cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бикбулат
Тарихы
Бикбулат ауылы, 1838 йылдағы хәрби топографтар материалдары буйынса, Кесе Ыҡ йылғаһының ике ярында урынлашҡан. 1816 йылда беренсе күскенсенең улы 84 йәшлек Солтанморат Бикбулатов әле иҫән була. Уның атаһы Бикбулат Ейәнғолов 1754 йылда завод хужаларына ерҙәрен һатҡанда һайлап ҡуйылыуы менән билдәле.
Назаров Рәшит Сәйетбаттал улы
Биографияһы
Эйе, һуңғы осор шиғриәтендә, «ер аҫтынан» яҙған хаттарында поэтик ялҡын һүрелеп, һалҡын ялҡынға әүерелһә лә, шағирҙы поэтик һәләте барыбер ташламай, ул ҡара һөрөм һирпеп булһа ла дөрләүен белә, тик һүрәтләү биҙәктәре, шиғри тоны һәм моңо ғына үҙгәрә һәм үҙгәләнә. Ҡара буяуҙар, үҙәк өҙгөс һағыштар, ялбарыуҙар өҫкә ҡалҡып сыға. Сөнки ер аҫты донъяһы — үҙе бөтөнләй икенсе донъя. Шағир йөрәге лә элеккесә ярһыу түгел — арыған, йонсоған, ярым тилмергән.
Исмәғил (исем)
Исмәғил — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа киң ҡулланылған ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәре
Ғәзизуллин Исмәғил Ҡорбан улы — (17 сентябрь 1946 йыл) — рәссам. 1990 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы
Фамилияла
Исмәғилев Ришат Сәлих улы(15 апрель 1920 йыл — 3 сентябрь 2020 йыл) — мәғариф ветераны. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1959), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1960). I (1985) һәм II (1957) дәрәжә Ватан һуғышы һәм «Почёт Билдәһе» (1960) ордендары кавалеры. 1‑се Бөтә Рәсәй уҡытыусылар съезы (Мәскәү, 1960), Башҡорт АССР‑ы уҡытыусыларының 1—7‑се съездары делегаты. Исмәғилев Тимур Александрович (27 февраль 1982 йыл) — Рәсәйҙең хәҙерге заман композиторы, пианист, аранжировкалар яһаусы.
Исмәғилев Роберт Альберт улы (9 июнь 1980 йыл) — спортсы, тренер, йәмәғәтсе. Башҡортостан Республикаһының ирекле көрәш федерацияһы президенты, Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры, Рәсәйҙең билбау көрәше буйынса спорт мастеры, көрәш буйынса Рәсәйҙең спорт мастеры, Өфө ҡалаһының «14-се спорт мәктәбе» муниципаль бюджет учреждениеһы директоры.
Топонимикала
Исмәғил (Дәүләкән районы) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл.
Исмәғил (Бәләбәй районы) (Исмагилово) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. Исмәғил (Мәсетле районы)(Исмагилово) — элекке ауыл, Яңы Мишәр ауылының бер өлөшө.
Сокый-Кикя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Льеж — Бастонь — Льеж
Шәхсән
Курсив менән ғәмәлдәге спортсылар билдәләнгән.
Тәрәнкүл (Силәбе өлкәһе)
Этимологияһы
Атама башҡортса «тәрән» һәм «күл» тигән һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән.
Географияһы
Үтәҙеклеге - 1 м
Тасуирламаһы
XX быуат уртаһынан урындағы шифаханалар күлгә хужалыҡтың тотонолған һыуҙарын түгеп тороуы арҡаһында, Сыбаркүл күлдәре араһында башҡаларҙан бысрағыраҡ тип һанала.
Күлдең флораһы һәм фаунаһы
Күлдең төбө ҡомло һәм ташлы. Бында алабуға һәм себер сабағы тереклек итә, ә 2012 йылда байкал омуле ебәрелгән.
Шайтанка (Чусыу йылғаһының үрге һул ҡушылдығы)
Топонимикаһы
Был ерҙәрҙә йәшәгән башҡорттар уны «ен (шайтан) үҙәне» тип атаған.
Рудольф Кашин: "Шайтан" топонимы башҡа халыҡтарҙың манси ерҙәренә үтеп инеү тәрәнлеген билдәләгән һымаҡ, төньяҡтан Тура йылғаһы менән сикләнгән территорияла таралған һәм ошо йылға буйлап көнсығышҡа шулай уҡ Ница һәм Пышма йылғаларына үтеп ингән", — тип яҙа.
Гермес
Риүәйәт
Таһыллыҡта, хәйләкәрлектә, урлашыуҙа һәм шаянлыҡ менән мәрәкәселлектә бер кем дә Герместы уҙа алмай. Аллалар батшаһы, ун ике Олимпия аллаһының береһе булған Зевс менән титан Атланттың арҙаҡлы төркөм — плеяда булып һаналған ете ҡыҙының олоһо Майяның улы (икенсе фараз буйынса,  Персефонаның улы ), Гермес Грециялағы Пелопоннес ярымуртауындағы Кили́ни (Κυλλήνη) тауы (Аркадия өлкәһе ) ҡыуышында айҙың дүртенсе көнөндә тыуа. Икенсе бер фараз буйынса, Беотония өлкәһендәге Керикион тауында тыуа.
Бернрид монастыры
Тарихы һәм тасуирламаһы
1949 йылда элегерәк секуляризацияланған августин монастыры, бенедикт ҡатын-ҡыҙ монахиня-миссионерҙары яҡындағы Тутциндан комплекс һатып алғанлыҡтан һәм унда тиҙҙән артабанғы йылдарҙа ҡатын-ҡыҙҙар мәғарифы үҙәге булып торған мәктәп-интернат асҡанлыҡтан, яңынан эшләй башлаған 1953 йылдан 1995 йылға саҡлы Бернрид монастырында буласаҡ монахинялар новициат үткән. 1972 йылда мәктәп ташланған, ә элекке монастырь биналары комплексы өлкәндәр өсөн белем биреү үҙәге тип үҙгәртелгән.
Сом-Порый-Кикя
Сом-Порый-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Ширта йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғилманов Илдар Рәшит улы
Төп эштәре
Илдар Ғилманов күберәк пейзажсы булараҡ билдәле: «Салауат урамында», 2001, «Уралда», 2007, «Көҙгө Берештамаҡ», 2006, «Урал йыры», 2008, Урал ҡасабаһы, 2004. «IREMEL» проектынан — «Тынлыҡ ташы» комплексы, 2013, «Таштар. Ирәмәл», 2013, «Сусаҡта», 2011, «Урал таштары», 2015 һәм башҡалар.
Ниғмәтуллин Ришат Вәхит улы
Биографияһы
2014 йылдан алып БДУ-ның Хоҡуҡ институтында халыҡ-ара хоҡуҡ һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы.
Фәнни баҫмалары
2. Институт смертной казни в уголовном праве России XIX века: Монография. – Уфа: Изд-во Башкирского университета, 1997. – 7,8 п.л.
6. Международное уголовное правосудие: Современные проблемы / Под ред. Г. И. Богуша, Е. Н. Трикоз – М.: Институт права и публичной политики, 2009. – 47 п.л. Международный авторский коллектив. (Н.Р. – 1,25 п.л.).
Безлесная
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зәки (исем)
Зәки (исем) — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Билдәле шәхестәр
Мәхмүтов Зәки Ғиззәт улы (25 ғинуар 1934 йыл — 17 февраль 2008 йыл) — башҡорт йырсыһы (бас), юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1976—1998 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1982), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1976) артисы. Мәжит Ғафури исемендәге премия лауреаты (2007).
Цюрихтың Швейцария юғары техник мәктәбе
Цюрихтың Швейцария юғары техник мәктәбе (Eidgenössische Technische Hochschule Zürich, Swiss Federal Institute of Technology Zurich) — Швейцарияның Цюрих ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто.
Титан (юлдаш)
Атмосфераһы күбеһенсә азоттан тора, шулай уҡ ҙур булмаған миҡдарҙа метан һәм этан бар, улар шыйыҡ һәм ҡаты яуым-төшөмдөң сығанағы булған болоттарҙы барлыҡҡа килтерә. Өҫтөндә метан-этан күлдәре һәм йылғалары бар. Өҫтөндәге баҫым ер атмосфераһы баҫымынан 1,5 тапҡырға артығыраҡ. Уның өҫтөндәге температура — минус 170—180 °C.
Цюрихтың Швейцария юғары техник мәктәбе
1855 йылдың 16 октябрендә Цюрихта юғары техник мәктәбе нигеҙләнгән, һәм Швейцарияның ғына иң абруйлы юғары уҡыу йорто түгел, ә үҙгәрмәйенсә доняның иң яҡшы университеттары рейтингыһына керә. Quacquarelli Symonds ойошмаһының рейтингыһына ярашлы, Цюрихтың юғары техник мәктәбе донъяның иң яҡшы университеттарының рейтингыһында 9-сы урынды, шулай уҡ инженер һәм техник фәндәре өлкәһендә 5-се урынды биләй (Массачусетс технология институты, Стэнфорд университеты, Кембридж университеты һәм Сингапур милли университетынан һуң).
Титан (юлдаш)
Атмосфераһының составы
Титан ниндәй ҙә булһа йоғонто яһай алырлыҡ магнит ҡырына эйә булмағанға күрә, атмосфераһының бигерәк тә өҫкө ҡатламына ҡояш еле бик ныҡ тәьҫир итә. Бынан тыш, атмосфераһы йыһан һәм ҡояш нурланыштарына дусар ителә, улар ошо нурланыштар йоғонтоһо аҫтында, атап әйткәндә, ультрафиолеттан, азот һәм метан молекулалары иондарға, йәғни углеводородлы радикалдарға тарҡала. Был фрагменттар, үҙ сиратында, азоттың ҡатмарлы органик берләшмәләрен йәки углеродтыңҡушылмаларын, шул иҫәптән ароматик берләшмәләрен (мәҫәлән, бензол) барлыҡҡа килтерә. Шулай уҡ атмосфераһының өҫкө ҡатламдарында полиин — полимер барлыҡҡа килә.
Үҙ эсенә азот атомдарын алған органик берләшмәләр, Титандың өҫтөнә һәм атмосфераһына ҡыҙыл -һары төҫ бирә (атап әйткәндә, Титан өҫтөнән юғарыға ҡарағанда көк йөҙөнөң шундай булыуы күренә). Ҡояш тәьҫире аҫтында 50 миллион йылда (ҡояш системаһы йәше менән сағыштырғанда бик аҙ ваҡыт) атмосфералағы метан үҙгәрергә тейеш, ләкин был күҙәтелмәй. Тимәк, атмосферала метан запасын тулыландырыусы сығанаҡ бар. Вулкандарҙың әүҙемлеге шул сығанаҡтарының береһе булыуыихтимал.
Вәлит (Күгәрсен районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Белёзоглу Эмре
Эмре Белёзоглу (тур. Emre Belözoğlu, Эмре Белезогълу ; 7 сентябрь 1980 йыл, Истанбул) — төрөк футболсыһы, «Фенербахче» клубының  һәм Төркиә йыйылма командаһының ярымһаҡсыһы. ФИФА 100 исемлегенә индерелгән.
Безымянная (Избасс ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Обухов заводы
Тарих
1917 йылда революция ваҡытында заводтаҙур ҡыҙыл гвардия отряды төҙөлгән.
Розанова Ольга Владимировна
Биографияһы
1907 йылдың аҙағында Ольга Розанова К.Ф.Юондың художество мәктәбенә уҡырға инә. Н.А.Гурьяноыва фекеренсә, дәрестәр был мәктәптә Розанованың ижади үҫешенә  ҙур йоғонто яһай. 1900 йылдар аҙағында Юон оҫтаханаһында һүрәт һәм һынлы сәнғәткә буласаҡ авангардсылар Любовь Попова (уның менән Розанова 1907 йылда уҡ дуҫлашҡан була), Надежда Удальцова, Алексей Крученых һәм Сергей Шаршун, 1914—1915  йылдарҙа булған — Варвара Степанова уҡый.
Обухов заводы
Тарих
1992 йылда заводҡа тәүге исеме ҡайтарыла — ФГУП «Дәүләт Обухов заводы». 2003 йылда был исем үҙгәртелә һәм ААО «ФГУП Обухов заводы» тип атала. Әлеге ваҡытта завод (РФ Президентының 2002 йылғы указына ярашлы) ВКО «Алмаз-Антей» Концернына инә.
Продукция
Обухов заводы Рәсәй Һауа көстәре өсөн команда пункттарын эшләп сығара:
Ғилманова Шәүрә Ғәббәс ҡыҙы
Ғилманова Шәүрә Ғәббәс ҡыҙы (1 ғинуар 1954 йыл) — тележурналист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1985 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы (1985). Рәсәй Федерацияһының (2005) һәм Татарстан Республикаһының (1997) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994). Шәһит Хоҙайбирҙин (1994) һәм Мәжит Ғафури исемендәге (2005) премиялар лауреаты.
Сор-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Континенталь хоккей лигаһы
Ҙурайыуы
2016 йылдың 24 июнендә КХЛ директорҙары кәңәшмәһе Лига составына Ҡытайҙан «Куньлунь Ред Стар» ҡабул итә.
КХЛ структураһы
Холдинг булараҡ КХЛ составына 6 ойошма керә:
Плей-офф
Шул уҡ ваҡытта Рәсәй чемпионы билдәләнә. Плей-офф сериялары һөҙөмтәләре буйынса иң яҡшы Рәсәй командаларына алтын, көмөш йә бронза миҙалдарын бирәләр. Конференцияларҙа сирекфиналдар, ярымфиналдар һәм финал уйындары үткәрелә. Гагарин кубогы финалында конференция еңеүселәре ҡатнаша. Плей-офф сериялара дүрт еңеүгә тиклем бара.
Өмөт Кубогы
Элекке КХЛ вице-президенты Дмитрий Курбатов Лига Идараһының экономик сәбәптәр арҡаһында Өмөт кубогын үткәрмеүе ҡарары тураһында үҙенең фекерен әйтте: — Башта был турнирҙың мәғәнәһе Гагарин кубогы өсөн плей-офф ярыштарына эләкмәгән командалар өсөн миҙгелде оҙонайтыу була. Шул уҡ ваҡытта беҙ командаларҙа бюджеттарында ҡаралмаған өҫтәмә аҡса сарыф итеүҙәр килеп сығыуын аңлайбыҙ. Шуның өсөн Лига клубтарҙың күсеп йөрөүҙәрен үҙе түләй һәм турнирҙың приз фондон эшләй. Беҙҙең илдә һәм Европала әлеге экономик хәлдең яҡшынан йыраҡ булыуы сер түгел, һәм хужалыҡ эшмәкәрлегенең бөтә субъектары тиерлек үҙҙәренең сығымдарын әҙәйтергә мәжбүр булалар. Был Континенталь хоккей лигаға ла ҡағыла. Килеп сыҡҡан иҫәпләүҙәр быйылғы миҙгелдә һәм артабан Өмөт кубогы экономик яҡтан эффектив тугел булғанын күрһәтә. Беҙ был турнирҙы яратып өлгөргәндәрҙән һәм турнирға күнеккәндәрҙән ғәфү итеүҙе һорайбыҙ һәм ҡасандыр киләсәктә ошондайыраҡ ярыш КХЛ календаренә ҡайтыуын иҫтән сығармайбыҙ.
Яңы Муса (Көйөргәҙе районы)
Тарихы
Яңы Муса — Тамъян улусы аҫаба башҡорттары (Мәләүез, Нөгөш, Ағиҙел йылғалары буйлап) мишәр ауылдары Ҡарағош һәм Халкәйҙән күсенеүселәр торамаһы. Был ауыл 1816, 1834, 1850, 1859 йылдарҙағы ревизияларҙа теркәлмәгән. Әммә 1859 йыл һәм 1864 йыл араһында уны Тамъян керҙәштәре ауылдары араһында табырға мөмкин. Тимәк, ул XIX быуаттың 50-се йылдар аҙағында — 60-сы йылдар башында барлыҡҡа килә. 1920 йылда яңы мусалылар 971 кеше иҫәпләнә, ихаталары — 178.
Кинйәкәев Әхтәм Рәхмәтулла улы
Кинйәкәев Әхтәм Рәхмәтулла улы (1 ғинуар 1922 йыл — 18 ғинуар 2017 йыл) — ғалим-нефтсе-геолог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), геология-минералогия фәндәре докторы (1965), профессор (1969), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1982).
Биографияһы
1951 йылда  И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтын тамамлай.
Берешь
Берёшь — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы/ Хакас Республикаһы/ Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2542/1266/74 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 115 км.
Катерини
Катерини — Грециялағы ҡала, Үҙәк Македония өлкәһендә урынлашҡан. Катерини — Пиерия.номының баш ҡалаһы. Был ҡала Олимпия тауҙары һыртында һәм Термаикос ҡултығы араһында, Салоники ҡалаһынан 68 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Катерини илдең эре туризм үҙәге. Был ҡалала 55 997 кеше йәшәй (2010 йыл халыҡ иҫәьбен алыу мәғлүмәттәре буйынса). Греция дәүләтенең төньяғындағы иң эре ҡалаларының береһе. Ҡаланың дөйөм майҙаны 112,9 квадрат километр тәшкил итә. Ул диңгеҙ кимәленән 14 метр бейеклектә урынлашҡан. Ҡалалағы халыҡтың төп милләте — гректар. Ҡаланың төп конфессияһы — православие. Ҡаланың рәсми теле — грек теле. Телефон коды +30 23510. Сәғәт бүлкәте UTS +2, йәй UTS +3.
Рельефы
Катерини ҡалаһының торған урыны күбеһенсә тигеҙлек.
Васильев (Күгәрсен районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Туҡаев Рифҡәт Ғәлимйән улы
Биографияһы
1945 демобилизациялана, Андижанға ҡайта. 1962 йылда Ташкент педагогия институтын тамамлай. Андижан өлкә уҡытыусыларҙы камиллаштырыу институтының хәрби-методик кабинеты мөдире булып эшләй. 1968 йылдан — отставкалағы старшина.
Мөйөш
Мөйөш үлсәме
мөйөшөнөң радиандарҙа үлсәме уны тартып тороусы дуға
радиусына сағыштырмаһына тигеҙ.]]
Диңгеҙ терминологияһында мөйөштәр румбтарҙа үлсәнә. 1 румб компастың тулы әйләнәһенең (360 градус) 1⁄32 өлөшө, йәғни 11,25 градус, йәки 11°15′.
Эҙемтә
.
Вариациялар һәм дөйөмләштереүҙәр
·180°-ҡа (
Мөйөштәрҙе үлсәү
Күҙәтеүсе өсөн ике объект араһында мөйөш алыҫлығы (йәки мөйөш) тип, түбәһендә күҙәтеүсе торған, ә объекттар яҡтарында ятҡан мөйөш үлсәме атала. Ике алыҫтағы предметтар араһындағы мөйөштө яҡынса баһалау өсөн ҡул суғын файҙаланырға мөмкин. Һуҙылған ҡул алыҫлығында 1 градус (1°) мөйөш алыҫлығына сәтәкәй бармаҡ яҫылығы ярашлы (шулай уҡ аҫтараҡ ҡарағыҙ; урта бармаҡтың мөйөш киңлеге һуҙылған ҡул алыҫлығында яҡынса 2° тәшкил итә),10 градуслы мөйөшкә — горизонталь урынлашҡан төйөлгән йоҙроҡ киңлеге, (йәки ус арҡырыһы), 20 градуслы мөйөшкә (йәки яҡынса 15°÷17°÷20°) — айырылған ҙур һәм һуҡ бармаҡ остары араһындағы алыҫлыҡ (ҡарыш), ә сәтәкәй бармаҡ осонан баш бармаҡ осона тиклемге мөйөш алыҫлығы яҡынса тура мөйөштөң сирегенә тигеҙ. Былар яҡынса мәғлүмәт. Уларҙы үҙегеҙҙең ҡулығыҙ өсөн асыҡларға тәҡдим ителә.
Мөйөштәрҙе үлсәү өсөн төрлө ысулдар һәм ҡорамалдар мөйөш хәл ителеше, йәғни был ысул менән үлсәнергә мөмкин булған иң бәләкәй мөйөш менән характерлана. Дуғаның бер нисә микросекунды булған мөйөштәрҙе үлсәргә мөмкинлек биреүсе (~10−11 радиан) интерферометрик ысулдар иң яҡшы мөйөш хәл ителешенә эйә.
Практик тригонометрик үлсәүҙәргә миҫалдар
Нисек өсмөйөштөң яҡтары ярҙамында һәм ҡул осондағы ҡорамалдар — миллиметрлы бүлемле линейка менән, (мәҫәлән, инженер/тригонометрик калькулятор (һәм таблицалар) һәм ПК (MS Office Excel) булмағанда cos иҫәпләү өсөн), мөйөштәрҙе (мәҫәлән, картала) үлсәргә? Мөйөштөң яҡтарында 60 мм киҫек һалығыҙ һәм остарын киҫек менән тоташтырығыҙ. Был киҫектең миллиметрҙарҙа оҙонлоғо мөйөштөң градустарҙа яҡынса ҡиммәтен күрһәтә. Ошо ысул менән етерлек (ҡабул итерлек) теүәллек менән 60°-ҡа тиклемге ҡыҫынҡы мөйөштәрҙе үлсәргә мөмкин. Әгәр мөйөш 60°-тан ҙур булһа, уның 90°, 180, 270° йәки 360°-ҡа тиклем өҫтәмәһен үлсәйҙәр. 90° йәки 270°-ҡа тиклем өҫтәмәһен үлсәү өсөн мөйөш түбәһенән өсмөйөш ярҙамында яҡтарҙың береһенә перпендикуляр үткәрелә (тигеҙ эргәле өсмөйөштә — медиана-биссектриса, шул уҡ бейеклек була).
Аналитическая геометрияла координаталар яҫылығында тура һыҙыҡтар араһында мөйөш, мәҫәлән, түбәндәге тигеҙләмә менән бирелә:
Кошице зоопаркы
Кошице зоопаркы — Словакияла Фәнни ботаника   һуҡмаҡ булған берҙән-бер  (2011) зоопарк, уға  ваҡыт үтеү менән Ҡош һуҡмағы (2012), Умартасылыҡ һуҡмағы (2013) һәм Геология һуҡмағы (2015) өҫтәлә, уларҙың маҡсаты — Үҙәк Азияла Карпат тауҙарының Алтай тауҙары менән сағыштырма анализын үткәреү. Ғилми һуҡмаҡ маршрутында Словакияла беренсе себер тау кәзәләренең ареалы һәм геология-палеонтология тематикаһы менән интерактив элементтар урынлаштырыла. Зоопарктың гуцул аттары 1996 йылда Словак Республикаһының генофондына индерелә. Гуцул аттары экспонат кеүек кенә түгел, улар шулай уҡ ипподромда ҡулланыла. Башта зоопарк евразия фаунаһына йүнәлеш ала, әлеге көндә унан киң йүнәлешле универсаль зоопарк төҙөү проекты тормошҡа ашырыла. Селекция өлкәһендәге уңыштары булып 2 киң моронло крокодил, 1 һаҙ гөбөргәйеле һәм 18 быуар йылан үрсетеү тора.
Һыйыр
Анатомия
Тештәре үлән сәйнәү өсөн яраҡлашҡан. Йәш һыйырҙарҙың 20(12 тамырлы һәм 8 алғы ҡырҡҡыс теш), оло һыйырҙарҙа 32 (24 тамырлы, һәм 8 алғы ҡырыҡҡыс теш). Ҡаҙыҡ тештәре булмай. Һөт тештәре тамырлы тештәрҙән ҡыҫҡараҡ, әммә формалары бер. Теш формулаһы ошо кимәлдә кәүҙәләндерелә:. Оҙон, осло, үткер алғы тештәре тик аҫҡы яңаҡта ғына була. Алдағы уртала урынлашҡан тештәре үлән ялмау өсөн, күршеләре уңяҡтан да, һул яҡтан да ситке тештәр тип йөрөтөлә. Өҫкө уртында тештәр урынына йоморо ҡаты тире. Аҫҡы яңағы ярҙамында өҫкө урты менән ҡыҫып, үләнде ҡытыршы теле ярҙамында ялмап ала һәм киҫеп ауыҙына йүнәлтә.
Грейпфрут
Грейпфрут үҫтергән илдәрҙә икенсе февралдә «Грейпфрут йыйыу байрамы»  башлана, ул бер нисә көн дауам итә.
Боронғо грек мифологияһы
Аллаларҙың сығышы
Дин тарихын тикшереүсе билдәле румын-америка ғалимы Мирча Элиаде боронғо грек дине үҫешен түбәндәге осорҙарға бүлә :
Левченко Ирина Николаевна
Ири́на Никола́евна Ле́вченко  — совет офицеры, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, Советтар Союзы Геройы (1965). Совет гвардия подполковнигы. Флоренс Найтингейл исемендәге миҙалға лайыҡ булған беренсе совет ҡатын-ҡыҙы (1961).
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында
1941 йылдың июлендә Мәскәүҙә халыҡ ополчениеһы частары һәм берләшмәләре ойошторола. Ғәмәлдәге армияның тыл частарына бик күп сандружинницалар, элемтәселәр һ. б. белгестәр кәрәк булған. 1941 йылдың йәйендә сандружинницаар менән бергә Смоленск өлкәһенең Киров ҡалаһына (хәҙер Калуга өлкәһе) 28-се армия штабына килә. Операция-яралар бәйләү взводында, артабан (Брянск фронты, 61-се армия), (2-се тапҡыр формалашҡан) 149-сы уҡсылар дивизияһы 744-се уҡсылар полкы рота санинструкторы.
1942 й. беҙҙең ғәскәрҙәр Керчь ярымутрауы өсөн һуғыша. Танктар, боҫҡондан сығып, һөжүм башланы. Броняға ышыҡланып, бер танк артынан медицина сумкаһын таҡҡан санинструктор йүгерә… Ҡыҙ ялҡын ялмаған танкка ташланды. Тиҙ генә люкты асты һәм машинанан яралыларҙы тартып сығара башланы… Тағы бер танк яна башланы. Экипаж машинанан сығып яҡындағы соҡорға ятты. Ирина, танкистар янына йүгереп килеп, яраларын бәйләне.
Йәнекәева Светлана Әхмәт ҡыҙы
Биографияһы
В 2002—2004 годах — преподаватель в БАГСУ. Была избрана председателем республиканской партии «Женщины за мир, счастье детей и прогресс» (1993—1999).
Удмурт фольклоры
Йола поэзияһы
Образлы төҙөлөшө, символдар һәм стилистик саралар системаһы һәр жанрҙа төрлөсә сағыла. Уларҙы һайлап алыу жанрҙың һәм һүрәтләү предметының функциональ тәғәйенләнешенә бәйле. Тормоштоң ниндәйҙер бер яғын айырым асып, фольклор жанрҙары системаһы йәмғиәттең көнкүреше, ғөрөф-ғәҙәттәре, йолалары һәм социаль институттарының тотош картинаһын сағылдыра, донъя, халыҡтың рухи мираҫы тураһындағы белемде быуын-ара тапшырыу ысулы булып тора.
5 ғинуар
5 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 5-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 360 көн ҡала (кәбисә йылында 361).
Испан теле
Географик таралышы
ХXI быуатта испан теле Пасха, Чили утрауҙарының төп теле булып һанала.
Испан телендә баҫым
Яҙғанда баҫымлы һуҙынҡы өҫтөнә, мотлаҡ ,баҫым билдәһе ҡуйылырға тейеш, мәҫәлән, préstamo, caracter, llegué.
Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы
Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы (ШХО) — 8 дәүләттән торған (Ҡаҙағстан, Ҡытай, Ҡырғыҙстан, Пакистан, Рәсәй, Тажикстан, Үзбәкстан, Һиндостан) субрегиональ халыҡ-ара ойошма. ШОС илдәренең дөйөм территорияһы 34 млн км², йәки Евразия территорияһының 60 %. Ойошмаға инеүсе илдәрҙең йыйылма демографик потенциалы — планета халҡының дүрттән бер өлөшө.
Испан теле
Сифат
Сифат испан телендә исемдәр менән һан һәм затта ярашалар.
Һан менән бөтә сифаттар ҙа үҙгәрә. буйынса бөтә һан үҙгәрмәй тиерлек. Әгәр ҙә был сифат берлектә баҫымһыҙ һуҙынҡыға тамамланһа, күплек һанда өҫтәпә - 's әгәр баҫымлы һуҙынҡыға йәки тартынҡыға тамамланһа -es. Сифат z хәрефенә тамамланһа, була, ул үҙгәрә c Бөтә сифаттар ҙа род менән үҙгәрмәй. Бащлыса -o тамамланған сифаттар үҙгәрә, ҡатын-ҡыҙ затын (женский род) белдергәндә үҙгәрә -a: blanco papel el — la blanca mesa (аҡ ҡағыҙ- аҡ — өҫтәл).
Бәйләүес
Испания телендә урыҫ теленән, башҡорт теленән айырмалы рәүештә исем һәм сифат һүҙ төркөмдәре килеш менән үҙгәрмәй. Башҡорт телендә исемләшкән сифаттар (ҡыҙылдар, аҡтар) килеш менән үҙгәрә. Испан телендә килеш ялғауы исемдәр алдында бәйләүес ҡуйыу менән күрһәтелә. Һүҙ һәм бәйләүес (предлог) араһында йыш ҡына артикль тора. Мәҫәлән: la en piscina (бассейнда). Испан телендә иң йыш ҡулланылған бәйләүес : a (в), bajo (под-аҫтына), con (с -менән), de (предметтың йәки кешенең кем икәнен күрһәтә һорауҙарға яуап була?), desde (от башланыу), en (в), hasta (тиклем), para (өсөн), por (через-аша), sin (без- башҡа), sobre (н, о), tras (за-артында).
Синтаксисы
Ябай һөйләмдәр төҙөлөшө испан теленең, башҡа телдәрҙәге кеүек тура тәртитә : эйә-подлежащее, хәбәр- сказуемое, тултырыусы(мәҫәлән: El moderno coche es, — аңлата: хәҙерге замандағы машина). Юҡлыҡ мәғәнәһен белдереүсе һөйләмдәр юҡлыҡты белдереүсе киҫәксә «no» ҡылым алдынан ҡуйылып төҙөлә (мәҫәлән: El país no grande es, — аңлата: ил ҙур түгел). Испан телендә һорау һөйләмдәр төҙөү өсөн инверсия ҡулланыла, йәғни ҡылым-хәбәр менән эйәнең урыны алмаштырыла (мәҫәлән: хәбәр һөйләм Esto es… (Был бар. это есть…); һорау һөйләм ¿Es esto …?)
Испан теле донъяла
Конгресс, юғары кимәлдә үтә,уны Испания короле Хуан Карлос I һәм Аргентина президенты Карлос Нестор Киршнер аса. Сығыш яһаусыларҙың күпселеген Латин Америкаһының билдәле яҙыусылары тәшкил итә.
Белгестәр фекеренсә, әлеге ваҡытта испан телле бер милләт кешеһе икенсе испан телле милләттең йәнле һөйләү телен аңлай алмай. Король Хуан Карлос белдереүенсә, «испан теле — берҙәм, әммә полифоник тауыш. Ул тәүге конфигурациянан төрлө дәрәжәгә күскән күп тауыштарҙан торған берҙәм тауыш».
Арзинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тинготомка
Тинготомка (Тинготома) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воже күле-Свидь йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Алеппо
Тарихта ҡала ҙур урын алып тора, сөнки Урта Азия һәм Месопотамия аша үткән Бөйөк ебәк юлында урынлашҡан. 1869 йыл Суэц каналы асылғандан һуң, йөктәрҙе һыу юлынан ташый башлағандар һәм Һалабтың сауҙа ҡалаһы булараҡ роле кәмегән. Сүриәлә граждандар һуғышы башланғанға тиклем Һалаб ҡыҫҡа яңырыу осоро кисерә. 2006 йылда ҡала «Ислам мәҙәниәте баш ҡалаһы» титулын яулай.
Этимологияһы
Борон Һалаб, Һалпе йәки Һалибон исеме аҫтында билдәле булған ә гректар һәм римлеләр уны Ве́роя (Βέροια, Beroea) тип йөрөткән. Тәре йөрөтөүселәр походтары һәм артабан Сүриә һәм Ливанға француз мандаты осоронда Һалаб тиер урынға итальянса Алеппо тип атағандар. Әммә Алеппоның боронғо атамаһы "Һалаб"тың килеп сығышы билдәһеҙ. Ҡайһы берҙәр был урында борондан шул мәғдән етештерелгәнлектән, «Һалаб» «тимер» йәки «баҡыр» тигәнде аңлата, тип фаразлай. «Һалаба» арамей телендә «аҡ» тигәнде аңлата, был фаразды яҡлаусылар шул тирәлә тупраҡтың төҫөнә һәм мәрмәр күплегенә һылтана. Халыҡ этимологияһынан тағы бер аңлатма: Ибраһим сәйәхәтселәргә һөт биргән, тип хикәйәләгән боронғо легенданан сығып, исем حَلَبَ, «Һалаб» «(һөт) һауҙы» тигәнде аңлата. Сәйәхәтселәр бер-береһенән «إِبْرَاهِيمُ حَلَبَ؟, Һалаба Ибрахийм?», йәғни «Ибраһим һауҙымы?» тип һораған икән. Һыйыры ерән төҫтә булған (شَهَبٌ, shaheb), шуға ҡала, «Һалаб аш-Шахба» тип атала.
Климаты
Айырым йылдарҙа һауа торошоноң −5 °C, һирәк осраҡта −10 °C градусҡа етеүе мөмкин. Йыш ҡына ҡар яуа, ҡайһы бер ҡыштар ҡарлы була һәм ваҡытлыса ҡар япмаһы ята. Һәр ваҡыттағыса, ҡышҡыһын ел, дымлы һауа торошо өҫтөнлөк итә. Йәй бик эҫе, яуым-төшөмһөҙ тиерлек. Әммә Алеппола йәй Урта диңгеҙ буйындағы башҡа ҡалаларға ҡарағанда иртәрәк башлана һәм тамамлана. Һауа температураһы көндөҙ уртаса +36 °C градус тәшкил итә, ләкин йыш ҡына +40 °C-тан ашыу күтәрелә. Һалабта яҙ шартлы рәүештә февралдең икенсе яртыһында башлана һәм апрель аҙағына тиклем дауам итә. Ә көҙ бик ҡыҫҡа, ул ноябрҙә генә була.
Боронғо Көнсығыш
Һуңғы вавилон осоронда Алеппо тәүге тапҡыр Һалаб (Һалап, Һалба) исеме менән телгә алына. Был ҡала Ямхад тип аталған аморей батшалығының баш ҡалаһы булған. Шулай уҡ «Хәләб ере» тигән исем менән билдәле булған Ямхад (يمحاض)(яҡынса б. э. т. 1800—1600 йылдар) батшалығы Яҡын Көнсығышта иң көслө һәм ҡеүәтле батшалыҡ булған.
Урта быуаттар
Сәсәниҙәр империяһы Сүриәгә VII быуат башында һөжүм итә. Тиҙҙән, 637 йылда, Һалабты Хәлит ибн Вәлит етәкселек иткән ғәрәптәр яулай. 944 йылда ул кенәз Сәйф әл-Даул Хаманид бойондороҡһоҙ әмирлеге резиденцияһына әйләнә, һәм ҡала, бөйөк шағир Әл-Мутанабби һәм фәйләсуф Әл-Фараби ҡалаһы булараҡ, сәскә ата. 962 йылда ҡала византийлылар тарафынан яңынан яуланған һәм 974 йылдан 987 йылға тиклем Көнсығыш Рим империяһы составында булған. Алеппо һәм уның әмирлеге 969 йылдан алып византий һуғыштары башланғанға тиклем вассал дәүләткә әйләнгән. 1024—1080 йылдарҙа бер аҙ өҙөклөк менән ҡалаға Мирдасидтар династияһы идара итә. Алеппоны тәре йөрөтөүселәр ике тапҡыр, 1098 йылда һәм 1124 йылда, ҡамай, ләкин яулап ала алмай.
1280 йылдың 20 октябрендә монголдар, баҙарҙы талап һәм мәсеттәргә ут төртөп, йәнә Алеппоны баҫып ала. Ҡаланың мосолман халҡы, мәмлүктәрҙең лидеры Әл-Мансур Калауун үҙ көсөн йыйған Дамаскка ҡаса. Уның ғәскәре Һалабҡа еткәс, монголдар Евфрат аша йәнә сигенә.
Граждандар һуғышы
2012 йылда Сүриәлә Граждандар һуғышы ваҡытында ҡала бер яҡтан — хөкүмәткә ҡаршы баш күтәреүселәр һәм террористик төркөмдәр, икенсе яҡтан хөкүмәт ғәскәрҙәре араһындағы аяуһыҙ һуғыштар майҙанына әүерелә. Һуғыштың әүҙем фазаһы 2012 йылдың йәйендә башлана.
2014—2015 йылдарҙа Сүриә армияһы, союз ополченецтары һәм Иран хәрбиҙәре ярҙамында, ҡаланы ҡамауға һәм штурмлауға нигеҙ һалған уңышлы операциялар серияһын уҙғарҙы.
2016 йылдың 22 декабре кисенә ҡала тулыһынса хөкүмәт көстәре контроленә күсте.
Мәғариф
Алеппо университетында 60 000 самаһы студент белем ала. Хәрби хәрәкәттәр осоронда университет хөкүмәт көстәре контроле аҫтында була, әммә ракета һөжүменән зыян күрә.
Голубкина Анна Семёновна
Голубкина Анна Семёновна ( — 7 сентябрь 1927 йыл) — Рәсәй империяһы һәм СССР скульпторы.
Биографияһы
Анна Семёновна Голубкина Рязань губернаһының Зарайск ҡалаһында (хәҙер Мәскәү өлкәһе) мещандар ғаиләһендә тыуған. Егерме биш йәшендә Мәскәүгә уҡырға китә, архитектор А. О. Гунсттың нәфис сәнғәт класына уҡырға инә (1889—1890 йй.), унда педагог билдәле скульптор һәм педагог С. М. Волнухин уның һәләтен күрә. Бер нисә йыл Мәскәү һынлы сәнғәт, архитектура һәм һәйкәл ҡойоу училищеһында С. И. Ивановтың оҫтаханаһында уҡый. 1894 йылда Санкт-Петербургта Император Художество Академияһы янындағы училищела уҡый (В. А. Беклемишев класы).
Анна Семёновна Голубкинаның скульптура әҫәрҙәре эре музей тупланмаларында (Третьяков галереяһында, Рус Музейында, Орск музейында һ.б.) һаҡлана. С. Т. Коненков, А. Т. Матвеева, С. Д. Эрьзя, В. И. Мухина ижады менән бер рәттән — Голубкинаның ижады ХХ быуаттың тәүге яртыһында Ватан скульптураһы әһәмиәтен билдәләй.
Ашхабад
Төркмәнстандың Статистика буйынса дәүләт комитетының рәсми мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 2012 йылдың 1 ғинуарында Ашхабадта ил халҡының 12,7 проценты йәшәгән. 1995 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа 604,7 мең кеше, 2001 йылдағы рәсми баһа буйынса 712 мең кеше теркәлгән. 2002 йылдың 1 июленә ҡарата был һан 743 мең, 2003 йылдың уртаһында 790 меңгә етә, йәғни илдәге бар халыҡтың 13 процентын тәшкил итә. 2005 йылдың 18 ноябрендә Ашхабадта йәшәүселәр 900 меңгә (ил халҡының 13,4 проценты) етеүе тураһында рәсми иғлан ителә.
Зиндиҡ
Зиндиҡ (күпл. зәнәдиҡә, زنديق "зиндәйки»; Зиндики — ирекле фекер йөрөтөүсе, вольнодум) - урта быуаттарҙағы ислам  әҙәбиәтендә монотеистик булмаған диндәр тәғлимәтенә эйәреүселәрҙе  аңлатҡан термин.
Ашхабад
Тарихи исемдәре
1927 йылдың 27 октябрендә Ашхабад тип үҙгәртелә.
Климат
Ашхабад — донъялағы иң эҫе ҡалаларҙың береһе. Йәй көндәрендә бында һауа температураһы +45 градустан артып китә, яуым-төшөм бик һирәк була. Шул уҡ мәлдә эске континенталь субтропик климаты өсөн ҡыш бында һалҡын һанала. Был миҙгел ҡыҫҡа ғына булыуына ҡарамаҫтан, төньяҡтан килгән арктик һауа сәбәпле −10 градуслыҡ һыуыҡтар була. Оҙайлы ҡар ҡатламы һалҡын ҡыштарҙа ғына күҙәтелә.
Бәйләнеш
Ҡалала керәҙле бәйләнеш буйынса ике оператор бар.
Транспорт
2008 йылда Ашхабад тирәләй автомагистраль ҡулсаһы төҙөлә башлай. Уның маҡсаты — ҡала урамдарындағы транспорт көсөргәнешен кәметеү һәм ҡала ситенән үтеү өсөн уңайлы юл булдырыу.
Тимер юл транспорты
Ҡалала ҡала-ара һәм халыҡ-ара транспорт бәйләнештәре өсөн ике автовокзал эшләй.
Дипломатик и консул вәкиллектәре
Ашхабадта халыҡ-ара танылған 30 илдең илселеге урынлашҡан. Шулай уҡ 15 халыҡ-ара ойошма вәкиллеге бар.
Ибраһим (исем)
Этимологияһы
Ибраһим башҡорт теленә боронғо йәһүд, ғәрәп теленән килеп ингән. Библиялағы Авраам, Абраһам исеменән үҙгәртелгән. Халыҡтар атаһы тигәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Байдәүләтов Рафаэль Ибраһим улы (16 август 1943 йыл) — энергетик, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1999—2008 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер‑министры. Рәсәй Берҙәм энергетика системаһының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003), Рәсәй яғыулыҡ—энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1993). Почёт (2004), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2003), Салауат Юлаев (2008) ордендары кавалеры.
Фамилияларҙа
Ибраһимов Ғәли Ғизетдин улы (1919 йыл — 1989 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1979) һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1969).
Ибраһимова Венера Латип ҡыҙы (1940 йыл) — философия фәндәре докторы (1994), профессор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2009).
Тораҡ пункттар атамаһы
Ибраһим (Күгәрсен районы) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл.
Ибраһим (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл.
Үрге Бикҡужа
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ай, былбылым
Ай, былбылым ( һәм Ай, былбылым) — башҡорт һәм татар халыҡ йыры. Унда кешенең иртәнге һандуғаслы таңда уянып тәбиғәт менән эске диалогы тураһында һөйләнә. Йыр татар халҡының иң популяр йырҙарының береһе булып тора.
Тарихы
2021 йылдың майында йырҙың Гарик Сукачев башҡарыуындағы версияһы барлыҡҡа килә.
Башҡорт телендә
Ай, былбылым, вай, былбылым, Ағиҙелдә таң ата; Таңдар ата, өҙөлә үҙәк, Йырлата ла илата.
Урыҫ телендә
Ай, соловей мой, вай, соловей мой. Камыши реки Агидель. Перед рассветом немного звучит Соловьиное пение. Ай, соловей мой, вай, соловей мой. Над рекой Агидель встаёт заря. Расцветают зори, томится душа, Побуждает петь и плакать. Ай, соловей мой, вай, соловей мой. Поёт, опустившись на ветки ивы. Свои тайны о тебе Я рассказываю соловьям.
Ҡыҫала
Үрсеүе
Ҡыҫала һымаҡтар төрлөсә үрсейҙәр. Улар, ғәҙәттә, айырым енеслеләр. Араларында гермоафродиттарҙа бар.
Куба (йылға)
Куба  — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волгоградское (Ерусланский залив) һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Сугульда-Чор (Акыль-Чора ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Ушанов Ғиниәт Ғабдулла улы
Биографияһы
1920 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем Башҡорт дәүләт академия драма театрында эшләй. Бапшҡорт фольклоры (музыка, бейеү, театр) эстетикаһын яҡшы белгән оҫта. Ул һөнәри театр сәхнә сәнғәтенә халыҡ театры формаларын индереүсе артист.
Ушанов шулай уҡ У. Шекспир, Ф. Шиллер, Н. В. Гоголь, А. П. Чехов, А. М. Горький әҫәрҙәренең персонаждарын да сәхнәлә бик өҫта итеп башҡара. Төрлө театр коллективтарында ул режиссёр булараҡ 20-нән артыҡ спектакль әҙерләп күрһәтә.
Арепа
Арепа — Колумбия һәм Венесуэла аш-һыуында мөһим урын алып торған кукуруз ҡамырынан йәки кукуруз ононан йәймә.
Ушанов Ғиниәт Ғабдулла улы
Биографияһы
Шул иҫәптән, Баймаҡ колхоз-совхоз театрында М. Буранғоловтың «Башҡорт туйы», М. Фәйзиҙең «Ғәлиәбаныу», Т. Ғиззәттең «Данлы дәүер», Башҡорт дәүләт академия драма театрында Ғ. Камалдың «Беренсе театр», Д. Юлтый һәм К. Иҙелғужиндың «Әбйәлиловтар уғры төркөмө», П. М. Невежиндың «Икенсе йәшлек» спектаклдәре.
Ғәниев Әлмир Әмир улы
Ғәниев Әлмир Әмир улы (24 октябрь 1940 йыл) — ғалим инженер-металлург. Техник фәндәре докторы (2001), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007). 1973 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2001–2009 йылдарҙа иретеү производствоһы машиналары һәм технологияһы кафедраһы мөдире.
Биографияһы
1963 йылда Свердловск ҡалаһында Урал политехник институтын тамамлай.
1967–1969 йылдарҙа – Өфөлә Авиация технологиялары һәм производствоны ойоштороу ғилми-тикшеренеүның Урал филиалының кесе ғилми хеҙмәткәре
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре утҡа сыҙамлы композициялы иретмәләрҙең синтезы, уларҙың утҡа сыҙамлылығын арттырыуҙың теоретик һәм технологик принциптарын эшләү менән бәйле. Ғәниев никель иретмәләренең 20-нән ашыу төрөн (СЖСИ-1, СЖС-2, УГАТУ-1, УГАТУ-2 һ.б.) аса, иретеү һәм газ турбиналы двигателдәрҙең көрәксәләрен УГАТУ-1 һәм СЖС-2 иретмәләренән ҡойоп яһау, изотермик штамповкалау өсөн инструменттарҙы ЖС95-ДУ иретмәһенән ҡойоп яһау, порошоктарҙы плакирлау юлы менән иретмәләр сығарыу һәм СЖСИ-1 иретмәһенән быраулау инструменттарын ҡойоп яһау технологияларын уйлап таба. Асыштары Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәре пр-тиеларында индерелгән. 250-нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 42 уйлап табыу авторы.
Баймырҙа (Ишмөхәмәт ауыл Советы)
Тарихы
2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарын булдырыу, ҡушыу, бөтөрөү һәм статусын үҙгәртеү, административ үҙәктәрҙе күсереү менән бәйле үҙгәрештәрҙе Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль бүленешенә индереү тураһында»ғы Башҡортостан Республикаһының  211-з, 1-се статьяһына Законына ярашлы:
Заславль замогы
Спас-Преображенск сиркәүе
Замок эсендә урынлашҡан Спас-Преображенск сиркәүе стеналарының үрге өлөшөндә үҙгәртеп ҡоролоу ваҡытында бойницаларға эйә булған. Бынан тыш бойницаларҙың алты ҡаты ҡорамдың утыҙ метрлыҡ башняһында ла булған, ул замоктың күҙәтеү пункты булып хеҙмәт иткән.
Иҙелбаев Мирас Хәмзә улы
Биографияһы
1974—1977 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалында аспирантурала уҡый һәм кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Мирас Иҙелбаев 1983 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетында уҡыта.
Ижады
Мирас Иҙелбаевтың 2013 йылда «Иҙел йорт» романының «Үҫмер егет менән ат башы» тигән тәүге китабы донъя күрҙе. Икенсе китабы «Сүкеш менән һандал араһында» тип атала. Был тарихи әҫәрҙәрендә автор XV—XVI быуаттарҙа Башҡортостан биләмәһендә Нуғай ханлығы иҙеүе аҫтында йәшәгән башҡорт ырыуҙары тормошон һүрәтләй.
Әзербайжанда урыҫ теле
Тарихы
Совет осоронда Баҡыла урыҫ халҡы күбәйеү, урыҫ телендә уҡытыуҙың перспективалары һәм белем сифаты, урыҫ әҙәбиәтен иркен файҙалана алыу ҡала халҡының бик әүҙем урыҫлашыуына булышлыҡ итә. Бының һөҙөмтәһендә ХХ быуат уртаһында Баҡы ҡалаһында милләткә бәйһеҙ субкультура формалаша, космополит һәм урыҫ теллелек айырым сифаттарға әүерелә  һәм шул төшөнсәләр нигеҙендә «айырым милләт — баҡылар» барлыҡҡа килә , ул  урыҫ, әзербайжан, әрмән, йәһүд һәм башҡа милләттәрҙе берләштерә. Урыҫ теле Баҡыла өҫтөнлөк алыуы уны башҡа милләттәрҙең дә туған тел тип һанауына, «урыҫ телле әзербайжандар» йәки «урыҫ теллеләр» барлыҡҡа килеүенә килтерә Әзербайжанда 1970 йылда 57,5 мең әзербайжан (йәки 1,3 %) урыҫ телен туған теле тип атаған булған Советтар Союзы тарҡалыу һөҙөмтәһендә улар, урыҫтар кеүек үк, эмиграцияға китергә мәжбүр була. Әгәр 1989 йылда урыҫ теллеләр әзербайжан халҡының кәм тигәндә 1%-ын тәшкил итһә, 1999 йылға  уларҙың һаны 2,7 мең кеше ҡалған, йәғни 0,04 %. Бынан тыш, 1999 йылда 29 мең Әзербайжан украиндарынан 67 % - ы туған тел тип урыҫ телен атаған
Оло Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Кузнецов Константин Петрович
Кузнецов Константин Петрович (13 декабрь 1912 йыл — 2 май 1996 йыл) — инженер-төҙөүсе. 1970—1982 йылдарҙа СССР ауыл хужалығы подукттары әҙерләү министры урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының бишенсе, алтынсы һәм етенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1959—1971). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958).
Тишица
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Кузнецов Константин Петрович
Биографияһы
Төҙөлөштә һәм төҙөлөш материалдары етештереү буйынса ҙур уңыштар ҡаҙанғаны өсөн 1958 йылдың 9 авгусында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән К. П. Кузнецовҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Стәрлетамаҡ ҡалаһы флагы
Автор — Салауат Ғиләжетдинов.
Алдағы флагтар
2006 йылдың 25 апрелендә геральдика өлкәһендә берҙәм дәүләт сәйәсәтен ғәмәлгә ашырыу, илдә берҙәм геральдик системаһын булдырыу маҡсатында Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округының территориаль символикаһы буйынса комиссияһы тәҡдименә ярашлы Стәрлетамаҡ ҡалаһының ҡала округы Советы элек ҡабул ителгән флаг тураһында Положениены хуплай. Флаг тасуирламаһы үҙгәрешһеҙ ҡалдырыла.
Рустави Сиони сиркәүе
Рустави сиркәүе (ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის მიძინების სახელობის ტაძარი), Рустави Сиони булараҡ киң билдәле (რუსთავის სიონი) Грузияла Рустави ҡалаһында грузин православ сиркәүе. Ул 2000 һәм 2011 йылдар араһында төҙөлгән. Проектын Бесарион Менабде, Николоз Абашидзе и Николос Дадиани башҡарған. Төҙөлөш эштәрен Темур Буркиашвили етәкләгән.
Иҡта
Ҡулланылышы
Иҡта сифатында бирелгән дәүләт ерҙәре ғәразә әл-мүҡәтәғә тип атала. Элгәре эшкәртелмәгән ғәразә әл-мүҡәтәғә ерҙәре ғәразә әл-мәүәт тип атала.
Сөнәғәтуллина Зилә Даян ҡыҙы
Биографияһы
Зилә Даян ҡыҙы Сөнәғәтуллина 1949 йылдың 30 июлендә Башҡорт АССР-ының Ҡыйғы районы Үрге Ҡыйғы ауылында тыуған. . «Өләсәйҙәрем һәм ҡарт өләсәйем — Ҡазан татарҙары, олатайым — билдәле татар Еникевтар тоҡомонан. Ул Пенза өлкәһенән килеп, Ҡазанда уҡытыусылар семинарияһында уҡый. Олатайым башҡорт халҡының тәүге мәғрифәтселәренең береһе була — рус телен һәм әҙәбиәтен уҡыта, мин уның менән ғорурланам. Уның өлгөһөнә эйәреп, Ҡазанда уҡырға ҡарар иттем».<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" />
Нуғайбәков
Фамилия
---
Ашня (Аратырь ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Оло Садат
Оло Садат — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урюп йылғаһының һул ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чечня дәүләт университеты
Тарихы
1955 йылда — институттың ҙур уҡыу корпусы, ә 1957 йылдан физика-математика факультеты өсөн оҫтаханалар төҙөлә. 1956 йылда институтта физик тәрбиә факультеты асыла, 1958 йылда — педагогика һәм башланғыс белем биреү методикаһы факультеты, 1960 йылда — тәбиғи-география факультеты, 1962 йылда — сит телдәр факультеты. Бер нисә йыл дауамында тарих һәм филология факультеттары тарих-филология факультетына берләштелергән була.
Университетта коллектив файҙаланыу, технологиялар һәм инновацияларға ярҙам, ғилми-техник мәғлүмәт һәм фаразлау үҙәктәре, ботаника баҡсаһы, зоология, тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейҙары, нәшриәт, 5 хеҙмәтләндереү бүлеге, абонементтар һәм уҡыу залдары булған китапхана, йәмәғәт туҡланыу комбинаты эшләй.
Факультеттар, институттар һәм башҡа белем биреү бүлексәләре
Структура подразделениелары һәм студенттар һаны
Ғәббәсов
Ғәббәсова — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Иванащенко Леонтий Артёмович
Эштәре
Леонтий Иващенко халыҡ-ара диңгеҙ хоҡуғы буйынса йөҙләгән ғилми эштәр авторы һәм авторҙашы булып тора; халыҡ-ара хәүефһеҙлекте тәьмин итеү мәсьәләләрен тикшерә (халыҡ-ара хоҡуҡи, шулай уҡ хәрби-стратегик аспекттарҙы ла). «Ватан Ҡораллы Көстәрендә нығынған халыҡ-ара хоҡуҡи нигилизмды бөтөрөүҙе үҙенең бурысы итеп ҡуя»:
Башҡорт аты (фестиваль)
Һөҙөмтәһе
Фестивалдең иң ҙур һөҙөмтәһе булып Башҡортостан Башлығы Радий Хәбировтың Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы структураһында башҡорт атын һаҡлау, өйрәнеү, йылҡысылыҡты, ҡымыҙ эшләүҙе һәм ҡымыҙ менән дауалауҙы, йылҡысылыҡҡа бәйле кәсепселекте үҫтереү буйынса Башҡорт аты институтын булдырыу инициативаһы тора. Ул Шишмә районында Күсмә цивилизациялар Евразия музейы майҙансығында урынлашасаҡ.
Лагос
Тарихы
1861 йылда Лагос Британия колонияһы булараҡ аннексиялана. 1914 йылда протекторат баш ҡалаһы тип иғлан ителә.
И. А. Бунин исемендәге Елецк дәүләт университеты
Университет структураһы
Иҡтисад һәм хоҡуҡ институты
Киселевская мәмерйәһе
Урынлашыуы
1985 йылдан Силәбе өлкәһенең тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора.
Тикшереү тарихы
Мәмерйәнең иң тәүге планы 1968 йылда УСС спелеологтары тарафынан төҙөлгән. Ул ваҡытта мәмерйә 445 метрға тиклем тикшерелеп, картография төҙөлгән.
Тасуирлама
Иң төпкө диуарында коридорға алып сыға торған уйым бар. Коридор мәмерйәнең уң һәм һул өлөшөнә алып бара. Был урынды иҫтә тоторға кәрәк ( аҙаҡ туристарҙың мәмерйәнән сыға алмай аҙашып йөрөгән осраҡтары була).
Мәмерйә фаунаһы
Мәмерйәнең дөйөм  оҙонлоғо 1260 м, максималь тәрәнлектәге 37 м, уртаса киңлеге 5,4 м, уртаса бейеклеге 2,6 м, майҙаны 6804 м2 тәшкил иткән, дөйөм  күләме  17 000 м3 метрҙан ашыу.
Волчков Эдуард Петрович
Волчков Эдуард Петрович (— ) — турбулент йылылыҡ масса алмашыныу, йылылыҡ энергетикаһы һәм йылылыҡ физикаһы өлкәһендәге белгес. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы, техник фәндәр докторы, профессор.
Биографияһы
Рәсәй Федерацияһы Президентының алдынғы ғилми мәктәптәргә дәүләт ярҙамы программаһы буйынса грант етәксеһе. Йылылыҡ масса алмашыныу буйынса Милли комитет ағзаһы, һәм Юғары аттестация комиссияһы эксперт советтары ағзаһы, Рәсәй Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең механика һәм энергетика буйынса берҙәм ғилми советы ағзаһы. «Известия Сибирского отделения. Серия технических наук» журналының яуаплы мөхәррире (1988—1993). Рәсәй Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең «Теплофизика и аэромеханика» журналының баш мөхәррире (1993), «Thermal Science» халыҡ-ара журналдың мөхәрририәт ағзаһы.
Күлмәк
Күлмәк — (Кульмяково) Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Кәҫле районындағы ауыл. Береговой ауыл торағы составына инә. Район үҙәгенән, Кәҫле ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 32 км алыҫлыҡта урынлашҡан, диңгеҙ кимәленән 209 метр бейеклектә ята.
Тарихы
Башта Екатеринбург ведомствоһына ҡарай, һуңғараҡ — Буринский һәм Ҡоншаҡ районына. 1930 йылда «Үрнәк» колхозы ойошторола, уға 2948 га ауыл-хужалығы ерҙәре ҡарай. 1939 йылда Күлмәк ауылында 104 ихата була. Һуңғараҡ ауыл производство сәбәптәре менән Кәҫле районына беркетелә: колхоз ерҙәре «Береговой» совхозына бирелә. 1946 йылда 79 ихата иҫәпләнә; мәктәп, тимерлек эшләй.
Үрге Санъяп
Тарихы
Санъяп ауылы 21-се тирмәнең Атайсал түбәһенә ҡараған. Исеме — антропонимдан. Санъяп ауылына нигеҙ һалыусының 67 йәшлек Көҫәпҡол (уның балалары Әмирхан, Хәбибулла, Рәхмәтулла) һәм 1762 йылғы Ҡыҙрас улдары билдәле булған. XIX быуатта Санъяп ауылында 10 йорт һәм 71 кеше була. X ревизияла 59 йортта 400 кеше йәшәгән. 1920 йылда ихаталарҙың һаны 100-гә етә, ә халыҡ һаны 56 кешегә арта
Нуғайбәков Измаил Әхмәтмөхтәр улы
Биография
1938 йылдың 14 ноябрҙә совет иленә ҡаршы троцкист ойошмаһында (58 ст., 2-се п., 7, 8, 11) ҡатнашыу буйынса ғәйепләнә һәм ҡулға алына. 1939 йылдың 25 ғинуарында Нуағайбәков үҙен ғәйепле тип таный, Урал хәрби округы хәрби прокурорының өлкән ярҙамсыһы Бохановский 1939 йылдың 21 декабрендә Бохановский эште туҡтатты һәм Нуғайбәковты азатлау өсөн документтарҙы айырым бүлеккә ебәрҙе.
Иҙрис (исем)
Иҙрис  — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарҙа ҡулланылған ир-ат исеме.
Этимологияһы
Иҙрис — ғәрәптәрҙән ингән «өйрәнеүсе», «уҡыусы» мәғәнәһендәге мосолман ир-ат исеме.
Ер-һыу хайуандары
Ер-һыу хайуандарына дөйөм ҡылыҡһырлама
-Ҡан әйләнеше  түңәрәге икәү.
Һөлдә
Алғы ослоҡтар билбауына  мускулдар  ҡатламында  ята. Уға парлы умрау, ҡалаҡ һәм күкрәк һөйәгенә тоташҡан ҡарға һөйәктәре  инә.
Һулыш ағзалары
-Үпкәләр,
- тиреләре һәм ауыҙ ҡыуышлыҡтың лайлалы тиресәһе (өҫтәмә һулыш алыу ағзалары);
Йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы
- йоҡо артериялары (баштағы ағзаларҙы артериаль ҡан менән тәьмин итә);
Аш һеңдереү системаһы
Бөтә амфибиялар ҙа йыртҡыстар. Улар тик хәрәкәт итеүсе табышты ғына тота. Телдәре ҡуйы йәбешкәк лайлалы һәм төбө ирендәренә беркетелгән. Ауыҙ ҡыуышлығында осо менән йотҡолоҡ яғына ҡарап ята.
Ауыҙ ҡыуышлыҡтарҙа шайыҡ  биҙҙәренең көпшәләре  асыла. Уларҙың шайығында аш һеңдереү ферменттары юҡ. Ауыҙ ҡыуышлығынан аҙыҡ аш юлы аша  ашҡаҙанға, унан бөйәнгә  килә. Бында бауыр һәм ашҡаҙан аҫты биҙе көпшәләре асыла. Аш һеңдереү ашҡаҙанда һәм бөйәндә бара. Эшкәртелмәгән ҡалдыҡтар артҡы эсәк аша туранан-тура тышҡа түгел, ә тәүҙә эсәктең клоака тип аталған айырым бер киңәйгән өлөшөнә— клоакаға эләгә һәм унан тышҡа сығарып ташлана.
Күреү
Күпселек ерҙәге амфибиялар төҫтәрҙе айырыу һәләтенә эйә, әммә селтәрле шәкәрәлә таяҡсалар өҫтөнлөк итә. Шул уҡ ваҡытта төҫтө айырыу күреү зонаһында түгел, ә аралыҡ мейелә  урынлашҡан Беллонци ядроларында бара.
Ҡойроҡһоҙ амфибияларҙың (әрмәнделәр һәм тәлмәрйендәр) үҙенсәлекле һыҙаттарының береһе — күҙҙең латераль урынлашыуы, шуға ярашлы, күреү мөйөшө 360 градус тиерлек тәшкил итә. Әммә бының арҡаһында уларҙың бинокль зонаһы бәләкәй.
Тәм һиҙеү
Тәм һиҙеү ауыҙ ҡыуышлығында урынлашҡан. Тәлмәрйендәр бары әсене һәм тоҙлоны ғына айыра, тип фараз ителә.
Йәшәү рәүеше
Күпселек амфибияларҙың тереклеге ҡоро ерҙә һәм һыуҙа  сиратлашып бара. Әммә ҡайһы берҙәре тик һыу мөхитендә, икенселәре  тик ағастарға ғына йәшәгән  төрҙәр ҙә бар.