cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мишустин Михаил Владимирович
Федераль һалым хеҙмәте етәксеһе
2009 йылдың февралендә Рәсәй Президентының кадрҙар резервына инә. 2010 йылдың апрелендә Федераль һалым хеҙмәте етәксеһе итеп тәғәйенләнә.
2010 йылда Мишустин Федераль һалым хеҙмәте начальнигы вазифаһына тәғәйенләнгәндән һуң эшҡыуарҙар уның, бизнестан килгән чиновник булараҡ, Федераль һалым хеҙмәтен Рәсәй эшҡыуарҙарына «дуҫырса» булырға өмөт белдерҙе. . Яңы етәксе һалым органдары менән эш итеүҙе ябайлаштырыу яҡлы булды .Граждандарға уңайлылыҡ, ойошмаларҙың эшен ябайлаштырыу һәм коррупцияға ҡаршы көрәш өсөн Ул Федераль һалым хеҙмәтендә электрон хеҙмәттәрҙе мөмкин тиклем үҫтерергә ниәтләүен белдерҙе. . Был белдереүҙе хуплап, документтар менән электрон идара итеү даирәһен киңәйтеүсе бер нисә документ баҫылып сығҙы.
Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Рәйесе
2020 йылдың 19 майында Мишустин Рәсәй Федерацияһы премьер-министры вазифаһына ҡайта. Андрей Белоусов премьер вазифаһынан азат итеү тураһындағы указ Рәсәй Федерацияһы Президенты сайтында баҫылып сыға. .
Фамилия
Ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ фамилиялары
Урыҫ телендә һәм башҡа ҡайһы бер славян телдәрҙә, шулай уҡ  литва һәм латыш телендә ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ фамилиялары телдәрендәге морфологик үҙенсәлектәр арҡаһында үҙ-ара айырыла.
Төрки халыҡтар фамилиялары
Совет илендә йөшөгән төркиҙәр фамилияларын йыш ҡына урыҫса ялғауҙар менән йөрөтәләр ине. Үҙаллылыҡ алғандан һуң улар бындай ялғауҙарҙан баш тарта башланы.
Бүжән
Бүжән (Бужан) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453391, ОКАТО коды — 80226805003.
Ҙур егерме
Европа Берлегенең вәкилдәре — Европа комиссияһы рәйесе һәм Европа советы рәйесе. Бынан тыш, ғәҙәттә G20 осрашыуҙарында төрлө халыҡ-ара ойошмаларҙың вәкилдәре була, шулар араһында Финанс тотороҡлоғо буйынса совет, Халыҡ-ара валюта фонды, Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы, Африка Берлеге, АСЕАН, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы һәм Бөтә донъя банкы.
Коммунистик интернационал
Коминтернды таратыу
Формаль рәүештә Коминтерн 1943 йылдың 15 майында таратыла. Коминтернды таратыу тураһында белдереп, Сталин көнбайыш союздаштарына ул, йәнәһе, Европа илдәре территорияларында совет, коммунистик режимын урынлаштырыу буйынса пландары булмауын күрһәтергә тырыша. Өҫтәүенә, 1940-сы йылдар башына Коминтерндың халыҡ-ара абруйы бик түбән була, ә нацистар континенталь Европала Коминтерндың бөтә ячейкаларын тиерлек юҡҡа сығарған була. ВКП(б)-ның һәм шәхсән Сталиндың 1920 йылдар урталарында Коминтернға ҡарата өҫтөнлөккә ынтылыштары, шулай уҡ Коминтерндың бөтә структураларын тиерлек бөтөрөү (Исполкомдан һәм Йәштәр интернационалынан башҡа) 1930-сы йылдар уртаһындағы Сталин репрессиялары йылдарында үҙ ролен уйнай. Әммә Коминтерндың Исполкомы бөтөрөлмәй, ә ВКП(б) Үҙәк Комитетының Халыҡ-ара бүлеге итеп үҙгәртелә.
Етәкселек органдары
1919 йылдың июлендә  КИБК-тың Кесе Бюроһы ойошторола. 1921 йылдың сентябрендә КИБК-тың Президиумы тип үҙгәртелә.
Лосиная (Тинголка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вудсия
Вудсия, ҡаҙаяҡ  (Woodsia) — ағасүлән һымаҡтар ғаиләһенең абаға һымаҡтар заты. Уны ҡайһы бер ерҙә абаға тип атайҙар. ; эре ҡауырһын япраҡлы күп йыллыҡ үҫемлек (ағаслыҡта, дымлы урында үҫә).
Ләмәҙе (Эҫем ҡушылдығы)
Географияһы
Башланған урыны Ләмәҙе ҡасабаһынан төньяҡ - көнсығышта  6 км йыраҡлыҡта  урынлашҡан. Көньяк -көнсығыштан төньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә аға. Йылғаның үҙәндәре киң япраҡлы һәм ҡатнаш урмандар менән ҡапланған. Эҫем йылғаһының һул ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла.
Йылға тамағының киҫелеше (урез устья)  — 103 м. Йылғаның дөйөм түбәнәйеүе  —  420 м.
Йылға бассейнының урман менән ҡапланыу дәрәжәһе (урманлыҡ, ағаслыҡ) – 88% тәшкил итә.
Тулайым алғанда ҡар һыуҙары менән туйына. Иглин районы Түбәнге Ләмәҙ ауылы эргәһендә йыллыҡ аҡманың 65%‑ы — яҙғы (апрель—май), 20%‑ы — йәйге һәм көҙгө (июнь—октябрь), 15%‑ы ҡышҡы (ноябрь.—март) осорҙарға тура килә.
Рихтер Зинаида Владимировна
Биографияһы
1912—1914 йылдарҙа ире Константин Рихтер менән Мәскәүҙән Ҡырымға йәйәү сәйәхәтенән һуң яҙылған «Записки путешественницы — пешком по России» эшен баҫтырып сығара. Ире фронтта 1916 йылда Беренсе донъя һуғышында һәләк була. 1918 йылдан Рәсәйҙә Граждандар һуғышы осоронда Зинаида Рихтер —  «Известия» гәзитенең махсус хәрби хәбәрсеһе. Артабан 1920 йылда Рәсәй телеграф агентлығының Мәскәү губерна бүлексәһе мөдире һәм инструктор булып эшләй. 1920-1921 йылдарҙағы Волга буйындағы аслыҡ ваҡытында ҡабаттан «Известия» гәзитенең махсус хәбәрсеһе булып эшләй
Лымбелька
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сатубалба
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
«Шүлгән-Таш» совхозы
Тарихы
1980—1990 йылдарҙа «Шүлгән-Таш» совхозы районда алдынғы урындарҙа була.
Лайлалы бәшмәктәр
Таралышы
Башҡортостанда бер нисә тиҫтә төрө осрай, бөтә ерҙә таралған. Лайлалы бәшмәктәр сереп ятҡан ҡойолған япраҡтарҙа, ағас олондарында һәм башҡа үҫемлек ҡалдыҡтарында осрай. Тупраҡтың бактериаль флораһының һанын һәм составын көйләүҙә мөһим роль уйнай.
Самсонова Зоя Михайловна
Биографияһы
1969 йылда ГИТИС-ты тамамлай. Уның педагогтары Г.Г. Конский һәм О.Н. Андровская була.
Крис Эверт
Карьераһы
Эверт атаһы Джимми Эверт етәкселегендә теннис менән 5 йәштән алып шөғөлләнә башлай.
Эверттың артҡы һыҙыҡ аҫтынан теүәл һуғыуҙары грунтта (тупраҡта) уйнау өсөн бик һәйбәт, әммә ул башҡа төр япмаларҙа ла насар уйнамауын иҫбат итә. Юниорҙар араһында уйнай башлағанда, ул ике тотҡалы бэкхенд ҡулланып уйнай, сөнки бер ҡул менән һуғып ебәреү өсөн, бик сибек һәм бәләкәй була. Был уның айырмалы һыҙаттарының береһе була, һәм киләһе быуын тенниссылары йыш ҡына уға оҡшатып уйнай башлай. Эверттың күркәм образы, күңелгә ятышлы тышҡы ҡиәфәте, үҙен тыныс тотоуы матбуғат өсөн асыш була, һәм ул фанаттарҙың яратҡан кешеһенә әүерелә.
1973 йылда Эверт Уимблдондың һәм Франция Чемпионатының финалсыһы була. Бер йылдан һуң был турнирҙарҙың еңеүсеһе була. Уның был беренсе Ҙур шлем титулдары. Уның кейәү егете, Джимми Коннорс, шул уҡ йылда Уимблдонда еңеү яулай, һәм матбуғат иғтибарҙы уларҙың мөнәсәбәтенә туплай. 1974 йылда ҡатнаш разрядта бергә уйнағанда, Коннорс һәм Эверт никахлашҡан булалар. Эверт бындай ярыштарҙа бик һирәк ҡатнаша. Ул ваҡытта Эверт, бөтә көсөн яңғыҙ карьераға юнәлтеп, парлы уйындарға әҙ иғтибар итә,
Грузияла туризм
Грузияла туризм — Грузия иҡтисадының мөһим тармағы.
Халыҡ-ара туризм тиҙ үҫешеүсе тармаҡ булып тора. 2016 йылда туристик сектор обеспечивал около 7,3 % ил ЭТП-һының яҡынса 7,3 %-н тәшкил итә, шул уҡ ваҡытта, 2015 йылда был күрһәткес тик 6,6 % тәшкил итә. 2016 йылда илгә 6,35 млн сит ил туристары килә, был алдағы йыл менән сағыштырғанда 7,6 %-ҡа күберәк. Грузияның Милли банкыһы мәғлүмәттәренә ярашлы, 2016 туристтар илдә яҡынса 1,68 миллиард доллар, йәки был шул уҡосорҙағы былтырғы күрһәткестән 11 %-ҡа күберәк.
Уйылды (Арғаяш районы)
Исеменең килеп сығышы
Атамаһы буйынса версиялар төрлө. ХVIII быуатта урыҫ яҙмаһында әлеге йылға Увелди, Увельди, Уелды, Увелги варианттары, шулай уҡ башҡорт әйтелешендәге варианттарында килтерелә — Уелдекуль, Уелдекул. Топоним ике башҡорт һүҙҙәренән — уйылды һәм күл — тора, тип иҫбатлана. Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлегенән: уй — Һуҙылып киткән түбән ер; уйһыу, уяҙ; уйһыу — түбәнерәк булып ятҡан ҙур, иркен ер. Башҡортса уйылып төштө тигән төшөнсә бар. Шуваловтың фаразлауынса ла уйыл, уел, уелды — «низина», «впадина», «углубление», «провал». Уйылдыкүл — «соҡорҙағы күл» («озеро во впадине», йәки «озеро провальное или углубленное»). Ысынлап та, күлдең формаһы соҡорҙо хәтерләтә. Топоним «уйпаттағы күл» йәки «убылған (уйылған) күл» тигәнде аңлатыуы ихтимал.
Өфө провинцияһы
Тарих
Провинцияға Өфө өйәҙе территориялары инә. Административ үҙәге — Өфө ҡалаһы. Ҡазан губернаһы составында була, 1728 й. алып махсус статуслы үҙ аллы терр‑я (Сенатҡа туранан‑тура буйһона), 1744 йылдаң — Ырымбур губернаһы составында. Өфө провинцияһы воеводаһы, 1740—44 йй. вице‑губернатор идара итә. Урындағы дәүләт власы органдары: Өфө провинция канцелярияһы (составына камерир, рентмейстер, провиантмейстер, земство комиссарҙары, обер‑ландрихтер һәм ландрихтерҙар ингән), рекрут эштәре канцелярияһы, провиантмейстер контораһы, Өфө ҡала магистраты һәм башҡа. 1727 йылда алып провинция канцелярияһы ҡарамағында городовойҙар (өйәҙ), Бөрө, Минзәлә, Уҫы, Йәлдәк ҡәлғәһе, Красноуфимск ҡәлғәһе, Нуғайбәк ҡәлғәһе, Табын ҡәлғәһе воеводалары була. 1737 й. Өфө провинцияһы Урал аръяғы өлөшө — Иҫәт провинцияһына, 1744 й. көньяҡ өлөшө Ырымбур провинцияһына ҡушыла. 1781 й. Өфө провинцияһы бөтөрөлә, уның территориялары Бәләбәй өйәҙе, Бөрөөйәҙе, Верхнеурал өйәҙе, Минзәләөйәҙе, Ырымбур өйәҙе, Стәрлетамаҡ өйәҙе, Өфө наместниклығының Өфө өйәҙе, Красноуфимск өйәҙе, Уҫы өйәҙе составына инә.
Злыдников Дмитрий Афанасьевич
Злыдников Дмитрий Афанасьевич (15 сентябрь 1928 йыл — 11 март 1998 йыл) — механизатор. 1962—1983 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Әлшәй районы «Ленин васыяты» колхозының 2-се комплекслы бригадаһы бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Үрге Паниха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бразилияның ҡалалары
Бразилияның ҡалалар исемлеге
Малуяҙ
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чарльз Дарвин
Дарвин үҙе тере сағында уҡ ғалимдарҙың күпселеге эволюцияның барлығын таныһа ла, XX быуаттың 30-сы йылдарында эволюцияның синтетик теорияһы килеп сыҡҡандан һуң ғына тулыһынса ҡабул ителә башлай. Дарвин идеялары бөгөн эволюцияның синтетик теорияһы нигеҙендә ята һәм биологиила төрлөлөктө аңлатыу өсөн ҡулланыла. Дарвиндың ортодоксаль шәкерттәре (дарвинизм) тип аталған йүнәлеште артабан дауам итә, үҫтерә.
Геракл
Бала сағы һәм үҫмер осоро
Аңына килгәс, Алкид был ваҡиғаны бик ауыр кисерә: ул оҙаҡ ваҡыт өйҙән сыҡмай, туғандары һәм дуҫтары уны йыуатырға тырыша. Ниһайәт, ул, Дельфаға барып, Аполлондан кәңәш һорарға ҡарар итә. Унда пития уға Тиринфҡа барырға һәм Еврисфейға хеҙмәткә инергә кәрәклеген белдерә, һәм уны беренсе тапҡыр Гераклс («данлы Герой») тип атай. Герой ҡыйыулыҡта үҙенән асыҡтан-асыҡ түбәнерәк булған кешегә хеҙмәт итергә теләмәй, әммә ахыр сиктә уны үтәргә мәжбүр була. Ваҡиғаларҙың кире эҙмә-эҙлекле версияһы ла бар: Геракл Еврисфейға буйһонорға тура килеүен белеп ҡала, шуға күрә ул «ҡот осҡос депрессия хәленә эләгә» һәм алиһә ебәргән өйәнәк арҡаһында улдарын һәм ҡустыларын үлтерә{sfn|Диодор Сицилийский|2005|loc=IV, 10, 6 — 11, 2}}. Һәр хәлдә, ул тыуған яғына ҡайтырға һәм артабан да уның бойороҡтарын үтәргә тейеш була.
Лерна гидраһы
Геракл Лерна һаҙлыҡтарына туғаны Иолай идара иткән арбала килә. Утлы уҡтар менән ул гидраны урмандан сығырға мәжбүр итә лә уның менән һуғыша башлай. Герой суҡмар менән ғифриттең башын яра (һирәк версия буйынса уны ҡылыс менән өҙә), ләкин һәр береһе урынына яңылары үҫә — ике йәки өс баш; Бынан тыш, Гераклға Гера ебәргән ғәйәт ҙур ҡыҫала һөжүм итә һәм аяғын тешләй. Геракл уны үлтерә. Әммә гидраны яңғыҙы ғына еңә алмаясағын аңлап, Иолайҙы саҡыра. Ул эргәләге сауҡалыҡты яндыра һәм гидраның яраларын торомбаш менән яндыра, һөҙөмтәлә яңы баштар үҫмәй башлай. Геракл, һуңғы үлемһеҙ башын ҡылыс менән өҙә сапҡас, ғәйәт ҙур таш менән баҫтырып күмеп ҡуя. Үлгән гидраның үтендә уҡтарын сылата; ошонан һуң бындай уҡ тейгән яра үлемесле була.
Геройҙың тырышлығы бушҡа була: Еврисфей был батырлыҡты иҫәпләмәй, сөнки Геракл уны яңғыҙ башҡармай.
Рэй Брэдбери
Брэдбери пьесалары халыҡ тарафынан яҡшы ҡабул ителгән, ләкин шиғырҙары ҙур уңышҡа өлгәшмәгән. Уның төп ҡаҙанышы булып хәҙерге заман мәҙәниәтендә ситләтелеп килгән фәнни фантастикаға һәм фэнтезиға ҡарата уҡыусыларҙа ҡыҙыҡһыныу уятыуы тора.
Яҙыусылыҡ эшмәкәрлеге
Был осорҙа Брэдбери, яйлап әҙәби оҫталығын сарлау һәм индивидуаль стилен булдырыу маҡсатында, күп эшләй. 1939—1940 йй. ул «Футуриа фантазия» мимеографик журналын сығара башлай һәм тәүләп киләсәк һәм киләсәктә янаған ҡурҡыныстар хаҡында фекер йөрөтә. Ике йыл эсендә был журналдың дүрт һаны сыҡҡан. 1942 йылға Брэдбери гәзит һатыуҙан бөтөнләй баш тарта һәм, йылына 52 хикәйә яҙып, тулыһынса әҙәби әҫәрҙәр ярҙамында аҡса эшләүгә күсә. Был ваҡытта Брэдбери шулай уҡ фән һәм техника үҫешен күҙәтә, 1933 йылда Чикаго һәм 1939 йылда Нью-Йорк Бөтә донъя күргәҙмәләрен барып ҡарай.
Тәүге йылдар дауамында, Рэй ижад менән шөғөлләнә алһын өсөн, Мэгги бик күп эшләй. Ул дәүерҙә яҙыусылыҡ эшмәкәрлеге Рэйға әллә ни килем килтермәгән; ғаиләнең дөйөм айлыҡ килеме 250 долларға яҡын булған,һәм шуның яртыһын Маргарет тапҡан.
Яҙыусылыҡ уңышы
Популяр яҙыусы булып киткәс тә, Брэдбери, һәр көн һайын бер нисә сәғәт эшләп, әүҙем яҙышыуын дауам иткән. 1957 йылда уның «Бәпембәнән яһалған шарап» китабы сыға, һәм яҙыусы уның «Һау бул, йәй!» тигән дауамын яҙа. Әммә, текстың "өлгөрмәгәнлеге"н һылтау итеп, редакторҙар әҫәрҙең дауамын баҫтырыуҙан баш тартҡан: яҙыусы, тәүгеһенән һуң ярты быуат уҙғас ҡына, 2006 йылда китаптың икенсе өлөшөн баҫтырып сығарған.
Ижадын баһалау
Яҙыусы һәм публицист Александр Абрамович Кабаков Брэдберины «мәңгелек фраза яҙып ҡалдырған, бер тиҫтә эсендә генә һанап бирерлек һирәк яҙыусыларҙың береһе» тип атаны. Кабаков бигерәк тә особенно выделил рассказ «Һәм күк күкрәне» хикәйәһен, «Фаренгейт буйынса 451 градус» һәм «Марсиан хроникалары» романдарын айырып күрһәтте; һәм 1970-се йылдарҙа Брэдбери донъяла иң популяр яҙыусыларҙың береһе булды тип фаразланы. Кабаков фекеренсә, Рэй Брэдбери — классик.
Гиресунспор
Стадион
Гиресунспор стадионы яҡынса 19 750 самаһы тамашасыны һыйҙыра. Тамашасылар өсөн 12 000 пластик ултырғыс йыһазландырылған. Арена ҡала үҙәгенән көнбайышта урынлашҡан һәм уның менән яр буйы урамы менән тоташҡан. Хәҙерге Төркиәгә нигеҙ һалыусы хөрмәтенә стадион Мостафа Кәмал Ататөрк исеме менән аталған. 2009/2010 йылдар миҙгелендә стадион реконструкциялана. Тамашасылар өсөн ултырғыстар көньяҡ трибунала ҡуйыла. Артабан стадионды модернизациялау ваҡытында 2012 йылда прожекторҙар системаһы төҙөлә.
Кожанов (Силәбе өлкәһе)
Ҡасаба 1897 йылда Кожанов казактары тарафынан Верхнеурал станица тирмәһе сиктәрендә төҙөлгән утар урынында үҫә.
Сабирхужин Рөстәм Вил улы
Шәхси тормошо
Өйләнгән. Ике ул үҫтерә.
Салехард
Климаты
Ҡала субарктик һәм уртаса климат бүлкәттәре сигендә урынлашҡан. Суммар ҡояш радиацияһы 74 ккал/см2. Изотерма ғинуарҙа −23,2 °C, июлдә +14,8 °C. Йыллыҡ яуым-төшөм 450 мм-ҙан 500 мм-ға тиклем тәшкил итә, өҫтәүенә яуым-төшөмдөң йыллыҡ нормаһының 44 % -ы июль-август айҙарында яуа. Тотороҡло һалҡындар торған һәм ҡар ҡатламы ятҡан көндәр һаны — йылына 200-гә тиклем. Салехардта донъялағы иң төньяҡ пляждарҙың береһе урынлашҡан, ул рәсми рәүештә теркәлмәгән, ә ҡала халҡының йәйге эҫе көндәрҙә ял итеү урыны ғына булып тора.
Халҡы
2010 йылдағы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса :
Транспорты
Салехард — Надым автомобиль юлын төҙөү алып барыла, өҫтәүенә, уның баш Салехард — Аксарка участкаһы төҙөлгән дә инде.
Солодянка (Ғөмбәй ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200001816
Салехард
Транспорты
«Сәнәғәт Урал — поляр Урал» проекты сиктәрендә Салехард — Надым һәм Полуночная — Объ — Салехард тимер юлын төҙөү планлаштырыла. Уларҙың беренсеһен, Салехард — Надым тимер юлын төҙөү 2010 йылдың декабрендә башлау планлаштырыла.
Солодянка (Ғөмбәй ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- Бассейн коды — 12.01.00.003
Мюфиде Кадри
Мюфиде Кадри Ханым (1889/1890, Истанбул — 1912, Истанбул) — төрөк рәссамы һәм композитор. Төркиәлә тәүге ҡатын-рәссамдарҙың береһе һәм Ғосман империяһында һүрәт төшөрөү буйынса тәүге профессиональ уҡытыусы ҡатын. Башлыса портреттар һәм кешеләр менән күренештәрҙе төшөрә.
Биографияһы
Каракаахмет зыяратында ерләнә. Ҡәбер ташындағы яҙыуҙы билдәле каллиграф Исмәғил Хаккы Алтынбезер яһай. Мюфиде Кадриның тормошо яҙыусы Хәлиҙә Эдиб Адыварҙың Son Eseri (Һуңғы әҫәр) романы өсөн илһам бирә.
Түбәнге Табын
Халҡы
1816 йылда ауылда 25 керҙәш башҡорт (Ҫарайлы-Мең улусының Юғары Табын ауылынан); 1859 йылда — 156 ир затлы керҙәш башҡорт, типтәр һәм дәүләт крәҫтиәне; 1912 йылда — 557 дәүләт крәҫтиәне (башҡорттарҙан) һәм 322 керҙәш башҡорт иҫәпләнгән.
Австро-Венгрия
Австрия һәм Венгрияның яҡынлашыуы
1860—1861 йылдарҙағы конституцион реформаларҙы булдырыу ниәттәре юҡҡа сыҡҡандан һуң, император Франц Иосиф I монархияны нығытыу маҡсатында Венгрия милли хәрәкәте менән ниндәй булһа ла компромисс булдырыу өмөтөн ташламай. 1865 йылда император һәм Ференц Деак араһында аралашсылар ярҙамында йәшерен һөйләшеүҙәр башлана. Уларҙың һөҙөмтәләре Деактың 1865 йылдың 16 апрелендә «Пасха мәҡәләһендә» көн күрә. Венгрия либералдарының лидеры 1848 йылдағы конституцияның тергеҙелеүе тураһындағы ғәҙәти талаптарҙан баш тартыуы хаҡында әйтеп бирә. 1865 йылда асылған Венгрия дәүләт йыйылышында Австрия менән компромисс мөмкинлегенең шарттары тураһында бик ярһыу дискуссиялар йәйелә. Еңеүҙе Деак һәм уны яҡлаусылар яулай. Уларға ҡаршы 1848 йылдағы конституцияны, алдан һөйләшелгән килешеү шарттары сифатында, раҫлау мөһимлеген еткерергә  ныҡышҡан радикалдар һәм «резолюция партияһы» тора.
Административ-территориаль бүленеше
Таж ерҙәре округтарға (bezirk), округтар ҡалаларға (stadt) һәм общиналарға (gemeinde) бүленә.
Тарҡалыу
1918 йылдағы иҡтисади кризис, фронттағы ҡатмарлы хәлдәр һәм күрше Рәсәй империяһы емерелеүе Австро-Венгрия империяһының да тарҡалыуына сәбәп була. Ошо йылдың октябрендә уҡ ваҡиғалар һәләкәтле төҫ ала һәм Карл I милли комитеттар булдырып, берләшеүгә саҡыра. Комитеттар ойошторола, әммә улар империяны үҙәкләштереү менән түгел, ә милли әҙселектәр мәнфәғәттәрен яҡлау менән булыша башлай.
Иҡтисад
Австрия парламенты предприятеларҙа эште яйға һалыуға булышлыҡ иткән бер нисә закон сығара. XIX быуат аҙағында Австрияның христиан-социаль партияһы эшселәрҙең хоҡуҡтарын Венала ғына булһа ла, тулы кимәлдә яҡлап сығыуға ирешә.
Солончанка (Ҡарағанды ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002752
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200275
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Мульденштайн
Мульденштайн (Muldenstein) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2154 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,57 км2. Диңгеҙ кимәленән 90 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6804 һәм автомобиль коды — ABI.
Лавров Сергей Андреевич
Биографияһы
1994-1996 йылдарҙа конструкторлыҡ-техник бүлек начальнигы.
Үрге Перша
Үрге Перша — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Язьва йылғаһының һул ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Нюра (Пинега ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кживонь Анеля Тадеушовна
Биографияһы
1943 йылдың 12 октябрендә дивизия Белорус ССР-ы Могилёв өлкәһе Горецкий районының Ленино ауылы янында беренсе алышта ҡатнаша.
Кесе Вартовская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Солончанка (Каменка ҡушылдығы)
Солончанка — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһенең Кваркенский районы биләмәләрендә аға. Йылға Һөйөндөк йылғаһына ҡойоусы Каменка йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Юғары Табын
Тарих
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.
Широбокова Александра Петровна
Биографияһы
Александра Петровна Широбокова 1920 йылдың 8 майында Рәсәйҙә Граждандар һуғышы ваҡытында Ставрополь губернаһында, хәҙер Ставрополь крайында тыуған.
Ибн ән-Нәдим
Был культурологик мәғлүмәттәрҙең айырым бүлектәрендә мосолман илдәре әҙәбиәте һүрәтләнә, яҙыусылар һәм шағирҙар тормошо факттары хәбәр ителә, 1-се мең йыллыҡтың 2-се яртыһындағы дини ағымдар һәм йолалар тураһында мәғлүмәттәр килтерелә. Бынан тыш, автор география буйынса Левант (Шам), Кавказ аръяғы, Ираҡ, Иран һәм башҡа мосолман илдәренә ҡағылышлы бик күп мәғлүмәттәр индергән. Үҙенең автор ҡулъяҙмаһында төрлө халыҡтарҙың яҙма өлгөләре ярайһы уҡ теүәл күсереп яҙылған.
Урта Гусиха
Урта Гусиха — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһенең Кваркено районы биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 1916 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лактоза
Алыу
Лактоза һөт сывороткаһынан алына.
Үрге Тулымка
Үрге Тулымка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Язьва йылғаһының уң ярына тамағынан 130 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Павлинич Сергей Петрович
Биографияһы
2007—2011 йылдарҙа — берекмәнең генераль директорының беренсе урынбаҫары.
Өфө моторҙар эшләү берекмәһенең «Звёздное небо» («Йондоҙло күк») автор йыры фестивале авторҙарының береһе.
Немецтар
Хужалығы
Немецтарҙың торамалары (колониялар) өсөн бер һыҙыҡтағы планировка хас булған, ғәҙәттә, ауыл уртаһында мәктәп төҙөгәндәр, уның алдына бәләкәй майҙан эшләгәндәр. Күскенсе немецтар өйҙәрҙе далалы райондарҙа балсыҡтан йә ҡулдан һуғылған саман кирбестән, урманлы райондарҙа бурап төҙөгән. Ҡыйығын ике йә дүрт яҡлы итеп эшләгәндәр, башлыса һалам, һирәк осраҡта черепица, таҡта, һуңыраҡ тимер менән яба башлағандар. Стеналарҙы балсыҡ менән һылағандар, эзбизләп ағартҡандар. Интерьер бейек арҡалы киң ағас карауаттан, күтәртеп ҡуйылмалы эскәмйә рәүешендәге дивандан (пелзнанк), һауыт-һаба шкафынан торған. Интерьерҙы сигелгән һәм бәйләнгән һөлгөләр, ашъяулыҡтар, шаршауҙар, таҫтамалдар, селтәр ҡаймалы япмалар менән һәм башҡа төрлө биҙәгәндәр. Йорт биләмәһендә йәйге аш өйө (икмәк мейесе менән бергә) төҙөгәндәр. Мунса, ыҫлыҡ, һарайҙар һәм мал аҙбарҙары бер ҡыйыҡ аҫтында булған.
Ирҙәр кейеме
Немецтарҙың традицион ирҙәр кейеме күлдәк (хемд, хемп; иҙеүе тура йә диагональ уйымлы, яғаһыҙ) һәм ыштандан (хозен) торған, күлдәк өҫтөнән ҡыҫҡа йә оҙон жилет (весте), пинжәк (беншак, пидшак, рок) йә кафтан, галстук (хальстух) йөрөткәндәр. Кейемде ҡара төҫтәге киндер, кизе-мамыҡ йә йөн туҡыманан теккәндәр. Ҡышын һырылған ҡыҫҡа буҫтау тун (пельце), оҙон толоп, һырылған йылы мамыҡлы ҡыҫҡа пальто (хальбпалето) кейгәндәр. Ирҙәрҙең баш кейеме фуражканан (картус), фетрҙан тегелгән тар һәм киң тирәсле һалам эшләпәләрҙән торған. Йылдың һалҡын ваҡытында буҫтау бүрек, кейеҙ (филлькаппе, филльхут) йә тире ҡолаҡсын (каппе мит флигель, филгелькаппе) һәм ҡайтармалы бүрек (шафпельцкаппе) кейгәндәр. Хәллерәк немецтар аҡ тиренән тегелгән бүрек (вайсе пудделькапп) йөрөткән. Көндәлек аяҡ кейеменә күн башмаҡ (поршни), күн табанлы бәйләнгән туфли (хаусшуэ) ингән. Ҡышын ҡатын-ҡыҙ һәм ирҙәр быйма (филльштифель) һәм ҡыҫҡа кейеҙ аяҡ кейеме (филльшуэ) кейгән.
Нонневиц
Нонневиц (Nonnewitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 841 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,72 км2. Диңгеҙ кимәленән 192 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6727 һәм автомобиль коды — BLK.
Һыуботаҡ
Һыуботаҡ (Субутак - Рәсәй йылғаһы.
Этимологияһы
Йәғни, йылға атамаһы Һыу һәм Ботаҡ (һыу тармағы) тигәндән килеп сыҡҡан.
Скорбященский сиркәүе (Түбәнге Новгород)
Рәсәй империяһы закондарына ярашлы рәүештә төрлө мәрхәмәтлек йорттары, приюттар һәм  дауаханалар Рус православие сиркәүе ҡанаты аҫтында мотлаҡ булырға тейеш була. Тап шуның өсөн Түбәнге Новгород губерна дауахананың төп корпусы, 1844 йылдан башлап, күп йылдар буйына дауахананың икенсе ҡатында бер ҡатлы иконостаслы һәм ҙур иконалар ҡуйылған йорт сиркәүе, эшләп килә. Хәҙерге ваҡытта уның бары тик Түбәнге Новгород һәм Арзамас хакимы Иоанникий (Руднев) изгеләндергән антиминс ҡына тороп ҡалған. Был ғибәҙәтхана, дауахана кеүек үк, Түбәнге Новгород йәмәғәтселек ҡарау приказы аҡсаһына төҙөлгән.
Скорбященский сиркәүенең тарихы
Түбәнге Новгородтың үҙәк земство дауаханаһы янында сиркәү төҙөү тураһында земство һәм дин әһелдәре байтаҡ йылдар буйына һүҙ алып бара. Күптәр әйтеүенсә, ҡорам дауаханан айырым торорға, айырым ишекле булырға тейеш була, ләкин финанс ресурстары табылмағанлыҡтан, сиркәү төҙөлмәй тора.
Революцияға тиклем, 1896 йылдан башлап, сиркәүҙә йәкшәмбе һәм байрам көндәрендә ғибәҙәт ҡылыуҙар үткәрелә. Ул сиркәүгә дауаханала эшләүселәр һәм сиркәү тирәһендә йәшәүсе мәхәллә халҡы йөрөй. 1913 йылдың көҙөнән Скорбященский сиркәүендә сиркәү старостаһы вазифаһын отставкалағы генерал-майор Михаил Петрович Данилов биләй. Беренсе донъя һуғышы йылдарында Мартынов дауаханаһында хәрби госпиталь палаталары урынлаша.
Черниковка
Тарихы
1609 йылда дәүләт  Указы һәм  воевода М. В. Годунов бойороғо буйынса Себерҙә  хеҙмәт иткән өсөн   С. Аничковҡа Шөгөр йылғаһы буйындағы яландарҙы милеккә бирәләр. Төҙөлөүсе ҡәлғә ҡала ситендәге  «ҡырағай яландарҙы» үҙләштереү шулай башлана. Бында килеп төпләнгән урыҫ крәҫтиәндәре баҫыусылыҡ менән шөғөлләнә. Ауылдарға уларҙың хужаларының исеме бирелә: Черниковка, Калловка, Аничково, Бонье  һ. б.
Черниковск ҡалаһы
Һуғыштан һуң ҡалала сәнәғәт үҫеше дауам итә, уның территорияһы ла, халыҡ һаны ла арта, ошоға бәйле уны   райондарға бүлеү ихтыяжы барлыҡҡа килә. Ҡаланы үҫтереүҙең, яңы төҙөлөштәрҙең проекттары 1942—1943 йылдарҙа  уҡ Одессанан эвакуацияланған архитектор В.Л. Фельдштейн тарафынан тәҡдим ителгән була.
Ғәббәс
Халыҡ һаны
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, халыҡтың күпселеге башҡорттар (99 %).
Фридрих фон Визер
Альтернатив сығымдар концепцияһы
Фридрих фон Визер «сикле файҙалыҡ» һәм альтернатив сығымдар төшөнсәһен иҡтисади фәнгә индергән.
Иҫәпләүҙәр теорияһы
Иҫәпләүҙәр теорияһын фәнгә индергән саҡта ғалим төрлө комбинациялы тигеҙләмәләр уйлап сығарған. Мәҫәлән, етештерелгән байлыҡ x, y, z тип алынһа, төрлө комбинацияларҙа төрлө продукт сығарылһа, һәр бер факторҙың продукттың ҡиммәтенең өлөшөн билдәләргә була Математик ғәмәлдәр эшләп фактор X = 100, Y = 200, Z = 300 тигеҙ тип иҫәпләп сығарырға мөмкин.
Олуғбәк
Сәйәси һәм фәнни эшмәкәрлеге
Хөрәсән яуында еңелгәндән һуң 1447 йылда Олуғбәк менән оло улы Әбд әл Латиф араһында низағ килеп сыға, хатта һуғыш башлана. Олуғбәк еңелә. Күп тә үтмәй Олуғбәк хыянатсыл рәүештә үлтерелә.
Иҫке Сәйет (Татарстан)
Тарих
Ауылға бүләр ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауылда шулай уҡ йәнәй ырыуы вәкилдәре төпләнә. 1735 йылдан билдәле. Ауыл Бүләр улусының Бүләр түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әмәкәй административ-территориаль улусы составына керә.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Мөслим районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.
Альберт Эйнштейн
Бала сағы
1880 йәйендә улар Мюнхенға күсенә. Мюнхендә Альберттың һеңлеһе Мария (Майя, 1881—1951) тыуа. Альберт Эйнштейн башланғыс белемде католиктар мәктәбендә ала. Үҙе яҙыуынса, 12 йәшкә тиклем ул ныҡ диндар кеше була. Һуңыраҡ ул авторитеттарҙы инҡар итеүсегә әйләнә. Эйнштейндың иң көслө бала саҡ хәтирәләре: компас, Евклидтың "Башланғыстар"ы һәм (1889 йыл тирәһендә) Иммануил Канттың «Критика чистого разума» .Алты йәштән ул скрипкала уйнай башлай. Эйнштейн ғүмер буйы музыка ярата. 1934 йылда АҠШ -та Принстон ҡалаһында (Нью-Джерси] Альберт Эйнштейн хәйриә концерты бирә, нацист Германияһынан ҡасҡан эмигрант фән һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәре файҙаһына Моцарттың әҫәрҙәрен башҡара.
Истикләл (Истанбул)
Бөгөнгө Истикләл
Истикләл күмәкләп протест акциялары үткәреү урыны ла булып тора. Иң ҙур шаңдау тапҡан акция булып 2013 йылдағы протест иҫәпләнә, ул Төркиәнең башҡа ҡалаларын да солғай.
Волга
Географик торошо
Волга буйында халҡы миллион кеше булған 4 ҡала урынлашҡан: Түбәнге Новгород, Ҡазан, Һамар, Волгоград.
Гидрология режимы
Волганың һыу менән төп туйыныу сығанаҡтары: ҡар һыуы (йыллыҡ өҫтәлмәнең 60 %), ер аҫты һыуҙары (30 %) һәм ямғыр (10 %). Тәбиғи режимына яҙғы ташҡын (апрель — июнь), ҡышҡы һәм йәйге осор сиктәрендә һыуҙың әҙәйеүе һәм көҙгө ямғырҙарҙан ташҡындар (октябрҙә) хас. Һыу кимәлен көйләү башланғанға тиклем Волга һыуының йыллыҡ тирбәлеүе кимәле Тверь янында 11 метрға тиклем, Кама тамағынан түбәнерәк — 15-17 метрға һәм Әстерхан янында 3 метрға етә. Һыуһаҡлағыстар төҙөлгәс, һыу ағымы тирбәлеү кимәле ҡырҡа кәмей. Көслө ташҡын булып килеп Волга 1709, 1719, 1853, 1908 һәм 1926 йыл. Бынан тыш, һыуһаҡлағыстар төҙөгән ваҡытта ҡайһы бер ҡалаларҙың уйһыулыҡлы ярҙары буйында йыш ҡына һай һыулы һаҙлыҡлы лимандар һәм затондар барлыҡҡа килә, һаҡлағыс дамбалар, резервтағы насостар һ. б. инженер ҡоролмалары төҙөлә.
Волга — Рәсәйҙең үҙәк һыу артерияһы
Волга Рәсәй Федерацияһының 15 субъекты биләмәләре буйлап аға (инешенән тамағына табан):
Экология һәм балыҡсылыҡ
Волгала яҡынса 70 төр балыҡ тереклек итә, шуларҙың 40 төрө сәнәғәти кимәлдә тотола (мөһимдәре: вобла, ҡорман, һыла, һаҙан, йәйен, суртан, бикре, уҡбалыҡ). Рәсәй империяһы осоронда йылына 4  миҙгел балыҡ тотҡандар: яҙ көнө (март аҙағынан 15-20 майға тиклем) һыла, ҡорман һәм карп; йәйгеһан (15 июлдән) — бикре һымаҡтар (ҡырпа, уҡбаш (уҡморон), шипка, уҡбалыҡ); көҙ (1 сентябрҙән алып 1 ноябргә тиклем) һәм ҡыш - мәкенән бөтә төр  балыҡ тотолған. Иң күп тотолған ваҡыты - яҙ, көҙ, ә  ҡышын - иң аҙы. Ыуылдырыҡ сәскән осорҙа, 15 майҙан 15 июлгә тиклем, Волгала балыҡ тотоу тыйыла.
Волга һәм уның күпселек ҡушылдыҡтары әлеге мәлдә ныҡ бысранған.
Мәҙәниәттә
«Сормовская лирическая» — Б. Мокроусов, Е. Долматовский (1949)
Шаһ
Этимологияһы
«хаким, батша» һүҙенән барлыҡҡа килгән. Сағыштырығыҙ: «Арийҙар дәүләте», क्षत्रिय [ kṣatriya ] «хакимлыҡ итеүсе, изге күңелле».
Барлыҡҡа килгән титулдар
Шаһ титулынан падишаһ, шаһиншаһ һәм паша титулдары барлыҡҡа килгән.
Майлинда Кельменди
Биографияһы
1991 йылдың 9 майында тыуған.
Борщ
Борщ ашының төрҙәре
Борщтың бик күп региональ төрҙәре бар. Борщтарҙы ике төргә бүлеп була:
Грозный
Мәғариф
«Вуздар»:
Нгапкай-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Дере
Дере (Dähre) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1559 кеше йәшәй. Майҙаны — 29,59 км2. Диңгеҙ кимәленән 53 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29413 һәм автомобиль коды — SAW.
Һөйөндөк
Һөйөндөк, Сөйөндөк — топоним.
Кесе Корбылька
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ошала
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Гликоген
Тасуирлама
Хайуан организмының бөтә күҙәнәктәрендә һәм туҡымаларында ике формала осрай: тотороҡло гликоген, ҡатмарлы аҡһымдар менән ныҡ бәйләнгән һәм гранула рәүешендәге лабиль, цитоплазмала үтә алмаҫлыҡ тамсылар күренешендә.
Ошева
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Суртанүҙәк (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Этимологияһы
Топоним башҡорт телендәге «суртан» (балыҡ) һәм «үҙәк» (ике тау йәки ҡалҡыулыҡ араһындағы тәрән уй) тигән һүҙҙәрҙән яһалған. Урыҫ теленә лә «суртан» һүҙе үҙгәрешһеҙ алынған.
Хәсән (Баймаҡ районы)
Тарихы
Сибай ауылы кешеләре 1816 йылда нигеҙ һалған. Бында дистанция начальнигы Рысҡужа Аҫылғужин улдары Тусҡәли һәм Сирғәли менән, алты ағалы-ҡустылы Байназаровтар, Аҡназар Яҡупов ике улы менән, Кинйә, Нарымбай, Ҡаҙаҡбай Бикьяновтар, Иҫәнғол Мәмбәтсурин күсеп төйәкләнәләр. Йорт старшинаһы сотник Хәсән Байназар улы Биишев исемен йөрөтә. Һуңыраҡ ул 6-сы башҡорт кантоны начальнигы була (1838—1846). Кантонда 50 мең кеше йәшәй. Хәсән ауылы — кантон начальнигының штаб-фатиры була. Тарихта Хәсән Биишевтың оло ҡаҙанышы — 1864 йылда ул бөрйән, ҡыпсаҡ, үҫәргән һәм тамьян ырыуҙары шәжәрәһен күсереп ала.
Ҡырғыҙстан
Ҡырғыҙстан (Кыргызстан), рәсми исеме Ҡырғыҙ Республикаһы (Кыргыз Республикасы, Кыргызская Республика) — Урта Азияның төньяҡ-көнсығышында, Тянь-Шань тауҙарының көнсығышында урынлашҡан дәүләт. Төньяҡта — Ҡаҙағстан, көнбайышта — Үзбәкстан, төньяҡ-көнбайышта — Тажикстан, көньяҡ-көнсығышта һәм көнсығышта Ҡытай менән сиктәш. Майҙаны — 199,5 мең квадрат километр, күршеләре араһында иң бәләкәй дәүләт һанала. Көнсығыштан көнбайышҡа 925 километр­ға һуҙыл­һа, төньяҡтан көньяҡҡа — 454 километр ғына.
Климаты
Бейек тауҙар ҡуйынында һәм океандарҙан бик алыҫта ятҡан­ға күрә, Ҡырғыҙстанда ҡояшлы көндәр күберәк. Яуым-төшөм аҙ булыу сәбәпле, илдең күп өлөшөндә яҙҙан көҙгә тиклем йылы. Уртаса температура: +18-27 градус. Шулай уҡ ҡар, боҙлоҡ ятҡан һыҙаттар ҙа бар. Миҙгелдәрҙең алмашыныуына килгәндә, бында яҙ ҡыҫҡа: февраль аҙағында башланып, ап­рель урталарына тамамлана. Йәй — майҙан сентябргә тиклем. Башҡа Урта Азия республикаларындағы кеүек, Ҡырғыҙстанда ла көҙ бик һуң килә. Төньяҡ өлөшөндә ныҡ һыуыҡ ҡышлы йылдар ҙа була.
Хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһы
Климаттың үҙгәреүсән булыуы бындағы үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһына ла йо­ғонто яһаған. Урманлы тауҙар­ҙа Тянь-Шань шыршыһы, әстрхан сәтләүеге, пихта, артыш үҫә. Бейек тау туғайҙары, далалары Альп үҫемлектәренә бай.
Ике меңгә яҡын йылға-күлдәре лә тереклеккә бай. Уларҙа балыҡтың 50-нән ашыу төрө иҫәпләнә (яланғас осман, маринка, һаҙан, бағры, ала балыҡ, һыла, аҡ амур), шул иҫәптән 12-һе — кәсеп балығы.
Иҡтисады
Көньяҡта мамыҡ һәм майлы культуралар, йөн, ебәк туҡымалар етештереү менән шөғөлләнәләр.
Эршег
Э́ршег (Őrségi Nemzeti Park) — Венгрияның көнбайыш өлөшөндә, Көнбайыш Дунай аръяғы крайында Ваш медьеһы биләмәләрендә урынлашҡан милли парк.
Милли парк территорияһында урынлашҡан 18 ауылда элекке Эршегта йәшәгән һаҡсы-күскенселәр өсөн хас булған традициялар һаҡлана һәм тергеҙелә. Төбәк халҡы тик үҙенә генә иҫәп тота алған һәм үҙҙәрен-үҙҙәре тәьмин иткән, бында төрлө һөнәрҙәр үҫешкән — ағас һауыт-һаба, инструменттар, йорт йыһаздары яһағандар, кәрзин үргәндәр, шулай уҡ умартасылыҡ, бәшмәк йыйыу һәм киптереү, бигерәктә көршәк эшләү үҫешкән була.
Каракас
Кара́кас (Caracas) — Венесуэланың баш ҡалаһы. Ҡала сиктәш территориялар менән бергә 1900 км² майҙан биләгән федераль баш ҡала округына бүленгән.
Колониаль осор
1678 йылда ҡаланы бер нисә тапҡыр баҫып алырға маташҡан француз корсарҙарынан һаҡланыу өсөн уның тирәләй стена төҙөлә башлай. Әммә был оборона проекты тормошҡа ашмай.
Инҡилап армияһының баш командующийы Франсиско Миранда (Каракаста тыуып үҫкән) испандар менән конфликтты тыныс юл менән хәл итеү тураһында һөйләшеүҙәр алып барырға маташа, ләкин ҡулға алына һәм Испанияға оҙатыла, ҡайҙа ул төрмәлә вафат була. Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн хәрәкәт менән уның көрәштәше Симон Боливар етәкселек итә башлай. Ул 1813 йылдың авгусында Каракасты баҫып ала. Каракас муниципалитеты тантаналы рәүештә Боливарҙы — «Венесуэланы азат итеүсе» тип иғлан итә. Әммә 1814 йылдың 6 июлендә Испания ғәскәрҙәре менән ҡыҫылған Симон Боливар армияһы баш ҡаланан китергә мәжбүр була.
Халҡы
Баш ҡалала йәшәүселәр араһында испан-индеец метистары өҫтөнлөк итә. Яҡынса 20 % испандар, итальяндар, португалдар һәм башҡа Европа милләттәре вәкилдәренең тура тоҡомдары тәшкил итә. Бынан тыш, Каракаста күрше Колумбиянан күп күскенселәр йәшәй.
Венесуэлаларҙың күбеһе Рим-католик сиркәүенә ҡарай. Илдә дин һайлауҙа иреклек хуплана, шуға күрә легаль рәүештә төрлө конфессияларҙың миссиялары эшләй.
Кәлмәргән
Таралыуы
Антарктиданан башҡа бөтә ҡитғаларҙа ла остай. Күсмә ҡош. Мысырҙа һәм Ҡыҙыл диңгеҙҙең ҡайһы бер утрауҙарында ҡышлай. Көньяҡ Урал биләмәләрендә P.h.haliaetes  осрай. Кәлмәргәндең таралыуы бөтә ерҙә лә һыуға бәйләнгән: йылғаларға, күлдәргә, һыу һаҡлағыстарға, сөнки уның төп аҙығы булып балыҡ тора. Үткән быуаттың төрлө йылдарында кәлмәргәнде Ағиҙел, Һаҡмар, Ҙур Ыҡ йылғалары үҙәндәрендә, Нөгөш йылғаһы һәм Нөгөш һыуһаҡлағысы, Ҙур Талпаҡ күлендә күҙәткәндәр. «Шүлгәнташ» ҡурсаулығы биләмәһендә, Һалдыбаш һәм Сөм йылғалары үҙәндәрендә оялары табылған. Хәйбулла районында ла уның оя ҡороуы тураһында мәғлүмәт бар. 1970 йылдарҙа Дыуан районында Йүрүҙән йылғаһында балыҡ аулауын күргәндәр.
Йәшәү рәүеше
Ояһын балыҡ күп булған һыу буйҙарындағы бейек ағас баштарында ҡора. Ергә ултырмай, ял иткәндә лә ағаста ултыра. Яҡынлашып килгән кешене күрһә йәки хәүефле хәл килеп сыҡһа, шунда уҡ күтәрелеп, осоп китә. Шуға күрә, ул янында ағастары булмаған һыу ятҡылыҡтарынан ситләшә. Ояһын күп тапҡырҙар (18 йылға ҡәҙәр) ҡуллана. Уны ҡышлау урынынан ҡайтҡас, яҙғыһын ата һәм инә ҡоштар бергәләшеп яңыртып, рәтләп алалар. Ояны ағаста ҡуйы булмаған, ғәҙәттә һулый башлаған йәки һулыған олонда 8-25 метр бейеклектә ҡоралар. Инә ҡош ҡыҙғылт көрән таптар менән сыбарланған 2-3 бөртөк аҡһыл зәңгәр йомортҡа һала. Йомортҡаны баҫыу 35 тәүлек дауам итә. Ҡошсоҡтарын атаһы ла, инәһе лә ашата. Уларға көнөнә 200-400 грамм ауырлыҡтағы 4-5 балыҡ килтерәләр. Йәш ҡоштар июнь аҙағында июль башында оянан ососп сығалар.Тәүҙә уларҙы инә ҡош ҡурсалап тора. Ҡышлау урынына осоп китеү сентябрь аҙағына йәки октябрь уртаһына саҡлы бара.
Истанбул ҡыйралышы
Эҙемтәләре
1965 йылға Истанбулда йәшәгән гректар һаны  48 меңгә (2,8 процент) ҡала. 2000 йылда ҡалала ни бары 2 мең грек йәшәй. Имброс (Гөкчеада) һәм Тенедос (Бозжаада) утрауҙарына ла күпләп төрөктәр күсерелә һәм уларҙа ерле халыҡтан беренсеһендә 250, икенсеһендә 25 грек ҡала, ә мәктәптә һәм администрацияла грек телен ҡулланыу тыйыла, мәктәптәр 1975 йылдан ябыла.
Кудряшова Нина Васильевна
Нина Васильевна Кудряшова (3 сентябрь 1927 йыл — 22 июнь 2014 йыл) — Мәскәү өлкәһе Дмитровский КПСС ҡала комитетының беренсе секретары, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).
Ҡаҙағстан тарихы
Тарихҡа тиклемге һәм боронғо замандар
Иртә палеолит — был архантроптар һәм палеоантроптар йәшәгән осор. Был бик оҙаҡ ваҡыт эсендә бер нисә археологик эпоха алмашынған һәм матди мәҙәниәт шаҡтай үҫешкән.
Давид Гильберт
Гёттинген (1895—1915)
1914 йылда Беренсе донъя һуғышы башланғандан һуң Гильберт Германия ғәскәрҙәренә теләктәшлек белдергән «туҡһан өс манифестына» ҡул ҡуйыуҙан баш тарта, ҡул ҡуйғандарҙың араһында Вильгельм Вин, Феликс Клейн, Филипп Ленард, Вальтер Нернст, Макс Планк, Вильгельм Рентген кеүек бик билдәле ғалимдар була. Ошондай уҡ интернациональ позицияла Гельберт бөтә һуғыш дауамында тора. Мәҫәлән, 1917 йылда ул, бер нәмәгә ҡарамай, француз математигы Гастон Дарбуның некрологына үҙенең ҡултамғаһын ҡуя. Уның ҡыйыу аҙымы лайыҡлы баһалана, һуғыштан һуң уның абруйы төшмәй, киреһенсә, 1928 йылда Болоньела Һигеҙенсе математик конгресында уны оҙайлы овациялар менән ҡаршы алалар.
Ҡаҙағстан тарихы
Тарихҡа тиклемге һәм боронғо замандар
Монгол тауҙарынан Днепр һәм Дунай йылғаларына саҡлы бик ҙур дала территорияһында йәшәгән күсмә ҡәбиләләрҙе гректар скифтар, фарсылар — саҡтар тип атаған. Хәҙерге Ҡаҙағстан биләмәләрендә йәшәгән ҡәбиләләр тураһында яҙма мәғлүмәт б. э. т. I меңйыллыҡта билдәлелек алған. Б. э. т. I меңйыллыҡта Геродот үҙенең "Тарих"ында [3] һүрәтләү саҡтарҙы (б. э. т. VII—III быуаттар) һүрәтләй һәм уларҙың Әһәмәнид Ираны менән күрше булыуы, шулай уҡ уларҙың фарсы илбаҫарҙары Кир, Дарий I батшалар, менән көрәше тураһында яҙа. Көньяҡ саҡтарҙың — Арал буйында күсенеп йөрөүсе массагеттарҙың батшабикәһе Томирис б. э. т. 530 йылда Кирҙың үҙен язалаған. Б. э. т. 519 йылда Дарий ҙа яугир саҡтарҙың атлы отрядтарын еңә алмаған. Азияла Ҡуш мөгөҙлө (торҡаһының формаһына ҡарап) Искәндәр тигән ҡушамат тағылған Бөйөк Александр б. э. т. 327 йылда үҙенең төньяҡҡа еңеүле алға барыуын Яҡсарт (Һырдаръя) йылғаһы буйында тутатҡан, сираттағы Заяксарт Антиохияһы йәғни Александрия Эсхата (Алыҫ), һуңыраҡ Хужанд тигән тораҡҡа нигеҙ һалған, һәм, иге-сиге булмаған далаға үтергә йөрьәт итмәйсә, көньяҡҡа, Һиндостанға, боролған.
Ҡаҙаҡ-жунғар һуғышы
1635 йыл — Йәсим хандың улы Жанғир солтан әсирлеккә эләккән (ҡасҡан).
Монгол далаларынан ойраттарҙың хәрби һөжүм ҡурҡынысы йышайғанлыҡтан, Тауке хан юғары власты көсәйткән (1680—1718 й. идара иткән). Нәҡ уның ваҡытында Төркөстан ҡалаһында торған күсмә дәүләт, Ҡаҙаҡ ханлығында билдәле ҡаҙаҡ бейҙәре Толе бей (Оло ), Ҡазыбәк бей (Урта йөҙ) һәм Айтәкә бей (Кесе йөҙ) төҙөгән «Жете Жарғы» закондар йыйынтығы ҡабул ителгән.
Әстерхан
Әстерхан (иске атамалары: حاجی‌ ترخان, Хажитархан, Әждаркан, Әштерхан һ. б., ҡаҙ. Қажытархан) — Рәсәйҙең Волга буйындағы ҡалаһы. Әстерхан өлкәһенең үҙәге.
Зиновьев Григорий Евсеевич
Революцияға тиклем
Ауырыуы сәбәпле 1904 йылда ҡабаттан илде ташлап китә. Берн университетына химия факультетына уҡырға инә, ләкин 1905—1907 йылдарҙағы революцияла ҡатнашыу өсөн Рәсәйгә ҡайта. РСДРП-ның Петербург комитетына һайлана, әммә ауырыуы арҡаһында ҡабаттан Бернға китә һәм был юлы юридик факультетына уҡырға инә. 1906 йылда Петербургҡа ҡайта. Партияның V Лондон съезында, бик күп тауыш йыйып, Үҙәк Комитетҡа һайлана. «Социал-демократ» һәм «Вперед» гәзиттәренең мөхәррирҙәренең береһе була. 1908 йылда ҡулға алына, ләкин 3 айҙан ауырыуы арҡаһында азат ителә һәм Ленин менән бергә Австрия территорияһы — Галицияға күсеп китә.
1917 йыл
Бер аҙҙан һуң, Петроградта большевиктар һәм һул эсерҙар власты баҫып алғандан һуң, 1917 йылдың 25 октябрендә (яңы стиль буйынса 7 ноябрь) ҡораллы ихтилал барышында яңы власҡа ҡаршы тәүге сығыштар билдәләнә. 29 октябрҙә Викжель — Бөтә Рәсәй тимер юлсыларының башҡарма комитеты — бер төрлө социалистик хөкүмәтен булдырыуын талап итеп забастовка иғлан итә, хөкүмәткә эсерҙар, меньшевиктар һәм большевиктар партиялары инергә тейеш була, әммә революция лидерҙарынан — Лениндан һәм Троцкийҙан тыш. Зиновьев, Каменев, Виктор Ногин һәм Алексей Рыков Викжель менән һөйләшеүҙәр алып барыу һәм уның талаптарын бөтә социалистик көстәрҙе контрреволюцияға ҡаршы туплау йәһәтенән, үтәү кәрәклеге яҡлы булалар. Төркөм үҙ яғына Үҙәк Комитеттың күпселеген үҙ яғына ауҙара алыуына ҡарамаҫтан, Петроград ҡалаһына килеп ингән ерҙәрҙәге Керенский — Краснов сығышының уңышһыҙлығы ғына Ленин һәм Троцкийға баш күтәргән профсоюздар менән башланған һөйләшеүҙәрҙе туҡтатырға мөмкинлек бирә. 4 ноябрҙә яуап итеп Зиновьев, Каменев, Рыков, Ногин һәм Милютин Үҙәк комитеты составынан сығыу тураһында ғариза бирәләра. Икенсе көндө Ленин Үҙәк Комитетты ташлап сыҡҡан большевиктарҙы «дезертир» тип ғәйепләгән белдереү менән сығыш яһай.
Һәләк булыуы
СССР-ҙың Юғары Суды Пленумы тарафынан 1988 йылдың 13 июлендә реабилитациялана.
Лауха (Унструт)
Лауха (Унструт) (Laucha an der Unstrut) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3135 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,09 км2. Диңгеҙ кимәленән 196 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6636 һәм автомобиль коды — BLK.
Матуровка
Матуровка — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яхрома (старица) йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 5,5 км.
Германия менән Советтар Союзы араһында һөжүм итмәү килешеүе
Килешеүҙең төп һыҙаты булып Көнсығыш Европала «территориаль-сәйәси үҙгәртеп ҡороу» осрағына вәкәләтлектәрҙе айырыу тураһындағы Йәшерен өҫтәмә протокол торҙо. Протоколда Латвия, Эстония, Финляндия, «Поляк дәүләте составындағы көнсығыш өлкәләр», Бессарабия һәм Төньяҡ Буковинаны СССР мәнфәғәте өлкәһенә, ә Литва һәм Польшаның көнбайыш өлөшө Германия мәнфәғәттәре сфераһына индерелгән.
СССР-ҙың тышҡы сәйәсәте стратегияһы
1938 йылдың көҙөнән Германия етәкселеге СССР менән мөнәсәбәттәрҙе яйға һалыуға өлгәшә башлай. Мюнхен килешеүе (1938 йыл) төҙөлгәндең тәүге көндәренән үк Германияның Мәскәүҙәге илселеге СССР-ҙың тышҡы сәйәсәтен ҡайтанан ҡарау мөмкинлеген күҙаллай. 1938 йылдың 3 октябрендә Германия илселеге советнигы Вернер фон Типпельскирх Мәскәүҙән Германия Сит ил эштәре министрлығына: «Сәйәси прогноз өлкәһенә мөрәжәғәт итеп, Советтар Союзы үҙенең тышҡы сәйәсәтен ҡайтанан ҡараясаҡ, тигән фекерҙән баш тартырға ярамай. Быға бәйле иң элек Германия, Франция һәм Япония менән мөнәсәбәттәрҙе күҙ уңында тоторға кәрәк… Бөгөнгө хәл Германияның СССР менән яңы һәм киңерәк иҡтисади килешеүе өсөн уңайлы мөмкинлектәр аса, тип иҫәпләйем». 19 декабрҙә 1939 йылға совет-герман сауҙа килешеүе оҙайтыла, ә 1939 йылдың башында Германия инициативаһы буйынса иҡтисади һөйләшеүҙәр башлана.
1939 йылдағы яҙғы-йәйге көрсөк
1939 йылдың 21 мартында, Чехословакияны тотошо менән бүлгәндән һуң бер аҙна үткәс, Гитлер үҙенең меморандумында йәнә Данциг буйынса талаптарға әйләнеп ҡайта. 26 мартта Польша хөкүмәте рәсми рәүештә Гитлер меморандумынан баш тарта. 21-23 мартта Германия, Литваға ҡарата көс ҡулланыу менән янап, уны Мемель (Клайпеда) өлкәһен тапшырырға мәжбүр итә.
Бөйөк Британия һәм Франция менән 1939 йылғы хәрби һөйләшеүҙәр
8 июлдә Бөйөк Британия һәм Франция, дөйөм алғанда, СССР менән килешеү раҫланған, әммә совет яғы ниндәйҙер ташламаларға барыуҙан баш тартҡан яңы талаптар ҡуйған (һүҙ халыҡ-ара хоҡуҡҡа тап килмәгән «ситләтелгән агрессия» төшөнсәһенең киңәйтелгән бирелеше хаҡында бара). Бынан тыш, СССР бер үк ваҡытта сәйәси килешеү һәм хәрби конвенция төҙөүҙе талап итә. 19 июлдә Британия етәкселеге совет-герман бәйләнештәрен ҡатмарлаштырыу һәм Германияға ҡарата үҙ позицияһын көсәйтеү өсөн хәрби һөйләшеүҙәргә ризалашырға ҡарар итә. Хәрби һөйләшеүҙәр совет-герман яҡынайыуына юл ҡуймаҫҡа һәм Германия, һауа шарттары арҡаһында һуғыш асыу ҡарарын ҡабул итмәгәнлектән, көҙгә ҡәҙәр ваҡытты һуҙырға мөмкинлек бирәсәк, тип иҫәпләнә.
Германия менән СССР араһында бәйләнештәрҙең әүҙемләшеүе
17 августа Германия СССР-ҙың бөтә тәҡдимдәрен ҡабул итә һәм Риббентроптың Мәскәүгә килеүе юлы менән һөйләшеүҙәрҙе йәнә тиҙләтергә тәҡдим итә. СССР башта иҡтисади килешеүгә ҡул ҡуйырға, һуңынан пакт һәм протокол тураһында һөйләшеп килешергә тәҡдим итә. 19 августа Германия «СССР теләгәндең барыһын да иҫәпкә алырға» риза булыуын белдерә һәм һөйләшеүҙәрҙе тиҙләтеү тураһында ныҡыша. Совет яғы Берлинға һөжүм итмәү тураһында пакт проектын тапшырҙы (посскриптумда буласаҡ йәшерен протоколдың һыҙмаһы була) тапшыра ) һәм 26-27 августа Риббентроптың килеүенә ризалыҡ бирә. Шул уҡ көндө совет-герман сауҙа килешеүенә ҡул ҡуйыла, был турала матбуғатта хәбәр ителә.