cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эстония
Мәҙәниәт
1897 йылға Эстлянд губернияһы буйынса протестанттар араһында уртаса грамоталыҡ 83 % тәшкил итә (Эстляндияла йәшәгәндәр араһында — 79,9 %).
Тарсьма
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәлих (исем)
Билдәле шәхестәр
Сәлих Муталлибов (Салих Муталлибов, Solih Mutallibov; 1 июнь 1900 йыл — 11 декабрь 1982 йыл) — үзбәк тарихсы-шәрҡиәтсеһе һәм сығанаҡтар өйрәнеүсеһе, тарих фәндәре докторы. Үзбәк ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Атаһының исемендә
Уразмәтов Әхәт Сәлих улы (9 декабрь 1931 йыл — 2 июль 2015 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең эстрада артисы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1983), БАССР-ҙың халыҡ (1977) артисы. Өфө ҡалаһының почётлы гражданы.
Фамилиялар
Сәлихов Ғәфүр Ғөбәй улы (7 февраль 1959 йыл) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (2011), профессор. 2011—2019 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының философия һәм социология факультеты деканы.
Мансур (исем)
Этимология
Мансур исеме ғәрәп теленән еңеүсе тигәнде аңлата.
Ҡорал
Класлаштырыу
Заманса ҡорал йыш ҡына техник яҡтан бик ҡатмарлы. Ҡоралды нигеҙҙә армия һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ҡуллана. Граждандар тарафынан ҡоралды һаҡлау һәм файҙаланыу хәҙерге илдәрҙә ҡануниәт тарафынан ҡәтғи контролдә тотола. Ҡоралға төрлө илдәрҙә айырым заттар тарафынан файҙаланыуға мөнәсәбәт төрлөсә. Һәр илдә тиерлек үҙ граждандарын ҡайһы бер ҡорал төрҙәренә эйә булыуҙан тыялар: ҡайһы бер дәүләттәр (мәҫәлән АҠШ) шәхси заттарға үҙ-үҙен һаҡлау өсөн атыу ҡоралы тоторға мөмкинлек бирә, башҡа дәүләттәрҙә иһә ҡорал һатып алыу өсөн махсус рөхсәт кәрәк
Дороти Ходжкин
Биографияһы һәм хеҙмәттәре
Дороти Кроуфут-Ходжкин пенициллинға (1946) һәм В12 витаминына (1948—1956) рентгеноструктур анализ яһай, был уның төҙөлөшөн һәм организмдағы ролен асыҡларға мөмкинлек бирә. Металлоорганик берләшмәлә (В12-коферменттарының береһендә) металл (кобальт) һәм углерод араһындағы тура бәйләнеште аса (1961).
Маҡтаулы бүләктәре
Дороти Ходжкин хөрмәтенә астероиды аталған, уны Ҡырым астрофизика обсерваторияһы астрономы Людмила Карачкина 1982 йылдың 23 декабрендә асҡан.
Тогучинка
Тогучинка — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының уң ярына тамағынан 165 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
«Праганы азат иткән өсөн» миҙалы
Бүләкләнеүселәр
1962 йылға ҡарата «Праганы азат иткән өсөн» миҙалы менән 395 000-нән ашыу кеше бүләкләнгән. Бүләкләнеүселәр араһында — 40 мең Чехословакия гражданы.
Суонси
Суонси (ингл.   Swansea, әйтелеше , Abertawe, «тамағынан Тав») — Уэльс графлығындағы яр ҡалаһы һәм графлыҡ.
Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы
Биографияһы
1976 йылда уның етәкселегендә республика археологик ҡомартҡыларының тәүге исемлеге — «Башҡортостандың археологик картаһы» («Археологическая карта Башкирии») нәшер ителә. Археология һәм этнография музейын ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша.
Сарутаю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Суонси
Ҡала
Суонси ҡала статусын ала (city)1969 йылда ала.
XXI быуат башында төбәктә байтаҡ үҙгәрештәр була. Уэльс милли бассейны төҙөлә, унда Олимпия кимәлендәге ярыштар үткәрергә мөмкин була. 2005 йылдың октябрендә Уэльс яр буйы милли музейы асыла, ул ҡаланың сәнәғәт революцияһына арналған.
Идаралығы
Суонси традиция рәүешендә лейбористарҙы яҡлай. 2004 йылда урындағы советҡа һайлауҙарҙа был партия ағзалары һәм коалиция ағзалары һайлана.
Ҡырғыҙстанда ҡыҙ урлау
Ҡырғыҙстанда мәжбүри никах закон менән тыйыла. Шуға ҡарамаҫтан, ҡыҙҙы үҙ ихтыярынан тыш урлау илдең бөтә территорияһында киң таралған. СССР тарҡалғас һәм Ҡырғыҙстан суверенлы дәүләткә әүерелгәндән һуң, бындай осраҡтар һиҙелерлек арта. Үҙәк Азиялағы Америка университеты мәғлүмәттәре буйынса, ҡырғыҙ ҡыҙҙарының 35 — 40%-ы кейәүгә көсләп бирелгән. Ҡыҙ урлау кеше хоҡуҡтарын боҙа һәм йыш ҡына өйҙә көс ҡулланыуға килтерә. Күп кенә халыҡ-ара хоҡуҡ һаҡлау ойошмалары ала качууҙы тәнҡитләй һәм уға ҡаршы көрәшә.
Закруткин Виталий Александрович
Биографияһы
Закруткин 1984 йылдың 10 октябрендә вафат була. Дондағы Кочетовская станицаһында, үҙе даими йәшәгән йорт ихатаһында ерләнә (хәҙер унда В. А. Закруткин йорт-музейы).
Юредей-Яха
Юредей-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Нямбой-То ҡушылдығының һул ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 227 км.
Ташлы (Төйлөгән районы)
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ташлинский сельсовет (Тюльганский район)
Дәсүҡилек
Нигеҙ һалыусыһы Ибраһим әд-Дәсүҡи, уның Нил дельтаһындағы ял итеү урыны Мысыр суфыйҙары өсөн төп ғибәҙәт ҡылыу урыны. Тәриҡәт тарафдарҙарын дәсүҡиҙәр йәки борһаниҙар тип йөрөтәләр.
Нигеҙ һалыусы
Тәриҡәткә нигеҙ һалыусы Борһанетдин Ибраһим ибн Әбүл-Мәжәд әд-Дәсүҡи (вафаты ). Дәсүҡ ауылында (Көньяҡ Мысыр) тыуған. Унда ул оҙаҡ йәшәй, башланғыс белем ала, Ҡөрьәнде ятлап ала, шәфиғи фиҡһын өйрәнә. Тәжрибәле уҡытыусылар етәкселегендә суфыйлыҡты өйрәнеү менән шөғөлләнә. Егерме йыл бикләнеп йәшәй, шунан һуң үҙенең юлын әүҙем вәғәзләй башлай.
Сусҡа бәшмәге
Сусҡа бәшмәге  — Сусҡа бәшмәге ғаиләһенә кергән бәшмәктәр ыруыуы. Июндән октябргәсә өйкөмләп тә һәм берәрәмләп тә дымлы тупраҡта үҫә.
Таймыр (күл)
Дөйөм тасуирлама
Төньяҡ поляр түңәрәктән ныҡ ары, Бырранга тауы итәгендә урынлашҡан. Яр буйҙары һай һыулы ҡултыҡтар һәм бухталар менән ныҡ йырғыланған. Һөҙәк булған көньяҡ яры дүртенсел осоррҙың кәүшәк ултырмаларынан тора.
Төньяҡ ярында боронғо тау тоҡомдары сыҡҡан урындары бар. Ул яр Бырранг һыртына ҡапыл ғына текә күтәрелә. Һырттан Таймыр күленә күп йылғалар ҡоя. Уларҙың ҡайһы берҙәре тау күлдәненән башлана, мәҫәлән, Левинсон-Лессинг күленән. Күпдең көнбайыш өлөшөндә ташлы утрауҙар бар. Ә көнсығыш өлөшөндә ҡомло Соколов-Микитов утрауы урынлашҡан.
Күлдең уртаса кимәле − 6 м. Әммә миҙгел барышында диңгеҙ кимәленән 1,5 м-ға тиклем төшөргә мөмкин. Таймырҙың майҙаны 1 200 км²-ға тиклем кәмей.
Күддең тәрән булмауы һәм ҡышын 5,9 м-ға тиклем төшөүе боҙ япмаһының ҡумшыуына, ярыҡтар барлыҡҡа килеүенә сәбәпсе булып тора. Боҙ ҡалынлығы 2-3 м тирәһен тәшкил итә. Боҙҙарҙың емерелеүе һәм ҡолауы көслө шау-шыу, шатырлау менән бара.
Ютурмаль-Кы (Часелька ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Мекуль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сиэтл
Вашингтон штаты Финанс Идаралығының рәсми мәғлүмәттәре буйынса 2010 йылдың 1 апрель (Алағарай) көнөнә торошло ҡалала 612 мең кеше йәшәне.
1982 йылда Кинг огругы чиновниктары ҡаланын икенсе исеменә конкурс ойошторҙо. «Ғәүһәр ҡалаһы» (Emerald City) тиғән исем еңде. Шулай уҡ Сиэтлды «Аляскаға ҡапҡас», «ямғырҙар ҡалаһы», «Джет-сити» (ҡалала Boeing урынлашҡаны өсөн) тип атайҙар.
Грузия тарихы
Грузияның алтын быуаты (საქართველოს ოქროს ხანა) беҙҙең эраға тиклем XI һәм XIII быуттар башына тура килә. Үҫешеү ваҡыты Бөйөк тип нарыҡланған Тамара батшабикә (1184—1210) идара иткән осор һанала. Уның хакимләғә ваҡытында Грузия сәскә ата, грузин әҙәбиәтенең шедевры — Шота Руставелиҙың «Витязь в тигровой шкуре» поэмаһы яҙыла. «Алтын быуаттан» һуң оҙайлы ваҡыт Грузия монгол, фарсы һәм төрөк хакимлығы аҫтында була, ваҡыты-ваҡыты менәән генә бойондороҡһоҙлоҡ ала. Быҫҡынсылыҡ һөҙөмтәһендә берҙәм грузин батшалығы Картли, Кахети, Имерети һәм Самцхе-Саатабагоға бүленә. Феодалдарҙың көсәйеүе арҡаһында Имеретин батшалығы Мегрель һәм Гурия кенәзлектәрен, Абхазияны юғалта.
Али Карнай
Али Карнай (төп исеме — Имамғәли Мөхәммәтдин улы Зөлҡәрнәев; 6 ғинуар 1904 йыл — 16 июнь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1935—1941 йылдарҙа «Башгосиздат» мөхәррире, 1941—1943 йылдарҙа 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының «Ҡыҙыл атлылар» гәзите мөхәррире.
Ҡыҙыл Башҡортостан
Ҡыҙыл Башҡортостан (Красная Башкирия) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2435 кеше. Почта индексы — 453618, ОКАТО коды — 80201828001.
Мартинсон Муа
Биографияһы
Муа Мартинсондың әҙәбиәткә юлы ябай булмай. Хельга Свартс, һуңыраҡ Муа Мартинсон, 1890 году Эстергётландта тыуған. Фабрикала эшләгән ҡатындың « никахһыҙ» тыуған ҡыҙына бала саҡтан әллә күпме михнәт сигергә тура килә. Мәктәптә уҡыу бик ауырға төшә, сөнки әсәһен ауыр тормош бер урындан икенсе урынға ҡыуып йөрөтә. Ҡыҙҙың үҙ аллы тормошо ла еңел башланмай.
Ижады
20-сы йылдар аҙағында Муа Мартинсон әҙәбиәткә килә. Үҙенең ҡеүәтләүсеһе тип ул Мартин Андерсен-Нексены атай. Уның әҫәрҙәре, бигерәк тә «Пелле- баҫып алыусы» романы уға иҫ китес тәьҫир яһай, һәм ул Нексегә үҙенең хистәре тураһында яҙып ебәрә. Нексе уға " Дитте, әҙәм балаһы " романын ебәрә һәм Муаға «яҙышырға батырсылыҡ» биргән йылы эстәлекле хат яҙа. Үҙенең тәүге әҙәби тәжриәбәләре тураһында яҙғанда, Мартинсон тәүге әҫәрҙәрендә үк буржуаз яҙыусылар ялған хозурлыҡ ҡорғаны артында йәшереп ҡалырға теләгән хәйерселек, ярлылыҡтан был ҡорғанды алып ташлай, рәхимһеҙ ысынбарлыҡты асып һала. Ул халыҡтың ысын тормошо тураһында яҙырға тейеш икәнен аңлай, китап йәлләү тойғоһо уятып ҡына ҡалырға тейеш түгел, ә ярлылыҡты булдырған тәртиптәрҙе күрә алмау һәм уларҙан ҡотолоу теләген тыуҙырырға тейеш була. Ҡайһы бер буржуаз яҙыусылар ауыр тормош иҙеүендә йәшәгән эшсе һәм крәҫтиәндәр тураһында « улар ҙа кеше», тип уйлаһа, Муа Мартинсон нәҡ эшселәр барыһынан да бигерәк Кеше тигән юғары исемгә лайыҡ, тип иҫбатлай. Уның фекеренсә, «нескә хистәр бай һәм уҡымышлыларҙың привилегияһы түгел», «эшсе ҡатындың фантазияһы һәм хистәре бай ҡатындыҡы кеүек үк, хатта көслөрәк тә». 30-се йылдар — прогрессив швед әҙәбиәтенең сәскә атҡан осоро. Иосеф Челгрен, Арнольд Юнгдаль, Ивар Лу-Йохансон, Ян Фридегор, Артур Лундквист, Эрик Асклунд үҙ ижадын эшселәр тормошон яҡтыртыуға, халыҡҡа хеҙмәт итеүгә бағышлай.
Үҙ заманының күп яҙыусылары кеүек Муа Мартинсон эшсе, крәҫтәндәрҙе йәлләтерлек хикәйәләр генә яҙмай, ул ябай кешеләрҙең рухи көсөнә, ғәҙеллек һәм дөрөҫлөк бер саҡ өҫкә сығырына ышана.
Муа Мартинсон геройҙары бик һирәк кенә синфи иҙеүгә ҡаршы әүҙем, ойошҡан сәйәси көрәшкә күтәрелә. Ләкин ул кемдәр дөрөҫлөк өсөн көрәшә икәнен белә. «Ҙур кешеләр» исемле очеркта ул фашизмға ҡаршы көрәшергә көс тапҡан, язалауҙарҙан, ғазаплауҙарҙан ҡурҡмай, кешелекте ҡурҡыныс фашизм сиренән ҡотҡарыу өсөн үлемгә барыусылар тураһында яҙа.
Альп тауҙары
Исеменең килеп сығышы
Альп тауҙары атамаһының килеп сығышы буйынса бер төрлө генә фекерҙәр юҡ.
Альп райондары
Боден күле һәм Комо күле араһындағы арҡыры болон менән Альп тауҙары бейегерәк Көнбайыш Альп тауҙарына (бейеклеге 4808 метрға тиклем, Монблан тауы) һәм тәпәшерәк һәм киңерәк Көнсығыш Альп тауҙарына (бейеклеге 4049 метрға тиклем, Бернина тауы) бүленә.
Амангилде Иҫәрғәпов
Амангилде Иҫәрғәпов (1781—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Яңы Баҫҡаҡ
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ягмонт-Игол
Ягмонт-Игол — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кукры-Игол йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Ыа
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Листьев Владислав Николаевич
Тормош юлы
1991 йылдан башлап Листьев телекомпанияның генераль продюсеры, ә 1993 йылдың октябренән — уның президенты. «ВИD» телекомпанияһында эшләгән осорҙа Листьев «Мөғжизәләр яланы», «Тема» һәм «Пик сәғәте» телетапшырыуҙарының авторы һәм алып барыусыһы, шулай уҡ «Йондоҙло сәғәт», «L-клуб», «Көмөш шар» һәм «Көйҙө тап» программаларын төҙөүсе була. Шул осорҙа компания буйынса партнерҙары менән низағҡа инә башлай.
Листьев тураһында документаль фильмдар һәм телетапшырыуҙар
Владимир Листьев иҫтәлегенә Рәсәй телевидениеһы бер нисә документаль фильм һәм телетапшырыуҙар сығара һәм күрһәтә:
Тура (йылға)
Ҡулланыу
Бассейндың өҫкө өлөшөндә баҡыр, тимер мәғдәне, алтын һәм платина ятҡылыҡтары урынлашҡан. Ошо ятҡылыҡтар булыу сәбәпле эшләгән сәнәғәт предприятиелары йылға бысратыусы сығанаҡтарының береһе булып тора.
Харасавэй
1976 йылда Харасавэй моронон янында Кара диңгеҙенең боҙона тәүге тапҡыр «Ленин» атом боҙватҡысы килтергән «Павел Пономарёв» теплоходынан газ сығарыусылар өсөн ҡорамалдар бушатылды.
Йылдам үҫеш биләмәһе
Алыҫ Көнсығыш
Булдырылған ТОР-ҙарға Ҡытайҙың шәхси һәм дәүләт компаниялары үҙҙәренең предприятиеларын күсереп төҙөргә йыйыналар.
Курил утрауҙары
ТОР булдырыуҙың төп маҡсаты — «кешеләрҙең йәшәү сифатын яҡшыртыу һәм Курил утрауҙарына күсеп килеүселәргә максималь булышлыҡ күрһәтеү».
Ярославль өлкәһе
2017 йылдың 28 сентябрендә РФ премьер-министры Дмитрий Медведев «Тутаев » уҙымлы үҫеш территорияһы тураһындағы ҡарарға ҡул ҡуйҙы.
Бордунов Виталий Дмитриевич
Бордунов Виталий Дмитриевич (5 июль 1943, Мәскәү — 24 август 2018, Мәскәү) — юрист, халыҡ - ара хоҡуҡ һәм транспорт хоҡуғы проблемалары; белгесе, Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университетын (РУДН) тамамлаған (1971), юридик фәндәр кандидаты, диссертацияһы йыһан техникаһы саралары менән файҙаланыуҙың хоҡуҡи проблемалары хаҡында (1975); Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университетының (РУДН)  халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы профессоры (2001-2011); Рәсәй ТПП ҡарамағындағы Халыҡ-ара арбитраж суды арбитры һәм ИКАО эксперты.
Сәғитов Тайфур Барый улы
Биографияһы
Шундағы башланғыс кластарҙан һуң Сермән мәктәбендә уҡый. Урта белем алғас, уны «Белорецкий рабочий» гәзитенә эшкә саҡыралар. Аҙаҡ Өфөгә килеп, «Ленинсы» гәзитендә корректор, тәржемәсе, әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй.
Ҡаялы тауҙар
Климаты
Ҡаялы тауҙарҙа йәй йылы һәм ҡоро, сөнки ямғыр болоттарын көнбайыш тау һырттары тотҡарлай. Йәй уртаса йылылыҡ 15 °C тирәһе. Ғыш ҡарлы һәм һыуыҡ була. Уртаса −2 °C. Ҡар ҡатламы уртаса 29 см. Яҙ уртаса температура 4 °C, яуым-төшөм 107 мм. Көҙ яуым-төшөм 66 мм һәм һауа температураһы 7 °C тирәһе.
Европалылар
Льюис һәм Кларк экспедицияһы (1804—1806) Ҡаялы тауҙарҙы беренсе фәнни тикшереү тип һанала: хәҙерге заман ботаниктары, зоологтар һәм геологтары улар йыйған өлгөләр менән файҙалана. Льюис һәм Кларк сәйәхәттәре ваҡытында тауҙарҙа кәм тигәндә 11 европалы американлыны осратһалар ҙа, экспедиция Көнсығыш Американың Европа күскенселәре өсөн Ҡаялы тауҙарға һәм уның аша беренсе булып юл асҡан, тип һанала.
49-сы Төньяҡ параллель 1818 йылдағы Англия-Америка конвенцияһына ярашлы, Вудс күленән көнбайыштараҡ «Таш тауҙарға» тиклем халыҡ-ара сик тип таныла, Бөйөк Британия һәм АҠШ Тымыҡ океандан көнбайышҡа табан ерҙәрҙе «уртаҡ милеккә» алыу тураһында килешә. Территориаль һәм договор мәсьәләләре буйынса резолюция, Орегон буйынса бәхәсте хәл итеү һуңыраҡ ваҡытҡа күсерелә.
Ур (йылға)
Ур  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2965/518 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 102 км.
Сәхил
Географияһы
Сәхил Атлантик океан дан көнбайышта 3900 км, көнсығышта Ҡыҙыл диңгеҙ гә тиклем һуҙылған,3 053 200 км² тигеҙ майҙанды ҡаплай. Ул — ярым ҡоролоҡло баҫыуҙар, саванналар экотөбәге. Бөгөн Сәхил зонаһында Сенегал, Мавритания, Мали, Алжир, Буркина-Фасо, Нигер, Нигерия, Камерун, Чад, Судан и Эритрея кеүек дәүләттәрҙең биләмәләре урынлашҡан.
Ямба-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Ванчухина Любовь Ильинична
Ванчухина Любовь Ильинична (1 сентябрь 1952 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (2000), профессор (2013), Рәсәй иҡтисад фәндәре һәм эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеге Академияһының мөхбир ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2008), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1998).
Яңы Ғүмәр
Яңы Ғүмәр (Новогумерово) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 121 кеше. Почта индексы — 452242, ОКАТО коды — 80240870003.
Сейнорога-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Судан-Сәхил архитектураһы
Был стиль өсөн ҙур бүрәнә таяуҙары сығып торған, штукатурка һыланған саман ҡулланыу хас, улар мәсет һәм һарай кеүек ҙур биналарҙың стенаһынан күренеп тора. Был һыҙалар ремонт өсөн таяуҙар булып та хеҙмәт итә. Судан-Сәхил стиленең иң тәүге өлгөләре б. э. т. 250 йыл тирәһе Дженне-Дженонан сыҡҡандыр, моғайын, унда төбәктә саманды төҙөлөштә даими файҙаланыуҙың тәүге танытмалары табылған.
Хаапсалу замогы
Хаапсалу замогы (Haapsalu piiskopilinnus) — епископ ғибәҙәтханалы замок, ваҡыт үтеү менән унан Гапсаль ҡалаһы (хәҙерге Хаапсалу, Эстония) үҫеп сыға. Замок XIII быуатта Эзель-Вик епископлығы үҙәге булараҡ нигеҙләнгән.
Тихомиров Анатолий Георгиевич
Биографияһы
1919—1922 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Хәрби комиссариаты сәйәси бүлегенең Дәүләт хоры артисы була. 1929 йылдан алып — концерт-эстрада бюроһының вокал квартеты етәксеһе.
Хор етәксеһе булып өҙөклөктәр менән 1941—1955 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһында, 1944 йылда Башҡортостан радиокомитетында хор етәксеһе булып эшләй. 1955—1959 йылдарҙа Анатолий Георгиевич Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында баш хормейстер була.
Ижади эшмәкәрлеге
Тихомиров Анатолий Георгиевич хор өсөн күп һанлы рус, башҡорт һәм татар халыҡ йырҙарынының авторы һәм шулай уҡ рус һәм башҡорт композиторҙары әҫәрҙәрен эшкәртеүсе булып тора.
Яңауыл (Әлшәй районы)
Тарихы
2005 йылдың 20 июлендәге 211-з һанлы «Тораҡ пункттарын булдырыу, берләштереү, бөтөрөү һәм статусын үҙгәртеүгә бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законда түбәндәге юлдар бар: 2-се статья. Түбәндәге тораҡ пункттарын, исемдәрен һаҡлап, берләштерергә:
Сығанаҡтар
[https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. —] ISBN 978-5-295-04683-4.
Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге. Өфө. Китап. 2002. 5000 дана. 253 бит.
Аҡ тирәк-күк тирәк уйыны
Уйнау тәртибе
беҙҙән һеҙгә кем кәрәк?
Ҡаршы яҡтағылар яуап бирәләр:
Һәмгелсәгем ҡатманы,
Митри-Соим
Митри-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ненс-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Индонезия теле
Һөйләм составы
Баш киҫәктәрҙән тыш ябай тарҡау һөйләм составына эйәрсән һөйләм: аныҡлаусы, тултырыусы һәм хәлдәр инә.
Хәбәр исемдән булыуы мөмкин: Ini kota «Был ҡала».
Һүҙҙәр тәртибе
Аныҡлаусы сифатында ҡулланылған ini һәм itu күрһәтеү алмаштары һәр ваҡыт аныҡланыусы артынан йөрөй йәки улар ҡараған һүҙҙәр төркөмөн тәшкил итә. Мәҫәлән: anak itu kakak  («өлкән ағайҙың балаһы»).
Копт яҙмаһы (Юникод блогы)
Тарихы
Юникод менән бәйле түбәндәге документтар копт блогында аныҡ символдар билдәләүҙең маҡсаттарын һәм эш процесын күрһәтә:
Джимбинов Бембя Окунович
Ижтимағи эшмәкәрлеге
1958 йылда Ҡалмыҡ АССР-ы Юғары Советына икенсе саҡырылыш депутаты итеп һайлана.
Ижады
Шулай уҡ ҡалмыҡ әкиәттәре йыйынтығын төҙөгән һәм баҫтырып сығарған.
Ямб-Хадыта-Яха
Ямб-Хадыта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Хадыта йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һарт-Әбдрәш ауыл советы
Географияһы
Биләмә территорияһына Һарт-Әбдрәш, Аҙналы, Баязит, Петровка, Преображенка ауылдары биләгән майҙандар инә. Ауыл советы биләмәһе күлдәргә бай. Петровканан төньяҡтараҡ урынлашҡан Шәмилә күле тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә һәм популяр ял итеү урыны булып тора.
Янгхой-Яха
Янгхой-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сэр-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Рух
Рух Ҡөрьәндә
Мосолмандарҙың Изге Китабында «рух» һүҙе тик берлектә генә әйтелә.
Бейек
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡаракүл (һаҙлыҡ)
Үҫемлектәр донъяһы
Һаҙлыҡта үемлектәр донъяһын беренсе мәртәбә 1964 йылда Е. М. Брадис тикшергән. Һирәк осрай торҡан үҫемлектәрҙең күпселеге бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған.
Бөгөнгө көндә һаҙанаҡ (Ledum palustre L.), һаҙ емеше (Empetrum hermaphroditum Hagerup), көкөрт үләне (Lycopodjum annotinum L.), схенус (Schoenus ferrugineus L.), кәкүк ситеге (Cypripedium calceolus L.), һаҙ баҙыҡайы (Epipactis palustris (Mill) Crantz), төн миләүшәһе (Platanthera bifolia (L.)j Rich.),  Фукс бармаҡтамыры (Dactylorhiza fuchsii (Druce) Sob) һәм башҡа үҫемләктәр үҫә.
Ҡырым Демократик Республикаһы
Севастополь советы көстәре менән хәрби бәрелеш һәм еңелеүе
Бөтә ярымутрауҙы үҙ контроленә алырға маташып, 1918 йылдың 11 (24) ғинуарында хөкүмәт үҙ ҡарамағындағы ғәскәрҙәрҙе Севастополгә ебәрә, һәм улар 12 (25) — 13 (26) ғинуарҙа ҡыҙылдар менән алышта еңелә. Шунан һуң, 14 (27) ғинуарҙа, Севастополь ҡыҙыл гвардиясылар һәм Ҡара диңгеҙ флоты моряктары отряды ярҙамында татар формированиелары Симферополдән ҡыуып сығарыла. Д. Сәйетәмәт Ҡырымды ташлап китә, Номан Челебиджиханды ҡулға алына һәм Севастополь төрмәһенә ябыла, ә ошо уҡ йылдың 23 февралендә Севастополдә матростар тарафынан судһыҙ үлтерелә, ә кәүҙәһе Ҡара диңгеҙгә ташлана.
Арестов Анатолий Васильевич
Биографияһы
Анатолий Васильевич Арестов 1922 йылдың 17 ғинуарында РСФСР-ҙың Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе (хәҙерге Башҡортостандың Дыуан районы) Сальевка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Әсәһе Прасковья Федоровнаһәм өлкән ағаһы Василий менән йәшәй, атаһы Граждандар һуғышында хәбәрһеҙ юғала.
Недогонов Алексей Иванович
Йәш шағирҙең тормошы 1948 йылдың 13 мартында фажиғәле тамамлана. Уны трамвай бәрҙереп китә һәм ул йәрәхәттәрҙән үлә. Уны Ваганьков зыяратында ерләйҙәр (17-се участка).
Лезенков Леонид Васильевич
Биографияһы
Лезенковтың  әҫәрҙәре Өфөлә М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында һәм шәхси тупланмаларҙа  һаҡлана.
Әҙәбиәт
Справочник «Художники Советской Башкирии». Автор-составитель Э.П.Фенина, Башкирское книжное издательство, Уфа-1979
Һылтанмалар
http://www.hrono.ru/text/2006/nav03_06.html
Ҡолоҡас
Ҡолоҡас (Кулукасово) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 77 кеше. Почта индексы — 453620, ОКАТО коды — 80201810004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — башҡорттар 97 % тәшкил итә.
Тарихы
Малсылыҡ — төп, әммә халыҡтың берҙән-бер шөғөлө булмай. 44 йорттоң 40-ы йәйләүгә сыҡҡан. Яйыҡбай, Һарысай, Яманйылға, Ирағайлы йылғалары буйлап күсеп йөрөйҙәр. Бөтә халыҡтың 180 аты, 120 һыйыры, 30 һарығы, 5 кәзәһе була. Бөтә ауылға 19 дисәтинә һөрөнтө ер тура килә. XIX быуаттың 40-сы йылдары башында 56 бот ужым һәм 184 бот яҙғы иген сәселгән. Ул саҡта 16-сы йорттоң ошо ауылы эргәһендә генә Оло Ҡыҙыл йылғаһында ике тирмән булған.
Усть-Падун
Усть-Падун — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тыхта йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Яңы Ҡамышлы
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
«Халыҡ батырлығы» берләштерелгән мәғлүмәт базаһы
«Халыҡ батырлығы» берләштерелгән мәғлүмәт базаһы — Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы документтарҙың электрон йыйылмаһы.
Электрон базаны булдырыу менән «Опыт» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте шөғөлләнә, проект буйынса эш күләме — 22 миллион һум.
Сайты ҡарау өсөн Adobe Flash программаһын ҡуйыу талап ителә.
Красовский Гурий Николаевич
Красовский Гурий Николаевич (16 август 1929 йыл — 31 март 2019 йыл) — СССР һәм Рәсәй токсикологы, РМФА мөхбир ағзаһы (1994), Рәсәй ФА мөхбир ағзаһы (2014).
Биографияһы
2014 йылда — Рәсәй ФА-ның мөхбир-ағзаһы.
Лебеденко Пётр Васильевич
Лебеденко Пётр Васильевич (20 март 1916 йыл — 11 февраль 2003 йыл) — СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы, прозаик, сценарист, очеркист. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1957 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. ВЦСПС һәм СССР Яҙыусылар союзы һәм РСФСР Яҙыусылар союзы премиялары лауреаты.
Ижады
Төрлө йәштәге балаларға арналған бер нисә китап яҙған: «В дальнем лимане» (1954), "Шхуна «Мальва» (1964), «Клуб отважных» (1961) повестары, «Компас» хикәйәһе (1962), сказки «Доброе сердце дороже красоты» (1959) әкиәте һ.б.
Барсуков Олег Александрович
Биографияһы
1949 йылда Мәскәү механика институтының инженер-физика факультетын тамамлай. Институттың һуңғы курсында 3-сө ҡала һөнәрселек училищеһында  стажер булып эшләй башлай.
Коваленко Олеся Николаевна
Биографияһы
2004. Европа чемпионаты, Венгрия (Сольнок). 80 кг-дан ашыу ауырлыҡ категорияһында 2-се урын, абсолют категорияла 2-се урын һәм команда ярыштарында 1-се урын.
2006. Европа чемпионаты, Германия (Риза). 80 кг-дан ашыу ауырлыҡ категорияһында 1-се урын һәм командалар ярышында 1-се урын.
2008. Донъя чемпионаты, Эстония (Раквере). Командалар ярышында 1 урын.
2010. Европа чемпионаты, Болгария (Варна). Командалар ярышында 2-се урын.
2012. Донъя чемпионаты, Гонконг. 80 кг-дан ашыу ауырлыҡ категорияһында 2-се урын һәм командалар ярышында 1 урын.
Кантария Мелитон Варламович
Биографияһы
1965 йылдың 8 майынан 1992 йылдың 29 сентябренә Берлин дың почетлы гражданы була.
Ғаиләһе
Ҡыҙы — Циала1946 йылдың 4 июнендә Очамчирск районының Агубедий ауылында тыуа, 1996 йылдан Грецияла йәшәй, унда уның ҡыҙы Нанули йәшәй, гректа кейәүҙә, улы Тенгиз Грузия гражданкаһына өйләнгән.
Мелитондың ике ағаһы, Алексей менән Амбако, 1990 йылдар һуңында, ағаһы Шалва 2014 йылдың декабрендә вафат була. Улар аталарының тыуған ауылы Джвариҙа йәшәй. Цаленджихск районында хәҙер уларҙың туғандарының бер өлөшө йәшәй, башҡалары Тбилисиҙа, Грецияла һәм Рәсәйҙә. Мелитондың ҡыҙ туғандары, Аниа менән Лайсо Цаленджихск районының Мужава ауылында йәшәй.
Кознов Александр Вячеславович
Кознов Александр Вячеславович (28 июнь 1963 йыл — 20 декабрь 2009 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры.
Лутон (аэропорт)
Тарих
Һуғыштан һуң аэропорт урындағы властарға кире ҡайтарыла, улар уны чартер авиакомпанияларын хеҙмәтләндереү өсөн ҡуллана башлай(Autair (исемен Court Line тип алмаштырған, Euravia (бөгөн TUI) һәм Monarch Airlines авиакомпаниялары). 1972 Лутон Бөйөк Британияның иң табышлы аэропорты була. Әммә 1974 йылдың авгусында Court Line банкрот булғас, аэропортҡа пассажирҙар ағымы кәмей Киләһе ун биш йылда аэропортта реконструкция бара, 1985 йылда яңы халыҡ-ара пассажирҙар терминалы асыла. 1990 йылда аэропортының яңы исем — Лондондың Лутон аэропорты исемен — ала.
Балашов Всеволод Вячеславович
Всеволод Вячеславович Балашов (30 июль 1931 йыл — 28 октябрь 2011 йыл) — СССР һәм Рәсәй физигы. Физика-математика фәндәре докторы, профессор. Мәскәү дәүләт университетының физика факультетында атом ядроһы физикаһы һәм бәрелешеүҙәрҙең квант теорияһы кафедраһы мөдире. МДУ-ның Д. В. Скобельцын исемендәге ядро физикаһы ғилми-тикшеренеү институтының баш ғилми хеҙмәткәре. II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе (1995).
Мыть-Ега
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Вәхитов Марат Муса улы
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
1-се класлы Рәсәй Федерацияһы дәүләт граждандар хеҙмәте советнигы.
Мария Гёпперт-Майер
Биографияһы
Яҡынса шул уҡ ваҡытта уға бәйһеҙ рәүештә немец физигы Ханс Йенсен ядроның тышлыҡлы моделе теорияһын эшләй. 1955 йылда улар бергәләп «Ядроның тышлыҡлы моделенең элементар теорияһы» тигән китап яҙа.
Нариман Наримановтың йорт-музейы (Тбилиси)
Тарихы
Музей 1982 йылда Мирза Шафи урамында, Нариман Наримановтың ата-бабаларынан ҡалған йортта асыла. Ул ошонда тыуған.
Реконструкцияны MStudio компанияһы үткәрә, йорт ҙурайтып һалына, был экспозиция киңлеген арттырырға мөмкинлек бирә. 6 экспозиция бүлмәһе, шулай уҡ техник һәм административ биналар булдырыла. Ағас яндауырлы билдәле грузин балкондары айырыуса ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Йорт алдына Нариман Наримановтың бюсы ҡуйылған.
Белуха (Тверец ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тверца, инешенән (Вышневоловец гидроузеленән) Тверь ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Ҡырғыҙстан гербы
Тарихы
1993 йылдың 5 майында яңы Конституция ҡабул ителә, унда яңы дәүләттең исеме Ҡырғыҙ Республикаһы тип билдәләнә. Конституцияның 11-се статьяһында былай тип билдәләнә: «Ҡырғыҙ Республикаһының дәүләт символдары — Флаг, Герб, Гимн бар. Уларҙың тасуирламаһы һәм рәсми ҡулланыу тәртибе закон менән билдәләнә». Дәүләт гербы проекттарын тикшереү 2 йыл самаһы дауам итә. Конкурс комиссияһына 2000-дән ашыу проект килә. Һуңынан бер вариант һайлап алына һәм ул һуңынан заманса гербҡа әүерелә.
Яңы Туҡмаҡлы
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡамыш
Әһәмиәте һәм ҡулланылышы
Составында каротиноидтар, липидтар, сапониндар, флавоноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Декоратив үҫемлек. Ҡиммәтле тиреле һыу хайуандары өсөн, урман ҡамышы — боландар өсөн аҙыҡ булып тора. Ҡамыш һабаҡтарын үрелгән әйберҙәр эшләү өсөн ҡулланалар.
Лутон
Эшләпә етештереү ҡалаһы булараҡ Лутон элек-электән билдәле. Шулай уҡ ул йыл һайын банк каникулы ваҡытында үткәрелә торған традицион карнавал булараҡ та билдәле. Был бер көнлөк карнавал Европала иң ҙур карнавал булып тора.
Ринат Хәйри
Ижади эшмәкәрлеге
Ринат Мәғәфүр улының тәүге ижад емештәре республика гәзит һәм журналдарында студент йылдарында баҫыла. Уларҙың бер шәлкеме («Өлгөрөү», «Баҫыуҙарым», Т"ирәктәр мамыҡ осора", «Шишмәләр тураһында баллада», «Муйыл» шиғырҙары) 1981 йылда Башҡортостан китап нәшриәте сығарған йәш һәм башлап яҙыусыларҙың әҫәрҙәре тупланған «Йәш көстәр» альманахында урын ала. Әҙип уларҙа тыуған тәбиғәткә дан йырлай, уның хозурлығын үҙенсәлекле образдар менән һүрәтләргә ынтыла, үҙенең уй-кисерештәрен улар аша асып бирә.
Навыем
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Валай
Валай — Рәсәй йылғаһы. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Щегринка йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Оганесов Николай Сергеевич
Оганесов Николай Сергеевич (5 февраль 1947 йыл) — СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы, детективтар, сценарийҙар авторы, 1983 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Сюрней-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Симметрия
Дөйөм симметрия үҙенсәлектәре төркөмдәр теорияһы ярҙамында тасуирлана.
Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы
Биографияһы
Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы Ситдиҡова 1952 йылдың 10 июнендә Башҡорт АССР-ының Белорет районы Инйәр ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Ғәйнетдинов Рамаҙан Бирғәли улы. Йөйәк һигеҙ йыллыҡ мәктәбен, Белорет педагогия училищеһын, 1980 йылда Силәбе дәүләт мәҙәниәт институтын тамамлай.
Өҫтәл Тау (йондоҙлоҡ)
Өҫтәл Тау (йондоҙлоҡ) (Mensa) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — α Men, яҡтылығы 5,09 була. Майҙаны буйынса урыны — 75.
Симметрия
Трансляцион симметрия
Яҫы дүрт үлсәмле арауыҡ-ваҡытҡа күсереү физик закондарҙы үҙгәртмәй. Ҡырҙар теорияһында трансляцион симметриялар, Нётер теоремаһына ярашлы, энергия-импульс тензоры һаҡланыуға тура килә. Атап әйткәндә, тик ваҡыт трансляциялары — энергия һаҡланыу законына тура килә, ә тик арауыҡтағы күсештәр импульс һаҡланыу законына тура килә.
Яңы Туҡмаҡ
Географияһы
яҡындағы тимер юл станцияһына (Благовар тиклем): 13 км.
Халҡы
1969 йылдың 1 ғинуарына Яңы Туҡмаҡ ауылында 25 кеше йәшәй. Йәшәүселәрҙең төп милләте — урыҫ.
Әҙәбиәт
Башкирская АССР : Административно-территориальное деление на 1 января 1969 года : [справочник / ред. А. И. Захаров]. — Изд. 5-е. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1969. — 429, [2] с. : табл. преим. — Алф. указ.: с. 348-430. http://elib.uraic.ru/handle/123456789/12420
Симметрия
Диндә һәм мәҙәниәттә симметрия
Кешеләрҙә маҡсатты симметрияла күреү тенденцияһы симметрияның йыш ҡына донъя диндәре символдарының айырылғыһыҙ бер өлөшө булып тороуы сәбәптәренең береһе тип фараз ителә. Уңдағы һүрәттә күп миҫалдарҙың ҡайһы берҙәре генә һүрәтләнгән.
Асимметрия
Асимметрияны (ασυμμετρία һүҙмә-һүҙ «бер-береһенә тура килмәү» һәм «үлсәйем» һүҙҙәренән) симметрияның теләһә ниндәй боҙолоуы тип һанарға мөмкин. Термин йыш ҡына һынлы сәнғәттә һәм визуаль объекттарға ҡарата ҡулланыла. Сәнғәт ижадында асимметрия форма биреүҙең (йәки композицияның) төп сараларының береһе сифатында сығыш яһарға мөмкин (һәм бик йыш сығыш яһай). Сәнғәттә яҡын төшөнсәләрҙең береһе — аритмия.
Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы
Мемориалдағы тәржемәһе
— Гүзәл Рамаҙановна, һәйкәл асырға йөрөйбөҙ, унда ошо шиғыр яҙылырға тейеш. Тәржемә итеп бирегеҙ инде, зинһар.
— Юҡ, беҙ хәл иттек инде — уны һеҙ тәржемә итергә тейеш! Кисектермәгеҙ, сөнки асыу ваҡыты билдәләнгән, рәссамға һуңламай эшкә тотонорға кәрәк!:
Алябьев Александр Александрович
Биографияһы
Александр Алябьев 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813-14 рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнаша (3-сө украин казактар полкы — 1812, Иркутск һәм Ахтыр гусарҙар полкы — 1813—1814 йй.). Партизан һәм билдәле шағир Денис Давыдов ойошторған Дрезденды алыуҙа ҡатнаша. Дрезденды алғанда яралана. Лейпциг аҫтындағы алыштарҙа, Рейндағы һуғышта һәм Парижды алыуҙа ҡатнаша. Ике 3-сө дәрәжәләге Изге Анна ордены, 4-се дәрәжәләге Изге Владимир ордены һәм 1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә миҙал менән наградлана. Һуғышты ротмистр чинында тамамлай. Хәрби хеҙмәтен Петербургта дауам итә, унда, 1815 йылда, үҙенең иң тәүге әҫәрен — «Тағы бер көн» тигән гусар йырын яҙа.
Мөхәмәтшин Фәрит Хәйрулла улы
Татар АССР-ында партия эшләмәкәрлеге
1978—1980 йылдарҙа — Әлмәт халыҡ депутаттарының ҡала башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары; 1980—1985 йылдарҙа — Әлмәт халыҡ депутаттарының ҡала башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары. 1978—1990 йылдарҙа Әлмәт халыҡ депутаттарының ҡала советы депутаты итеп һайлана.
Татарстан хөкүмәтендә
1991 йылдан алып — Татар ССР-ыны Юғары Советы рәйесе, 1992 йылдан — Татарстан Республикаһының Юғары советы рәйесе.
Ижтимағи эшмәкәрлеге
2007 йылдан алып — Татарстан Халыҡтары ассамблеяһы советы рәйесе.
Ведемья
Ведемья — Рәсәй йылғаһы. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тверца йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төҙөлөш
Йортарҙы һәм биналарҙы төҙөү дөйөм маҡсаттары
Бина-  кешеләр даими йәки ваҡытлыса йәшәй, эшләй торған урындары булған ер өҫтө конструкцияһы. Улар торлаҡ, производство өсөн, ауыл хужалығы, йәмғиәт ихтыяждарын үтәү өсөн, келәт йәки һаҡлағыс итеп төҙөлә.
Моховая (Каменка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
И. Чавчавадзеның йорт-музейы
'''И. Чавчавадзеның йорт-музейы''' (თბილისის ილია ჭავჭავაძის ლიტერატურულ-მემორიალური მუზეუმი) — тарихи-әҙәби йүнәлешле мәҙәниәт учреждениеһы. Тбилисиҙа (Грузия), Георгий Чубинашвили урамы, 22 адресы буйынса урынлашҡан.
Экспозиция
Музейҙа күренекле грузин яҙыусыһы һәм йәмәғәт эшмәкәре Илья Чавчавадзеның (1837—1907) тормошо һәм ижады тураһында материалдар ҡуйылған. Эш бүлмәһе билдәле фотограф Дмитрий Ермаков төшөргән XIX—XX быуат сигендәге фотолар буйынса тергеҙелгән. Аш һәм ҡунаҡ бүлмәләре — Ольга Агладзе хәтирәләре нигеҙендә эшләнгән. Төрлө предметтар күрһәтелә — боронғо глобус, кәрәсин лампаһы, ҡара һауыты, «Иверия» тип яҙылған көл һауыты, Рафаэль Эристави бюсы һәм Михай Зичи биҙәлешендәге «Юлбарыҫ тиреһе ябынған витязь» баҫмаһы, Илья Чавчавадзеның ҡатыны Ольга Гурамишвилиҙың өҫтәле. Стеналарҙа — Грандың «Жак де Моле тамплиерҙар орденына ҡабул ителә», билдәһеҙ авторҙың «Ҡурҡыу», Верненың «Мазепа бүреләр араһында» картиналары, Шота Руставели һәм яҙыусының кабинетын биҙәгән яратҡан геройҙары — батша Ираклий II һәм Джузеппе Гарибальди портреттары. Шулай уҡ стеналарға Чавчавадзе ситл илдәргә сәйәхәте ваҡытында алып ҡайтҡан Азия һәм Африканың төрлө урындарының фотолары урынлаштырылған.
Тарихы
Чавчавадзе вафат булғанға тиклем йортҡа хужа була. Һуңынан уны тол ҡатыны Грузиндар араһында грамоталыҡты таратыу буйынса йәмғиәткә бирә.
1987 йылда Иван Джавахишвили урамында Чавчавадзе музейы асыла. Музей комплексына башня, шарап мөгәрәптәре, иген келәте, һыу тирмәне һәм икмәкхана инә. 2018 йылда музей реставрациялана.
Салар теле
Фонетикаһы
Фонетикаһында тартынҡыларҙың һаңғыраулыҡ һәм яңғыраулыҡ оппозицияһы әһәмиәтле түгел; тартынҡыларҙың ассимиляцияһы [t]>[n], [x]>[k], [c]>[s], [n]>[f] һ.б.: «anten» (унан) an[t]en — an[n]en, «emex kelegen» (икмәк һораусы) eme[x] kelegen — eme[k] kelegen, «ičsa» (әгәр эсһә) i[č]sa — i[s]sa; [a]/[e] һуҙынҡыларының сиратлашыуы: «ара» (атай) — «apem» (минең атайым), «pafa» (бала) — «pafem» (минең балам) күҙәтелә.
Вольфсбург
Вольфсбург (Wolfsburg, Wulfsborg) — Германияның Түбәнге Саксония федераль ерендәге ҡалаһы. Был ҡалала Фольксваген концернының штаб-фатиры урынлашҡан. Брауншвейг һәм Зальцгиттер ҡалалары менән бергә Вольфсург Түбәнге Саксония еренең иң юғары кимәлдәге үҙәге булып һанала. Бынан тыш, Вольфсбург ҡалаһы Ганновер-Брауншвейг-Геттинген-Вольфсбург агломерацияһының бер өлөшө булып тора.
Яблуновка (Константиноградовка ауыл советы)
Халҡы
1972 йылдың 1 июленә йәшәүселәрҙең күбеһенең милләте урыҫ була.
Ирис Юханссон
Тормошон тасуирлау
Иристың тәрбиәһе менән башлыса атаһы Бертиль шөғөлләнгән. Иристың әсәһе тире туберкулёзы менән сирләгән, ҡыҙына йөклө булғанда, туберкулёз көсәйгән. Урындағы табиптар яңы тыуған Ирисҡа туберкулёзға ҡаршы вакцина яһай. Ғөмүмән, өс көндән һуң йәки Вакцинациянан һуң өс көн үткәс, ҡыҙ ҡысҡырмаған да, иламаған да.
Башта тыныс ҡыҙ ата-әсәһендә борсолоу тыуҙырмай, тик һуңғараҡ күрер Иристың атаһы баланың башҡа кешеләрҙе күреү бәйләнешенә бармауын һиҙеп ҡала. Ирисҡа бер ай өс аҙна булғанда, уның ағаһы балалар карауатын һелкетеп бәүеткәндә, ҡыҙҙың бармаҡтары стена менән карауат араһына эләгеп ҡыҫыла, хатта күгәрә, ләкин ул ҡысҡырмай ҙа, иламай ҙа. Ирис бал ҡорто сағып, тотош бите шешеп сыҡҡандан һуң да, бер нисек тә быны күрһәтсәгәндән һуң, атаһы ҡыҙы менән нимәлер булғанына тулыһынса инана. Ирис үҙ фантазияларына китеп, даими рәүештә был тормошто баһалау мөмкинлеген «юғалтҡанлыҡтан», атаһы уны ысынбарлыҡҡа кире ҡайтарырға тырыша. Ул ауыл хужалығы эштәрен башҡарған урындарға ҡыҙын да алып йөрөгән, уның менән һөйләшкән, әгәр быны үҙе эшләй алмай икән — ҡыҙы янында күп һанлы туғандарының береһе булыуына өлгәшкән. Атаһы, ахыр сиктә, Ирис кешеләр араһында ғәҙәти тормош менән йәшәй алырына ышанған. Ирис мәктәптә лә һуңлап уҡый башлаған. Уҡытыусылар махсуслашҡан мәктәптә уҡытыуҙы кәңәш итһә ла, атаһы ҡыҙының ғәҙәти уҡыу йортонда белем алыуын хуплаған. Ирисҡа, аутизм һәм һәм дислексия һөҙөмтәһендә, уҡыу материалын үҙләштереүе һәм тағы ла — уҡытыусыларҙың һорауына яуап биреүе ауыр булһа ла, уны киләһе йыл һайын киләһе класҡа күсергәндәр.
Ирис Юханссондың китаптары
«Үҙенсәлекле бала саҡ» (En annorlunda barndom) автобиографик китабында Ирис үҙе уйлап сығарған донъяһында үҙенең аутик тормош тәжрибәһен, дислексия, төҫлө ишетеү, стереотипия, һыуҙа булыуҙы фанатик рәүештә һөйөү, ҡағылып китеүҙе артыҡ ныҡ һиҙеү тәжрибәһен, шулай уҡ дөйөм алғанда, 1940-се һәм 1950-се йылдарҙа швед провинцияларында аутизмлы балаларҙың тормош үҙенсәлектәрен тасуирлай. Китап Швецияла бестселлерға әүерелә һәм бер нисә Европа теленә тәржемә ителә.
Хлудов Николай Гаврилович
Биографияһы
1904—1907 йылдарҙа Хлудов архитектор А. П. Зенков проекты буйынса төҙөлгән Верный Кафедраль соборының беренсе иконостасын буяй. 1910—1917 йылдарҙа юғары башланғыс училищеһында рәсем һәм һыҙым уҡытыусыһы һәм уҡытыусылар семинарияһы һәм ҡатын-кыҙҙар гимназияһы уҡытыусыһы. 1918—1919 йылдарҙа Верный ауыл хужалығы техникумында рәсем һәм һыҙма уҡыта. Шул уҡ ваҡытта ҡаҙаҡ далаһына сыға һәм күп рәсем яһай
1921 йылдан ул студия мөдире булып эшләй, унда яңы башлаған рәссамдар менән эшләй. Совет осоронда ул беренсе ҡаҙаҡ һәм ҡырғыҙ профессиональ рәссамдарын әҙерләүҙә мөһим роль уйнай. Төрлө ваҡытта Хлудовтың уҡыусылары-Әбелхан Кастеев (1904—1973), Алексей Бортников (1909—1980) һәм Пишпектән Семен Чуйков (1902—1980).
Хәтер
2010 йылда Ҡаҙағстан Үҙәк дәүләт музейында  Верный ҡалаһында ғүмер буйы  йәшәгән һәм эшләгән был рус рәссамы әҫәрҙәре менән "Н. Г. Хлудов залы" асыла.
Ядвий
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Светлаков Сергей Юрьевич
Светлаков Сергей Юрьевич (12 декабрь 1977 йыл, Свердловск, СССР) — Рәсәй кино һәм телевидение актеры, телетапшырыуҙар алып барыусы, продюсер, сценарийҙар яҙыусы. «Уральские пельмени» КВН командаһы ҡатнашыусыһы (2000—2009).
Эшмәкәрлеге
«Цвет Диванов» мебель компанияһы, «Согаз» именлек төркеме, «Кольцо Урала» банкы рекламаһында, шулай уҡ «World of Tanks» компьютер уйыны рекламаһында төшөрөлә. «Билайн» кәрәҙле элемтә операторының, «Fix-Price» кибеттәре селтәренең реклама йөҙө. Модель Алена Крюкова менән берлектә Finn Flare өҫкө кейем кибеттәре йөҙө була.
Ҡөрьән халыҡтары
Әйкәттәр
Әйкәттәр (أصحاب الأيكة, Айкиты) — Шөғәйеп пәйғәмбәрҙе ҡабул итмәй, ялған пәйғәмбәр тип иғлан иткән халыҡ. Ҡөрьәндең 26-сы сүрәһенең 176-184-се аяттарында телгә алына ..
Тубба
Тубба халҡы (تُبّْع) — Ҡөрьәндә: үҙенә ебәрелгән пәйғәмбәрҙе ҡабул итмәгән һәм бының өсөн һәләк булған халыҡ.
Тубба халҡы «Төтөн» сүрәһендә телгә алына. Кафырҙарҙың һөжүмдәренә яуап итеп Аллаһ Мөхәммәт пәйғәмбәргә: «Элеккеләр яҡшыраҡмы инеме, әллә Тубба халҡымы? Беҙ уларҙы һәләк иттек, сөнки улар гөнаһлылар ине». Тубба халҡы ғәдтәр, ҫамудтар, мидьяндар кеүек үк кафырлыҡ өсөн һәләк ителә. Әл-Кәһф сүрәһендә Аллаһ: «… баҡса ла, Фирғәүен дә, Лут туғандары ла, әйкәттәр ҙә, Тубба халҡы ла улар бөтәһе лә пәйғәмбәрҙәрҙе алдаҡсы тип һананы, Минең янауым аҡланды», — ти.
Петропавлов (Кушнаренко районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫке Ҡыйышҡы ҡурғандары
Өйрәнеү тарихы
Иҫке Ҡыйышҡы ауылы янындағы иртә сармат мәҙәниәт ҡомартҡылары ҡурғанлы ҡәберлектәрҙән тора, Башҡортостан территорияһында ҡурғандар аҙ өйрәнелгән. Ҡәберлектәр Ағиҙел йылғаһының һул ярының икенсе киртләсендә урынлашҡан 20 өйөмдә тора (диаметрә 18—30 м, бейеклеге 0,1—2,1 м), һигеҙе (150 ҡәбер) өйрәнелгән. Ҡурғандар баҫыуҙа, зыярат һәм көтөүлектә, ауыл урамында һәм баҡсаларҙа урынлашҡан.
Мәскәү архитектура институты
Тарихы
1995 йылдың 21 июнендә Мәскәү архитектура институты «Мәскәү архитектура институты (дәүләт академияһы)» юғары белем биреү федерлаь дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы тип үҙгәртелә.
Лужников Евгений Алексеевич
Биографияһы
1966 йылда — фосфорорганик матдәләр менән киҫкен ағыуланыу темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Азиз Несин
Журналистик һәм нәшриәт эшмәкәрлеге
Азиз Несиндың нәшриәтселек эшмәкәрлегенә шәхси мәнфәғәттәр бер ваҡытта ла йоғонто яһамай. Ул гел йәмғиәт ихтыяжына йөҙ тота. Ә ул ихтыяжды яҙыусының граждан һиҙгерлеге бик тиҙ тотоп алыусан була. Нәҡ ижтимағи ихтыяж «Азиз Несин Фондының әҙәби йыллыҡ баҫмаһы» барлыҡҡа килеүгә сәбәпсе була. Меңдән ашыу бит күләм менән нәшер ителгән йыллыҡ баҫма 1976 йылдан алып ун йыл буйы сыға. Азиз Несин әүҙем ижтимағи-сәйәси эшмәкәрлек менән шөғөлләнә башлағас ҡына сығыуҙан туҡтай. Йыллыҡ баҫмаға төрөк әҙәбиәтенә ҡағылышлы материалдар, проза, поэзия, балалар әҙәбиәте, театр, һынлы сәнғәт буйынса йыллыҡ күҙәтеүҙәр инә. Был баҫма финанс йәһәтенән табышһыҙ була, хатта уны сығарыу нәшриәткә финанслата юғалтыу ҙа килтерә, әммә нәшерсегә уның йәмғиәткә килтергән һәм киләсәктә килтерәсәк файҙаһы мөһим була.
Сатира
1953 йылда уның «Ни ҡалды, шул ҡалды» тигән йыйынтығы сыға. Баш һүҙендә яҙыусы ҡыҙыҡ ҡына бер күренеште һүрәтләй: «''Бер заман нервы ауырыуҙары табибына пациент килә: Доктор, мин ауырыйым. Мин хәҙер элеккесә йәшәй алмайым. Ашаған сағымда астар күҙ алдымда тора ла, ризыҡ тамағыма тығыла. Яланғас аяҡлылар һәм кейемһеҙҙәр менән мин юлдарҙа туңам. Һәр енәйәттә үҙемде ғәйепле күрәм. Үлтереүсенең бысағын минең дә ҡулым тотҡан кеүек, кешенеү күкрәгенә тейгән пуля минең йөрәккә инеп ултырғандай тойола. Бөтә енәйәттәрҙең ауырлығы минең яурынға ята. Мин инде көлөргә лә оноттом. Табип ҡулын ауырыуҙың иңбашына һала, тәҙрә эргәһенә алып килә, пәрҙәне асып ебәрә һәм ҡаршылағы сағыу цирк афишаһына төртөп күрһәтә. Унда шуҡ йылмайып торған клоун һүрәте төшөрөлгән. Ҡәҙерлем, — ти доктор, — анау клоунды күрәһеңме? Һиңә шуның тамашаһына барырға тәҡдим итәм. Һин ҡайғыңды ла, хәсрәтеңде дәла, мәшәҡәттәреңде лә оноторһоң. Яңынан көлә башларһың, тормош һиңә ҡабат яҡты йылмайыр. Ауырыу башын ҡырын һала: — Доктор, ни бит әле, мин ул — анау клоун''…».
Инсульт
Неврологик дефицит регрессияһы ваҡытын иҫәпкә алып,үтә торған баш мейе ҡан әйләнеше боҙолоуы (ғәҙәти инсультан айырмалы булараҡ неврологик дефицит 24 сәғәт эсендә регрессиялана) һәм кесе инсультҡы (неврологик дефици башланғам 3 аҙна регрессия үтә) бүленә.
Ҡан әйләнеше структураһында үлем осрағы йөрәктең ишемия ауырыуынан һуң мейе ҡан тамырҙары ауырыуы икенсе урында килә.