cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ишембай районы һыу объекттары
Айырыуса һаҡланған биләмәләр (ООП)
Егән йылғаһы буйынса урман һәм үҙән. (Ленин, Әрмет колхоздары. Маҡар урман хужалығы. Шихан урмансылығы, 48, 50-53 кв. өлөштәре. Маҡар урмансылығы, 60-67 кв. өлөштәре), Тор йылғаһы буйынса урман һәм үҙән, Рәүҙәк йылғаһы буйынса урман һәм үҙән (Оло һәм Кесе Рәүҙәк ҡушылдыҡтарын да индереп), Үрек йылғаһы буйынса урман һәм үҙән.
Йылға буйы урмандары: Һикәҙе йылғаһы буйлап, (Әрмет колхозы), Ямаш йылғаһы буйлап, Оло Нөгөш йылғаһы буйлап, Оло Шешәнәк йылғаһы буйлап.
Дауалау-һауыҡтырыу сығанаҡтары
Райондың шишмәләре араһында айырыуса баһаланалар: Берғамыт һәм Исемһеҙ (Хажы ауылы эргәһендә), Изге шишмә (Скворчиха ауылы), Тереһыу (Арлар), Ресторан (Ҡолғона ауылы), Селтербей-Урта-Таш (Маҡар ауылы), Ҡайнауыҡ (Һарғай ауылы), Аллағыуат шишмәһе (Маҡар ауылы). Был шишмәләр дауалау-һауыҡтырыу сифатына эйә булған һыу сығанаҡтары
Көңгөр округы
Тарихы
Башта округ 13 районға бүленә: уның составына Әртә районы, Әшит районы, Берёзово районы, Богородск районы, Кишертетамаҡ районы, Красноуфимск районы, Көңгөр районы, Манчаж районы, Ординск районы, Һыуыҡһыу районы, Уй (Судино) районы, Шәмәр районы һәм Көньяҡ Осокино районы инә.
1925 йылдың 30 сентябрендә Кишертамаҡ районына Кишерте районы тигән исем бирелә.
1926 йылдың 15 сентябрендә Судино районы Уй районы тип үҙгәртелә һәм Алмас (Алмазовский) районы тип аталған яңы район ойошторола.
1929 йылда Көңгөр округы бөтөрөлә. Уның райондары Урал өлкәһенең Пермь, Свердловск, Сарапул округтары ҡарамағына күсә.
Географияһы
Көңгөр округы Кама буйының көньяҡ-көнсығыш өлөшөнә ингән. Көньяҡтан ул Башҡорт АССР-ы, көнсығыштан Свердловск һәм Тагил округтары менән сиктәш булған. Төньяҡтан Пермь округына күрше. Көнбайыштан Сарапул округы менән сикләшкән.
Халҡы
1926 йылда округ халҡы 479,9 мең кеше тәшкил иткән. Милләттәре буйынса урыҫтар — 87,9%; татарҙар — 7,7%; мариҙар — 3,2% булған.
Воеводин Владимир Валентинович
Воеводин Владимир Валентинович (1962) — хисаплау техникаһы, суперкомпьютер программалау һәм параллель программалау  өлкәһендә Рәсәй  ғалимы, Мәскәү дәүләт университетының иҫәпләү математикаһы һәм кибернетика факультеты профессоры, МДУ  Ғилми-тикшеренеү иҫәпләү үҙәгенең директоры. Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2003).
Биографияһы
Воеводин Владимир Валентинович 1979 йылда Мәскәүҙә 52-се  физика-математика мәктәбен  тамамлай.
1979 йылда Мәскәү дәүләт университетының хисаплау математикаһы һәм кибернетика факультетына уҡырға инә, 1984 йылда уны отличие менән тамамлай.
Физика-математика фәндәре кандидаты (1989),«Макроанализ параллельной структуры последовательных программ и алгоритмов» темаһына диссертация яҡлай.
«Аналитические и инструментальные средства исследования тонкой структуры программ» эштәр циклы өсөн И.И.Шувалов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты премияһы лауреаты.
Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы (2002).
Рәсәй Федерацияһының юғары һөнәри белем биреүҙең  почётлы хеҙмәткәре (2004).
Педагогик эшмәкәрлеге өсөн М. В. Ломоносов исемендәге премия лауреаты (2015).
1984 йылдан МДУ хисаплау математикаһы һәм кибернетика факультетында АСКВ кафедраһының иҫәпләү комплекстары лабораторияһында эшләй.
1990 йылда МДУ-ның Ғилми-тикшеренеү үҙәгенә эшкә күсә, унда ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр, лаборатория мөдире, 1999 йылдан — Мәскәү дәүләт университетының хисаплау математикаһы һәм кибернетика факультетында директор урынбаҫары
Сумтынг-Юган
Сумтынг-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ун-Егом-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Воеводин Владимир Валентинович
Биографияһы
2012 йылдан алып — МДУ хисаплау математикаһы һәм кибернетика факультетының суперкомпьютер һәм квант информатикаһы кафедраһы мөдире.
2019 йылдан — Мәскәү дәүләт университеты Ғилми-тикшеренеү иҫәпләү үҙәгенең директоры
Сумтынг-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Воеводин Владимир Валентинович
Уҡытыусы эшмәкәрлеге
Воеводин 1988 йылдан МДУ хисаплау математикаһы һәм кибернетика факультетынында уҡыта
МДУ хисаплау математикаһы һәм кибернетика факультетынында төп «Параллельная обработка данных» курсын уҡыта, «Параллельные вычисления» махсус семинар эше менән етәкселек итә.
Юғары етештереүсәнлекле иҫәпләүҙәр һәм 2011 йылдан үткәрелгән Йәйге Суперкомпьютер академияһы буйынса МДУ уҡытыу-ғилми үҙәген ойоштора.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе
Параллель иҫәпләү, программаларҙың нескә структураһын тикшереүҙең математик алымдары, компьютерҙарҙы тасуирлау  һәм анализлау методтары, параллель программалаштырыу технологиялары, суперкомпьютерҙар һәм параллель иҫәпләү системалары өсөн программаларҙы оптимизациялау ысулдары, интернет-технологиялар һәм бүленгән исәп-хисаптарҙы оештырыу, метакомпьютеринг.
Фәнни эшмәкәрлеге
Владимир Воеводин Интернет — Parallel.ru селтәрендә параллель иҫәпләүҙәр буйынса Мәғлүмәт-аналитика үҙәге менән етәкселек итә.
Фәнни конференцияларҙа 65 доклад яһай
10 фән кандидаты әҙерләй
90 ашыу фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән монографиялары баҫтырылып сыға
Фәтҡуллин Әнүәр Әсәҙулла улы
Әнүәр Әсәҙулла улы Фәтҡуллин (5 август 1922 йыл — 21 декабрь 1986 йыл, Луцк, Украина) — хәрби хеҙмәткәр, осоусы, полковник. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
1922 йылдың 5 авгусында Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Иҫке Бүздәк ауылында тыуған.
1941 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.
Батырлығы
«Советтар Союзы Геройы» исеме 1945 йылдың 10 апрелендә бирелә.
Хихлуха Лев Васильевич
Хихлуха Лев Васильевич (6 декабрь 1937 йыл) — архитектор. 1964 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы. Рәсәйҙең Төҙөлөш һәм архитектура фәндәре академияһының, Халыҡ-ара архитектура академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы.
Биографияһы
Лев Васильевич Хихлуха Башҡорт АССР-ының Туймазы ҡалаһында 1937 йылдың 6 декабендә эшселәр ғаиләһендә тыуған. Атаһы, Василий Ильич, тимер юл станцияһында эшләгән, 1943 йылда фронтта һәләк булған. Әсәһе, Елена Ильинична, «Туймазанефть» НГДУ-ла (нефть һәм газ сеймалы табыу идаралығы) эшләгән.
Мәктәпте тамамлағас, 1955—1956 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Туймазы районы Собханғол нефтепровод идаралығында электромонтеридарасы булып эшләй.
1962 йылда Урал политехник институтын (Свердловск (хәҙер Екатеринбург) ҡалаһы) «Архитектура» һөнәре буйынса тамамлай.
Институт тамамлағандан һуң Өфөлә «Башкиргражданпроект» институтында эшләй. Институтта Стәрлетамаҡ, Ишембай, Туймазы ҡалалары, Ҡандра, Серафимовка, Собханғол, Түбәнге Троицк, Ҡандра-Ҡотой, Үрге Троицк, Үрге Бишенде, Түмәнәк, Ғафүр, Илсембәт ҡала һәм ауыл төҙөлөш проекттары менән етәкселек итә.
Өфөлә Л. В. Хихлуха 45 мең кешелек Урман паркы районы, Октябрь проспектында 12-ҡатлы йорттары комплексы, Комаров, Менделеев урамдарында торлаҡ йорттар, административ һәм йәмәғәт биналары проектлай.
1972—1978 йылдарҙа ул Өфө ҡалаһының баш архитекторы урынбаҫары була, БАССР-ҙың Госстройын етәкләй. 1987 йылдан РСФСР-ҙың Госстрой торлаҡ-гражданлыҡ һәм проектлау буйынса идаралыҡ начальнигы урынбаҫары, РСФСР-ҙың архитектура һәм төҙөлөш буйынса Дәүләт комитеты рәйесе (1988—1994), РФ төҙөлөш буйынса министры урынбаҫары, Дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары (1994—1998) вазифаларын биләй.
1969 йылда уның ҡатнашлығында Ишембай ҡалаһында Башҡортостан нефтен тәүге асыусыларға һәйкәл (скульпторҙары Т. П. Нечаева, Б. Д. Фузеев, архитектор Л. В. Хихлуха), Өфөлә Мәжит Ғафури һәйкәле (скульпторы Л. Е. Кербель, архитекторы Л. В. Хихлуха) ҡуйыла.
1998 йылда Лев Васильевич Халыҡ-ара архитектура академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана.
Ғаиләһе: ҡатыны, ике балаһы.
Төп ҡоролмалары
Өфө, Стәрлетамаҡ, Ишембай ҡалаларында торлаҡ йорттары, төҙөлөш һәм планлаштырыу проекттары, йә торлаҡ йорт
КПД тресы һәм транспорт идаралығының административ биналары, Өфө ҡалаһында 5 мең кешегә иҫәпләнгән трибуна менән ипподром; Стәрлетамаҡ ҡалаһында Ҡала советы административ бинаһы; Борисоглебск ҡалаһында юғары тығыҙлыҡ менән төҙөлгән 1-2-4-ҡатлы монолит торлаҡ йорттар, Ленинаканда соцкультбыт объекттары (Әрмән ССР-ы, 1989).
Берка (Верра)
Берка (Верра) (Berka/Werra) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 4377 кеше йәшәй. Майҙаны — 56,93 км2. Диңгеҙ кимәленән 193 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99837 һәм автомобиль коды — WAK.
Хихлуха Лев Васильевич
Төп ҡоролмалары
Санкт-Петербург, Новочебоксарск, Северодвинск ҡалаларында торлаҡ йорттары рекнонструкцияһының пилот проекттарын фәнни-техник оҙатыу.
Кварталда Өфө сәнғәт училищеһының биналар комплексы (1971—1973).
Оло Зубочистенка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Иҫке Ҡалмаш
Иҫке Ҡалмаш (Старокалмашево) — Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 1849 кеше булған. Почта индексы — 452206, ОКАТО коды — 80256850001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
1795 йылғы һәм башҡа йылдарҙағы статистик мәғлүмәттәр 1730 һәм 1739 йылдарҙа мишәрҙәрҙең керҙәшлеге тураһындағы килешеү яҙмаларының булыуын шик аҫтына ҡуя. Сөнки улар 1795 йылдан һуң ғына ауыл общинаһына ҡабул ителгән.
1843 йылда 154 башҡортҡа 56 бот ужым һәм 728 бот яҙғы иген сәселгән, 24 бот картуф ултыртылған. Уларҙың 10 умартаһы булған. 8 мишәр 40 бот ужым һәм 72 бот яҙғы иген сәскән. Ауылда мәсет, 2 тирмән булған.
Башҡорт энциклопедияһы мәғлүмәте буйынса, 2002 йылда ауылда урта мәктәп, 2 балалар баҡсаһы, участка дауаханаһы, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет була.
Башкиров Виктор Андреевич
Башкиров Виктор Андреевич ( — ) — совет лётчик-истребителе, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр. Истребитель авиация полкы командиры ярҙамсыһы, капитан (1944), запастағы полковник (1960 йылдан). Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Виктор Андреевич Башкиров 1920 йылдың 27 ноябрендә Оргтруд ҡасабаһында (хәҙер Владимир өлкәһенең Камешков районындағы ҡала тибындағы ҡасаба) эшсе ғаиләһендә тыуған, рус. 1942 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Тулы булмаған урта мәктәпте тамамлай. «Автоприбор» заводында токарь булып эшләй. 1938 йылдан алып рабфакта уҡый һәм аэроклубта шөғөлләнә.
1940 йылда Ҡыҙыл армия сафына саҡырыла. 1941 йылда Сталинград хәрби авиация пилоттар мәктәбен тамамлай, Бөйөк Ватан һуғышында — 1941 йылдың сентябренән. Көнбайыш, Үҙәк һәм 1-се Белоруссия фронттарында һуғыша.
1943 йылдың йәйендә Курск дуғаһындағы алыштарҙың береһендә айырыуса ҡаһарманлыҡ һәм шәхси батырлыҡ күрһәтә. Хәл иткес алыш алдынан, май айында уҡ, дошман Курск ҡалаһына бер нисә бер урынға төбәлгән көслө һөжүм ойоштора.
Беҙҙең истребителдәр һөжүм тураһында мәғлүмәтте бик һуң ала, шуға күрә дошман самолеттарының беренсе төркөмдәрен «Мессер»ҙар һәм "Фокк-Вульф"тар бомбардировщиктар тирәһәндә ҡуйы шаршау (завеса) оойошторған урында ғына ҡаршы ала. Беҙҙең лётчиктар уларҙы бурысын үтәп ҡайтҡан саҡта эҙәрлекләйҙәр һәм һауа алышын алып баралар.
Дошман бомбардировщиктарының артабанғы төркөмдәренә беҙҙең истребителдәр көслө ҡаршылыҡ күрһәтә, һөҙөмтәлә немец лётчиктары бомбаларын сәпкә тейҙерә алмай, бомбалар ҡала ситенә, яланға барып төшә. Өсөнсө эшелондың аҙаҡҡы төркөмө Курскиға яҡын ебәрелмәй.
Был һөжүм ваҡытында 76 дошман самолеты бәреп төшөрөлә, шуларҙың 38-е — 16-сы һауа армияһының истребителдәре, 30-ы — противовоздушный оборона истребителдәре, 8-е — зенит артиллерияһы тарафынан юҡҡа сығарыла. Курск тимер юл үҙәгенең эше 10-12 сәғәткә тотҡарлана. Дошман авиацияһының беренсе һөжүменә ҡаршы күтәрелгән армия истребителдәре ғәмәлдәренең бер нисә миҫал:
5 сәғәт 5 минутта Будановка аэродромынан истребителдәр ярҙамында немец бомбардировщиктарының ҙур төркөмө яҡынлашыуын күреп ҡалалар. Будановка, көньяҡ Щигры һәм көнбайыш Курск аэродромдарынан ун дежур ЯК-1 самолеттары һауаға күтәрелә. Бейеклекте йыйғас, улар восьмерка менән дошман бомбардировщиктарын алышҡа йәлеп итә, ошо уҡ ваҡытта ике «Як» самолеты дошман истребителдәрен алыш ойоштороп, тотҡарлай. Беҙҙең лётчиктарҙың һөжүме бомбардировщиктарҙың хәрби сафтарын боҙа. Һауа алышы башлыса парҙар менән 3000 метрҙан 600 метр тиклемге бейеклектә бара.
Шул уҡ ваҡытта көньяҡ Щигры аэродромынан 519-се истребителдәр авиация полкынан өлкән лейтенант В А. Башкиров етәкселегендә ете Як-7 дежур эскадрильяһы һауаға күтәрелә. Курск районында беҙҙең истребителдәр "Мессершмитт"тар ярҙамында "Юнкерс"тар төркөмөн күреп ҡалалар. Өс пар «Як» дошман бомбардировщиктарына һөжүм итә һәм үҙ-ара тығыҙ бәйләнеш тотоп, уларҙың сафтарын боҙа, алты "Юнкерс"ты бәреп төшөрә.
Өлкән лейтенант В. А. Башкиров бейеклекте йыя һәм дошман истребителдәрен алышҡа әйҙәй, ошо уҡ ваҡытта төркөм менән радио аша идара итә. Тиҙҙән ул «Як» парына һөжүм итергә йыйынған «Мессер»ҙы күреп ҡала. В. А. Башкиров иптәштәренә ярҙамға ташлана һәм беренсе һөжүмдә үк немец истребителен бәреп төшөрә.
Өлкән лейтенант В. А. Башкировтың 1943 йылдың 3 ноябрендә үткәргән һауа алышы айырыуса иғтибарға лайыҡ. Башкиров Як-7 самолетын икенсе аэродромға күсергән саҡта «Юнкерс»ҡа тап була. Күрәһең, был разведчик була. В. А. Башкиров дошманға ҡаршы һөжүм итә һәм уның менән алышҡа инә. Дошман бейеклекте кәметеп, ҡасырға иҫәп тота, әммә совет истребителе уны ҡыуып етә. 100 метр бейеклектә «Юнкерс» яна башлай һәм ергә бәрелә.
Һөжүмдән сыҡҡан мәлдә В. А. Башкировҡа көтмәгәндә ике пар «Фокк-Вульф» ябырыла. Уларҙың береһе башҡаларҙан түбәнерәк осҡан була, беҙҙең лётчик уны сәпкә тотоп өлгөрә. Тағы бер нисә секунд — һәм үҙ артынан ҡуйы төтөн шлейфы ҡалдырып, «Фокк-Вульф» ергә табан китә. Был ваҡытта дошман истребителдәренең икенсе пары һөжүмгә күсә.
Беҙҙең осоусыға саманан тыш тейәлгән машинала (самолеттың фюзеляж бүлегендә механик ултырған була) дошман пилоттары менән тиңһеҙ алыш алып барырға тура килә. Әммә юғары оҫталығы, батырлығы һәм тәүәккәллеге уға ҡатмарлы хәлдән сығырға ярҙам итә. В. А. Башкиров тиҙлекте баҫа һәм, һөжүм иткән истребителгә алға үтергә мөмкинлек биреп, артынан пушканан ут аса.
Дошман самолеты яна башлай. Ялҡындан ҡотолор өсөн немец ҡапыл кире яҡҡа борола һәм көтмәгәндә үҙенең уҙаҡташы (напарнигы) менән төкөшә. Ҡаты бәрелеүҙән ике самолет та һауала таралалар. Бына ошолай Башкировтың дошманға ҡаршы көрәше тамамлана, был алышта дошман дүрт самолетын юғалта.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 4 февралендәге Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы һауа алыштарында күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн капитан Виктор Андреевич Башкировҡа «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә, уға Ленин ордены һәм 3233-сө «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла.
Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң СССР Хәрби-Һауа көстәрендә хеҙмәтен дауам итә. 1960 йылдан полковник В. А. Башкиров — запаста. Чернигов ҡалаһында йәшәй. ДОСААФ-тың Чернигов өлкә комитеты рәйесе урынбаҫары була, йәштәрҙе тәрбиәләү буйынса ҙур йәмәғәт эше алып бара.
1991 йылдың 27 июлендә вафат була.
Әҙәбиәт
Книга: Герои Советского Союза  1  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="1" id="CITEREFГерои_Советского_Союза1987-1-" style="position: relative;">1
Синтурка
Синтурка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лозьва йылғаһының һул ярына тамағынан 8,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Смоленка (Ҡырмыҫҡалы районы)
Смоленка (Смоленка) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 8 кеше. Почта индексы — 453020, ОКАТО коды — 80235865009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бураты
Бураты — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға юғала    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Небич
Небич — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чёрная Холуница йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Оло Шолга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чайнашки
Чайнашки — Рәсәй йылғаһы. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы, Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Черек Балкарский йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Черек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Арыҫлан Мөбәрәков музейы
Арыҫлан Мөбәрәков музейы (Музей Арслана Мубарякова) — Башҡортостан Республикаһы Белорет районының Асы ауылында СССР-ҙың халыҡ (1955), РСФСР-ҙың (1944) һәм БАССР-ҙың (1940) атҡаҙанған артисы Арыҫлан Мөбәрәковҡа бағышлап ойошторолған музей. Мәшһүр шәхестең исемен мәңгеләштереү маҡсатында актерҙың тыуған ауылында музейынан йыраҡ түгел уның бюсы ла ҡуйылған.
Тарихы
Хөкүмәт ҡарарына ярашлы, музей 1994 йылдың 14 декабрендә Башҡортостан Республикаһының Милли музейы филиалы булараҡ асылған."
2006 йылдан Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейының филиалы.
Музей фондында 300 берәмек тирәһе әйбер һаҡлана, улар араһында бөйөк артистың шәхси әйберҙәре, наградалары, фотографиялары, Дауыт Юлтыйҙың «Ҡарағол», Уильям Шекспирҙың «Отелло» спектаклдәрендә кейеп уйнаған сәхнә кейемдәре. Бында шулай Мәскәүҙә үткәрелгән Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнашыуы тураһында документтар һәм фотоматериалдар һаҡлана.
Экспозиция залдары
Экспозициялар 3 залда урынлаштырылған.
Польша тарихы
Польша тарихы — Көнсығыш Европала X быуат аҙағы — XI быуат башында барлыҡҡа килгән көнбайыш славян дәүләте тарихы. Польша тарихы барлыҡҡа килеүен уның тәүге хакимы Мешко I менән бәйләйҙәр. Ул 966 йылда суҡындырылған, Болеслав Ҡаһарман 1025 йылда Польша дәүләтенең беренсе короле булараҡ тәхеткә ултыра. 1138 йылдан алып Польша менән Пясттар династияһы хакимлыҡ итә. Улар ҡайһы бер кенәздәргә бүлеп бирелгән биләмәләрҙән башҡа бөтә ил территорияһына хаким була.
Кенәз Болеслав Кримуттың (Ҡыйышауыҙ) мираҫ тураһындағы акты буйынса 150 йыл буйы поляк ерҙәре бүлгеләнеүгә дусар ителә. Илде яңынан берләштереү XIII быуат аҙағында башлана һәм 1320 йылда Владислав Тәбәшәктең тәхеткә ултырыуы менән тамамлана. Владиславтың улы Бөйөк Казимир 1370 йылда тәхет вариҫын ҡалдырмай үлә һәм Пястар династияһы бөтә. Польшала власть Ангевандтарға (Людвик Венгерски һәм Ядвига), ә унан һуң — Ядвига Литваның Бөйөк кенәзе Ягайлоға кейәүгә сыҡҡас, Ягеллондарға күсә.
1569 йылда Польша менән Литва даими союз тураһында Люблин унияһын төҙөй (Речь Посполитая). Речь Посполитаяла 1573 йылдан алып ирекле һайланған король хакимлыҡ итә. Был Европалағы иң ҙур дәүләттәрҙең береһе була. 1634 йылда Рәсәй менән Поляновка солохо тураһында килешеү (Поляновский мир) төҙөгәндән һуң уның майҙаны 990 мең км² етә. Был башҡа Европа илдәрендә абсолют монархия тәртибе урынлашҡан осорҙа Польшала күп һанлы аристократия хакимлығы һәм парламент системаһы урынлаша. Был дәүләттең сәскә атҡан осоро һуңғы Ягеллондар хаким иткән заманға тура килә.Улар хакимлығы XVII быуат уртаһы һуғыштары осоронда тамамлана.
Иң боронғо тарих
Хәҙерге Польша территорияһында б.э.т. 200 000 йыл элек йәшәгән кешеләр эҙҙәре табылған. Палеолиттан неолитҡа бында күсеүе осоро б.э.т. 8000 — 4500 йылдар тирәһендә булған. Неолит осоро- ер эшкәртеүҙең емеш-еләк йыйыу һәм һунарсылыҡтан өҫтөнлөгө иҫбатланған дәүер. 4500-2500 йылдарҙа Дунай буйында керамика мәҙәниәте барлыҡҡа килә (һыҙыҡлы һәм тишкесләнгән һырлы балсыҡ һауыттар), икенсе осорҙа- б.э.т. 2000 йылға тиклем конус формаһындағы керамика мәҙәниәте. Өсөнсө осорҙа (б.э.т.1800 йылға тиклем) Польша территорияһында бер нисә мәҙәниәт барлыҡҡа килә: таҫма керамикаһы, сфера формаһындағы амфоралар, шнурлы керамика мәҙәниәте (көтөүселәр), уның менән йылҡысылыҡтың килеп сығышы бәйле. . Бронза быуат Польша территорияһында б.э.т. 1800—700 йылдарға ҡарай. Ул униет мәҙәниәтенә бәйле, уның янында ябайыраҡ Ивен һәм Мерзановиц мәҙәниәттәре лә булған. Б.э.т. 1300 йылдар тирәһендә яҡшы үҫешкән, металл иретеүселәрҙең Лужица мәҙәниәте барлыҡҡа килә. Уны күп тикшеренеүселәр буласаҡ славяндар мәҙәниәте (праславян) тип иҫәпләй.
Тәүге Пясттар тарихы (1138 йыла тиклем)
IX быуат хәҙерге Польша территорияһында көслө сәйәси берләшмәләр барлыҡҡа килә. Улар араһында икәү ҙур әһәмиәткә Висляне (хәҙерге Краков янында) һәм Поляне (Гнезно һәм Познань янында). Висла берләшмәһе IX быуаттың икенсе яртыһында Бөйөк Моравияға, 936—945 йылдар араһында Чехияға буйһонған тип иҫәпләнә. Тарихи сығанаҡтарҙа Висляндар кенәзен суҡындырыу Бөйөк Моравия хакимлығына бәйле тиелә.
Мешко I осоронда ҡалалар
930—940 йылдарҙа төньяҡта поляк хакимдары ерҙәрҙе үҙ ҡулы аҫтына йыя башлай, 960 йылда инде улар бөтә Бөйөк Польша менән идара итә. Тарихта билдәле тәүге поляк хакимы Мешко I 966 йылда христиан динен ҡабул итә. Мешко король тип аталмай, ул ғүмер буйы кенәз булып ҡала. Ул үҙ дәүләтенә Польша, Мазовия, Померанияның бер өлөшөн (Гданьск менән бергә), Силезия һәм Кесе Польшаны ҡуша. Ул һәм уның вариҫтары Герман империяһына, Чехияға һәм Киев Русенә, Одер менәнЭльба араһындағы славян ҡәбиләләренә ҡаршы һуғыша.
Польша Болеслав Ҡаһарман дәүерендә
Мешко улы Болеслав I Ҡаһарман дәүләте Польша тарихында иң ҙур биләмәне алып тора. Болеслав Мильско, Лужица, Моравия,Словакия (ваҡытлыса Чехияны) ала һәм Гроды Червенские Польшаға ҡайтарыла. 1000 йылда Болеслав I Ҡаһарман Польшала Гнезно архиеписколплығын булдырыуға өлгәшә (кафедраһы Гнезнола), тағы өс епископлыҡ булдырыла: Вроцлавта— Силезия өсөн, Краковта— Кесе Польша өсөн һәм Колобжегта— Көнбайыш Поморье өсөн.
Болеслав герман императоры Генрих II менән Чехия өсөн һуғыша. Тик ул үлгәс кенә ул үҙен король тип иғлан итә, 1025 йылда Рим папаһы ла быны раҫлай. Оҙаҡламай Болеслав үлеп китә. Тәүге Пясттар династияһы 1031 йылда Болеславтың улы Мешко II заманында бөтә, Болеслав баҫып алған бөтә ерҙәрҙе лә Польша юғалта, ә династия король титулын юғалта. 1038 йылда Чехия кенәзе Бржетислав Польшаға һөжүм итә, Гнезно соборынан Изге Войцехтың һөйәктәрен алып китә, ә Силезияны үҙ дәүләтенә ҡуша. Польшала мәжүси халыҡ ихтилалы башлана. Боронғо Польша дәүләте тарҡала.
Чехияның көсәйеүен теләмәгән император Генрих III, ярҙамы менән поляк кенәзе Казимир Бөйөк һәм Кесе Польшаны ала, Краковты үҙенең баш ҡалаһы тип иғлан итә. Шулай итеп, XI быуат уртаһында король һарайы Краковҡа күсә, элекке баш ҡала— Гнезно Польша архиепискобы резиденцияһы булып ҡала. Казимир Польшаға Силезияны ҡайтара, тик император әмере буйынса уның өсөн Чехияға аҡса түләп торорға тейеш була. Болеслав Ҡаһарман Изге Рим империяһынан бәйһеҙлек өсөн көрәшә; ул Киевҡа кейәүе, урыҫ кенәзе Изяславаты кире тәхеткә ултыртыр өсөн ғәскәре менән бара, 1069, 1077 йылдарҙағы урыҫ кенәздәре араһындағы һуғышта ҡатнаша. Рим папаһы ризалығы менән Болеслав Ҡаһарман 1076 йылда Польша короле тип иғлан ителә.
Болеслав III Ҡыйышауыҙ немецтар менән һуғыша, Польшаның боронғо иркен даулай. Болеслав императорға яһаҡ түләүҙән баш тартҡас, император Генрих 1109 Польшаға ҡаршы һуғыш башлай. Поляктар бирешмәй, немецтар кире сигенергә мәжбүр була. 1116 йылда Болеслав Көнсығыш Поморьены (Гданьск), 1121 йылда —Көнбайыш Поморьены (Щецин), 1123 Рюген утрауын ала. Поморье кенәзе Вартислав Польшаға яһаҡ түләргә һәм Поморье халҡын христиан диненә суҡындырырға ризалаша.
XI быуат башында роман стилендә биналар төҙөлә башлай, XII быуатта Византия, XIII быуатта готика үтеп инә. Готика менән бергә таш урынына төҙөлөштә кирбес ҡулланыла башлай.
Пясттар дәүләте провинцияларға, ә улар каштелянияларға бүленә (ҡала округтары). Град (ҡала) каштеляны тирә-яҡтағы халыҡтан һалым йыя. Һуңыраҡ дәүләт өлкәләргә бүленә. Бөйөк Польшала XIII быуат уртаһынан өс өлкә була— Гнезно, Познань һәм Калиш. 1231 йылдан Куяв воеводствоһы булдырыла. Бер аҙҙан өлкәләрҙе воеводство тип йөрөтә башлайҙар. Кенәз һарайында иң ҙур вазифа биләүсе «палатин» тип йөрөтөлә, ул кенәз урынына хәрби походтарҙа йөрөй, хөкөм итә һәм һарай менән идара итә. Уның ярҙамсыһы- «подкормий», кенәз ҡаҙнаһы менән «скарбник» идара итә. Кенәз канцелярияһына «канцлер» етәкселек итә.
Иҡтисад һәм йәмғиәт
Поляк кенәздәре ғәскәре — дружина, яугирҙар отряды. Уның төп өлөшө норманндарҙан (варягтар) торғандыр тип фаразлайҙар. Кенәздең замогында уның иң яҡын кешеләре, ярҙамсылары, дружинаһының бер өлөшө йәшәй. Яулап алынған яңы ерҙәрҙә яңы ҡәлғәләр төҙөлә (Гнезно, Познань, Краков, Крушвица, Ледницкий утрауы, Плоцк, Вроцлав, Ополе, Глогув һәм Niemcza). Ҡәлғәләр янында һөнәрселәр, сауҙагәрҙәр, хеҙмәтселәр һ.б.халыҡ йәшәй. .
Кенәз илдәге бөтә ергә хужа була. Кенәз законы (ius ducale) нигеҙендә уның төрлө өҫтөнлөктәре була (урмандар, файҙалы ҡаҙылмаларға хоҡуҡ, халыҡтан төрлө хеҙмәт талап итеү). Халыҡ бер нисә категорияға бүленә, һәр төркөм кенәзгә төрлө хеҙмәт күрһәтергә, төрлө түләүҙәр түләргә тейеш була.
1130 йылдарҙа хәрби демократия системаһы юҡҡа сыға, рыцарҙар барлыҡҡа килә башлай, улар бер кенәзгә генә буйһонмай. Ваҡыт үтеү менән махсус рыцарҙар законы (ius militare) сыға, уның буйынса яугирҙарҙың бурыстары һәм өҫтөнлөктәре билдәләнә. Ҡеүәтле феодалдар кенәз кеүек үҙ рыцарь отрядтарын булдыра, Сиецех һәм Скарбимирҙың, архиепископтың үҙ рыцарҙары була. Ләкин был осорҙа бөтә халыҡ илде һаҡлауҙа ҡатнаша, бөтә йәмғиәт төркөмдәре лә әлегә асыҡ була.
Бер аҙҙан башта кенәз һарайы менән идара иткән воевода (palatinus) власы көсәйә, ул дәүләттә икенсе кеше булып китә, ҡайһы бер саҡта ул хатта кенәзде лә үҙенә бойһондора (мәҫәлән, кенәз Сиечех). Провинциялар башында принцтар тора (Principes terrae), башлыса алты кеше, улар кенәз ғаиләһенән була. Һуңыраҡ ил райондарға бүленә, ҡала районы башлығы- Zupan (жупан), ул -хөкөм итеүсе, хәрби етәксе һәм һалым йыйыусы. Сик буйындағы төбәктәр- "марш"тар, мәҫәлән, Глогов һәм Гданьск марштары.
Мәҙәниәт һәм дини тормош
Польшала яҙма мәҙәниәт христиан динен ҡабул итеүҙән башлана. Был мәҙәниәттең тәүге өлгөһө- Dagome iudex, был Мешко I Изге Рим папаһына үҙ дәүләтен тапшырыуы тураһында документ. Тәүге әҙәби әҫәрҙәр Бруно Кверфуртский исеменә бәйле: «Икенсе ғүмер» һәм «Страсти св. Войцеха» (Изге Войцехтың яфалары) һәм «Биш яфа сигеүсе туғандың тормошо». Шул уҡ осорҙа поляк ерендә тәүге Польша тарихы буйынса йыйылмалар яҙыла (мәҫәлән, «Ежегодник Старого главы Кракова»).
Христиан динен ҡабул иткәндән һуң Польша миссионерлыҡ үҙәгенә әйләнә. Изге Войцех менән Квефурттан Бруно иң билдәле миссионерҙар була. Улар менән бергә Польшаға Бенедикт ордены монахтары килә, улар тәүге монастырҙарға нигеҙ һала һәм халыҡты христианлаштырыу менән шөғөлләнә. .
1031—1032 йылдарҙа мәжүсиҙәр ихтилалы, чехтарҙың һөжүме Польшала сиркәү ойошмаһын бөтөнләй тарҡата. Казимеж I үҙ власын нығытҡандан һуң, 1046 йылда Краковта епископлыҡ булдыра, ул оҙаҡ ваҡыт Польшала сиркәү ойошмаһын етәкләй. Бенедиктин монахтар Тынецта урынлаша. 1075/76 йылда Болеслав Познань, Плоцк һәм Гнезнола яңынан епископ кафедраларын булдыра. Казимеж заманында Вроцлавта епископлыҡ булдырыла, тик ул Магдебургҡа буйһона. Болеслав заманында Померания суҡындырыла, 1140 йылда Волында епископлыҡ булдырыла. 1130—1136 йылдарҙа Магдебург архиепискобы Норберт менән низағ сыға, ул Польшала сиркәү өҫтөнән власть талап итә, ләкин уның уйы барып сыҡмай. .
Польша феодаль тарҡалыш ваҡытында (1138—1320)
1138 йылда Болеслав Ҡыйышауыҙ илде улдарына бүлеп бирә: Владиславҡа- Силезия, Любуш ере һәм оло волость, Бөйөк кенәз титулын бирә. Болеславҡа — Мазовше һәм Куявы, Мешко — Бөйөк Польша воеводствоһы, Хенрик — Сандомир ере һәм атаһы үлгәндән һуң тыуған Казимежға — Ленчица ере. Юғары власть Бөйөк кенәз ҡулында була, ул тышҡы сәйәсәт өсөн яуап бирә һәм туғандарға хөкөм сығара. Болеслав үҙе үлгәндән һуң уландары дошманлашып бөтмәһен тип шундай ҡарар сығара, ләкин ул теләгәнсә барып сыҡмай. 1146 йылда уҡ туғандар Владиславты ҡыуа. Унан һуң власть Болеслав Кендзежавҡа, ә ул үлгәс— Оло Мешкоға. Бер аҙҙан уны ла ҡыуалар, власҡа Казимеж Ғәҙел килә. 1180 йылда Ленчицтағы съезд ваҡытында Казимеж Краков ерен үҙ вариҫтарына биреү тураһында белдерә.
Илдә бер нисә бер-береһе менән дошманлашҡан кенәзлек барлыҡҡа килә. Һаҡалтай һәм Генрик Благочестивый, Силезия кенәздәре, берләшеп ҡарайҙар. Улар Бөйөк Польшаны, Краков һәм Любуш воеводстволарын ала. 1241 йылда монголдарҙың һөжүме һәм Легниц янында уларҙан еңелеү, Генрих Благочестивыйҙың үлеме монархияны юҡҡа сығара. XIII быуатта илде берләштереү идеялары тарала башлай. Бүлгеләнгән ил башҡа илдәргә ҡаршы тора алмай— поляк ерҙәренең бер өлөшөн Бранденбург немецтары һәм тевтон рыцарҙары баҫып ала, монголдарҙың һөжүме ҡабатланып тора. 1295 йылда Пшемысл II, Бөйөк Польша герцогы, Польша короле тип иғлан ителә,тик бер аҙҙан ул үлтерелә. Польша тәхете менән Пржемысловичтар династияһынан чех королдәре лә ҡыҙыҡһына. 1300 йылда чех короле Вацлав II Польша короле тип иғлан ителә, поляк кенәзе Владислав Тәбәшәк (Локоток) илде ташлап китергә мәжбүр була. 1304 йылда Локоток ҡайта, ә бер йылдан Вацлав II вафат була. Чехия һәм Польша тәхетенә уның улы Вацлав III ултыра, тик ул 1306 йылда һәләк була. Ул үлгәндән һуң чехтар Польшанан китә, һәм Владислав Тәбәшәк (Локоток) Краковта власты үҙ ҡулына ала. Ул Гданьск Померанияһында ла хакимлыҡ итә, 1308 йылда ул Тевтон рыцарҙары ҡулына күсә. 1311 йылда Владислав олдермен Альберт ихтилалын баҫтырырға тура килә, ә 1314 йылда ул Бөйөк Польшаны ала. Ике иң мөһим округта үҙ власын урынлаштырғас, ул 1320 йылда Краковта король тәхетенә ултыра.
Тәбәшәк (Локоток) король дәүләтенә бөтә поляк ерҙәре лә инмәй. Унда Силезия кенәзлектәре инмәй, улар Чехия ҡулына күсә бара, XII быуатта Померания немецтар ҡулында ҡала, Мазовия кенәзлектәре бойондороҡһоҙ була, улар Галицко-Волынская Русь кенәздәренең үҙ-ара көрәшендә мөһим роль уйнай. .
Берләшкән Польша короллеге (1320—1386)
1320 йылдың 20 ғинуарында Владислав Тәбәшәк (Локоток) король тәхетенә ултыра (тажын кейә). Был көн Берҙәм Польша дәүләтенең тергеҙелгән көнө тип иҫәпләнә. Был осорҙа Польша башта Тевтон ордены менән һуғыша, һуңыраҡ Тевтон ордены һәм Бранденбург хакимы Люксембург менән дипломатик бәхәсәтәр алып бара. Король Бөйөк Казимир осоронда Бранденбург маркграфы Люксембург 1335 йылда Польша короле тигән титулдан баш тарта, бының өсөн 20 000 Прага аҡсаһы (грош) талап итә. Бөйөк Казимир үлгәс, 1370 йылда Польша тәхетенә Анжу династияһынан Людовик Венгерский ултырған. Уның осоронда дворяндар ил сәйәсәтендә хакимлыҡ итә башлай, 1374 йылда Кошицела дворяндарға беренсе дөйөм өҫтөнлөк бирелә. 1382 йылда Людвик үлә. Тәхет өсөн көрәш башлана. 1384 йылдың 16 октября Людовиктың ҡыҙы Ядвиганы Польша короле (закон буйынса) тип иғлан итәләр. 1386 йылда уны поляк аристократияһы съезында Литва кенәзе Ягайлоға (Ягелло) кейәүгә бирергә ҡарар сығаралар. Был никах Литваны католик сиркәүе ҡулы аҫтына алып килә һәм Польша ышаныслы союздашлы була. Ягайло 1386 йылдың 4 мартында Польша короле Владислав II тип иғлан ителә. XIV быуат уртаһына Краковта 14 мең, Вроцлавта — 17 мең кеше йәшәй. Күп ҡалалар ауылдарҙан әллә ни айырылып тормай. Велички һәм Бохниҙа тоҙ, Олькушата аҡ ҡурғаш (свинец) һәм көмөш табыу яйға һалына. Илдә бөтә ерҙә лә тиерлек тимер иретәләр. Вроцлав менән Легницета ҡыйбатлы буҫтау эшләйҙәр.. Хеҙмәт махсуслаша бара, Вроцлавта XIV башында30 яҡын һөнәрселәр корпорацияһы эшләй. Немец колонизацияһы цех системаһы булдырыуға һәм ҡалаларҙың үҙидаралығы үҫешенә килтерә. Бай немец һөнәрсе һәм сауҙагәрҙәре башлыса көнбайыш Польшала, Краков, Вроцлав һәм Гданьске ҡалаларында үҙ власын урынлаштыра.
Ягеллондар хакимлығы (1386—1572)
1413 йылғы Городель унияһы буйынса Польша һәм Литва тигеҙ хоҡуҡҡа эйә була. 1425 йылда Брестта Ягеллондарҙан үҙенең өҫтөнлөктәрен киңәйтеүҙе талап итә. 1440 йылда Владислав III Венгрия короле итеп һайлана, был Литва менән союздың тарҡалыуына килтерә. Владислав һуғышта һәләк булғас (1444), Польша короле итеп Казимир Ягеллончик һайлана (1447). 1454 йылда Казимир IV поляк аристократтары өсөн Нешав статутына ҡул ҡуя. Король төбәк магнаттары йыйылыштары ризалығынан тыш яңы һалымдар индерә алмай, ғәскәр (посполитое рушенье) йыя алмай. 1409—1411 йылдарҙа башлыса славян халыҡтарының Тәре йөрөтөүселәр менән Бөйөк һуғыш була. 1410 йылдың 15 июлендә хәл иткес алыш була— Грюнвальд алышы (Грюнвальдская битва), Тевтон ордены еңелә. 1454—1466 йылдарҙағы Польша менән Орден араһындағы һуғыш Торунь килешеүе менән тамамлана. Польшаға Көнсығыш Поморье (Торунь, Эльблонг әһәм Гданьск) һәм Варми епископлығы бирелә. Тевтон ордены үҙ биләмәләренең яртыһын, элекке баш ҡалаһы Мариенбургты юғалта, шуға яңы баш ҡала булдыра-ул Кёнигсберг, үҙен Польшаның вассалы тип таный. Был осорҙа Польшала алпауыт хужалыҡтары (фольварк) йылдам үҫешә. Крәҫтиәндәр һөрөнтө ерҙәрҙән ҡыуыла, улар алпауыт ерендә аҙнаһына өс көн эшләргә тейеш була (барщина). Эре ер хужалары сит илдәргә һатыуға иген сығара башлай.
Ян Ольбрахт (1492—1501) заманында сәйәси власть структураһы үҙгәрә. Посольская изба— Польша сеймы түбәнге палатаһы булдырыла (уртаҡул шляхта). Король советы — сенат, сеймдың юғары палатаһына (олигархия) әйләнә. Король юғары судья булып ҡала, сит илдәр менән мөнәсәбәттәр өсөн яуап бирә, эдикттар һәм мандаттар сығара, ул сейм йыя ала. Ян Ольбрахттың Молдавияны яулап алыу походы (1497) уңышһыҙ була, тәүге поляк-төрөк һуғышына килтерә.
1505 йылда Радомда сейм Nihil novi («ничего нового») конституцияһын ҡабул итә. 1519 йылда Көнбайыш Поморье (хәҙерге төньяҡ- көнсығыш Германия) кенәзе Бөйөк Болеслав X Бранденбург курфюрстынан Польшала яҡлау тапмағас, үҙен Герман империяһы вассалы тип таный. 1526 йылда Польша дәүләтенә тирә-яғындағы ерҙәр менән Варшава (Мазовия кенәзлеге баш ҡалаһы) инә. 1518—1520 йылдарҙа крәҫтиәндәрҙең ауылдан китеү хоҡуғы сикләнә. 1519—1520 йыл Конституцияларында барщинаның иң кәм күләме билдәләнә, бер крәҫтиән йортонан ул аҙнаһына бер көндән дә кәм булырға тейеш булмай. XVI быуат уртаһына кметтар (ирекле общинник) крепостной крәҫтиәндәргә әйләнә. XVI быуатта Польшала бөтә крәҫтәиндәр ҙә тиерлек крепостной була.
Реформация осоронда Польшала протестанттар һәм католиктар араһында асыҡтан-асыҡ көрәш булмай, юғары ҡатлам кешеләре араһында кальвинизм идеялары хуплау таба.
1558 йылда Рәсәй менән Ливон ордены араһында һуғыш башлана (Ливонская война). Өс йылдан Орден еңелә һәм тарала, Ливония Польша менән Бөйөк Литова кенәзлегенең берҙәм биләмәһенә әйләнә (Рәсәй менән һуғыш дауам итә).
1569 йылдың 1 июлендә Люблин унияһы төҙөлә. Яңы дәүләт «Ике халыҡтың да дәүләте» йәки Речь Посполитая («республика») тип атала. Ике ил дә администрацияһын, ғәскәрен, суд һәм ҡаҙнаһын һаҡлап ҡала. Польша һәм Литва сеймы берләшә, Литвала Польша монета системаһы ҡулланыла башлай, улар берҙәм сит ил сәйәстен үткәрә Уния белорус һәм украин халыҡтарының хоҡуҡтарын сикләүгә, феодал иҙеү көсәйеүгә килтерә.
Польша короллеге менән Бөйөк Литва кенәзлеге берлегенән торған дәүләт 1569—1795 йылдарҙа йәшәй (Люблин униияһы). Ул хәҙерге Польша, Литва, Белоруссия һәм Латвия, өлөшләтә Украина, Эстония, Словакия, Рәсәй һәм Молдова биләмәләрен үҙ эсенә ала. 1618 йылда уның майҙаны- 990 мең км² була. Ул саҡта был дәүләт Рәсәйҙән ҙурыраҡ, ә Франциянан ике тапҡырға ҙурыраҡ була. 1569 йылда унда 6,5 миллион кеше, 1772 йылда 14 миллион кеше йәшәй. Был дәүләт дворян демократияһы була, ә дәүләт башлығы- король һайлап ҡуйыла.
XVII быуат уртаһына тиклем Республика Польша халыҡ-ара кимәлдә юғары урын биләй. Күршеләр менән һуғыш, Украинала казак ихтилалдарын баҫтырыу һәм сит илгә сығарылған игенгә һорау кәмеү илде иҡтисади көрсөккә илтә. Унан һуң сәйәси көрсөк башлана, ул анархиияға һәм дәүләт власы институттары тарҡалыуға килтерә. XVIII быуатта Речь Посполитая Рәсәй йоғонтоһо аҫтында була, ә 1772, 1793 һәм 1795 йылдарҙа өс күрше дәүләт уны үҙ-ара бүлешеп ала.
1572—1697 йылдар
XVII быуат башында Польша Рәсәйҙәге Боларыш осоро (Смутное время) менән файҙаланып, үҙ мәнфәғәттәрен ҡайғыртып, Рәсәйҙәге Граждандар һуғышына ҡыҫыла, хатта Сигизмунд улы Владиславты Мәскәү тәхетенә ултыртырға була. Оҙайлы низағ ике ил араһында ваҡытлыса килешеү менән тамамлана— Польша Рәсәйҙең көнбайыш ерҙәренә (шул иҫәптән Смоленск ҡәлғәһенә) хужа була.
1697—1795 йылдар
Ян III вафат булғандан һуң Саксония курфюрсты Фридрих Август менән француз принцы Францишек (Франциск) ди Конти Польша тәхетенә дәғүә итә. Француз өсөн тауыштар күберәк бирелһә лә, Августты күрше илдәр яҡлап сыға һәм 1697 йылдың 15 сентябрендә Польша менән Саксонияны шәхси уния берләштерә. Август II курфюрст Фридрих I Пруссия короле (элекке Бранденбург маркграфлығы биләмәһе, унда Берлин урынлашҡан) тип таный. Август Рәсәй батшаһы Пётр I менән союзға инә, Швецияға ҡаршы Төньяҡ һуғышта (1700—1721) Рәсәй менән бергә була. . August miał plany wzmocnienia władzy w Polsce poprzez opanowanie ziem utraconych przez Rzeczpospolitą 1704 йылда Август Польша тәхетен юғалта, король итеп Швеция баҫымы аҫтында Станислав Лещинский һайлана, 1706 йылда ул шведтар талабы буйынса тәхеттән баш тарта. Август Саксонияны ла юғалта, уны швед армияһы баҫып ала. 1709 йылда Полтава янындағы алышта Рәсәй ғәскәре швед армияһын тар-мар итә, Август тәхеткә кире ултыра. 1715 йылда Тарногруд конфедерацияһы Августтың тәхетен тартып ала, уны тағы ла рус армияһы ҡотҡара. 1717 йылда Өнһөҙ сейм ваҡытында королдең абсолютизмға өмөтө юҡҡа сыға. Рәсәйҙең көсәйеүе Европа илдәренең, айырыуса Британияны борсой. Улар Августҡа Польша үҙаллылығын гарантиялаған килешеү тәҡдим итә. 1721 йылдағы Рәсәй менән Швеция араһындағы солох тураһындағы килешеү Речь Посполитаяға бер ниндәй ҙә файҙа килтермәй, уның вәкилдәре был һөйләшеүҙәрҙә бөтөнләй ҡатнашмай. 1724 йылда 11 протестант ҡала кешеһен үлем язаһына тарттырыу Польшаның халыҡ-ара имиджына зыян итә, Европала ул ҡырағай ил тип ҡабул ителә башлай. Пруссия менән Польша Польша Республикаһында диссиденттар (протестанттар) хоҡуҡтарын яҡлау тураһында килешеү төҙөй (юҡһа, Пруссия короле Фридрих һуғыш менән янай). Август вафат булғандан һуң Польша короле итеп С.Лещинский һайлана, Австрия менән Рәсәй икенсе кандидат— Веттинды тәҡдим итә. Оҙаҡламай Польша мираҫы өсөн һуғыш башлана. Лещинскийҙы ҡуйҙыртҡан франция уны яҡлау өсөн бер ни эшләмәй, тәхеткә Саксония курфюрсты Август III (1734—1763) ултыра.
Август III хаким иткән осорҙа Польша менән бер кем дә иҫәпләшмәй, Ете йыллыҡ һуғышта ул ҡатнашмаһа ла, уның биләмәләре аша күршеләрҙең ғәскәре (Пруссия, Рәсәй) иркен йөрөй.
1795—1831 йылдар
1795 йылда Польша дәүләт булыуҙан туҡтай. Илдән ситкә китеүселәр күбәйә, эмигранттар башлыса Италия, Саксония һәм Франциияға китә. 1797 йылдың ғинуарында Италияла Поляк легиондары урынлаша. Уның менән генерал Ян Хенрик Домбровский етәкселек итә. Легиондар Франция армияһы менән бергә Рим өсөн алышта ҡатнаша, 1797 йылда уларҙың «Песня о польских легионах в Италии» тигән йыры була, был йырҙың 4 строфаһы 1926 йылда Польша гимнына инә. 1807 йылда Австрия, Пруссия һәм Рәсәй Наполеондан еңелгәндән һуң Варшава герцоглығы булдырыла. 1809 йылда ул Австрия составында булған поляк ерҙәре иҫәбенә ҙурайтыла. Поляктар Наполеон уларға ысынлап та бойондороҡһоҙлоҡ бирә икән тип ышана. 100 000 кешенән торған Поляк армияһы (1811—1812) Наполеондың Бөйөк Армияһы составында Рәсәйгә походта ҡатнаша. Наполеон еңелеп, Изге Елена утрауына ебәрелгәс, Варшава герцоглығы менән Рәсәй идара итә. Вена конгрессынан (1815) һуң ул Польша короллеге тип атала башлай, рус императоры Польша короле булып тора. 1830 йылдың 29 ноябрендә Польша короллегендә Ноябрь ихтилалы башлана. Польша сеймы рус батшаһын Польша тәхетенән ҡолатыу тураһында ҡарар ҡабул итә (1831). Рус ғәскәрҙәре баш күтәреүселәрҙе еңә. Польша короллеге үҙенең күп хоҡуҡтарын юғалта һәм де-факто Рәсәй империяһы составына инә.
1831—1914 йылдар
Был 83 йыл эсендә Польшала бик күп мөһим ваҡиғалар була, барыһынан да мөһиме 1846 йыл ваҡиғалары, Европала 1848—1849 йылдарҙағы революция (Весна народов), Ғинуар ихтилалы (1863—1864) һәм 1905 йылғы революция була. 1831—1863 йылдарҙағы Бөйөк эмиграция Польша бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәш йүнәлештәрен илдә ҡалған көрәшселәр менән бергә билдәләүҙә ҡатнаша.
1914—1918 йылдар. Беренсе донъя һуғышы осоро
1914—1918 йылдар ҡыҫҡа, ләкин Польша тарихы өсөн бик мөһим осор. 1914 йылда Беренсе донъя һуғышы башлана, унда Польшаны бүлгеләүҙә ҡатнашҡан илдәр: Австро-Венгриия, Германия һәм Рәсәй һуғыша. Был поляк халҡының милли азатлыҡ өсөн көрәшкә күтәрелеүенә, был өс державаның тарҡалыуы бойондороҡһоҙ Польша дәүләтен тергеҙеүгә килтерә.
1914 йылдың 3 авгусы (Пилсудскийҙың Краковта һалдаттар алдында тотҡан телмәре) һәм 1918 йылдың 11 ноябре (Регент советы Пилсудскийға власты тапшыра) араһында булған ваҡиғалар Польша тарихы өсөн бик мөһим роль уйнай. 1916 йылда Австро-Венгрия һәм Германия элек Рәсәй составына ингән поляк ерҙәрендә марионетка Польша дәүләте (Регенство Королевство Польша) булдырыу тураһында иғлан итә. Рәсәй императоры һуғыш тамамланғас, Астро-Венгрия, Германия составындағы поляк ерҙәрен Рәсәй составына киң автономия шарттарында ҡабул итеү тураһында белдерә. Беренсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң Польша халыҡ-ара кимәлдә танылған дәүләткә әйләнә, уның сәйәси институттары, армияһы, суд власы формалаша.
Икенсе Польша Республикаһы (1918—1939)
1918—1939 йылдарҙағы Польшаны Икенсе Польша Республикаһы тип тә атайҙар. Был дәүләттең рәсми теле— поляк теле, валютаһы — поляк злотыйы була. Был республика бойондороҡһоҙ формаль күп партиялы буржуаз демократик республика тип атала. Был система Май түңкәрелеше (1926 йылдың 12-15 майы) сәбәпле үҙгәрә, илдә президенттың авторитар власы урынлаша. Ул 1918 йылыдың 11 ноябрендә Юзеф Пилсудский Варшавала хәрби власты үҙ ҡулына алғанда уҡ башланған тип әйтергә була. Был режим президент Игнаций Мосьцицкий власты эмиграциялағы Польша хөкүмәтенә тапшырғас (1939 йылдың 25 сентябрендә), йәки Польша хөкүмәте 1939 йылдың 17 сентябрендә илде ташлап киткәс ҡолай. 1918 йылдың 11 ноябрендә поляктар Варшавала контроль урынлаштыра, өс көндән был дәүләтте көнбайыш илдәр таный. Дәүләтте тергеҙгәс, уның биләмәләре тураһында мәсьәлә ҡалҡып сыға. Беренсе концепцияны Роман Дмовский тәҡдим итә— ул этник билдә буйынса сиктәрҙе биләдәләү. Икенсе концепция буйынса көнсығышта Рәсәйҙе мөмкин тиклем көсһөҙләндереү(йәки уның ерҙәрен тартып алыу) күҙ уңында тотола. 1919 йылдың мартында Конституция ҡабул ителә һәм тәүге парламент һайлауҙары үтә. Польша хөкүмәттең тәүге премьер-министры итеп Енджей Морачевский тәғәйенләнә.
1920—1921 йылдарҙа Польша ғәскәре Киевҡа тиклем барып етә, поляктар Речь Посполитая сиктәрен тергеҙергә маташа. Совет Рәсәйе менән һуғыш совет-поляк килешеүе менән тамамлана. Польшала 200 000 ашыу ҡыҙыл армеец әсирлектә ҡала, уларҙан 80 мең тирәһе үлтерелә, йәки төрлө сәбәптәр арҡаһында (яраланыу, сирләү) һәләк була (башҡорт кавалерия бригадаһы ла был һуғышта ҡатнаша, хатта тәүгеләрҙән булып Варшаваға инә).
Май түңкәрелеше һөҙөмтәһендә Санация хәрәкәте (Ю.Пилсудский) Польшала власҡа килә. Ул сәйәси блок булдыра (Независимый блок сотрудничества с правительством (BBWR)). 1930 йылда оппозиционерҙар ҡулға алына, суд процестарынан һуң, улар Брест һәм Берез Картуз төрмәләренә ябыла. Коммунистар партияһы тыйыла. BBWR Сеймда 249, Сенатта 77 урын ала. Күпселек алған BBWR һайлау тураһындағы законға үҙгәрештәрҙе үткәрә һәм депутаттар менән сенаторҙар һанын кәметеү проектын тормошҡа ашыра. 1935 йылда был блок президент вәкәләттәрен арттырыу тураһында үҙгәреште конституцияға өҫтәүгә өлгәшә. 1935 йылда Ю.Пилсудский үлә, BBWR тарҡатыла. Уның ағзалары Милли берләшеү лагерын (Лагерь национального объединения- ООН) төҙөй. 1938 йылда Польшала һуңғы парламент һайлауҙары була, унда милли аҙсылыҡтарҙан тыш тик бер партия- ООН ғына үтә. 1939 йылда фашистик Германия Польшаға ҡаршы һуғыш башлай, Икенсе Польша Респуликаһы шуның менән йәшәүҙән туҡтай.