cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башҡортостан мәҙәниәте
Фән
Башҡортостан халыҡтары мәҙәниәте торошо һәм үҫеше мәсьәләләрен Башҡортостан Республикаһы ғалимдары В. Л. Бенин, Д. Ж. Вәлиев, А. М. Ҡадиров, Ф. Т. Күзбәков, Л. Н. Попова, З. Ғ. Ураҡсин, К. А. Федоров, С. А. Хәлфин, Ф. Ғ. Хисамитдинова һәм башҡалар өйрәнә.
Борсаҡ емешле кипарис
Ботаник яҙма
25—30(50) метр бейеклегендәге ағас. Олоно конус формаһында, ботаҡтары горизонтальға йәйелгән. Ҡабығы шыма еңел һыҙырылыусае, ҡыҙыл-көрән йәки ҡыҙғылт-күк төҫтә. Ботаҡтары яҫы, ҡуйы япраҡтар менән ҡапланған. Япраҡтары (энәләре) тырпайып торалар. Өҫән ҡуйы йәшел төҫтә, ялтырап торалар. Аҫтан аҡ таплы. Әҙ генә еҫе бар.
Франциск Скорина һәйкәле (Полоцк)
Тарих
Беларусь Республикаһы Министрҙар Советы ҡарарына ярашлы 2007 йылдың 14 майында һәйкәл Беларусь Республикаһының республика әһәмиәтендәге Дәүләт тарихи-мәҙәни ҡиммәттәре исемлегенә индерелә.
Мавританияла ислам
Мавританияның мәсеттәре һәм ислам ойошмалары
Мавританияла 8000 мәсет төҙөлгән. Иң боронғо мәсет булып XIV быуатта төҙөлгән Шингетти йәмиғ мәсете тора. Иң матуры тип 2004 йыл Сәғүд Ғәрәбстанынан килгән аҡсаға төҙөлгән — Сәғүд мәсете.
Евстигнеев Александр Семёнович
Биографияһы
Александр Семёнович Евстигнеев 1894 йылдың 9 сентябрендә (иҫке стиль буйынса 27 август) Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Пёстровка (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы Оло Аксаков) ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс белем алған.
Кроль Михаил Борисович
Биографияһы
Беренсе донъя һуғышы ваҡытында, 1914 йылдан алып 1917 йылға тиклем, Кроль — Минскта Ҡыҙыл тәре һәм Ҡыҙыл ярымай психиатрия пункты мөдире була.
1939 йылдың яҙында М. Б. Кроль 2-се Мәскәү медицина институтының бер төркөм хеҙмәткәрҙәре менән берлектә   бал ҡорто ағыуы нигеҙендә  ишиасты дауалау өсөн ике йылға һуҙылған препараты  төҙөү буйынса эште  тамамлай. Шулай уҡ, 1939 йылда  М.С. Маргулис һәм Н.И. Гращенков менән берлектә М.Б. Кроль  «Учебник нервных болезней» хеҙмәтен яҙып бөтә, ул өс тапҡыр ҡабатлап баҫылып сыға.
Ҡулса өҫтөндә модуль
Дәлилдәр
Векторлы арауыҡта скалярҙар күмәклеге ялан барлыҡҡа килтерә һәм скалярға ҡабатлау ҡабатлауҙың дистрибутивлығы кеүек бер нисә аксиоманы ҡәнәғәтләндерә. Модулдә иһә тик скалярҙар ҡулса (ассоциатив берәмек менән) барлыҡҡа килтереүе талап ителә, аксиомалар иһә шул уҡ ҡалалар.
Модулдәр теорияһының байтаҡ ҙур өлөшө векторлы арауыҡтарҙың билдәле үҙсәнлектәрен уларға дөйөмләштерергә маташыуҙарҙан тора, ҡайһы берҙә бының өсөн, төп идеалдар өлкәһе кеүек, «үҙҙәрен яҡшы тотоусы» ҡулсалар өҫтөндә модулдәр менән сикләнергә тура килә. Ләкин дөйөм алғанда модулдәр векторлы арауыҡҡа ҡарағанда ҡатмарлыраҡ төҙөлгәндәр. Мәҫәлән, һәр модулдә лә базис һайлап булмай, һәм хатта был мөмкин булғандарының да, төрлө һандағы элементтары булған бер нисә базисы (коммутатив булмаған ҡулса осрағында) булырға мөмкин.
Бәйле билдәләмәләр һәм үҙсәнлектәре
M_R\ модуленең аҫмодуле тип M\ төркөмөнөң, R\-ҙың элементтарына ҡабатлауға ҡарата йомоҡ B\ аҫтөркөмө атала, йәғни шундай, бында:
Анже замогы
Замок тарихы
1939 йылда замок Польша хөкүмәтенең Германия ғәскәрҙәренән һыйыныу урыны булған, ә 1940 йылда немец ғәскәрҙәре тарафынан  оккупациялана.
Акимова Мария Степановна
Биографияһы
Мария Степановна Акимова 1915 йылдың 21 мартында Рәсәй империяһы Владимир губернаһының Глухово ауылында тыуа.
Өпәйле һырты
Иҫкәрмәләр
Башҡорт ырыуҙары
Межлумова Анна Ильинична
Межлумова, Анна Ильинична (1914 йыл, станица Ильинская (Краснодарский край), Краснодарский край- 2007, Волгодонск, Ростовская область)- совет ғалимы- химик, изобретатель высокооктанового бензина. Преподаватель Грозненского государственного нефтяного института. Заведующая лабораторией Грозненского НИИ нефтяной промышленности. Награждена золотой медалью «За успехи в народном хозяйстве СССР» и золотой медалью ВДНХ за изобретение высокооктанового бензина (с октановым числом 76). Кандидат химических наук (1954). Автор 19 изобретений в области нефти и синтетических масел.
Биографияһы
Советский Союз остро нуждался в высококачественном топливе. И. В. Сталин отправил в Грозный группу специалистов с напутствием: «Пока не получится, в Москву не возвращайтесь!»
Скончалась в 2007 году в городе Волгодонске под Ростовом-на-Дону.
Сихотэ-Алинь
Сихотэ-Алинь тауҙарында бер нисә эре һаҡланыусы тәбиғәт зонаһы урынлашҡан, шул иҫәптән «Анюйский» милли паркы, Ботчинский дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы, Л. Г. Капланов исемендәге Лазовский дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы, Сихотэ-Алин дәүләт биосфера ҡурсаулығы.
Төбәкте үҙләштереү
Сихотэ-Алиндь йылғаларының һыубаҫар туғайҙарында. боронғо палеолит дәүерендә кешеләренең тораҡтары табылған. Тораҡтар неолит (V—беҙҙең эраның iii быуатына тиклем) дәүеренә ҡарай. Улар бейеклеге 4-6 м булған киртләс-киртләс тау битендә урынлашҡан. Приморьеның көньяҡ өлөшөндәге был боронғо мәҙәниәтте белгестәр зайсан мәҙәниәте тип атайҙар. Нимәһе ҡыҙыҡ, табылған артефакттарҙың күбеһе обсидиандан эшләнгән: бысаҡ һымаҡ пластиналар, проколка, ҡырғыстар, ике яғы ла эшкәртелгән уҡ башаҡтары, ҡыя йөҙлө өсмөйөшлө бысаҡ, шиферлы бысаҡтар, уҡ баштары
Әлеге ваҡытта Сихотэ-Алиндың таулы өлөштәрендә кешеләр йәшәмәй тиерлек. Күпселек ҡала һәм эре ҡасабалар Көньяҡ Приморье тау алдарында, йәшәү өсөн иң уңайлы урындарҙа— Амур, Уссури йылғаһы үҙәне һәм япон диңгеҙе ярҙары буйлап урынлашҡан. Үҙәк һәм төньяҡ өлөшөндә бындағы берҙән-бер тимер юл буйҙарында ҙур булмаған тораҡ пункттары теҙелеп киткән.
Майҙаны буйынса иң ҙур янғындан 1976 йылдың көҙөндә (октябрь) Хабаровск крайы (зыян күреүсе райондар — Хабаровск, Нанайский, Совет-Гавана, Ванинский, Комсомольская, Лазо исемендәге район, йәғни край биләмәһенең яртыһы тиерлек) зыян күрә. Әфәт шундай ҙур бәләләр ҡуптара. Мәскәүҙә ашығыс рәүештә Косыгин рәйеслегендә хөкүмәт комиссияһы ойошторола. Ә Хабаровскиҙа ғәҙәттән тыш ойошторолған крайисполком штабы эшләйТөрлө урындарҙа тиҫтәләрсә ҡасабалар ут эсендә ҡала. Урман һәм ағас эшкәртеү сәнәғәте предприятиелары яна, боеприпастар складтары шартлай. Тайгалағы янғын һөҙөмтәһендә 40 м/с тиклем тиҙлекле көслө ел ҡуба. Ул күп ҡатлы йорт ҡыйыҡтарын алып ырғыта, бейек -бейек ағастарҙы йыға. Утлы афәт 14 көн дауам итә. Яҡынса баһалауҙар буйынса яҡынса 400 миллион кубометр ағас янғандан әрәм була. Тораҡ пункттары төрлө дәрәжәлә зыян күрә, шулай уҡ төрлө дәрәжәлә зыян күрә, кеше ҡорбандары була. Янғын эҙемтәләре 40 йыл үтһә лә күренеп тора.
Тикшеренеүҙәр
1900 һәм 1920 йылдарҙа Сихотэ-Алинь В.К.Арсеньевтың бер нисә экспедицияһы объекты була(1906, 1907, 1908—1910, 1927). 1902—1910 йылдарҙағы экспедиция һөҙөмтәләре буйынса Сихотэ-Алиндың быға тиклем картала «аҡ тап» тип иҫәпләнгән таулы өлкәләре өйрәнелә. В. К. Арсеньев Сихотэ-Алиндағы таулы урмандарҙың күп төрлөлөгөн, уникал булыуын билдәләп, уларҙы «Бөйөк урман» билдәләй.
Өҫтәлмә әҙәбиәт
<div class="cx-template-editor-title" title="Оформление библиографических ссылок на книжные издания.">Книга <span id="заглавие" class="cx-template-editor-param-key">заглавие <span data-key="заглавие" title="Заглавие книги целиком (без точки в конце)." class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="заглавие" id="mwASM-заглавие-" style="position: relative;">Южная часть Дальнего Востока   <span id="место" class="cx-template-editor-param-key">место <span data-key="место" title="Примеры: М., Л., К., М.—СПб., Париж, Berlin" class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="место" id="mwASM-место-" style="position: relative;">М. <span id="издательство" class="cx-template-editor-param-key">издательство <span data-key="издательство" title="Примеры: Наука, Oxford Press, АСТ (или просто АСТ — АСТ после | будет добавлено автоматически при сохранении статьи)" class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="издательство" id="mwASM-издательство-" style="position: relative;">Наука   <span id="год" class="cx-template-editor-param-key">год <span data-key="год" title="Год издания. Пример: 2010" class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="год" id="mwASM-год-" style="position: relative;">1969
Данишмәндлеләр
Тарихы
Ул Боэмунданы тар-мар иткән һәм, 1100 йылдың июлендә уны төрмәгә япҡан. Ләкин Эдесса графы Бодуэн I яҡынлашҡас, ул ҡамауҙы алып Сивасҡа сигенгән.
Фурцева Екатерина Алексеевна
Фурцева Екатерина Алексеевна (24 ноябрь (7 декабрь) 1910 йыл — 24 октябрь 1974 йыл) — совет дәүләт һәм партия эшмәкәре. КПСС-тың Мәскәү ҡала комитетының беренсе секретары (1954—1957). КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы ағзаһы (1957—1961). КПСС Үҙәк Комитеты секретары (1956—1960). СССР мәҙәниәт министры (1960—1974).
Биографияһы
1953 йылда Сталин вафат булғас, Хрущев КПСС Үҙәк Комитетының беренсе секретарыурынын биләй һәм шунда үҙенә оҡшамаған кешеләрҙән ҡотолоп, мөһим вазифаларға ышансылы кешеләрен ҡуя башлай. Был 1954 йыл—1957 йылдарҙа Фурцева КПСС-тың Мәскәү ҡала комитетының беренсе секретары булып китә. Был осорҙа ул дәүләт әһәмиәтендәге төрлө объекттар, аныҡлап әйткәндә "хрущевка"лар төҙөү менән шөғөлләнә. ХХ съезда (1956) Фурцева беренсе тапҡыр КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп һайлана. Һуңынан XX (1956), XXII (1961), XXIII (1966) һәм XXIV (1971) съездарҙа ҡабаттан һайлана. 1956 йылдың 25 февралендә КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумына ағзалыҡҡа кандидат итеп һайлана, ә 1956 йылдың 27 февраленән 1960 йылдың 4 майына тиклем КПСС Үҙәк Комитеты Секретары була.
Яңы вазифала Фурцева ябай министр эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, шулай булһала уны өлөшлөтә йәберләүҙәр туҡталмай, быға авангардистар күргәҙмәһе лә булышлыҡ итә. 1964 йылда пленумда Хрущёвты КПСС Үҙәк Комитетының беренсе секретары вазифаһынан төшөрөүҙе хуплай. 1966 йыл—1974 йылдарҙа — СССР Юғары Советы депутаты. Бынан һуң Фурцеваны йәберләү Хрущевтан Брежневҡа күсә, шулай ҙа Хрущёвҡа ҡаршы заговор ҡорған Брежнев уға Президиумда урын вәғәҙә итә.
Үлеме
Вафаты алдынан Фурцева Брежневтан үҙенең эштән бушатылыуы тураһында ишетә һәм шул уҡ көндө дача коменданты унан бүлмә асҡысы биреүен һәм бинаны бушатыуын талап итә.
Мәскәү ҡала комитетының беренсе секретары һәм СССР-ҙың мәҙәниәт министры вазифаһындағы эшмәкәрлеге
Яңы бинаға эйә булалар:
Гипертония
Классификация
Артериаль гипертонияның эҙемтәһенән СПИД, яман шеш ауырыуҙары һәм туберкулездан үлгән кешеләрҙән дә күберәк вафат була. Гипертония ауырыуы билдәләре арыу билдәләре менән күпселектә тап килә, шуға күрә лә ауырыуҙарҙың күбеһе үҙенең ошо диагнозы хаҡында «Ашығыс ярҙам» врачынан ғына ишетә. Үҙ һаулығыңа битараф булмау, йәшәү рәүешен үҙгәртеү һәм грамоталы терапия аша ғына оптималь ҡан баҫымына ирешеп була, ти белгестәр.
Диңгеҙ кәзәһе
Кәзәмөгөҙ йондоҙлоғоноң һүрәттәре кеүек, уның зодиак билдәһе лә, ғәҙәттә, диңгеҙ кәзәһенә оҡшатып төшөрөлә.
Бындай традиция Месопотамияның бронза быуатына барып тоташа, вавилондар диңгеҙ кәзәһе образын Энки аллаһының бер символы сифатында ҡуллана.
Грек мифологияһында
Диңгеҙ кәзәһенең грек интерпретацияһы Вавилон астрологияһы символынан алына. Боронғо грек мифологияһы системаһында Козерог йондоҙлоғо килеп сығыуын аңлатыр өсөн ике миф файҙаланылған. Тәүгеһе, был йондоҙлоҡ — Амальтея, Зевсты тәрбиәләгән кәзә, тип аңлата. Бала сағында уның хаҡында хәстәрлек күргәне өсөн Зевс уны йондоҙҙар араһында урынлаштыра. Икенсе хәҙистә әйтелгәнсә, диңгеҙ кәзәһе ҡырағай Пан тәбиғәтенең үҙгәргән аллаһы. Мифтың төрлө аңлатыуҙарының береһендә, ҡот осҡос Тифон менән һуғыш барышында Зевстың ҡулындағы һеңерҙәрҙе йолҡоп алып, уларҙы урлай һәм мәмерйәгә йәшерә, уларҙы һаҡлау өсөн аждаһа Дельфинаны ҡуя, тип телгә алына. Гермес ярҙамында Пан мәмерйәнән һеңерҙәрҙе урлай һәм Зевстың аяҡтарын тергеҙеүгә өлгәшә. Ахыр сиктә Зевс өҫкә сыға һәм ғифритте еңә, ә күрһәткән ярҙамы өсөн бүләккә Зевс Панды күккә диңгеҙ кәзәһе рәүешендә урынлаштыра (см. Кәзәмөгөҙ). Ҡайһы берәүҙәр уйлауынса, диңгеҙ кәзәләренең образы монстрҙар батшаһы Тифон хаҡындағы хикәйәнән килеп сыҡҡан. Улар был образды Тифондың аллаларға ташланыуына юл ҡуймаҫ өсөн йылғаға һикергән сатир Пан илаһына ҡайтарып ҡалдыра. Башҡа мифик йән эйәһе, Эгипан — шулай уҡ ҡайһы берҙә грек сәнғәтендә диңгеҙ кәзәһе рәүешендә һүрәтләнә. Башлыса диңгеҙ кәзәләре Хронос (грек мифологияһы) тыуҙырған беренсе диңгеҙ кәзәһе тешлүенән барлыҡҡа килгән. Риүәйәт буйынса, ахырҙа, Кәзәмөгөҙ мифологияһында Эгипанды берҙән-бер диңгеҙ кәзәһе һәм фигураһы итеп ҡалдырып, бөтә диңгеҙ кәзәләре лә ерҙә йәшәй башлай, унда улар дүрт тояҡлы булып китә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Игоня-Суа
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ожа
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Слоним ратушаһы
Архитектура
Элек бинаның дүрт колонналы портигы булған, ундағы фронтонда скульптуралар торған. Хәҙерге ваҡытта ихата фасадында XVIII быуатҡа ҡараған пилястрлы декорация күренештәре һаҡланған.
Пшеничнюк Анатолий Харитонович
Пшеничнюк Анатолий Харитонович (2 ғинуар 1936 йыл — 5 ғинуар 2016 йыл) — археолог. Тарих фәндәре кандидаты (1968). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2006).
Биографияһы
1959 йылда Октябрҙең 40-йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң, 2014 йылға тиклем Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй, 1978—2006 йылдарҙа бүлек мөдире була.
Мандаринка (ҡош)
Мандари́нка (Aix galericulata) — өйрәктәр ғаиләһендәге ҡош.
Кивач (ҡурсаулыҡ)
Ландшафты
Ҡарағай һәм шыршы урмандары менән ҡурсаулыҡта урман ландшафты өҫтөнлөк итә. Тәбиғи иҫтәлекле урын булараҡ, шарлауыҡ менән бер рәттән, Сопох ҡарағайлығы телгә алына, унда бор, унда өс ярым быуатҡа тиклемге ағастар һаҡланып ҡалған. Кристаллик теҙмәләр араһындағы уйпатлыҡтарҙа бәләкәй урман күлдәре урынлашҡан. Иң ҙур һаналған Падозеро ҡурсаулығында диңгеҙ сығышындағы утрауҙар күп.
Флора һәм фаунаһы
Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары 650 мм. Ҡар япмаһы менән көндәр уртаса 166 (11 ноябрь - 25 апрель) көн тәшкил итә, ҡайһы ваҡыт 200 тиклем. Уртаса айлыҡ температура ғинуарҙа -11.4 °С, июлдә +15.6 °С. Яҙ һәм, бигерәк тә, көҙөн һауа торошо тотороҡһоҙ. Тәүге ҡар япмаһын ятыу  уртаса 26 көн дауам итә. 19 октябрҙә - 12 декабрҙә ҡар ятыуы күҙәтелә.
Сурабая
Транспорт һәм инфраструктура
Ҡаланы Мадура утрауы менән тоташтырыусы Сурамаду күпере — Индонезияла иң оҙон күпер булып тора, уның оҙонлоғо 5438 метр.
Мағазов Риза Шәйехйән улы
Хеҙмәттәре
150-нән артыҡ ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 12 монография авторы, алты авторлыҡ танытма эйәһе.
Унда, йыраҡ
Кирил әлифбаһы (Вуковица)
Тамо где тиха путује Морава,
Латин әлифбаһы (Гаевица)
Tamo daleko gde cveta beli krin,
Окуневский Яков Леонтьевич
Биографияһы
1896—1900 йылдарҙа Император Новороссийск университетының физика-математика факультетының тәбиғәт фәндәре бүлегендә һәм 1900 йылдан алып 1904 йылдар буйынса Император медицина-хирургия академияһында уҡый.
Башҡортостан АЭС-ы
Возобновление строительства АЭС
Одной из причин остановки строительства станции называлось размещение её в зоне возможной сейсмической активности. Однако позднее на основании материалов по уточнённому дообследованию площадки, выполненных в 1990—1991 годах Академией наук СССР было выдано заключение о том, что по тектоническим сейсмическим условиям площадка Башкирской АЭС удовлетворяет нормативным документам.
Унда, йыраҡ
Латин әлифбаһы (Гаевица)
Tamo gde tiha putuje Morava,
Яҡупова Гөлнур Миҙхәт ҡыҙы
Биографияһы
Хеҙмәт юлын Ғафури районының «Йондоҙ» гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр вазифаһында башлай, артабан мөхәррир урынбаҫары була. 1986 йылдан «Башҡортостан ҡыҙы» журналында эшләй. 1990 йылдан — «Ағиҙел» журналының яуаплы сәркәтибе, 2003—2008 йылдарҙа — баҫманың өлкән мөхәррире.
Ижады
Гөлнур Яҡупованың ижадында көтөлмәгән күренештәр булғылап тора. Мәҫәлән, үҙенең «Төш юрау китабы» (1998) менән дә аптыратты һәм ҡыуандырҙы ул уҡыусыларын. Ғәмәлдә был — заманса асҡыстар менән асылған, үҙ халҡыбыҙҙың йәшәйешен,ғөрөф-ғәҙәттәрен күҙҙә тотоп ҡоролған, башҡортса тәүге тәҡбирнамә.
Кесе һәм урта йәштәге мәктәп балалары өсөн тәғәйенләнгән әкиәттәр, хикәйәләр, шиғыр һәм йомаҡтар тупланып, «Китап» нәшриәтендә донъя күргән «Тылсымлы ҡәләм» йыйынтығы өсөн 2020 йылдың ғинуарында Гөлнур Яҡупова Башҡортостан Республикаһының Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ булды.
Унда, йыраҡ
Башҡортса тәржемәһе
Унда, йыраҡ, был диңгеҙҙән йыраҡ Унда ауылым ла, унда Сербия Унда ауылым ла, унда Сербия
Унда, йыраҡ, ҡайҙа һары лимон сәскә, Унда серб армияһы өсөн бер генә юл булды. Унда серб армияһы өсөн бер генә юл булды.
Бикҡолов Шамил Рәғиб улы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1970–1972 йй. – Өфө ҡалаһы Совер районы мәктәптәре буйынса ВЛКСМ комсоргы. 1972–1976 йй. - Өфө ҡалаһының 117-се, 47-се мәктәптәрендә тарих уҡытыусыһы, кластан тыш тәрбиә эштәрен ойоштороусы булып эшләгән.
Яҡупова Гөлнур Миҙхәт ҡыҙы
Әҙәбиәт
Интервью редакции с Гульнур Якуповой. “Әҙәм үә Һауа балалары хаҡында...” - “О детях Адама и Евы...”(№ 35, 2016).
Һылтанмалар
[http://wikisource.org/wiki/%D2%A0%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80._%D2%A0%D1%8B%D2%99_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0/_%D0%A2%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B5_%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D2%92%D3%A9%D0%BB%D0%BD%D1%83%D1%80_%D0%AF%D2%A1%D1%83%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B0 Ҡатындар. Ҡыҙ бала. (Трилогия. Беренсе китап)]
Метревели Слава Калистратович
Биографияһы
1960 йылда «Торпедо» «алтын уйын» күрһәтә һәм СССР чемпионы титулын яулай, СССР кубогы уйындарында еңеүгә өлгәшә. Метревели команданың иң яҡшы уйынсыларының береһе була һәм футбол миҙгелен бик юғары кимәлдә үткәрә, шуға ла уға СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры тигән маҡтаулы исем бирелә. Шул уҡ йылда ярымһаҡсы СССР-ҙың йыйылма командаһы составында тарихта беренсе тапҡыр Европа кубогын яулауға өлгәшә. Финал матчта Югославия йыйылма командаһы менән уйнағанда Метревели тупты ҡапҡаға индерә һәм иҫәпте тигеҙләй, тап ошо гол совет йыйылма командаһына матч барышын үҙ файҙаһына үҙгәртеү мөмкинлеген бирә.
Парнушка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡомалаҡ
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бала табыу һәләте
Физиологияһы
Физиологик мәғәнәлә бала табыу һәләте ҡатын-ҡыҙҙың йәки ир-аттың бала табыу, йәғни бала табыу мөмкинлеген аңлайҙар.
Торғаҫ (йылға)
Торғаҫ (Торгаска) — Башҡортостандың Ишембай районындағы йылға. Тор йылғаһының уң ҡушылдығы. Оҙонлоғо 16 км.
22 ғинуар
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Ширғәзина-Криулина Рәзилә Нурлығаян ҡыҙы
Ғаиләһе
Ире — еңел атлет Валерий Криулин (СССР-ҙың иң шәп йүгереүсеһе, хәҙер мәрхүм), ҡыҙы Виктория — Мәскәүҙә фитнес-инструктор.
Варкнив-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гөлнәзирә (исем)
Этимология
Уның мәғәнәһе төрлө сығанаҡта төрлөсә аңлатыла. Бик матур, өлгө булырлыҡ тигән аңлатмаһы бар. Башҡорт телендә гөл — ул сәскә, «нәзирә» ғәрәп телендә — алдан күреүсе тигән мәғәнәне аңлата.
Мәҙәниәттә
«Гөлнәзирә» — башҡорттарҙың күмәк уйын бейеүе.
Алпамыша
Тарихы
Алпамыша, Манастан айырмалы рәүештә, баҫып алыусы түгел, ул бары тик үҙенең ҡәбиләһен туплаусы һәм яҡлаусы. Манас өсөн фәҡәт ҡаты һуғыш башы ғына булған ритуал ярыштарҙа йыш ҡына "Алпамыша"лағы сағыла. "Алпамыша"лағы ҡалмыҡтар менән һуғыш ырыу бәрелештәре сиктәренән сыҡмай. Алпамышаның батыр характерлы булыуы ярһыу сағында ғына түгел, үҙ дәрәжәһен юғары баһалауында, ырыу һәм ғаилә бурыстарына тоғролоғонда күренә. Ултан менән көрәше феодаль ыҙғыш (сағыштырығыҙ: Манастың туғандары һәм вассалдары менән бәрелештәре) итеп түгел, «тәбиғи» социаль тәртип, ҡәбилә гармонияһын тергеҙеү итеп һүрәтләнә. "Манас"тағы кеүек, эпосҡа, героика менән бер рәттән, комик стихияға бай көнкүреш сәхнәләр һәм эпизодтар күп индерелгән. Гротеск һәм башҡа төр комизм Алпамышаның дошмандарын һүрәтләгәндә (килбәтһеҙ бәһлеүәндәр, һәм тәкәббер мәскәй ҡарсыҡ һ. б.) ҡабул ителгән. Дөйөм алғанда, тартып-һуҙып билдәләгәнсә, «Алпамыша» һәм "Манас"тың нисбәтен «Одиссея» һәм «Илиада» нисбәтенә оҡшатырға мөмкин.
Круковский Михаил Антонович
Ижады
Олонецк крайына ижади сәфәргә барған Круковский 1908 йылда үҙенең тәьҫораттары нигеҙендә дөйөм исем аҫтында бер нисә хикәйә һәм әкиәт яҙа. Ул 'Маленькие люди. Рассказы и сказки' тигән исем менән донъя күрә
Олонец крайы буйлап юлъяҙмаларын баҫтырып сығарғандан һуң Круковский 1908 йылда Көньяҡ Урал буйлап сәйәхәт итә, уның барышында юл көндәлеге алып бара һәм фотоһүрәттәр төшөрә. Бер йылдан һуң фотоиллюстрациялар менән көндәлектәр китап булып сыға. Һөҙөмтәлә икенсе сәфәрҙең һөҙөмтәһе — тағы ла бер ҙур монография.
Ҡалмаш (Шилнә ҡушылдығы)
Ҡалмаш  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шильна йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Сякыль-Кыке
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Симонов Юрий Гаврилович
Биографияһы
1950 йылда Симонов геоморфология кафедраһы буйынса география факультетын тамамлай, унан һуң аспирантураға тәҡдим ителә. 1954 йылда «Оценка рельефа территории Иркутско-Черемховского промышленного района на стадии районной планировки» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Мәшәди Әзизбәков
Мәшәди Әзизбәк уғлы Әзизбәков йәки Мәшәди-Бәк Әзизбәков ( Мəşədi Əziz bəy oğlu Əzizbəyov; 1876 йылдың 18 (6) ғинуары, Баҡы - 1918 йылдың 20 сентябре, Каспий аръяғы тимер юлының 207-се саҡрымы, Перевал һәм Ахча-Куйма станциялары араһында) - Әзербайжандағы инҡилаб хәрәкәттең күренекле шәхесе, тәүге әзербайжан марксистарының береһе; ҘСЭ-ның 1-се сығарылышы буйынса, ул төрки революцион интеллектуалдар быуынына ҡараған. Ул «Һүммәт» ( Hümmət) ойошмаһы әзербайжан етәкселәренең береһе, РСДРП(б) һәм «Адалят» Фарсы социал-демократтар фирҡәһе ағзаһы, Баҡы Ҡала Думаһы гласныйы, Баҡы СНК губерна комиссары һәм эске эштәр буйынса комиссар урынбаҫары (1918 ).
Биографияһы
Уны шәхсән белгән кешеләр Мәшәди Әзизбәков ярлы ғаиләнән булыуын хәбәр итәләр ; был совет баҫмаларында, шул иҫәптән биографик баҫмаларҙа ла осрай. СССР-ҙағы Граждандар һуғышы һәм хәрби интервенция энциклопедияһында уның эшселәрҙән булыуы әйтелә. Шул уҡ ваҡытта, документтарҙың береһендә бей улы тип күрһәтелгән ; уның шулай уҡ фамилияһы бей килеп сығышлы булыуына ишара яһай. Бынан тыш, уның башҡа замандашы А. Микоян, М. Әзизбәков бай ғаиләнән булған, тип яҙған. 1883 йылда, Мәшәди беренсе урыҫ-татар мәктәбенә, ә 1889 йылда, Баҡы реаль училищеһына уҡырға инә. 1894 йылда төп бүлекте тамамлап, Тифлис реаль училищеһының өҫтәмә класына күсерелә, сөнки ауырыу арҡаһында климатты үҙгәртергә тура килә. . Һуңғыһын 1896 йылда тамамлай. Ул Санкт-Петербург төҙөлөш инженерҙары институтына инә алмай, унан һуң Санкт-Петербург технология институтына ике тапҡыр имтихан тапшыра, ләкин ҡабул ителмәй. 1899 йылда ғына М. Әзизбәков технологик институтҡа инә ала. Әсәһе ҙур булмаған ер участкаһы иҫәбенә бурысҡа аҡса алып улын уҡырға ебәрә.
1908 йылдан Баҡыла инженер булып эшләй, "Нижәт-Мариф" легаль мәҙәни-ағартыу йәмғиәтендә революцион эш алып бара, әзербайжандар өсөн йәкшәмбе мәктәптәре ойоштора.
1913-14 йылдарҙа Баҡы стачкалары етәкселәренең береһе.
Тавла
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Килуновка
Географияһы
Әтер йылғаһы буйында урынлаша.
Бәширов Рәҡит Ғәбит улы
Биографияһы
1962—1978 йылдарҙа «Башсельстрой»ҙың 127-се ПМК-һында слесарь-механик, баш инженер була.
2013 йылда районда тәүге булып «Почетлы иглинлы» исеменә лайыҡ була. «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе» маҡтаулы исемен ала.
Башҡорт сәвит музыкаһы тыуҙырыу өсөн көрәш юлында
«Башҡорт сәвит музыкаһы тыуҙырыу өсөн көрәш юлында» — мәшһүр башҡорт йырсыһы, композитор Ғәзиз  Әлмөхәмәтов 1933 йылда  музыка ғилеме буйынса яҙған хеҙмәт. 1929 йылда Ҡазандан Башҡортостан хөкүмәте саҡырыуы буйынса Өфөгә кире әйләнеп ҡайтҡан Әлмөхәмәтов Башҡортостанда музыка буйынса белем биреү системаһы, опера театры һәм филармония булдырыу эшенә дәртләнеп тотона. Йырсы музыка-ағартыу эшен киң йәйелдерә. Был хеҙмәтендә ул башҡорт совет музыкаһының шул йылдарҙағы торошона баһа бирә, уның киләсәк үҫеш  йүнәлештәрен билдәләй. Тарихта музыка ғилеме буйынса башҡорт телендә яҙылған тәүге хеҙмәт.
Төп өлөш
Бик күп халыҡтарҙың музыка фольклорын белһә лә, Ғәзиз Әлмөхәмәтов туған халҡының йырҙарына өҫтөнлөк бирә. Уның репертуарында һәр саҡ «Урал», «Буранбай», «Сибай», «Таштуғай», «Зөлхизә», «Шәүрә»  кеүек башҡорт халыҡ йырҙары ныҡлы урын биләй. Йырсы башҡорт халыҡ йырҙары, башҡорт халҡына хас башҡарыу үҙенсәлектәре яңы, совет осоронда ла һаҡланып ҡалырға тейеш тип иҫәпләй. Ә уны иҫкелек ҡалдығы булған халыҡ йырҙарын совет сәхнәһенә алып сығып, боронғолоҡ, артта ҡалғанлыҡты алға һөрә тип ғәйепләйҙәр. Очерк Өфөлә  Башҡорт дәүләт нәшриәтендә  «Башҡорт сәвит музыкаһы тыуҙырыу өсөн көрәш юлында»  тигән китапта 1933 йылда башҡорт телендә нәшер ителгән.
Ситдиҡов Мөхәмәт Хәмзә улы
Биографияһы
2001 йылдың 9 апрелендә «Варьеганнефтегаз» ААЙ-йында тырыш хеҙмәте өсөн Рәсәй Федерацияһы Энергетика Министрлығы уға рәхмәт белдерә.
КХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә
Яңы боҙ һарайҙары
Мәскәүҙән «Динамо» хоккей клубы 2018/2019 йылдар миҙгеленең 1 ғинуарынан башлап Аркадий Чернышев исемендә яңы боҙ аренаһында уйындарын үткәрәсәк. Ә уға тиклем «Мегаспорт» спорт һарайында уйнай. Ә ВТБ Боҙ һарайын Мәскәүҙең ЦСКА менән «Спартак» хоккей клубтары бүлә. 9 августа ЦСКА президенты Игорь Есмантович ВТБ Боҙ һарайына яңы ЦСКА Арена исеме бирелеүе тураһында белдерә.
Даими чемпионат
КХЛ тарихында тәүге тапҡыр даими миҙгелдә клубтар 62 уйын үткәрә. Һәр команда башҡа командалар менән мотлаҡ рәүештә — икешәр (өйҙә һәм ҡунаҡта), үҙ дивизионы командалары менән дүртешәр осрашыу уҙғарасаҡ. Шунан 62-гә тиклем еткереп тағы бер-нисә командалар менән уйындар өҫтәлә. Һәр конференциянан иң яҡшы һигеҙ команда артабан Гагарин кубогы өсөн плей-офф уйындарында ҡатнаша. Шулай уҡ 7 сентябрҙә уйындар үткәрелә башлай, 2011 йылдан алып был көндә авиаһәләкәткә эләккән «Локомотив» хоккей клубына арнап хәтер көнө була ине.
Асыш кубогы
Миҙгелдең тәүге уйынында Асыш кубогы өсөн үткән миҙгелдең чемпионы Ҡазандан «Аҡ Барс» һәм даими чемпионаттың еңеүсеһе Санкт-Петербургтан СКА хоккей клубтары осраша. Санкт-Петербург хоккейсылары 6:1 иҫәбе менән еңә һәм икенсе тапҡыр Асыш кубогын яулай.
Европала уйындар
26 һәм 28 октябрҙә Эстонияның баш ҡалаһы Таллинда «Йокерит» Рәсәйҙән «Спартак» менән «Северсталь» хоккей клубтарын ҡабул итә. Шул уҡ көндәрҙә Австрия баш ҡалаһы Венала «Слован» ЦСКА менән СКА клубтарына ҡаршы сығыш яһаясаҡ. 26 һәм 28 ноябрҙә Швейцарияның Цюрих ҡалаһында Риганың «Динамо» хоккей клубы шул уҡ командаларҙы ҡабул итәсәк. КХЛ тәүге тапҡыр уйындарын Швейцария менән Австрияла үткәрәсәк.
Асыҡ һауала уйындар
Үткән миҙгелдәге кеүек Ригала урындағы «Динамо» 15 февралдә Минскиҙан «Динамо» хоккей клубын асыҡ һауала ҡабул итә. Рига командаһы үткән йылдағы еңелеү өсөн реванш ала.
Гагарин кубогы финалы
Икенсе уйын
Каменоломни (станция)
Тарихы
Көньяҡ-Көнсығыш тармаҡ төҙөлөшө тамамланғас, Максимовка станцияһы башҡарыусы статусына ала. Аҙаҡ күренеүенсә, яңы тимер юлында бер үк исем менән ике станция була, шуға күрә йөктәрҙе ташығанда буталыш булмаһын өсөн  1902 йылдың 1 майында батша Николай II указы буйынса Максимовский станцияһын Каменоломни станцияһы тип үҙгәртелә. Станцияла паровоз депоһы һәм водокачка урынлаша
Ҡамышлы (Минзәлә ҡушылдығы)
Ҡамышлы — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Минзәлә йылғаһының һул ярына тамағынан 134 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Яманташ (йылға)
— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200500
Поливанова Мария Семёновна
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән снайперҙар курсына уҡырға инә. 1941 йылдың октябренән 3-сө Мәскәү коммунистик дивизияһы составында Мәскәү янындағы алыштарҙа ҡатнаша.1942 йылдың ғинуарынан алып — 528-се уҡсылар полкында (Төньяҡ-Көнбайыш фронттың 1-се удар армияһы 130-сы уҡсылар дивизияһы). Хеҙмәт иткән осорҙа бер нисә тиҫтә дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә, снайпер взводының яугирҙарын снайпер оҫталығына өйрәтә.
Николай II
Бала сағы, белеме һәм тәрбиәһе
Белем алыу программаһына атаһы менән бергә Рәсәйҙең төрлө губерналарына сәйәхәт итеү ҙә ингән. Белем алыуын тамамлағанда, атаһы эскадра составындағы «Память Азова» крейсерын Алыҫ Көнсығышҡа сәйәхәт итер өсөн улы ҡарамағына бирә. Туғыҙ ай эсендә оҙатып йөрөүселәре менән бергә Австро-Венгрияла, Грецияла, Мысырҙа, Һиндостанда, Таиландта, Ҡытайҙа, Японияла була, һәм һуңғараҡ — Владивостоктан ҡоро ер буйлап бөтә Себерҙе иңләп, Рәсәйҙең баш ҡалаһына ҡайта. Сәйәхәт барышында Николай шәхси көндәлек алып бара. Японияла Николайға һөжүм ойошторола (ҡара: Инцидент в Оцу); ҡан таптары эҙҙәре ҡалған күлдәге Эрмитажда һаҡлана.
Тәүге аҙымдары һәм таж кейҙереү тантанаһы
1910-сы йылдар башында конституцион-демократик партияһының һул ҡанаты вәкиле В. П. Обнинский был телмәргә шундай баһа бирә: «Был телмәр Николайға ҡарата һалҡын мөнәсәбәткә, земство эшмәкәрҙәрен берләштереп, алдағы азатлыҡ көрәшенә нигеҙ булып торҙо. <…> Был телмәре уның подданныйҙары алдында ла, барса алдынғы донъя күҙ алдында ла аҫҡа тәгәрәүенә алып килде». Тарихсы Сергей Сергеевич Ольденбург та: «Белемле рус йәмғиәте был телмәрҙе үҙҙәренә ҡаршы сығыу тип аңланы <…> Интеллигенция өҫтән конституцион үҙгәрештәр булырына өмөмтөн өҙҙө. Революцион агитация ныҡлап үҫеште». Консерватив даирәләр вәкиле К. П. Победоносцев, был телмәрҙе хуплпһа ла, һағайып ҡабул итә. Император һәм уның хәләленең коронацияһы 1896 йылдың 26 майында ойошторола. Байрам уйланылып еткермәгәнлектән, халыҡ бик күп йыйыла һәм этеш-төртөш арҡаһында, рәсми мәғлүмәт буйынса, 1379 кеше һәләк була, бер нисә йөҙ кеше зәғифләнеп ҡала. Был һәләкәт йәмәғәтселеккә бик ауыр тәьҫир итә (ҡара: Катастрофа на Ходынском поле). Ходынкала булып үткән хәл һәм Ҡыҙыл йәкшәмбе, 1905 йылдың 9 ғинуар ваҡиғалары, менән бәйле, Николай II батшаны радикаль оппозиция «Ҡан эскес» тип атай. Шул уҡ йылдың апрелендә Түбәнге Новгородта Бөтә Рәсәй сәнәғәт һәм художество күргәҙмәһе ойошторола. Николай II был күргәҙмәне барып ҡарай.
Мәғприф торошо
Рәсәй империяһында 1897 йылдың ғинуарында уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Рәсәй империяһында йәшәгән халыҡ һаны 125 миллион кеше; шуларҙың 84 миллионы өсөн рус теле туған тел була. 9 йәштән өлкән халыҡтың 27 % (Финляндиянан тыш), 10—19 йәшлек халыҡтың — 34 % грамотаға эйә була. XX быуат башына Рәсәй империяһы халҡы менән башҡа үҫешкән илдәр халҡы араһында грамоталылыҡ кимәле айырмаһы үҙенең максимум күрһәткесенә етә.
Иҡтисад сәйәсәте
Дөйөм оҙонлоғо 1898 йылда 44 мең км, 1913 йылға 70 мең км тәшкил иткән тимер юлдар төҙөлөшө дауам итә. Тимер юлдарының барлыҡ оҙонлоғо буйынса Рәсәй, АҠШ-ҡа ғына етә алмай, европа илдәренең барыһын да уҙып киткән була, әммә һәр йән башына тимер юл менән тәьмин ителеү буйынса АҠШ-тан да, ҙур европа илдәренән дә артта була. Батшалыҡ итә башлағанда тимер юл төҙөү дәррәү барһа (1895—1899 йй. биш йыллыҡта йылына 2751 саҡрым), һуңғараҡ һиҙелерлек әкрен бара: 1907—1912 йй. тотош биш йылға ни бары 2952 саҡрым ғына төҙөлә — был талаптарға тап килмәй — 1902—1912 йй. хәрәкәт тығыҙлығы 36 %-ҡа, ә юл селтәре — 20 %-ҡа ғына артҡан. Сәнәғәт һәм сауҙа вәкилдәре съезы Советының 1913 йылдың 9 май докладында был турала иҫкәртелә: «Эш былай барһа, беҙ бөтә йөктәрҙе лә ташып өлгөрә алмаясаҡбыҙ, һәм ил үтә ауыр көрсөккә төшәсәк». Генерал-инженер Петров баһалауынса, хәлде илдәге иҡтисад мәнфәғәттәренә тап килтерер өсөн, йылына 5000 саҡрым төҙөр кәрәк. Шәхси башланғыстарҙы тотҡарлау кире тәьҫир итә — әүҙем матди мөмкинлектәр табыуға һәм етди аҡса һалыныуға ҡарамаҫтан, яңы тимер юлдар төҙөү буйынса юллауҙар сикһеҙ һаран ҡәнәғәтләндерелә.
Революцияның үҫеше. 17 октябрь Манифесы
Манифест сыҡҡндан һуң, забастовкалар кәмей; ҡораллы көстәр (флоттан тыш) антҡа тоғролоҡ һаҡлай; Николайҙың өнһөҙ хуплауы менән киҫкен уң монархия яҡлы йәмәғәт ойошмаһы — Рус халҡы союзы барлыҡҡа килә.
Николай II һәм Дума
Тәүге ике Дәүләт думаһы тормошсан булмай сыға. Улар таратыла. I Дума тарҡатылғандан һуң, Министрҙар Советы рәйесе итеп Пётр Аркадьевич Столыпин тәғәйенләнә. Столыпиндың аграр сәйәсәте, сыуашлыштарҙы уңышлы баҫтырыуы, II Думалағы сағыу сығыштары өсөн ҡайһы бер уңдар уны кумир итеп күтәрә.
Беренсе донъя һуғышы
Николай II һуғыш алды йылдарында ла, 1914 йылдың 15 июлендә Австро-Венгрия Сербияға һуғыш иғлан итеп, Белградты бомбаға тота башлаған һуғыш башланырға торған һуңғы көндәрҙә лә һуғышты булдырмау маҡсатында күп тырышлыҡ һалып ҡарай. 1914 йылдың 16 июлендә Николай II Вильгельм II-гә «австрия-сербия мәсьәләһен Гаага конференцияһына тапшырыу» тәҡдиме менән телеграмма ебәрә
Яуап телмәре аҙағында Дума рәйесе камергер Михаил Владимирович Родзянко: «Фекер, ҡараш һәм инаныстарҙы берләштереп, Рус Ере исеменән Дәүләт Думаһы үҙенең батшаһына тыныс һәм ҡәтғи итеп әйтә: „Бирешмәгеҙ, ғали йәнәптәре, рус халҡы һеҙҙең менән, Аллаһы тәғәләнең мәрхәмәтенә ышанып, дошманды һындырып һәм Тыуған илебеҙ ғорурлығын яҡлап, ул бер ниндәй ҡорбан алдында ла туҡтап ҡалмаҫ“».
Бының менән бер рәттән рус армияһы Көнсығыш Пруссия операцияында тар-мар ителә. Генерал Самсоновтың 2-се армияһы 6 корпусынан 2-һен юғалта — улар ҡамауға һәм әсирлеккә эләгә. Фронт командующийы генерал Жилинский вазифаһынан төшөрөлә. 1-се армия командиры генерал Павел Карлович Ренненкампфтың хәрәкәттәре уңышһыҙ тип табыла, һәм немец фамилиялы командирҙарға ышанмаусанлыҡҡа килтерә.
Тәхеттән баш тартыу
Был ситуацияла батша генералитетының ҡарашы, уның революцияны баҫтырыуҙы ойошторорға әҙерлеге алға сыҡҡан. Төп фигура булып фронт һәм флот командующийҙары һәм беренсе сиратта — Юғары баш командующийҙың штаб начальнигы генерал Алексеев торған. Тап Алексеев тимер юлдар министрлығы өҫтөнән контроль ҡуйыуҙан баш тарта, һәм артабан циркуляр телеграмма менән Петроградҡа йүнәлгән бөтә һуғыша алырлыҡ частарҙың хәрәкәтен, Петроградта сыуалыштар кәмеүгә бара һәм боланы баҫыу кәрәклеге юҡ, тип туҡтата. Генерал Иванов та Алексеевтың бойороғон ала.
Алексеев, Непенин да, А. В. Колчак та туранан-тура Юғары баш командующийына буйһонһа ла, флот командующийҙарына һорау биреп тә тормаған.
Йәшәү рәүеше, ғәҙәттәре, мауығыуҙары
1913 йылда рәсми хөкүмәт матбуғат органы императорҙың көнкүреш һәм ғаилә торошо тураһында: «Батша хәҙрәттәре донъяуи ләззәт табып йәшәүҙе яратмай. Яратҡан күңел асыуы Рус Батшаларының нәҫелдән килгән — һунарға һәүәҫлеге. Батша даими булған урындарҙа ла, һунар өсөн махсуслаштырылған урындарҙа ла — Спалда, Скерневице эргәһендә, Беловежье пущаһында» һунар итә тип яҙа.
Етеш тормошо
Баһалар буйынса, Николай II-нең милегендә торған активтар хаҡы XXI быуат башына тура килтереп иҫәпләгәндә, 300 млрд АҠШ долларына тигеҙ булыр ине Money.com, Celebrity Net Worth сығанағы Николай II-не бөтә замандар һәм халыҡтар араһында иң бай кешеләр исемлегендә 7-се урынға ҡуя. .
Әрәмә (ағаслыҡ)
Тасуирламаһы
Сүллектә һәм ҡоролоҡло төбәктәрҙә - Урта Азияла һәм Ҡаҙағстанда ағас һәм ҡыуаҡ үҫемлектәре һыу баҫыуҙарында һыҙат булып һәм ҙур йылғаларҙың дельталарында туплана, уларҙа тал, тирәк, тамарикс  һәм башҡа төрҙәр әрәмәлектәр барлыҡҡа килтерә.
Сапсан Арена
Тарихы
2014 йылдың 22 июлендә Күмертау ҡалаһында яңы арена өсөн урын һәм уны төҙөүгә бюджет билдәләнә. Бөтә төҙөлөш эштәренә 315 миллион һум китәсәк, был аҡса «АНК „Башнефть“» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең хәйриә фондынан биреләсәк. Күмертау-Аренаның проектын «Башкиргражданпроект» ЯАЙ яһай. Ә дүртенсе сентябрҙә спорт комплексының нигеҙенә тәүге таш һалына. 2016 йылдың сентябрендә Башҡортостан етәксеһе Рөстәм Хәмитов Күмертау-Аренаның төҙөлөүө барыуын тикшерә һәм ҡәнәғәт ҡала. Эштәр 2017 йылдың июнь айҙарында бөтөргә тейеш ине. Әммә аҙаҡтан эштәрҙең бөтөүө 2018 йылға күсерелә.
1740 йыл
1740 йыл — йома көнөнән башланған йыл, кәбисә.
Уайт Уотсон
Уотсон 1760 йылдың 10 апрелендә Уайтли Вуд Холл ҡалаһында (Whitely Wood Hall) тыуа. Уның атаһы Самуэль Уотсон (Samuel Watson), әсәһе — Марфа Уайт (Martha White). Олатаһы һәм олатаһының атаһы (икеһенеңдә исеме Самуэль Уотсон) скульптор һәм ташсы булалар, 1687—1706 йылдарҙағы Чатсуорт-хаус төҙөлөшөндә ҡатнашалар.
Исламда интим мөнәсәбәттәр
Яҡынлыҡ ҡылыу тәртибе
Бисмиллаһ, йә Аллаһ, беҙҙе шайтандан арала, һәм беҙгә биргәнеңде (балалар күҙҙә тотола) шайтандан арала
рус. С именем Аллаха, о Аллах, удали нас от шайтана и удали шайтана от того, кем (имеются в виду дети) Ты наделил нас
Беренсе никах төнө (зөфаф төнө)
транск. Аллаһуммә инни́ әс’әлүкә мин хәйриһә үә хәйри мә жәбәлтәһә әле́йх, үә әғүҙү бикә мин шәрриһә үә шәрри мә жәбәлтәһә әле́йх.
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
"рус. О Аллах, благослови меня в отношениях с моей женой (мужем) и её (его) в отношениях со мной. О Аллах, утверди между нами благо и при разлуке разлучи нас по-доброму!"
Әптекәй
Исеменең килеп сығышы
М. Ғ. Усманова «Имя отчей землий» китабында яҙылыуынса, ауылдың атамаһы Әптекәй исеменән алынған. Ырыу аралары билдәле йүкә, тәгәй, һуйырҙар. Шулай уҡ Баймаҡ районында Әптекәй (Әптек) исемле күл бар.
Вась-Яга
Вась-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гусиный Шар ҡушылдығының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 99 км.
Башҡортостан ауыл хужалығы
Башҡортостан Республикаһының биләмәһе тәбиғәт шарттарына, ландшафт, тупраҡ һәм үҫемлек ҡатламына ҡарап, бер нисә ауыл хужалығы төбәгенә бүленгән. Һәр төбәктең ауыл хужалығын алып барыуҙа, үҫемлек үҫтереүҙә үҙенсәлеге бар. Мәҫәлән, урман-дала, дала зонаһында ҡарабойҙай, көнбағыш, ҡабаҡлылар: ҡыҙыл клевер (туғай), люцерна, эспарцет, аҡ һәм һары ҡандала үләне, шулай уҡ бер йыллыҡ культуралар — гәрсис, рапс үҫтерәләр.
Тарихы
XIX быуаттың 60-сы йылдарынан ер арендаһы арта башлай. Уның ике төрө була: мәжбүри һәм эшҡыуарлыҡ. Аҙаҡтан кулактарҙың эшҡыуарлыҡ арендаһы үҫеш ала. Өфө губернаһында 1896 −1897 йылдарҙа 478 048 десятина шәхси һөрөнтө ерҙең (33,4 %) 159 784 десятинаһы ҡуртымда була. XIX быуат аҙағында бында 699 788 эре имение 150 788 десятина һөрөнтө ер ҡуртымға биргән, шуларҙың 100 216 -һы (66,5 %) аҡсалата түләүгә бирелгән, 27 956-һы (18,6 %) — эшләп ҡайтарыу (отработка) һәм 22 616-һы (15 %) — испол өсөн.
Фән
Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы буйынса иң алдынғы юғары уҡыу йорто — Башҡорт дәүләт аграр университеты (БДАУ).
Ғосманов Үзбәк Ғосман улы — иҡтисад фәндәре докторы, профессор, РАХФА-ның мөхбир ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы фәндәр Академияһы академигы.
Быстрых Фёдор Павлович
Биографияһы
1953—1956 йылдарҙа ҠХР-ҙа йәшәй, урындағы юғары уҡыу йорттарында эшләй.
Сура (Волга ҡушылдығы)
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Һөтимәр хайуандарҙан: ябай ҡондоҙ, ондатра, шәшке тереклек итә. Ҡайһы саҡта тирә-яҡ урмандарҙан һыулауға ҡабандар сыға. Амфибиялар: быуа һәм күл тәлмәрйене, әрмәнде һирәк осрай. Һөйрәлеүселәр: ябай туҙбаш. Бөжәктәр: һәм башҡа күп төрҙәр быуа. Сура үҙәнендә Алатырь районы территорияһында «Присурский» ҡурсаулығының төп өлөшө урынлашҡан.
Ихтиофаунаһы
Сура башы ихтиофауна составы буйынса ярайһы уҡ ярлы һәм бында балыҡтың 9 төрө:, , суртан, , , , , себер һәм ябай йөҙә. Һуңғы йылдарҙа йылдарҙа ҡондоҙарҙың мөхит үҙгәртеп ҡороу эшмәкәрлеге арҡаһында Үрге Сура гидрорежимы һиҙелерлек үҙгәрҙе. Типик реофиль «инеш» фаунаһы лимнофиль фауна менән алмашына. Әгәр элек тотолған балыҡтың 90%-тан ашыуын йылға сабағы гольян тәшкил итһә, хәҙер бында, алабуға һәм  һаны артҡан.
.
Варн-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ҡарамалы (Мәллә ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Әбдрәхим Әбдекәев
Әбдрәхим Әбдекәев (1780—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Әбдрәхим Әбдекәев (Әбдрәхим Әбдекәй улы Иштемәсов) Ырымбур губернаһы Дыуан улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Бурансы ауылында йәшәгән.
Елизавета институты (Мәскәү)
Тарихы
Институтта фортепиано синыфтарында күпмелер ваҡыт С. В. Рахманинов етәксе булған; М. Левин, Э. Метнер, А. Гедике, А. В. Никольский уҡытҡан. Рәсем дәресен 1891—1893 йылдарҙа С. В. Малютин алып барған.
Мораҙым (Күгәрсен районы)
2007 йылдың 10 сентябренә тиклем ауыл 3-сө Юлдыбай ауылы тип йөрөтөлгән.
Юлмәтова Суфия Фатих ҡыҙы
Суфия Фатих ҡыҙы Юлмәтова ( Бөгөлмә, Һамар губернаһы) — әҙәбиәт белгесе. Филология фәндәре докторы (1981), профессор (1984). БССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Мәскәү дәүләт университетын тамамлай (1941).
Хеҙмәттәре
Юльметова, Суфия Фатыховна. Новаторство Эмиля Золя : Учеб. пособие / С. Ф. Юльметова; Башк. гос. ун-т им. 40-летия Октября. — Уфа : БГУ, 1988. — 79,[1] с.; 20 см.
Барсов Николай Николаевич
Барсов Николай Николаевич  (6 сентябрь 1901 йыл — 1 октябрь 1981 йыл) — тыуған яҡты өйрәнеүсе, статистика белгесе, плансы-иҡтисадсы.
Осерен-Риварет
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Нуғай теле
Тасуирламаһы
Нуғай теле төрки телдәрҙең ҡыпсаҡ төркөмө нуғай-ҡыпсаҡ төркөмсәһенә инә, ләкин лексик-фонетик яҡтан үҙҙәре йәшәгән урындарҙағы халыҡтар телдәренә яҡын. Лингвист-төркиәтсе, фольклорсы, этнограф, доктор филология фәндәре докторы Н. А. Бас­ка­ков 1936 йылғы диа­лек­то­ло­гик экс­пе­ди­ция ма­те­риа­лдары нигеҙендә  фо­не­тик, лек­сик һәм мор­фо­ло­гик күрһәткестәр буйынса 3 төп диа­лек­т билдәләй: аҡнуғай (ку­бан­ь нуғайҙары диалекты), ҡа­ра­нуғай (Дағстан нуғайҙары диа­лек­ты), үҙнуғай (Став­ро­поль­ крайы нуғайҙары диа­лек­ты). .
Кармалка (Севиньзя ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ревишвили Амиран Шотаевич
Биографияһы
Ревишвили Амиран Шотаевич 1956 йылдың 11 февралендә Мәскәү ҡалаһында тыуған.
Байымов Әхмәтғәзи Хаммат улы
Байымов Әхмәтғәзи Хаммат улы — (1876, Ырымбур губернаһының Үрге Урал өйәҙе Байым ауылы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) — 17.11.1964, шунда уҡ) — дин әһеле, башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Байым ишандың бүләһе.
П. А. Соловьёв исемендәге Рыбинск дәүләт авиация техник университеты
Тарихы
1932 йылда '''С. Орджоникидзе исемендәге Рыбинск авиация институты''' асыла. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында башҡа стратегик объекттар исемлегендә Өфө ҡалаһына эвакуациялана, унда күпмелер ваҡыт С. Орджоникидзе исемендәге Өфө авиация институты тип үҙгәртелә.
Рыбинскта яңы авиация юғары уҡыу йорто   1955 йылдың  25 майында механика һәм авиация-технологияһы факультеты менән киске авиация технология институты тип асыла. 1964 йылда Рыбинск киске авиация технология институты уҡытыуҙың  көндөҙгө, киске һәм ситтән тороп уҡыу формалары менән институт итеп үҙгәртелә. 1976 йылда авиамеханик, радиотехник һәм авиаметаллургия факультеттары ойошторола. 1994 йылда институтҡа академия статусы бирелә. 2011 йылдың 14 июлендә юғары уҡыу йортона университет статусы бирелә, 2011 йылдың 11 ноябрендә юғары уҡыу йорто П.А.Соловьев  исемендәге Рыбинск дәүләт авиация техник университеты тип үҙгәртелә.
Шалғандар
Тарихы
Y-хромосома гаплотөркөмдәрен өйрәнеү мәғлүмәте буйынса, шалғандар көнсығыш-евразия кластерына ҡарай.
Әҙәби әҫәрҙәр
1.   «Кара сағыштуғ Каткы Мерғен» героик эпосы (Крутонравный Каткы-Мерген)
Пусть работа вас боится.
Яңы Меңйетәр
Ауыл тарихы
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ҡайһы бер бай тарихлы ауылдар карталарҙан юғала. Уларҙың берәүҙәрен Совет осоронда киләсәге юҡ, тип бөтөр-һәләр, икенселәре башҡа сәбәптәр менән тарҡала. Урта Меңйетәр ауылы ла хәҙер юҡ инде. Шулай уҡ был тирәлә тағы ла бер-нисә башҡорт ауылдары булған. Улар ҙа хәҙер башлыса йәйен баҡсасылар ғына йәшәй, ти Яңы Меңйетәр халҡы.
Милләттәштәребеҙ үҙ ерҙәрен һаҡлаған да, көрәшкә лә күтәрелгән һәм иҫәп-һеҙ-һанһыҙ ҡорбан да биргән. Мең ырыуы ерҙәрен килмешәктәргә бирмәҫ өсөн тыуған ауылдары – Меңйетәрҙән күсеп килеп яңы ауыл төҙөгән халыҡ күңелдә ғорурлыҡ тойғоһо уята. Әлбиттә, ҡан-ҡәрҙәштәренән айырылып сығып китеү еңелдән дә булмағандыр. Бәлки шуғалыр ҙа Иглин тарафтарынан күсеп килгән башҡорттар ауылға башҡа исем бирмәй – Яңы Меңйетәр, тип кенә атағандарҙыр. 1969 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәрен ҡарағанда, Урта Меңйетәр, Яңы Меңйетәр ауылдарының бар халҡы башҡорт милләтенән, тип теркәлгән. Борондан был Мең ырыуы башҡорттары ере башҡорт ауылы булған тип фаразлай ауыл халҡы.
Хоҡуҡ
Хоҡуҡ нормаһы
Хоҡуҡ нормалары билдәләре:
Атаев Анаклыч
Биографияһы
Чарджоу педагогия техникумын тамамлаған, һуңынан Тахта ҡала тибындағы ҡасабала мәктәп директоры, Осоавиахимдың Ташауз өлкә советы инструкторы булып эшләгән.
Дивизия командиры Миңлеғәле Шайморатов оборона тотоусыларҙың һирәк атҡан тауыштарын шомланып тыңлай, йылға аша сығыуҙы ашыҡтыра. Бейеклек һаҡсыларына ярҙамға тыҙ кешенән торға төркөм булдыралар. 17 сәғәткә бейеклектә атыш тына. Бейеклеккә барып етер өсөн, төркөмгә йылға аша сығырға, ҡалған гитлерсыларҙы ҡырырға кәрәк була. Әммә ярҙам һуңлай.
Бейеклек һаҡсылары мөһим стратегик бурысты үтәргә ярҙам итә — һөжүм итеүсе ғәскәрҙәрҙең Северский Донец йылғаһы аръяғында плацдармын киңәйткән. Шуның менән Ҡыҙыл Армияның һөжүм итеүсе частарына Украина ерҙәрен азат итеү мөмкинлеген биргән. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының бер төркөм яугирҙәре батырлығы тураһындағы хәбәр бөтә илгә мәғлүм була. Атаевсылар ҡаһарманлығы хаҡында үҙәк гәзиттәрҙә яҙалар.
Ибраһимов Баязит Ғәбиҙулла улы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1977—1983-се йылдар — Ҡалмаҡол ауыл советы рәйесе.
2004—2008 йылдар — Мөрсәлим ҡасаба советы башлығы.
Муса (Күгәрсен районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ә. Рудаки исемендәге тел һәм әҙәбиәт институты
Тарих
Тел институтын булдырыу тарихы Тажик Совет Социалистик Республикаһы ойошоуы йылдарына барып тоташа. 1932 йылдың 17 мартында СССР Президиумы ҡарары менән Тарих һәм Тел факультеты булдырыла. 1940 йылда, уның нигеҙендә, СССР Фәндәр академияһының Тажик филиалына айырым ғилми институт булып кергән Тарих, Тел һәм әҙәбиәт институты төҙөлә.