cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Абыҙгилдин Абрек Әмир улы
Абыҙгилдин Абрек Әмир улы (1 март 1937 йыл — 24 декабрь 2013 йыл)  — СССР һәм Рәсәй рәссамы. Рәсәй Федерацияһының халыҡ рәссамы (2009). Рәсәй Художество академияһының мөхбир ағзаһы (2008). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы (2002). Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1986). Татарстан Республикаһының Ғ. Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1997). СССР-ҙың Рәссамдар союзы ағзаһы (1974).
Үҙъйылға (Тинес ҡушылдығы)
Этимологияһы
Шувалов Николай Иванович — Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән икенсе географ, топонимист үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә йылғаның атамаһын былай тип аңлата:''Зюзелка — в источниках значатся: Изюлга, Юзелга, Юзя, Изюлге, Юзелга, Юзюзелга, Изюлька, Изюзелга, Изюльга, Исюсильга, Узюлга, Зюелга. На ландкарте Исетской провинции 1736 года один из притоков Миасса отмечен башкирским диалектным слов зильга — «река», «речка» (от йылга (елга) — «река», «речка»). Местные башкиры и теперь называют реку Елга. На этой же карте и в архивных документах другая река, приток Течи, значится Узя, Узю, от старобашкирского слова узен, узюн, узян с основой уз, узя, узы — «река», «речка», «протока». Бытующие теперь названия Зюзелга и Зюзелка представляют видоизмененное сочетание слов узя и зилга, с одинаковым значением. Частица -га в русском произношении передается через -ка. Одного корня с Зюзелкой и название речки Узелга, правый приток Урляды, бассейн Урала''.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса :
Әбделкәрим (Баймаҡ районы)
Тарихы
Ауылға Ырымбур өйәҙе Түңгәүер улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала, 1786 йылдан алып билдәле. Тәүге төпләнеүсенең исеме менән аталған (уның улы Әбүбәкер Әбделкәримов билдәле). 1866 йылда 49 йортта 332 кеше йәшәгән. Мәсет булған. 1900 йылда шулай уҡ 7 һыу тирмәне теркәлгән. Ауыл Советының үҙәге (1956 йылға тиклем Матрай районы составында була). Һаҡмар йылғаһының уң яҡ ярында, Оло Мағаш һәм Кесе Мағаш (Юлыҡ) йылғалары ҡойған ерҙә, урынлашҡан. Халҡы — башҡорт. 1786 йылда — утар, 1816 йылда 20 йортта 140 кеше йәшәй. Халҡы малсылыҡ, ҙур булмаған майҙандарҙа — игенселек, солоҡсолоҡ, урман кәсептәре менән шөғөлләнгән.
Америка тарихы
Американы итальян сәйәхәтсеһе Америго Веспуччи исеме менән немец картографтары Матиас Рингман атаған тип иҫәпләнә. 1497—1502 йылдар араһында Көньяҡ Американы тикшергән Веспуччи, Америка Ист-Индия түгел, ә яңы билдәһеҙ континент, тип раҫлаған беренсе европалы була. 1507 йылда Вальдземюллер донъя картаһын төҙөй, унда хәҙерге Бразилия районында Көньяҡ Америка континентында «Америка» атамаһын ҡуя. . Һуңыраҡ, карталарҙа Төньяҡ Америка барлыҡҡа килгәс, был исем менән уны ла атай башлайҙар: 1538 йылда Жерар Меркатор донъя картаһында бөтә көнбайыш ярымшарҙы билдәләү өсөн «Америка» топонимын ҡуллана.
Континенттарға күсенеү
Археологтар фекеренсә, палео-индеецтарҙың Берингиянан (йәки Алясканың көнсығышынан) күсенеүе 40-16,5 мең йыл элек булған. Был ваҡыт арауығы йәнле бәхәс темаһы булып ҡала. Күскенселәрҙең Урта Азия сығышлы булыуына, шулай уҡ Америкала, ғөмүмән, һуңғы боҙлоҡ дәүеренең аҙағына, йәғни яҡынса 16-13 мең йыл элек йәшәүенә ҡағылышлы ғына консенсусҡа өлгәшелә.
Тул-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Мөрсәлим
Мөрсәлим (Мурсалимкино), боронғо исеме Ҡалмаҡҡол — Башҡортостандың Салауат районындағы Мөрсәлим ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2203 кеше. Почта индексы — 452485, ОКАТО коды — 80247847001.
Тарихы
Мөрсәлим ауылына XIX быуаттың 1-се яртыһында Троицк өйәҙе Түбәләҫ улусы Ҡалмаҡҡол ауылы аҫаба башҡорттары үҙ ерҙәрендә Мөрсәлим утары булараҡ нигеҙ һалған. Тәүге төпләнеүсе Мөрсәлим Ҡалмаҡҡолов исеме менән аталған.
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
Мөрсәлим аша Транс-Себер тимер юлы үтә, 2000 йылдарҙа яңы тимер юл вокзалы төҙөлә. Бөгөн бында нефть базаһы, эзбизташ заводы, «Башкиравтодор» предприятиеһы эшләй. 2008—2009 йылдарҙа участка дауаханаһына капиталь ремонт эшләнә, заманса медицина техникаһы менән йыһазландырыла. Әлеге ваҡытта ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, участка дауаханаһы, Мәҙәниәт йорто, мәсет бар. Үҙәк урамдарҙа асфальт түшәлгән, һыу колонкалары бар. Мөрсәлим — Түбәләҫ ауылдары араһында газ үткәрелгән берҙән-бер ауыл.
Халыҡ һаны
Мөрсәлимдә башҡорттар, урыҫтар, татарҙар йәшәй (2002).
Тирә-яҡ мөхит
Таусыҡтар, түбәләр:
Бөйөк Ватан һуғышынан әйләнеп ҡайтмаған яугирҙәр
Хәбәрһеҙ юғалғандар
Сивеж (Куножа ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Византия архитектураһы
Бөйөк Константиндың Рим императорҙарының резиденцияһын Византияға күсереүе Бөтөн донъя тарихында, шул иҫәптән, сәнғәт тарихында ҙур роль уйнай. Уның һөҙөмтәһендә Рим империяһы ике өлөшкә бүленә һәм Көнсығыштан Көнбайыш айырыла. Боронғо Рим варварҙың Италияны баҫып алыуы йоғонтоһонда һәм антик тормош юҡҡа сығыуы һөҙөмтәһендә үҙенең бөйөклөгөн юғалта, яңы баш ҡала иһә ҙурыраҡ мәғәнә ала бара һәм бер аҙҙан тотош Көнсығышҡа, хатта көнбайыш илдәргә таралған цивилизацияға әүерелә.
Византия мәҙәниәте эволюцияһы
Изге Ирина сиркәүе үҙенең планы һәм эске төҙөлөшө менән ныҡ Изге Софияны хәтерләтә. Әммә уның көмбәҙе ялпаҡ түгел; төп көмбәҙҙән башҡа, тағы ла бер көмбәҙ бар, ул аш бүлмәһе өлөшөндә ята һәм Византия сәнғәтендә һирәк осраған эллипс формаһында. Μοντής Κόρας сиркәүендә өс көмбәҙ улар барабанда ята. Богородица сиркәүе (Феотокос) — Константинополдә иҫ матур сиркәү, IX быуат аҙағына ҡарай. Ул колонналарҙағы аркадаларҙан торған фасады, ире ҡатлы тәҙрәләре менән айырылып тора.
Каспаров Гарри Кимович
Каспаров менән өҙә һәм Профессиональ шахмат  ассоциацияһы булдыра
1995 йылдың көҙөндә Каспаров ПША фаразы буйынса шахмат буйынса донъя чемпионы исеменә Нью-Йоркта Бөтә донъя сауҙа үҙәгендә үткән матчта Вишванатан Анандты еңә. Тәүге һигеҙ партия тиң иҫәп менән тамамлана, туғыҙынсыһын Ананд ота, ләкин артабанғы биш партияла Каспаров дүрт тапҡыр еңә. Матч яңынан алдан — ун һигеҙенсе партиянан һуң тамамлана. Каспаров һөҙөмтәне былай аңлата: «Уны бик яҡшы, шәхсән миңә тура килтереп, әҙерләгәндәр. Анандтың тренерҙары минең бөтә ғәҙәттәремде, мауығыуҙарымды һәм үҙенсәлектәремде, мин уйнаған дебюттарымды һ. б. һ. б. иҫәпкә алғандар, ләкин улар Анандтың үҙенең индивидуаль үҙенсәлектәрен иҫәпкә алмағандар. Улар Вишиға уға хас булмаған уйнау манераһын ». Йыл һуңында Хоргенда (Цюрих) «Супер-классик» һуңғы турнирында Каспаров 10 мәрәйҙән 5 мәрәй менән тик бер генә еңеүле партия менән бишенсе була. Каспаровты бер тапҡыр ғына еңгән Иванчук беренсе һәм Крамник икенсе урынды бүлешәләр.
1996 йылдың ғинуарында ПША-ның төп һы Intel ПША менән бағыусылыҡ килешеүен дауам итмәйәсәген белдерә. Каспаровтың һүҙҙәре буйынса, бының сәбәбе булып уның Intel көнәркәше IBM корпорацияһы эшләгән Deep Blue компьютерына ҡаршы уйнау теләге була. Тиҙҙән ПША йәшәүҙән туҡтай.
Кеше компьютерға ҡаршы
Суперкомпьютер айырым бинала торған. Каспаровҡа ҡаршы таҡта артында проекттың башланғысында тороусы IBM командаһы вәкиле Фэн-Сюн Сюй (Feng-hsiung Hsu) йәки «Дип Блю» программистарының береһе ултырған. «Дип Блю» менән бөтә аралашыуын Фэн-Сюн Сюй махсус монитор ярҙамында башҡарған. Машина залы килеп тоташҡан бинала торған техник терминалды (монитор) матч арбитрҙарының береһе Кен Томпсон контролдә тотҡан. Шунда уҡ бер штатлы гроссмейстер дежурҙа торған, ул Каспаровтың тиң иҫәп хаҡында тәҡдимен йә ҡабул иткән йә кире ҡаға алған. Теория күҙлегенән ҡарағанда уйын бүлмәһендә мониторы һәм суперкомпьютер араһында партия барышына махсус рәүештә саҡырылып килтерелгән шахматсы тороуы мөмкин булған.
Матчтан һуң Каспаров партияның лог-файлын биреүҙәрен талап итә. IBM бөтә партияларҙың тулы лог-файлдарын матчтың баш судьяһына тапшыра, а Каспарову фрагменты ключевых моментов. Машинаның программаһы нисек «уйлауы»н раҫлаған деталдәре күрһәтелмәгән, һәм Каспаров IBM-ды мутлашыуҙа ғәйепләй. Каспаров фекеренсә, бер нисә осраҡта компьютерға кеше ярҙамы тейгән булырға тейеш, сөнки был программа, ул осорҙағы программаларға ярашлы булмаған йөрөштәрҙе әлдән-әле һайлай-һайлай,, уйнай.
Донъя экс-чемпионы
2003 йылғы Линарес уңышһыҙ була, Каспаров 3—4 урындарҙы Ананд менән бүлә. Икенсе турҙа Каспаров ота алырлыҡ позицияла ла 15 йәшлек Теймур Раджабовҡа ҡаршы тора алмай. Ябылыу тантанаһында был партия турнирҙа иң матуры тип аталғанға, Каспаров барыһы алдында был һайлауҙы мыҫҡыл итеү һәм кәмһетеү кеүек ҡабул итеүен еткерә. 2004 йылда Каспаров беренсе тапҡыр Шахмат буйынса Рәсәй чемпионатында уйнайым. 2004 йылдағы шахмат буйынса Рәсәй, 57-се ил чемпионатында, Крамник һәм Карповты һанамағанда, ун иң көслө шахматсы уйнай. Каспаров +5 −0 =5 һөҙөмтәһе менән еңә һәм Александр Игоревич Грищукты бер ярым мәрәйгә артта ҡалдыра.
Дебюттар теорияһына индергән өлөшө
Каспаров авторҙаш менән дебют теорияһы буйынса китап яҙған.
1980-се һәм 1990-сы йылдар
1990 йылғы Баҡыла әрмәндәрҙе ҡыйратыу көндәрендә Каспаров ғаиләһен Мәскәүгә күсерә. Һуңғараҡ ул был ҡыйралышта совет етәкселеген — Михаил Сергеевич Горбачёвты һәм н ғәйепләй. Шул уҡ йылда Каспаров КПСС ағзалығынан сыға.
1990 йылда Каспаров Рәсәй Демократик партияһын төҙөүҙә (ДПР) ҡатнаша. Каспаров Николай Ильич Травкиндың урынбаҫарҙарының береһе итеп һайлана. Рәсәй Демократик партияһын төҙөгәндән һуң, Каспаров Аркадий Николаевич Мурашов менән партия эсендәге оппозиция ролендәге Ирекле-демократик фракция булдыра. 1991 йылдың апрелендә Каспаров һәм уның фрацияһы партиянан сығыуын иғлан итә. Сөнки ДПР-ҙың II съезында Каспаров һәм Мурашов әҙерләгән программа түгел, ә альтернатив варианты ғына ҡабул ителгән. 1991 йылда Каспаров «Wall Street Journal» менән хеҙмәттәшлек итә башлай һәм был бөгөнгәсә дауам итә; Каспаров был гәзиттә даими рәүештә рәсәй сәйәсәте буйынса мәҡәләләр баҫтыра.
Әҙәби эшмәкәрлеге
2007 йылда Каспаров ике китап баҫтырған —  һәм. Плисецкий менән авторлыҡта яҙылған беренсе китап 1970-се йылдарҙың дебюттар теорияһындағы үҙгәрештәргә бағышлана. Каспаровтың фекере буйынса, был мәлдән башлап дебют стратегияһы конкрет варианттарҙы эшкәртеүҙән төрлө дебюттарҙа ҡулланылған универсаль схемалар эшкәртмәләренә күсеү менән ҡылыҡһырлана. Был осорҙа шуның менән бер рәттән электән килгән канондарҙы, мәҫәлән, «терпе» һәм сицилиан яҡлауының силәбе вариантын кире ҡағыусы дебют варианттары барлыҡҡа килгән. Икенсе китабы автобиографик, унда Каспаров шахматтың уның эшҡыуарлыҡ һәм сәйәсәт менән шөғөлләнеүенә ярҙам иткәнен һүрәтләй.
Малахов Михаил Андреевич
Биографияһы
Урыҫ. ВКП(б) (1944 йылдан КПСС) ағзаһы. 5 класс белемле. Колхозсы.
Минйәр
Тарихы
Документтарға ярашлы, Минйәрҙаң барлыҡҡа килеүе - 1771 йыл, Минйәр тимер сығарыу заводы сафҡа инеү йылы 1784 йыл икәнлеге күренә.
Бад-Пирмонт
Тарих
Ҡыҫҡа осор эсендә, 1805—1812 йылдарҙа, Пирмонт менән идара итеүсе кенәз вафат булғас, ул айырым ике кенәзлеккә бүленә, ләкин 1812 йылда улар берләштерелә. 1921 йылдың 30 ноябрендә урындағы плебисцит һөҙөмтәһендә Пирмонт Ганновер провинцияһы составына индерелә.
Башҡортостанда умартасылыҡ
Тарихы
Солоҡ — үҫеп ултырған ағасты (имән, йүкә, ҡарағас, ҡарағай, һирәк ҡарама) 4-12 м бейеклектә соҡоп яһалған умарта. Солоғо булған ағас солоҡ ағасы тип йөрөтөлә. Солоҡ 150 йылға тиклем хеҙмәт иткән. Күп ғаиләләрҙең йөҙҙән ашыу солоғо булған. Солоҡ ағастары мираҫ буйынса күсә, уларға хужаһы тамға ҡуйған. Солоҡ торған ерҙәр ҡиммәтле һанала, сөнки бал яһаҡтың яһаҡтың бер өлөшөн тәшкил иткән. Көҙ еткәс, көкөрлө газ менән төтөнләп, солоҡ балын алғандар. Ҡуйы ағыулы төтөндән бал ҡорттары үлгән. XVIII быуаттың икенсе яртыһындабашҡорт солоҡтарҙан бал алыу ысулы камиллаша бара, солоҡсолар бал алғанда бал ҡорто ғаиләһен һаҡлап ҡалырға тырыша.
Башҡорттарҙың солоҡсолоҡ менән шөғөлләнеүе хаҡында мәғлүмәт тәүге тапҡыр 1627 йылда төҙөлгән «Ҙур һыҙмаға китап йәки Рәсәй дәүләтенең боронғо картаһы»(Санк-Петербург, 1838, 2-се баҫма) тигән китапта килтерелә. Рус географы, тарихсыһы һәм этнографы П. И. Рычковтың «Бал ҡорттарын аҫрау тураһында» һәм «Ирекле иҡтисади йәмғиәт хеҙмәттәре» тигән мәҡәләләрендә башҡорт умартасылығы һүрәтләнә. Рус ғалимы И. И. Лепехин 18 быуатта башҡорттар тураһындағы яҙмаларында ҡайһы бер башҡорт ғаиләләре 500-ҙән 1000-гә тиклем солоҡ тота һәм уларҙан бал, балауыҙ алыуы хаҡында мәғлүмәттәр килтергән. Фәҡирҙәр байҙарға ялланған һәм бер кеше ике йөҙләгән солоҡ ҡараған. Ләкин башҡорттарҙың күп өлөшө эшселәр ялламайса, умартасылыҡ хужалығында бөтә ғаилә ағзалары менән үҙҙәре эшләгәндәр.
Башҡортостанда умартасылыҡтың фәнни нигеҙҙәре 1930 йылда умартасылыҡ тәжрибә станцияһын асыу һәм 1932 йылда Йоматау умартасылыҡ техникумында белгестәр әҙерләү менән һалынған. 1964 йылда Башҡорт ауыл хужалығы институты нда умартасылыҡ кафедраһы асыла.
Хәҙерге торошо
«Башҡортостан умартасылыҡ һәм апитерапия ғилмии-тикшеренеү үҙәге» дәүләт бюджет учреждениеһы тикшеренеү һөҙөмтәләре нигеҙендә, башҡорт бал ҡорттарының биологик үҙенсәлектәрен, төп файҙалы хужалыҡ билдәләренең параметрҙарын асыҡлай: Әлеге ваҡытта республиканың умарталар һаны һәм бал етештереү күләме кәмей, был республиканың экологик хәл-торошо менән бәйле.
Тильтильма
Тильтильма — Рәсәй йылғаһы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Талтма йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яманйылға (йылға)
Йылғаның хәҙерге торошо
Йылғаның экологик хәле ҡәнәғәтләнерлек.
Башспирт
Тарихы
2006 йылдың 22 майында «Башспирт» дәүләт унитар предприятиеһы «Башспирт» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенә үҙгәртелә, унда баш ойошма, күмәртә складтар һәм 4 филиал инә.
Милекселәре һәм етәкселеге
Берҙән-бер акционеры — Ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министрлығы йөҙөндә (100 % өлөшө) Башҡортостан Республикаһы.
Ғәйнанова Мөнирә Ғәтиәт ҡыҙы
Ғәйнанова Мөнирә Ғәтиәт ҡыҙы (24 октябрь 1927 йыл — 2012 йыл) — малсы, һауынсы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы.
Сонгиш
Сонгиш — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вига йылғаһының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Черногорияла футбол
Йыйылма командаһы
Тәүге уйынды Черногория йыйылма командаһы 2007 йылдың 24 мартында үткәрә һәм Венгрияны 2:1 иҫәбе менән еңә. Донъя һәм Европа чемпионаттарының һайлап алыу турнирында 2008 йылдан алып уйнай, сөнки Евро-2008-ҙә һайлап алыуҙа ҡатнаша алмай. Бынан алда черногория уйынсылары СФРЮ (Югославия) һәм Сербия һәм Черногория йыйылмаһы командаһы өсөн сығыш яһай.
Хельмштедт
Тарих
1576-1810 йылдарҙа ҡалала университет (Alma Julia) була, уға нигеҙҙе герцог Юлий Брауншвейг-Вольфенбюттельский һалған. Университет был герцогтың йомартлығы һәм иғтибары арҡаһында тиҙ арала ныҡ үҫешкән. Университетты тамалаусылар араһында Джордано Бруно булған.
Соломон Гуггенхайм музейы
2019 йылда ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә («Фрэнк Ллойд Райттың XX быуат архитектураһы» The 20th-Century Architecture of Frank Lloyd Wright составында) ингән.
Күргәҙмәләр
Гуггенхайм музейы ғәйәт ҙур күргәҙмәләре менән билдәле. Улар тотош цивилизацияларҙың һәм ҡитғаларҙың сәнғәтен (Африка: ҡитға сәнғәте, Ҡытай: биш мең йыллыҡ, Ацтектар империяһы һәм башҡалар) күрһәтеүҙе маҡсат итеп ҡуя.
Тозам-Ротыпь
Тозам-Ротыпь — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ротыпь-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Бөрө кантоны
Халҡы
Халҡы: 1920 йылда — 519969 кеше, 1926 йылда — 535646 (башҡорттар — 177812, мариҙар — 64985, мишәрҙәр — 41085, татарҙар — 71574, типтәрҙәр — 8579, удмурттар — 21903, урыҫтар — 148536 һ.б.).
Вольсдорф (Саксония-Анхальт)
Вольсдорф (Саксония-Анхальт) (Wohlsdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 519 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,48 км2. Диңгеҙ кимәленән 77 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6408 һәм автомобиль коды — SLK.
Гуменюк Наталья Петровна
Биографияһы
Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты (2000—2004) Журналистика институтының Халыҡ-ара журналистика бүлегендә уҡый. Студент йылдарында студенттарҙың «Наше дело» (2002—2004)  гәзитенең баш мөхәррире була. 2005 йылдан 2006 йылға тиклем Эребру Университетында халыҡ-ара журналистика магистрына уҡый.
«Яңы канал» (2002—2003), «Бишенсе канал» (2003), «ProfiTV» (2004) мәғлүмәт агентлығында, ICTV каналында   «Факт» программаһында  (2003—2004) журналист булып эшләй. 2005 йылдан 2007 йылға тиклем халыҡ-ара бүлеге етәксеһе, махсус хәбәрсе, «К1» каналында «Бер репортаж» программаһының автор-алып барыусыһы. 2007 йылда «Интер» телеканалында махсус хәбәрсе булып эшләй башлай. 2007 йылдан бер холдингҡа ингән «Интер» һәм «К1» телеканлдарында халыҡ-ара бүлектең етәксеһе була. «Интер» бүлегенең етәксеһе булараҡ 2008 йылдың август айындағы Көньяҡ Осетияла ҡораллы конфликтты яҡтыртыу өсөн яуаплы була. «Интер», редакция материалдары өсөн «Яңылыҡтар» номинацияһында халыҡ-ара  «Эмми» премияһына лайыҡ була. 2009 йылдың декабрендә Гуменюкты «Интер» телеканалы сәбәптәрҙе аңлатмайынса эштән бушата. 2010 йылда Украина Би-би-си хеҙмәте һәм «Профиль» аҙналығы өсөн Көньяҡ-Көнсығыш Азия тураһында материалдар серияһы авторы була. 2010 йылдан 2011 йылға тиклем сит илдәрҙәге украиндар тураһында «Интер» телеканалында  «Наши» проектының авторы һәм шеф-редакторы. 2010 йылдан бойондороҡһоҙ журналист булараҡ Рейтер, Польша телевидениеһы, Украина Би-би-си хеҙмәте, RTL-4, OpenDemocracy, «Украинская правда» Tochka.net  һәм  «Профиль» аҙналығы менән хеҙмәттәшлек итә. Ғәрәп яҙы тураһында ваҡиғаларҙы яҡтырта. «Стоп цензуре!» йәмәғәт хәрәкәте эшмәкәрлегендә ҡатнаша. Могилян журналистика мәктәбендә «халыҡ-ара медиасистема» курстарын уҡый.
Тярсоре-Яха
Тярсоре-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пяседай-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Ғүмәров Әсғәт Ғәлимйән улы
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһы Йәмәғәт палатаһы рәйесе.
Байраҡлы мәсете (Белград)
Ҡасандыр Белградта 100-ҙән ашыу мәсет һәм башҡа намаҙ уҡыу өсөн урындар күп була. Әммә тик бер генә ислам дини архитектура ҡомартҡыһы, ғәмәлдәге Байраҡлы мәсете беҙҙең көндәргә тиклем килеп етә, ул Евремов Господар урамының 11-се йортонда урынлашҡан. Ҡасандыр Байраҡлы мәсете ҡаланың Зейрека тип аталған сауҙа өлөшөндә йәшәгән сауҙагәрҙәрҙең һәм һөнәрселәрҙең тәбәнәк бәләкәй өйҙәренән өҫтөнлөк иткән була.
Тарихы
Яҡынса 1575 йылда төҙөлә, һәм Ғосман империяһы идара иткән Сербияла 273 мәсеттән серб башҡалаһында берҙән-бер мәсет була.
Мәсәғүт кантоны
Халҡы
Халҡы 1926 йылда — 160 219 кеше (башҡорттар — 41521, мишәрҙәр — 9242, мордвалар — 3405, урыҫтар — 86371, татарҙар — 17920 һәм башҡалар).
Ҡаҙы-Йәлдәк
Тарихы
1713 йылдан алып Йәлдәк ауылына башҡа милләт кешеләре килеп төпләнә башлай. Шул йылдың 19 мартында типтәрҙәр ауыл ерҙәренә индерелә. Артабан 1804 йылда 27 мишәр ер алып ғаиләһе йәшәй башлай. 1762 йылда ауылда 10 типтәр булыуы асыҡлана, ә 1792 йылдың 12 майында аҫаба башҡорттар менән килешеү нигеҙендә бер мишәр ғаиләһе килеп төпләнә. 1804 йылда бер төркөм мишәрҙәр ауылға индерелә.
Архистратиг Михаил ҡорамы (Чернигов)
Тасуирламаһы
2001 йылда төҙөлә башлай, 2002 йылда изгеләндерелә. Ғибәҙәтхана ротонда формаһында төҙөлгән. Ҡорамдың проектын Киев архитекторы  Олег Слепцов эшләй. Ләкин төҙөлөш барышында проекты сиркәү общинаһы теләге буйынса үҙгәртелә. Манара проектын, шулай уҡ территорияны төҙөкләндереүҙе Чернигов  архитекторы Виктор Матвеевич Устинов башҡара. Ғибәҙәтханала 3 инеү урыны бар: үҙәктә — көнбайыш яҡта, төньяҡ һәм көньяҡ ҡабырғала. Стеналарҙа һүрәттәр юҡ.
Ғибәҙәтхананың төп биҙәге булып өс ҡатлы иконостас тора. Иконостас үҙәгендә  — ике ҡатлы  бейеклеккә күтәрелеүсе батша ҡапҡаһы. Батша ҡапҡаһынан уңда —   «Иисус Хиситос» иконаһы. Христос ҡулына Инжил тотҡан. Пономарь ишегендә —   «Изге  Стефан Архидиакон» иконаһы. Батша ҡапҡаһы өҫтөндә — «Йәшерен мәжлес» иконаһы. Икенсе ҡатта — «Христос раштыуаһы»  «Ғибәҙәтханағы инеү», «Богоматерь раштыуаһы», «Яңы ғәһедле Троица», «Иисус Христос», «Игесаулау», «Богоматерь Успение», «Суҡындырыу» байрамдарының 8 иконаһы ҡуйылған. Өсөнсө яруста батша ҡапҡаһы  өҫтөндә   «Иисус Христос — Дан батшаһы» иконаһы һәм апостолдар һүрәте менән  8  икона тора. Иконостас тәре менән тамамлана.
Рубинштейн Моисей Матвеевич
Биографияһы
Сауҙагәр Рубинштейн Матвей Яковлевич һәм Самсонович Елена Лейзеровна (Лазаревна) ғаиләһендә тыуған. Уның ҡартатаһы Рубинштейн Яков Михайлович 1870-се йылдар башы тирәһендә Үрге Удинскиға күсеп килә һәм ҡаланың йәһүд общинаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе була. Үрге Уда өйәҙ училищеһында һәм Иркутск губерна гимназияһында уҡый, уны 1899 йылда тамамлаған. Ҡазан университетына уҡырға инә, әммә рөхсәт ҡағыҙы буйынса Берлин университетына стажировка үтергә китә, ә һуңынан уҡыуын Фрейбург университетының тәбиғи бүлегендә дауам итә. Фрейбург университетының философия факультетына күсә һәм уны 1905 йылда тамамлай ; докторлыҡ диссертацияһын яҡлағандан һуң, философия фәндәре докторы дәрәжәһе һәм миҙал ала. Был ваҡытта уның «Гегель системаһының логик нигеҙҙәре һәм тарихтың аҙағы» әҫәре «Kantstudien» журналында немец телендә баҫылып сыға (уның рус телендә ҡыҫҡаса тәржемәһе 1905 йылда «Вопросы философии» журналында баҫылып сыға). 1906 йылдан Берлинда, Дрезденда, Гейдельбергта эшләй.
1912 йылда, Мәскәү университетында магистр имтихандарын тапшырғас, Рубинштейн философия кафедраһында приват-доцент вазифаһына дәғүә итә. Шулай уҡ ул Мәскәү психология йәмғиәтенең ғәмәлдәге ағзаһы булды. Был ваҡытта ғалим А. Е. Крымский, Г. Г. Шпет, А. С. Орлов, А. А. Фортунатовтар, шулай уҡ «Фәлсәфә һәм психология мәсьәләләре» журналы мөхәррире Л. М. Лопатин һәм башҡа бик күптәр менән яҡындан таныша.
Нурмөхәмәт Йомрани
Биографияһы
1934 йылда Башҡорт АССР-ының Иҫке-Балтас районы Төлгөҙбаш ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Асҡын районы) вафат була.
Авраам Линкольн
Линкольн шәхсән үҙе хәрби ғәмәлдәрҙе етәкләй һәм тиҙҙән ҙур уңышҡа өлгәшә: 1861—1865 йылдарҙағы Граждандар һуғышы Конфедерацияны еңеү менән тамамлана. Уның президентлыҡ эшмәкәрлеге башҡарма властың көсәйеүенә һәм АҠШ территорияһында ҡоллоҡто юҡҡа сығарыуға килтерә. Линкольн үҙ хөкүмәте составына дошмандарын йәлеп итә һәм уларҙы дөйөм эштә берләштереүгә өлгәшә. Президент һуғыштың бөтә дауамында Бөйөк Британияны һәм башҡа Европа илдәрен интервенциянан ҡотҡара. Ул президент булған саҡта трансконтиненталь тимер юлы төҙөлә, аграр мәсьәләләр хәл иткән Гомстед акты ҡабул ителә, Линкольн мәшһүр оратор булып таныла, уның ялҡынлы телмәре төньяҡ кешеләрен илһамландыра һәм хатта әлеге көнгә тиклем сағыу мираҫ булып ҡала. Һуғыш тамамланғас, милли татыулыҡ һәм үслектән баш тартыу менән бәйле уртаса реконструкция планын тәҡдим итә. 1865 йылдың 14 апрелендә Линкольн театрҙа үлемесле яралана, шулай итеп Линкольн үлтерелгән беренсе АҠШ президенты була. Президентлыҡ осоронда ҡаты тәнҡиткә дусар ителеүенә ҡарамаҫтан, дөйөм ҡабул ителгән ҡараш һәм социаль һорауламалар буйынса, ул элеккесә халыҡ иң яратҡан Америка президенты булып һанала.
Сәйәсмән һәм адвокат карьераһы башы
1835 йылда (26 йәшендә) Иллинойс штатының Закондар сығарыу йыйылышына һайлана, унда ул вигтарға ылыға. Линкольн сәйәси өлкәгә аяҡ баҫҡан саҡта АҠШ президенты Эндрю Джексон була. Линкольнға уның сәйәси ғәмәлдәрҙә халыҡҡа таяныуы оҡшай, әммә уның федераль үҙәк штаттарҙың иҡтисади тормошон көйләү сәйәсәтенән баш тартыуын хупламай. Йыйылыш сессияһынан һуң ул элеккегә ҡарағанда ла ҡәтгирәк рәүештә хоҡуҡты өйрәнеүгә тотона. Үҙаллы өйрәнгәндән һуң, 1836 йылда Линкольн адвокат званиеһына имтихан тапшыра. Ошо уҡ йылда Закондар сығарыу йыйылышында Линкольн штаттың баш ҡалаһын Вандейлиҙан Спрингфилдҡа күсереүгә өлгәшә һәм 1837 йылда үҙе лә шунда күсә. Унда ул Уильям Батлер менән берлектә «Стюарт һәм Линкольн» фирмаһын аса. Йәш адвокат һәм закон сығарыусы тиҙ арала үҙенең ораторлыҡ һәләте һәм тел тейҙергеһеҙ абруйы арҡаһында популярлыҡ яулай. Йыш ҡына ул мөшкөл йәшәгән клиенттарынан гонорар алыуҙан баш тарта; кешеләргә суд эштәрендә ярҙам итеү маҡсатында штаттың төрлө тарафтарына барып етә. 1837 йылда аболиционистик гәзит нәшриәтсеһен үлтергәндән һуң Линкольн Спрингфелдта «Йәш кешеләр» лицейында тәүге тапҡыр принципиаль телмәр тота, был телмәрендә ул демократия, конституция һәм АҠШ-ты нигеҙләүсе бөйөк шәхестәр мираҫы ҡиммәттәренә айырым баһа бирә.
Һуғыш башы (1861—1862)
Антьетам тирәһендәге алыштан һуң Бөйөк Британия һәм Франция һуғышҡа инеүҙән һәм Конфедерацияны таныуҙан баш тарталар. Рәсәй һуғыш йылдарында АҠШ менән дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен өҙмәй. Рәсәй эскадраһы 1863 — 1864 йылдарҙа Сан-Франциско һәм Нью-Йорк ҡалаларына сәфәр ҡыла.
Сәйәси процесс
Федераль армияның уңышһыҙлыҡтары ил халҡында көслө ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Ҡоллоҡто кисекмәҫтән юҡҡа сығарыу һәм яйлап азат итеү яҡлы Республика партияһы баҫымы аҫтында булғанға күрә, Линкольн үҙе компромистар сәйәсәтен хуплай һәм шуның менән партияны тарҡалыуҙан һаҡлап алып ҡала. Ул, хатта хәрби ваҡытта ла, илдә сәйәси процесс башҡарылырға тейеш, тип һанай. Шуға күрә илдә Граждандар һуғышы дауамында һүҙ азатлығын һаҡлау, гражданлыҡ азатлыҡтарын етди рәүештә сикләү һәм ике партиялы системаһы көрсөгөнән сығыу мөмкинлеге тыуа. Линкольн президент булған осорҙа граждандар дәүләт менән идара итеүҙә ҡатнаша. Көньяҡлылар Самтер фортына һөжүм иткәндән һуң Демократик партия ағзаларының бер өлөшө хөкүмәт сәйәсәтенә теләктәшлек күрһәткән «лояль оппозиция» ойоштора. 1862 йылдың 22 авгусында «Нью-Йорк Трибюн» гәзитенә биргән интервьюһында, ни өсөн ҡолдарҙы азат итеүҙе кисектерәһегеҙ, тигән һорауға Линкольн ошондай яуап бирә: Был көрәштә минең иң юғары маҡсатым ҡоллоҡто һаҡлап ҡалыу йәки юҡ итеү түгел, ә союзды һаҡлап алып ҡалыу. Әгәр мин, бер бөртөҡ ҡолды азат итмәйенсә, союзды ҡотҡара алһам, мин уны эшләр инем, һәм әгәр ҙә, башҡа ҡолдарҙы азат итеп, уны ҡотҡара алһам, мин шуны эшләр инем. Ҡоллоҡ мәсьәләһендә һәм төҫлө раса өсөн мин нимә эшләп ҡарамаһам да, был союзды һаҡлап ҡалырға ярҙам тигән ышаныстан эшләйем… Ошоноң менән мин бында үҙемдең ниәтемде аңлаттым һәм уны рәсми бурыс тип һанайым. Һәм үҙемдең бөтә кеше һәр ерҙә лә ирекле булырға тейеш тигән шәхсән хыялымды үҙгәртергә ниәтем юҡ.
Линкольн мемориалы
Линкольн хәтере мемориалда мәңгеләштерелгән, ул Вашингтон үҙәгендәге Эспланадала 1914—1922 йылда булдырылған һәм президенттың, бөтә кешеләр ирекле булырға тейеш, тигән ышанысын сағылдыра. Бина аҡ мәрмәрҙән эшләнгән һәм АҠШ-ты символлаштыра, уны 36 колонна терәй (Линкольн президентлығы осорондағы штаттар һаны буйынса). Бина эсендә скульптор Дэниел Френч алты метрлыҡ статуяһын (Ҡотҡарыусы президент) урынлаштыра. Мемориалдың эске диуарҙарында Линкольндың беренсе һәм икенсе инаугурация телмәрҙәре текстары яҙылған.
Сәхәбиева Зөһрә Ҡотдос ҡыҙы
Сәхәбиева Зөһрә Ҡотдос ҡыҙы (27 апрель 1951 йыл) — йырсы, педагог. 1977 йылдан Татар опера һәм балет театры, 1984 йылдан Татар дәүләт филармонияһы, 1993 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, 1996 йылдан «Иҙел» концерт-филармония берләшмәһе йырсыһы. Бер үк ваҡытта 1993 йылдан Ҡазан дәүләт консерваторияһы уҡытыусыһы. Татар АССР-ының халыҡ артисы (1984).
Тоип-Пауль-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иран Әзербайжаны
Атамаһы
Академик  ғилми әҙәбиәттә шулай уҡ "Көньяҡ Әзербайжан" тип тә атала.
Ислам дәүере
816—837 йылдарҙа Әзербайжан ғәрәптәргә ҡаршы һүррәмдәрҙең Бәбәк етәкселегендәге күмәк ихтилалдары урынына әйләнә.
1220—1221 йылдар араһында Әзербайжанға беренсе тапҡыр монголдар (Жебе һәм Субутый армияһы) баҫып инә. 1225 йылда һуңғы хорезмшаһ Жәләл әд-Дин Тәбризде ала һәм шуның менән Илдәгизиҙәр Дәүләте емерә; әммә 1231 йылда уны монголдар ҡыуып сығара.
Иран Әзербайжаны яңы дәүерҙә
«Әзербайжан теле » (тәүҙә «әзербайжан һөйләше») һәм «әзербайжан халҡы» (тәүҙә «әзербайжан төркиҙәре», Рәсәйҙә шулай уҡ «әзербайжан татарҙары») төшөнсәләрен Европа этнографтары XIX быуатта индерә.
Иран Әзербайжаны һәм Әзербайжан Республикаһы
Айырым тарихи осорҙарҙа Әзербайжан Арран һәм Әрмәнстан менән берләшкән була. Мәҫәлән, Сәфәүиҙәр хакимлығы дәүерендә (XIV—XVIII быуат) Иранда Әзербайжан топонимы Кавказ аръяғы гһәм Иран Әзербайжанындағы бөтә мосолман ханлыҡтарына ҡарата ҡулланыла. Шуға ҡарамаҫтан, ғәрәп географтары һәр саҡ Әрмәнстан һәм Аррандың төньяғындағы провинцияның сиктәрен аныҡ билдәләй. XX быуат башындағы энциклопедияларҙа (ЭСБЕ, Британника) Рәсәй көнсығышындағы Әзербайжанды Аракс йылғаһының көньяғындағы иран провинцияһы тип билдәләнә. XIX быуат әзербайжан авторҙары ла Кавказ арьяғын Әзербайжан тип атамай. В. В. Бартольд билдәләүенсә, Әзербайжан Республикаһы өсөн "был термин Әзербайжан менән фарсы Әзербайжаны бер бөтөн булыуҙы күҙаллаған саҡта һайлана". Уның фекеренсә,"әгәр бөгөнгө Әзербайжан Республикаһының бөтә өлкәләрен дә атау өсөн Арран атамаһы урынлы булыр ине". И. М. Дьяконов фекеренсә, XX быуатҡа тиклем "Әзербайжан" термины Ирандың төньяҡ-көнбайыштағы төрки һөйләшле төбәгенә ҡарата ғына ҡулланылған. Был фактты төбәк  тарихын өйрәнеүсе В. Ф. Минорский ҙа раҫлай.
Кәримов Айрат Таһир улы
Биографияһы
1959—1964 йылдарҙа М. П. Мусоргский исемендәге Урал дәүләт консерваторияһында проф. И. М. Рензин класында уҡый. «Концерт башҡарыусыһы» квалификацияһы менән консерваторияны уңышлы тамамлағандан һуң, Өфөгә ҡайта. Өфө сәнғәт училищеһында һәм музыкаль — педагогия училищеһында уҡыта, артабан Башҡорт дәүләт филармонияһында, Орел, Севастополь ҡалалары филармонияларында концертмейстер булып эшләй. Дондағы Ростов ҡалаһы филармонияһында художество етәксеһе һәм «Донские ребята» эстрада ансамбленең музыкаль етәксеһе була.
Ҡарағай шифаханаһы
Ҡарағай шифаханаһы — балнеология шифаханыһы, Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы үҙәге Оло Ыҡтамаҡ ауылы эргәһендә урынлашҡан.
Абҙан шарлауығы
Географияһы
Йәйен шарлауыҡ тапҡырында йылға тәрән түгел, уны кисеп тә үтәләр. Шарлауыҡ төшкән урында сумып сығырға мөмкин.
Ҡаҙағстан Республикаһының Милли банкы
Идаралыҡ структураһы
Милли банк үҙ эшмәкәрлеген Ҡаҙағстан Республикаһы Хөкүмәте менән яраштыра, үҙ эшмәкәрлегендә Хөкүмәттең иҡтисади сәйәсәтен иҫәпкә ала һәм, был уның төп функцияларын башҡарыуға һәм аҡса-кредит сәйәсәтен тормошҡа ашырыуға ҡаршы килмәһә, уның үтәлеүенә булышлыҡ итә.
Функциялары
Ҡаҙағстан Республикаһы Президентына отчет биреүсе булыу «Милли банк тураһында»ғы Закондың 3-сө статьяһына ярашлы түбәндәгеләрҙе аңлата:
Сундоба (Ида ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Иманғолова Зөләйха Сәхи ҡыҙы
Биографияһы
Зөләйха 1955 йылда Байназар урта мәктәбенең 1-се класына уҡырға бара. Уҡыуға тырыш, һәләтле ҡыҙ мәктәптә уҡығанында теүәл фәндәрҙе үҙ итә, киләсәктә уҡытыусы булырға хыяллана. Предмет олимпиадаларында ҡатнаша, призлы урындар яулай. Спорт ярыштарында ҡатнаша.
Тялсора
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Лизогуб сиркәүе
Вазифаһында булған саҡта Чернигов полковнигы Яков Лизогуб байтаҡ сиркәү төҙөй. 1698 йылда Елецк монастырының Успение соборында кәшәнә төҙөй башлай. Бында уны вафат булғас ерләйҙәр (1698 йылдың 19 авгусы), ә  төҙөлөштө уның улы Ефим 1701 йылда тамамлай. 1701 йылдың сентябрендә үткән изгеләндереүҙән һуң, кәшәнә Иаков сиркәүе   исемен ала. Артабан был ҡорам Лизогубтар ғаиләһенең кәшәнәһе була. Ғибәҙәттәр бында һирәк үтә. Унда бай монастырь ризницаһы һәм монастырь архивы менән китапхана урынлаша, 1869 йылдың 21 ғинуарында улар янғындан  юҡҡа  сыға.
Тиҙләнеш
Тура һыҙыҡлы хәрәкәт
— есем үткән юл.
Ҡаты есем кинематикаһында тиҙләнештәр
бында  — есемдең мөйөш тиҙләнеше векторы.
Сағыштырмалылыҡ теорияһында тиҙләнеш
есемдең йыһан һыҙығы буйынса
«Дөйөмләштерелгән тиҙләнеш» төшөнсәһе
-ға тигеҙ түгел.
Аксаковнефть
Тарихы
1995 йылдан «Башнефть» акционер нефть компанияһы филиалы була.
Экология
Тирә-яҡ мөхитте бысратыуға юл ҡуймау маҡсатында предприятиела саралар күрелә: нефть резервуарҙары махсус коррозияға ҡаршы һаҡлағыстар менән көпләнгән, нефттең еңел фракцияларын тотоу буйынса ҡоролмалар эшләтелә, өҫкө һәм ер аҫты һыуҙарының бысраныу кимәле мониторингы үткәрелә.
Ғази
Этимологияһы
Исламға тиклем үк әле бәҙәүи ғәрәптәрҙә «ġazwah» тип аталған ҙур булмаған баҫҡынсылыҡтар булып торған, улар туранан-тура һуғышҡа инмәгән, ә мал алып киткән. Быны ҡайһы бер шәрҡиәтселәр «барымта» менән дә сағыштыра.
Тарихынан
Ғосман империяһы яулап алыуҙары туҡтағас,  ғазиҙар әкренләп  башыбоҙоҡ (башибузук) тигән яңы социаль синыфҡа  күсә бара. Улар урындағы христиан халыҡтарының ҡотон алып тора. Янычарҙар солтандың даими ғәскәрен тәшкил итә.
Утка-Ты-Вис
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Йылайыр кантоны
Административ үҙәге — Йылайыр ауылы.
Ун-Вис (Амня ҡушылдығы)
Ун-Вис  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Амня йылғаһының уң ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Дёмин Юрий Сергеевич
Биографияһы
Юрий Сергеевич Дёмин 1940 йылдың 23 майында Башҡорт АССР-ының Булгаков ауылында тыуған. 1957—1960 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.
1990—1994 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Юғары Советы рәйесенең беренсе урынбаҫары.
Ҡабыҡ ҡуңыҙҙары
Үрсеүе
Йомортҡаларын өйкөмләп ағас ҡабығына һала. Балағорттары аҡ төҫтә, һирәк төк менән ҡапланған, аяҡһыҙ, асыҡ көрән төҫтәге ҡаты башлы һәм көслө яңаҡ һөйәкле. Ағас ҡабығы аҫтында, һирәгерәк үҙағаста үҫешәләр. Ҡурсаҡтары аҡ төҫтә. Миҙгел эсендә 1—2 быуын үҫә. Оло бөжәк һәм ҡарышлауығы ҡышлай. Көндөҙ, ҡайһы бер төрҙәре эңерҙә әүҙем. Үҫемлек туҡымалары менән туҡлана. Урманда ағас ҡабығы аҫтында һәм үҙағаста (юлдар һала), ҡайһы берҙәре үлән һабаҡтарында тереклек итә. Урман, ҡайһы бер мал аҙығы үҫемлектәре (клевер) ҡоротҡосо, ағастарҙың бәшмәк ауырыуҙарын тарата. Яҡынса 6000 төрө билдәле, бөтә Ер шарында таралған. Башҡортост анда 20‑гә яҡын төрө бар: ос ҡабығы ҡорто, парһыҙ ҡабыҡ ҡуңғыҙы, типограф ҡабыҡ ҡуңғыҙы. һ.б.
Лакросс
Уйын варианттары
Хәҙерге ваҡытта лакросстың бер нисә варианты бар, улар бер-береһенән майҙансыҡтың ҙурлылығы, уйнаусыларҙың һаны һәм ҡағиҙәләре менән айырыла. Төп дүрт вариант бар: «майҙанда лакросс» (үләндә йәки лакросс), «коробкала лакросс», «интеркросс», «полокросс».
АҠШ-та лакросс
Халыҡ-ара кимәлдә АҠШ лакросс буйынса ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командалары, һәм шулай уҡ 19 йәшкә тиклемге йәштәр йыйылма командалары менән күрһәтелгән. Бынан башҡа, халыҡ-ара ярыштарҙа АҠШ һәм Канаданың ирокез ҡәбиләләре конфедерацияһын күрһәткән индей йыйылма командаһы «Iroquois Nationals» ҡатнаша.
Фидиә
Зәкәт бирелә торған кешеләр
Зәкәтте тик мохтаждарға ғына бирергә ярай, ошо төр төркөмдәргә бирергә мөмкин:
Ижевск быуаһы
Төҙөлөү тарихы
Быуа Иж буйлап ағыҙып килтергән ағастарҙы күсереү өсөн ҡулланылған. Һалдар Вологда районында әҙерләгән, шунан заводҡа ағыҙып килтерелгән.
1917 йылда 18 сәғәттән таңғы 6-ға тиклем плотина буйынса теләһә ниндәй хәрәкәт тыйыла.
1950 йылдарҙың уртаһына тиклем быуа биләмәһендә балыҡ заводының ҙур булмаған флотилияһы эшләгән. Балыҡсылар табышты  электромеханика заводы корпустары  эргәһендә  урынлашҡан ларекка  тапшырып торған.
Хәҙерге торошо
быуа көҙгөһөнөң майҙаны - 24 км²;
Экология
-"Аксион-Холдинг" Ижевский мотозаводы "асыҡ акционерҙар йәмғиәте (сығарыу 2013 йылда бөтөрөлгән),
Әхмәтова Рәсимә Шамил ҡыҙы
Биографияһы
1973 йылдан «Башфармация» махсуслаштырылған дәүләт етештереү предприятиеһы" дәүләт унитар предприятиеһының (хәҙерге «Башфармация» предприятиеһы) Стәрлетамаҡ филиалында эшләй.
Иванде Кайя
Карьераһы
Беренсе донъя һуғышы осоронда ире Ҡырымға, Мәскәү һәм Петроградҡа. саҡырыла. Трахома, йоғошло күҙ ауырыуын, дауалай Лукинс, дүрт йыл буйына Латвия ҡайта алмай. 1917 йылда Кайя ҡыҙы менән Латвияға ҡайта һәм һуғыш тамамланғанға тиклем социаль хеҙмәткәр булып эшләй. Бойондороҡһоҙлоҡ тураһында мәҡәләләр яҙа. Бойондороҡһоҙлоҡ яҡлы булғанлыҡтан, ул Латвия парламентына депутатлыҡҡа беренсе кандидат була һәм 1918 йылда министрҙар кабинеты составын булдырыуға ярҙам итә. Шул уҡ йылда Латыш ҡатын-ҡыҙҙар ассоциацияһын булдырыуға ярҙам итә, ҡатын-ҡыҙҙың һайлауға хоҡуғын яҡлай. 1918 йылдың 18 ноябрендә Латвияның бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә, ә Советтар Союзы менән тыныслыҡ килешеүенә 1920 йылға тиклем ҡул ҡуйылмай. Бойондороҡһоҙлоҡ алыу менән бер үк ваҡытта ҡатын-ҡыҙҙарҙың тауыш биреү хоҡуғы ла рөхсәт ителә. 1919—1920 йылдар арауығында ул Латвия Республикаһы на ярҙам итеү маҡсатында Zelta fondu (Алтын фонд) нигеҙ һала. Кайя ҡатын-ҡыҙҙарҙың биҙәнеү әйберҙәрен, көмөш һәм башҡа матди ҡиммәттәрҙе йыйырға саҡыра, һуғыштан һуң улар депонирлана һәмхөкүмәттең алтын резервын тәшкил иткән.
Мәкруһ
Тарихы
Төрлө мәҙһәбтәрҙә (хоҡуҡ мәктәптәре) харам, мәкруһ тип һаналған нәмәләр тураһында төрлө фекерҙәр бар. Өс сөнни мәҙһәбтә (мәлики, ханбали, шәфиғи) Ҡөрьәндә йәки сәхих-хәҙистә тыйылған ғәмәлдәр мөхәддистәр сылбырының күпме булыуына ҡарамаҫтан, харам тип һанала, хәнәфи мәҙһәбтә бер генә тапшырыусылар сылбырынан килгән хәҙистәр менән тыйылған ғәмәлдәр мәкруһ категорияһына ҡарай.
Ун-Вис (Казым ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Стәрлетамаҡ кантоны
География
Майҙаны — 18 854 км² (1928). Төньяҡ-көнбайышта — Бәләбәй кантоны, төньяҡта — Өфө кантоны, төньяҡ-көнсығышта — Тамъян-Ҡатай кантоны, көньяҡ-көнсығышта — Йылайыр кантоны, көньяҡ-көнбайышта Ырымбур губернаһы менән сиктәш була.
Иҡтисад
Башлыса ауыл хужалығы үҫешкән була. 1927 йылда һөрөнтө ер майҙаны (мең га) — 333,1 тәшкил итә, шул иҫәптән арыш сәсеүлеге 159,6, һоло — 63, бойҙай сәсеүлеге — 117,7, ҡарабойҙай — 14, тары — 28,6, картуф — 9,6, арпа — 1,1, етен — 0,1; һыйыр малы — 194 223, йылҡы — 130 923, һарыҡ — 391 622, кәзә — 11723, сусҡа —27 674 баш.
Күкҡуян
Тарихы
1713 йылдың 23 мартында Йәлдәк улусы башҡорттары менән килешеү буйынса мишәрҙәр ауылға нигеҙ һала. 1816 йылда ауылда 250 мишәр, 1834 йылда — 275, 1859 йылда — 558, 1870 йылда — 594, 1920 йылда 1353 мишәр йәшәй. 1843 йылда 37 ихатала йәшәгән 275 кешегә 500 дисәтинә һөрөнтө ер, 1000 дисәтинә сабынлыҡ, 50 дисәтинә урман, һәр кешегә 12,9 бот сәселгән иген тура килә. Улар 321 ат, 290 һыйыр, 165 һарыҡ, 290 кәзә аҫырай. Ауылда 60 умарта була. Мәсет эшләй.
Ғаҡыл
Ҡөрьәндә һәм Сөннәттә
«Ғаҡыл» төшөнсәһенә күп хәҙистәр бағышланған, ул фиҡһта ла, ислам тәғлимәтендә лә телгә алына. Әммә «ғаҡыл» төшөнсәһе бигерәк тә шиғый исламда мөһим мәғәнәгә эйә була, ул жәғәфәри мәҙһәбтә  хоҡуҡ сығанаҡтарының береһе сифатында ҡарала.
Ғаҡыл философияла
Атап әйткәндә, улар аҡылдың ике төрөн - истидлали аҡыл(Яңы замандан башлап Европа рационаллеге эталоны, практик аҡыл) һәм аҡыл нури (фани донъяның ғәмәли файҙаһына бәйле булмаған,  Аллаһыны аңлауға һәм серле донъяны танып белеүгә алып барған нурланыш) төрҙәренә айырып йөрөтә.
Малаяҙ ауыл советы (Салауат районы)
Административ үҙәге — Татар Малаяҙы ауылы.
Тосемтоу
Тосемтоу — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мань-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Халетоко-Се
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Аҡ
Башҡорттарҙа аҡ сафлыҡ,изгелек, яҡтылыҡ образы. Аҡ һүҙе башҡорт телендә бына нисек ҡулланыла:
Ун-Вож-Юган
Ун-Вож-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вож-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Гэмбаку көмбәҙе
— Икенсе донъя һуғышына тиклем Хиросиманың Сауҙа-сәнәғәт палатаһының күргәҙмә үҙәге була (ингл.   Promotion Hiroshima Prefecture Industrial Hall ).
Тарихы
Бина 1915 йылда чех архитекторы Ян Летцель тарафынан япондар өсөн ул ваҡытта ғәҙәти булмаған Европа стилендә проектлана. Һуғышҡа тиклем унда сауҙа һәм сәнәғәт күргәҙмәләре үтә, һуғыш башланыу менән төрлө административ офистар урынлаштырыла.
Боженишки урвич ҡәлғәһе
Боженицкая яҙыуы
Ғалимдар был ҡәоғәнең барлығы тураһында 1918—1919 йылдарҙың ҡышында, Градището тигән төйәктә йөҙйәшәр явор тамырҙары аҫтынан София хөкөмдары севаст Огнян һүҙҙәре яҙылған уникаль урта быуаттар яҙма ҡомартҡыһы табылғандан һуң, белгән. Артефакты боженик көтөүсеһе Недялко Уменковски тапҡан, академик Петр Мутафчиев боженицкая яҙмаһын уҡыған һәм үҙенсә. Ғалим, яҙған саҡта, «яҙыу урынын, алдан иҫәпләү юлы менән, дөрөҫ файҙаланмаған. Башта ул ҙур хәреф менән яҙған, тик, урын етмәүен күргәнлектән, хәрефтәрҙең ҙурлығын кәметкән һәм, мөмкин булһа, юлдар оҙонлоғон арттырған…» Мутафчиев түбәндәге яҙыуҙы уҡыған: Тикшеренеүселәр раҫлауынса, боженицкая яҙыуы үҙенә күрә уникаль, филология һәм тарихи әһәмиәткә эйә.
Археология
Хәҙерге Липница ауылындағы Паница Кале, Литаковолағы Вылчиград, Витиня тау үткәүеле алдындағы Врачешский монастырындағы һәм Бодиловградтағы оборона ҡоролмаларын көньяҡ-көнбайыш мөйөш башняһынан күҙәткәндәр. Башняның 7,40 м оҙонлоғондағы йәшерен сығыу урыны һәм һигеҙ кешелек йәшеренеү урыны булған, әлеге ваҡытта улар ер менән тултырылған. Ҡәлғәнең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә башня, ҡаялағы торлаҡ һәм Изге Георгий Победоносецтың емерелгән ҡая иконаһы торған ҡая сиркәүе табылған. Ҡәлғә аҫтында 48 ҡәберлектән һәм монастрҙар комплексынан торған некрополь дә асылған. Ҡәлғә стеналары янында табылған йөҙләгән уҡ башаҡтары һәм һөңгөләр, хәрби таш шарҙар һәм яугирҙар һөлдәләре 1395 йылда севаст Огняндың төрөктәр менән алышы тураһындағы риүәйәтте раҫлай. Дишев фекере буйынса, Огняндың ҡәбере Войводов камень алдындағы ҡая таш массивында, ҡәлғәнең төп күҙәтеү пунктында урынлашҡан.
Хале-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Украинаның ете мөғжизәһе
Акция
Конкурсҡа һуңғы йомғаҡтар 2007 йылдың 21 авгусында яһала.
Ташбаш
Таралыуы
Ташбаш иң киң таралған һәм һәр кемгә билдәле балыҡтарҙың береһе. Беҙҙең илдә ташбаш һәм уның төрҙәре, Европа өлөшөнән башҡа, бөтә Себерҙә тиерлек таралған. Ташбашты, бигерәк тә, Башҡортостандың ваҡ йылғаларында осратып була. Бында ҡомайҙың ике төрө осрай.
Үрсеүе һәм үҫеше
Вегетацияның тәүге йылына ташбаш 5 см оҙонлоҡҡа етә. Туҡланыу үҙенсәлеге буйынса бентофаг булып торалар: личинкалары өсөн һыу төбөндәге ваҡ умыртҡаһыҙҙар аҙыҡ булып хеҙмәт итә. Йәш һәм өлкән балыҡтар бөжәк ҡарышлауыҡтары, һыуҙағы ҡорт-маҙар, ваҡ ҡусҡарҙар, башҡа балыҡтарҙың ыуылдырыҡтары менән туҡлана.
Һолоүлән
Тарҡау ҡыуаҡлы, уртаса өлгөрөшлө, көҙҙән сәсеп үҫтерелә торған үҫемлек. Болондарҙа, аҡландарҙа һәм урман буйҙарында ҡырағай рәүештә үҫә. Ауыл хужалығында культуралы бесәнлектәр һәм көтөүлектәр булдыру өсөн файҙаланыла. Һолоүләндең 1 гектарынан 3,5-4,5 т бесән сабыла, иң күп уңышты беренсе 2-3 йылда бирә. Ҡышҡы һалҡынға сыҙам. Балсыҡлы һыу баҫар ерҙәрҙә яҡшы үҫә. Ташҡан һыуҙар аҫтында 3 аҙнаға тиклем сыҙай. Бейеклеге 1,2 метрға тиклем етә торған нескә һабаҡлы үҫемлек, башҡа төрҙәре менән сағыштырғанда һыуҙа эреүсән углеводтар микъдары артыҡ (10-12 % -ҡа тиклем), һәм был мал өсөн шәкәр-протеин нисбәтен яҡшырта. Азотлы ашламаларҙы ярата.
Маргарет Митчелл
Бала сағы. Журналист эше
Яҙыусы үҙенең белемен Вашингтон семинаряһында ала башлай,  ә  1918 йылда Массачусетс штатындағы абруйлы ҡатын-ҡыҙҙар Смит колледжына уҡырға инә.
Ғәлин Фәнүр Зөфәр улы
Биографияһы
Фәнүр Зөфәр улы Ғәлин 1947 йылдың 1 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Нуриман районы Ҡыҙылъяр ауылында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған.
Ломакин Евгений Викторович
Евгений Викторович Ломакин (17 ғинуар 1945, Баҡы) — СССР һәм Рәсәй ғалим-механигы, Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты.
Робин Уильямс
Тәүге йылдары һәм ғаиләһе
Делясь воспоминаниями в одном из интервью, Уильямс называл себя тихим ребёнком, который не мог преодолеть свою застенчивость до занятий в драматическом кружке при средней школе, где его называли «самым смешным парнем». В детстве, чтобы избежать издевательств из-за своего очень избыточного веса, Робин добирался до дома разными маршрутами , чтобы рассмешить свою мать и обратить на себя внимание он рассказывал ей анекдоты и пародировал бабушку , а также практически всё свободное время проводил в одиночестве в большом доме с двумя тысячами игрушечных солдатиков — «моим единственным спутником, моим единственным другом в детстве было моё воображение». Уильямс говорил, что мать с отцом были слишком заняты на работе и не занимались воспитанием, отдав его на «поруки» горничным. Однако отец, служивший во время Второй мировой войны на авианосце, по словам Робина, преподал ему урок, который он запомнил на всю жизнь :
Отец рассказал мне несколько совершенно ужасных историй… Как самолёт камикадзе врезался в мостик… Как он лежал восемь часов, истекая кровью. Как он сам себя перевязывал. В общем, он мне сказал: «Слушай. Нет ничего более ужасного, чем распрощаться с представлением о славе (в смерти за свою страну) — Dulce Et Decorum Est… » Все эти страсти внушали ужас и одиночество. И это придало мне мудрости.
1 (һан)
Математикала
Математикала, һәр-бер бер x \, өсөн: