eugen) дүртенсе балаһы Маша (1932) тыуа. 1940-сы йылдар аҙағында бишенсе бала Александрҙы уллыҡҡа ала.
Евкуров Юнус-Бек Баматгиреевич
Оборона министры урынбаҫары
Рәсәй Президентының 2021 йылдың 8 декабрендәге 694-се указы менән генерал-полковник хәрби чины бирелә.
Жуковский Григорий Васильевич
Биография
1824 йылда поручик чинында Омск гарнизон полкына күсерелә һәм Айырым себер корпусына генерал Петр Михайлович Капцевичтың өлкән адъютанты итеп тәғәйенләнә, ә киләһе йылда тағы ла күсерелә — Вятка полкына.
1843 йылдың 4 декабрендә 4-се дәрәжә Изге Георгий ордены менән бүләкләнә (Григорович — Степанов исемлеге буйынса 6971-се һанлы).
1848 йылда Һырдаръяға походта ҡатнаша. Киләһе йылда Ырымбур казак ғәскәренең наказлы атаманы итеп тәғәйенләнә. Бөрө өйәҙендә һәм Красноуфимск өйәҙендә 20 мең дисәтинә ере була. Ҡырым һуғышы башында Жуковский Көньяҡ армияһы баш командующийы эргәһенә тәғәйенләнә, ә һуңғараҡ Килия коменданты итеп ҡуйыла.
Өйәҙ учреждениеларын үҙгәртеп ҡороу буйынса комиссия эштәрендә ҡатнаша. Һуңғараҡ ул ике тапҡыр Новороссийск һәм Бессарабия генерал-губернаторы вазифаһын ваҡытлыса башҡара.
Грахов Николай Леонидович
Биографияһы
1985 йылда Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының киске бүлеген «отлично»ға диплом яҡлап тамамлай һәм Башҡортостан китап нәшриәтенең нәфис һәм балалар әҙәбиәте редакцияһына эшкә саҡырыла.
Ҡаҙансы (ырыу)
Этник тарихы
Асылда Ҡаҙансы һәм Ҡайпан ырыуҙарының Танып ырыуына ҡарата тик территориаль йәһәттән генә мөнәсәбәте бар. Ҡаҙансылар ҙа, ҡайпандар ҙа таныптарҙың аҫаба ерҙәренә сағыштырмаса һуңыраҡ (XV—XVI бб.) килеп төпләнә. Риүәйәттәрҙән күренеүенсә, ҡаҙансы һәм ҡайпан батырҙары Танып ҡыҙҙарына өйләнгәндә, йола буйынса, аҫаба ерҙәр уларға ҡыҙҙың бирнәһе булараҡ бирелә.
Дебря
Дебря — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Угра йылғаһының һул ярына тамағынан 265 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.