cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ә. Рудаки исемендәге тел һәм әҙәбиәт институты
Тарих
Тажикстан ССР Фәндәр академияһы ойошҡандан һуң, 1951 йылдың 14 апрелендәге Тажикстан Министрҙар Советы фарманы менән дүрт фәнни тармаҡ менән үҙ тел һәм әҙәбиәт институты булдырыла: тел, классик әҙәбиәт, совет әҙәбиәте һәм һүҙлектәр. 1955 йылда Садреддин Айни музейы институтның филиалы булараҡ ойошторола. 1958 йылда Әбү Абдулла Рудакиҙың 1100 йыллығы уңайынан, был институт шағир исеме менән атала. 2011 йылдың 4 февралендә Тажикстан Республикаһы Фәндәр академияһының Көнсығышты өйрәнеү һәм яҙма мираҫ институты Тел һәм әҙәбиәт институты менән ҡушыла һәм Рудаки һәм Тел, әҙәбиәт, Көнсығышты өйрәнеү һәм яҙма мираҫ институты исемен ала. 2017 йылда Көнсығышты өйрәнеү һәм яҙма мираҫ бүлеге Тел институтынан тағы бер ҡат айырыла, институт һәм боронғо исем аҫтында эшсәнлеген дауам итә.
Юлмөхәмәтов Абдулла Мөхәмәтйән улы
Биографияһы
Абдулла Мөхәмәтйән улы Юлмөхәмәтов 1931 йылдың 16 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Аҫҡар ауылында күп балалы ғаиләлә тыуа — тиҫтәнән ашыу булалар, ләкин өсәү генәһе иҫән ҡала — ағаһы Дәүләтбай, апаһы Орҡоя, ҡалғандары тиф менән ауырып үлә. Дүрт йәшендә атайһыҙ, ә һуғыш бөткән йылы йәй әсәйһеҙ тороп ҡала. 12 йәшендә үк колхоз эшенә егелә. Башланғыс белемде Аҫҡарҙа ала. Һуғыштан ауыр яра алып ҡайтҡан Дәүләтбай ағаһы уны тәүҙә Байназар балалар йортона, ә аҙаҡ 1947 йылда, Өфөләге 9-сы интернат-мәктәпкә (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты) урынлаштыра. Мәктәпте яҡшы билдәләргә генә тамамлай. Айырыуса математика кеүек тәүәл фәндәр еңел бирелә.
Миронов Андрей Александрович
1970-се йылдар
1970 йылдың июнендә Миронов Маргарита Микаэляндың Александр Куприн буйынса ҡуйған «Ҡараңғыла» телеспектаклендә Аларин ролендә төшә. «Мәскәү театр яҙы-70» фестивалендә « Дәүер тотҡонлоғонда» спектаклендә Вишневский роле өсөн диплом һәм икенсе премия менән бүләкләнә. Йәйен Сатира театры менән Силәбе и Магнитогорск ҡалаларында гастролдә була. 27 декабрҙә телевидениела «Ҡараңғыла» спектаклен тәүге тапҡыр күрһәтәләр. 1971 йылдың июнендә Андрей Миронов Әҙәбиәтселәр йортонда үҙенең утыҙ йәшен байрам итә.
1980-се йылдар
1983 йылдың июнь—июль айҙары Советтар Союзының сит илдәге ватандаштар менән мәҙәни бәйләнеш йәмғиәте линияһы буйынса АҠШ-та гастролдә үтә («Родина» йәмғиәте). "Ленфильм"дың худсоветы «Блондинка мөйөш артында» фильмын ҡабул итмәй — кире төшөрөп, яңынан ҡорорға туры килә, ары Госкино ҡабул итмәй — тағын ҡабаттан төшөрөп, яңынан тауыш яҙҙырырыла.
Гәрәева Лина Авзал ҡыҙы
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы.
Төньяҡ Боҙло океан
Этимологияһы
Океан географ Варениус тарафынан 1650 йылда үҙ аллы айырымланып, Гиперборей океаны — «Төньяҡтың иң осондағы океан» ( — мифтарҙағы төньяҡ ел аллаһы йәки Төньяҡ). Ул ваҡыттағы сит ил сығанаҡтарында шулай уҡ: Oceanus Septentrionalis — «Төньяҡ океан» ( — төньяҡ), Oceanus Scythicus — «Скиф океаны» ( — скифтар), Oceanes Tartaricus — «Тартар океаны», Μare Glaciale — «Боҙло диңгеҙ» ( — боҙ) исемдәре булған. XVII—XVIII б. урыҫ карталарында: Диңгеҙ-океан, Боҙло диңгеҙ-океан, Боҙло диңгеҙ, Төньяҡ океан, Төньяҡ йәки Боҙло диңгеҙ, Боҙло океан, Төньяҡ Поляр диңгеҙ исемдәре осрай, ә урыҫ диңгеҙсе- адмирал Ф. П. Литке XIX б. 20-се йылдарында уны Төньяҡ Боҙло Океан тип атаған. Башҡа илдәрҙә — «Арктик океан» исеме осрай, уны 1845 й. Лондон географик йәмғиәте бирә. СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының 1935 йыл 27 июнендәге ҡарары менән Төньяҡ боҙло океан исеме ҡабул ителгән. Был Рәсәй биләмәһендә XIX быуат башында уҡ ҡулланыла башлаған.
Умочь
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юридик шәхес
Юридик шәхес Рәсәй ҡанундары буйынса — милкендә, хужалыҡ ҡарамағында йәки оператив идаралығында айырым мөлкәтенә эйә булған, үҙ бурыстары өсөн был мөлкәт менән яуаплы булған ойошма. Был ойошма үҙ исеменән милек хоҡуҡтарын һәм милеккә ҡарамаған шәхси хоҡуҡтарын алырға һәм ғәмәлғә ашырырға, бурыстарҙы үтәргә, судта дәғүәсе һәм яуап биреүсе була ала. Юридик шәхестәрҙең үҙаллы баланс йәки смета булырға тейеш.
Батуми мәсете
Тарихы
1995 йылда манараһы яңыртыла. 2007 йылда да төҙөкләндереү эштәре башҡарыла. Мәсет ҡарамағында Ҡөрьән һәм ислам тарихын өйрәнергә теләгән балалар өсөн пансионат-мәктәп эшләй. Шулай уҡ бинала мөфтиәт, мәжлес, бер ничә имам эшләй.
Әлфиә
Билдәле кешеләр
Әлфиә Әсхәт ҡыҙы Кәлимуллина (19 апрель 1963 йыл) — йырсы, йыраусы. Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге махсус призға лайыҡ булыусы.
Юлсурина Әлфиә Мырҙабулат ҡыҙы (25 апрель 1960 йыл) — башҡорт йырсыһы, мәҙәниәт хеҙмәткәре. 1983 йылдан Бөрйән район мәҙәниәт һарайының художество етәксеһе, 1996 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының артист-вокалисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2010), төрлө кимәлдәге ижади бәйгеләр лауреаты.
Рябиновка (Балахтон ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
1749 йыл
1749 йыл — шаршамбы көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Васюм-Пеу
Васюм-Пеу — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 640 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Никольск (Благовещен районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ен
Исламда ендәр
Шулай итеп, ендәр араһында иманлылар  (мосолмандар) һәм мөртәттәр бар, былары Иблескә хеҙмәт итә һәм  шайтан тип йөрөтөлә. Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең Ҡөрьән уҡығанын ишетеп, күп ендәр ислам ҡабул иткән: Мосолмандар инаныуынса, күп кешеләрҙе Иблес ялғанға һәм күп аллалылыҡҡа әүрәтә. Был ен, Аллаһ тарафынан һайлап алынып, фәрештәләр менән күктә йәшәргә тейеш булған, тик сикһеҙ хакимлығынан иҫереп, Аллаһтың бойороғон боҙған һәм күктән ҡыуылған.
Сөләймәндең ендәре
Ҡөрьән раҫлауынса, Исраил батшалығының иң бөйөк хакимдарының береһе Сөләймән Аллаһтан иң ҡеүәтле ендәрҙе лә тыңлатырлыҡ көс алған. Ендәрҙән Сөләймән төрлө йомоштар башҡартҡан һәм тыңламағандарына яза биргән.
Урляй
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сабула
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ҡумыҡ теле
Хәҙерге заман латиницаһы
1991 йылда ҡумыҡ вәкилдәре Дөйөм төрки алфавит ҡабул итеүҙә ҡатнаша, ул хәҙерге мәлдә популярлаша бара.
Күкҡашҡа (ҡасаба)
Тарихы
Егәҙе ауыл Советының Күкҡашҡа ҡасабаһын.
Крылов Дмитрий Михайлович
Биографияһы
Дмитрий Крылов 1937 йылдан бүлек мөдире, 1939 йылдан — директор урынбаҫары, ә 1940 йылдан хирургия туберкулезының Ленинград институтында директор булып эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында блокадалы Ленинградта, хәрби табип булып хеҙмәт итә. Бер үк ваҡытта Ленинград ҡала партия комитеты ағзаһы булараҡ йәмәғәт эше менән шөғөлләнә.
Исламда күп ҡатынлылыҡ
Шәриғәт бойороҡтары
Ир-ат менән бәйле хәлдәргә ҡарап, күп ҡатынлылыҡ уның өсөн мөстәхәб (теләүле), мәкруһ (ярамаған эш), йә харам булыуы мөмкин.
Смородин Александр Алексеевич
Биографияһы
Александр Алексеевич Смородин 1933 йылдың 23 сентябрендә Көнбайыш Себер крайы Барбаза ҡасабаһында тыуған.
Вачем-Пеу
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Джиддә
Тарихы
969 йылда Джиддә Фатимиә халифат биләмәһенә инә. Фатимиҙарҙың эшлекле тышҡы сәйәсәте һәм сауҙагәрлеге арҡаһында Джиддәнең элемтәләре Һиндостанға һәм Ҡытайға тиклем барып етә. Ҡалала тормош гөрлдәп сәскә ата. Бай ҡалаға күрше мәмләкәттәрҙең күҙе төшөп, яулап алып торалар. Хәйер, яулап алыусылар ҙа уны емермәй, таламай, ә сауҙа мөмкинлектәрен киң файҙалана.
Ҡамышлы (Ыҡ ҡушылдығы)
Ҡамышлы (Комышла) — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 157 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Клагенфурт-ам-Вёртерзе
Спорт
Ҡалала Австрияның «Клагенфурт» хоккей клубы төпләнгән, ул 30 тапҡыр Австрия чемпионы булған.
Туғанлашҡан ҡалалары
Клагенфурт-ам-Вертерзеның туғанлашҡан ҡалалары:
Мәскәү Изге Екатерина ордены училищеһы
Тарихи мәғлүмәт
Мәскәүҙәге ике ҡатын-ҡыҙ институты ла — Екатерина һәм Александр институттары — 1917 йылға императрица Мария учреждениелары ведомствоһына ҡараған. 1917 йылдың 4 мартында ведомство бөтөрөлә, уның учреждениелары Халыҡ мәғарифы министрлығына буйһона, ә ведомствоның канцелярияһы Мария хәйриә һәм уҡыу йорттарына үҙгәртелә. 1917 йылдың 12 майында ведомство Дәүләт ҡурсыуы министрлығы (Министерство государственного призрения) составына индерелә. 1917 йылдың 12 декабрендә балалар приюттарына идара итеү буйынса элекке ведомствоның бөтә учреждениелары бөтөрөлә, һәм 1918 йылдың 23 февралендә Мәғариф халыҡ комиссариаты ҡарамағына тапшырыла.
Парфия батшалығы
Хакимдары
Парфия (баш ҡалаһы Гекатомпил).
Соколов Владимир Михайлович
Соколов Владимир Михайлович (15 март 1939 йыл — 11 ғинуар 2017 йыл) — спортсы һәм тренер, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Профессор (1998). Велосипед спорты буйынса СССР‑ҙың (1980) һәм РСФСР‑ҙың (1979) атҡаҙанған тренеры, СССР‑ҙың халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1967), СССР‑ҙың атҡаҙанған (1970) һәм почётлы спорт мастеры (1965). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2000).
Биографияһы
1988 йылда — 1988 йылғы Олимпиада өсөн велосипедта ярышыусылар командаһын әҙерләй.
Дәүләт әләме майҙаны (Баҡы)
Тарихы
2007 йылдың 17 ноябрендә Әзербайжан Президенты Баҡы ҡалаһында Дәүләт флагы майҙанын булдырыу тураһында указға ҡул ҡуя. Уға 30 декабрҙә Әзербайжан Хәрби-диңгеҙ көстәренең төп базаһынан алыҫ булмаған Баилово биҫтәһе эргәһендә нигеҙ һалына.
Фигейра-да-Фош
Урынлашыуы
Ҡала Коимбра ҡалаһы округының административ  үҙәгенән көнбайышҡа ҡарай  37 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Ҡалаға 1771 йылда нигеҙ һалына
Безносов Николай Никитьевич
Биографияһы
1970—1980-се йылдарҙа Башҡорт АССР-ы йыйылма командаһының өлкән тренеры.
Хөсәйен ибн Али
Биографияһы
Үлер алдынан Мөслим ибн Ғакил Хөсәйенгә, уға Күфәгә инмәҫкә ҡушып, хәбәр ебәреп өлгөрә. Ләкин Хөсәйен Күфә йүнәлешендә хәрәкәт итеүен дауам итә һәм Кәрбәлә тигән ергә яҡынлаша. Кәрбәлә эргәһендә уның менән хәлиф һуғышсылары осраша. Хәлиф ғәскәре әле күптән түгел генә үҙҙәре Хөсәйенде ҡалаға саҡырған куфийсылар менән тулыландырылған була. Һөйләшеүҙәр ваҡытында Хөсәйен үҙен һәм яҡындарын ебәреүҙәрен һорай. Ләкин дошмандары уны азат итеү өсөн ул ҡабул итә алмаҫлыҡ шарттар ҡуялар. Хәлифтең ғәскәре Хөсәйендең ҙур булмаған отрядына ҡаршы баралар һәм уны тулыһынса тар-мар итәләр. Хөсәйен һәм тағы ла 72 кеше, уларҙың 23-ө уның туғандары була, һуғышта һәләк булалар. Хөсәйендең башын ҡырҡып алалар һәм тәүҙә Убайдуллах ибн Зиядҡа, ә аҙаҡ Дамаскҡа хәлиф Йәзидҡа ебәрәләр.
Шольц Олаф
Ғаиләһе
1998 йылдан ҡатыны — Бритта Эрнст (1961 йылда тыуған), Германия социал-демократик партияһы (СДПГ) сәйәсмәне, Бранденбургтың мәғариф, йәштәр һәм спорт министры. Детей нет.
Суханкин Елеферий Исаакович
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
Елеферий Исаакович Суханкин 1886 йылдың 16 октябрендә Грозный өлкәһенең Старогладковская станицаһында тыуа. Фәнни-производство эшмәкәрлеге нефть геологияһы менән бәйле.
Максимов (Яңауыл районы)
Максимов (Максимово; элекке атамалары Әндеш; Эндем) — Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 590 кеше була. Почта индексы — 452817, ОКАТО коды — 80259853001.
Серёгин Леонид Алексеевич
Биографияһы
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1961 йылда Белорет ҡалаһындағы тимер-бетон изделиелары заводының ағас эшкәртеү цехында балта оҫтаһы булып башлай.
Красная Речка (Өҫен ҡушылдығы)
Красная Речка  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Өҫән йылғаһының һул ярына тамағынан 91 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Френдс Арена
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Нәҡи Иҫәнбәт
Биографияһы
Ауыл мәҙрәсәһендә үҙенең уҡыуын башлап, уны Хәсәниә мәҙрәсәһендә (Өфө ҡалаһы) дауам итә.
15 йәшендә, Ҡазан «Мөхәммәҙиә» мәҙрәсәһе шәкерте булғанда, журналдарҙа баҫыла башлай. Нәҡ шул ваҡытта унда һүҙгә һәм телгә ҡарата ҡыҙыҡһыныу барлыҡҡа килә, ә халыҡ ижадына, туған теленә һөйөүе уны ғүмере буйы оҙатып бара.
Уның шиғырҙары халыҡ яратҡан йырҙарҙың («Ураҡсы ҡыҙ», «Бормалы һыу», «Гармун», «Һин сазыңды уйнаның») һүҙҙәренә әүерелгән. Пьесалары ныҡлап татар театрҙары репертуарына («Хужа Насретдин», «Зифа», «Портфель», «Муса Йәлил», «Хижрәт» һ. б.) ингә. Балалар өсөн әҫәрҙәре (шул иҫәптән фольклор) шулай уҡ бик популяр («Мыраубай батыр»).
Абалкин Леонид Иванович
Биографияһы
Леонид Иванович Абалкин 1930 йылдың 5 майында Мәскәүҙә бухгалтерия хеҙмәткәрҙәре ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Иван Александрович Абалкин (1894—1966), әсәһе — Зоя Ивановна (ҡыҙ фамилияһы Рудакова). Атаһының ағаһы «Правда» гәзитенең әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге мөдире.
Сәйәси эшмәкәрлеге
КПСС-тың Бөтә Союз XIX конференцияһында (1988) популяр тиҙләтеү концепцияһын тәңките менән сығыш яһай: уның ҡарашы буйынса, ил иҡтисады иҡтисади темптарҙа түгел, структуралы үҙгәртеп ҡороуға мохтаж. Конференцияла ул шулай уҡ М. С. Горбачевтың дәүләт һәм партия вазифаларын бергә ҡушыу тәҡдимен ғәмәлгә индереүҙе хупламаны.
Үәли (опекун)
Мәҙһәбтәрҙә үәлиҙәр роле
Формаль рәүештә, никахлашҡанда үәли булыу талабы ислам юридик мәктәбенә (мәҙһәбкә) бәйле: Хәнәфи мәҙһәбтән шиғыйҙарҙа һәм сөнниҙәрҙә бәлиғ булған ҡатын-ҡыҙ техник йәһәттән үҙ исеменән никахҡа инә ала, әммә ғәмәлдә һәр ваҡыт үәли ҡулланыла; ҡалған өс сөнниҙәр мәҙһәбендә уның булыуы мотлаҡ. Ғәҙәттә кәләштең атаһы үәли сифатында сығыш яһай. Был төшөнсә ғәҙәти опекунлыҡ менән тап килмәй, мәгәр айырым осраҡтарҙа опекун үәли ролен үтәй ала.
Вашин-Пеу
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Бормат
Инфраструктура
Ауылда башланғыс мәктәп, мәҙәниәт йорто, фельдшер-акушер пункты, китапхана бар.
Сабитов Сәлих Ғиззәт улы
Батырлығы
Шәхси ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн 1945 йылдың 2 апрелендә Сабитов С. Ғ. II дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
Р. Ғ. Сабитов 1945 йылдың апрелендә һуғышып Нейсе йылғаһы аша сыҡҡанда батырлыҡ һәм инициатива күрһәтә. «1945 йылдың 16 апрелендә һуғышып Нейсе йылғаһы аша сыҡҡанда иптәш Сабитов, миномет расчетының яраланған командирын алмаштырып, ҡыйыу рәүештә дошмандың тере көсөн һәм ут сараларын баҫтыра, пехотаға йылға аша сығыуға юл аса.
Ибраһим I
Ҡолатылыуы һәм үлеме
Ибраһим менән ҡәнәғәт булмағандар заговор әҙерләй. Уға шәйех-әл-ислам, имамдар, янычарҙар, диван ағзалары һәм Кесем солтан инә. 1648 йылдың 7 авгусында әүҙем эш итеүҙәр башлана, янычарҙар төркөмө менән янычарҙар башлығы һарайға килә һәм Ибраһимға үҙҙәренең талабын тыңларға ҡуша, улар араһында бөйөк вәзирҙең отставкаһы ла була. Ҡурҡҡан Ибраһим риза була. Бөйөк вәзир Әхмәт паша ҡотолорға теләп, йәшеренә, ләкин уны тотоп алалар һәм үлтерәләр. Кәүҙәһен ипподромға сығаралар һәм киҫәктәргә бүлгеләйҙәр, ә элекке вәзиргә «хезарпаре» — меңләгән киҫәк тигән ҡушамат тағалар. Яңы бөйөк вәзир итеп Софу Мәхмүт паша тәғәйенләнә, уның кандидатураһын баш күтәреүселәр күрһәтә. Икенсе көнө имамдар һәм янычарҙар тәғәйенләгән яңы бөйөк вәзир Ибраһимға килгәс, тегенеһе уға ташлана һәм уны заговор һәм баш күтәреүҙә ғәйепләп, һаҡалына йәбешә. Вәзирҙе оҙатып килгән офицерҙар вәзирҙе ҡоторонғон солтандан айырып ала.
Хәйруллина Флүзә Тимерғәзим ҡыҙы
Биографияһы
Сығышы менән Башҡортостандың Баҡалы районы Яңы Ҡорос ауылынын, Ҡазан дәүләт университетының татар журналистикаһы факультетын тамамлаған.
Бондарук Анатолий Моисеевич
Биографияһы
1994—1997 йылдарҙа эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнә (төҙөлөш).
1997 йылда «Селена» нефть-химияһы төркөмөнөң ойоштороусыһы һәм генераль директоры була (Мәскәү өлкәһе, Королев ҡалаһы); 2005 йылдан — «Полиэф» асыҡ акционерҙар йәмғиәте генераль директоры; 2008 йылдан — «Полиэф» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең директорҙар советы рәйесе.
2010—2011 йылдарҙа — Башҡортостандың Сауҙа-сәнәғәт палатаһы рәйесе.
Пугачёв Емельян Иванович
Сығышы
Уның Дементий исемле ағаһы һәм ике апа-һеңлеһе булған — Федосья һәм Ульяна. Һорау алыу ваҡытында Пугачев ғаиләһе башҡа старообряд казактарҙан айырмалы рәүештә православие диненә ҡараған. Уның Тимофей улының ҡиәмәт атаһы (крестный) православиела булған Алексей була.
Ҡыҙыл Сулиндың Изге Покровка ғибәҙәтханаһы
Тарихы
Изге Покровка ҡорамы  Октябрь революцияһын   кисерә. Ҡорамда ғибәҙәттәр 1935 йылға   ул ябылғанға тиклем бара, Бөйөк Ватан һуғышы осоронда немец оккупацияһы   ваҡытында ғына асыла. Милләте грек булған Константинополь Патриархатына ҡараған священник ебәрелә. Оккупаяция властары Рус Православ Сиркәүенә  тарҡаулыҡ индерергә тырыша һәм шуның менән бәйле Мәскәү менән бер ниндәй ҙә бәйләнеше булмаған руханиҙарҙы ебәрергә тырыша. Ҡала азат ителгәс, сиркәүҙә ғибәҙәттәр бер ни тиклем үткәрелмәй, тик 1946 йылда ғына священник тәғәйенләнгәс ғибәҙәттәр яңыртыла һәм бөгөнгө көндә лә туҡтамай.
Пугачёв Емельян Иванович
Крәҫтиәндәр һуғышы юлбашсыһы
Март айында Пугачев эргә-тирәләге ауылдарҙағы крәҫтиәндәрҙең ялыуҙарын тыңлай. Пугачёв Лысовҡа үлем менән янай. Яуап итеп, Лысов уны һөнгө менән сәнсә, Пугачёвты уның кейеменең аҫтындағы тимер күлдәге генә ҡотҡара. Килеп етешкән Почиталин Пугачевты артабанғы һөжүмдән йолоп алып ҡала. Шигаевтың үтенестәренә ҡарамаҫтан Дмитрий Лысовты Бәрҙе биҫтәһендә аҫып ҡуялар.
Әсирлеккә алыу, тикшереү һәм язалау
Шәмбе көнө, 1775 йылдың 21 ғинуарында, Мәскәүҙә Болотный майҙанында халыҡтың күпләп йыйылған ерҙә язалау башҡарыла. Пугачёв үҙен лайыҡлы тота, ҡалҡыу урынға сыҡҡас, Кремль соборҙарына ҡарап суҡына, дүрт яҡҡа баш эйеп, ғәфү үтенә: «Прости, народ православный». Дүрткә ботарлауға хөкөм ителгән Е. И. Пугачёвҡа һәм А. П. Перфильевҡа палач, батшабикәнең теләге буйынса, башта башын сабып өҙә. Бер нисә минуттан палач сабып алынған башты халыҡҡа күрһәтә, ә кәүҙәһенең ҡалған өлөштәре тәгәрмәстәрҙә беркетелә. Перфильевты язалау Рәсәйҙәге иң аҙаҡҡы рәсми рәүештә башҡарылған дүрткә ботарлау була.
Ҡырмыҫҡалы улусы
Тарихы
Ҡырмыҫҡалы улусы Дыуан-Табындан бүленеп сыға.
Лангенлойба-Нидерхайн
Лангенлойба-Нидерхайн (Langenleuba-Niederhain) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1928 кеше йәшәй. Майҙаны — 39,65 км2. Диңгеҙ кимәленән 205 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4618 һәм автомобиль коды — ABG.
Шәрипов Валерий Мөхәмәт улы
Хеҙмәт юлы
Хеҙмәт юлын 1962 йылда Өфө ҡалаһында 20-се почта йәшниге предприятиеһында токарь өйрәнсеге булып башлай, артабан токарь, электромонтёр була.
1978—1994 йй. — Өфө ҡалаһы КПСС-тың Ленин район комитеты икенсе секретары, Ленин район советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, заместитель главы Администрации Ленин районы Хакимиәте башлығының капиталь төҙөлөш һәм дөйөм мәсьәләләр буйынса урынбаҫары.
Әсфәндиәрова Рафиҡа Абдулхәмит ҡыҙы
Биографияһы
2003 йылдың 18 сентябрендә вафат була. Перелюб районы Ҡунаҡбай ауылы зыяратында ерләнә.
Ҡуййылға (Үрге Ҡондоҙ ҡушылдығы)
Ҡуййылға  — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһенең Северный һәм Абдулла райондары биләмәләрендә аға. Йылға оҙонлоғо 15 км, һыу бассейны майҙаны 106 км².
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сереуль (Сережа ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Максимовка (Ҡурған өлкәһе)
Халҡы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (54 %) йәшәй.
Сәлихов Кев Миңнулла улы
Биографияһы
1989 йылдан — В. И. Ульянов — Ленин исемендәге Ҡазан дәүләт университетының химик физика кафедраһы мөдире.
Инглиз һәм немец телдәрен белә.
Вылыс-Харючей-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Түбәнге Бикҡужа
Түбәнге Бикҡужа (Нижнебиккузино; боронғо атамалары Бикҡужа, Иҫке Бикҡужа, Сорғояҙ) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 263 кеше. Почта индексы — 453338, ОКАТО коды — 80238855001.
Югра дәүләт университеты
Тарихы
2001 йылда Ханты-Мансийскиҙа булған уҡыу йорттарының филиалдары: Төмән дәүләт ауыл хужалығы академияһы, Нижневартовск дәүләт педагогия институты, Себер автомобиль-юл академияһы, Төмән дәүләт ауыл хужалығы академияһы һәм Бөтә Рәсәй дәүләт һалым академияһыбазаһында ойошторола. Югра дәүләт университеты төбәктә федераль ҡарамаҡтағы беренсе уҡыу юғары уҡыу йорто була.
2003 йылда университет өсөн яңы төп бина төҙөлә, ул Ханты-Мансийскиҙа ул ваҡытта иң бейеге була.
Миһранова Эльза Венер ҡыҙы
Миһранова Эльза Венер ҡыҙы (Мигранова Эльза Венеровна; 15 декабрь 1971 йыл — ғалим-тарихсы, этнограф, тарих фәндәр кандидаты (2003).
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
Традиции гостеприимства, отраженные в башкирских народных пословицах // Фольклор народов России. Уфа, 2001. С. 126—130;
Традиционный повседневный и гостевой застольный этикет башкир // Ватандаш. 2003. № 1. С. 84-93;
Яҫауыл
Тарихы
1837 йылда Ырымбур казак ғәскәренә инеүҙән баш тартҡан һәм әйлеләр еренә күсеп килгән 6-сы кантон (Силәбе өйәҙе) башҡорттары Яҫауыл (Есаулова) ауылына нигеҙ һалған. Исеменең барлыҡҡа килеүе тәүге төпләнеүселәрҙең яҫауыл хәрби дәрәжәһе менән бәйле.
Яҫауыл ауылының XIX быуатта артабанғы үҫеше
1832 йылда аҫаба башҡорттар һәр ир-ат башына 40 дисәтинә (артабан 60-ар дисәтинә) ер бүлеү, шул уҡ ваҡытта аҫабалыҡ хоҡуғын юғалтҡан йәки башҡа улустарҙың ерендә йәшәгән керҙәш башҡорттарға — 15-әр дисәтинә ер бүлеү тураһында закон сығарыла. Шул саҡта башҡорттар һәм башҡа ҡатламдар араһында ер хоҡуҡтарын асыҡлау хәрәкәте башлана ла инде. Троицк өйәҙенең 5-се кантон идарасыһы тарафынан зауряд-хорунжий Ҡолшәриповҡа бирелгән губернаторҙың 1851 йылдың 25 ноябрендә донъя күргән бойороғонда Бәләбәй өйәҙенең 13-сө кантоны башҡорттарынан 55 кешегә «әлеге ваҡытта йәшәп ятҡан урындарында ер биләмәләре етмәү сәбәпле, Троицк өйәҙендәге Урғыла йылғаһы буйындағы үҙҙәренең аҫаба ерҙәренә күсеп ултырырға рөхсәт итергә һәм яңы Яҫауыл ауылында, тәҡдим ителгән араны һаҡлап, йорттар төҙөргә, сыуал урынына голланд мейестәр талап итмәҫкә» тип яҙылған. Яҫауыл ауылы атамаһы аҫаба ерҙәренә кире әйләнеп ҡайтҡан ике зауряд-яҫауыл Сәйетбаттал менән Сәйетборхан Ҡотлояровтарҙың хәрби дәрәжәһе менән бәйле, тип аңлатыла.
Яҫауыл ауылы ҡыҙыл балығы менән дан тотҡан Оло Урғыла йылғаһы буйында урынлашҡан. Игенселек өсөн бында яраҡлы шарттар булмаған. «Һөрөнтө ерҙәр урман менән ҡапланған тауҙар менән уратып алынған уйһыулыҡта урынлашҡанлыҡтан, ямғырлы йылдарҙа урын һаҙлыҡҡа әйләнгәнлектән, еүешләнгән игенде ҡырау һуҡҡан». Ер бер төрәнле көңгөр һуҡа ярҙамында эшкәртелгән. XIX быуат аҙағында бер генә елгәргес булған. Өс йорт хужаһы мал аҫырамаған. Йыл һайын 20-гә яҡын кеше күрше заводтарға аҡса эшләргә киткән.
Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше
1905 йылда Яҫауыл ауылындағы 113 хужалыҡта 520 кеше йәшәгән.
Липовандар
Тарихы
Әлеге ваҡытта Румынияла липовандарҙың һаны рәсми мәғлүмәттәр буйынса 37 мең кеше һәм рәсми булмаған мәғлүмәттәр буйынса — 100 мең кеше иҫәпләнә. 1990 йылда Бухарестта «Урыҫ липовандары общинаһы» ойошторола, община ике телле «Зори-Zorile» гәзитен һәм «Китеж-град» журналын сығара.
Кариб диңгеҙе
Кари́б диңгеҙе (Caribbean Sea, Mar Caribe, Lamè Karaïb, Mer des Caraïbes, Caraïbische Zee, Laman Karibe) — Ситке диңгеҙ ярым йомоҡ диңгеҙ Атлантик океандың бассейны, көнсығыштан һәм көньяҡтан Үҙәк һәм Көньяҡ Америка менән, төньяҡтан һәм көнбайыштан — Ҙур Антиль утрауҙары һәм Кесе Антиль утрауҙары менән сикләшә. Төньяҡ-көнбайышта Юкатан ҡултығы аша Мексика ҡултығы менән тоташҡан, көньяҡ — көнбайышта Тымыҡ океан Панама каналы аша тоташа.
Колонизациялау
Шулай уҡ Европаның башҡа империялары ла, караптарҙы Яңы донъяға ебәреп, көнбайышҡа ҡарай киңәйә башлаған. Бермуд утрауҙарында (1612), Сент-Китс (1623) һәм Барбадос (1627) утрауҙарында Британияның тәүге колониялары барлыҡҡа килә һәм артабан башҡа утрауҙарҙы колониялаштырыу өсөн ҡулланыла. Францияның Вест-Һиндостаны шулай уҡ Сент-Китс утрауынан (1624) башлана, артабан Гваделупа һәм Мартиника утрауҙарында тораҡтарға нигеҙ һалынған (1635). Шулай уҡ Бөйөк Британия һәм Франция утрауҙарҙы көсһөҙләнгән Испания империяһынан уңышлы яулап ала: 1655 йылда Ямайка инглиздәрҙең контроле аҫтына эләгә, ә 1697 йылда француздар Эспаньоланың көнбайыш өлөшөн баҫып ала. XVII быуатта Кюрасао, Изге Мартин, Аруба һәм башҡа утрауҙарҙа голланд колониялары барлыҡҡа килә, һуңынан улар Нидерланд Антил утрауҙары составына инә. Дат биләмәләре төбәктә 1672 йылда Сент-Джон һәм Сент Томас утрауҙарында барлыҡҡа килгән.
Ярослав Гашек
Я́рослав Га́шек (Jaroslav Hašek; 30 апрель 1883 йыл — 3 ғинуар 1923 йыл) — чех яҙыусы-сатиригы, анархист, драматург, фельетонсы, журналист, Ҡыҙыл Армия комиссары. Яҡынса 1500 төрлө хикәйә, фельетон һәм башҡа әҙәби әҫәрҙәр авторы. Улар араһынан яҙыусының «Йылғыр һалдат Швейк мажаралары» (русса «Похождения бравого солдата Швейка») исемле тамамланмаған романы донъя кимәлендә танылыу яулаған әҫәр.
Шәриф (исем)
Фамилияла
Шариф, Мершад (1952 йыл) — француз, унан алда иран шахматсыһы, халыҡ-ара мастер (1975).
Шариф, Шахбаз (1950 йыр) — Пакистан сәйәсмәне, Пенджаб провинцияһының баш министры (2009 йылдан).
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Мазари-Шәриф күк мәсете— йәки Хаҙрәт Әли изге мәсете — Афғанстанда Мазари-Шәриф ҡалаһында урынлашҡан мәсет. Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ике туған ҡустыһы һәм кейәүе Имам Әли хәлифтың ерләнгән урыны
Кинйәбулат нефть ятҡылығы
Тарихы
Ишембай нефть ятҡылығы 1932 йылдан сәнәғәт өсөн нефть бирә башлай. Бына республикалағы иң тәүге нефть эшкәртеү заводы төҙөлә. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, республикаға Әзербайжандан Баҡы нефть ситтән тороп уҡыу институты, бер төркөм белгестәр эвакуациялана. Фронтта хәлдәр ҡатмарлы булыу сәбәпле, 1942 йылда Төньяҡ Кавказ һәм Әзербайжандан предприятиелар һәм белгестәрҙе эвакуациялау дауам итә. Башҡортостанға Баҡынан 703, Грозныйҙан — 264, Майкоптан — 91 эшсе һәм белгес килә. 1942 йылда уҡ «Башнефтекомбинат» башҡарған разведка быраулау эштәре буйынса Советтар Союзында иң алда бара, ул хатта Әзербайжанды ла уҙып китә. Бөтә Волга-Урал буйы төбәгендә нефть разведкалау эше киң йәйелдерелә.
1943 йылдың сентябрендә Кинйәбулат ауылы янындағы 5-се скважинанан (быраулау мастеры М. С. Голяков бригадаһы) көслө нефть фонтаны ата башлай. Ул тәүлегенә ике йөҙ тонна нефть бирә. Тирә яҡ нефть менән тула, нефть яҡындағы Тәйрүк йылғаһына аға башлай, ә унан Ағиҙелгә ағып төшә. Әлбиттә был ятҡылыҡтан түбәнерәк Тәйрүк буйында урынлашҡан Байғужа, Смаҡай, Көҫәпҡол (Ишембай) ауыл халҡы малы, ҡош-ҡорто әрәм була.
Лангенорла
Лангенорла (Langenorla) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1470 кеше йәшәй. Майҙаны — 22,71 км2. Диңгеҙ кимәленән 185 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7381 һәм автомобиль коды — SOK.
Ханова Рәзифә Сәлих ҡыҙы
Биографияһы
1963 йылда һарыҡсылыҡ фермаһында хеҙмәт юлын башлай. 1966 йылдан башлап Дүртөйлө районы Карл Маркс исемендәге колхозының Иванай һөт-тауар фермаһы һауынсыһы булып эшләй.
Вель-Игль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Безценный Виктор Николаевич
Биографияһы
1976 йылдың 2 декабрендә вафат була. Макеевка ҡалаһы зыяратында ерләнгән.
Удмурт Республикаһы
Удмурт Республикаһы (Удмуртия, удмуртса Удмурт Республика) — Рәсәй составындағы республика, Волга буйы Федераль округына ҡарай. Баш ҡалаһы — Ижевск.
Горевка
Горевка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Алей йылғаһының һул ярына тамағынан 177 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Неньга (Мезень ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бохәрмәтов Радик Мазһар улы
Биографияһы
1994—2002 йылдарҙа — «Ишимбайстройсервис» директоры, Ишембай ҡалаһының СМУ-1 директоры, «Салаватремстрой» МУП-ының баш инженеры.
2011 йылдың мартында отставкаға китә.
Беларусь Республикаһының дәүләт наградалары
Дәүләт премиялары
Беларусь Республикаһының Дәүләт премияһы бер дәғүәсегә йәки өс кешенән артыҡ булмаған дәғүәселәр коллективына бирелә.Эште башҡарыу процесында административ, консультатив йәки ойоштороу функцияларын ғына тормошҡа ашырған кешеләрҙе Дәүләт премияһына дәғүә итеүселәр коллективына индереү рөхсәи ителмәй. Дәүләт премияһына лайыҡ булған кеше Дәүләт премияһы лауреаты исеменә лайыҡ була һәм Дәүләт премияһы лауреаты дипломы менән бергә «Почет Билдәһе» премияһына лайыҡ була.
Беларусь Республикаһы Президенты премиялары
Беларусь Республикаһы Президенты Премиялары ижади интеллигенция вәкилдәренә, шулай уҡ ижади, мәҙәни, белем биреү, фәнни, педагогик эшмәкәрлектә ҙур һөҙөмтәләргә өлгәшкән фән, мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәренә, шулай уҡ спортсыларға физик культураның күмәк хәрәкәтен һәм спортын үҫтереүгә ҙур өлөш индергән спортсыларға бирелә.
Йыл һайын Беларусь Республикаһы Президенты Премияларының өс төрө тапшырыла:
Төхвәтуллин Ришат Айрат улы
Биографияһы
Ришат Айрат улы Төхвәтуллин 1989 йылдың 3 мартында Башҡорт АССР-ының Туймазы районы Ҡарамалы-Ғөбәй ауылында донъяға килгән. Атаһы Айрат Сөләймән улы Төхвәтуллин механизатор; ә әсәһе Розалия Нурулла ҡыҙы клуб мөдире; ағаһы Ренат (1986 йылда тыуған), һеңлеһе Айгөл (1997 йылда тыуған).
Түбәнге Һаҙ
Түбәнге Һаҙ (Нижнее Сазово) — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 59 кеше була. Почта индексы — 453346, ОКАТО коды — 80238845007.
Тарихы
1860 йылда ереклеләрҙән 65 кеше Түбәнге Һаҙ ауылына нигеҙ һалған. Төп ауылда 458 ир-егеттең 168-е тороп ҡалған. Үрге Һаҙҙа беренсе совет халыҡ иҫәбен алыуҙа Түбәнге Һаҙҙа — 140 кеше йәшәгән 33 ихата күрһәтелгән.
Нәнәҙе
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Грецияның сәнәғәт тимер юлдары
Шахта тимер юлдары һәм Аливери электр станцияһы
Аливери электр станцияһының тимер юл селтәрҙәре шахталарҙан һоро күмерҙе диңгеҙ буйында урышлашҡан электр станцияһына ташыу өсөн ҡулланыла, станция диңгеҙ һыуын механизмдарҙы һыуытыу өсөн файҙалана. 1 метр колеялы тимер юлын 1958 йылда Грецияның Дәүләт энергетика корпорацияһы 600 мм-лы тимер юл селтәре урынына төҙөй һәм аҙағыраҡ был селтәр ҙең дөйөм оҙонлоғо 22 километрға тиклем етә. Һоро күмер илдең уртаһында урынлашҡан шахталарҙан электр станцияһына ташыла; шулай уҡ күмер сығарыу зонаһынан тупланған дары ла ташыла. Был юлдар буйлап биш Jung паровозы йөрөй, 1980 йылда улар Nippon Saryo дизель локомотивтарына (4 дана) һәм Diema (бер дана) алмаштырыла. 1958 йылда етештергән маневр локомотивы ҡорос төҙөлөш материалдарын ташыу өсөн файҙаланыла. Был тимер юл селтәре 1988 йылға тиклем — электр станцияһы ауырыраҡ яғыулыҡҡа күскәнгә һәм шахталар ябылғанға тиклем даими эшләй.
Птолемаис тимер юлы
Бынан тыш, махсус 900 мм-лы шахта тимер юлы ҡулланыла, ул сәнәғәт ҡулланыусылары ихтыяждарын тәьмин итеү өсөн файҙаланылған Төньяҡ һәм Көнбайыш һоро күмер сығарыу участкаларын тоташтыра. Бында 760 квт ҡеүәтенә эйә булған 12 Bo-Во локомотивы (EL 4 тибындағы) һәм В тибындағы дүрт маневр локомотивы ҡулланыла. Һоро күмер запастары бөткәс, юлды ябалар, хәҙерге ваҡытта яңы участкаларҙа таҫма конвейерҙарсистемаһы эшләй.
Александр-Мария институты
Тарихы
1899 йылда училище кавалерия ханымы В.Е. Чертова исемендәге Александр-Мария институты тип үҙгәртелә. Институтта Мәскәү хәрби округында хеҙмәт иткән хәрби начальниктарҙың, хәрби чиновниктарҙың һәм медиктарҙың ҡыҙҙары белем алған. Бөйөк кенәзбикә Елизавета Федоровна - институттың попечителе була. Башланғыс белем биреү курсы тамамлаусылар башланғыс училище  тәрбиәселәре һәм ғаилә тәрбиәселәре булып эшләй алған, ә тулы курс үткән институт тәрбиәләнеүселәре уҡытыусы белеме алған.
Институттың билдәле тәрбиәләнеүселәре араһында - актриса Е. Н. Гоголева.
Яңы Турбаҫлы
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Дәғүәт
Тарихы
Дәғүәт Ҡөрьәндә үлектәрҙе Яуап Көнөнә саҡырыу мәғәнәһендә ҡулланыла. Дөйөм алғанда, дәғүәт һүҙе Ҡөрьәндә Аллаһ ихтыярына ярашлы йәшәргә саҡырыу мәғәнәһендә ҡулланыла. Шулай итеп, исламдың тәүге быуаттарында, дәғүәт һүҙен йышыраҡ шәриғәт һәм дин һүҙҙәре менән бер үк кимәлдә ҡулланғандар. Тыныс вәғәз нигеҙендә Мөхәммәт Пәйғәмбәр 23 йыл дауамында үҙ ырыуҙаштары араһында ислам диненә өндәгән. 628 йылда Мәҙинә мосолмандары һәм Мәккә мөшриктәре араһында төҙөлгән тыныслыҡ килешеүе исламдың Ғәрәп ярымутрауында таралыуының иң мөһим этабы булып тора. Шуның арҡаһында бөтә Ғәрәбстан буйлап юл тотҡан мосолман дәғүәтселәре исламға 2 йыл эсендә шуға тиклем 18 йыл элеккенән күберәк кеше килтергән.
Биологик классификация
Билдәләмәләр
Таксономияның аныҡ билдәләмәһе сығанаҡтан сығанаҡҡа үҙгәрә, әммә дисциплинаның үҙәге ҡала: организмдар төркөмдәренең концепцияһы, атамаһы һәм классификацияһы. Һуңғы ваҡытта таксономия билдәләмәләре түбәндәгесә бирелә:
Ренессанс һәм иртә хәҙерге заман
Ренессанс һәм Мәғрифәтселек дәүерендә организмдарҙы категориялаштырыу киң тарала, һәм таксономик эштәр боронғо текстарҙы алмаштырыу өсөн етерлек кимәлдә башҡарыла. Был ҡайһы берҙә ҡатмарлы оптик линзаларҙың үҫеше менән бәйле, был организмдарҙың морфологияһын күпкә ентекләберәк өйрәнергә мөмкинлек бирә. Был технологик алымдан файҙаланған иң тәүге авторҙарҙың береһе — итальян табибы Андреа Чезальпино (1519—1603), ул «беренсе таксономист» тип атала. Уның magnum opus De Plantis 1583 йылда баҫылып сыға, унда 1500-ҙән ашыу үҫемлек төрө һүрәтләнә. Ул беренсе тапҡыр таныған ике ҙур үҫемлек ғаиләһе бөгөн дә ҡулланыла: Asteraceae һәм Brassicaceae. Һуңынан XVII быуатта Джон Рэй (Англия, 16271705) бик күп мөһим таксономик хеҙмәттәр яҙа. Уның иң ҙур ҡаҙанышы Methodus Plantarum Nova (1682) була, унда ул 18 меңдән ашыу үҫемлек төрөн баҫтырып сығара. Ул ваҡытта уның классификациялары, бәлки, иң ҡатмарлыһы булғандыр, сөнки ул үҙенең таксондарын күп кенә ҡатнаш символдарға нигеҙләгән. Киләһе ҙур таксономик хеҙмәттәрҙе Джозеф Питон де Турнефор (Франция, 1656,1708) яҙа. 1700 йылдан алып уның Institutiones Rei Herbariae хеҙмәттәрендә 698 ырыуға ҡараған 9000-дән ашыу төр бар, был туранан-тура Линнейға йоғонто яһай.
Хәҙерге классификация системаһы
Төркөмдәр эсендәге төркөмдәр паттерны Линнейҙың үҫемлектәр һәм хайуандар классификацияһы менән билдәләнә, һәм был паттерндар XVIII быуат аҙағында, Чарльз Дарвиндың «Тәбиғәттәрҙең килеп сығышы» китабы баҫылып сыҡҡанға тиклем, хайуандар һәм үҫемлектәр батшалыҡтарының дендрограммалары итеп күрһәтелә башлай. "Тәбиғи система"ның паттерны эволюция кеүек генерациялау процесын аңлатмай, әммә, бәлки, уны күҙ уңында тотҡандыр, иртә трансмутационистик аҡыл эйәләрен илһамландырғандыр. Төрҙәрҙең трансмутацияһы идеяһын өйрәнеүсе тәүге хеҙмәттәр араһында Эразм Дарвиндың (Чарльз Дарвиндың олатаһының) 1796 Zoönomia һәм Жан-Батист Ламарктың 1809 йылда Philosophie Zoologique бар. Был идея инглиз телле донъяла Роберт Чемберс тарафынан 1844 йылда аноним рәүештә баҫылған Vestiges of the Natural History of Creation китабында киң тарала.
Кладистик ысул 1960-сы йылдарҙан барлыҡҡа килә. 1958 йылда Джулиан Хаксли клада терминын ҡуллана. Һуңыраҡ, 1960 йылда, Кейн һәм Харрисон кладистик терминын индерә. Иң күренекле үҙенсәлеге булып иерархик эволюция ағасында таксондарҙы урынлаштырыу тора, был осраҡта бөтә таксондар монофилетик. Таксон, ата-баба формаһының бөтә тоҡомдарын үҙ эсенә алһа, монофилетик тип атала. Уларҙан алынған төркөмдәр парафилетик тип атала, ә тормош ағасынан бер тармаҡтан артыҡ булған төркөмдәр полифилетик булып тора. Монофилетик төркөмдәр синапоморфиялар нигеҙендә таныла һәм диагноз ҡуйыла.
Игебаев Абдулхаҡ Хажмөхәмәт улы
Биографияһы
1969—1971 йылдарҙа Мәскәүҙә М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институты ҡарамағындағы Юғары әҙәби курсты тамамлап ҡайта. 1971 йылдан 1990 йылға ҡәҙәр «Ағиҙел» журналы редакцияһының поэзия бүлеге мөхәррире вазифаһын башҡара.
Иҙел (мифология)
Ҡылыҡһырламаһы
Атаһының һүҙҙәренә тоғро Иҙел үҙ халҡының яҙмышы өсөн яуаплылыҡ тоя. Кешеләрҙе һыу менән тәьмин итеү маҡсатында, ул булат ҡылысы менән Ирәмәл тауын киҫә, ярыҡтан Иҙел тип аталған йылға урғылып сыға. Йылға ағымын кәртәләп ятҡан Ямантауҙы яра, һөҙөмтәлә Ҡырҡты атамалы тау теҙеме барлыҡҡа килә.
1-се Башҡорт кантоны (1798 - 1855)
1-се Башҡорт кантоны (10 апрель, 1798 йыл) — Пермь губернаһының Пермь һәм Уҫы өйәҙҙәрендә ойошторолған идаралыҡ.
Солгончик
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Викторов Виталий Васильевич
Биографияһы
Викторовтың бөтә хеҙмәт эшмәкәрлеге Өфө ҡалаһы дауалау учреждениеларында эшләү менән бәйле. 2003 йылдың 1 авгусынан әлеге ваҡытҡа тиклем Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәтенең Һаулыҡ һаҡлау идаралығы начальнигы булып эшләй.
Дәләл
Мәғәнәһе
Аҙашыу мәғәнәһендә далал Ҡөрьәндә яҡынса 40 тапҡыр ҡулланыла. Дәләл дөрөҫлөккә (хаҡлыҡ), «дөрөҫ»", «тура юл» йәки «етәкселеккә» (хидәйә) ҡаршы ҡуйыла . Мөхәммәт Пәйғәмбәр хәҙистәрендә, мосолмандар өммәте һәр ваҡыт "хаҡ юл"ды дәләлдән айыра һәм уға ҡаршы тора ала, тип тәҡрарлаған.
Ҡулланылышы
Дәләл термины урта быуат доксографик һәм полемик әҙәбиәтендә киң таралыу ала. «Хаҡ иман» һәм «яңылышыу» төшөнсәләрен билдәләгәндә аныҡ критерийҙарҙың булмауы был терминды төрлө ислам ағымдары араһында ирекле ҡулланыуға сәбәп була, улар йыш ҡына ҡапма-ҡаршы яҡтың ғәмәлдәрен йәки фекер йөрөтөүен «яңылышыу» тип баһалаусан.
Нестера
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Яҡуп (Силәбе өлкәһе)
Яҡуп, Сүбәйгүрә (Якупово) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы ауыл. Шумово ауыл биләмәһе составына инә.
Урта Печище
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Албанияла кеше менән сауҙа итеү
Иҫкәртеү
Албания, мәҫәлән, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһынан Гилли Маккензи һәм Интерпол менән, йәмәғәтселеккә һәм хәүеф янаған төркөмдәргә мәғлүмәт биреүгә йүнәлтелгән кеше менән сауҙа итеүҙе иҫкәртеү буйынса сараларҙы тормошҡа ашырыу маҡсатында хөкүмәте халыҡ-ара ойошмалар һәм эксперттар менән партнёрлыҡ мөнәсәбәттәре булдыра. Милли координатор офисы, уларҙың составына тейешле ҡыҙыҡһынған яҡтар ингән кеше менән сауҙа итеүгә ҡаршы көрәш буйынса төбәк эшсе төркөмдәре менән идара итә. Әммә, хәбәр итеүҙәренсә, был эшсе төркөмдәргә һәр ваҡыт граждандар йәмғиәте вәкилдәре инмәй һәм уларға кеше менән сауҙа итеү эштәре тураһында еткерелгән мәғлүмәттәрҙе һөҙөмтәһеҙ ҡарай. Хөкүмәт ҡорбандар һәм потенциаль ҡорбандар өсөн дөйөм милли бушлай тәүлек әйләнәһенә эшләүсе ҡыҙыу линияны финанслай. 2009 йылдың ноябрендә хөкүмәт, ул йыш ҡына кеше менән сауҙа итеүгә дусар булғанлыҡтан, сиған общинаһында яңы тыуған сабыйҙарҙы һәм айырым кешеләрҙе теркәү процесын яҡшыртыу тураһында закон ҡабул итә.
Афғанстанда һуғыш (2001—2021)
2001 йыл: һуғыш башланыуы
13 ноябрҙә талибтар 1996 йылдан бирле үҙ ҡулы аҫтында булған Ҡабулды һуғышһыҙ ҡалдыра. Бер нисә көндән улар Афғанстандың көньяҡ өлөшөн, ә төньяҡтағы Ҡондоҙ ҡалаһын ғына контролдә тота. Ҡондоҙҙо ҡамау 16 ноябрҙән 25 ноябргә тиклем дауам итә һәм ҡаланы тотоп торған талибан көстәренең бирелеүе менән тамамлана. Тотҡондарҙы Калайи-Джанги ҡәлғәһенә урынлаштыралар, әммә улар баш күтәрә. Уны Төньяҡ альянс америка махсус тәғәйенләнештәге көстәре һәм авиацияһы ярҙамында бер аҙнанан һуң ғына баҫтыра. Баш күтәреүселәрҙән бер нисә тиҫтә кеше иҫән ҡала. Калайи-Джангиҙағы һуғыштар барышында АҠШ-тың хәрби көстәре беренсе тапҡыр раҫланған юғалтыу кисерә — Үҙәк разведка идаралығы офицеры Джонни «Майк» Спаннды үлтерелә.
2006: Көньяҡ Афғанстанда НАТО
2006 йылдың ғинуарынан Афғанстандың көньяғында ISAF ғәскәрҙәрен урынлаштырыу башлана. Төркөмдөң нигеҙен Канада, Голландия һәм башҡа контингенттар менән көсәйтелгән Британияның 16-сы һауа штурмлау бригадаһы тәшкил итә.
Халыҡ-ара коалиция көстәренең Афғанстандың көньяғындағы һөжүм һөҙөмтәләре бер төрлө генә булмай. Мәҫәлән, «Тауҙа ынтылыш» ваҡытында 1100 талибты юҡ итеү тураһында хәбәр ителә. «Медуза» ваҡытында тағы ла 500-гә яҡын кеше. Әммә тулы уңышҡа өлгәшә алмайҙар, халыҡ-ара коалиция юғалтыуҙары ла ҙур булып сыға.
2010 йыл
ISAF ғәскәрҙәренең хәрәкәтенә ҡарамаҫтан, талибтарҙың партизан һуғышы элеккесә ил территорияһының күпселек өлөшөндә дауам итә. Талибтар эре бәрелештәргә инмәй. «Бәләкәй һуғыш» һәм «мина һуғышы» тактикаһын ҡулланыуҙы дауам итә. Сит ил контингентының күпселек хәрби хеҙмәткәрҙәре юлдарҙа һалынған миналарҙан һәләк була.
2014 йыл
2014 йылда Афғанстан менән Америка араһында ике яҡлы килешеүгә ҡул ҡуйыла. Был килешеү буйынса, төркөмдөң бер өлөшө, Афғанстан полицияһына хөкүмәткә ҡаршы төркөмдәргә ҡаршы көрәштә ярҙам күрһәтеү өсөн, «Бөтмәҫ азатлыҡ» хәрби операцияһы тамамланғандан һуң да, илдә ҡала. Илдә НАТО-ның яҡынса 13 мең һалдаты ҡала, шуларҙың 10 800-ө — Америка ғәскәрҙәренә тура килә.
Халыҡ-ара коалиция
АҠШ һәм Британия оборона министрлыҡтары, шулай уҡ iCasualties.org бойондороҡһоҙ сайты мәғлүмәттәре буйынса, 2014 йылдың 31 декабренә тиклем халыҡ-ара коалицияның «Сыҙамлы азатлыҡ» операцияһы барышында (башлыса Афғанстанда) хәрби һәм хәрби булмаған юғалтыуҙары 3485-тән ашыу хәрби тәшкил итә. АҠШ (2356), Бөйөк Британия (453), Канада (162 ), Франция (88 ), Германия (55 ) ҙур юғалтыуҙар кисерә.
Кәшмир
Тарихы
Кәшмирҙең тарих башы боронғо сауҙа ҡалаһы Сринагарҙан килә, ул алғы Гималайҙың бейек тауҙарында урынлашҡан.
Кәшмирҙең төньяғында башлыса ислам тарафдарҙары йәшәй, көньяҡта — индуизм инанысылар, ә көнсығышта — буддасылар. Әммә дөйөм алғанда, конфессиялар мөнәсәбәттәрҙә кәрәкле балансты һаҡлай һәм дөйөм һыйышыусанлыҡ булдыра алған, тип иҫәпләнелә.
Шәһит (исем)
Билдәле шәхестәр
Шәһит Заһретдинов (Шахид Загретдинов) — мәшһүр СССР спортсыһы, велосипедсы, шоссе велоуҙыштары буйынса СССР чемпионы.
Көтәмәле
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Түбәнге Воча
Түбәнге Воча — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының уң ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Кононов Андрей Николаевич
Кононов Андрей Николаевич (27 октябрь 1906 йыл — 30 октябрь 1986 йыл) — СССР-ҙың ғалим-тел белгесе, тюрколог. Филология фәндәре докторы, профессор. СССР Тюркологтар комитеты рәйесе (1973-1986). СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1974).
Биографияһы
1961-1963 йылдарҙа - СССР Фәндәр академияһының Көнсығышты өйрәнеү институтының Ленинград бүлеге мөдире.
Овчинников Григорий Семёнович
Биографияһы
1932—1933 йылдарҙа Сталинград трактор заводының эшселәр университетында уҡый. 1939 йылдан алып Волга берләшкән йылға пароходлығының заготконтораһында эшләй.
Сиренко Иван Лаврентьевич
Батырлығы
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 29 июнендәге Указы менән командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия майоры Сиренко Иван Лаврентьевичҡа Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 6359) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Сунгуюл
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
26 ғинуар
26 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 26-сы көнө. Йыл аҙағына тиклем 339 көн ҡала (кәбисә йылында 340).
Аютия (дәүләт)
XIV— XV быуаттар
Аютияла христиан миссияһы асыла һәм сиркәү төҙөлә. Португалдар Аютия ғәскәрендә кәңәшселәр булараҡ сығыш яһай, уларҙан атыу ҡоралы һәм пушкалар ҡойоу оҫталығына өйрәнәләр.
Дзоля-Шор
Дзоля-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Янгарей йылғаһының һул ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Тбилиси мәсете
Тарихы
Мәсет бинаһы ике ҡатлы, ҡыҙыл кирбестән төҙөлгән. Архитектураһында ислам архитектураһы өлгөләре менән бер рәттән неоготик элементтар ҙа ҡулланылған. Бер манаралы. Мәсет эсе төрлө төҫтәге матур яҙмалар менән биҙәлгән. Бина Тбилисиҙың тарихи үҙәгендә Абонатубани кварталында Ботаника урамында Нарикала ҡәлғәһе йәнәшәһендә урынлашҡан. Мәсет эргәһендә Тбилисиҙың тарихи йөҙөн билдәләүсе атаҡлы Орбелиани мунсалары һәм башҡа матур тарихи биналар урынлашҡан.
Ледерхозе
Ледерхозе (Lederhose (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 276 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,84 км2. Диңгеҙ кимәленән 345 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7589 һәм автомобиль коды — GRZ.
Сутколь
Сутколь — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Берешь йылғаһының һул ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Камалов Фредик Хәмзә улы
Биографияһы
Фредик Хәмзә улы Камалов 1937 йылдың 4 июнендә Башҡорт АССР‑ының Әлшәй ауылында (хәҙерге Әлшәй районы үҙәге Раевка ауылында) тыуған.
Сясит-Кы
Сясит-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пюль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Борзенко Валентин Иванович
Ғаиләһе
Өйләнгән, ғаиләһендә ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Ширваншаһтар дәүләте
Тарихы
Ширвандың ғәрәп наместниктары ширваншаһ титулын ала һәм Хәлифәлектән бойондороҡһоҙланырға тырышыу һөҙөмтәһендә 861 йылда үҙәге Шәмәхәла булған үҙ дәүләтен төҙөй. VII—X быуаттарҙа хәҙерге Әзербайжан территорияһы әленән-әле хазарҙар менән русиндар һөжүмдәренә дусар булып тора. XII быуатта Ширвандың баш ҡалаһы Баҡыға күсерелә, унда XV быуатта Ширваншаһтар һарайы төҙөлә. Ширваншаһтар дәүләте XVI быуатҡа тиклем йәшәй, шунан һуң Сәфәүиҙәр тарафынан йотола. Бөтә тарихы дауамында 3 ғәрәп ырыуы — Мәзйәдиҙәр, Кәсрәниҙәр һәм Дәрбәндиҙәр — хакимлыҡ итә. Ширваншаһтар фарсы мөхите уратыуында булғанлыҡтан фарсылаша.
Гилгит-Балтистан
Гилгит-Балтистан (گلگت بلتستان, балтиҙар རྒྱལ་སྐྱིད་ སྦལྟི་ཡུལ།, Gilgit-Baltistan), 2009 йылға тиклем — Төньяҡ Территориялар (شمالی علاقہ جات, Northern Areas) — элекке кенәзлек Джамма һәм Кашмирҙың Пакистан идара иткән өлөшө сиктәрендәге иң төньяҡ административ берәмек.