cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аксаков (Йәрмәкәй районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Туҡыусылыҡ
Туҡыу — туҡыу станоктарында туҡыма етештереү иң боронғо һөнәрҙәрҙең береһе. Ул һуңғы неолит осоронда үреү эволюцияһы булараҡ барлыҡҡа килгән. Туҡыусылыҡ ҡулдан туҡыу һәм машина ярҙамында туҡыуға бүленә. Ҡулдан туҡыу станоктарының ябайлығы менән айырыла, уларҙа нигеҙ ептәре беркетелгән һәм туҡыусылыҡ өсөн бер ни тиклем шарттар бар, ләкин туҡыусы бөтә етештереү процесын ҡулдан башҡара. Шулай уҡ ремиз ҡоролмалы һәм баҫмалы подножка ҡатмарлыраҡ станоктар ҙа ҡулдан туҡыуға яйланған була. Боронғо замандан хәҙерге ваҡытҡа тиклем шундай ысул менән туҡыма, келәм, сюжет һәм биҙәү шпалеры, гобелендар, утилитар эшләнмәләр яһағандар. Киңерәк мәғәнәлә туҡымасылыҡ тигәндә туҡыу эшләнмәләрен етештереүҙе ҡорған технологик процестарҙың бөтә комплексы күҙ алдына баҫа.
Туҡыусылыҡ менән профессиональ рәүештә шөғөлләнгән кеше туҡыусы тип атала. Туҡыу станогының ике: вертикаль һәм горизонталь варианты бар.
Тарихы
Туҡыусылыҡ алымы таш быуатта уҡ барлыҡҡа килә. Башта туҡыу станогы вертикаль була (ҡайһы бер индеец ҡәбиләләрендә беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған; келәм туҡыу өсөн ҡулланыла). Төрлө ерҙә туҡыусылыҡ маҡсатында ҡул аҫтындағы төрлө ҡулдан туҡыу ҡулайламалары (таҡталар, бёрдышка) ҡулланған. Һуңыраҡ горизонталь туҡыу станогы уйлап сығарылған. Урта быуаттарҙа был һөнәр ҙур хөрмәт менән файҙаланылмаған. Европа илдәрендә йөн һәм етен, шулай уҡ Азиянан килтерелгән мамыҡ һәм ебәк киң таралған бәйләү сеймалы булып торған. Туҡыу станогы барлыҡҡа килеүе юғары сифатлы туҡыма етештереү мөмкинлеген биргән. Шуға ҡарамаҫтан, индустриялаштырыу дәүере был элгәре киң таралған һөнәрҙе юҡҡа сығарған. Күп туҡыусылар, үҙендә тәүгеләрҙән булып индустриялаштырыуҙың кире эҙемтәләре тәьҫирендә, хәйерселеккә төшкән. Фәҡәт туҡыусылар станоктарҙы күпләп ҡулланышҡа индереүгә һәм мануфактуралар менән йорт туҡыусыларын фабрикалар (луддиттар) менән алмаштырыуға ҡаршы булған. Был темаға Герхарт Гауптмандың «Туҡыусылар» (Die Weber, 1892) драмаһы арналған һәм Силезия (Schlesischer Weberaufstand, 1844) туҡыусыларының ихтилалы тураһында һөйләй.
Халыҡ мәҙәниәтендә туҡыусылыҡ
XIX—XX быуатҡа тиклем туҡыусылыҡ Рәсәй халыҡтарының һәм күрше территорияларының традицион мәҙәниәтенә ҡараған киң таралған йорт шөғөлдәренең береһе булған. Күбеһенсә, эске кейем, күлдәк өсөн етен һәм кесерткән (посконный тип аталған) киндере, өҫ кейеме өсөн буҫтау, шулай уҡ билбау һәм биҙәү н етештергәндәр. Туҡыу процесы, бигерәк тә әҙер әйберҙе башлау һәм киҫеү (мәҫәлән, туҡыма һыҙаттары) кеүек яуаплы стадиялары менән бик күп төрлө ышаныстар һәм ырым бәйле.
Шулай уҡ биҙәкле туҡыу, йәғни төҫлө ептәрҙең биҙәкле үрелеше юлы менән яһалған геометрик орнамент етештереү үҫешкән. XVIII—XIX быуаттарҙа төрлө дәүмәлдәге һыҙаттар һәм таҫмалар рәүешендәге биҙәкле туҡымалар кейемде матурлау өсөн ҡулланылған: улар, башлыса, аҡ киндер йә пестрядинный күлдәктәргә һәм таҫтарҙарға ҡуша тегелгән.
Башҡорт һәм татар мәҙәниәтендә башлыса һайланма (браное) туҡыусылыҡ өй эсе йыһаздарын, сыуаштарҙа (түбән этнографик төркөм) — тулыһынса тиерлек кейем биҙәү өсөн тәғәйенләнгән. Беренселәрендә (сағыу арҡыры йәки киртләсле биҙәктәр һәм үҙенсәлекле тар «ектәр» менән), сыуаштар һәм удмурттарҙа — төҫлө уточный ептәрҙе аша ташлап аҫалап һәм һайлап һуғыу ысулы менән орнамент (ҡыҙыл — аҫалап һуғыуҙа, төрлө төҫтәрҙе — һайлап һуғыуҙа ҡулланылған) техникаһы таралған. Туҡыу билбау — буйлы, орнаменттар һәм хатта яҙыу менән; ҡағиҙә булараҡ, был яҫы йәки таҫма билбау яһауҙа ҡулланылған.
Иҙел аръяғы һәм Урал буйы халыҡтарында (мариҙарҙа, муҡшы, эрзәләрҙә, удмурттарҙа) йорт туҡыусылығы: кейем теккәндә — 1970-80-се йылдарға тиклем, байрам билбауҙары туҡыу өсөн — XXI быуатҡа тиклем, һаҡланған.
Халыҡ биҙәкле туҡыусылыҡ традициялары беҙҙең көндәрҙә күп һанлы энтузиастар һәм профессионал рәссамдар, шул иҫәптән халыҡ кәсептәре художество предприятиелары тарафынан хуплана. 2000-се йылдарҙа бындай туҡыусылыҡ хәрби-тарихи реконструкция йәмғиәттәре сиктәрендә үҫешә башлаған.
Хәҙерге заманда
Беҙҙең заманда туҡымаларҙың төп өлөшө төрлө механик, автоматик һәм махсус туҡыу станоктары ярҙамында сәнәғәт ысулы менән етештерелә. Ҡул туҡыусылығы әлегә саҡлы ҡулланма сәнғәттә осрай, йәрминкәләрҙә һәм сувенирҙар магазиндарында эшләнмәләре тәҡдим ителә. Өсөнсө донъя илдәрендә, шулай ҙа, әле һаман ҡул туҡыу станоктары ярҙамында үҙ һөнәре менән тормош көтөүсе туҡыусылар эшләй. Һәм был өлкәлә йыш ҡына балалар ҙа эксплуатациялана.
Янгтумп
Янгтумп — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Иоутынья йылғаһының уң ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гоголюша
Гоголюша — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 408 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шота Руставели исемендәге грузин театры
Театр тарихы
1920 йылдан бирле эшләп килгән Дәүләт драма театры нигеҙендә Тифлис ҡалаһында 1921 йылда ойошторолған.
1921 йылда был театрға Шота Руставели исеме бирелгән.
1926 йылдан театрҙы А. В. Ахметели етәкләгән.
Юламан ауыл Советы (Ауырғазы районы)
Юламан ауыл Советы — Ауырғазы район ы составында булған, 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе. Почта индексы — 453480.ОКАТО коды — 80205880000. 1993 йылда булдырылған.
Тарихы
1993 йылда Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1993 йылдың 29 мартындағы 6-2/123-сө һанлы «Ауырғазы районында Юламан ауыл Советын булдырыу тураһындағы» Указы сыға. Унда ҡарар ителә:
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст.1 5). Ауырғазы районы буйынса а) түбәндәге юлдар бар : “Башҡортостан Республикаһының административ–территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: "Талбазы" атамаһын һаҡлап, административ үҙәген Талбазы ауылында ҡалдырып, Талбазы һәм Юламан ауыл Советтарын берләштерергә; Юламан ауыл Советының Юламан, Алексеевка, Культура, Никольский ауылдарын Талбазы ауыл Советы составына индерергә.
Талбазы ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Юламан ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға.
Ауыл Советы 2008 йылға түбәндәге муниципаль берәмектәр менән сиктәш була: Яңы Кәлсер ауыл Советы, Талбазы ауыл Советы («Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы (ред. 19.11.2008) „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы“ Законы»).
Бейек тау районы
Бейек тау районы - Татарстан Республикаһында муниципаль район. Бейек тау районында "Иҫке Ҡазан" музейы бар.
Әтнә районы
Әтнә районы - Татарстан Республикаһында муниципаль район. Ҡоморгужа ауылында күренекле ғәлим Шиһабеддин Мәржәни музейы бар.
Безымянная (Назинская ҡушылдығы)
Безымянная  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы/ Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назинская йылғаһының һул ярына тамағынан 199 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ягрэйнгыни-Се
Ягрэйнгыни-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сол Юрибеййылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фәйзуллин Марат Рәйес улы
Фәйзуллин Марат Рәйес улы (Татурас) (7 ноябрь 1982) — Рәсәй музыканты, композитор һәм музыкаль продюсер, тауыш режиссёры. РФ-ла этник проекттарҙы үҫтереүсе. Рәсәй композиторҙары союзының йәштәр секцияһы ағзаһы. «Aera Records» һәм «Afarin Records» лейблдарын булдырыусы. 100-ҙән ашыу фильмдың саундтрегы авторы.
Биография
1989—1999 йылдарҙа Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө сәнғәт академияһы ҡарамағандағы Урта махсус музыка мәктәбендә уҡый.
2000 йылда һуҡма инструменттар класы буйынса Өфө сәнғәт училищеһын тамамлай. Уҡыу йылдарында күп тапҡырҙар Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара конкурстар лауреаты була. Шул уҡ йылда һуҡма инструменттарҙа (маримба, ксилофон һ.б.) Башҡортостанда беренсе тапҡыр үҙенең концертын ойоштороусы. 15-тән күберәк музыка ҡоралында уйнай.
2008 йылда Профсоюздарҙың Санкт-Петербург гуманитар университетында тауыш режиссеры һөнәре буйынса юғары белем ала.
29 нәфис фильм, 46 документаль фильм һәм телетапшырыуҙар, 11 йәнһүрәт, 40-тан ашыу реклама ролигы музыкаһы авторы. Алдынғы кинокомпаниялар, телеканалдар, музыкаль нәшриәттәр менән хеҙмәттәшлек итә. Дискографияһында 4 альбом һәм винил пластинка бар. Рәсәй композиторҙары союзының йәштәр секцияһы ағзаһы. РФ һәм БР Кинематографистары союзы идараһы ағзаһы, Рәсәйҙең Рус география йәмғиәте ағзаһы, Евразия халыҡтары ассамблеяһының Халыҡ-ара мәҙәни хеҙмәттәшлек буйынса советы ағзаһы.
Сергий Радонежский сиркәүе (Түбәнге Новгород)
Преподобный Сергий Радонежский сиркәүе — 1869 йылда изгеләндерелә. Түбән Новгородтың Сергиевский урамында урынлашҡан.
Тарих
Ғибәҙәтхана 1865 йылда төҙөлә башлай, уның пороекты Александр II тарафынан шәхсән раҫланған. Төҙөлөш 1869 йылда тамамлана. 1872 йылда архитектор Р. Я. Килевейн ҡыңғырау манараһы нигеҙе буйынса овал формалы төкәтмә проектлай һәм уны манара бинаһынан тәпәш итеп һалдыра, был ғибәҙәт ҡылыу майҙанын ҙурайтыу маҡсатында эшләнә.
Совет власы йылдарында бында рәссамдар Союзы тора.Новгород епархияһына сиркәү 2003 йылда бирелә. 2006 йылдың октябрендә ҡыңғырау манараһы тулыһынса йыһазландырыла, унда 12 ҡыңғырау аҫып ҡуйыла, иң ҙурының ауырлығы 4 тонна тәшкил итә.
Ҡабаттан сиркәү 4 ноябрь 2006 йылдың 4 ноябрендә изгеләндерелә. Уны Түбәнге Новгород һәм Арзамас епискобы Георгий алып бара, уға Сергиево-Посад епискобы Феогност һәм Брянск епискобы Севский Феофилакт ярҙам итә. Ҡорамды изгеләндергәндән һуң, унда беренсе тапҡыр Божественная литургия була, унда РФ Хөкүмәте беренсе вице-премьеры Дмитрий Медведев була.
2010 йылдың 27 ғинуарында ҡорамда грузин телендә равноапостольная Нина хөрмәтенә молебен үткәрелә.
2006 йылдың декабренән алып  ҡорамда телһеҙ-һаңғырауҙар православие үҙәге эшләй, ә йәкшәмбе көндәрендә литургия сурдоперевод менән башҡарыла. Үҙәкте ойошторғанда Симонов монастыры тәжрибәһе иҫтә тотолоп эшләнелә, сөнки унда бер нисә йыл буйына һаңғырау һәм насар ишеткән кешеләр өсөн табыныу хеҙмәте алып барылған була. Шәмбе һәм йәкшәмбе көндәре сиркәүҙә православие йәштәр үҙәге һәм православие ғаилә клубы йыйылыштары уҙҙырыла, уның эшмәкәрлек йүнәлештәренең береһе - социаль-миссионерлыҡ эшмәкәрлеге.
Изге әйберҙәр
Сиркәүҙә преподобный Сергий Радонежский иконаһы менән уның мәйете киҫәксәләре тора. Икона Троица-Сергиева Лавра оҫтаханаһы монахтары тарафынан 2006 йылда яҙылған. План буйынса, изге икона Түбәнге Новгородта 2010 йылдың 5-13 февралендә үткәреләсәк «Широкая масленица» күргәҙмә-йәрминкәһенең төп изге әйбере булырға тейеш була. Ғибәҙәтханала йәкшәмбе көндәрендә икона алдында молебендар башҡарыла.
Бобрик Борис Фёдорович
Бобрик Борис Фёдорович (11 июль 1933 йыл — 21 июль 2013 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. 1994—2003 йылдарҙа «Востокнефтепроводстрой» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры. Рәсәй Федерацияһының Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1996), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1987). СССР-ҙың 7‑се саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 1‑се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Ленин (1973) һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1968, 1981) ордендары кавалеры. Дәүләкән ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (2002).
Биографияһы
Борис Фёдорович Бобрик 1933 йылдың 11 июлендә Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Аксенов ауылында тыуған. 1952 йылда Өфө коммуналь-төҙөлөш техникумын, 1983 йылда — Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1956 йылда «Востокнефтепроводстрой» тресы төҙөлөш идараһында башлаған: техник, участка башлығы, идаралыҡ башлығы, төҙөлөш идаралығы башлығы. «Урта Азия — Үҙәк», «Уренгой — Үҙәк», «Уренгой — Помара — Ужгород», «Бохара — Урал», «Ямбург — Волга буйы» магистраль торба үткәргестәрен төҙөүҙә һәм Башҡортостан Республикаһының 36 районына газ үткәреүҙә ҡатнаша.
СССР халыҡ депутаты итеп һайланған (1989—1991), СССР Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, техника һәм технологияны үҫтереү мәсьәләләре буйынса комитеты ағзаһы була; 1995 йылда Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышының Вәкилдәр Палатаһы депутаты итеп һайлана.
Ганг
Ганг (गंगा,, , Ганга ; Ganges) — Көньяҡ Азияның иң тулы һыулы йылғаларҙың (Амазонка менән Конгонан ҡалышып 3-сө урында) береһе һәм оҙон йылғаларның береһе(2700 км). Көнбайыш Гималай тауҙары буйлап Уттаракханд штатындағы Боҙло Ганготридандан башланып, Һиндостандың төньяғындағы Һинд-Ганг тигеҙлеген киҫеп үтеп, көньяҡ-көнсығышҡа аға һәм Брахмапутра һәм Мегхна йылғалары мелән бергә Ганга-Брахмапутра дельтаһын (башлыса Бангладеш биләмәһендә) барлыҡҡа килтереп, Бенгал ҡултығына ҡоя, уның бер өлөшө Сундарбан урмандары менән ҡапланған. Йылға бассейны мәйҙаны — 1 060 000 км².
Индуизм мифологияһында Ганг — күктән ергә төшкән йылға. Борон-борондан индуисттар өсөн изге йылга булып һанала. Индуисттар йылғаға хаж ҡылалар, бигрәк тә уның сығанаҡтары һәм Харидвар, Варанаси һәм Аллахабад ҡалалары (Джамна аҙашҡан урын) изге һанала. Уның ярҙарында кремацияләр үткәрәләр, үлгән индуистың көлө һыуҙа тарала һәм ритуаль йыуыныуҙар башҡарыла.
Һуғарыу өсөн йылға һыуы файҙланыла. 1 млн км² артыҡ майҙанлы Ганг бассейны — Ерҙә халыҡ һаны буйынса иң тығыҙ райондарҙың береһе. Йылғала суднолар йөрөү бер аҙ ҡатмарланды, хәҙер йылға тамағынан Канпур ҡалаһына тиклем яҫы төплө кәмәләрҙә генә мөмкин.
Ганг йылғаһы — Бангладештың һәм Һиндостандың төньяҡ-көнсығыш штаттарының төп һыу артерияһы булып тора, йыш ҡына бөтә ил символы булараҡ ҡарала. Һиндостандың беренсе премьер-министры Джавахарлал Неру үҙенең «Һиндостанды асҡанда» тигән классик хеҙмәтендә 1946 йылда былай тип яҙган:
Ганг Һиндостандың башҡа йылғаларына ҡарағанда күберәк уның йөрәгенә яҡын булған һәм үҙ ярҙарына боронғо замандарҙа уҡ йәшәгән миллиондарса кешеләрҙе йәлеп иткән. Ганг тарихы, инешенән алып диңгеҙгә тиклем, борон замандан беҙҙең көндәргә тиклем, Һиндостандың цивилизацияһы һәм мәҙәниәте, империяларҙың барлыҡҡа килеүе һәм емерелеүе, ҙур һәм ғорур ҡалалар, кеше мажараларының тарихы булып тора…
Һыу юлы һәм йүнәлеше
Күпселек өлөшөндә Ганг әкрен һәм тыныс ағыусы тигеҙлек йылғаһы. Йылға тауҙарҙа башланып бик йылғыр ағһа ла, тигеҙлеккә сығып тауҙарҙан ағып сығған күп һанлы ҡышылдыҡтары менән тулылана. Йылғаның күпселек өлөшө тура килгән Һинд-Ганг тигеҙлеге ғәйәт ҙур һәм яҫы. Джамна йылғаһында урынашҡан Дели менән Бенгал ҡултығы араһындағы алыҫлыҡ 1600 км тәшкил итә, ә бейеклек айырмаһы ни бары 210 метр.
Ганг йылғаһының Харидвар һәм Аллахабад ҡалалары араһындағы ауышлығы бер километрға 0,22 метр, ә Аллахабадтан Калькуттаға саҡлы бер километрға 0,05 метр тәшкил итә. Йылға үҙе бормалы, күп һынлы еңдәр, тармаҡтар һәм ҡултыҡтар, гөрләүектәр, һай урындар барлыҡҡа килтереп аға.
Ганг ағымының йүнәлеше бер нисә тапҡыр үҙгәрә: шишмә башынан көньяҡ-көнбайышҡа аға, Харидварның көньяҡ-көнсығышҡа табан борола һәм шул йүнәлештә Аллахабадка тиклем аға, артабан, Коша ҡушылғанға тиклем көнсығышҡа, ә Коша ҡушылғас көньяҡ-көнсығыш йүнәлештә аға. Шул уҡ ваҡытта Ганг йылғаһының төп юнәлеше һәм ҡайһы бер еңдәре көньяҡ-көнсығыш йүнәлештә аға, ә һуңынан көньяҡҡа Бенгаль ҡултығына тиклем, ә икенселәре, Бхагиратхи һәм Джаланга кеүек, шунда уҡ көньяк йүнәлештә аға. Йылға еңдәренең бер өлөшө Брахмапутра һәм Мегхна еңдәре менән ҡушыла һәм улар менән бергә өултыҡҡа ҡоялар. йылғаның киңлеге уның урта, иң киң өлөшөндә 800 метрҙан 1500 метрға ҡәҙәр. Түбән ағымында йылга күп һанлы еңдәр барлыҡҡа килтереп 300 км оҙонлоғондағы һәм 350 км киңлегендәге Брахмапутра дельтаһын барлыҡҡа килтерә.
Һыу йыйыу майҙаны һәм һыу режимы
Ганг бассейны — Көньяҡ Азияла майҙаны буйынса иң ҙуры. Ганг йылғаһының оҙонлоғо Һинд менән Брахмапутранан кесерәк булһа ла, ул бассейнының ҙурлығы яғынан 1 060 000 км² майҙанды биләп тора, ә Брахмапутра бассейны менән бергә Ганг уртаҡ дельта формалаштыра — 1 643 000 км².
Ямғыр — йылғаны төп туйындырыусы, ямғырҙы көньяҡ-көнбайыш муссондар һәм тропик циклондар (аҫкы агымда) июлдән октябргә тиклем алып килә, ә йылға һыуының бер өлөшө — ҡар яуыу иҫәбенә туйына, апрелдән июнгә тиклем эрей торған Гималай ҡарҙары иҫәбенә алып килә. Декабрь-ғинуарҙа йылға бассейнына бик әҙ яуым-төшөм тура килә. Уртаса алғанда, йылга бассейнында яуым-төшөм күрһәткестәре йылына 760 мм, йылғаның көнбайыш өлөшөндә йылына 2300 мм-ға тиклем тирбәлә. Йылга ағымының күпселек өлөшөндә, дельтанан тыш, яуым-төшөмдәр йылына 760-1 500 мм тәшкил итә. Дельттала йыш ҡына муссондар сезоны ваҡытында ла, унан һуң да, йәғни марттан октябргә ҡәҙәр көслө цикллы ҡойма ямғырҙар булып тора. Яуым-төшөм режимы алмашыныусан булғанға күрә, Нил йылғаһы менән сағыштырып булмаһа ла, йылға ташҡын ваҡытында оҙағға һуҙылмаҙын ваҡытҡа булһа ла йәйелә. Был ике төп дымлы сезонға тура килә: апрелдән июнгә иклем (ҡар эреү ваҡыты) һәм июлдән сентябргә тиклем (муссондар ваҡыты). Мәҫәлән, муссондар сезоны ваҡытында Варанаси һәм Аллахабад ҡалалары тирәһендә һыу кимәле 15-16 метға тиклем күтәрелә. Ҡышын йылғала һыу кимәле минимумға тиклем кәмей.
Йылғаның дөйөм һым массаһы ғәйәт ҙур. Мәҫәлән, Варанаси янында, Хуглиның еңенән 1224 км алыҫлыҡта, хатта йылдың ҡоро ваҡытында ла Ганг йылғаһының киңлеге һәм 12 метрға ҡәҙәр, ә ямғырҙар миҙгелендә 900—950 м киңлектә һәм тәрәнлеге 20 метрға тиклем етә. Бенгал ҡултығына сыҡҡан урында уртаса һыу күләме секундына 12 000 м³ тип билдәләнә (сағыштырыу өсөн, Ганг йылғаһының ағымы Днепр ағымына ҡарағанда ҙигез тапҡыр күберәк).
Павленко Вероника Евгеньевна
Павленко Вероника Евгеньевна (Ника Павленко, тыумыштан Лаврентьева, псевдонимы Батша ҡыҙы Будур; 25 апрель 1966 йыл) — Рәсәйҙең туҡыма буйынса рәссамы, педагог, куратор, галерист.
Биографияһы
Вероника Лаврентьева 1966 йылдың 25 апрелендә Өфө ҡалаһында тыуған.
1981—1985 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһында уҡый. Училищенан һуң 1987 йылға тиклем Өфөлә ер ҡаҙыу идаралығында маляр булып эшләй. 1987—1989 йылдарҙа эксперименталь лабораторияһында эшләй, 1987—1989 йылдарҙа «Ағиҙел» художество-сәнәғәт берекмәһенең (Өфө) эксперименталь лабораторияһында рәссам булып эшләй. 1989—1990 йылдарҙа Көньяҡ Йәмәндә сәнәғәт радиостанцияһында радист була.
1990—1993 йылдарҙа Сочи ҡалаһында йәшәй һәм балалар сәнғәт мәктәбендә уҡыта. 1994—1996 йылдарҙа Люберцы ҡалаһында балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы. 1996 йылда Мәскәү өлкәһе Люберцы районындағы Октябрьский ҡасабаһында шәхси балалар студияһын аса, 1998 йылда студия ябыла.
2000 йылда М. А. Шолохов исемендәге Мәскәү дәүләт гуманитар педагогия университетының художество-график факультетын тамамлай.
2001 йылда Мәскәүҙә «Мәҙәниәт» павильонында «Батша ҡыҙы Будур» галереяһын булдыра, ул 2004 йылға тиклем ғәмәлдә була. 2004 йылда ярты йыллыҡ урам «Батша ҡыҙы будурҙың каникулдары» исемле галереяһын ойоштора һәм үткәрә. Шул уҡ йылда «Батша ҡыҙы Будур» галереяһын Остоженкла (13 йорт) ҡабаттан аса һәм 2006 йылда яба. 2006—2008 йылдарҙа әлеге галерея Эрмитаж баҡсаһында эшләй. 2004—2008 йылдарҙа шулай уҡ Дмитрий Фокин фольклор студияһында белем ала.
2009 йылдың авгусында Индонезияға алты кешенән торған экспедиция ойоштора, маҡсаты — традицион яван батигын өйрәнеү. 2010 йылдың авгусында ҡурайҙы өйрәнеү маҡсаты менән Көньяҡ Уралға 5 кешенән торған экспедиция ойоштора.
2008 йылда Мәскәүҙә 21-се технология колледжы оҫтаханаларында эшләй башлай.
2009 йылда «Ника» атамаһы аҫтында өйҙәге изостудия аса, составы — студенттар һәм колледж уҡыусылары. Һуңыраҡ студия «Башҡа төрлө рәссамдар» («Особые художники») тип үҙгәртелә һәм хәҙерге ваҡытта ла Мәскәүҙә эшләп килә, әммә даими урыны булмағанға күрә, 2009 йылдан 2019 йылға тиклем урындан-урынға күсенеп йөрөй.
Күргәҙмәләр
Төркөм күргәҙмәләре
Ҡазан губернаһы
Ҡазан губернаһы — 1708—1920 йылдарҙа Рәсәй империяһының һәм РСФСР административ-территориаль берәмеге. Үҙәге — Ҡазан ҡалаһы.
Сулпан (Салауат районы)
Сулпан (Чулпан) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 376 кеше. Почта индексы — 452492, ОКАТО коды — 80247875006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ер-һыу атамалары
Тауҙар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Фалькенберг (Више)
Фалькенберг (Више) (Falkenberg) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 253 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,31 км2. Диңгеҙ кимәленән 21 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39615 һәм автомобиль коды — SDL.
Сулпан (Салауат районы)
Ер-һыу атамалары
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Белая Вода
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Янкалма-Пата-Я
Янкалма-Пата-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пата-Сос йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гнаровская Валерия Осиповна
Гнаровская Валерия Осиповна (18 октябрь 1923 йыл — 23 сентябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған санинструктор, Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң).
1942 йылдың яҙында яңы формалашыусы (2-се тапҡыр булдырылған) 229-сы уҡсы дивизияһына яҙыла, 1942 йылдың июленән Сталинград фронтында һуғыша. 1943 йылдың 23 сентябрендә Иваненки ауылы (хәҙер - Гнаровское) 244-се уҡсы дивизияһының 907-се уҡсылар полкы санитар инструкторы рядовой (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — старшина) Валерия Гнаровская яралыларҙы үҙ өҫтөнә йөкмәп пунктына алып килгән була. Шул ваҡытта перевязочный пункт йүнәлешенә ике ауыр немец «Тигр» танкыһы хәрәкәт итә. Яралыларҙы ҡотҡарыу өсөн, 19 йәшлек Валерия Гнаровская граната бәйләме менән бер танк аҫтына ташлана һәм уны шартлата, икенсеһен килеп өлгөргән ҡыҙылармеецтар юҡ итә.
Бала сағы
Валерия Осиповна Гнаро́вская 1923 йылдың 18 октябрендә хәҙерге Псков өлкәһе Плюс районы Модолицы ауылында почта хеҙмәткәре ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. Атаһы Осип Гнаровский Яндеба, почта бүлексәһе начальнигы булып эшләй, әсәһе Евдокия Михайловна йорт хужалығы менән шөғөлләнә.
1924 йылда семья Гнаровскийҙар ғаиләһе Яндеба ауыл Советына ҡараған Бардовское ауылына (хәҙер Ленинград өлкәһе Подпорожский районы), Яндеб башланғыс мәктәбенән һуң Валерияны Подпорожье ҡалаһының А. С. Пушкин исемендәге урта мәктәбенә уҡырға алалар. 1941 йылда 10 класты тамамлай, таум институтына уҡырға инергә теләй. Комсомол сафына инә.
Бөйөк Ватан һуғышы башлланыуы
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылдың июлендә атаһы Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына саҡырыла, әсәһе менән Валерия атаһы урынына почтала эшләй.
1941 йылдың сентябрендә, немец һәм фин ғәскәрҙәре Ленинградҡа яҡынлашҡас, Подпорожский фронт районына әйләнә. Гнаровскийҙар ғаиләһе (әсәһе, һеңлеһе Виктория, 75 йәшлек өләсәләре һәм Валерия) Себергә, Омск өлкәһендәге (хәҙерге Төмән өлкәһе) Ишем станцияһына эвакуациялана. Уларҙы Бердюжье ауылына ебәреләләр, унда Валерия әсәһе менән бергә Истошинский элемтә бүлегендә телефонистка булып эшләй (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — Яңы Заимка ҡасабаһы почтаһында һәм Бердюжский элемтә контораһында).
Валерия урындағы район хәрби комиссариатына бер нисә тапҡыр фронтҡа ебәреүҙәрен һорап мөрәжәғәт итә, ләкин һәр ваҡыт кире яуап ала. 1942 йылдың яҙында Бердюжье ауылы комсомолкалары Ишем станцияһына бара һәм 10 апрелдә шунда формалашыусы 229-сы уҡсылар дивизияһы яҙылыуға ирешә. Шулай итеп, Валерия әхирәттәре менән бергә хәрби әҙерлек үтә, санитар эшен өйрәнеп, ҡыҫҡа ваҡыт эсендә шәфҡәт туташтары курсын уңышлы тамамлай.
Сталинград алышы
1942 йылдың июлендә дивизия 64-се армия составында Сталинград фронтына ебәрелә һәм шунда уҡ ҡаты һуғышҡа инә, унда Гнаровская Валерия, үҙенә йөкләп һуғыш яланынан яралыларҙы сығарып, батырлыҡ күрһәтә. Ә шарттар талап итә икән, ҡулына ҡорал алып һуғыша, һәм уның фронташ дуҫы Е. Доронина хәтирәләре буйынса, ҡыҙылармеецтарҙы атакаға күтәргән.
26 июдә Суровикино районында дошман 229-сы уҡсылар дивизияһының уң фланг оборонаһын өҙә һәм Чир йылғаһ ярына сыға.
Дивизия, үҙенең хәрби көсөн һаҡлап, Дон йылғаһы аша үткән тимер юл күперенә сығырға тырышҡан дошманы тотҡарлауын дауам итә. Ә 31 июлдә 112-се уҡсылар дивизияһы менән берлектә, ун танк һәм авиация ярҙамы менән, контрһөжүмгә күсә һәм немец ғәскәрҙәрен Чир йылғаһы аръяғына алып ырғыта.
17 көн буйына дивизия дошман менән туҡтауһыҙ һуғыштар алып бара, 10 августа ҡамауға эләгә һәм аҙна дауамында үҙебеҙҙекеләргә (1942 йылдың 5 авгусында булған 5419 кешенән Дон йылғаһының һул ярына үбеҙҙекеләргә барлығы 700-гә яҡын кеше генә сыға ). Шул ваҡытта Валерия табип бурысын үтәй, әммә оҙаҡламай ҡорһаҡ тифы менән ауырып китә. Яугирҙар, ҡамауҙы өҙөп, саҡ тере ҡыҙҙы ҡулдарында күтәреп сығара. Хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләнгән була. Госпиталдә дауаланып ятҡанда, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Яугирҙәр госпиталгә яҙған хаттарында уны «Ҡарлуғас» тип атай.
1943
Донецк өлкәһе Славянский районының Северский Донец йылғаһы буйындағы Голая Долина ауылы өсөн барған алышта ғына һуғыш яланынан, ҡоралдары менән, 47 яралы яугирҙе һәм офицерҙы үҙ иңенә һалып ут эсенән алып сыға. Шәхсән 28 немец һалдатын һәм офицерын юҡ итә. Һуғыш дауамында В. О. Гнаровская барлығы 300-ҙән ашыу яралының ғүмерен һаҡлап алып ҡала.
Һуңғы алыш
1943 йылдың 23 сентябрендә Иваненки ауылы янындағы алышта 244-се уҡсы дивизияһының рядовойы 907-се уҡсылар полкы санитар инструктор рядовой (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — старшина) Валерия Гнаровская, үҙ өҫтөнә һалып, яралларҙы перевязочный пунктҡа алып килгән була. Шул ваҡытта перевязочный пункт йүнәлешенә ике ауыр немец «Тигр» танкыһы хәрәкәт итә. Яралыларҙы ҡотҡарыу өсөн, 19 йәшлек Валерия Гнаровская, граната бәйләме менән, бер танк аҫтына ташлана һәм уны шартлата, икенсеһен килеп өлгөргән ҡыҙылармеецтар юҡ итә.
Запорожье өлкәһендәге «Тигр» тибындағы 2 дошман танкыһы беҙҙең оборона һыҙығын өҙөп, полк штабы урынлашҡан урынға уҡтала. Был һәләкәтле мәлдә, танктар штабҡа 60-70 метрға яҡынайғанда, Гнаровская, гранаттар бәйләмен эләктереп алып һәм ерҙән күтәрелеп, иң алда килеүсе танкка ташлана һәм үҙ ғүмерен ҡорбан итә. Шартлау һөҙөмтәһендә танк туҡтатыла….
Шундай хаҡ менән немецтәрҙең контратакаһы кире ҡағыла, полк штабының ҡыйратылыу хәүефе хәл ителә һәм полктың хәрби бурысы — тормошҡа ашырыла.
Вербовое ауылы өсөн алыштан һуң, урындағы халыҡ, В. О. Гнаровскаяның кәүҙәһе табып, ерләй. Бер йылдан, тейешле хәрби хөрмәт күрһәтеп, Запорожье өлкәһенең Красноармейский районы В. О. Гнаровсая исемендәге совхоз паркына, Мәҙәниәт йорто эргәһенә, күсереп ерләйҙәр.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 2 июнендә Указы менән, командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм батырлыҡтары һәм ҡаһарманлыҡтары өсөн, Валерия Гнаровскаяға (үлгәндән һуң) «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Совет дәүләт наградалары һәм исемдәре :
Хәтер
Иваненки ауылының исеме батыр ҡыҙ хөрмәтенә Гнаровское ауылы тип үҙгәртелә һәм унда герой хөрмәтенә обелиск ҡуйыла. В. О. Гнаровскаяның йәшлек йылдары үткән Подпорожье ҡалаһында бер урам уның исемен йөрөтә, ә 1959 йылда пионерҙар паркында һәйкәл ҡуйыла.
Валерияның Гнаровская ғүмеренең һуңғы минуттары хаҡында рәссамдар И. М. Пентешин (1961), С. А. Володин (1970) һәм М. м. Самсонов (1984)картиналары һөйләй.
Ғаиләһе
Һуғыштан һуң атаһы Осип Гнаровский фронттан әйләнеп ҡайта, әммә тиҙҙән вафат була. Әсәһе Евдокия Михайловна Ленинград өлкәһе Подпорожье ауылында йәшәгән. 1970-се йылдар мәғлүмәттәренән билдәле булыуынса, Валерияның һеңлеһе Виктория педагог булып эшләгән.
Шаһиев
Шаһиев — фамилия.
ICANN
«Домен исемдәре һәм IP-адрестар менән идара итеү корпорацияһы» (Internet Corporation for Assigned Names and Numbers), ҡыҫҡартмаһы ICANN (уҡылышы айкэн ) — 1998 йылдың 18 сентябрендә домен исемдәре, IP-адрестар һәм Интернет эшенең башҡа өлкәләре менән бәйле мәсьәләләрҙе көйләү өсөн АҠШ хөкүмәте ҡатнашлығында ойошторолған коммерцияға ҡарамаған халыҡ-ара ойошма.
Тарихы
1998 йылға тиклем дөйөм ҡулланыуҙағы домендарҙа исемдәрҙе теркәү менән Network Solution Inc (NSI) компанияһы ғына шөғөлләнә. Шунлыҡтан теркәлеү хаҡы ла юғары була — .com, .net һәм .org зоналарындағы һәр домен уның эйәһенә $50 долларға төшә. Ошо сәбәпле теркәлгән домен исемдәре һаны йылдам үҫә алмай: 1998 йылда донъяла уларҙың һаны ни бары өс миллион була.
ICANN корпорацияһы домендарҙы теркәүҙең бүлгеләнгән системаһын ҡулланыуҙы индерә, был сара аккредитацияанған теркәүселәрҙең домен исемдәре реестрына ирекле инеү принцибына нигеҙләнә. Шулай итеп, конкуренциялы домен баҙары хасил була. Бөгөн дөйөм файҙаланыуҙағы домен зоналарында 900-ҙән ашыу аккредитацияланған теркәүсе эшләй. Ә теркәлгән домендар һаны 270 миллиондан ашып киткән. Адресациялау системаһын үҫтереп, ICANN корпорацияһы дөйөм ҡулланыуҙағы домендар исемлеген дә арттыра. 1998 йылда улар ни бары өсәү (.com, .net, .org) була. 2001 йылдан корпорация .info, .biz, .name, .coop, .museum, .aero, .pro, .travel, .jobs, .cat, .asia, .eu, .mobi, .tel домен зоналарын индерә.
ICANN ҡарарҙар ҡабул итер алдынан улар буйынса Интернет берләшмәһе, бизнес һәм төрлө илдәрҙең дәүләт власы органдары вәкилдәре менән фекер алышыу үткәрә. ICANN документтары буйынса фекер алышыу төрлө форматта үтә. Бынан тыш, корпорация халыҡ-ара конференциялар үткәреп тора.
ICANN офистары Лос-Анджелеста, Истанбулда һәм Сингапурҙа урынлашҡан, корпорацияның етәксе органдарында планетаның төрлө мөйөштәре вәкилдәре эшләй.
2011 йылда компания донъяла булған бөтә мәғлүмәттең һанын хисаплап сығарыу буйынса киң күләмле тикшеренеүҙәр үткәрә. Тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә донъяла 2,56 зеттабайт мәғлүмәт барылғы асыҡлана. Шул уҡ тикшеренеүҙән яһалған фараздарға ярашлы, XXI быуат аҙағына мәғлүмәт һаны 4,22 йоттабайтҡа етәсәк.
Оло Ҡомаҡ
Оло Ҡомаҡ  — (Большой Кумак, Кума) - Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 1733 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 212 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Ерекле һыуһаҡлағысынан Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Йылға атамаһы төрки сығышлы - "оло" һәм "ҡомаҡ" һүҙҙәренән яһалған. Башҡорттар уны юшҡын ултыра торған ҡаты, етмәһә буръяҡ һыуы өсөн шулай атаған Ҡаҙаҡ телендәге "ваҡ убалар" тигәндән килеп сыҡҡан тип аңлатыусылар ҙа бар Мәгәр йылға боронғо башҡорт ерҙәренән аға һәм Яйыҡ йылғаһына ҡоя, шуға күрә атама йылға һыуының сифатын аңлатҡан башҡорт һүҙенән килеп сығыуы ысынбарлыҡҡа яҡыныраҡ.
Кәрешкә (Баймаҡ районы)
Тарихы
1866—1870 йылдарҙа Байыш ауылы кешеләре нигеҙ һалған. Кәрешкә батыр исемен йөрөтә.
Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Кәрешкә-Һаҙ ауылы 1861 йылда Манһыр ауылынан сығыусылар тарафынан төҙөлгән. Башта Буранғол Уралбай улы Алдаров (1818 йылғы), уның улдары — Камалетдин, Ямалетдин, Ғиләзетдин, ағаһының улы Алдашкилде Аҫылгәрәй улы; указлы мулла Мәсәғүт Ҡунаҡҡол улы Уралбаев, (1815 йылғы), уның улы — Нурмөхәмәт (ейәне — Солтанхан); Шәрәфетдин Ҡунаҡҡол улы Уралбаев (1818 йылғы), уның улдары — Ғәзизйән, Абдрахман, Талха; Ғабдулзәлей Аллағыуат улы Алдаров (1808 йылғы), уның улдары — Йәғәфәрсадык, Абдулла, Ярулла, Зәбир; Янтили Аллагуватович Алдаров, с 1791 года, его сыновья — Юмагужа, Мысыргали; урядник Юлмухамет Янтилинович Аллагуватов, с 1825 года, уның улдары -Мөхәмәтхәзиф, Аспирхан; Йәнмырҙа Аллағыуат улы Алдаров (1821 йылғы); Сәғәҙәт Сабанғул Аллағыуат (1826 йылғы), уның ағалары Ғәҙелша, Баймөхәмәт; Ғибәҙәт Сабанғул улы Аллағыутов (1821 йылғы); Юлдашбай Хәлил улы Алдаров (1780 йылғы), улы — Сәйфулла (ейәне — Йонос, Хәбибулла, Ғәрифулла); Табыл Юлдашбай улы Хәлилов (1819 йылғы), улдары — Бирғәли, Шаһимәрҙән, Хәйернас, Ғүмәр, Ғәлеасҡар; Юлтимер Юлдашбай улы Хәлилов (49 йәш 1859 йылда), улдары — Ташбулат, Дәүләтгәрәй, Ишбулды, Сәйфелмөлөк; Таштимер Юлдашбай улы Халилов, улы — Тулумғужа. Ҡайһы берҙәре кире ауылдарына ҡайтҡан
1885 йылда 230 кеше йәшәгән, 1920 йылда — 336 кеше, 1989 йылда — 396 кеше, 1999 йылда — 458 кеше.
Коллективлашыу осоронда Сталин исемендәге колхоз (1929) составына инә, уны үҙгәртеп ҡорғпандан һуң — Иҫәнсурин, Куйбышев исемендәге колхоздар составында була. 1957 йылдан алып «Сибай» совхозының Кәрешкә бүлексәһе.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Абих Ольга Михайловна
Абих Ольга Михайловна (2 март 1950, Ишембай ҡалаһы)— шағирә, тәржемәсе. Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының яҙыусылар союзы ағзаһы. «Вдохновение» («Илһам») әҙәби берләшмәнең етәксеһе (Ишембай ҡалаһы).
Биографияһы
Абих Ольга Михайловна 1950 йылдың 2 мартында Башҡортостан Республикаһының Ишембай ҡалаһында тыуған. Әсәһе яғынан ҡартатаһы священник булған, икенсе ҡартатаһы — дьякон, ә бер ҡартатаһының атаһы, Буренин Виктор Петрович Петрович - рус яҙыусыһы, шағир, билдәле тәнҡитсе, тәржемәсе һәм драматург. Ул Мәскәүҙә 1841 йылда тыуған, Ленинградта 1926 йылда вафат булған. «Владимир Монументов», «Выборгский пустынник», «Граф Алексис Жасминов» псевдонимдары аҫтында яҙышҡан. Барбье, Виктор Гюго, Байрон, Альфред де Мюссе, Леопарди шиғырҙарын руссаға тәржемә иткән. «Колокол», «Современник» журналдарында, «Новое время», «Искра» гәзиттәрендә әҫәрҙәре баҫылып сыға, Л. Толстой, Н. Некрасов, М. Салтыков-Щедрин, А. Блок, Ф. Достоевскийҙар менән аралашҡан. Уның мираҫы Пушкин йортонда һаҡлана.
Ижад юлы
Ольга Михайловна Абих — 10 шиғыр йыйынтығы авторы, «Гайдар. Время. Мы.» 1-се Бөтә Рәсәй ижади конкурстың Гран-при эйәһе. Рәсәй Президенты янындағы (МАГМУ при РАГС) Рәсәй академияһы ҡарамағындағы Мәскәү дәүләт идаралығы академияһының дипломы менән наградланған. «Илһам шишмәләре — 2003» («Родники вдохновения — 2003») Халыҡ-ара шиғриәт фестиваленең лауреаты (Бәләбәй ҡалаһы). «Вдохновение» («Илһам») әҙәби берләшмәнең етәксеһе (Ишембай ҡалаһы).
Үҙенең шиғырҙарына яҙылған йырҙар менән 3 музыкаль дискылары сығарған. Уның шиғырҙары башҡорт һәм сыуаш телдәренә тәржемә ителгән. Күп йыллыҡ емешле эшмәкәрлеге өсөн Рәсәй яҙыусылары союзының Почетлы грамотаһы менән бүләкләнгән. Шиғырҙарҙы балалар һәм өлкәндәр өсөн яҙа. Журналдарҙа баҫтырыла. 2008 йылдың ноябрь айында балалар өсөн Дондағы Ростовта «Проф-Пресс» нәшриәтендә картон-китаптар сығарыла: «Бына ниндәй байрам ул — Яңы йыл!» («Что за праздник — Новый год!») һәм «Ҡыш Бабайҙан — сюрприз» («Сюрприз от Дедушки Мороза»). 2009 йылдың сентябрендә З. Бейешева исемендәге «Китап» башҡорт китап нәшриәтендә «Барыһы ла һөйөүҙән башлана» («Всё начинается с любви») йыйынтығы сыға. Шағирәнең шиғырҙар шәлкеме «Современная сетевая поэзия. Том 3» альманахына индерелде (Мәскәү ҡалаһы).
Уның шиғырҙары урындағы «Восход», «Торатау», «Подметки+» гәзиттәренең биттәрендә баҫтырыла. Ольга Абих шиғырҙарына бик матур йырҙар яҙылған: «В родниковом краю», «Город детства», «Песня о Башкортостане». «Любимая Россия» исемле йыры «Рябинушка» халыҡ вокал ансамбле реперуарына ингән. О. Абихтың балалар өсөн «Весенний первоцвет» исемле яңы китабы 2017 йылда «Китап» Башҡорт китап нәшриәтендә сыҡты. Йыйынтыҡҡа хайуандар, йыл миҙгелдәре, байрамдар, мәктәп көндәлек тормошо тураһындағы шиғырҙар ингән.
Иҫке Үръяҙы
Иҫке Үръяҙы (Юғары Үръяҙы; Иске Үрьяды, Старые Урьяды) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы.
География
Ауыл Үръяҙы йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көнбайышҡа табан 32 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға йәнәй ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1706 йылдан билдәле. Ауыл Йәнәй улусының Туғыҙ түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Семиострово (Ушар) улусы составына керә.
Ауыл кешеләре 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.
XX быуат башында ауылда мәсет (1844 йылдан билдәле), мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.
Халҡы
1795 йылда ауылда 212 башҡорт, 1834 йылда — 217 типтәр, 1870 йылда — 250 башҡорт, 1912 йылда — 423 типтәр иҫәпләнгән.
Дунай (Нырза ҡушылдығы)
Дунай — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нырза йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ялипи-Яха
Ялипи-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Хэхэ-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Беличья (Пульсец ҡушылдығы)
Беличья  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы/ Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пульсец йылғаһының һул ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Рочегов Александр Григорьевич
Рочегов Алекса́ндр Григо́рьевич (6 (19) февраль 1917, Баҡы —2 декабрь 1998, Мәскәү)  — СССР һәм Рәсәй архитекторыю Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. СССР-ҙың халыҡ архитекторы (1991). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1990).
Биографияһы
Александр Григорьевич Рочегов Баҡыла (хәҙерге Әзербайжанда) тыуған.
1941 йылда үҙ теләге менән фронтҡа китә һәм яраланып, демобилизациялана.
1943 йылда — Ленинград һынлы сәнғәт, скульптура һәм архитектура институтын, 1944 йылда аспирантураны тамамлай.
1944—1949 йылдарҙа СССР Министрҙар Советының Архитектура эштәре буйынса комитеты Дәүләт архитектура оҫтаханаларында Л.М.Поляковта өлкән архитектор, төркөм етәксеһе, 1949—1950 йылдарҙа —СССР Төҙөлөш министрлығының 2-се проект институты ҡарамағындағы Мәскәү ҡалаһында Комсомол майҙанында бейек бинаны проектлау бюроһында, 1951—1960 йылдарҙа СССР Энергетика министрлығының «Гидропроект» институтында эшләй. 1949—1959 йылдарҙа Мәскәүҙә «Ленинград» ҡунаҡханаһы бинаһын проектлау буйынса төркөм етәксеһе була.
1960—1963 йылдарҙа — Мәскәү ҡала башҡарма комитеты Баш архитектура-планлаштырыу идаралығының «Моспроект-I» идаралығы 20-се комплекслы оҫтаханаһы етәксеһе, 1963—1982 йылдарҙа — Мәскәү ҡала башҡарма комитеты «Моспроект-2» идаралығы начальнигы.
1968 йылда «Торлаҡ» халыҡ-ара эшсе төркөмөн етәкләй. Уның етәкселегендә бер нисә мөһим документ, атап әйткәндә, «Торлаҡ хартияһы» баҫтырып сығарыла.
1979—1982 йылдарҙа күләмле- планировкалы элементтарҙан эре панелле йорттар төҙөү системаһын булдыра һәм индерә (КОПЭ).
СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы (1946). 1982 йылдан алып 10 йыл дауамында РСФСР/Рәсәй Архитекторҙар союзына етәкселек итә. Рәсәй Архитектура һәм төҙөлөш фәндәре академияһы академигы, 1992—1998 йылдарҙа — уның Президенты. СССР Художество академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1988 йылдан алып).
Мәскәүҙә Халыҡ-ара архитектура академияһының почетлы ағзаһы, Украина архитектура академияһының почётлы ағзаһы була
Францияның Архитектура академияһы ағзаһы (1988), Рәсәй Төҙөүселәр союзы һәм башҡа ойошмалар идараһы ағзаһы.
Атамкүл
Атамкүл (Атамкуль) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 104 кеше. Почта индексы — 452185, ОКАТО коды — 80225837002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Күнзавод
Күнзавод (Кожзавода) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 167 кеше. Почта индексы — 453663, ОКАТО коды — 80206852004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әрмәнстан
Әрмәнстан Республикаһы (Հայաստանի Հանրապետություն) — Кавказ аръяғында урынлашҡан унитарлы президент республикаһы. 2011 йылда үткән халыҡ иҫәбе буйынса Әрмәнстан Республикаһында 2 млн. 871 мең кеше йәшәй йәки Әрмәнстан территорияһынан сит йәшәгән граждандары менән 3 018 854. Халыҡ тығыҙлығы: 110 кеше/км².
Әрмәнстан Республикаһы — Көнсығыш Әрмәнстан тарихи төбәгенең төп территорияһы (Таулы Ҡарабах Республикаһы территорияһы менән бергә). Әрмәнстан Республикаһы — Төркиә, Әзербайжан, Грузия, һәм танылмаған Таулы Ҡарабах илдәре менән ситләшеп тора. Әрмәнстан Рәсәй Империяһының составына 1826 — 28 йй. Рәсәй һәм Иран һуғышынан һуң инә. Хәҙерге Әрмәнстан дәүләтлегенең нигеҙе 1918 йылдың 28 майында Кавказ аръяғы Республикаһынан айырылған Әрмән Демократик Республикаһы барлыҡҡа килеүе менән бәйле.
1920 йылда Әрмәнстанға Совет власы килгәс, республикаға Әрмән ССР-ы исеме бирелә. Ул Кавказ аръяғы Федератив Республикаһы аша СССР составына инә. 1936 йылдың 5 декабрендә Советтар Союзының яңы Конституцияһы рөсхәт ителгәс К. а. С. Ф. С. Р. бөтөрөлә, шуға ҡарай Әрмән ССР-ына (Әзербайжан, Грузия менән бергә) союздаш республика статусы бирелә. Советтар Союзы тарҡалғандан һуң 1991 йылдың 23 сентябрендә үткәрелгән референдум нигеҙендә Әрмәнстан Республикаһы бойондороҡһоҙ илгә әйләнә.
Тарих
Әрмәнстан тураһында беренсе тапҡыр Бехистун яҙыуҙарында осрай (б. э. т. 520 йыл). Боронғо ваҡыттың тарихсылары һәм географтары Әрмәнстанды Сүриә, Фәрсистан төбәктәре менән бергә күрһәтелгән. Искәндәр Зөлҡәрнәй империяһы ҡырылғас-Айрарат, Софена исемле әрмән илкәйҙәре барлыҡҡа килә. Бәлки улар аҙ ваҡыт үткәс Селефкид империяһы ул илдәрҙе яулап ала. Әммә ул империяны Рим ҡырып ала. Һәм б. э. т II быуаты тирәһендә Бөйөк Әрмәнстан һәм Бәләкәй Әрмәнстан илдәре барлыҡҡа килә.