cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Химик ҡорал
Химик ҡорал төрҙәре
Дошмандың кеше көсөн туранан-тура тар-мар итеү маҡсатын ҡуймаған башҡа химик берләшмәләрҙе ҡулланыу осраҡтары ла бар. Әйтәйек, 1854 йылда Севастополь ҡамауында (ҡара. Ҡырым һуғышы) британ ғәскәрҙәре одоранттар, йәки «һаҫыҡ бомбалар» ҡулланған. Вьетнам һуғышында АҠШ ағастарҙан япраҡтарҙың төшөүенә сәбәпсе булған дефолианттар ҡуллана, атап әйткәндә «Агент Оранж», унда үтә ағыулы 2,3,7,8-ТХДД була.
Тактик классификация буйынса ағыулы матдәләр төркөмдәргә хәрби тәғәйенләнеше буйынса бүленә:
Беренсе донъя һуғышы йылдарында химик ҡорал хәрби хәрәкәттәрҙә (Варшава, Осовец һ. б.) бик киң ҡулланыла, әммә, ғәмәлдәренең үлемесле булыуына ҡарамаҫтан, ул түбән һөҙөмтәлелек күрһәтә. Ҡулланыу мөмкинлеге елдең һауа торошона, йүнәлешенә һәм көсөнә ныҡ бәйле булған; күпләп ҡулланыу өсөн яраҡлы шарттарҙы ҡайһы бер осраҡтарҙа аҙналар буйы көтөргә тура килгән. Һөжүм ваҡытында химик ҡорал ҡулланғанда, уларҙы ҡулланған яҡ үҙе үҙенең химик ҡоралынан юғалтыуҙар кисерә, ә дошмандың юғалтыуҙары һөжүмдең традицион артиллерия әҙерлегенән юғалтыуҙарҙан артыҡ булмай. Беренсе донъя һуғышы тарихсыһы Сергей Геннадьевич Нелипович фекеренсә, химик ҡоралдың һөҙөмтәлелеге түбән булыуы үҙ-ара «күпләп ҡырыу ҡоралын ҡулланыуҙы тыныс ҡына кире ҡағыуға» килтерә һәм артабанғы һуғыштарҙа химик ҡоралды күпләп хәрби ҡулланыу күҙәтелмәй.
Оло Янгаза
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Николаенко Иван Дементьевич
Биографияһы
1946 йылда Николаенко демобилизациялана. Тыуған ерендә йәшәй. 1948 йылдың 8 авгусында, яуҙа алған яралары эҙемтәһендә ҡапыл вафат була, Кожанкала ерләнгән.
Кожанка урамдарының береһе һәм мәктәп Николаенко исемен йөрөтә.
Афшарҙар
Тарихтан сығып, афшарҙарҙы туркомандарға (төркмәндәргә) индерәләр   ; бөгөнгө  афшарҙар, ҡайһы бер сығанаҡтарҙа күрһәтелгәнсә  —  әзербайжан халҡының субэтносы  ,икенсе берәүҙәрҙең фекеренсә - улар айырым төрки халыҡ.
Атамаһы
Афшарҙар тәүге тапҡыр «Диван лугат ат-Тюрк» китабында XII быуаттың төрки  филологы Мәхмүд әл-Ҡашғари тарафынан телгә алына. XIV быуаттың фарсы энциклопедисы Рәшид әд-Дин үҙенең тарихи әҫәре  «Джами әт-тауарих»та, «Уғыҙнамә» уғыҙ риүәйәттәренә таянып,  ҡәбиләнең атамаһы уның башлығы Уғыҙ хандың ейәне Афшар хан исеменән килеп сыҡҡан тип һанай. «Афшар» һүҙе «буйһоноусан», «тыңлаулы» тигәнде аңлата. Рәшид әд-Диндең «Уғыҙнамә»һенә ярашлы (1247—1317), «авшар» һүҙе тилбер һәм һунарға маһир тигән мәғәнә бирә.
Телдәре
Афшар телен синыфлаштырған фекерҙәр төрлө. Кемдер афшар телен төрки телдәрҙең уғыҙ телдәренең көньяҡ төркөмөндә айырым тармаҡ тип һанай. Икенселәр афшар теле әзербайжан теле диалекты тип иҫбатлай. Иранда һәм Афғанстанда таралған.
Йәшәгән урындары
Иран Әзербайжанында, Ирандың төньяғында (шулай уҡ башҡа төбәктәрендә),  Төркиәлә,Әзербайжанда ( Агджебедин районында),  Афғанстанда  Ҡабулға яҡын йәшәйҙәр. 1960-сы йылдарҙа (XX быуат) афшарҙарҙың һаны   350 мең кешенән күберәк ине человек.
Ҡорғо (күл)
Этимологияһы
Атама боронғо башҡорт телендәге ҡойор һүҙенән барлыҡҡа килгән тип һанай Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович.Ул үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә, ''видимо от старобашкирского куйур (кур) — «источник», «родник» и газе — «речка», «река», т. е. «река с родниками»'' тип яҙа.
Уйғыр ҡағанлығы
Унан алда күсмәндәрҙең иртә дәүләт берләшмәләре булған:
Тағы ла бер ҡағанат 647—689 йылдарҙа йәшәй.
Туҡтаркүл
Туҡтаркүл (Туктаркуль) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 55 кеше. Почта индексы — 452719, ОКАТО коды — 80217807004.
Бикбулатбаш (тау,Ишембай районы)
Тауҙан 4,5 км алыҫлыҡта — Һайран  ауылы,  9,6 км алыҫлыҡта- Ишембай ҡалаһы.
Мокрая (Песчанка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терса. Бәләкәй йылға бассейны — Дон йылғаһы Хопёр һәм Северский Донец йылғалары ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Ханов Олег Закир улы
Биографияһы
Олег Ханов — актёр оҫталығы кафедраһы профессоры, 2005 йылдан Санкт-Петербург Фән һәм сәнғәт академияһының (русса Петровская академия наук и искусств) ағза — корреспонденты.
Төп ролдәре
Ҡуйыусы режиссёр Л. Зайкаускас, инсценировка авторҙары О. Ханов менән Л. Зайкаускас, 2013).
Ҡара Айғыр (ауыл)
Ҡара Айғыр, Карайгер — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Балезин Степан Афанасьевич
Хәтер
Ғалим Степан Афанасьевич Балезин хөрмәтенә  Бөрө ҡалаһында  Балезин урамы атала.
Сарма (Мокша ҡушылдығы)
Сарма  — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокша йылғаһының уң ярына тамағынан 183 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.
Нариман
Этимологияһы
Нариман башҡорт теленә фарсы теленән үҙләштерелгән, ғәйрәтле, батыр тигәнде аңлата
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Нариман Наримановтың йорт-музейы (Тбилиси) (Nəriman Nərimanovun ev-muzeyi (Tiflis)) — Әзербайжан совет дәүләт эшмәкәре Нариман Наримановтың Тбилисиҙағы музейы. Әзербайжан Республикаһы милке.
К. Д. Ушинский исемендәге Ярославль дәүләт педагогия университеты
Рейтингтары
2010 йылда, Рәсәйҙең барлыҡ вуздары араһында БДИ буйынса уртаса балл нигеҙендә педагогия юғары уҡыу йорттары араһында ЯГПУ 10-сы урында тора.
Шиштиә
Йоғонтоһо
Уның туғаны Носрат Фәтих Али Хан (1948—1997) Хажи Ғөләм Фәрит Сәбри менән бергә Көнбайыш илдәрендә ҡәүүәли жанрын беренсе популярлаштырыусы була. Уның туғаны — Рәхәт Фәтих Али Хан йырсы, суфый музыкаһы һәм зекерҙәрен башҡарыусы.
Рәмил
Билдәле кешеләр
Рәхимов Рәмил Нәсибулла улы (7 ғинуар 1962 йыл) — Рәсәй, Башҡортостан ғалимы- тарихсы. Тарих фәндәре кандидаты (1993). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2020).
Симанов Александр Михайлович
Биографияһы
Ҡыҙыл Армияла — 1940 йылдан. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында — 1941 йылдың июленән.
СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия өлкән сержанты Симанов Александр Михайлович Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла.
Ҡарткиҫәк ауылы топонимдары
Ауылдың исеменә бәйле легенда
Ҡарткиҫәк ауылы тәбиғәттең бик матур һәм уңайлы урынында урынлашҡан. Төньяғында һалҡын елдәрҙән һаҡлаусы бейек тау бар. Тау аҫтында шишмәләргә бай Ашҡыш йылғаһы аға. Тау артында — йүкә урманы, Ҡарағатлы, Тауғыкүл, Усманкүл исемле күлдәр бар. Нәҡ бына ошо уңайлы урынды һайлап, беҙҙең ата-бабалар бирегә төпләнгән, ауылға нигеҙ һалған. Ауылға ҡасан нигеҙ һалыныуы тураһында теүәл билдәле түгел. Өлкән кешеләр ауылға 300 йылдан артығыраҡ булыуын әйтә. Шунан сығып, 16 быуат аҙағы йәки 17 быуат башында күсеп килгәндәр, тип фекер йөрөтә алабыҙ.
Шәмиғолова Алһыу Самат ҡыҙы
Шәмиғолова (Сабитова) Алһыу Самат ҡыҙы (6 ғинуар 1985 йыл) — биология фәндәре кандидаты
Ольденбургский дачаһы (Ташлы утрау)
Йорт ике һөҙәк пандуслы бейек майҙансыҡта урынлашҡан. План буйынса квадрат бинаның уртаһында ҡунаҡ бүлмәләре менән ҡамап алынған зал-ротонда бар. Үҙәк зал һөҙәк көмбәҙ менән ҡапланған, пилястрҙар ярҙамында ике ҡатлы итеп бүленгән һәм үҫемлек орнаменттары менән биҙәлгән. Шустов проекты буйынса, өс фасад доридик колонналар менән каннелюрланған портиктар менән биҙәлгән. Улар икенсе ҡаттағы балконды тотоп тора. Ҙур ярым циркуль тәҙрәләр төп фасадты биҙәй.
Пума Пунку
Пума Пунку төҙөлөшө технологияһы үҙенсәлектәре
Бронза, никель һәм мышаяҡтың уникаль берләшмәһенән эшләнгән ][-рәүешле тарттырғыстарҙы ҡулланыуҙы билдәләргә кәрәк. Улар таш блоктарҙы өҫтәмә үҙ-ара беркетеү өсөн ҡулланылған. Күрәһең, шундай тарттырғыстар ныҡлыҡты арттырыу өсөн сүкеү ысулы менән эшләнгән.
Дағстан дәүләт халыҡ хужалығы университеты
Факультеттары
— Юридик
Улыбердь
Улыбердь (Саева) — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Боровлянка йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Нигер (йылға)
Тарихы
Урта быуаттарҙа ғәрәп географтары Нигер Нил менән тоташҡан тип уйлай. Был идеяға грек географтары башланғыс һала — Геродот буйынса, мәҫәлән, Нигер Атлас тауҙарынан ағып төшкән Нилдың сығанағы булған. Беренселәрҙән булып, инглиз сәйәхәтсеһе У. Д. Браун (1768—1813) үҙенең «Travels in Africa» (1799) тигән хеҙмәтендә килешмәгән был екер менән килешмәгәнен күрһәтә. 1796 йылда йәш шотланд табибы Мунго Парк европалыларҙан беренсе булып Нигерға барып етә. Парк Нигерҙың көнсығышҡа ҡарай ағыуын һәм уның Сенегалға ла, Гамбия йылғаһына ла ҡатнашлығы юҡлығын асыҡлай — элегерәк европалылар Нигер ике йылғаға бүленә тип иҫәпләгән. М. Парк Нигер ағымының йүнәлешен билдәләргә йыйына, әммә тропик биҙгәк арҡаһында кире боролорға мәжбүр була. 1805 йылда ул йәнә Нигерға килә һәм Бамаконан алып Буссангаға тиклем уның ағымын тикшерә, бында ул урындағы халыҡ тарафынан үлтерелә. Нигерҙың түбәнге ағымы тураһында ул ваҡытта бер нәмә лә белмәйҙәр, әммә ул Гвинея ҡултығына ҡоя тип уйлағандар. Был фекер 1825 йылғы Диксон Денем һәм Хью Клаппертон сәйәхәттәре һәм 1827 йылда Хю Каппертондың икенсе сәйәхәте раҫлай. XIX быуаттың 20-се йылдар аҙағында француз сәйәхәтсеһе Рене Кайе, үҙен ғәрәп сауҙагәре тип танатып, Томбуктуға бара. 1830 йылда Британия империяһы хөкүмәте, Клаппертондың алдағы сәйәхәтендәге иптәшен Нигер ярҙарына, йылға ағымын ентекле өйрәнеү өсөн, ебәрә, Буссангаға етә, унан ағым буйлап түбәнгә төшә, һәм 900 км йөҙөп, Гвинея ҡултығына тиклем барып етә. 1832 йылда Лендер Нигерға Бенин бухтаһы аша инә һәм йылға буйлап өҫкә йөҙә; шундай уҡ сәйәхәтте, уның менән бер үк ваҡытта һәм Ольдфильд башҡара, уларҙан һуңғыһы Раббиға, тамағынан 750 километрға барып етә. , инглиз диңгеҙ офицераҙары менән берлектә, 1857—1864 йылдарҙа Нигерҙың Раббаға тиклем түбәнге ағымын тикшерә һәм унда ярҙар буйлап сауҙа станцияларына нигеҙ һала. Йылғаның урта ағымы, Томбуктуҙан алып Саиға тиклем, 1854 йылда Барт тарафынан тикшерелә. Нигерҙың Бенуэ тамағы һәм Рабба араһындағы ағымын 1867 йылда Ральф тикшерә, ләкин әле 1832 йылда уҡ Лэнг Нигер сығанағына барып етә, уның төп сере 1879 йылда Мустье һәм Цвейфель тарафынан асыла. Гаммаки һәм Томбукту араһындағы картаға төшөрөп, теүәл тикшереүҙе француз офицеры Карон 1887 йылда башҡара.
Ҡансура (станция)
Ҡансыра, Ҡансура (Канчерово) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы тимер юл станцияһы.
Федотов Пётр Иванович
Биографияһы
1922 йылдың 22 февралендә Ростов өлкәһе Шолохов районы Сингиновский утарында тыуған.
СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия лейтенанты Федотов Петр Иванович Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла.
Черногорияла туризм
Тарихы
Боронғо ҡала Котор һәм Дурмитор милли паркы ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.
Бәширова Фирҙәүес Тимербулат ҡыҙы
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Фирҙәүес Бәширова Татарстан Республикаһы башҡорттары ҡоролтайы рәйесе, күрше төбәктә башҡорт мәҙәниәтен пропагандалауға, унда йәшәгән милләттәштәребеҙ араһында халҡыбыҙҙың йолаларын һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен һаҡлап ҡалыуға һәм артабан үҫтереүгә ҙур өлөш индерә.
Большие Тунзы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Григорьев Юрий Григорьевич
Ядро нурланышы һәм электромагнит ҡырҙары тәьҫиренә бәйле уникаль тәжрибәләр ойоштороусы; радиобиология мәктәбенә нигеҙ һалыусы, совет атом бомбаһын эшләү проектында ҡатнашыусыларҙың береһе; Биомедицина проблемалары институтына һәм радиоактив изотоптар менән нурланышлы яман шеш ауырыуҙарын дауалаусы беренсе совет клиникаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 300-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 19 монография авторы, уның тарафынан ионлаштырыу һәм ионлаштырыусы булмаған нурланыш, гигиена һәм экстремаль физиология радиобиологияһы өлкәһендә милли мәктәп булдырылған.
Биографияһы
Белоруссияны һәм Минск ҡалаһын азат итеүҙә ҡатнаша. Хәрби-медицина академияһының (хәҙер С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһы) Ленинградҡа ҡайтыуы һәм унда уҡыусыларҙы, шул иҫәптән 40 кеше фронттан ҡабул итеү тураһында бойороҡ сыҡҡандан һуң, Юрий Григорьевич 1944 йылда академияға ҡабул ителә.
Урап (Каменка ҡушылдығы)
Урап — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каменка йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Жданов Константин Валерьевич
Биографияһы
1991 йылдан алып әлеге көнгә тиклем С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһының инфекция ауырыуҙары кафедраһында эшләй, унда адъюнктан кафедра начальнигына тиклем юл үтә (2010 йылдан).
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— Рәсәй Федерацияһы Президентының Рәхмәте.
Ҡарамышев Мөхтәр Батыргәрәй улы
Ғаилә
Атаһы — Батыргәрәй Йософ улы Ҡарамышев, уҡытыусы;
Пхранакхон
Байрамдары
12-се айының 15-се көнөндә билдәләнгән икенсе байрам, Лойкратхонг, ваҡытында Чаупхрай йылғаһының бөтә яр буйы һәм Пхрасумен ҡәлғәһе фонарҙарҙы йөҙөргә ебәреүҙең популяр урынына әйләнә.
Цинь (династия)
Цинь империяһы
Б. э. т. 210 йылда ил буйлап сәйәхәт иткәндә император Цинь Ши Хуан вафат булып ҡала. Уны оҙатып йөрөгән кесе улы Ху Хай, канцелярия етәксеһе Чжао Гао һәм баш кәңәшсе Ли Сы, халыҡ араһындағы сыуалыштарҙан ҡурҡып, императорҙың үлемен барыһынан да йәшерә. Аҙаҡтан мәкерле килешеү төҙөп һәм бер һүҙгә килеп, бергәләп император исеменән ялған хат яҙалар, унда хакимлеккә вәриҫ итеп императорҙың оло улы Фу Су түгел, ә кесеһе — Ху Хай иғлан ителә. Шул уҡ хатта Фу Су менән хәрби начальник Мэн Тянгә «почётлы үлем биреү» тураһында фарман да була.
Б. э. т. 206 йылдың ғинуарында генерал Сян Юй ғәмәлдә Лю Бандың ризалығы менән баш ҡаланы икенсегә баҫып ала, уны емереп-талай, халыҡты күпләп юҡ итә. Цинь империяһының һуңғы хакимы Цзыин язалап үлтерелә.
Оло Ярыжная
Оло Ярыжная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Эт ҡарағаты ырыуы
Эт ҡарағаты (Паслён чёрный, Solánum nígrum) — эт ҡарағаты һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған, шундай уҡ ырыуҙан булған үҫемлектәр, 900-гә яҡын төрө бар, йылы һәм уртаса климатлы төбәктәрҙә үҫә.
Ландкоф Наум Самойлович
Ландкоф Наум Самойлович (20 ғинуар 1915 йыл — 2004 йыл) — СССР һәм Израиль ғалим-математигы. Физика-математика фәндәре докторы (1967), профессор (1968).
Овраг Кленовый
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терса. Бәләкәй йылға бассейны — Дон йылғаһы Хопёр һәм Северский Донец йылғалары ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Сеймал
Атап әйткәндә, сеймал иҫәбенә иген, ағасташ, файҙалы ҡаҙылмалар инә, улар файҙалы продукттар етештереү процесында ярымфабрикат сығарыу маҡсатына тотонола йәки инде әҙер продукция сығарыу өсөн тәғәйенләнә.
Сеймал төрҙәре
Сеймал төрҙәре - был бик шартлы төшөнсә. Төп ике төркөмгә бүлеү ҡабул ителгән: сәнәғәт һәм ауыл хужалығы. Сәнәғәт сеймалына файҙалы ҡаҙылмалар һәм энергия биреүсе материалдар инә. Ауыл хужалығы сеймалдары - иген, һөт продукттары, ит, көнкүрештә ҡулланылған төрлө үҫемлектәр. Сеймалды йәнә ике төркөмгә  бүлергә мөмкин:  беренсел (яңы сығарылған йәки йыйылған)  һәм икенсел (етештереү ҡалдыҡтары йәки  ҡушымталары) сеймал. Икенсел төркөм материалдар сәнәғәттә киң ҡулланып, сығымдарҙы һиҙелерлек кәметергә мөмкинлек бирә.
Дыроватый Камень (Горноуральск районы)
Дыроватый Камень — Свердловск өлкәһе «Горноуральск ҡала округы» муниципиаль берәмегенә ингән Чусыу йылғаһы буйындағы таш — яугир. Геоморфологик, геологик, археологик һәм ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Мартынов Дмитрий Яковлевич
Биографияһы
Фәнни тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре: ике ҡатлы системалар, планетология һәм үҙгәреүсе йондоҙҙар. «Астрономик циркуляр»ҙың баш мөхәррире (1941—1962) һәм «Земля и Вселенная» журналының баш мөхәррире (1965). «Курс общей астрофизики» дәреслеге (1988) һәм «Сборник задач по астрофизике» уҡыу әсбабы авторы(1986).
Башҡортостандағы аслыҡ (1921—1922)
Сәбәптәре
Аслыҡты тыуҙырған төп сәбәп — Беренсе бөтә донъя һәм Рәсәйҙәге Граждандар һуғыштары.
Аслыҡ күләме
Ҡайһы бер урындарҙа кеше ашау осраҡтары теркәлгән. Тиф һәм башҡа ауырыуҙар эпидемиялары киң таралған.
Совет хөкүмәтенең эшмәкәрлеге
1921 йылдың 22 июнендә Мәскәү ауыл хужалығы йәмғиәте ҡарамағында Асығыусыларға ярҙам итеүсе комитет (Всероспомгол) ойошторола, ләкин күп тә үтмәй, 1921 йылдың 27 авгусында Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитеты ҡарарына ярашлы, комитет таратыла, ә уның ағзалары ҡулға алына.
Программалау теле
right|thumb|250px|Java телендә яҙылған программанан өҙөк
Үҫешенең башланғыс этаптары
1930—1940 йылдарҙа А. Чёрч, А. Тьюринг, А. Марков алгоритмдарҙы формалаштырыу өсөн математик абстракциялар (лямбда-иҫәпләү, Тьюринг машинаһы, нормаль алгоритмдар) уйлап таба.
Ғүмәров Вил Бәшир улы
Биографияһы
Вил Бәшир улы Ғүмәров 1949 йылдың 2 апрелендә Башҡорт АССР-ының ның Ҡобағош ауылында тыуған.
Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының Хәрби университеты
1994 йылдың 20 июлендә Рәсәй Ҡораллы Көстәр гуманитар академияһында (В. И. Ленин исемендәге хәрби-сәйәси академия) һәм Рәсәй Ҡораллы Көстәренең Хәрби-сәйәси академияһы (СССР Ҡораллы Көстәренең элекке Хәрби институты нигеҙендә 1992 йылдың ноябрендә булдырылған) базаһында ойошторола. Беренсе тапҡыр бер уҡыу йортонда иҡтисади, гуманитар, юридик һәм филологик кадрҙар әҙерләү йүнәлештәре туплана.
1994-се йылдан
2018 йылда Баш хәрби-сәйәси идара булдырылғандан һуң, 2019 йылдан университет хәрби-сәйәси эш буйынса белгестәр әҙерләү өсөн төп юғары уҡыу йорто буласаҡ, тигән ҡарар ҡабул ителә.
2019 йылдың 5 ноябрендә Рәсәй оборона министры генерал Сергей Шойгу РФ Оборона министрлығының хәрби университетына Жуков ордены тапшырҙы. .
Тасуирлама
Университетты тамамлаусылар Ҡораллы Көстәрҙең бөтә төрҙәрендә лә: Рәсәй, Рәсәй Хәрби хәрәкәттәр ветерандары союзы, Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте, Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте, Дәүләт Думаһында һәм Федерация Советында, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығында һәм Рәсәй дәүләт власының башҡа органдарында хеҙмәт итә һәм эшләй. Хәрби университетты һәм юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар араһында — 278 Советтар Союзы Геройы, дүрт Социалистик Хеҙмәт Геройы һәм Рәсәй Федерацияһының 11 Геройы.
Хәрби университет структураһы
Бүлектәре һәм хеҙмәттәре
— Финанс-иҡтисади хеҙмәт
— Хәрби институт (хәрби дирижёрҙар)
— Прокурор-тикшереү факультеты
Сынь-Ега
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Биктәр (тау)
Атамаһының килеп сығышы
«Биктәр» атамаһын кеше исеменән алынған тип иҫәпләйҙәр. Ысынлап та был исем фамилияларҙа һаҡланып ҡалған. Бынан тыш, элекке ваҡыттарҙа төрки халыҡтар «биктар» (бик тар) тип хәрби кейемде (панцирь, доспехи, мәҫәлән, Дербент биктары) атаған.
Ильинка (Силәбе өлкәһе)
Транспорты
Йыл әйләнәһенә аҫылмалы йәйәүлеләр күпере бар.
Үрге Әүрез
Тарихы
Әүрез исемле ауылдар күп булған. Уларҙың иң тәүгеһе Әүрезбаш (Үрге Әүрез) 1765 йылда аҫаба башҡорттар менән килешеү буйынса Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерендә барлыҡҡа килә. 1859 йылда бында 490, 1870 йылда — 555, 1917 йылда — 1038, 1920 йылда 838 мишәр булған.
Исламда кейем
Төп талаптар
Кейемдә нәжес булырға тейеш түгел, бигерәк тә намаҙ ҡылған ваҡытта.
Кейемде ҡыҫҡартыу
Ирҙәр кейемен ҡыҫҡартыу ислам этикаһының бер өлөшө булып тора, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сөннәтен үтәү һәм Аллаһҡа буйһоноуҙы символлаштыра. Оҙон кейем кейеү (изара) Мөхәммәт Пәйғәмбәр заманында тәкәбберлек һәм минминлек сағылышы тип һаналған.
Эпштейн Давид Аркадьевич
Биографияһы
1951 йылдан РСФСР-ҙың педагогия фәндәре академияһы системаһында эшләй (1966 йылдан алып СССР педагогия фәндәре академияһы тип атала): в 1951-1959 йылдарҙа — уҡытыу методтары институты хеҙмәткәре; 1957 йылдан алып академия президиумы ағзаһы була; 1965-1966 йылдарҙа —производствоға уҡытыу ғилми-тикшеренеү институтында уҡыта, 1967 йылдан башлап — уҡытыу саралары һәм методтары ғилми-тикшеренеү институтында уҡыта; 1975 йылда фән нигеҙҙәрен уҡытыуҙың политехник белем биреү фән лабораторияһы мөдире булып эшләй.
Носов Григорий Иванович
Биографияһы
Григорий Иванович Носов 1905 йылдың 6 ноябрендә (18 ноябрь) Өфө губернаһының  Ҡытау-Ивановск  (хәҙер Силәбе өлкәһе) ҡалаһында тыуа. Носовтар ғаиләһендә туғыҙ кеше була. Носовтың олатаһы һәм атаһы оҙаҡ йылдар металлургия заводында эшләй.
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
Носовтың тәүге эш урыны Усть-Ҡытау вагон заводы була, ул унда 1921 йылда эшкә урынлаша, слесарь өйрәнсеге булып эшләй. 1925 йылда Өфө институтының эшселәр факультетынтамамлай.
1930 йылда Томск технология институтын инженер- металлург һөнәре буйынса тамамлай. Себер металлургия институтының ҡорос металлургияһы кафедраһының аспирантураһына уҡырға инә, ошо уҡ институтта уҡыта , тау заводы анализы лабораторияһын етәкләй.
1939 йылда Носов Григорий Иванович И.В.Сталин исемендәге Магнитогорск металлургия комбинатының баш инженеры итеп тәғәйенләнә.
Ғаиләһе
Носов Алла Дмитриева Носоваға (1910—1972) өйләнә. Григорий Носовтың балалары һәм ейәндәре Советтар Союзында һәм хәҙерге Рәсәйҙә металлургия үҫешенә ҙур өлөш индерә.
НефАЗ-5299
52994-хх (тәпәш иҙәнле автобус)
Тотошлайы менән тәпәш иҙәнле ҡала автобусы: өс ишектән дә инеү баҫҡысһыҙ. Уртансы ишек база моделе менән сағыштырғанда артҡа шыла. Тәүге тапҡыр автобус "Комтранс-2011"Мәскәү халыҡ-ара күргәҙмәһендә тәҡдим ителә. Модификацияһы 96 кеше һыйҙырышлы һәм 24 ултырыу урыны менән йыһазландырылған. Моделдә урта ишек уйымында шыуҙырмалы аппарель (баҫҡыс рәүешендәге), терәк паннеллы(идара итеү аппараты) инвалид коляска өсөн майҙансыҡ һәм инвалидар өсөн 4 йомшаҡ ултырыу урыны бар. Автобус ECAS (электрон идара итеү), ГЛОНАСС навигация системаһы, шулай уҡ водителдең ял һәм хеҙмәт режимын контролдә тотоусы ҡоролма менән йыһазландырылған. Автобус салонында һәм водителдең кабинаһында кондиционерҙар урынлаштырылған. 2011 йылдан алып НефАЗ-52994 автобусы Санкт-Петербург ҡалаһына ебәрелә.
Компьютер уйындарында
Бирелгән автобустан инде компьютер уйындарының виртуаль ысынбарлығына эләгә һәм ҙур популярлыҡ менән файҙалана. Автобустарҙың модификацияһы һәм уйындарҙың исемлеге: Grand Theft Auto: San Andreas уйыны өсөн НефАЗ-5299 моделеның өс модификацияһы бар: НефАЗ-5299: 5299-10-32 (ҡала буйлап йөрөүсе бейек иҙәнле автобус), НефАЗ 5299-11-32 (Ҡала-тирә янында йөрөүсе автобус) һәм НефАЗ 5299-17-32 (ҡала-ара йөрөүсе автобус) Grand theft Аuto IV уйыны өсөн автобустың ике модификацияһы бирелә: НефАЗ 5299-10-15 (ҡала буйлап йөрөүсе бейек иҙәнле автобус) һәм НефАЗ 5299-11-32 (Ҡала-тирә автобусы). OMSI уйыны өсөн НефАЗ 5299 өс модификацияһы бар: ҡала буйлап йөрөүсе бейек иҙәнле Нефаз 5299-00, 5299-10-15, 5299-20-32 автобустары, ярым тәпәш иҙәнле НефАЗ 5299-30-32, 5299-30-31 һәм ҡала-тирә автобустары НефАЗ 5299-10-17, 5299-11-32, өҫтәүенә, был уйында, башҡа ике GTA, OMSI уйын серияларынан айырмалы рәүештә, тулыһынса бөтә приборҙар һәм механизмдар эшләй, был НефАЗ автобусының водителе итеп хис итергә мөмкинлек бирә.
Туғанлыҡ төшөнсәләре
Туғанлыҡ терминдары ҡан ҡәрҙәшлекте белдереп торған һүҙ. Улар бик күп һәм үҙенсәлекле. Башҡорт халҡы туғанлыҡ терминдарын ҡулланыуҙы бик кәрәк тип һанаған. Һәр бер төбәк өсөн, уҙенең яғында булған туғанлыҡ терминдарын ҡулланыу ҡәҙерлерәк, сөнки уны ошо яҡтың ырыуҙаштары, ата-бабалары үҙенең ҡаны яғынан (генетик яҡтан) туғанлыҡты белдереү өсөн атаған. Туғанлыҡ терминдарын йыйыу һәм өйрәнеү, ғаиләлә булған нәҫел-нәсәптең береһенең дә атамаһыҙ тороп ҡалмағанлығын күрһәтә. Һәр диалекттың (һөйләштең) үҙ туғанлыҡ атамалары бар, улар бер-береһенән айырыла, үҙ-ара синонимик рәт барлыҡҡа килтерә.
Ҡан туғанлыҡ
Ағай
Никах аша туғанлыҡ
Ҡәйнеш
Балдыҙ
Бикәс
Ҡәйен еңгә
Учап
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Ҡалта
Ауыл тарихы
1842 йылда 439 кешегә яҙғы игендең 274 сиреге (2192 бот) сәселгән.
Таһирова Әнисә Абдулла ҡыҙы
Биографияһы
1968 йылдан журналистикаға күсә. Күп йылдар «Башҡортостан ҡыҙы» журналында эшләй. Мәскәү ҡалаһында юғары курстарҙа уҡый. Аҙаҡтан Башҡортостан телерадиокомпанияһында әҙәби хеҙмәткәр вазифаһын башҡара. Әнисә Таһирова тиҫтәләгән сонет һәм элегиялар авторы.
Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишеваның тормошо һәм ижады тураһында Башҡорт юлдаш телевидениеһы каналында тапшырыу әҙерләгәне, уның тураһындағы мәҡәләһе һәм иҫтәлектәре, шулай уҡ әҙипкә арналған шиғырҙары һәм сонеттары өсөн Әнисә Таһирова 2011 йылда Зәйнәб Биишева исемендәге премияға лайыҡ булды.
Сәскә
Сәскә төҙөлөшө
Күпселек үҫемлектәрҙең сәскәһе нәҙек һабаҡта — сәскә һабында урынлашҡан (Ҡайһы бер үҫемлектәрҙең сәскә һабы булмай). Сәскә һабының осо, ғәҙәттә, сәскә төбөндә йыуаная йәки киңәйә. Шунда сәскәнең бөтә башҡа өлөштәре беркетелә.
Ҡылыҡһырлама
Тюльпандың, ябай сәскә эргәләге япраҡсалары эре һәм асыҡ төҫтә, ә ҡайһыларының, мәҫәлән, ҡуһа (ҡамыш) үләненең төҫһөҙ була.
Иң бәләкәй, диаметры 1 мм самаһы, сәскәләр һыу тәңҡәләрендә (рясковые). Диамеры 91 см, ауырлығы 11 кг-ға еткән иң ҙур сәскә Индонезияның Суматра утрауындағы Арнольд раффлезия сәскәһендә (Rafflesia arnoldii R.Br).
Сәскә өлөштәренең түңәрәкләп (цикл менән) урынлашыуы
Күпселек үҫемлектәрҙә сәскә өлөштәре яҡшы билдәләнгән урау йәки түңәрәктәр (циклдар) барлыҡҡа килтерә. Иң таралғандары — биш һәм дүрт түңәрәк, йәғни пента- һәм тетрацикл сәскәләр.
Сәскәнең симметрияһы
- зигоморфҡа, йәки дөрөҫ  булмаған сәскәлеләргә  бүленә; улар аша бер генә вертикаль симметрия яҫылығы (куҙаҡлылар, ҡыяҡлылар) төшөрөргә мөмкин.
Сәскә енесе
Формула башында сәскәнең енесен күрһәтергә мөмкин:
Сәскә өлөштәрен күрһәтеү
Ярым түбән булһа, һыҙыҡ ҡырынан уртала ҡуйыла :.
Громова Людмила Петровна
Биографияһы
Людмила Петровна Громова 1952 йылдың 15 июнендә Ленинградта тыуа.
Ҡол Ғәли
Биография
Ҡол Ғәлиҙән Тажетдин Ялсығоловҡа тиклемге быуындар: Ҡол Ғәли. Уның улы Мирғәли («Үргәнестә мөҙәрис булмыш, шунда вафат»), Мирғәлиҙең улы Миршәриф («Үргәнестә үә Хиуала алтмыш йыл мөҙәрис булып, Хиуала вафат булды»). Уның улы Мирсәйет («дәүерендә унан ғалим һәм фазил әҙәм булманы, һис бер фән ҡалманы, һәр беренә бер хашийә әйтте» . Уның улы Нурсәйет («Үргәнес, Хиуа үә Ҡонғратҡа егерме өс йыл хан булып, ҡыҙылбаштар шаһы Наҙир шаһтың улдары үлтерҙеләр»). …Сәйҙәш ибн Нурсәйет («Әй һыуының башында, Сәйҙәш тигән түбәлә, йорт яһап, ханлыҡ тотто, башҡорт хандары үлтерҙеләр»). «Сәйҙәштең бер улы Ҡоштаймаҫ. Бынан Ҡоштаймаҫ әйлеһе булалыр.
Мөхәмәтйәров Мөхәмәтғариф Закир улы
Биография
1919 йылдың февралендә Башревкомға ағзалыҡҡа кандидат итеп һайлана. 1919 йылдың мартынан Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһының хәрби эштәр буйынса комиссары Әхмәтзәки Вәлидиҙең сәркәтибе булып эшләй. 1920 йылдың мартынан Арғаяш кантоны хәрби комиссары ярҙамсыһы, һуңынан кантондың аҙыҡ-түлек комиссары вазифаһын башҡара. 1920 йылдың июнендә отставкаға китә. Әхмәтзәки Вәлиди үҙенең иҫтәлектәрендә яҙыуынса, ул илдең архивын Стәрлетамаҡтағы хөкүмәткә, Үҙәк музейға һәм китапханаға тапшырыу өсөн Мөхәмәтйәровҡа биргән.
Йософ (исем)
Билдәле кешеләр
Йософ бей, Йосоп (? — 1554 йыл) — Нуғай Урҙаһы бейе (1549—54). Иҙеүкәй нәҫеленән. Кенәз Йосоповтар нәҫелен башлап ебәреүсе.
Овраг Поцелуев
овраг Поцелуев — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Щелкан йылғаһының һул ярына тамағынан 91 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
ЙХЛ беренселеге 2014/2015 йылдар миҙгелендә
Финал
Өсөнсө уйын
Урҙайбаш
Урҙайбаш (Урзайбаш) — Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 713 кеше булған. ОКАТО коды — 80217804006.
Булумбаевка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Нәжес
Нәжес төрҙәре
Нәжестәр ҡаты (үлгән мал ите һәм башҡалар) һәм шыйыҡ (ҡан һәм башҡалар) була. Күренгән (тиҙәк һәм башҡалар) һәм күренмәгән (кипкән бәүел һәм башҡалар) бар.
Вахте
Вахте — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Рәхимҡолов Морат Ғәлим улы
Ғилми эшмәкәрлеге
Икенсе том 1990 йылда тиражы 21 мең экземпляр булып сығарыла. Был томға Л.Н. Толстой, М.Е. Салтыков-Щедрин, Ф.Д. Нефедов, Д. Н. Мамин-Сибиряк, Г.И. Успенский, Р.Г. Игнатьев, М.В. Лоссиевский, П.И. Добротворский, А.И. Веретенникова, Н.В.Ремезовтарҙың әҫәрҙәре индерелә.
Туғыҙбаева Факиһа Һаҙый ҡыҙы
Әҙәби эшмәкәрлеге
Шағир балалар әҙәбиәтендә лә ихлас эшләй. «Шаҡмаҡлы дәфтәр» (1981), «Яңы күлдәк» (1983) әкиәттәр һәм хикәйәләр, «Болонда уйнай сәскәләр» (1995) тигән шиғыр китаптары авторы. Факиһа Туғыҙбаеваның рус телендә «Хлеб да соль» (1989), «Камень счастья» (1998) исемле шиғыр йыйынтыҡтары бар.
1993 йылда Факиһа Туғыҙбаева «Сәғәт моңо» китабы өсөн Рәми Ғарипов исемендәге әҙәби премияға, ә 1995 йылда «Фатихамды бирәм һиңә» китабы өсөн Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ була. 2014 йылдың декабрендә Факиһа Һаҙый ҡыҙына «Башҡортостандың халыҡ шағиры» тигән маҡтаулы исем бирелде.
Лейбенгруб Павел Соломонович
Лейбенгруб Павел Соломонович (1915—1984) — совет ғалим-педагог, тарихсы, педагогия фәндәре докторы (1982).
Биографияһы
1915 йылда Калуга ҡалаһында тыуған.
Ринат (исем)
Ринат (Ренат) — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа был исем йыш осрай.
Рәхмәтуллин Айбулат Дәүләтбай улы
Рәхмәтуллин Айбулат Дәүләтбай улы (12 май 1967 йыл) — ҡурайсы, мәҙәниәт хеҙмәткәре. Нефтекама дәүләт филармонияһының художество етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2014),
Биографияһы
Бала сағынан башҡорт халыҡ йырҙарын һәм үҙенсәлекле ҡурай моңдарын тыңлап үҫә. Атаһы өлгөһөндә ҡурайҙа уйнарға өйрәнә, мәктәп йылдарында төрлө сәхнәләрҙә даими сығыш яһай.
Собханҡолов Артур Рәмил улы
Собханҡолов Артур Рәмил улы (1 ғинуар 1992 йыл, Өфө ҡалаһы) — боксёр. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2017 ). 2015 йылдың бокс буйынса Рәсәй чемпионаты финалисы, Рәсәй чемпионаттары призеры (2013,2016), Эске эштәр министрлығы хеҙмәткәрҙәре араһындағы төбәк чемпионаттары призеры (2012, 2013, 2014 ). Эске эштәр министрлығының территориаль органдары араһында Рәсәй чемпионы (2015,2016,2017). Нефтле илдәр араһындағы донъя кубогы еңеүсеһе (2016).
Шәрип (Ҡурған өлкәһе)
Тарих
Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә. 1923 йылда Урал өлкәһе Силәбе округының яңы ойошторолған Ҡатай районы составына бирелә. 1930 йылда Ҡатай районы бөтөрөлгәс, ауыл Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда ауыл яңы ойошторолған Әлмән районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.
Саламатова Гөлсәсәк Дәүләтбай ҡыҙы
Фәнни эшмәкәрлеге
2021 йылда «Башҡорт энциклопедияһы» Г. Саламатованың «Зәбих Исҡужин. Иҙел ярында Һаҡмар егете» фәнни монографияһын нәшер итә. Автор ХХ быуаттың беренсе яртыһында билдәле әҙәби тәнҡитсе мираҫының тулы бер өлөшөн фәнни әйләнешкә һала. Әлеге китапты яҙғанда, Г. Саламатова Шәйехзада Бабичтың «Башҡорт халҡына» тигән баҫылмаған шиғырын таба.
Быгат
Быгат — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мисс йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Чиуш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Үрге Двойник (Двойники ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алтай дәүләт университеты
Тарихы
1972 йылда КПСС край комитеты һәм край башҡарма комитеты КПСС Үҙәк комитетының генераль секретары Л.И. Брежневҡа Алтайҙа университет асыу тураһында хат менән мөрәжәғәт итә. 1972 йылдың 27 декабрендә КПСС Үҙәк Комитеты секретариаты уны ҡарай һәм Алтай университеты төҙөлөшөн нигеҙле һәм ваҡытлы тип билдәләй. 1972 йылдың 31 декабрендә край комитеты бюроһы "Алтай дәүләт университетын ойоштороу тураһында" ҡарар ҡабул итә. Унда юғары уҡыу йорто ойоштороу буйынса практик саралар билдәләнде. 1973 йылдың 27 мартында СССР Министрҙар Советы Барнаулда университет асыу тураһында 179-сы ҡарар ҡабул итә. 1973 йылдың 25 майында ошо 279-се ҡарарҙы РСФСР Министрҙар Советы ҡабул итә. Ҡабул ителгән ҡарарҙарҙы үтәүгә СССР һәм РСФСР-ҙың юғары һәм урта махсус белем биреү министрҙары Алтай дәүләт университетын ойоштороу тураһында 274-се һәм 229-сы  бойороҡтар сығара. 1973 йылдың сентябрендә Алтай дәүләт университетында уҡыу процесы башлана
Наградалары һәм ҡаҙаныштары
2014 йылда "Эксперт РА" агентлығы, Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең иң яҡшы юғары уҡыу йорттары исемлегенә вуз индерҙе, унда уға "Е" рейтинг класы бирелде.
Ҡөрьән мөғжизәһе
Тарихы
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең рисәләте барышында барлыҡҡа килгән мөғжижә тураһындағы күҙаллау шул ваҡыттағы ғәрәп әҙәбиәтенең традицион жанрҙары системаһында Ҡөрьәндең бығаса күрелмәгәнсә булыуы менән аңлатыла. 620—622 йылдарҙа Мөхәммәт Пәйғәмбәр үҙенең оппоненттарын Ҡөрьәнгә оҡшаған ниҙер булһа ла ижад итергә саҡыра. Бының менән Пәйғәмбәр яғынан да, хәҙерге һәм урта быуат ислам ғалимдары яғынан да Пәйғәмбәр үәхиҙәренең дөрөҫлөгө нигеҙләнә.
Фәнил
Этимология
Фәнил исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән һәм белемле, ғилемле тигән мәғәнәләрҙе аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.
Шуструй
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Байчэн
Административ-территориаль бүленеше
Байчэн ҡала округы 1 районға, 2 ҡала өйәҙенә, 2 өйәҙгә бүленә:
Сальский районы
Территориаль-муниципаль ҡоролошо
2005 йылдың 20 мартына тиклем Сальский районының административ-территориаль берәмектәре — ауыл советтарына 53 тораҡ пункты инә : Список населённых пунктов района
Прада Оропеса Ренато
Ренато Прада Оропеса (Renato Prada Oropeza; ; 17 октябрь 1937, Потоси, Боливия — 9 сентябрь 2011, Пуэбла-де-Сарагоса, Мексика) — боливия-мексика ғалимы-филологы, академик, профессор, әҙәби тәнҡитсе, яҙыусы, сценарист. Мексикала һәм Латин Америкаһында күренекле семиологтарҙың береһе. Мексиканың фән һәм технология буйынса Дәүләт премияһы лауреаты.
Биографияһы
Тол ҡатыны — Мекскика теоретигы һәм сәнғәт тарихсыһы профессор Эльда Рохас Альдунате. Улы — Мексика кинорежиссеры Фабрицио Прада.
Ҡәнзәфәр (исем)
Ҡәнзәфәр  — башҡорт ир-ат исеме.
Уҫман (Бүздәк районы)
Уҫман (Усмановский) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 103 кеше. Почта индексы — 452726, ОКАТО коды — 80217825006.
Шаронов Александр Маркович
Баҫмалары
Эрзя (1994, 2014), муҡшы (2001), рус (2003; тулыландырған төрҙә — 2010), венгр (2010), фин (2015) телдәрендәге «Масторава» китаптары, «Мордва халҡының ауыҙ-тел ижады» (1-се том, 2-се китап), (1977), «Инешкипаза ерендә» (2006) китаптары, «Мордовский героический эпос» «Мордва героик эпосы» (2001), «…откуду пошла Руская земля…» «Рус ере ҡайҙан башланған…» (2012, Германия) монографиялары, «Эрзя, Меря, Русь в историографии России» (2013) китаптары авторы. «Эрзя, Меря, Русь в историографии России» (2013) китаптары, «Потехония» (2012, Германия) фантастик повесы һәм «Планета Эра» (2014) прозаһы, 300-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм публицистик мәҡәләләр авторы.
Тать-Юган-Егарт
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ибраһимова Венера Латип ҡыҙы
Биографияһы
1963 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлағандан һуң ошо уҡ уҡыу йортонда эшләй башлай.
Үрге Серьеръяга
Үрге Серьеръяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сеньяга йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Ванадий
thumb|Ябай матдә
Ғәбитов Исмәғил Әхмәҙулла улы
Ғәбитов Исмәғил Әхмәҙулла улы (25 ноябрь 1939 йыл) — уҡытыусы, комсомол, партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1995—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте етәксеһе. 2002—2010 йылдарҙа «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһының Башҡортостан бүлексәһе башҡарма комитеты етәксеһе. РСФСР-ҙың 11-се һәм 12-се саҡырылыш, Башҡорт АССР-ының 11-се саҡырылыш Юғары Советтары һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994). «Почёт Билдәһе» (1981) һәм Салауат Юлаев (2009) ордендары кавалеры. Бөрйән районының почётлы гражданы.
Ереклекүл (Ишембай районы)
Ереклекүл Ишембай районы Алаҡай  ауылынаннан бер километр алыҫлыҡта көньяҡ-көнбайыштараҡ Ағиҙел йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан. Оҙонлоғо 500 м, киңлеге 50 метр самаһы. Күлдең соҡоро дуғаға оҡшап тора. Ямғыр һыуы иҫәбенә ҡоромай, яҙғы ташҡын ваҡытында Ағиҙел йылғаһы менән тоташа. Ярҙарында күл ҡамышы, күрән һәм башҡа үҫемлектәр үҫә. Күлде күсмә ҡоштар яҙын- көҙөн төйәкләй. 1970-се йылдарҙағы мелиорация эштәре үткәрелгәнсе тирә-яғында емеш-еләк, төрлө ҡыуаҡтар — муйыл, гөлйемеш, балан үҫкән.
Илашты (күл)
Географияһы
Был һыу ятҡылыҡтары системаһы 20 км-ға һуҙылып киткән :
Шәмсетдин (исем)
Топонимдарҙа
Шәмсетдин (Шамсутдин) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл.
Ильясова Йомабикә Сәләхетдин ҡыҙы
Ильясова Йомабикә Сәләхетдин ҡыҙы (1 ноябрь 1957 йыл) — дәүләт һәм матбуғат эшмәкәре, журналист һәм шағир. 1999—2013 йылдарҙа «Башҡортостан ҡыҙы» журналының баш мөхәррире. Башҡортостан Республикаһының дүртенсе (2008—2013 йылдар) һәм бишенсе (2013 йылдан) саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, 2013 йылдан — Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары. 1985 йылдан СССР Журналистар союзы, 1995 йылдан — Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт (2002) хеҙмәткәре. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2017).
Биографияһы
1979—1991 йылдарҙа «Башҡортостан пионеры» республика балалар гәзитендә хәбәрсе, аҙаҡтан редакцияның әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге мөдире була.
2013 йылда икенсе саҡырылыш рәттән Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайланған Йомабикә Ильясова беренсе ултырышта Ҡоролтай Рәйесе урынбаҫары вазифаһына тәҡдим ителә һәм ошо яуаплы эшкә бер тауыштан һайланып ҡуйыла.
Таур-Игль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Хмелевка (Хмелевка ҡушылдығы)
Хмелёвка — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хмелевка йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Баһадиршаһ Сөйәрғол
Биографияһы
Баһадиршаһ Сөйәрғол улы яҡынса 1750-се йылдарҙа тыуған. Шәжәрәһе: Ишбулат → Әбдеррәшит → Сөйәрғол → Баһадиршаһ.
Урал-Волга буйында тәүгеләрҙән булып төрки телендә Ҡөрьәндең етенән бер өлөшөнөң тәфсирен яҙа һәм уның өҫтөндә эшен 1805 йылда тамамлай. Был китап Ҡазан ҡалаһында 1859 йылда «Китаб-и шәрәф-и мәаб Һәфтийәк тәфсире төрки телендә» исеме аҫтында нәшер ителә.
Пермь милли тикшеренеү политехник университеты
Рейтингтары
2019 йылда "Университтың өс миссияһы" халыҡ-ара рейтингында 701-800-се урынды алды һәм 2020 йылда РАЭКС версияһы буйынса Рәсәй юғары уҡыу йорттары рейтингында 48-се урын яулай
Ҡасим ибн Хәсән
Тарихы
Кәрбәлә янындағы алышта Өмәүиҙәр бойороғо буйынса Ғәмер ибн Сәйет ибн Нүфәйел Әзди тарафынан атаһының бер туған ҡустыһы Хөсәйен ибн Али Хөсәйен менән бергә үлтерелгән йәш шәһит. Мөхәррәм айының Ғәшүрә көндәрендә, йәғни ай башында Ҡасимдың иҫтәлегенә шиғыйҙар мистерияға бирелә; иң тулҡынландырғыстарының береһе «Ҡасим туйы» тип атала (Ҡасимға үлтерелеүенән бер нисә сәғәт алда ғына кәләш әйттергән булғандар).
Буре Роза Семёновна
Биографияһы
Роза Семёновна 1925 йылдың 13 майында Мәскәүҙә тыуған. Мәскәү дәүләт педагогия институтының ситтән тороп мәктәпкәсә факультетында юғары белем ала, уны 1962 йылда тамамлай. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң балалар баҡсаһында, аҙаҡ Мәскәү ҡалаһында мәктәпкәсә тәрбиә буйынса методик кабинетында эшләй. Роза Семёновна РСФСР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының педиатрия һәм балалар хирургияһы ғилми-тикшеренеү институтында кесе ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. РСФСР Педагогия фәндәре академияһының мәктәпкәсә тәрбиә биреү ғилми-тикшеренеү институтында аспирантура тамамлай, семинарҙарҙа ҡатнаша. 1969 йылда «Развитие взаимоотношений детей старшего дошкольного возраста в процессе совместной трудовой деятельности»  темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай  (етәксеһе Е. Радина). 20 йыл тирәһе эшләй мәктәпкәсә тәрбиә биреү ғилми-тикшеренеү институтында эшләй, унда кесе ғилми хеҙмәткәрҙән алып әхлаҡи тәрбиә лабораторияһы мөдиренә тиклем юл үтә, был йылдарҙа  Л. Ф. Островская, Г. Н. Година менән авторҙашлыҡта Роза Семеновна Буреның  китаптары баҫылып сыға. 1986 йылда «Теория и методика воспитания у детей нравственно-волевых качеств в детском саду» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 20 йылдан ашыу Мәскәү дәүләт педагогия университетында эшләй, мәктәпкәсә педагогика һәм психология факультетының мәктәпкәсә педагогика                кафедраһы профессоры була һәм   «балалар баҡсаһында педагогик процесты гуманлаштырыу»   йүнәлеше буйынса ғилми-тикшеренеү эштәре менән шөғөлләнә.
200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы булып тора, улар араһында: «Воспитание в процессе обучения на занятиях в детском саду» (1981), «Учите детей трудиться» (балалар баҡсаһы тәрбиәселәре өсөн ҡулланма, Г.Н. Година менән авторҙашлыҡта, 1983), «Воспитатель и дети» (балалар баҡсаһы тәрбиәселәре өсөн ҡулланма, Л. Ф. Островская менән авторҙашлыҡта, 1985), «Когда обучение воспитывает» (2002), «Дошкольник и труд. Теория и методика трудового воспитания» (2004), «Дружные ребята. Воспитание гуманных чувств и отношений у дошкольников» (2004), «Современные проблемы социального становления личности дошкольника» (2009), «Социально-нравственное воспитание дошкольников» (методик ҡулланма, 2011).
2012 йылдың 7 мартында Мәскәүҙә вафат була.
Юзга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Ҡалым
Рәсәй империяһында ҡалым
Шуға күрә йәмәғәт властары ҡалымдарҙың максималь күләмен билдәләргә тырыша. Мәҫәлән, 1866 йылда Владикавказда Төньяҡ Осетия ның өс ҡатламы вәкилдәре йыйыла һәм ҡалымды 200 һумға билдәләй; 1879 йылда ингуш депутаттары йәмәғәт хөкөмө менән ҡалымдың максималь нормаһын 105 һум тип билдәләй, шулай уҡ туй табындарының күләмен билдәләйҙәр һәм ҡалым түләү буйынса башҡа бүләктәр алған кәләштең ата-әсәһенә штраф һалырға ҡарар итәләр. Осетияла тауғарҙар кәләштең ата-әсәһенә тик 100 һум түләй, ә ҡалған 100 һумды ата-әсәләр, әгәр айырылышҡан осраҡта кәләш был аҡсаны үҙ милкенә алһын өсөн, шәриғәт ҡанундары буйынса, никах мәлендә кәләш файҙаһына яҙҙыралар. Башҡа осетин-мосолмандар никахта тик 50 һум яҙалар, осетиндарҙа христиан ата-әсә бөтә мәһәрҙе ала. Дағстан таусыларында, лезгиндарҙа, салатавтарҙа, андийҙарҙа, койсобулиндарҙа, дидойҙарҙа һ.б. ҡалым йәки бөтә, йәки кебин-хакк (никах контракты) менән алмаштырыла, йәғни кейәү егете айырылышыу йәки үлеме осрағында кәләште тәьмин итә, йәки ҡалым минималь цифраға етә (20 фунт бойҙай, 1 һум аҡса һ.б.), ул саҡта ҡалымды түләү акты символик йолаға әүерелә.
Мосолмандарҙың Көньяҡ Азияны яулауы
Мосолмандарҙың Көньяҡ Азияны яулауы —мосолман хакимдарының Көньяҡ Азияға баҫып инеүе һәм буйһондороуы, башлыса XIII быуаттан XVI быуатҡа тиклем дауам иткән. Ҡайһы бер тарихсылар фекеренсә, кешелек тарихында был осорҙа, тәре походтарындағы кеүек, күп кеше ҡырылған.
Шульман Екатерина Михайловна
Иртә йылдары
Екатерина Шульман 1978 йылдың 19 авгусында Тула ҡалаһында педагогтар ғаиләһендә тыуа. Әсәһе — Ольга Владимировна Заславская, профессор Галина Лубянская һәм доцент Владимир Мошкевичтың ҡыҙы, Тула педагогия институтының филология факультетын тамамлаған, профессор, педагогия фәндәре докторы. Атаһы— Михаил Петрович Заславский, Тула иҡтисад һәм информатика институты (ТИИИ) проректоры, 2012 йылдан — «ВПА халыҡ-ара полиция академияһы» проректоры, техник фәндәр кандидаты
Карьераһы
Дәүләт хеҙмәте өлкәһендә — 1996 йылдан Тула ҡалаһының дөйөм Сәйәсәт идараһында эшләй.
1999 йылдан 2006 йылға тиклем «Яблоко» партияһынан депутат Юрий Нестеровтың ярҙамсыһы вазифаһын биләй, һуңынан  «Ватан — Бөтә Рәсәй» фракцияһы аппаратының хеҙмәткәре була, РФ Дәүләт Думаһы үҙәк аппаратының аналитик идара эксперты вазифаһын башҡара.
2018 йылдың 3 декабренән 2019 йылдың 21 октябренә тиклем граждандар йәмғиәтен үҫтереү һәм Кеше хоҡуҡтары буйынса РФ Президенты ҡарамағындағы Совет составына инә. Совет ағзаһы сифатында «Мәскәү эше» фигураларына юридик ярҙам күрһәткән.
2022 йылдың апрелендә Роберт Бош исемендәге фонд стипендиаты сифатында Германияға командировкаға китә. 2022 йылдың 12 апрелендә үзенең аҙналыҡ «Статус» сәйәси-ағартыу программаһы сығарылышында Шульман  Германияға китеүе тураһында иғлан итә һәм стипендиат программаһы бер йыл дауам итә, уның китеүе эш сәбәптәре менән бәйле тип аңлата.
Белем-ағартыу һәм фәнни эшмәкәрлеге
2013 йылдан 2018 йылға тиклем — «Ведомости» газетаһы колумнисы. Шулай уҡ «Грани.ру», Republic, Карнеги Мәскәү үҙәгендә баҫыла.
2013 йылда Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағында Рәсәй халыҡ хуҗалығы һәм дәүләт хеҙмәте академияһында сәйәси фәндәр докторы, профессор Елена Морозова етәкселегендә «Политические условия и факторы трансформации законотворческого процесса в современной России»   темаһына сәйәси фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. Рәсми оппоненттары — сәйәси фәндәр докторы, профессор В.&nbsp;И.&nbsp;Буренко һәм  сәйәси фәндәр докторы Ю.&nbsp;Г.&nbsp;Коргунюк. Төп ойошма — Мәскәү дәүләт университетының политология факультеты Рәсәй сәйәсәте кафедраһы.