cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Руанда
Географик хәле
Руанда Африка үҙәгендә, экваторҙан көньяҡта урынлашҡан, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының классификацияһы буйынса Көнсығыш Африка төбәгенә ҡарай. Илдең майҙаны 26 338 км² тәшкил итә, ул Африкала 45-се һәм донъяла 154-се урындарҙы биләп, донъялағы иң бәләкәй илдәрҙең береһе булып тора. Илдең диңгеҙгә сығыу юлы юҡ. Дәүләттең баш ҡалаһы — Кигали — Атлантик океандан 1900 саҡрым алыҫлыҡта һәм Һинд океанынан 1100 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Руанданың башҡа дәүләттәр менән сиктәренең оҙонлоғо 893 километр тәшкил итә. Илдең иң оҙон сиге көньяҡта урынлашҡан, унда Бурунди менән сиктәш, күпселек йәһәттән Кагера һәм Аканьяру йылғалары буйлап үтә. Шул уҡ Кагера йылғаһы буйлап көнсығышта дөйөм оҙонлоғо 217 саҡрым булған Танзания менән сиге үтә. Көнбайышта ил Конго Демократик Республикаһы менән сиктәш, сиктең күпселек өлөшө Киву күле һәм Рузизи йылғаһы буйлап үтә. Был сиктең оҙонлоғо 217 километр тәшкил итә. Руанданың иң ҡыҫҡа сиге — төньяҡта, Уганда менән, уның оҙонлоғо 169 километр тәшкил итә.
Геологик төҙөлөшө
Ил күбеһенсә Көнсығыш Африка яҫы таулығының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Ул Африка платформаһының мезозой һәм кайнозой эраһында күтәрелеүе сәбәпле барлыҡҡа килгән көмбәҙҙән ғибәрәт. Платформа 1,25 миллиард йыл самаһы элек барлыҡҡа килгән кварцитты үҙ эсенә алған һәүерташ, слюда һәм гнейс тоҡомдары комплексы булып тора.
Эске һыуҙар
Илдә күбеһенсә суднолар йөрөй алмаған йылға һәм йылғалар селтәре бар. Илдең бөтә йылғалары ике төп бассейнға — Нилға һәм Конгоға ҡарай. Тәүгеһенә илдең иң ҙур йылғаһы — Ньябаронго тура килә. Уның бер нисә ҡушылдығы бар. Улар менән берләшеп, ул 130 градусҡа үҙгәрә һәм Бурунди менән сиккә юл ала. Унда Кагера йылғаһына ҡоя. Был йылға шулай уҡ бик тулы һыулы — уның аҡмаһы секундына 1500 км тиклем тәшкил итә. Ул Виктория күленә ҡоя. Икенсе бассейнға Рузизи йылғаһы һәм уның ҙур ҡушылдығы — Румпунгве ҡарай. Йылға улаҡ буйынса 800 километр бейеклеккә тиклем төшә, байтаҡ шарлауыҡтар һәм тупһалар барлыҡҡа килтерә. 135 километр юл үтеп, ул донъялағы иң оҙон сөсө һыулы күл — Танганьика күленә ҡоя.
Тупраҡ
Йылға уйһыулыҡтарында иһә киреһенсә. Уңдырышлы тупраҡ запасы һәр ваҡыт бейеклектәрҙән төшкән тәбиғи табыш менән тулыланыу арҡаһында уның ҡатламы ҙур. Руанда күбеһенсә аграр иҡтисадлы ил булып тора, һәм бындай тупраҡ, тейешле осорҙа дренажлау һәм һуғарыу кәрәк булһа ла, файҙалы культураларҙы йыл әйләнәһенә үҫтерергә мөмкинлек бирә.
Башҡорт полктары һәйкәле
Тарихы
Башҡорт полктарына бағышланған һәйкәл 2012 йылдың 12 октябрендә тантаналы рәүештә асылған. Һәйкәлдең авторы – В. И. Кириллов етәкселегендәге ижади коллектив.
Руанда
Халҡы
2019 йылға халыҡтың грамоталылығы 73,2 процент тәшкил итә — ир-егеттәрҙә 77,6 процент, ҡатын-ҡыҙҙарҙа 69,4 процент, был 1996 йыл күрһәткестәренән юғары — 60,5 процент (ир-егеттәрҙә 69,8 процент һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙа 51,6 процент).
Тарихи ретроспектива
Бельгия был территория менән идара иткәндә, ул илдә ауыл хужалығын әүҙем яйға һалған була, әммә бельгиялылар киткәндән һуң яңы хөкүмәт иҡтисад менән ғәмәлдә шөғөлләнмәй тиерлек. 2000 йылда Руанда ярлы аграр ил була. Уның былай ҙа насар үҫешкән иҡтисадына граждандар һуғышы һәм геноцид ныҡ йоғонто яһай. Ул ваҡытта эске тулайым продукт 5,9 миллиард доллар (халыҡ иҫәбенә 720 доллар) тәшкил итә. Шул уҡ ваҡытта тулайым төбәк продуктының 44 процентын ғына ауыл хужалығы табышы тәшкил итә — етештереү 20 процент, ә 36 проценты — халыҡтың 10 проценттан кәмерәк проценты мәшғүл булған хеҙмәтләндереү өлкәһе. Тышҡы сауҙа ла бик аҙ була — экспортҡа 70,8 миллион доллар һәм импортҡа — 242 миллион. Бюджет тулайым эске продукттан 50 проценттан ашыуыраҡ дефицит менән яфалана, ә инфляция рекордлы һандарға етә — Руанда франкыһының Америка долларына хаҡы 350/1 тәшкил итә.
Хәҙерге торошо
Һатып алыу һәләте паритеты буйынса иҫәпләнгән эске тулайым продукт күләме — 2020 йылға 33,445 миллиард доллар (халыҡтың йән башына 2641 доллар самаһы). Шул уҡ ваҡытта хеҙмәттәр өлкәһе был һандан 51,5 процент тәшкил итә, 30,9 процент — ауыл хужалығы һәм тик 17,6 процент — сәнәғәт. Әүҙем үҙләштерелгән (һәм күрше Конго Демократик Республикаһы территорияһында законһыҙ сығарылған ) файҙалы ҡаҙылмалар, шулай уҡ туризм, кофе, сәй экспорты сит ил валютаһының төп сығанаҡтары булып тора. Бынан тыш, хөкүмәт илгә сит ил инвестицияларын әүҙем йәлеп итә (йыш ҡына улар артынса күрше илдәргә президент Кагаме үҙе юллана, ул Америка Ҡушма Штаттарында һәм Көнбайыш Европа илдәрендә эре бизнесмендар менән һөйләшеүҙәр алып бара ). Илдең кредит рейтингы — B+.
Тимер юл транспорты
Илдә тимер юлдар бөтөнләй юҡ, әммә Танзанияла Кигали һәм Исака ҡалаһын тоташтырасаҡ юл проекты әҙерләнә. Исакала 2000 йылда асылған Руандаға барған йөктәр өсөн күсеп ултырыу терминалы урынлашҡан.
Архитектураһы
Торамалар ғәҙәттә түбәләрҙә һәм ҡалҡыулыҡ битләүҙәрендә урынлашҡан.
Күскилдина Зөлфиә Мансур ҡыҙы
Ижади эшмәкәрлеге
Зөлфиә Күскилдинаның әҫәрҙәрендә, башҡорт халыҡ әкиәттәрендәге кеүек, батыр­ҙар ҙа, тылсым да етерлек. Зөлфиә әкиәттәрҙе заман балаларына тәғәйен итеп яҙа белә. Интернет, компьютер менән бәләкәстән мауыҡҡан балаларҙы китап һүҙенә ылыҡтырыу өсөн ауыр заманда фантазияға бай йәш яҙыусы балаларҙың иғтибарын йәлеп итерлек әкиәттәр ижад итә, улар араһында «Батыр хәрефтәр батшалығында», «Оҙонҡул», «Күңелдәге компас», «Моңдоң көсө», «Икмәк көсө», «Хикмәтле һаҡал», «Ҡышын бешкән еләк», «Тылсымлы сәскә», «Тунын һатҡан ҡуян», «Йәйғорло туп» һәм башҡа әкиәттәрҙе килтерергә мөмкин. Зөлфиә Күскилдина балалар тормошондағы ябай ғына ваҡиғаларҙы әкиәткә әйләндерә белә торған әҙибә. Мәктәп уҡытыусылары ла Зөлфиә Күскилдинаның әкиәттәрен дәрестәрҙә ҡуллана, сөнки улар яҡтылыҡ тарата, балаларҙың зиһенен киңәйтә.
Яломан
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Айсыуаҡ (тау)
Айсыуаҡ — Уралдағы тау, Ирәндек һырты. Иҫке Сибай ауылы үҙәгендә, Ҡарағайлы һәм Төйәләҫ йылғалары ҡушылған ерҙә урынлашҡан.
Социология тарихы
XIX—XX быуат сигендә социологиялағы психологизм
Густав Лебон (1841—1931), Франция. н һүрәтләгән. Лебон «төркөм психикаһы» проблемаларын анализлап, уның башлыса тойғоло характерҙа, дөйөм идея менән энергия алыуын, үҙ көсөн еңеп сыға алмаҫлыҡ булыуын аңлау, яуалылыҡ тойғоһон юғалтыу, түҙемһеҙлек, догматизм, йоғонтоға бирелеүсәнлек, һәм лидерҙар артынан эйәреү кеүек түбәндәге үҙенсәлектәрен билдәләгән. Шуға ла социализм идеяларын тәнҡитләгән.
Чикаго мәктәбе
Уильям Огборн (1886—1959). Америка социологияһына психологик анализ индереүгә ҙур йоғонто яһаған. Фрейдтың невроздар һәм К. Паркерҙың индустриаль психоз теорияларын ҡулланған. Технологик детерминизм концепцияһы ла унан башланған. Социологияла, урбанизация, тәртип һәм контроль мәсьәләләре ентекләп тикшерелә башлаған.
Структур-функционалистик парадигма
Теорияны Роберт Кинг Мертон (1910—2003) эшләп еткергән. Социологияға «ТСУ» төшөнсәһен — (Уртаса кимәл теорияһын), {{comment|асыҡтан-асыҡ|явный}} һәм латентлы функцияларҙы индергән. Бөтөнләй биләп алыусы теория төҙөүҙе ваҡытынан элек тип иҫәпләгән, сөнки бының өсөн материалдар юҡ тигән. Уның фекеренсә, Парсонс теорияһы практикала  ҡулланырлыҡ түгел, сөнки альтернатива — ТСУ — кәрәк. ТСУ — эмпирик мәғлүмәт менән нығытылған сикләнгән күренештәр даирәһенә йүнәлтелгән теориялар (мәҫәлән, енәйәтселекте өйрәнеү  девиация теорияһына материал бирә һ. б.). Роберт Мертондың функциональ анализының төп теоремаһы: «Бер үк төрлө күренеш күп төрлө функцияларға эйә булған кеүек — бер үк төрлө функция төрлө күренештәр менән төрлөсә үтәлеүе мөмкин»
Символик интеракционизм
Чарльз Хортон Кули (1864—1929). Ул үҙен социолог тип түгел, ә социаль психолог тип атаған. Интеракционистарҙы борсоған төп проблема — ике индивидтың үҙ-ара йоғонто яһауы нисек итеп социаль структураны формалаштыра, һәм үҙ-ара тәьҫир итеү  селтәре ролен үтәгән кеүек сығыш яһап, индивидтарҙы формалаштыра. Кули буйынса, кеше тәбиғәте  — коммуникация емеше. Кеше шәхес булып үҫешә һәм кешеләр араһында интеракция ярҙамында үҙенең «Мин»ен үҫтерә. Һәр индивид — кешеләр араһындағы мөнәсәбәттәрҙең үҙенсәлекле комбинацияһының билдәле емеше. «Мин» һәр ваҡыт йылдам, ул даими рәүештә үҙгәреш кисерә.
Франкфурт мәктәбе неомарксизмы
Франкфурт мәктәбе ғалимдарының хеҙмәттәре башлыса капиталистик йәмғиәтте тәнҡитләүгә йүнәлтелгән.
Раштыуа
Раштыуа байрамы 25 декабрҙә байрам ителә. Юлиан календарын ҡулланған ғисабадтар (мәҫәлән, Урыҫ Православ Сиркәүе) Раштыуаны 7 ғинуарҙа байрам итә.
Әбдриев Тимерйән Әбдекәй улы
Хәрби хеҙмәте
16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкында хеҙмәт итә.
1945 йылдың 24 июнендә Еңеү парадында ҡатнашҡан.
Михайлов Дмитрий Сергеевич
Биографияһы
1860 йылдан Санкт-Петербург игенселек институтында зоология, орнитология, һуңынан энтомология профессоры була,  1860 йылдан   Санкт-Петербург Педагогия йәмғиәтенең ағзаһы була.
1883 йылда йәшерен советник дәрәжәһе бирелә. 1885 йылдан 1889 йылға тиклем Ырымбур уҡыу округы попечителе була.
Ирғәлин Хәмит Әбдрәхим улы
Ирғәлин Хәмит Әбдрәхим улы (1 сентябрь 1950 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, драматург, 2000 йылдан Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәйҙең Яҙыусылар союздары ағзаһы.
Әҙәби ижады
Үткән быуаттың 80-се йылдарында төртмә телле хикәйәсе булараҡ танылыу таба. Уның сатирик һәм юмористик хикәйәләрендәге һүрәтләүҙәр  тормошта булған хәл-ваҡиғаларға, ысынбарлыҡтағы кеше-ара мөнәсәбәттәргә нигеҙләнгән. Бындай әҫәрҙәре сюжет боролоштарының ҡапылғара булыуы, уҡыусы күҙлегенән көтөлмәгәнсә тамамланыуҙары менән иғтибарҙы тарта. Хәмит Ирғәлиндың күңелсәк новеллаларының теле тапҡырлығы, һүрәтләүҙәре урынлы булыуы һәм кәрәкле кешеһенә тоҫҡауҙа оҫталығы менән  айырылып тора. 90-сы йылдарҙың аҙағында Х.Ирғәлин драматургия өлкәһендә уңышлы эшләй. "Юғалма, өмөтөм"драмаһы 1997 йылда Салауат дәүләт драма театрын, "Инә бүре ҡарғышы" - 1998 йылда Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт театры сәхнәләрендә ҡуйыла."Сыңғыҙ хандың юғалған сардары" (2000 йыл), "Юғалған мөхәббәткә реквием"(2004 йыл) пьесалары драматургтарҙың республика конкурсында призлы урындар ала.
Юғары технологиялар
Кеше ҡатнашлығынан тыш барған технологияларҙы ла «юғарылар» иҫәбенә индерергә мөмкин. Юғары технологияларға сәнәғәт технологиялары ғына түгел,  социаль  технологиялар ҙа, мәҫәлән, яңылыҡтар таратыу системалары, күмәкләп эшләү һәм уҡыу технологиялары. Тимәк, юғары социаль технологиялар тураһында ла һүҙ алып барырға мөмкин<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="не указан источник на утверждение (21 декабря 2015)">источник не указан 1212 дней  ].
Илсембәт
Тарихы
1843 йылда Илсембәт ауылында 112 башҡортҡа 16 бот ужым һәм 496 бот ярауай иген сәселә.
Шнаево
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һылыуҡайҙар (хикәйә)
Сюжет
Ошоно ҡарап ултырғанда, өс сәғәт самаһы ваҡыт һиҙелмәйсә генә үтеп китә, шунан һуң автор ҡартатаһы менән ҡалаға табан юлдарын дауам итә. Аттарҙы ҡыуып барыусы Карпо юл буйына әрмән ҡыҙының матурлығын иҫе китеп һөйләй.
Нюр
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Приют районы
Приют районы (Приютовский район) — Башҡорт АССР-ы составында 1930 йылдың 20 авгусында Бәләбәй кантоны улустарынан төҙөлгән һәм 1932 йылдың 20 февралендә бөтөрөлгән район.
Батыршин Мөхәмәтҡунафи Әлүк улы
Биографияһы
1852 йылда Ҡазан гимназияһын, ә 1857 йылда Ҡазан Император университетының медицина факультетын тамамлай.
1912 йылдың 5 ноябрендә Ташкентта вафат була.
Уругвай
Уругва́й (Uruguay), рус телендә ҡабул ителгән рәсми атамаһы — Уругвайҙың Көнсығыш Республикаһы (Уругвай йылғаһының Көнсығыш яры Республикаһын аңлата; испан. República Oriental del Uruguay [reˈpuβlika oɾjenˈtal del uɾuˈɣwai]) — Атлантик океан яры буйында, Көньяҡ Американың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан дәүләт.
Тарихы
1776 йылдан 1810 йылға тиклем илдең ул саҡта Көнсығыш һыҙаты тип аталған территорияһы Рио-де-ла-Плата вице-короллеге составына инә.
1810 йылда Уругвайҙа испан колониаль хакимлығына ҡаршы халыҡ ихтилалы башлана, көрәш менән Хосе Артигас етәкселек итә. 1811 йылда Уругвайҙың Испаниянан бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә. 1814 йылда Уругвай испан ғәскәрҙәренән азат ителә. 1821 йылда Уругвай Бразилия составына индерелә.
Сәйәси структура
1966 йылдың 27 ноябрендә референдумда Конституция ҡабул ителә.
Халҡы
Этник һәм раса составы:
Технология тарихы
Тарихы
Технологияға эштең ысулдары, алымдары, режимы, операцияларҙың һәм процедураларҙың эҙмә-эҙлелеге инә, ул ҡулланылған саралар, ҡорамалдар, эш ҡоралдары, материалдар менән бәйләнгән.
Леся Украинка
Үҙенең «На крыльях песен» (1893), «Думы и мечты» (1899), «Отзывы» (1902) шиғырҙар йыйынтығы, «Старая сказка» (1893), «Одно слово» (1903) поэмалары, «Боярыня» (1913), «Кассандра» (1903-07), «В катакомбах» (1905), «Лесная песня» (1911) драмалары һәм башҡа әҫәрҙәре аша билдәле.
Сығышы
Ата-әсәһе— төп сығышы менән Украинаның һул ярынан. Волынгә 1868 йылдың йәйендә, Киветан ғаилә башлығының яңы хеҙмәт урынына күсенәләр.
Әсәһе, Драгоманов-Косач Ольга Петровна, — Полтава губернаһының ваҡ биләмәле дворяндарынан; украин яҙыусыһы, этнограф, публицист (тәхәллүсе — Олена Пчилка йәки Елена Пчелка (укр. Олена Пчíлка)). Ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәтенең әүҙем ҡатнашыусыһы була, «Первый венок» альманахын сығара.
Бала сағы
1879 йылдың мартында Елена Антоновна Косачты, жандармдарҙың етәксеһе Дрентельн Александр Романовичҡа һөжүм итеүҙә ҡатнашыуҙа ғәйепләп, ҡулға алалар һәм һуңғараҡ Олонец губернаһына оҙаталар, ә 1881 йылда 5 йылға Төмән өлкәһенә һөргәнгә ебәрәләр. Был хаҡта ишеткәс, 1879 йыл һуңында, 1880 йыл башында Леся үҙенең «Надежда» тигән тәүге шиғырын яҙа.
1881 йылдың 6 (18) ғинуарында Леся бик ҡаты һалҡын алдыра һәм был уның ҡаты сирләүенә сәбәп була. Уң аяғында түҙеп торғоһоҙ ауыртыуҙар башлана. Тәүҙә уны киҫкен ревматизм тиһәләр, һуңынан ауыртыуҙар ҡалдыран ла күсә.
Ғүмеренең һуңғы йылдары
Леся Украинка Сурамиҙа (Боржоми ҡалаһынан алыҫ түгел, Грузия) 42 йәшендә вафат була. Кивета Байково зыяратында ерләнгән (1939 йылда ҡәберенә бронза, гранит һәйкәл ҡуйыла; скульпторы — Г. Л. Петрашевич;).
Водород
Химик үҙенсәлеге
Водород молекулаһы Н2 ныҡлы, реакцияға инеү өсөн күп энергия сарыф итергә кәрәк:
Ракшин Дмитрий Сергеевич
Батырлығы
132-се гвардия уҡсылар полкының пулемёт расчеты командиры (42-се гвардия уҡсылар дивизияһы, 40-сы армия, Воронеж фронты) гвардия өлкән сержанты Д. С. Ракшин 1943 йылдың 28 сентябрендә тәүгеләрҙән булып беренсе һөжүм итеүсе төркөм составында Киев өлкәһенең Гребени ауылы эргәһендәге Днепр йылғаһын аша сыға һәм йылғаның көнбайыш ярында плацдармды баҫып алыуҙағы һәм киңәйтеүҙәге алышта айырыуса батырлыҡ күрһәтә. Яралы булыуына ҡарамаҫтан, сафта ҡала.
Иманғол (Туймазы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса күпселек милләттәр — башҡорттар (54 %), татарҙар (41 %) йәшәй.
Шишкин Иван Иванович
Биография
Иван Шишкин 1832 йылдың 13 (25) ғинуарында Вятка губернаһы Алабуға ҡалаһында тыуған. Бала саҡ һәм үҫмер йылдарын шунда уҙҙырған. Тыуған төбәктең көслө табигате, Кама ярҙары буйлап йәйелгән ҡуйы урмандар уға ижадында илһам сығанағы булған. Рәссамдың атаһы,2-се гильдия сауҙагәр Иван Васильевич Шишкин (1792—1872) иген менән сауҙа иткән предприятие хужаһы, инженер, археолог һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе лә була. И. В. Шишкин бер нисә йыл рәттән Алабуғала ҡала головаһы булып һайлана. Үҙ проекты буйынса һәм үҙ аҡсаһына ҡалала ағастан һыу үткәргес һуҙа. Болгар ханлығы иҫтәлеге булған "Шайтан ҡаласығы"н төҙәттерә. Ананьин мәҙәниәтенә нигеҙ һалған Ананьин ҡәберлеген асыуҙа ҡатнаша (1855), шуның өсөн Мәскәү археология йәмғиәтенә мөхбир-ағза итеп һайлана. И. В. Шишкин "Алабуға ҡалаһы тарихы"н (1871) яҙған. Улының һынлы сәнғәт менән ҡыҙыҡһыныуын белгәс, атаһы уның өсөн сәнғәт буйынса китаптар, рәссамдарҙың биографияларын яҙҙырып ҡайтарта. И. И. Шишкин Вятка гимназияһын, Беренсе Ҡаҙан ирҙәр гимназияһын, Мәскәү һынлы сәнғәт училищеһын (1856, А. Мокрицкий класы), Петербург сәнғәт академияһын (1860, С. Воробьев курсы) тамамлағас, сәнғәт академияһы пенсионеры булараҡ, 1862-1865 йылдарҙа Германияла һәм Швейцарияла йәшәй, швейцария рәссам-пейзажсылар Р. Коллер һәм А. Калам оҫтаханаһында шөғөлләнә. Германиянан ҡайтҡас, күпселек ваҡыт Петербургта йәшәй һәм ижад итә. Уның ижадында тыуған яғы — Алабуға ҡалаһы һәм Кама һыу буйҙары тәбиғәте, Валаам утрауы, Мәскәү һәм Петербург ҡалаларының тирә-яғы тәбиғәтен һүрәтләү ҙур урын алып тора.
Няр
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Алаверди (кафедраль собор)
Алаверди — XI быуаттың беренсе яртыһындағы кафедраль собор (Изге Георгий соборы) һәм Грузияла Кахетияның Ахмет муниципалитетындағы шул уҡ исемле ауыл янында монастырь комплексы.
Ҙур эске арауығын ҙур барабанға таянған осло көмбәҙ тамамлай. Диуарҙарында һәм түшәмендә XI, XV һәм XVII быуат  биҙәктәре һаҡланған. Соборҙың изге әйберҙәре —уға нигеҙ һалыусы  Иосиф  Алавердиҙың һәм ыҙа сигеүсе Кетевандың ҡәберҙәре.
Космонавтика
Ракета төҙөү нигеҙҙәрен XX быуат башында Константин Циолковский, Герман Оберт һәм Роберт Годдард үҙ хеҙмәттәрендә булдыра. Космосты өйрәнеүҙә бик мөһим аҙым — СССР-ҙа Байконур космодромынан 1957 йылда Ерҙең тәүге яһалма юлдашын («Спутник-1») Ер тирәләй орбитаға сығарыу була.
Тарих
Космонавтиканың теоретик нигеҙҙәре  Исаак Ньютондың «Тәбиғи философияның математик башланғыстары» (1687) тигән хеҙмәтендә һалына. Леонард Эйлер һәм Жозеф Луи Лагранж космос арауығында есемдәр хәрәкәтен иҫәпләү теорияһына шулай уҡ һиҙелерлек өлөш индерә.
Ағза (биология)
Мәҫәлән, йөрәкте төҙөүҙә эпителиаль, тоташтырғыс, нервы һәм мускул туҡымаһы ҡатнаша. Ләкин мускул туҡымаһы(арҡыры һыҙатлы йөрәк мускулатураһы) өҫтөнлөк итә. Йөрәк билдәле бер йышлыҡта ҡыҫҡарып, ҡанды тамырҙар буйлап ҡыуа, насос функцияһын үтәй.
Татлы (Белорет районы)
Тарихы
Ауылға нигеҙҙе Илмәш исемле кеше үҙенең нәҫел-нәсәбе менән һала. Халыҡ хәтерендә һаҡланыуынса, Белорет заводы өсөн ере тартып алынып, элекке урындарынан күсеп китергә мәжбүр булғандар. Улар Бағырашты йылғаһы буйына Ямантауҙан йыраҡ түгел төбәккә килеп урынлаша. Бағырашты йылғаһы мул булып бағыр балығы үрсегәнлектән шундай атама алған. Ауыл ошо ырыу башы исеме менән атала башлай.
1926 йылда Белорет-Инйәр тар колеялы тимер юлы һалынғас, леспромхоз эшселәре күмер яндырып, Белорет заводына вагондар менән оҙата башлаған.
Манты
Үзбәк мантыһы
Үзбәк мантыһы манты бешерә торған махсус һауытта, парҙа бешерелә. Был һауыттар Үзбәкстанда «мантикаскон» йәки «мантышница» тип атала. Күп осраҡта фаршты һарыҡ итенән әҙерләйҙәр. Шулай уҡ бер юлы бер нисә ит төрөнән әҙерләнгән варианттар ҙа бар. Ҡабаҡ һәм ит ҡушып әҙерләнгәндәре лә популяр. Вегетариндар өсөн ҡабаҡтан, картуфтан һәм башҡа йәшелсәләрҙән әҙерләнгәндәр ҙә бар. Ҡайһы саҡта уларға ҡойроҡ майы өҫтәйҙәр. Ҡул менән әүәләгәндә мантының остарын, ғәҙәттә, сатрашлап йәбештерәләр. Мантының ҡамыры бик йоҡа ғына итеп йәйелә. Популяр тәм биргестәр булып әсегән һөт, ҡатыҡ йәки ҡыҙҙырылған һуған һанала.
Болдурган-манта
Уйғыр мантыһын ҡыҙыл боросҡа үҫемлек майы ҡушып эшләнгән тәмләткес — «лазджан» менән ашайҙар. Шулай уҡ, помидор һәм әсе борос, һарымһаҡ менән эшләнгән «кобра» приправаһы ла бик популяр. Уйғыр кухняһында манты, лагман менән бер рәттән, төп блюдоларҙың береһе булып һанала.
Хохлов Анатолий Иванович
Биографияһы
1942 йылдың майынан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1942 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 1944 йылда кесе лейтенанттар курстарын тамамлай. 1945 йылдың 15 ғинуарында 1-се Белорус фронты 47-се армияның 132-се уҡсылар дивизияһы 498-се уҡсылар полкының разведка начальнигы капитан А. И. Хохлов Яблонна-Легьоново (хәҙер Льегоново, Польша) ҡалаһынан көнбайыштараҡ дошмандың оборона районына һәм Висла йылғаһының ҡаршы ярына разведка яһай. Хохловтан алынған мәғлүмәттәр йылғаны уңышлы сығырға һәм плацдармды яуларға мөмкинлек бирә. А. И. Хохловтың награда ҡағыҙынан : … Благодаря тщательному изучению переправы и обороны противника на западном берегу реки командование могло принять правильные и своевременные решения по форсированию реки.
Әбү Ләһәб
Ғәбд әл-Ғүззә ибн Ғәбд әл-Моталлип (عبد العزى بن عبد المطلب), Әбү Ләһәб тигән ҡушамат менән билдәле (أبو لهب; VII быуат уртаһы,, хәҙерге Сәғүд Ғәрәбстаны — һижрәнең 624 йылы, шунда уҡ) — Мөхәммәт Рәсүлулланың атаһының бер туған ҡустыһы, Мәккәлә дәғүәт алып барған һуңғы осорҙа оторо яуызлыҡтар ҡылған, ҡаршылыҡ күрһәткән кеше. Уның тураһында Ҡөрьәндә сүрә бар.
Имәнкүпер
Тарихы
Имәнкүпер ауылы тәүге тапҡыр 1895 йылда теркәлгән, ул саҡта унда 70 йортта 466 кеше йәшәгән; 1920 йылда 109 йорттағы 637 татар йәшәгән.
Иштирәк (Илеш районы)
Тарихы
Ҡырғыҙ улусының 11-се йортона ҡараған ауыл Күрпе йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан. Тораҡ пунктында Ҡырғыҙ ырыуы башҡорттары, ерһеҙ башҡорттар (припущенниктар), шулай уҡ Бүләр ырыуы башҡорттары тарафынан ауылға индерелгән типтәрҙәр төпләнә. Типтәрҙәрҙең ауылға ҡасан индерелеүе теүәл генә билдәле түгел.
Лемжа
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Урал һырты
Һылтанмалар
Страница хребта Малый Урал на сайте «На Урале»
Крәҫтиән ер банкы (Өфө)
Тарихы
2001—2003 йылдарҙа бина реконструкциялана, әммә декор һәм интерьерҙың ҡайһы бер ҡиммәтле элементтары юғала.
Анри Руссо
Биография
1886 йылда Руссо «Иреклеләр күргәҙмәһе»дә үҙенең ижадын киң йәмәғәтселеккә күрһәтә. Иҫән сағында уҡ Францияның рәссамдар йәмғиәттәрендә уның эштәрен баһалайҙар.
Рәссам 1910 йылдың 2 сентябрендә, Неккер дауаханаһында аяғын яралағандан һуң, гангренанан үлә.
Ойвож (Шервож ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Ҡаҙылма яғыулыҡ
Ҡаҙылма яғыулыҡ — нефть, таш күмер, янар һәүерташтар, тәбиғи газ һәм уның гидраты, ер аҫтынан йә асыҡ ысул менән миллион йылдар дауамында анаэроб шарттарҙа йылылыҡ һәм ер ҡабығының баҫымы тәьҫире аҫтында тарҡалыу процесында табылған торф һәм башҡа янар минералдар һәм каустобиолит төркөмгә ҡараған матдәләр. Күмер һәм торф — хайуан һәм үҫемлек ҡалдыҡтары тупланыуы һәм тарҡалыуы арҡаһында барлыҡҡа килә. Ҡаҙылма яғыулыҡ төрҙәре миллионлаған йыл тупланғанлыҡтан, улар яңынан тергеҙелмәй торған тәбиғи ресурс булып тора. АҠШ-тың Энергетик мәғлүмәт идаралығы мәғлүмәттәренә ярашлы, энергетиктар АҠШ мәғлүмәттәре буйынса идаралығы, 2007 йылда энергияның беренсел сығанағы сифатында: нефть — 36,0 %, күмер — 27,4%-ы, тәбиғи газ — 23,0 % файҙаланыла, дөйөм алғанда донъяла ҡулланылған беренсел энергияның барлыҡ сығанаҡтарынан (ҡаҙылма һәм ҡаҙылма булмаған байлыҡтары) ҡаҙылма яғыулыҡ 86,4 % өлөшөн тәшкил итә. Әйтергә кәрәк, ҡаҙылма булмаған энергия сығанаҡтарына: гидроэлектростанциялар — 6,3 %, ядро — 8,5 %, һәм башҡалары (геотермаль, ҡояш, һыу ҡалҡыу приливный, ел энергияһы, ағас һәм ҡалдыҡтар яндырыу) күләме 0,9 % индерелә.
Коми Республикаһы
Халҡы
Росстат мәғлүмәттәре буйынса республиканың халыҡ иҫәбе 0 кеше тәшкил итә. . Халыҡ тығыҙлығы — кеше/км2.
Ҡаҙылма яғыулыҡ
Күмер
Күмер — ерҙең кислород инмәгән ҡуйынында ятҡан боронғо үҫемлек ҡалдыҡтарынан барлыҡҡа килгән ҡаҙылма яғыулыҡ төрө. Углеродтың халыҡ-ара исеме carbō («күмер») һүҙенән килеп сыҡҡан. Кеше файҙаланған иң беренсе ҡаҙылма яғыулыҡ күмер булған. Ул сәнәғәт революцияһы яһау мөмкинлеге биргән, был, үҙ сиратында, хәҙерге заман технологияһы менән тәьмин ителгән күмер сәнәғәте үҫешенә булышлыҡ итә. Күмер, нефть һәм газ кеүек үк, биология һәм геология процестары тәьҫирендә яйлап тарҡалыуға дусар булған органик матдә. Күмер барлыҡҡа килеүенең нигеҙе — үҫемлек ҡалдыҡтары. Углеродтың әүерелеүе һәм сағыштырма һаны дәрәжәһе менән бәйле, күмерҙең дүрт тибын айыралар: Көнбайыш илдәрҙә башҡа төрлө классификация бар — шуға ярашлы рәүештә лигнит, суббитуминоз күмер, битуминоз күмер, антрацит һәм графит.
Ҡаҙылма күмер сығарыу
Хәҙерге заман газ генераторҙары (сублимация) ҡаты яғыулыҡты 60 мең м³/сәғәттән башлап 80 мең м³/сәғәткә саҡлы трансформациялау ҡеүәтенә эйә, һәм был күмерҙең ер аҫты газификацияһын ҡулланыу мөмкинлеге бирә. Газификациялау техникаһы етештереүҙе (200 мең м³/сәғәткә) күтәреү йүнәлешендә һәм етештереү эшмәкәрлеге коэффициентын КПД (90 %-ҡа саҡлы) температураны һәм баҫымды күтәреү юлы менән был технологик процесты (+2 000 °C алып, шуға ярашлы 10 МПа) үҫтерә. Төрлө сәбәп менән иҡтисади отошло булмаған күмерҙе ер аҫтында газификациялау буйынса тәжрибәләр үткәрелгән.
Башҡа төрлө йоғонто яһау
Рәсәйҙең яғыулыҡ-энергетика комплексына барлыҡ хужалыҡ тармаҡтарының атмосфераға сығарыла торған зарарлы ташлантыларҙың яртыһы, ағым һыуҙарҙың өстән бер өлөшө, бөтә милли иҡтисадтың ҡаты ҡалдыҡтарының өсөнсө өлөшө тура килә. Нефть һәм газ ресурстарын тәүгегә үҙләштереү райондарында экологик сараларҙы планлаштырыу айырым актуаллеккә эйә.
Кесе Эдда
Шиғри үлсәмдәр исемлеге (Háttatal)
Снорри, нигеҙҙә, үҙ әҫәрҙәрен файҙаланып, скальдтар шиғриәте станстарының төрлө варианттарын һүрәтләй. Хикәйәләүҙә күрһәтмә биреүсе ҡарашты ла, тасуирлау мәнәсәбәтен дә ҡуллана. Шуның менән бергә Снорри йыш ҡына шиғриәттең боронғо оҫталарының ҡайһы берҙә билдәләнгән ҡағиҙәләргә буйһонмауын хәтергә төшөрә.
Өфө юғары хәрби авиация лётчиктар училищеһы
Тарихы
1987 йылдың авгусында Белорус ССР-ынан Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөгә тәьминәт частары менән бергә вертолёт полкы (15402-се хәрби часы) күсә. 1988 йылда Дәүләкән ҡалаһында тәьминәт частары менән бергә уҡыу-вертолёт полктарының ике эскадрильяһы ойошторола. Башҡортостан Республикаһының Мишкә районында авиация полигоны асыла. 1989 йылда Сызрань юғары хәрби авиация лётиктар училищеһы ҡарамағындағы Безенчук авиагаринизоны Өфө лётиктар училищеһы составына күсерелә.
1989 йылдың июнендә Өфө юғары хәрби авиация лётчиктар училищеһының шәхси составы Өфө янындағы тимер юл һәләкәтендә зыян күреүселәрҙе ҡотҡарыу буйынса операцияла ҡатнаша. 358 зыян күреүсе эвакуациялана.
1990 йылдың майында Башҡортостандың Белорет һәм Бөрйән райондарында ташҡындан зыян күреүселәргә ярҙам күрһәтеү һәм эвакуациялау буйынса осоштар уҙғарыла.
Winny Puhh (рок-төркөм)
Winny Puhh — 1993 йылда Пылва ҡалаһы гимназияһы уҡыусылары Ове Мюстинг, Индрек Вахеой һәм Олаф Сандер ойошторған эстон рок-төркөмө. Төркөм составында даими рәүештә ике барабансы сығыш яһай: Олаф Сандер һәм Кристиан Оден. Үҙенең провокацион имиджы менән билдәле.
Стиле
Тәнҡитселәр Индрек Вахеойҙың вокалын билдәләй, ул йырлауҙан бигерәк, «ритмик, ҡыйыу рәүештә… аҡыра». Вахеойя эстон радиоһында иртәнге шоу алып барыусыһы булараҡ билдәле. Төркөмдөң сығышы стилен һәм имиджын Bloodhound Gang стиле менән сағыштыралар, әммә музыканттар үҙҙәре төркөмдөң «Сектор Газа» ижадынан илһам алыуҙарын таный. Төркөм үҙе эпатаж костюмдары һәм битлектәре менән билдәле, уларҙы музыканттар ҡалала, даими рәүештә баҙарҙарҙа сығыш яһау өсөн, һатып ала — шулай итеп, музыканттар ҡатын -ҡыҙ костюмдарында, табип халаттарында, трусы урынына ойоҡбаш кейеп сығыш яһағандары була. Евровидение-2013 конкурсының һайлап алыу турында бөтә музыканттар ҙа битлек кейеп сығыш яһай.
Федераль йыйылыш
Рәсәй Федераль йыйылышының структураһы
Дәүләт думаһы Конституция менән билдәләнгән биш йыллыҡ мөҙҙәткә һайлана, ә Федерация Советы үҙ легислатураһының тәғәйен мөҙҙәтенә эйә түгел. Ләкин Федерация Советын формалаштырыу тәртибе лә, Дәүләт думаһына депутаттар һайлау тәртибе лә федераль закондар менән билдәләнә.
Федераль йыйылыш берҙәм парламент организмы булып тора, әммә был уның палаталарының бөтә осраҡтарҙа ла бергә эш итеүен аңлатмай. Киреһенсә, Рәсәй Конституцияһы билдәләүенсә, Федерация Советы менән Дәүләт думаһының ултырыштары айырым үтә. Палаталар Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы менән билдәләнгән өс төрлө осраҡта ғына бергә йыйыла ала:
Благовещен (ҡала, Амур өлкәһе)
Благовещен (Благовещенск) — Рәсәйҙә урынлашҡан ҡала, Амур өлкәһенең административ үҙәге.
Киев университетының зоология музейы
Тарихы
1943 йылдың көҙөндә Киев өсөн һуғыш барышында университеттың ҡыҙыл корпусы янғындан зыян күрә, һәм музейҙың барлыҡ фонды яна. Һуғыш тәмамланғандан һуң, Михаил Воинственский һәм Вадим Совинский тырышлығы менән, Кёнигсбергҡа сығарылған күбәләктәр коллекцияһы кире кайтарыла һәм аның нигеҙендә зоологик музей яңынан торғоҙола.
Хоментовский Александр Степанович
Биографияһы
1930—1937 йылдарҙа — Көнсығыш Себерҙә геология партиялары начальнигы. 1938—1941 йылдарҙа— Красноярск педагогия институты уҡытыусыһы. 1941—1943 йылдарҙа — РККА-ла хеҙмәт итә (Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша). 1943—1954 йылдарҙа — СССР Күмер сәнәғәте министрлығының (Ырымбур) «Южуралуглеразведка» тресы баш геологы, бер үк ваҡытта 1943—1951 йылдарҙа Ырымбур педагогия институты доценты. 1951 йылда Көнсығыш Ҡытайҙа геология-разведка эштәренә етәкселек итә, уның методикаһы буйынса унда 16 күмер ятҡылығы асыла. 1955—1957 йылдарҙа— Һарытау университетының геология кафедраһы мөдире. 1957—1958 йылдарҙа — ғилми кадрҙар әҙерләү өсөн Ҡытайҙа командировкала була. 1958—1960 йылдарҙа— Пермь политехник институтының геология кафедраһы мөдире; бер үк ваҡытта Пермь университетының файҙалы ҡаҙылмалар эҙләү һәм разведкалау кафедраһы мөдире, профессоры (1959—1960). 1960 йыл — СССР Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Алыҫ Көнсығыш филиалы президиумы рәйесе. 1968—1970 — СССР Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Хабаровск комплекслы ғилми-тикшеренеү институтын ойоштороусы һәм тәүге директоры. 1971—1972 йылдар — Пермь политехник институтының геология кафедраһы мөдире. 1973 йылда — Ырымбур политехник институтының инженер геологияһы һәм геодезия кафедраһы мөдире. 1976—1984 йылдар — Ырымбур тәбиғи ресурстарҙы һаҡлау һәм рациональ ҡулланыу ғилми-тикшеренеү институты директоры. 1976-1986йылдар — СССР География йәмғиәтенең Ырымбур бүлеге мөдире.
СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1960). Ырымбур университетының "Почет китабы"на индерелгән (1998).
Әшәй
Әшәй (Ашаево) — Башҡортостан Республикаһының Балаҡатай районындағы ауыл. Билән ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 233 кеше булған. Почта индексы — 452586, ОКАТО коды — 80210804002.
Тарихы
XIX быуат аҙағында — XX быуат башында Әшәй ауылы Пермь губернаһы Красноуфимск өйәҙенә ингән.
Ҡәҙер (Илеш районы)
Иҫтәлекле урындары
Мүклеһаҙ һаҙлығы — комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы (2018). Ҡәҙер ауылынан көнбайышҡа табан 200 метр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Хофбург (Инсбрук)
Тарих
1446 йылда Тироль хакимы булып эрцгерцог Сигизмунд торған һәм ул, йорттар һатып алып, Хофбургтың биләмәләренең майҙанын киңәйткән. 1463 йылда төҙөлөп ятҡан һарайҙың яғып йылытылған залында ул байрам кисәһе үткәргән. Алдағы йылдарҙа һарай артабан киңәйтелеп төҙөлгән һәм булған өлөштәре матурлап биҙәлгән. 1500 йылда, Рим императоры Максимилиан I хакимлыҡ иткән саҡта, һуңғы готика стилендә хәҙерге ҙурлыҡта һалынған һарай тулыһынса төҙөлөп бөткән. Хофбургтың эске ишек алды рәссам Альбрехт Дюрерҙең акварель менән 1495 һәм 1496 йылдар араһында яҙылған эштәрендә үҙ һүрәтләнешен тапҡан.
2006—2010 йылдарҙа Хофбургта һуңғы тапҡыр һарайҙың ҡайһы бер йорттары ремонтланған. Хәҙерге көндә һарайҙа юғары дәрәжәгә эйә кешеләр ҡатнашлығында төрлө саралар үткәрелә.
Иҫәт
Иҫәт — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға.
Этимологияһы
А. К. Матвеев Ис һәм Иса гидронимамдары менән сағыштыра, мәгәр инандырырлыҡ дәлилдәр килтерә алмай.
Казнаковка
Казнаковка (Казнаковка) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 77 кеше. Почта индексы — 452767, ОКАТО коды — 80251865005.
Грузия
Герб
Грузия гербы — уның дәүләт символы. Хәҙерге герб 2004 йылдың 1 октябрендә ҡабул ителгән. Ул ҡыҙыл ҡалҡанға эшләнгән Грузияның ҡурсалаусыһы, дейеүҙе һөңгө менән сәнсеп үлтереүсе Изге Георгийҙың көмөш фигураһынан ғибәрәт. Ҡалҡан грузин монархтары ырыуы Багратиониҙарҙың алтын батша коронаһы менән уратылған, уны ике алтын арыҫлан тотоп тора. Ҡалҡан аҫтына «Берҙәмлектә — көс» тигән девиз яҙылған таҫма бар. Герб өлөшләтә Багратиониҙарҙың урта быуаттағы гербына нигеҙләнгән.
Лихославльский районы
Тарихы
1931 йылдың 15 февралендә Калашниково эшселәр ҡасабаһы барлыҡҡа килгән, ә Калашниковский ауыл советы юҡҡа сығарылған.
Халҡы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, халыҡ һаны 30 079 (13 537 ир-егет һәм 16 542 ҡатын-ҡыҙ). кеше тәшкил иткән.
Эльчин Сәфәрле
Эльчи́н Сәфәрле (әзерб.Elçin Səfərli; 12 март 1984 йыл, Баҡы) — яҙыусы, журналист. Әҫәрҙәре көнсығыш йолалары, мәҙәниәте, йәшәйеше һәм һөйөүе тураһында.
Дауытов Нәғим Яҡшығол улы
Биографияһы
1986 йылда вафат була.
Пелуч
Пелуч — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Вильва йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Мордва Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағындағы гуманитар фәндәр фәнни-тикшеренеү институты
Фәнни мәктәптәре
1) Етәксеһе — тарих фәндәре докторы, профессор, Л. И. Никонова. Тикшеренеүҙәр йүнәлештәре: Волга һәм Урал буйы халыҡтарының этномедицинаһы; Волга һәм Урал буйы халыҡтарының этнопсихологияһы; Волга һәм Урал буйы фин-уғыр һәм төрки халыҡтарының тереклекте тәьмин итеүҙең традицион системаһы; Рәсәй Федерацияһында һәм яҡын сит илдәрҙә мордва диаспораһының күсенеүе һәм этномәҙәни процестары; Мордва Республикаһы халыҡтарының традицион мәҙәниәте; яҡын сит илдән күсеп килгән мигранттарҙың сит мөхиткә яраҡлашыуы.
Аспирантура
2014 йыл аҙағында аспиранттар һаны 74 кеше, шул иҫәптән көндөҙгө уҡыуҙа — 40 кеше тәшкил итте.
Унмөйөш
Дөрөҫ унмөйөш
ә радиуслыҡ түңәрәк вписывать
Амур дәүләт университеты
Тарихы
2015, 2016 һәм 2017 йылдарҙа Амур дәүләт университеты Рәсәй Федерацияһы мәғариф һәм фән Министрлығының юғары белем биреү мәғариф ведомствоһы ҡарамағындағы учреждениеларҙа оборона-сәнәғәт комплексы өсөн кадрҙар әҙерләү буйынса «Новые кадры ОПК» конкурсында еңеүсе була.
Хвольсон Даниил Авраамович
Биографияһы
Даниил Авраамович Хвольсон 1819 йылда Вильнала ярлы йәһүд ғаиләһендә тыуа. Йәһүд дини белем ала. 18 йәшкә тиклем боронғо йәһүд һәм идиштан башҡа бер генә тел дә белмәй. Һуңынан немец, француз һәм рус телен үҙ аллы өйрәнә.
Ҡәбәлә
Ҡәбәлә (Qəbələ) — Әзербайжандың төньяғында урынлашҡан ҡала, Ҡәбәлә үҙәге. 1973 йылға тиклем ҡасаба була. Халҡы — 13 мең кеше (2013).
Высоцкий һәйкәле (Мәскәү)
Владимир Высоцкий һәйкәле (шулай уҡ Шағир гитара менән) — шағир һәм актёр Владимир Высоцкий хөрмәтенә скульптура. Мәскәүҙә Петр ҡапҡаһынан алыҫ түгел, Страстной бульварҙа урынлашҡан.
Конго Республикаһы
Бойондороҡһоҙлок осоро
1960 йылдың 15 авгусында Конго Республикаһының бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә. Фюльбер Юлу тәүге президенты була, ул 1963 йылдың 15 авгусында насар иҡтисади хәл фонында административ аппаратта коррупцияға ҡаршы протест белдереү һөҙөмтәһендә ҡолатыла. Ике көн (1963 йылдың 15-16 авгусы) ил менән Ваҡытлы хөкүмәт идара итә, уның лидерҙары — Давид Муссака һәм Феликс Мозаабакани була.
Халҡы
Телдәр: француз (рәсми), лингала һәм монокутуба һәм башҡа урындағы телдәр.
Иҡтисады
Иҡтисад нигеҙе  — нефть сығарыу һәм экспортлау (2013 йылда — 14,5 млн тонна ). 2009 йылда йән башына эске тулайым продукт - 4,1 мең доллар (донъяла 15-се урын, ҡара Африкала 8-се урын).
Шалҡанды (һырт)
Урынлашыуы
Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Уй районының көнсығыш өлөшөндә, Белово, Ҡомлоҡ, Грибановка һәм Гусары ауылдары буйында урынлашҡан. Төньяҡ осонда ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы Ларин ҡарағайлығы (Ларинский бор) барып сыға. Иң киң урыны 37 км, уртаса киңлеге 1 км самаһы. Иң бейек нөктәләре: диңгеҙ кимәленән 527, 528 и 539 м. Координаттары: 54.4125, 60.17333.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: "От распространенного в прошлом у башкир мужского имени Шалканды, с основой шалкан — «репа» и имяобразующим аффиксом -ды. Название связано с древним культом растений у тюркских народов.http://old.toposural.ru/html/h.htm"Йәғни, уның фаразы буйынса, атама төрки телдәрҙәге «шалҡан» һүҙенән килеп сыҡҡан.
Чжан Имоу
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Кроме того, три фильма Имоу номинировались на премию «Оскар» за лучший иностранный фильм: «Цзюй Доу» (1991), «Подними красный фонарь» (1992) и «Герой» (2003 год). Ленты «Шанхайская триада» и «Дом летающих кинжалов» получили номинации на «Оскар» за лучшую операторскую работу, а «Проклятие золотого цветка» номинировался на «Оскар» в категории «Лучший дизайн костюмов».
Шёнбрунн
Һарайҙың тарихы
Император Матвей, легендаларҙа әйтелгәнсә, 1612 йылда бында бик матур һыу сығанағына(Schöne Brunnen) юлыҡҡан, шунлыҡтан ошо исем һарайға бирелгән.
Мария Терезия ваҡытындағы Шенбрунн
1752 йылда Мария Терезияның ире, Византия императоры Франц I, һарай янында зверинец асҡан. Бында хәҙерге көндә лә зоопарк бар (Шенбрунн зоопаркы). Һарай паркынан көнбайышҡа табан император ер һатып алған һәм унда парниктар, оранжереялар төҙөткән. Уларҙа Вест-Индиянан һәм Кап колонияһынан килтерелгән экзотик үҫемлектәр үҫтерелгән.
XIX—XX быуаттар
1945 йылда замок бомбардировкалар ваҡытында ныҡ зарар күргән. Һуғыштан һуң Британия командованиеһы һарайҙы штаб урынына файҙаланған.
Төп бүлмәләр
Был бүлмәне төрлө уйындар (Roessel — нем. шахматный конь) өсөн файҙаланғандар. Уның стеналарында һунар менән бәйле картиналар ҡуйылған. XIX быуатта унда ашхана булған.
Дәүләтшин Абдулғәзиз Абдулла улы
Абдулғәзиз Абдулла улы Дәүләтшин (1861 йылдың 20 июле —1920) — рәсәй хәрби шәрҡиәтсеһе. Генерал-майор (1913).
Толокнов Борис Андреевич
Биографияһы
1940 йылда Башҡорт АССР-ының Бәләбәй район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 1941 йылда Төмән хәрби пехота училищеһын тамамлай.
1941 йылдың сентябренән алып Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Көньяҡ-Көнбайыш, Көньяҡ, 3-сө һәм 4-се Украина, 1-се Белорус фронттарында һуғыша. 899-сы уҡсылар полкының пулемёт ротаһы командиры (1-се Белоруссия фронты, 5-се һөжүм итеүсе армия, 248-се уҡсылар дивизияһы) капитан Борис Толокнов Грос-Нойендорф (Германия) районында Одер йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда батырлыҡ күрһәтә.
Пиканер
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Вена сецессионы
Тарих
Вена сецессионының беренсе күргәҙмәһе 1898 йылда үткәрелгән.
Бобинец Анна Михайловна
Анна Михайловна Бобинец (1928 йылдың 23 июне, хәҙер Закарпатский өлкәһе, Межгорский районы, Изки ауылы) — украин совет эшмәкәре, ауыл хужалығы производствоһы новаторы, Закарпатский өлкәһе, Межгорский районының «Заветы Ильича» колхозы һауынсыһы. УССР Юғары советы 8-се саҡырылыш депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (8.04.1971).
Ҡоҙаш Рахманғолов
1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнашыуы
Ҡоҙаш Рахманғолов самодержавие яғында ҡан ҡәрҙәштәренә ҡаршы һуғышып йөрөгән. 1735—1740 йылдарҙағы ихтилал унар меңләгән баш күтәреүсене һәм уларҙың ғаилә ағзаларының һәләк булыуына, язаланыуына килтергән. Меңдән ашыу ауыл юҡ ителгән, халыҡ тырыш хеҙмәт түгеп йыйған ҙур матди байлыҡ юҡҡа сыҡҡан. Ҡоҙаш Рахманғолов ошо яуызлыҡты тормошҡа ашырыуҙа ҡатнашҡан.
Баймаҡ
Тарихы
1928 йылда Баймаҡ эшселәр ҡасабаһы тип үҙгәртелә, ә 1938 йылдың 15 ноябрендә ул ҡала итеп иғлан ителә, 1992 йылда иһә «республика әһәмиәтендәге ҡала» статусын ала.
Хауккаваара — Пеконлахти тар тимер юлы
Тасуирлама
Локомотив паркы Диксон америка компанияһы етештергән ике тар тимер юлы паровозынан торған. Шулай уҡ юлда йөҙгә яҡын йөк вагондары һәм бер нисә пассажирҙар вагоны булған.
Ҡарағалпаҡстан
Боронғо заман һәм иртә урта быуат
Б.э. тиклем V быуатта әрәмей яҙмаһы нигеҙендә хәрәзм яҙмаһы булдырыла. Боронғо Тупраҡ-ҡала урынында археологтар хәрәзм телендә документтарҙың архив ҡалдыҡтарын таба. Хәрәзм яҙмаһы VIII быуатҡа тиклем ҡулланыла. Боронғо хәрәзмдәрҙең төп дине зороастризм була. Боронғо Хәрәзм ҡомартҡыларының археологик тикшеренеүҙәре ваҡытында оссуария — үлгән кешеләрҙең һөйәктәрен ерләү өсөн балсыҡ йәшниктәр таба.
XVI - XIX быуаттар
1846 йылдың декабрендә Ырымбурға Хиуа илселәре — Ҡылыс Ниязмөхәммәтов һәм Шукруллабай Мискинов килә. 1847 йылдың 9 мартында улар Санкт-Петербургҡа килә. Илселәр Һырдаръя тамағы янындағы Рәсәй төҙөгән Раим нығытмаһын ҡаҙыу тураһында мәсьәләне күтәрә, быны Николай I кире ҡаға. 1847-1848 йылдар Хиуа отрядтарының батша хәрби частары менән ваҡ бәрелештәрҙә үтә. Уңышҡа өлгәшмәгәс, Мөхәммәт Әмин-хан мәсьәләне тыныс хәл итеүгә күсә. 1850 йылда Санкт-Петербургта Хиуа илсеһе  Хужа Мехрем Аллабердыев килә. Шулай булһа ла нығытма буйынса һөйләшеүҙәр бушҡа була 1855 йылда Хиуа хакимы Мөхәммәт Әмин-хан Серахс янындағы алышта фәжиғәле үлеп ҡала. Уның вафатынан һуң власть Хәрәзмда Абдулла-ханға (1855) күсә, ул шулай уҡ күскенсе ҡәбиләләр менән һуғышта алты айҙан һуң һәләк була. Артабан тәхеткә Кутлуг Морат-хан ултыра. Уның ғүмеренә ҡул һуҙыу һөҙөмтәһендә үлтерелә.
Тарихы
Боҙатау районы 1988 йылда бөтөрөлә, ләкин 1990 йылда ул тергеҙелә. В 2004 году район повторно упразднён. 2019 йылда ҡабаттан тергеҙелә. 2017 йылдың 9 авгусында Ходжәйле районын бүлеү юлы менән Тахиаташ районы ойошторола. .
Етәкселеге
Министрҙар кабинеты составына вазифаһы буйынса Ҡарағалпаҡстан Республикаһының хөкүмәт башлығы инә (5-се өлөш, глава XIX, Үзбәкстан Республикаһы Конституцияһының 98-се статьяһы).
Халҡы
2016 йылдың ғинуар-декабрь айҙары осоронда тыуым күрһәткесе 39 427, үлем 8396 тәшкил итә. Шул уҡ ваҡытта баш ҡалала 307 400 кеше йәшәй. 2013 йылға ҡарата рәсми мәғлүмәттәр буйынса, дөйөм халыҡ һаны — 1 711 800 кеше.
Ширяева Нина Ильинична
Биографияһы
Әммә Нина тылға китергә йыйынмай һәм медицина училищеһына уҡырға инеүҙән һәм регулировкалаусы тәҡдименән баш тарта. Резерв буйынса уның таныштары, танк училищеһында уҡырға теләүселәрҙең исемлеген һалып, В. Сталинға патриотик хат яҙа. Был исемлектә Н.И. Бондарь ҙа була. Уға, күрәһең, украин фамилияһы арҡаһында, Сталин һәм Ворошилов ҡул ҡуйған юлламаға эләгергә мөмкин була.
Бигерәк тә Дуклинский артылышында барған (Чехословакия) алыштарҙа  Карпат-Дуклинский операцияһы барышында  (Көнсығыш-Карпат операцияһы өлөшө) батырлыҡ күрһәтә. 1944 йылдың сентябрендә уның танкы (радист-пулеметсы Перевозчиков Л. В. ) взвод командиры лейтенант Федоровтың өс машинаһы составында разведкаға бара һәм беренсе булып артылышҡа  бәрепинә. Өс танк экипажы ҡыҙыу һуғышып биш тораҡ пунктты таҙарта (Паствисок, Рудавка, Рымановска, Тарнувка һәм Шкляр), шулай итеп бригаданың төп көстәренә алҡа барыуҙы  тәьмин итә. Рота командиры сафтан сыҡҡас, ауыр хәлдә рота менән етәкселек итеүҙе үҙ өҫтөнә ала һәм 4-сәғәтлек алыш ойоштора. Уң ҡулы яраланыуға ҡарамаҫтан, батальонды һуғыштан сығарыуға бойороҡ булғанға тиклем, сафта ҡала. Артабан һуғышта Н. И.Бондарҙың экипажы беренсе булып Моравск-Острава ҡалаһына һуғышып инә. Артылыштаалыштар ваҡытында лейтенант Н.И.Бондарь үҙенең экипажы менән бөтәһе 4  орудие,  3 пулемет нөктәһен, 80 дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә. Артылыштағы һуғыштары өсөн I дәрәжә Ватан һуғышы ордены  менән бүләкләнә (30 сентябрь 1944 йыл).
Ғаиләһе, шәхси тормошо
1950 йылда элекке хеҙмәттәшенә, Петр Федорович Ширяевҡа, паровоз машинисына кейәүгә сыға, уның менән һуғыш ваҡытында  Вислала  таныша. Ғаиләлә улы Владимир һәм ҡыҙы Галина тыуа. Улы Владимир Петрович  — танк ғәскәрҙәре майоры, Беренсе һәм Икенсе чечен һуғышында ҡатнаша. Ҡыҙы Галина Петровна — Бийск ҡаҙанлыҡ заводында техник документация бүлеге начальнигы. Дүрт ейәне бар, ейәндәренең береһе — кадет, Суворов училищеһына уҡырға инә планлаштыра.
Абдулғәзин Солтан Шәрип улы
Хәрби хеҙмәте
1945 йылдың 22, 23, 28 апрелендә күрһәткән батырлығы өсөн, 1945 йылдан 15 июнендә иғлан ителгән 27/н һанлы бойороҡҡа ярашлы, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены тапшырыла.
Билән
Билән ауылының XIX быуатта артабанғы үҫеше
XIX быуаттың 1-се яртыһында, Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 2-се Башҡорт кантоны 5-се йорто составында булған. 2-се Башҡорт кантонына Билән ауылынан башҡа Ҡараҡай, Маҫҡары, Юлдаш (хәҙер Силәбе өлкәһендә), Араҡай, Әртә-Шиғыр, Өфө-Шиғыр, Үрмәкәй, Аҡбаш, Шәкүр (барыһы ла Сверд­ловск өлкәһендә).
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Барсучиха (Кеть ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ҡыпсаҡ (Илеш районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Плясовая
Плясовая — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кадь йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәззә секторы
Тарихы
Израиль һәм Фәләстинде азат итеү ойошмаһы араһында ҡул ҡуйылған Ослолағы 1993 йылғы килешеүҙәр ваҡытлыса Ғәззә секторының һауа юлдарында, ҡайһы бер ҡоро ер сиктәренә (бер өлөшөн Мысыр контролләй) һәм территориаль һыу майҙандарына хәрби контроль тәьмин итә.
Бобрышева Мария Ивановна
Социалистик Хеҙмәт Геройы (07.12.1957).
Иванов Владимир Александрович (археолог)
Иванов Владимир Александрович (28 апрель 1950 йыл) — ғалим-тарихсы-археолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1990), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2006) Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2010).
Биографияһы
Владимир Александрович Иванов 1950 йылдың 28 апрелендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
Брянск дәүләт университеты
Тарихы
1930 йылда Новозыбков дәүләт педагогия институтына нигеҙ һалына. 1976 йылда ул Брянск ҡалаһына күсерелә һәм Брянск дәүләт педагогия институты тип үҙгәртелә (РСФСР Министрҙар Советының 1976 йылдың 12 февралендәге 102-се һанлы ҡарары).
БДУ етәкселеге
Социаль һорауҙар, уҡыуҙан тыш һәм тәрбиә эше буйынса проректор. Педагогия фәндәре кандидаты, доцент.
Дунашова Татьяна Сергеевна
Биографияһы
Т. С. Дунашова күп һанлы экспозициялар һәм күргәҙмәләрҙә ҡатнаша:
Гарустович Геннадий Николаевич
Биографияһы
1989 йылдан Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтынының ғилми хеҙмәткәре. 1998 йылдың 13 ноябрендә шунда уҡ «Беҙҙең эраның II мең йыллығының беренсе яртыһында Волга-Урал урман-далаһы халҡы»  темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Безымянная (Сочур ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вахау Европа Форумы
Вахау Европа Форумы 1995 йылдан башлап Түбәнге Австрия федератив ерендәге Кремский өлкәһенең Готвайг аббатлығында йыл һайын үтә. Был сараға нигеҙ һалыусылар һәм ойоштороусылар булып Европа һәм халыҡ-ара эштәр Федераль министрлығы һәм Түбәнге Австрия хөкүмәте Идаралығы менән бергә хеҙмәттәшлек иткән «Вахау Европа Форумы» берләшмәһе сығыш яһай. Күп йылдар буйына Форумдың модераторы, шулай уҡ уға нигеҙ һалыусы булып публицист Пауль Лендвай тора.