cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Скандинав мифологияһы
Донъяның барлыҡҡа килеү тарихы
Аудумла һыйыры, Имирҙы үҙенең имсәктәренән һөт менән һыйлар өсөн, бәҫ менән ҡапланған тоҙло таштарҙы ялай, һәм уның теле йылыһынан һәм таштарҙың һалҡынлығынан Бури тыуа. Уның улы Бор Имирҙың ейәнсәре ҡыҙ-алпамыша Бестланы ҡатынлыҡҡа алған, һәм ул уға өс ас ул (Один, Вили һәм Ве) тыуҙырған. Аса ҡарт олатаһы Имирҙы үлтергән, ә уның тәненән Мидгард барлыҡҡа килгән: иттән — ер, һөйәктән — тауҙар, сәстән — үҫемлектәр, баш мейеһенән — болоттар, баш һөйәгенән — күк, уның һәр бер мөйөшөн мөйөшө мөгөҙгә урап, унда Нордри, Судри, Аустри һәм Вестри ултыртҡандар. Әмирҙең яраларынан шул тиклем күп ҡан аҡҡан, унда бөтә ғәләмәт заттар (һәм хатта Аудумла) батып үлгән. Бары тик ҡатыны менән Бергельмир генә ҡотолоп, улар гримтурсендарҙың яңы тоҡомона башланғыс һалған.
Донъяны барлыҡҡа килтергәс, Один һәм уның ағай-энеләре унда кешеләр йәшәүен теләгән. Диңгеҙ буйында улар ике ағас: дардар менән ерек (башҡа сығанаҡтарҙа — тал) тапҡан. Дардар ағасынан — ир-егет, ә еректән — ҡатын-ҡыҙ эшләгәндәр.
Эсхатологияһы
Донъя ҡоролошо барышында аллалар ҡурҡыныс ғифриттәрҙе — йылан Ёрмунгандты, бүре Фенрирҙы һ. б. йүгәнләгән. Әммә, донъя ахыры яҡынлашҡас, был имәнес заттар иреккә сығасаҡ, Нагльфар үлеләр карабы киләсәк, Биврёст йәйғор күпере буйлап Муспелль яугирҙәре киләсәк һәм был күперҙе емерәсәк, бынан Мидгард менән Асгард емереләсәк, Рагнарёктың һуңғы һуғышы буласаҡ, унда һәләк булған яугирҙәр аллалар яғында сығыш яһаясаҡ.
Мәҙәниәткә йоғонтоһо
Мәҫәлән, инглиз телендә:
Тегус
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юкельберг
Юкельберг (Juckelberg) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 321 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,96 км2. Диңгеҙ кимәленән 255 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 4618 һәм автомобиль коды ABG.
Яңы Яуыш (Мәсетле районы)
Яңы Яуыш (Новояушево) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Яңы Яуыш ауыл советына ҡарай, ауыл советы үҙәге. Почта индексы — 452567, ОКАТО коды — 80242842001.
Урамдар
Иҫке ауыл, Артҡы улсә (улица), Урта ауыл, Яңы ауыл
Новоорск районы
География
Көнбайышта — Гай, төньяҡта — Кваркен, төньяҡ-көнсығышта — Адамовка, көньяҡта — Ясный һәм Домбаровка райондары һәм көньяҡ-көнсығышта Орск ҡалаһы менән сиктәш.
Ғәлин Ғүмәр Хәлил улы
Ғәлин Ғүмәр Хәлил улы Өфө ҡалаһында тыуған. 1920 йылдан алып коммунистар партияһы ағзаһы. 1920−1922 йылдарҙа — РКСМ-дың Көҙәй кантоны комитетының яуаплы секретары, 1922 йылда — ВКП(б)-ның Көҙәй кантон комитетының яуаплы секретары; ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының секретары урынбаҫары, 1925—1927 йылдарҙа — яуаплы секретары.
Фәһим
Билдәле кешеләр
Мөхәмәтшин Фәһим Баязит улы (28 июнь 1955 йыл) — ғалим-юрист, юғары мәктәп эшмәкәре, эске эштәр органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 2003—2017 йылдарҙа Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты начальнигы. 2010 йылдан «Рәсәй юристар ассоцияцияһы» Дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе рәйесе. Юридик фәндәр докторы (2005), профессор (2005). Полиция генерал-майоры (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1999), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2015).
Тепша
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәлимов Флүр Миншәриф улы
Ижады
«Аҙғын тәүбәһе» романында яҙыусы мәңгелек проблемаларҙы бөтөнләй көтөлмәгән яҡтарҙан яҡтырта, йәшәү мәғәнәһен аса. Ул быны Салауат Юлаев тоҡомо, Афған һуғышы ветераны, талантлы рәссам, эшҡыуар Салауат Байғазин образы аша сағылдыра. «Аҙғын тәүбәһе» башҡорт әҙәбиәтендә магик реализм йүнәлешенең ҡайһы бер ысулдарын ҡулланып ижад ителгән тәүге сәсмә әҫәр, унда магия, эзотерика, күрәҙәселек, сихырсылыҡ төшөнсәләре реаль күренештәр сифатында һүрәтләнә һәм был нәмәләрҙең кешеләргә ни тиклем емерткес рәүештә тәьҫир итеүҙәрен сағыу рәүештә һүрәтләй. Автор трилогияһында донъяның киҫкен проблемаларын һүрәтләп кенә ҡалмай, «донъяны иман ҡотҡарыр» тип, был бәләләрҙән ҡотолоу юлын да күрһәтә.
2017 йылдың 19 августында Флүр Ғәлимов Башҡортостандың халыҡ сәсәне, драматург, бөйөк ғалим — фольклорсы Мөхәмәтша Буранғоловтың исемен Башҡорт Дәүләт университетына бирергә кәрәклеген нигеҙләп хат яҙҙы.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2022)
Пищальников Владислав Тимофеевич
Биографияһы
Владислав Тимофеевич Пищальников 1924 йылдың 4 авгусында Башҡорт АССР-ының Сәрлетамаҡ ҡалаһында тыуа. 1961 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
Кыркыленок
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Крупняков Сергей Аркадьевич
Ғаиләһе
<!-- == Литературная деятельность == Член Союза писателей России и Национального союза писателей Украины.
Пишет для детей и взрослых. В 1986 году написал свой первый роман «Крылья Киприды», который стал своеобразным продолжением романа его отца, писателя А. С. Крупнякова.
В настоящее время работает над историческим романом «Гикия», действие которого происходит в Херсонесе во времена Древней Греции.
Башһарт шарьяжы
"Башһарт шарьяжы (Башһырт)" — геологик, мәҙәни-этнографик ҡомартҡы. Геологик аномалия. Урал тауы яһалыу осоронда ер ҡабығы ның ҡыҫылыуы һәм ҡыҫҡарыуы   һөҙөмтәһендәге  катаклизмдан килеп тыуған. Ул Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы биләмәһендә,  Башҡорт дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы нда урынлашҡан.
Этимологияһы
Әл-Бируни һәм Гардизи Әл-Бируни һәм Гардизи был һырттарҙы  Башһарт тип атайҙар.
Тасуирламаһы
Башхырт тау һырты Урал көньяғындағы иң юғары нөктәләрҙең береһе булып тора. Улар - геологик һәм мәҙәни-этнографик һәйкәл, Башҡорт тәбиғәт ҡурсаулығының иң әһәмиәтле объекттарының береһе.
Северная Ключевая
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кандаш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Абҙан (Архангел районы)
Урамдары
Урамдар атамаһы :
Рифат (Гомерҙың улы)
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Рифат (исем)
Алопа (мифология)
Мифологияла
Антик авторҙар Алопаны Керкиондың — Аттикта Элевсин батшаның ҡыҙы тип атайҙар. Ул иҫ киткес матурлығы менән айырылып тора, шуға күрә диңгеҙ илаһы Посейдон һөйгән йәренә әйләндерә. Алопа илаһтан ауырға ҡала һәм уны атаһынан йәшерергә тырыша; яңы тыуған балаһын, ташлаһын өсөн, аҫрауына бирә. Шулай ҙа Керкион был хәлде ишетеп ҡала. Псевдо-Гигиндың һүҙҙәре буйынса, ул ҡыҙын «бикләп ҡуйырға һәм үлтерергә» ҡуша. Малай иҫән ҡала һәм Гиппофоонт (йәки Гиппофоой) исеме ала, сөнки уны аттар туйындырған. Посейдон Алопаның кәүҙәһен уның исемен алған сығанаҡҡа әйләндерә.
Күтүб әл-Арбаға
Дүрткитаплыҡ, Күтүб әл-Арбаға (الكتب الأربعة; Кутуб аль-Арбаа) — «ун икесе» шиғыйҙарҙа иң яҡшы дүрт хәҙис йыйынтығы: әл-Күләйниҙең «Әл-Кәфи», ибн Бабавайх әс-Садуҡтың «Мән лә йәхдүрүһү-л-фаҡиһ», Шәйех әт-Тусиҙың «Тәхзиб әл-әхкәм» һәм "Әл-Истибсәр"е.
Аҙау (Архангел районы)
Халыҡ һаны
1906 йылда — 406, 1920—563, 1939—721, 1959—739, 1989—572, 2002—488, 2010—461 кеше йәшәгән. Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса милләттең күпселек өлөшөн башҡорттар тәшкил итә (97 процент)
Тарихы
Аҙау Әйтмәмбәттән аҙ ғына ҙурыраҡ була. V рәүиз ваҡытында унда 15 йортта 94 кеше, X рәүиздә 200 кеше һәм 36 йорт булған. 1896 йылда 64 йортта 353 кеше йәшәгән.
Нгатулава
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Браслав күлдәре (милли парк)
«Браслав күлдәре» милли паркы — Белоруссияның төньяҡ-көнбайышындағы милли парк.
«Браслав күлдәре» милли паркында ғилми эшмәкәрлек, шулай уҡ тәбиғәтте һаҡлау буйынса эш алып барыла. Милли парк үҙәге — Браслав ҡалаһы, унда етәкселек һәм фәнни базаһы урынлашҡан. Милли парк хеҙмәт коллективында 600-гә яҡын кеше иҫәпләнә.
Таҙлар ауыл Советы (Ейәнсура районы)
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Әхмәтов Арыҫлан Фәрит улы
Биографияһы
1971 йылда Өфө нефть институтын тамамлай.
Компас
Магнитлы компас
Компас Ҡытайҙа Сун империяһы осоронда уйлап сығарылған һәм сүллек буйлап хәрәкәт йүнәлешен күрһәтеү өсөн ҡулланылған (тулыраҡ мәғлүмәт өсөн Дүрт бөйөк уйлап табыуҙы ҡарағыҙ). Донъя тарафтарын билдәләү өсөн магнит ҡоролмаһы тәүге тапҡыр Цзэн Гонгляндың 1044 йылда яҙылған «Иң мөһим хәрби ҡанундар йыйынтығы» китабында телгә алына. Унда һәм ғалим Шэнь Куо ижадында компастың ике төрө тәҡдим ителә: «көньяҡт күрһәтеүсе балыҡ» (айырым бер ысул менән йылытылған һәм һыуға батырылған балыҡ рәүешендәге йоҡа тимер пластина) һәм «төньяҡты күрһәтеүсе энә» (магнитҡа һөртөү юлы менән магнитланған энә). Шэнь Ку трактатында шулай уҡ ҡатмарлыраҡ компас (механик), көньяҡты күрһәтеүсе арба телгә алына, унда магнит үҙенсәлектәре ҡулланылмаған. Компас әҙерләүҙең тағы ике варианты Чэнь Юаньцзиндың «Эш урманы тураһында киң иҫкәрмәләр» трактатынан билдәле (1325 йылда баҫылып сыға). Был ҡулайламаларҙың тәүгеһе ағас балыҡ була, уның аҫҡы өлөшөндә магнит ҡуйыла. Балыҡ һыу өҫтөндә горизонталь торошта булырлыҡ итеп эшләнгән, әммә шул уҡ ваҡытта уға бер аҙ сумған. Баш яғынан, һыу өҫтөндә күтәрелеп торорлоҡ итеп, магнит сым менән тоташтырылған. Ағас балыҡты һыуға һалғанда уның башы көньяҡҡа йүнәлгән. Юаньцзин башҡа компастың ҡулайламаһын күрһәтә, легенда буйынса доас үлемһеҙҙәре («тылсымсылар») уйлап сығарған. Ағас ташбаҡаға ташбаҡа ҡойроғо кеүек энәгә тоташтырылған магнит урынлаштырылды. Уның «ҡарынында» тишек булған, уның аша бамбуктан эшләнгән вертикаль тәгәрмәскә беркетелгән. Был ҡоролма ирекле әйләнә алырлыҡ итеп эшләнгән. Ташбаҡаның магнитлы «ҡойроғо» көньяҡҡа боролған, шулай донъя тарафтарын билдәләгәндәр. Бындай ҡулайлама хәҙерге магнит компастарының прототибы итеп ҡарала.
Һамам
Бөгөн
Бөгөн йыш ҡына һамамдарҙа спа-процедуралар: массаж, пилинг тәҡдим итәләр, мунсаның үҙенән тыш   бассейн һәм сауналар ҙа була.
Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы
Үҫеш йылдары
Тәүге осорҙа Зәйнулла ҡартатаһы Рәсүл-хәҙрәт бин Муса әш-Шәрифтең мәҙрәсәһендә уҡый. 1843—1845 йылдарҙа башҡорт кантоны үҙәге булған Малай-Муйнаҡ ауылындағы Мөхәмәт Бохариҙың мәҙрәсәһендә белем ала. Ул мәрхүм булғандан һуң Яҡуп бин Әхмәт әл-Ахундила уҡый һәм уның менән бергә 1848 йылда Ахун ауылына күсә.
1851 йылда Троицк ҡалаһының йәмиғ мәсете янындағы Әхмәт бин Хәлит Рахманғол әл-Манғари (әл-Минкари; 1821—1921) мәҙрәсәһенә — «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһенә уҡырға бара. Әхмәт хажи Бохараның Коклеташ мәҙрәсәһен тамамлай һәм Нәҡшбәндиә дини йәмғиәте ағзаһы булып китә, артабан Истанбулда уҡыуын дауам итеп шәйех тигән исем алып йөрөргә хоҡуҡ ала һәм тыуған яғына ҡайтып Троицк ҡалаһында тәүге мәҙрәсә аса. Уның уҡыу йортонда ғәрәп һәм фарсы телдәрен, Ҡөрьән тәфсирен һәм башҡаларҙы өйрәнгәндәр. Зәйнулла Рәсулев шәкерт булған осоронда суфыйсылыҡ менән ҡыҙыҡһына башлай.
Хәҙисов Әхмәт Мостафа улы
1936−1937 йылдарҙа Мәскәүҙә ИПИКП-ла уҡый.
Фәхретдин
Фәхретдин — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки телдәрҙә лә ҡулланыла.
Фамилияла
Фәхретдинов Ғабдрахман Ризаитдин улы(15 ғинуар 1887 йыл — 1936 йыл) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрҙәренең береһе, «Башҡорт хөкүмәтенең теле» гәзите мөхәррире. Сәйәси золом ҡорбаны.
Фәхретдинов Ривал Нуретдин улы (3 март 1946 йыл) — ғалим-биолог. 2010 йылдан Мәскәү ҡалаһындағы «„ХимСервисИнжинирг“ киң профилле компанияһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең генераль директоры. Химия фәндәре докторы (1994), профессор (1996). Ленин комсомолы (1979) һәм Рәсәй нефть һәм газ инженерҙарының «Золотой РОСИНГ» йәмғиәте премияһы лауреаты (2004).
Фәхретдинов Иҙрис Әкрәм улы (1 ғинуар 1947 йыл) — физик, ғалим, педагог, физика‑математика фәндәре докторы (1998), профессор (1999), Рәсәйҙең почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2007).
Карагем (Чульч ҡушылдығы)
Карагем — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чульча йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Кипр иҡтисады
Банк секторы
2012 йылға Кипр Республикаһының банк секторында булған капитал өлөшө уның эске тулайым продукт ы күләменән 835 процент тәшкил итә. Кипрҙағы бөтә вкладтарҙың яҡынса өстән бер өлөшө сит ил граждандарына ҡарай, тәү сиратта Рәсәй Федерацияһы нан (Рәсәй банктары Кипрҙа яҡынса 20 миллиард евро һаҡлай, 2013 йылға ҡарата бөтә вкладтарҙың яҡынса 30 проценты), тағы 40 миллиардын илдең төрлө компанияларына кредит сифатында бирә. Ә Рәсәй эшҡыуарҙары Кипр оффшор компанияларына һаҡлау өсөн 12 миллиард доллар самаһы доллар ебәрә.
Мышыты
Географияһы
Ярындағы тораҡ пункттар: Ҡорман, Оло Ултыраҡ ҡасабалары һәм Аргаяш.
Тасуирламаһы
Һыуы аҡмай, минераллылығы - 1148 мг/л, гидрокарбонатлы-натрийлы типҡа ҡарай.
Сүстәр
Синтетик сүстәр
Синтетик сүстәр нефтехимия ысулдары менән етештерелә.Мәгәр ҡайһы бер сүстәр тәбиғи целлюлозанан, вискоза сүс, лиоцелл һәм башҡаларҙан да сығарыла. Целлюлоза нигеҙендә етештерелгәндәре регенерацияланғандарға (баҡыр-аммиак процесы)һәм и модификацияланғанға (целлюлоза ацетаты ) бүленә.
Полимер сүстәр
Полимер сүстәр нефтехимик процестар ярҙамында алына:
Мамыҡ
Тарихы
Еңел һәм ярайһы ныҡ был туҡыма бер нисә мең йылдар элек үк етештерелә башлаған. Мексикалағы мәмерйәләрҙә табылған мамыҡ туҡыма киҫәктәренең 7000 йылдарҙан да әүәл һуғылғанлығы асыҡланған. Б.э. тиклем 3000 йыл элек үк Пакистан ерҙәрендә кизе-мамыҡ туҡыма етештергәндәр. Европаға мамыҡты ғәрәп сауҙагәрҙәре килтергән. Шунан бирле йөн һәм етен урынына күберәк кизе-мамыҡ ҡуллана башлағандар. 1492 йылда Баһама (Багама) утрауҙарында Христофор Колумба та мамыҡ туҡыма күрә. 1500 йылға инде туҡыма бар донъяла таныла.
Мамыҡты башта Һиндостанда эшкәртә башлағандар һәм бының өсөн «талҡығыс» — аҫлы-өҫлө урынлаштырылған ябай ғына ике йомро киҫкә ҡулланылған. Уның өҫкөһө ҡуҙғалмаған, ә аҫҡыһын тотҡа менән әйләндергәндәр. Епсәләр киҫкә араһынан тартылып икенсе яҡҡа йыйылған, ә орлоҡтар үтмәй ал яҡта ятып ҡалған. Әлбиттә, был тиклем ябай ҡулайлама менән ике-өс кеше көнөнә 6-8 кг-дан да артыҡ мамыҡ ала алмаған. Туҡыма бик ҡыйбатҡа төшкән.
1792 йылда махсус бысҡы уйлап сығарылған (коттон-джин, Эли Уитни), мамыҡты етештереү тиҙләшкән дә, арзанайған да. Шул тиклем үк эшсе көс менән башта йөҙҙәрсә, һуңғараҡ меңәдәрсә кг. сеймал етештерелә башлаған. Бысҡылар һаны артҡан, ә уларҙың дәүмәле, машиналар сифаты үҙгәргән. Механизм двигателдәрен эшләтеүгә кеше, эре мал көсө лә, һыу ҙа һ.б. файҙаланылған. Шунан бирле мамыҡ етештереү донъялағы сәнәғәттең барса тармаҡтарын уҙып үҫешә башлаған.
Геральдикала
thumb thumb Үзбәкстан һәм Төркмәнстан гербында мамыҡ төшөрөлгән.
Башҡорт әҙәбиәтенән һәм фольклорынан өлгөләр
Ергә мамыҡ ҡарҙар түгелде.
Ҡыҙ биргән ергә мамыҡтан да йомшаҡ бул, килен алған ергә тегәнәктән дә ҡаты бул.
Тәтер-Арыҫлан ауыл Советы (Стәрлебаш районы)
Тарихы
Тәтер-Арыҫлан ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Стәрлебаш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
ЙХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә
ЙХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә — Йәштәр хоккей лигаһы чемпионатының туғыҙынсы миҙгеле. Чемпионат 2017 йылдың 2 сентябрендә «Красная Армия» клубы һәм «Локо» хоккей клубтары араһында уйын менән башлана һәм 2018 йылдың апрель айында Харламов кубогы өсөн плей-офф уйындарының финал серияһы менән тамамлана.
Йосопов баҡсаһы
Тарихы
Йосопов баҡсаһы ҡаланың тирә-яҡ райондары халҡы араһында популярлыҡ менән файҙалана. Уның территорияһында һауа шарҙары ебәрәләр, тир һәм башҡа күңел асыу аттракциондары эшләй. Ҡыш баҡса  эшләмәй, әммә 1865 йылда уны   Петербург яхт-клубы ҡуртымға ала. Баҡсала боҙ тауҙар, һырғалаҡтар ойошторалар, ҡар ҡәлғәләр һәм ҡалалар төҙөйҙәр. Раштыуала санала шыуыу һәм фейерверктар менән киң күңел асыу байрамдары ойошторола.
ЙХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә
Көнбайыш конференцияһы
2. «СКА-1946» — 7. «Крылья Советов» 3-0 (6:3, 4:2, 5:3)
Йосопов баҡсаһы
Тарихы
Йосопов баҡсаһы Рәсәй фигуралы шыуыу үҫешендә мөһим роль уйнай. Бында Рәсәйҙең, шулай уҡ СССР-ҙың тәүге донңя чемпионаттары уҙғарыла. Бынан тыш, баҡсаның фигуралы шыуыу мәктәбендә   Н. А. Панин-Коломенкин, беренсе рус Рәсәйҙең олимпия чемпионы уҡый
ЙХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә
Көнбайыш конференцияһы
3. «Спартак» — 6. «Алмаз» 3-0 (2:0, 4:1, 3:2)
Ярымфиналдар
1. «Локо» — 7. «Реактор» 3-0 (2:1, 4:0, 8:1)
Һул Выдриха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Айытмәмбәт
Тарихы
Кешеләр араһында мәжүси ышаныуҙарға бәйле һәм балаларҙы насар ҡараштан һаҡлаусы һирәк исемдәр (Алама — насар, Үлмәҫбикә — үлмәй торған) осраған.
Кузнецов Николай Иванович
Һуғышҡа тиклемге осор
Кудымкарҙа эшләгәндә Кузнецов округ дауаханаһы хирургия бүлегененң шәфҡәт туташы, сығышы менән яҡындағы Кува ауылынан булған Елена Чугаева исемле ҡыҙ менән таныша һәм бер ни тиклем ваҡыттан уның менән рәсми өйләнешә.Улар бергә әллә ни оҙаҡ йәшәмәй, ә Кудымкарҙан киткәндә егет айырылышыуҙы рәсмиләштермәй.
Һуғыш йылдары
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас та, 1941 йылдың 5 июлендә немец армияһы тылында разведка-диверсия эшен ойоштороу өсөн «СССР Эске эштәр наркомы ҡарамағында Айырым төркөм» ойошторола. Уның етәксеһе итеп дәүләт именлеге өлкән майоры Павел Анатольевич Судоплатов тәғәйенләнә. 1942 йылдың ғинуарында был төркөм Эске эштәр халыҡ комиссариатының (НКВД-ның) 4-се идаралығы итеп үҙгәртелә, һәм Николай Кузнецов унда алына.
Согровая
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Германия империяһы
Өс император йылы
1888 йылдың 9 мартында Германия императоры Вильгельм I, улы Фридрих III-нө Германияның яңы императоры итеп ҡалдырып, 91-се тыуған көнө алдынан вафат була. Фридрих либерал һәм британ конституцияһына мөкиббән ғашиҡ (поклонник) була. Шулай уҡ Британия королеваһы Викторияның өлкән ҡыҙы принцесса Виктория Саксен-Кобург-Готскаяға өйләнеүе лә уның Бөйөк Британия менән мөнәсәбәттәре нығыныуын килтерә. Ул тәхеткә килгәндән һуң, күптәр Фридрихтың идара итеүе рейхтың либералләшеүенә һәм парламенттың сәйәси процесҡа йөғөнтоһо көсәйеүенә килтерер тип өмөтләнә. 8 июндә юғары консерватив прус эске эштәр министры Роберт Виктор фон Путткамерҙы эштән сығарыу көтөлгән йүнәлеш билдәһе һәм Бисмарк хакимиәтенә ҙур баҫым була.
Көнбайыш фронт
Германия, франк-герман сиге буйлап оҙайлы һуғыш алып барырға теләмәгәнлектән, Шлиффен планын, Бельгия һәм Люксембургҡа баҫып инеп, Парижды уратып алып һәм сиктәге ғәскәрҙәренә һөжүм итә Францияға зыян килтерерлек хәрби стратегияны ҡабул итә. Өсөнсө француз республикаһын ҡыйратҡас, Германия Рәсәй империяһына һөжүм итергә шәбәйеп китә. План буйынса Британия империяһы килешеүе буйынса гарантияланған Бельгия һәм Люксембург нейтралитетын өҙөргә маташа. Әммә немецтар Британияның да һуғышҡа инерен алдан күҙаллаған. Башта атака уңышлы була: Немец армияһы Бельгиянан һәм Люксембургтан Парижға Марна йылғаһы аша һөжүм иткән. XIX быуатта ҡоралдың үҫеше, бигерәк тә баҫып инеүсе күп көс талап иткән пулемёт арҡаһында, һөжүмгә түгел, оборона яҡшырыуына килтергән. Был немецтарҙы һөжүм расписаниеһын алмаштырырға мәжбүр иткән, ә француз һыҙаттары киңәйгән. Бынан тыш, ҡайһы бер немец частары, Рәсәй империяһы башлаған мобилизацияға яуап итеп, Көнсығыш фронтҡа күсерелгән. Немец уң флангыһы һөжүм итеүсе француз стратегик резервтарына асылған. Асыҡ ҡалған немец уң флангыһына һөжүм итеп француз һәм британ армиялары Парижды һаҡлап ҡалыу өсөн, 1914 йылғы Марна алышында көслө ҡаршылыҡ күрһәтә, һөҙөмтәлә немец армияһы сигенә.
Көнсығыш фронт
1917 йылдың мартында Февраль революцияһы Николай II-не тәхеттән ҡолата, ә ноябрҙә Ленин етәкселегендәге большевистик хөкүмәт булдырыла. Большевиктарҙың сәйәси оппозицияһына осрап, большевистик көстө эске ризаһыҙлыҡҡа йүнәлтеп, ул Германияға, Австро-Венгрияға, Ғосман империяһына һәм Өсөнсө Болғар батшалығына Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы кампанияһын туҡтатырға була. 1918 йылдың мартында Брест-Литовск тыныслыҡ килешеүе нигеҙендә большевистик хөкүмәт Көнсығыш фронтта һуғыш туҡтатыу алмашына Германия һәм Ғосман империяһына ҙур территориялар һәм иҡтисади ташламаларға риза була. Белоруссия Халыҡ Республикаһы һәм Украина Халыҡ Республикаһы менән бергә, хәҙерге Балтик буйы илдәре Ober Ost немец оккупация власына бирелә. Шулай итеп, Германия ахырҙа «МиттельЕвропа»ға (Көнсығыш Европа) эйә булыуға һәм хәҙер Көнбайыш фронтта тулыһынса Антантаны тар-мар итеүгә өлгәшә.
Ноябрь революцияһы һәм империяның юҡҡа сығыуы
1918 йылдың октябрь һуңында Германияның төньяғындағы Киль ҡалаһында Ноябрь революцияһы (1918—1919) башлана. Германия хәрби-диңгеҙ флотының хәрби-диңгеҙ частары, һуңғы эре масштаблы операцияға барырға баш тартып, ихтиал башлай. 3 ноябрҙә ихтилал илдең башҡа ҡалаларына ла тарала, һәм уларҙа эшсе һәм һалдат советтары булдырыла. Шуның менән бергә Пауль фон Гинденбург һәм өлкән генералдар кайзерға һәм уның хөкүмәтенә ышанысын юғалта. Өсөнсө Болгар хөкүмәте 29 сентября 1918 йылдың 29 сентябрендә, Ғосман империяһы 1918 йылдың 30 октябрендә килешеүгә ҡул ҡуя. 1918 йылдың 24 октябрь-3 ноябрендә Витторио-Венето алышында Италия һәм Австро-Венгрияны еңә, һәм 1918 йылдың 3 ноябрендә Австро-Венгрия килешеүенә ҡул ҡуя. Шулай итеп, 1918 йылдың ноябрендә, эске революция еңгәндән һуң, Көнбайыш фронтында Германия йүнәлешендә алға барған. Австро-Венгрия яғынан һәм уның башҡа союздаштары, һуғыш һәм немец юғары командованиеһы, кайзер һәм тәхетенән баш тартҡан бөтә герман идара итеүсе королдәре, герцогтары һәм принцтары баҫымға дусар ителеп, бик күп этник көсөргәнеш аша үҫкән, ә немец дворяндары юҡҡа сыҡҡан. 9 ноябрҙә социал-демократ Филипп Шайдеманн республика иғлан иткән. Герман социал-демократтары башындағы яңы хөкүмәт саҡырыуы буйынса 11 ноябрҙә тыныслыҡ яулана. Империя урынына Веймар республикаһы урынлаша. Дошмандар, шул иҫәптән, ризаһыҙлыҡ белдереүсе ветерандар фрайкор, Ойома консулы һәм коммунист кеүек төрлө хәрбиләшкән һәм йәшерен сәйәси төркөмдәргә ҡушылалар.
Тыл
"Тоталь һуғыш" концепцияһы бөтә ресурстар ҡораллы көстәргә ярҙамға йүнәлтелергә тейешлекте аңлатҡан. Союздаштарҙың Диңгеҙ блокадаһы арҡаһында немец сауҙаһы бөтөнләй тиерлек туҡтағандан һуң, тыныс немец халҡы күпкә насарайған иҡтисади хәлдә йәшәргә тейеш була. Тәүҙә ашамлыҡтарға хаҡтар контролгә алына, аҙаҡ аҙыҡты норма менән тотоноуға күсәләр. Һуғыш ваҡытында яҡынса 750 000 немец тыныс халҡы аслыҡтан үлә.
Сәнәғәт
Немец картель системаһы («концерндар» булараҡ билдәле), байтаҡ тупланған булараҡ, капиталды ныҡ эффектлы файҙалана алған. Германия оборонаға мохтаж ҡиммәт торған бөтә донъя империяһын йөкләмәгән булған. Германия 1871 йылда Эльзас-Лотарингияны аннексиялағандан һуң, Францияның сәнәғәт базаһы өлөштәрен үҙләштергән.
1900 йылға немец химия сәнәғәте донъя синтетик буяуҙар баҙарында өҫтөнлөклө була. Өс ҙур фирма, BASF, Bayer һәм Hoechst, шулай уҡ биш ҙур булмаған фирма бер нисә төрлө буяу етештергән. 1913 йылда был һигеҙ фирма донъя буяуҙар менән тәьмин итеүҙең 90%-н үтәй һәм продукцияның 80 %-ҡа яҡынын сит илгә һата. Шулай уҡ өс ҙур фирма сеймалды етештереүгә интеграциялай һәм фармацевтика, фотоплёнка, сауыл хужалығы химияһы һәм электрохимикаттар кеүек химияның башҡа өлкәләрендә эшмәкәрлеген йәйелдерә. Юғары кимәлдә ҡарарҙар ҡабул итеү профессиональ ялланған менеджерҙар ҡулында була. Химик тикшереүҙәр һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән фармацевтика сәнәғәтендә күп ситләтелгән һөҙөмтәләр була.
Германлаштырыу
Берләшеү сәйәсәте һөҙөмтәләренең береһе булып, немец булмаған халыҡтарға, улар үҙҙәренең милли оҡшашлығынан баш тарттырыу маҡсатында йәмәғәт тормошонда, мәктәптә һәм уҡыу йорттарында герман булмаған телдәрҙе мөмкин тиклем ҡулланмау тенденияһы үҫеше (германизация) күҙәтелә. Был тенденция, ҡаршылыҡ күрһәтеүҙе стимуллаштырып, кире тәьҫир яһаған, ғәҙәттә өй уҡыуҙары һәм аҙсылыҡ төркөмдәрендә (бигерәк тә поляктарҙа) тығыҙ берҙәмлек формаһында ойошторолған.
Германлаштырыу сәйәсәте бигерәк тә Пруссия Польшаны баҫып алғандан һуң бүлгән осорҙан бирле йәшәгән империяның күп кенә һандағы поляк аҙсылығына ҡарата йүнәлтелгән. Поляктар, поляктарға ҡаршы йүнәлтелгән саралар үткәрелгән Позен провинцияһындағы кеүек, хатта күпселек тәшкил иткән хәлдә лә, аҙсылыҡ тәшкил иткән. Поляктарға ҡаршы йүнәлтелгән күп һандағы закондар, бигерәк тә 1871 йылда 42,8 % тәшкил иткән һәм 1905 йылда 38,1 % тәшкил иткән Позен провинцияһында, ҙур эффектҡа эйә булмаған, где немецкоязычное население сократилось с 42,8 % в 1871 году до 38,1 % в 1905 году, несмотря на все усилия.
Административ-территориаль бүленеше
Германия Империяһы территорияһы союз дәүләттәренә (bundesstaaten) бүленгән:
Турат сағылы (йыр, риүәйәт)
Турат сағылы— башҡорт халыҡ йыры.
Адонис
Үлеме
Афродита сабый Адонисты Персефонаға тәрбиәгә тапшырыуы тураһында хикәйә бар, ул аҙаҡтан уның менән айырылышырға теләмәй. Афродита Һәм Персефона Адонис арҡаһында даулаша. Каллиопа фекеренсә, улар яртышар йыл уға эйә булырға тейеш.
Ненся-Яха (Арка-НямсАй-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Аҡ Георгий
Геральдикала
Был герб Грузия советтарға 1921 йылда ҡушылғанға һәм 1991—2004 йылдарҙа советтарҙан һуңғы Грузияла ҡулланылған.
Тирмән ташы
Тирмән ташы
Тирмән таштары бер-береһенә дөрөҫ тап килергә тейеш, шул осраҡта ғына сифатлы он килеп сыға.
Тирмән ташы өсөн йышылып, онталып бармаған ҡаты ҡомташ файҙаланылған. Бындай таш йыш осрамай, шуға күрә ярайһы ҡыйбат торған.
Бикеш ауыл Советы (Баймаҡ районы)
Бикеш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
Үҙәге — Бикеш ауылы.
Кара-Изюк
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Неолит
Шотландиянан йыраҡ түгел Окрней утрауындаға Скара-Брей ауылы неолит ауылының миҫалы булып тора. Был ауылда таш карауат, кәштә һ.б. фаҙаланылған.
Ғарифулла
Этимолгияһы
Ғарифулла — аҡыллы, белемле мәғәнәһен аңлатҡан ир балаларға ҡушылған мосолман исеме.
Нагаева Лидия Ислам ҡыҙы
Биографияһы
Лидия Ислам ҡыҙы Нагаева 1938 йылдың 24 апрелендә Башҡорт АССР-ы Асҡын районы Асҡын ауылында тыуа.
Санкт-Петербург Тау институты бинаһы
Санкт-Петербург Тау институты (Здание Санкт-Петербургского горного института) — Санкт-Петербургта Тау институты урынлашҡан бина.
Нагаева Лидия Ислам ҡыҙы
Башҡарған бейеүҙәре
«Шаян ҡыҙҙар»
«Дуҫлыҡ»
Санкт-Петербург Тау институты бинаһы
Бина тарихы
1834—1866 йылдарҙа бында тау инженерҙары корпусы институты урынлаша, 1866—1896 йылдарҙа — Рәсәй империяһының Тау институты юғары техник уҡыу йорто.
Әлеге ваҡытта бинала «Горный» Милли минерал-сеймал университеты һәм Санкт-Петербург Тау университеты, шулай уҡ Тау музейы — донъяла ҙурлығы буйынса өсөнсө тәбиғи-фәнни экспозиция урынлашҡан
Шиғый-ун икеселәр
Тасуирламаһы
Улар башҡа илдәрҙә лә осрай. Был йүнәлеш тарафдарҙары, үҙҙәренең рухи етәкселәре итеп, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ике туған ҡустыһы һәм яҡын сәхәбәһе — Али ибн Әбү Талип нәҫеленән 12 имамды таныйҙар. Улар инаныуынса, ун икенсе имам бәләкәй ваҡытында, 873—874 йылдарҙа, юғала һәм уның Мәхди булараҡ ҡайтыуын көтәләр. Риүәйәттәр буйынса, ул Мәккәлә (Ҡәғбә янында) пәйҙә булырға тейеш.
Салищев Всеволод Эрастович
Биографияһы
1908 йылдан 1913 йылға тиклем Мәскәү дәүләт университетының медицина факультетында уҡый, уны бишле билдәләренә генә тамамлай. 1913 йылдан 1932 йылға тиклем Мәскәү дәүләт университетының медицина факультетында  педагогик эш менән шөғөлләнә,  1913 йылдан 1917  йылға тиклем И.К. Спижарный етәкселегендә факультеттың хирургия клиникаһы ординаторы, 1917  йылдан 1932 йылға тиклем — факультеттың  хирургия кафедраһы ассистенты.
Хафизов Нәжибәк Шаһикамал улы
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, Японияға ҡаршы һуғышта күрһәткән батырлығы өсөн матрос Хафизов орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән. Тәүге әҙәби әҫәрҙәре 1947—1948 йылдарҙа республика матбуғат баҫмаларында күренә башлай.
Кара-Кем (Чулышман ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Томыш
Томыш — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кеум йылғаһының һул ярына тамағынан 271 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Юрғамыш (Ҡурған өлкәһе)
Тарихы
Совет власының тәүге йылдарында Юрғамыш станцияһы айырым әһәмиәткә эйә була. Юрғамыш станцияһы келәттәренә райондан иген ташыйҙар, уларҙы вагонға тейәйҙәр һәм Петроградҡа оҙаталар. 1918 йылдың 4 июнендә станцияла баш күтәреүсе чехтар барлыҡҡа килә. Элекке матрос Карпов Василий Семеновичты атып үлтерәләр. Район «Рассвет» гәзитендә Карпов исеме йыш осрай. Юрғамышта Карпов исемендәге урам бар, ул атып үлтерелгән урында һәйкәл ҡуйылған, ул йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. Гәзиттәрҙә ул «Малобеловодский ауыл Советының беренсе рәйесе», «Балтик матросы», «Ҡышҡы штурмлауҙа ҡатнашыусы» тип атайҙар.
Рәсәй осоро
90-сы йылдар көрсөгө, ҡасабала барлыҡ предприятиеларҙың тиерлек ҡотолғоһоҙ тарҡалыуы ҡасабаның деградацияһына килтерә. Халыҡтың күпләп китеүе, социаль өлкәлә көрсөк, торлаҡ йорттар төҙөлөшө күләменең кәмеүе һ.б. күҙәтелгән. Хәҙер Чехов, Рәсәй һәм башҡа йорт ҡаралтылары төҙөлә.
Халҡы
2010 йыл өсөн Юрғамыш ҡасабаһында үлеүселәр һанына ҡарағанда 17 кешегә кәмерәк бала тыуа, был һуңғы өс йылда район үҙәгендә халыҡтың тәбиғи артыуы тенденцияһын боҙа. Юрғамыштан китеүселәр һанына ҡарағанда килеүселәр һаны 78 кешегә күберәк.
Советтан һуңғы осоро
Әлеге ваҡытта был ҡасабаның бөтә сәнәғәт потенциалы: ит комбинаты ООО «ВИТ», урман хужалығы, һөт заводы, ГУП «Юрғамыш типографияһы», икмәк комбинаты. Музыкаль һәм дөйөм белем биреү мәктәптәре, дауахана, 2 китапхана, мәҙәниәт йорто бар. 2008 йылдың 16 декабрендә тимер юл вокзалы асыла. Кирбес заводын тергеҙеү һәм нефть эшкәртеү заводын төҙөү буйынса пландар бар, әммә бының өсөн эре инвесторҙарҙы йәлеп итеү талап ителә.
Алексеевка (Архангел районы)
Алексеевка (Алексеевское) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл, Инйәр ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 20 кеше. Почта индексы — 453037, ОКАТО коды — 80203819002.
Лог Аникино
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Топкинбашская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡарматтар
Тарихы
890 йылда Ҡарматтар Ираҡ Севадында Дәр-үл-Һижрәт ҡәлғәһен төҙөй; 899—901 йылдарҙа улар, Әбү Сәид әл-Жәннәби тырышлығы менән, кәмһетелгән халыҡ йәшәгән Бахрейнға тарала. Ғәрәп хәлифәләре ҡарматтар алдында үҙҙәрен көсһөҙ итеп тоя, өс сирек быуат буйына улар Ғәрәбстан, Сүриә, Ираҡ һәм Фарсыстандың ҡотон алып тора; улар кешеләрҙе талай, әсирлеккә алып китә, йолом түләтә һәм ҡурҡытып тота.
Нинг-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Калиновка (Ҡыуандыҡ районы)
Тарихы
2016 йылдың 1 ғинуарында Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмегенә, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә Калиновка 2015 йылдың 1 майына тиклем хәҙер инде бөтөрөлгән Беренсе Май ауыл Советы составына ингән була.
Һабанаҡ
Тарихы
Ауылға Ҡошсо ырыуы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һалған. Рәсми сығанаҡтарҙа беренсе тапҡыр 1736 йылда телгә алына. 1770 йылда ауылда ғалим-этнограф Иван Иванович Лепёхин булып китә.
Географик урыны
Алыҫлыҡ :
Урамдар
Урам исеме : Ерле (рәсми булмаған) урам исемдәре
Таш быуат
Әммә Ер шарының төрлө төбәктәрендә кешелек цивилизацияһы тигеҙһеҙ үҫә. Ҡайһы бер мәҙәниәттәрҙә хатта металл дәүерендә лә таш ҡоралдар киң ҡулланылған. Шуға күрә был осорға һылтаныу өсөн «Таш быуаттар дәүере» терминын ҡулланыу «Таш быуат» тип әйкәнгә ҡарағанда яҡшыраҡ. Таш быуаттың башланыу һәм тамамланыу осоро ла бәхәсле, төрлө ерҙә төрлөсә булған.
Терминдың килеп сығышы
Беҙҙең эраға тиклем I быуатта Тит Лукреций Кар металдар дәүеренә тиклем кешенең төп ҡоралдары таштан яһалған дәүер булған тигән фекерҙе әйткән. Был дәүерҙе айырым билдәләү идеяһын француз антиквары Никола Маудель 1734 йылда тәҡдим иткән. Был күҙаллау Дания археологы Кристиан Юргенсен Томсен тарафынан 1836 йылда раҫлап ҡуйыла, ул кешелек үҫешендә өс мәҙәни- тарихи дәүерҙе айыра: таш быуат, бронза (ҡула) һәм тимер быуаттар. 1860 йылдарҙа инглиз ғалимы Джон Либбок таш быуатты ике осорға бүлә— палеолит һәм неолит. 1860 йылдар аҙағында уны француз археологы Г. Мортилье вағыраҡ осорҙарға бүлә (шелльская, мустьерская, солютрейская, ориньякская, мадленская, робенгаузенская культура).
Иртә Палеолит
Плиоцен аҙағында башланған был дәүерҙә Homo habilis (человек умелый) беренсе таш ҡоралдарҙы ҡуллана башлаған. Таш ватып яһалған сапҡыс ҡоралдар әлеге Танзания ерендә табылған. Был ваҡытта кешеләр үлгән хайуандар итен ашап, үҫемлектәр йыйып йәшәгән. Һунар итә белмәгәндәр. 1,5 миллион йыл элек — Homo erectus(тура йөрөгән кеше) барыҡҡа килә, был кешенең алғараҡ киткән төрө. 1 миллион йыл тирәһе элек кеше Европаға килә, таш балталар ҡуллана башлай.
Неолит мәҙәниәттәре
Швеция һәм Норвегия:
Сәнғәт
Тәүтормош музыка мәҙәниәте тураһында беҙҙең көнгәсә һаҡланып ҡалған музыка ҡоралдары буйынса, ә һынлы сәнғәт тураһында таштарҙағы һүрәттәр буйынса (петроглифтар һәм ҡаяларҙағы һүрәттәр) мәғлүмәт алырға була. Яҙма тарихҡа тиклемге сәнғәт дини функция үтәгәндерме, уныһы билдәһеҙ. Боронғо кешеләр үҙҙәренең йолаларын үтәгәндә бейегәндәр, йырлағандар һәм төрлө музыка ҡоралдарында уйнағандар.
Нича-Капой-Яга
Нича-Капой-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сими-Ёган йылғаһының уң ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Аҡкүл ауыл Советы (Ғафури районы)
Тарихы
Аҡкүл ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Софиева Пәриханым
Хәтер
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Оо, Пәриханым… Аллаһы Тәғәлә уның күңелен ярлыҡаһын! Был иҫ киткес ҡатын! Ул, ҡатын-ҡыҙ булып тыуһа ла, ир-егет һымаҡ булған. Ирҙәр унан ҡурҡҡан, һүҙе ҙур әһәмиәткә эйә булған. Бер кем дә уға ҡаршы сығырға баҙнат итмәгән. Ауылда ниҙер булған икән, барыһы ла уның менән кәңәшләшкән, һүҙе закон кеүек булған… Большевиктар килгәс тә, ул Ҡөрьән уҡыуын, маузер йөрөтөүен дауам иткән, совет власы ла, башҡа бер нәмә лә уны еңә алмаған. Ул ағай-энеләренең балалары хаҡында ҡайғыртҡан, уларға юғары белем биргән. Улар киләсәктә табип, уҡытыусы, ғалим булып танылған… Белемең булмаһа, был мөмкин түгел. Ҡатын-ҡыҙ Пәрихан кеүек белем ала алһа, ул бөтәһенә лә өлгәшәсәк.
Клавдий Птолемей
Астрономия
Дөйөмләштереүсе һәм фундаменталь ҡарашы һөҙөмтәләһендә, Птолемей китаптары алда эшләүселәрҙең күпселек хеҙмәттәрен фәнни әйләнештән ҡыҫырыҡлап сығара, һуңынан улар юғалған булып сыға. Уларҙың бер өлөшө Птолемейҙың үҙенең һылтанмалары буйынса ғына билдәле. Бынан тыш, логик төҙөлөш һәм дидактиклыҡ маҡсатында, Птолемей ҡайһы берҙә йәки махсус рәүештә үҙенең һәм башҡаларҙың тик файҙалы күҙәтеү мәғлүмәттәрен генә һайлап ала, йәки мәғлүмәттәрҙе үҙенә дөрөҫ булып күренгән теоретик һөҙөмтәгә тура килтерә, был фәнни ысулдар тураһында хәҙерге ҡарашҡа ҡаршы килә. Ошоноң менән бәйле, Птолемей методологияһы мәсьәләләре һәм уның ҡаҙаныштары менән алда эшләүселәрҙең һөҙөмтәләре нисбәте ҡатмарлы, тикшеренеүселәрҙә бәхәс тыуҙыра, уның тарихы IX быуат ғәрәп комментаторҙарының комментарийына барып тоташа. Атап әйткәндә, Птолемейҙың йондоҙ каталогы һаҡланмаған Гиппарх каталогына таяна. Был фараз файҙаһына шул һөйләй: хәҙерге заман астрономия тарихсылары тикшеренеүенә ярашлы, 1022 каталогында һанап кителгән бөтә йондоҙҙар Гиппарх тарафынан Родос киңлегендә (төньяҡ киңлектең 36°) күҙәтелгән булырға мөмкин, әммә каталогта көньяҡтараҡ Искәндәриәлә (төньяҡ киңлектең 31°) күҙәтергә мөмкин булған, ләкин Родоста күҙәтелмәгән йондоҙҙарҙың береһе лә юҡ.
Роберт Ньютон «Клавдий Птолемейҙың енәйәте» (1977) тигән шау-шыу тыуҙырған китабында ғалимды туранан-тура плагиатта (кеше яҙған әҫәрҙе үҙенеке итеп күрһәтеү, үҙләштереү) һәм фальсификацияла (мәғлүмәттәрҙе боҙоп күрһәтеү) ғәйепләй. Әммә, күп оло астрономдар боронғо ғалимдың намыҫын яҡлайҙар. Рәсәй астрономдары (Ю. Н. Ефремов һәм Е. К Павловская) яһаған Альмагестағы бөтә йондоҙҙарҙың үҙ хәрәкәтен иҫәпләгән иҫәп-хисап күрһәтеүенсә, улар башлыса беҙҙең эраға тиклем II быуатта күҙәтелгән, йәғни Птолемей ысынлап та беҙҙең эраға тиклем II быуатта төҙөлгән Гиппарх каталогтын, уны прецессияла даими хата (ул прецессияны 100 йылға 1 градусҡаса тигеҙ, ә 72 йылға түгел тип ҡабул итеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән) менән үҙ дәүеренә яңынан иҫәпләп ҡулланған. Һөҙөмтәлә йондоҙҙарҙың урынлашыуы тураһында мәғлүмәт беҙҙең эраның 60 йылына, ә бөтөнләй беҙҙең эраның 137 йылына түгел, килтерелгән булып сыға. Әммә хәҙерге ғалимдар быны Птолемейға ғәйеп итеп тағыу һәм, Ньютон артынса, уны плагиатта ғәйепләү яҡлы түгел, сөнки ул бер ҡайҙа ла үҙен күҙәтеүҙәр авторы итеп күрһәтмәй. Уның йондоҙҙар каталогы — белешмә, ә белешмә материалдарҙа беҙҙең заманда ла материал авторы күрһәтелмәй.
Птолемей үҙе уйлап сығарған «астролябон» — армилляр сфералар комбинациялары (артабан — астролябия) ярҙамында үҙ йондоҙҙар күҙәтеүен алып бара. Ул «трикветрум» — стена түңәрәге (квадрант) өлгөһө булып киткән өсәрле рейка уйлап таба.
Икенсеһе генә һаҡланып ҡалған ике китаптағы ҙур булмаған «Хәрәкәтһеҙ йондоҙҙар фазаһы» хеҙмәтендә Птолемей сағыу йондоҙҙарҙың гелиакик ҡалҡыуы һәм байыуы тураһындағы мәсьәләне ҡарай. Икенсе китабы төрлө киңлектәр (климаттар) өсөн, төрлө авторҙар фекеренсә, һауа күренештәренә бәйләнгән ваҡиғаларҙы йылдың һәр көнөнә алдан әйтеүсе иҫәпләү календарынан ғибәрәт.
Ғәрәп теленә тәржемәһе генә һаҡланған «Планисфера тураһында» трактатында Птолемей түңәрәктәрҙең күк көмбәҙендә экватор яҫылығына яһаған проекцияһы тураһындағы мәсьәләне ҡарай. Был төҙөү иң популяр урта быуат астрономик приборы — яҫы астролябия конструкцияһы нигеҙендә ята. Яҡтыртҡыстарҙың ҡалҡыу һәм батыу ваҡытын билдәләү был инструменттың төп тәғәйенләнештәренең береһе булып торғанлыҡтан, ә Птолемей был һорауҙы махсус рәүештә тикшерә, бәлки, ул приборҙың авторы булып торалыр.
Сәлимов Ниязбай Булатбай улы
Сәлимов Ниязбай Булатбай улы (27 сентябрь 1958 йыл) — ғалим-филолог, журналист, яҙыусы, йәмәғәтсе. Филология фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Жәлил Кейекбаев исемендәге премия лауреаты (1992). Ғафури районының почетлы гражданы.
Биографияһы
1997 йылдан алып Ниязбай Булатбай улы Башҡортостан Президенты Хакимиәтендә эшләй. 2001 йылдан граждандарҙың мөрәжәғәттәре менән эшләү бүлегенә етәкселек итә.
2015 йылдың сентябренән Башҡортостан Республикаһы Милли архивының директор урынбаҫары.
Сабрата
Тарихы
IV быуат уртаһында элекке уңышы тамамлана. Сабрата, Төньяҡ Африканың башҡа ҡалалары менән бер рәттән тәбиғәт һәләкәттәренән һәм ҡырағай ҡәбиләләр һөжүменән күп тапҡыр интегә. 365 йылда цунами менән оҙатылған көслө ер тетрәү була. Ҡалаға йыш ҡына гетулдарҙың (Gaetuli) һәм австориандарҙың (Austoriani) ҡырағай бербер ҡәбиләләре һөжүм итә. 363—365 йылдарҙа һуңғылары  Африка комиты тарафынан тәғәйенләнгән Роман юл ҡуйыуы арҡаһында  Триполия ҡалалары Лептис Магна һәм Сабратаның тирә-яғын ҡыйрата. Сабратаның штурм менән алынып яндырылыуы ихтимал. Артабанғы йылдарҙа емерелгән ҡоролмаларҙан яҙыуҙары менән плиталар һәм таштар форум һәм курия йәмәғәт биналарын йүнәтеүгә ҡулланыла. Ниһайәт, 439  йылда Гейзерих вандалдары ҡәбиләләре бөтә Төньяҡ Африка буйлап тарала. Улар, халҡын берберҙәр һөжүме алдында көсһөҙ ҡалдырып, Сабратаның ҡала диуарҙарын емерә. 533—534 йылдарҙа Юстиниан I ваҡытында вандалдар ҡыратылып, ҡала өлөшләтә тергеҙелһә лә, V—VI  быуаттар  Сабратаның  әкренләп бөлгөнлөккә төшөү ваҡыты була. Ярты Сабрата диуар менән уратып алына, ә порт яны өлөшөндә яңы базилика төҙөлә. Быуат үткәндән һуң, VII быуатта Төньяҡ Африканы ғәрәптәр баҫып алғандан һуң, сәйәси һәм иҡтисади тормош Триполиға күсә, Сабрата бөтөнләй тарҡала. Яҡынса XIV быуатҡа тиклем һуңғы бер нисә ғәрәп тарихсыһы   (Мөхәммәт әл-Иҙриси XII  быуатта,  Ибн Хәлдун XIV  б.) ҡәлғәне Сабра исеме аҫтында һаман телгә алалар, әммә тормош тораҡта,  моғайын, VIII быуаттарҙа уҡ һүнгән булған.
Иҫтәлекле урындары
Сабратала Рим театры, Серапис һәм Исида ғибәҙәтханалары һаҡланып ҡалған. Император Юстиниан ваҡытындағы христиан базиликаһы һәм Сабрата кешеләре- аристократтар йортоноң мозаикалы иҙәндәре ҡыҙыҡһыныу уята
Бишнәк (Ҡурған өлкәһе)
Тарихы
Бишнәк Иҫәт провинцияһының Иҫкен улусына, һуңынан Ырымбур губернаһының Силәбе өйәҙенә ҡараған.
1919 йылдың 15 июлендә Колчакҡа ҡаршы Көнсығыш фронтта 1-се Сембер эшселәр полкы Парамоново ауылы эргәһендә аҡ казактар менән ҡаты алыш алып бара. Алыш 20 сәғәткә һуҙыла һәм аҡтарҙы  тар-мар итеү менән тамамлана. Һуғышта полк командиры Космовский һәм уның ярҙамсыһы Фокин һәләк була.
1919 йылда Бишнәк ауыл советы ойошторола, 1959 йылдың 14 майында бөтөрөлә.
Ҡурған өлкә башҡарма комитетының 1965 йылдың 12 майындағы 197-се ҡарары менән Бишнәк ауылы яңы барлыҡҡа килгән Ягодинский ауыл Советы составына индерелә.
Балтас үҙәне
Һүрәтләмә
Һыу ятҡылығының килеп сығышы: Ағиҙел йылғаһының элекке үҙәне
Вишневский Иван Сергеевич
Клубта карьераһы
Иван Вишневский үҙенең профессиональ карьераһын 2005 йылда QMJHL лигаһы «Руэн-Норанда Хаскис» клубында башлай. Клуб уны Канада хоккей лигаһының драфтында дөйөм 68-се һан аҫтында һайлай, ә быға тиклем ул «Лада» командаһының фарм-клубы өсөн уйнай. Киләһе йылда МХЛ драфтында беренсе раундта дөйөм 27-се һан аҫтында «Даллас Старз» командаһы менән һайлана. «Хаскис» составында Иван өс миҙгел дауамында сығыш яһай, шул ваҡыт эсендә 197 осрашыуҙа 166 (51+115) мәрәй йыя.
Атнағолов Сәләхетдин Саҙрый улы
Биографияһы
1919 йылдың мартынан апреленә тиклем — мосолман коммунистарының Өфө губерна бюроһы рәйесе һәм Татар-башҡорт коммунистары үҙәк бюроһының ағзаһы. 1919 йылдың йәйенән Мәскәүҙә эшләй. РКП(б) Үҙәк комитеты ҡарамағындағы Көнсығыш халыҡтары коммунистик ойошмаһының үҙәк бюроһы ағзаһы, «Кызыл яу» гәзите мөхәррире була. 1920 йылда Татар Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы профсоюздар советының мәҙәниәт бүлеге мөдире. 1922 йылда «Эшсе», 1925 йылда «Кызыл Татарстан» гәзиттәре мөхәррире һәм Татар дәүләт нәшриәтенең баш мөхәррире була. 1927—1929 йылдарҙа Татар Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының халыҡ мәғрифы комиссариатының Академик үҙәге рәйесе, ә 1933—1935 йылдарҙа — Татар педагогия институтының преподавателе.
1936 йылда репрессия ҡорбаны була һәм атыуға хөкөм ителә. 1956 йылда реабилитациялана.
Әбделҡадир
Билдәле кешеләр
Әбделҡадир Инан (төп исеме — Фәтҡелҡадир Мостафа улы Сөләймәнов; 29 ноябрь 1889 йыл — 1 октябрь 1976 йыл) — шәрҡиәтсе, яҙыусы, башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Профессор (1936), ялан-ҡатай башҡорто. «Салауат батыр» исемле биш шаршаулы тарихи драма авторы.
Ныжа-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡытай халыҡ дине
Ҡытай халыҡ дине властар тыныс ҡабул иткән һәм дин тотоусылар ғәмәлдәге режимға лояль ҡарашта булғанда урындағы күп һанлы ауыл, клан, ғаилә тәғлимәттәре һәм секталар булараҡ ойошҡан. XI быуаттан алып баш ҡала властары урындағы культтарҙың — аллаларҙың, заттарҙың, изгеләрҙең һәм уларҙың «мөғжизәле» ғәмәлдәрен иҫәпкә алып барған. Исемлектәр император йолалары ведомствоһына тапшырылған һәм унда дөйөм дәүләт әһәмиәтендәге аллалар асыҡланған. Урындарҙағы әһәмиәтле культтарҙы «батша» йәки «хаким» дәрәжәһенә күтәреп, улар хөрмәтенә баш ҡалала миһрап йәки ғибәҙәтхана төҙөлә. 1911 йылда монархия ҡолағандан һуң республика властары киң халыҡ массаларына заманса ҡиммәттәрҙе һеңдереү аша традицион ҡиммәттәр менән көрәшеп ҡарай. 1949 йылда Ҡытай Халыҡ Республикаһы ойошторолғандан һуң әленән-әле «феодаль ҡалдыҡтар» һәм "хөрәфәт"тәр, шул иҫәптән дингә ҡаршы көрәш кампаниялары үткәрелә. XX быуаттың икенсе яртыһынан ҡайһы бер традицион ҡараштарға нигеҙләнгән синкретик секталар материк Ҡытайҙа һәм Тайвандә киң тарала, күп осраҡта властар уларҙы Ҡытайҙың традицион мәҙәниәтен һаҡлау механизмы булараҡ ҡарай.
Арҡайым
''Был археологик ҡомартҡы тураһында мәҡәлә. Авиакомпания тураһында Арҡайым (авиакомпания) битен ҡарағыҙ''
Аллаяр
Фамилия
Аллаярова Фирүзә Мирхәт ҡыҙы (сәхнә псевдонимы — Фирүзә Париж) (1977 йыл) — йырсы, актриса. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2014).
Аллаяров Алик Рәшит улы (3 июль 1973 йыл) — тележурналист. Журналистар союзы ағзаһы (1995). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2004).
Аллаяров Ричард Хәйрулла улы (5 июнь 1927 йыл — 5 ноябрь 1988 йыл) — СССР-ҙың почётлы нефтсеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959). КПСС-тың XXII съезы делегаты.
Килеш
Башҡорт теле грамматикаһында алты килеш бар.
Краснощёково (Ырымбур өлкәһе)
Тарихы
Ҡасаба 1932-се йәки 1933 йылда «Ильинский» совхоз ойошторолған мәлдә барлыҡҡа килгән. 1940-сы йылдарҙа ҡасаба — Медногорск «Уралэлектромотор» заводының ярҙамсы хужалығы була, 1950-се йылдарҙа үҙаллы «Свиновод» хужалығы булараҡ эш итә.
Сельма Риза
Биографияһы
Сельма Ризаның вафаты — 5 октябряь 1931 йыл. 1999 йылда Төркиәнең Мәҙәниәт һәм туризм министрлығы беренсе тапҡыр уның Uhuvvet («Туғанлыҡ») романын баҫтырып сығара. Был романды Сельма үҙенә ни бары 20 йәш булғанда яҙа.
Һамар дәүләт медицина университеты
Ректораты
Проректорҙары: