cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башҡортостан эвакогоспиталдәре
Башҡортостандағы эвакогоспиталдәр
Эвакогоспиталдәр утлы ҡоралдан яраланғанда ҡан тамырҙарын (А.А.Полянцев); остеомиелитты (И.Г. Лукомский, Л.С.Гольберг һ.б.); тимер сым ҡулланып һөйәктәр һыныуын (Б.И. Кимельман); йылытылған парафин м‑н яй төҙәлгән яраларҙы һәм сей яралы бирсәләрҙе (Н.С.Слепов); баш мейеһе (А.С.Борзунова, И.Л.Вакуленко, М.Н.Ғайсина, Н.И.Савченко, И.Ф. Случевский) һәм арҡа мейеһе (Н.Ф. Воробьёв) йәрәхәттәренә бәйле невроздарҙы һәм психик ҡаҡшауҙарҙы, шулай уҡ дауалауҙың башҡа яңы ысулдары эшләнә һәм ғәмәлгә индерелә.
Яралы­ларҙы һәм ауырыуҙарҙы аяҡҡа баҫтырыу өсөн дауалау республиканың “Алкин”, “Янғантау” һәм башҡа шифаханаларында дауам итә.
Ишембай ҡалаһындағы 2606-сы эвкогоспиталь 1941 йылдың сентябренән 1943 йылдың декабренә тиклем эшләй. Ул ҡаланың 3-сө башҡорт мәктәбенең (хәҙер Әхмәтзөки Вәлиди исемендәге 2-се башҡорт гимназияһының уҡыу корпусы) ике ҡатлы бинаһына урынлашҡан була. Ишембайҙың 1-се мәктәбе (хәҙер 1-се ҡала гимназияһы) бинаһына 5920-се эвакогоспиталь (1943 йылдың сентябре - 1946 йылдың сентябре) урынлаша. Оло йәштәгеләрҙең хәтерләүенсә, был эвакогоспиталдә әсиргә төшкән дошман һалдаттарына медицина ярҙамы күрһәтелгән.
Люк-Пай
Почта индексы — 628650, ОКАТО коды — 71119000000.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Канарейка (Бишбүләк районы)
Канарейка (Канарейка) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4 кеше. Почта индексы — 452043, ОКАТО коды — 80212842003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Черепахин Сергей Павлович
Черепахин Сергей Павлович (1 октябрь 1923 йыл — 4 февраль 1989 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, уҡсылар полкының пулемёт расчёты командиры, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Сергей Павлович Черепахин 1923 йылдың 1 октябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Байҡы ауылында тыуған.
1942 йылдың мартында Ҡариҙел районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 1942 йылдың июненән хәрәкәт итеүсе армияла. Көньяҡ-Көнбайыш, 3-сө Украина һәм 1-се Белоруссия фронттарында һуғыша.
240-сы гвардия уҡсылар полкының пулемёт расчеты командиры (74-се гвардия уҡсылар дивизияһы, 8-се гвардия армия, 1-се Белоруссия фронты) гвардия сержанты С. П. Черепахин Польшаның Бжезина, Лодзь һәм Познань ҡалаларын азат иткәндә ҡаһарманлыҡ күрһәтә.
1947 йылда демобилизацияланғандан һуң С. П. Черепахин тыуған иленә ҡайта. Йүрүҙән леспромхозында электромеханик булып эшләй. 1989 йылдың 4 февралендә вафат була.
Батырлығы
«1945 йылдың 19 ғинуарында Бжезины ҡалаһы эргәһендә, уҡсыларҙың беренсе рәтендә ҡыйыу алға барып, ул мәргән уты менән дошмандың 4 пулемётын юҡ итә, боеприпаслы 2 автомашинаһын яндыра, 40 гитлерсыны юҡ итә. Лодзь ҡалаһы районында немец контратакаға күсә. С. П. Черепахин, дошманды яҡын араға яҡын ебәреп, пулемёттың мәргән атылған уты менән дошман сылбырын ҡырып һала һәм 30 фашисты терәп атып үлтерә. Бөтә патрондар тотонолоп бөткәс, ул беренсе булып атакаға ташлана, расчет яугирҙәрен үҙе артынан эйәртә, улъя пулемёты уты менән тағы 15 гитлерсыны юҡ итә.
Познань ҡалаһының ҡорал заводы өсөн алыштарҙа С. П. Черепахин граната менән дошмандың пулемёт расчетын юҡ итә, пулемётты ҡулға төшөрә һәм уның мәргән уты менән немецтарҙы ҡасырға мәжбүр итә. Шулай итеп, батальондың хәрби бурысты үтәүен тәьмин итә. Был һуғышта батальон дошмандың 250 ҡул һәм станоклы пулемётын, 130 автоматын, 1500 винтовкаһын ҡулға төшөрә».
С. П. Черепахинға 1945 йылдың 31 майында «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
31 август
31 август — григориан стиле буйынса йылдың 243-сө (кәбисә йылында 244-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 122 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Ауыл ҡарлуғасы
Ауыл ҡарлуғасы (Hirundo rustica) — бәләкәй генә  күсер  ҡош,  Европала, Азияла, Африкала һәм Америкала таралған. Башҡа ҡарлуғастарҙан оҙон ҡойроғоноң сәнске формаһындағы йырығы, бөгөлөүсән оҙон осло ҡанаттары менән айырыла.
Туҡланыуы
Бөжәктәр: себен, сиңерткәләр, баҙлауыҡтар, ҡуңыҙ һәм башҡа осоусы бөжәктәр менән туҡлана. Уларҙы осоп барған ваҡытта аулай.
Тауышы
180px|Ауыл ҡарлуғасы һайрауы
Һылтанмалар
Ҡара ҡарлуғас
Джалга
Джалга — Рәсәйҙәге йылға. Ҡалмыҡ Республикаһы, Ростов өлкәһе, Ставрополь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Маныч-Гудило күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 88 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Маныч йылғаһы башынан Пролетарь һыуһаҡлағысына тиклем, Калаус һәм Егорлык йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Эске районы
Эске районы (Совєтський район, İçki rayonı) — Ҡырым АР территорияһында урынлашҡан 14 райондың береһе. Райондың административ үҙәге — Эске.
Райондың майҙаны — 1080 км². Халыҡ тығыҙлығы — 34.79 кеше/км².
Телефон коды — +380 6551.
Халыҡ
2001 йылғы Украина йән иҫәбен алыу буйынса милли составы :
Яман Юшатыр
Исеменең килеп сығышы
Гидроним башҡорт теленән «Насар Юшатыр» тип тәржемә ителә. 1901 йылғы сығанаҡта — Юшатырка.
Ҡушылдыҡтары
Труска һул), Чугуш (һул), Чалуга (һул), Төйлөгән (һул)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса һыу Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы ҡушылғандан алып тамағына тиклем Һаҡмар йылғаһы ҡушылған тамағына тиклем. Йылғаның йырҙа бассейны — Яйыҡ (һыу бассейдың рәсәй өлөшө).
Рф территорияһы буйынса мәғлүмәт әҙерләү һәм Һыу ресурстарының федераль агентлығы әҙерләгән РФ территорияһында һыу хужалығын районлаштырыу геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
Кесе Пинюг
Кесе Пинюг — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мала йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Саҙаҡ (йылға)
Саҙаҡ  — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/177/475/407 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 74 км.
Кесе Пинюг
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Саҙаҡ (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дарквети сиркәүе
Дарквети Изге Георгий сиркәүе (დარკვეთის წმინდა გიორგის ეკლესია) - көнбайыш Грузияла Имеретия төбәгенең грузин православ сиркәүе. Тышҡы фасадтарында һырланған таш орнамент менән бер нефлы базилика. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән
Майга
Майга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чая йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Дарквети сиркәүе
Архитектураһы
Сиркәү бер нефлы базиликанан ғибәрәт.Интерьеры ике пар пилястр менән бүленгән, уларҙы түшәмдең эске аркалары тотоп тора. Интерьеры ағартылған һәм бер ниндәй ҙә һынлы сәнғәт эҙҙәре юҡ. Сиркәү дүрт тәҙрә менән яҡтыртыла, һәр яғында берәр тәҙрә. Фасадтары, бигерәк тә тәҙрә һәм ишек ҡыҫандары семәрле биҙәктәр менән  биҙәлгән. Көньяҡ диуарҙа тауистың рельефлы һүрәте менән плита тора. Көнбайыш фасад ярым түңәрәк тәҙрәгә эйә, шулай уҡ диуарҙа бер нисә рәт  урта быуат яҙыуҙары бар. Яҙыуҙарҙы ниндәйҙер Голиафҡа һәм уның улдары Годальбриға, Липаритҡа һәм К-Е (Константинға?) ҡайтарып ҡалдыралар. Яҙыуҙан Голиаф эристав һәм ошо сиркәүҙе төҙөүсе Георгийҙың улы икәнлеге билдәле.
Майга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Суворов урамы (Ялта)
Суворов урамы (русса: Суворовская улица), Ҡырым Республикаһының Ялта ҡалаһындағы урам. Ул бөйөк рус хәрби етәксеһе, хәрби теоретигы һәм рус хәрби һуғыш оҫтаһы, генералисимуса Александр Васильевич Суворов (1730—1800) хөрмәтенә аталған. Суворов урамы Сеченов һәм Краснорейский урамдарынан башланып китә һәм Красноварский урамы менән киҫешкән ерҙә тамамлана. Урамдың оҙонлоғо — 570 метр.
Йөкмәткеһе
Үҙенсәлектәре Ялта ҡалаһының Суворов урамы Сеченов һәм Краснорейской урамдары киҫешкән урында башлана, Ливадия урамын киҫеп үтә һәм Красноварский урамы менән киҫешкән урында тамамланып ҡала. Урамда 54 бина иҫәпләнә. Суворов урамының оҙонлоғо — 570 метр тәшкил итә.
Суворов урамының почта индексы — 298607.
Тарих
Был урам рус хәрби һуғыш оҫтаһы, рус хәрби етәксеһе һәм хәрби теоретигы генераллиссимус Александр Васильевич Суворов (1730—1800) исеме хөрмәтенә уның исеме менән аталған. Суворов тарихҡа талантлы генерал булараҡ инеп ҡалған (ул 60-тан ашыу алышта еңеүсе булған) һәм хәрби аҡыл эйәһе, 18-се быуаттың иң ҡыйыу хәрби эшмәкәре булған[2].
Географияһы
Был географик объект Ҡырым ярымутрауында урынлашҡан. Хәҙерге көндә Рәсәйҙең Ҡырым Республикаһы ҡалаһында тора. 2014 йылға тиклем Украина составында була. Ҡырым ярымутрауы халҡы референдум үткәреп, 2014 йылда Рәсәйгә ҡушыла, шунлыҡтан хәҙерге көндә был территория өсөн Рәсәй менән Украина араһында ҙур бәхәстәр алып барыла. Ялта ҡалаһы, Рәсәй административ бүленеше буйынса, Рәсәй Федерацияһының субъекты булып тора. Шулай уҡ был ярымутрауҙағы Севастополь ҡалаһы ла Рәсәй Федерацияһы субъекты. Украинаның административ бүленеше күрһәткестәре буйынса, Ҡырым ярымутрауы Украинаның Ҡырым Автономиялы Республикаһына ҡарай.
Һылтанмалар
"Армянская энциклопедия, Vol. 11, стр 200 ". Принято с 5 апреля 2019 г.
Сығанаҡтар
Суворовская улица в Ялте Подробная карта города Ялта, спутниковый и домашний каталог, Яндекс, карта Google
Тышҡы һылтанмалар
г. Ялта, Суворовская улица
Кужурту-Булак
Кужурту-Булак — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Коксу йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рафаэль де Ногалес Мендес
Рафаэль Инчауспе Мендес, Рафаэль де Ногалес Мендес булараҡ билдәле (Rafael de Nogales Méndez (1879 йылдың 14 октябрендә Венесуэланың Тачир штаты Сан-Кристобаль ҡалаһында тыуа —1936 йылдың 10 июлендә Панама ҡалаһында (Панама) вафат була) — венесуэла һалдаты, авантюрист һәм яҙыусы, Беренсе донъя һуғышы (1914—1918) осоронда Ғосман империяһы армияһында хеҙмәт итә. Ғүмере буйы күп сәйәхәт иткән һәм күп һуғыштарҙа ҡатнашҡан.
Энрико Карузо
Энри́ко Кару́зо (Enrico Caruso; 25 февраль 1873 йыл — 2 август 1921 йыл) — Италияның опера йырсыһы (тенор).
Биографияһы
Энрико Карузо 1873 йылдың 25 февралендә Неаполдә ярлы күп балалы ғаиләлә тыуа. Ата-әсәһе Энриконың инженер булыуын теләй, ләкин ул музыкант карьераһын һайлай. Сиркәү хорында йырлай. Энрикоға 15 йәш тулғанда әсәһе вафат була, һәм ул, сиркәү байрамдарында сығыш яһап, йәшәүенә аҡса эшләй. . Түләүле уҡытыу менән шөғөлләнеүсе уҡытыусыларҙа йырларға өйрәнә, улар араһында Гульельмо Верджине лә була. 1894 йылдың 16 ноябрендә Неаполдә, «Нуово» театрында Морелли Друг Франческоның (L’Amico Francesco) операһында дебюты була. Артабан Италияның бик күп ҡалаларпында йырлай. 1897 йылда Палермола Энцо партияһын («Джоконда» Понкьелли) башҡарыу Карузоға танылыу килтерә. 1900 йылда ул беренсе тапҡыр Миландың Ла Скала театры сәхнәһенә аяҡ баҫа (Доницеттиҙың «Мөхәббәт эсемлегендә» Неморино); 1902 йылда Лондонда Ковент-Гарден театрында дебюты менән сығыш яһай (Вердиҙың «Риголеттоһында» герцог). Йырсының дан ҡаҙаныуы Нью-йорктың Метрополитен-опера театры менән бәйле, 1903 йылдан 1921 йылға тиклем унда төп партияларҙы башҡарыусы була. Карузо бик күп яҙмалар ҡалдыра — опера йырсылары араһында беренселәрҙән булып үҙ репертуарының төп өлөшөн граммофон пластинкаларына яҙҙыра. Тәбиғи баритондың түбәнге һәм урта регистрҙарҙа бәрхәттәй яңғырашы юғары тенор менән берләшеүе уның тауышында ҡабатланмаҫ тембр барлыҡҡа килтерә. Дөрөҫ тын ала белеүе һәм, иң мөһиме, юғары башҡарыу мәҙәниәте арҡаһында ул ХХ быуаттың вокаль сәнғәте легендаһына, опера тенорҙарының алдағы быуындары өсөн өлгөгә әйләнә.
Рафаэль де Ногалес Мендес
Балалыҡ һәм йәшлек йылдары
Анд тауҙарындағы Сан-Кристобаль ҡалаһында абруйлы ғаиләлә тыуған: атаһы Венесуэланың бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшсе Педро Луиса де Инчауспе тоҡомонан, әсәһе конкистадор Диего де Мендес ғаиләһенән булған. «Грек сәтләүеге» тигәнде аңлатыусы «Инчауспе» баск фамилияһы бала сағында уҡ мәғәнәһе буйынса оҡшаш испан фамилияһына — «Ногалес»ҡа алмаштырыла.
Энрико Карузо
Биографияһы
Карузо лирик һәм драматик пландағы партияларҙы ла берҙәй уңыш менән башҡара, күбеһенсә Вердиҙың («Трубадурында» Герцог, Манрико, «Бал-маскарадында» Ричард, «Аидала» Радамес) һәм композитор-веристарҙың операларында («Паяцтарҙа» Канио, Леонкавалло һәм башҡалар) уңышлы сығыш яһай. Федерико (Чилейҙың «Арлезиан ҡыҙы», 1897), Лорис (Джорданоның "Федор"ы, 1898), Джонсон (Пуччиниҙың "Көнбайыштан килгән ҡыҙ"ы, 1910) ролдәрен беренсе булып башҡара. Карузоның концерт репертуарында неаполитан йырҙары төп урынды алып тора.
Рафаэль де Ногалес Мендес
Балалыҡ һәм йәшлек йылдары
Йәш сағында атаһы уны Европаға уҡырға ебәрә, унда ул Германия, Испания һәм Бельгия университеттарында, атап әйткәндә, Барселона университетында һәм Лёвендың католик университетында белем ала башлай, ләкин тиҙҙән хәрби хеҙмәткә тартыла, шуға күрә Бельгия король хәрби академияһын тамамлай һәм 18 йәшендә Испания армияһы лейтенанты булып китә.
Донъяның һуғыштар барған төбәктәренә сәйәхәт итә башлағандан һуң, ул XIX быуат аҙағында һәм XX башында булған бер нисә хәрби бәрелештә ҡатнаша: 1898 йылғы Испания-Америка һуғышында испан армияһы составында американдарға ҡаршы көрәшә, унда Сантьяго-де-Куба янында тәүге тапҡыр яралана, 1902 йылда Венесуэль революцияһында ҡатнаша, 1903 йылда Ҡытайға барып сығып, 1904 йылда британ шпионы сифатында, Рус-япон һуғышына эләгә. Артабанғы йылдарҙа ул Аляскала ҡиммәтле тиреле йәнлектәргә һунар итә, Төньяҡ Боҙло океанда китҡа һунар итеүсе суднола матрос, Аризонала ковбой һәм Невадала алтын эҙләүсе булған. Бер нисә телдә иркен һөйләшкән.
Ул 1909 йылда, үҙенең дошманы Сиприано Кастроны төшөргән Хуан Висенте Гоместың хәрби түңкәрелешенән һуң күп тә үтмәҫтән, Мексика аша Венесуэлаға ҡайтҡан һәм сәйәси мәҡәләләр менән сығыш яһаған бер нисә гәзит менән хеҙмәттәшлек итә башлаған. Ысынында иһә Совет Рәсәйенә дошман булған Мендес оҙаҡламай, коммунизмға симпатияһы бар тип шикләнгәнлектән, Мексиканың яңы президентының дошманы тип иғлан ителә. 1911 йылда ҡораллы отряд ойоштороп, Ногалес ике йылға яҡын, Колумбия сигендә урынлашҡан тикшерелмәгән Льянес районынан Венесуэла властарына ҡаршы һуғыша, шул уҡ ваҡытта урындағы губернаторҙы Гомесҡа ҡаршы баш күтәрергә өндәй, ләкин һөҙөмтәлә улар президент ғәскәрҙәренән еңелә һәм күсеп китергә мәжбүр була, һуңынан тыуған иленә бер тапҡыр ғына ҡайтыу бәхетенә өлгәшә.
Беренсе донъя һуғышы
Беренсе бөтә донъя һуғышы башланғас, 1914 йылдың сентябрендә Ногалес Бельгия йәки Франция армияһы сафына инергә маташҡан, ләкин улар ҡуйған венесуэль гражданлығынан баш тартыу шартына риза булмаған.
Ногалесҡа ҡайҙа һуғышһа ла, барыбер булғанлыҡтан, ул Германия армияһына мөрәжәғәт итә, уны Венесуэла гражданлығынан баш тартыуға мәжбүр итеп тормайынса, ҡабул итәләр һәм 1915 йылдың ғинуарында Ғосман империяһы армияһына хәрби советник итеп ебәрәләр, оҙаҡламай ул бей титулын ала. 1915 йылдың 12 февралендә Ногалес 3-сө армияла етәксе постарҙың береһен биләй һәм Кавказ фронтында хеҙмәт итә. 1915 йылдың апрель һәм май айҙарында ул илдең төньяғында төрөк жандармерияһында хеҙмәт итә һәм, Ван һуғышында төрөктәрҙең әрмәндәрҙе үлтереүенә шаһит булыу сәбәпле, протест йөҙөнән был хеҙмәттән азат итеүҙәрен һорай. Ул Беренсе бөтә донъя һуғышында осман ғәскәрҙәрендә хеҙмәт иткән, Кавказ фронтында, Месопотамияла һәм Палестинала һуғышҡан, 3-сө кавалерия дивизияһына етәкселек иткән, 1917 йылда Иерусалимды инглиздәрҙән обороналауҙа ҡатнашҡан. Германия кайзеры Вильгельм II Ногалесты беренсе класлы Тимер тәреһе менән бүләкләй, бер нисә ғосман наградаһына, Ғосман армияһының генерал-майоры исеменә лайыҡ була.
Артабанғы йылдар
1935 йылда президент Гомес вафат булғас һәм Венесуэлала власҡа Элеасар Лопес Контрерас килгәс, Ногалес Каракасҡа ҡайтҡан. Уны һалым ведомствоһына ҙур булмаған вазифаға тәҡдим итәләр, ләкин тиҙ арала эштән сығалар. Шунан һуң Ногалес Панамаға китә, унда урындағы полиция идаралығында вазифа ала (полиция реформаһы үткәреү бурысы ҡуйыла) һәм ғүмеренең аҙағына тиклем тыуған илендә түңкәрелеш ойоштороу планы менән янған, әммә тиҙҙән вафат була. Фараздарҙың береһенә ярашлы, уның тамағында шешеү процесы барлыҡҡа килгән, ә операциянан һуң пневмония башланған һәм үлемгә сәбәпсе булған; икенсе фараз буйынса, ул инсульттан вафат булған.
Ногалес үҙ ғүмере буйына Король география йәмғиәте, Америка география йәмғиәте һәм Берлин география йәмғиәте ағзаһы булып торған. Ул үҙенең тормошо хаҡында бер нисә китап яҙған: «Cuatro años bajo la Media Luna» (1925; ғосман армияһы офицеры хеҙмәте тураһында; уның тарафынан Андта яҙыла, һуңынан күп телдәргә тәржемә ителгән һәм ҙур уңыш менән файҙаланған); «El saqueo de Nicaragua» (1928) һәм «Memorias de un Soldado de Fortuna» (1932); Уның «Cuatro años bajo la Media Luna» китабында Ғосман империяһында әрмәндәргә ҡаршы ҡылынған енәйәттәр тураһында хикәйәләре көнбайышта әрмәндәр геноцидының иң мөһим дәлилдәренең береһе тип танылды.
Ай-Эмтор-Еган
Ай-Эмтор-Ёган — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Толька йылғаһының һул ярына тамағынан 391 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Охтеурье
Охтеурье — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Нижневартовск районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628655, ОКАТО коды — 71119925001.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Аҡмәсет районы
Аҡмәсет районы (Чорноморський район, Aqmeçit rayonı) — Ҡырым Республикаһында урынлашҡан 14 райондың береһе. Райондың административ үҙәге - Аҡмәсет.
Райондың майҙаны — 1509 км². Халыҡ тығыҙлығы - 21.14 кеше/км².
Халыҡ
2012 йылда бында 32 050 кешенең йәшәүе мәғлүм.
Башҡортостан
Башҡортостан Республикаһы, Başqortostan Respublikahı шулай уҡ Башҡортостан, Başqortostan — Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Конституцияларына ярашлы, үҙаллы демократик дәүләт. Рәсәй Федерацияһы субъекты. Волга буйы федераль округына һәм Урал иҡтисади районына ҡарай. Пермь крайы, Свердловск, Силәбе, Ырымбур өлкәләре, Татарстан һәм Удмурт республикалары менән сиктәш.
Тарихы
Республика Халыҡ-ара төрки халыҡтар мәҙәниәте һәм сәнғәте ойошмаһы — ТӨРКСОЙ-ҙың тулы хоҡуҡлы ағзаһы.
Дәүләт ҡоролошо
Башҡортостан Республикаһы Конституцияһына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма власть
Башҡортостан Республикаһы Башлығы — Башҡортостан Республикаһының башлығы һәм Башҡортостан Республикаһының иң юғары вазифалы кешеһе.
Башҡортостан Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Башҡортостан Конституцияһы менән билдәләнгән.
Суд власы
Башҡортостан суд системаһы составында:
Закондар сығарыу власы
Башҡортостан Парламенты — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай бер палатаһынан торған закондар сығарыу органы.
Халҡы
Халыҡ һаны буйынса Башҡортостан Рәсәй Федерацияһында — етенсе, Волга буйы федераль округында беренсе урында тора.
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса Башҡортостанда 4 104 336 кеше йәшәй. Уларҙың 2 626 613-ө ҡалала, 1 447 723-ө ауылда көн күрә. Бөтә халыҡтың 46,9%-н, йәғни 1 923 233-н ир-егеттәр тәшкил итә. Эре ҡалалары — Өфө (баш ҡала, 1 042,4 мең кеше), Стәрлетамаҡ (264,4 мең кеше), Салауат (158,6 мең кеше), Нефтекама (136,3 мең кеше), Октябрьский (108,6 мең кеше). Республикалағы барлыҡ халыҡтарҙың 90,2 % -ын иң күп һанлы өс милләт: башҡорттар (29,8 %), урыҫтар (36,3 %), татарҙар (24,1 %) тәшкил итә.
Халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса
Төп мәғлүмәттәр.
Мин ҡайҙа?
Мин ҡайҙа? — БАССР-ҙың халыҡ шағиры Мәжит Ғафури шиғыры. 1912 йылда яҙылған.
Башҡортостан
Географияһы
Башҡортостан Республикаһы — Көньяҡ Урал тауҙарының түбәләре (иң бейек нөктәһе — Ямантау, 1 640 м.), карст мәмерйәләре, гүзәл күлдәре, шифалы сығанаҡтары, урмандары булған уникаль тәбиғәтле төбәк. Төбәктең 2/3 өлөшө Көнсығыш-Европа тигеҙлегенең көнсығыш өлөшөндә, Урал алдының тигеҙһеҙ-таулы тигеҙлегендә, 1/4-тән ашыу өлөшө Европа менән Азия киҫешкән Көньяҡ Урал һыртында, 1/10-дан кәмерәк өлөшө Урал аръяғының ҡалҡыулыҡлы-тигеҙ урынында урынлашҡан. Республиканың төньяҡтан көньяҡҡа оҙонлоғо — 550 км, көнбайыштан көнсығышҡа — 430 км. Дөйөм майҙаны — 143,6 мең кв.км.
Мин ҡайҙа?
Мәжит Ғафури — балаларға
Мәжит Ғафури — милли башҡорт балалар әҙәбиәтенә башланғыс һалған шағирҙарҙың береһе. 1908—1912 йылдарҙа Мәжит Ғафури ижады шаҡтай ҡатмарлы эволюция кисерә. Ябай хеҙмәтсәндәрҙең тормошон ыңғай яҡҡа фәҡәт мәғрифәтселек үҙгәртер, тип ышанған Мәжит Ғафури ысынбалыҡтағы алдынғы көстәрҙе, замана геройын эҙләүен дауам итте.
Башҡортостан
Географияһы
Республика территорияһында Башҡортостан дәүләт ҡурсаулығы урынлашҡан.
Мин ҡайҙа?
Мәжит Ғафури — балаларға
1912 йылда ул ижадының идея-эстетик программаһын, бөтә ғүмеренең, шағирлыҡ яҙмышының кредоһын билдәләгән ике мәшһүр шиғыр — «Мин ҡайҙа?» менән «Үҙем һәм халҡым» әҫәрҙәрен ижад итә. Үҙенең эстетик идеалына, синфи симпатияларына ишара яһап, ысын кешеләрҙе «тыштары керле, ә ләкин юҡ уларҙа эс кере», тип ярлы, зарлы, моңлолар араһында эҙләргә кәрәклекте шағир өҙөп әйтте. Лирик герой үҙенең халыҡҡа тоғролоғо, артта ҡалғанлыҡ менән килешмәүсәнлеген әйтеп бирә.
Башҡортостан
Йылғалар
13 мең самаһы йылға бар, уларҙың дөйөм оҙонлоғо 57 мең саҡрымдан ашыу. Иң ҙур йылғалар: Ағиҙел (1430 км), уның ҡушылдыҡтары Нөгөш (235 км), Эҫем (239 км), Ҡариҙел (918 км), Әй (549 км), Дим (535 км), шулай уҡ Һаҡмар (760 км) менән Ыҡ (571 км) йылғалары.
Мин ҡайҙа?
«Мин ҡайҙа?» шиғыры
«Мин ҡайҙа?» шиғыры «Янған йөрәк» китабында баҫылып сыға. 1950, 1954 йылдарҙағы баҫмаларҙа шиғырҙың айырым һүҙҙәре үҙгәртелгән (47-48 бб., 180 б.) Мин ҡайҙа?
Башҡортостан
Күлдәр
Күлдәр һаны 2700 тирәһен тәшкил итә. Уларҙың күбеһе Урал аръяғы райондарында урынлашҡан. Иң ҙурҙары — Асылыкүл һәм Ҡандракүл. Күлдәр балыҡҡа бай.
Мин ҡайҙа?
«Мин ҡайҙа?» шиғыры
Ҡайҙа ярлы, ҡайҙа зарлы, ҡайҙа моңло күп була, Мин шулар янында булам, улар менән килешеп була.
Юҡ уларҙа төрлө ҡатлау, юҡ уларҙа эс сере, Тыштары керле, вә ләкин юҡ уларҙа эс кере.
Юҡ тәкәллеф, юҡ эрелек, ултырышаһың һин дә мин, Юҡ күңел ҡырылыр тигән уй, ул йәһәттән мин әмин.
«Мәжит Ғафури шиғырҙарын уҡыйбыҙ» конкурсы
2020 йылда, шағирҙың 140 йәшен билдәләгән көндәрҙә, Башҡортостан мәҙәниәт минстрлығы, Башҡортостан Яҙыусылар союзы, Мәжит Ғафуриҙың халыҡ-ара йәмәғәт фонды «Мәжит Ғафури шиғырҙарын уҡыйбыҙ» конкурсы иғлан итте. Күп кеше ҡатнашты һәм башҡорт халыҡ шағирына булған ихтирамын күрһәтте.
Сәмреғош
Сәмреғош, симург (𐬨𐬆𐬭𐬆𐬖𐬋⸱𐬯𐬀𐬉𐬥𐬋 mərəγō saēnō » Саэн ҡошо", һуңыраҡ ҡайҙан һәм перс. سیمرغ ‎, Симурғ, Самұрық, Semurg')  — Иран мифологияһында мифик йән эйәһе, бөтә ҡоштарҙың батшаһы. Шулай уҡ Урта Азия һәм Волга буйы төрки телле халыҡтарының мифологияһында билдәле.
Ҡайһы берҙә феникс һәм һомай кеүек мифологик ҡоштарға тиңләшә. Сәмреғош (Симург) тураһындағы һүрәттәр һәм риүәйәттәр Иран сәнғәте үҫешенең бөтә осорҙары сығанаҡтарында, шулай уҡ Грузия, урта быуат Әрмәнстан, Византия иконографияһында һәм фарсы батшалығының мәҙәни йоғонтоһонда булған башҡа төбәктәрҙең иконографияһында табылған.
Башҡортостан
Файҙалы ҡаҙылмалар
Республика территорияһында 200 нефть һәм газ конденсаты ятҡылығы, 10 һоро күмер, 15 баҡыр колчеданы мәғдәне, 20-нән артыҡ тимер мәғдәне, 50-нән артыҡ сәсмә һәм руда алтыны ятҡылығы иҫәпкә алынған.
Джалга-Дунда
Джалга-Дунда — Рәсәйҙәге йылға. Ҡалмыҡ Республикаһы, Ростов өлкәһе, Ставрополь крайы биләмәләрендә аға. Йылға 286 км Маныч-Гудило күле 286 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.
Башҡортостан
Файҙалы ҡаҙылмалар
Геологтар платина һәм алмаз ятҡылыҡтары табылыуын раҫлай.
Сәмреғош
Этимологияһы
Фарсы симург (سیمرغ) һүҙе ) урта фарсы теленән сыҡҡан 𐭮𐭩𐭭𐭬𐭥𐭫𐭥 sēnmurw . Урта фарсы һүҙе авестия 𐬨𐬆𐬭𐬆𐬖𐬋⸱𐬯𐬀𐬉𐬥𐬋 mərəyə saēnó " Саен ҡошо» һүҙенән килеп сыҡҡан, башта йыртҡыс, моғайын, бөркөт, ыласын йәки бүҙәнәсе ҡарсыға, шулай уҡ илаһи фгураны аңлатҡан этимологик яҡтан туғандаш санскрит теленән «йыртҡыс, бөркөт, ҡош» һүҙҙәре тип һығымта яһарға була. Саена — шулай уҡ шәхси исем. «Симург» һүҙе  әрмән теле тарафынан сирамарг (սիրամարգ) «павлин» кеүек үҙләштерелә.
Джалга-Дунда
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Маныч йылғаһы башынан Пролетарь һыуһаҡлағысына тиклем, Калаус һәм Егорлык йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәмреғош
Тасуирлама
Авестала Сәмреғош тураһында телгә алыуҙар бик ярлы. Яштамға ярашлы, Веретрагна үҙенең табыныусыһының йортон «бөйөк Саэн ҡошо кеүек, ямғыр болоттары бейек тауҙарҙы уратып алған кеүек» изгелек менән уратып ала. Бынан Саэн ямғыр алып килә, тигән һығымта яһала. Икенсе урында: «Симург бөтә донъя орлоҡтары үҫкән Воурукаш океаны уртаһында ағас төбөндә ултыра. Ул ҡанаттары менән елпенеп орлоҡтарҙы һибә, шул орлоҡтарҙы ямғыр ҙа, ел дә бөтә донъяға тарата»,— тиелә ; Һуңыраҡ боронғо риүәйәттәрҙә Ағас һәм Сәмреғош тиңләштерелә.
Сәмреғош айырым кешеләрҙең һәм айырыуса кешеләр коллективтарының изге ҡурсалаусыһы функцияһына эйә булған. Был функция Фирҙәүси авторлығында «Шаһнамә»һендә сағылыш таба, унда Симург Сам — Зәл — Рөстәм эпик геройҙарының нәҫелен һаҡлаусы булараҡ сығыш яһай. «Шаһнамә»лә сағылыш тапҡан был эпик персонаждар тураһындағы хикәйәттәр циклы Азия көнсығыш ирандарының сак ҡәбиләләре телдәре буйынса Европа скифтарына һәм сармат-аландарға яҡын туғандаш мөхиттә барлыҡҡа килә. Был скифтар һәм сармат-аландарҙағы Семаргл, һаҡ хикәйәттәрендәге Симург кеүек үк, айырым кешеләрҙең һәм уларҙың коллективтарының (ырыу һәм ҡәбиләләрҙең) ҡурсалаусыһы була алғандыр, тип уйларға нигеҙ бирә, был уның көнсығыш ирандар тармағын хөрмәт итеүенең сәбәбе булып тора ла инде. Изге ҡурсалаусы функцияһынан сығып, Сәмреғош йыш ҡына талисмандарҙа һүрәтләнә. Сенмурв (Симург) сәсәниҙәрҙең династия символы була.
Фирҙәүси «Шаһнамә»һендә Симург Зәл һәм уның Рөстәм тарихында мөһим роль уйнай. Сәмреғош (симург) ояһы Эльбурс тауында урынлашҡан. Симург [[Суфыйлыҡ]|суйфыйлығы] Фәрит-әд-Дин Аттарҙың «Ҡоштар әңгәмәһе»ндә телгә алына. Шулай уҡ Симургтың ике мең йылға яҡын йәшәүе һәм балаһы үҫеп еткәс, оло ҡоштоң, феникс кеүек, утта яныуы тураһында легенда бар.
Сәмреғош образы төрлө мәғәнәгә эйә. Йыш ҡына ул ғәҙеллек һәм бәхет ҡошо кеүек ҡабул ителә, әммә ҡайһы бер мифтарҙа Сәмреғош — теге донъяны айырып торған тауҙа ултырыусы ҡарауылсы.
Башҡорт мифологияһында
Симург (сәмреғош) тураһындағы мифты фарсыларҙан урта Азия төрки халыҡтары — башҡорттар һәм татарҙар үҙләштерә. Ҡаҙаҡтарҙа ул Самрұқ, үзбәктәрҙә Семург, татарҙарҙа — Етмеш; башҡорттарҙа — Самрау тип атала.
Башҡорт мифологияһындағы Самрау Иран мифологияһында Симург образына тап килә.
Самрау — башҡорт мифологияһында юғары донъя батшаһы. «Урал батыр» һәм «Аҡбуҙат» башҡорт эпик әҫәрҙәрендә Самрау ҡош ҡиәфәтендә илаһ итеп һүрәтләнә. Уға күк, ер өҫтө һәм ер аҫты донъялары буйһона, һәм ул башҡорт пантеонында иң юғары илаһ булып тора.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Башҡортостан
Климаты
Башҡортостан климаты континенталь. Республика биләмәһендә уртаса йыллыҡ һауа температураһы — +0,3 °C-тан (тауҙарҙа) +2,8 °C-ҡа тиклем (тигеҙлектәрҙә). Ғинуарҙа уртаса темпратура — −18 °C булһа, июлдә — +18 °C. Яуым-төшөмдөң йыллыҡ миҡдары — 300—600 мм. Вегетация миҙгеле — 120—135 көн.
Температура
Ҡояшлы көндәр һаны яҡынса 287 көндән (Аксёнда) алып 261 көнгә (Белоретта) тиклем. Иң әҙ ҡояшлы көндәр декабрь, ғинуар айҙарына, иң күп ҡояшлы көндәр йәй айҙарына тура килә.
Һауа температураһының абсолют минимумы — −41 С°, абсолют максимум — +35С°. 0С° аша ныҡлы сығыуы яҙ көнө 4—9 апрелгә, көҙ көнө 24—29 октябргә, таулы райондарҙа 10—11 апрель һәм 17—21 октябргә тура килә. 0-дән юғары температуралы яҡынса 200—205 көн, тауҙарҙа 188—193 көн. Аҙаҡҡы ҡырау төшөү 21—30 майҙа, һуңға ҡалғаны 6—9 июндә, төньяҡ һәм таулы райондарҙа 25—30 июндә. Көҙгөһөн беренсе ҡырау төшөү 10—19 сентябрҙә, иң иртә ҡырау 10—18 августа күҙәтелә.
Яуым-төшөм
Йыллыҡ яуым-төшөм — 300—600 мм. Республика территорияһында, атмосфера циркуляцияһы менән бәйле, яуым-төшөмдөң айырмалы булыуы күҙәтелә. Быға Урал тауҙары йоғонто яһай. Урал тауҙарының көнбайыш яғында дөйөм яуым-төшөм 640—700 мм, көнсығыш яғында 300—500 мм-ҙан артмай. Яуым-төшөмдөң 60—70 % апрель— октябрь айҙарына тура килә. Иң иртә ҡар ҡатламы барлыҡҡа килеүе — 12-20 сентябрь, иң иртә тотороҡло ҡар ҡатламы ятыуы — 16-24 октябрь, таулы райондарҙа 5-12 октябрь, уртаса ҡар ҡатламы ятыу ваҡыты — 3-13 ноябрь. Уртаса ҡарҙан асылған ваҡыт — 14-24 апрель. Уртаса 153—165 көн, таулы райондарҙа 171—177 көн ҡар ята. Ҡар ҡатламы бейеклеге уртаса 36-55 см, иң ҡалын ҡатлам 106—126 см. Иң ҡалын ҡар ҡатламының тығыҙлығы — 240—300 кг/м3.
Үҫемлектәр донъяһы
Республика Европа менән Азия, Көнсығыш-Европа тигеҙлеге Урал тауҙары һәм Себер тигеҙлеге менән киҫешкән урында урынлашканға күрә, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы күп төрлө, бай. Бында Волга-Кама, Урал, Себер, Ҡаҙағстан төрҙәрен осратырға була.
Урмандар республиканың 40%-н биләй. Урал алдында ҡатнаш урман, төньяҡ һәм көнсығыш тау алды райондарында ылыҫлы-япраҡлы, ҡайын урмандары үҫә.
Урал алды өлөшөн ҡайын һәм имән ағаслы урман-дала, ҡылған үләнле дала биләй.
Иҡтисады
Башҡортостан — индустриаль-аграр республика. Рәсәй Федерацияһында сәнәғәт етештереүе буйынса 10-сы урынды, ауыл хужалығы продукцияһы буйынса 3-сө урынды һәм төп фондтар буйынса 7-се урынды биләй. Республикала 500-ҙән артыҡ сәнәғәт предприятиеһы эшләй.
Алдынғы сәнәғәт төрө — машиналар төҙөү. Был өлкәлә приборҙар етештереү, нефть һәм химия машиналары төҙөү, авиация һәм машиналар төҙөү һ.б. Тағы ла барлығы 200 ашыу предприятиены берләштерә.
Агросәнәғәт комплексы
Башҡортостан — илдең эре ауыл хужалығы районы. Ул ситкә иген, картуф, ит һәм һөт (эшкәртелгән хәлдә) сығара. Ауыл хужалығын үҫтереү өсөн бында бик уңайлы тупраҡ-климат шарттары бар. Урал алды һәм Урал аръяғы тигеҙлектәре уртаса климатлы бүлкәттә ята һәм 10° С-тан юғары температуралы бөтә осорҙа 1900—2200° йылы менән тәьмин ителә. Уртасанан һалҡыныраҡ бүлкәткә ҡараған Урал тауҙарында һәм Өфө яйлаһында был осорҙа йылылыҡ суммаһы 1500—1800° тәшкил итә, һалҡын булмаған көндәр бик аҙ (55—90 көн). Йылыға нығыраҡ туйынған тигеҙлектәрҙә яуым-төшөм миҡдары тауҙарҙағыға ҡарағанда аҙерәк һәм урыны менән, бигерәк тә республиканың көньяғында һәм көньяҡ-көнсығышында ауыл хужалығы ҡоролоҡтан һәм ҡыуан елдәрҙән зыян күрә. Урал алдында ҡар ҡатламының ҡалынлығы ужым ашлығын туңыуҙан һаҡларға, яҙ айҙарында һәм йәй башына тиклем тупраҡты дымға туйындырырға ярҙам итә. Урал аръяғында иһә ҡар ҡатламы йоҡа (15—25 см), ул ужым ашлыҡтарын туңыуҙан һаҡлай алмай. Әммә ере уңдырышлы, башлыса ҡара тупраҡлы.
Республикала ауыл хужалығы өсөн файҙаланыуға яраҡлы бик күп ер майҙаны бар. Һөрөнтө ер, сабынлыҡтар һәм көтөүлектәр 7,2 млн га, йәғни бөтә майҙандың 51%-ын биләй. Ауыл хужалығы ерҙәренең ҙурлығы буйынса Башҡортостан күрше төбәктәр араһында тик Ырымбур әлкәһенән генә ҡалыша. Ерҙәренең ауыл хужалығы өсөн үҙләштерелеү дәрәжәһе буйынса республика Рәсәй Федерацияһына ҡарағанда ике тапҡырға өҫтөн тора.
Ауыл хужалығы ерҙәренең өстән ике өлөшөн — һөрөнтө ерҙәр, өстән бер өлөшөн сабынлыҡтар менән көтөүлектәр тәшкил итә. Бындай нисбәт ауыл хужалығында үҫемлекселек менән малсылыҡты яҡшы яраштырырға мөмкинлек бирә.
Ауыл хужалығы ерҙәренең төп өлөшө Урал алды һәм Урал аръяғы тигеҙлектәрендә урын алған. Бында ерҙәр ауыл хужалығы өсөн уңай һәм һөрөнтө ерҙәр өҫтөнлөк итә. Ә таулы-урманлы зонала ауыл хужалығы өсөн үҙләштерелгән ерҙәр 7—10 %-ҡа тиклем ҡыҫҡара, шул уҡ ваҡытта һөрөнтө ерҙәр сабынлыҡ һәм көтөүлектәргә ҡарағанда 7—8 тапҡыр әҙерәк майҙанды биләй.
Аҙыҡ-түлеккә ихтыяжды үҫтереүсе күп һанлы индустрия үҙәктәренең күбәйеүе ауыл хужалығы үҫеше өсөн мөһим этәргес көс булып тора. Икенсе яҡтан, республиканың сәнәғәт предприятиелары ауыл хужалығы предприятиеларын тупраҡҡа ашлама индереү машиналары, моторҙар, умартасылыҡ кәрәк-яраҡтары, малсылыҡ комплекстары өсөн вентиляторҙар, электр энергияһы, яғыулыҡ-майлау һәм төҙөлөш материалдары, газ, ашламалар, аҡһым-витамин ҡатнашмалары, йәшелсә үҫтереү парниктары, һуғарыу өсөн полимер материалдар һ. б. менән тәьмин итә.
Иҡтисадты үҙгәртеп ҡороу шәхси ярҙамсы хужалыҡтарҙың үҫеүенә, кешеләр ҡулындағы мал һанының артыуына булышлыҡ итте, ҡала халҡына емеш-еләк һәм йәшелсә баҡсасылығы менән шөғөлләнергә ирек бирҙе. Эшләүселәренең матди хәлен яҡшыртыу маҡсатында һөт, ит етештереүсе, йәшелсә, картуф үҫтереүсе үҙ «аграр цехтарын» булдырырға мәжбүр булған предприятиелар һәм ойошмалар һаны көндән-көн арта. Бындай цехтарҙа хәҙер ит-һөттө эшкәртеүсе минизаводтар барлыҡҡа килә башланы.
Етештереүҙең ҡырҡа түбән төшөүе, уның матди-техник нигеҙен ныҡ ҡаҡшатҡан сәнәғәт һәм ауыл хужалығы продукцияларына хаҡтарҙың тигеҙ булмауы, көрсөклөккә илтеп терәгән башҡа күренештәр һаҡланып ҡалған колхоз һәм совхоздарҙың, башҡа тауар етештереүселәр кеүек үк, тыуып килгән баҙар шарттарына яраҡлашыуын ҡыйынлаштыра. Шулай ҙа шаҡтай ҙур алға китеш күҙәтелә, һорау менән файҙаланылмаған ҡайһы бер иген культуралары сәсеүлектәрен ҡыҫҡартып, урынына шәкәр сөгөлдөрө, картуф һәм йәшелсәне арттырыу иҫәбенә сәсеүлек майҙандары структураһына үҙгәрештәр индерелә. Ауыл хужалығы продукцияһын һаҡлау һәм эшкәртеүгә иғтибар күберәк бүленә башланы. Хужалыҡтар һәр ҡайһыһы, үҙ мөмкинлегенән сығып, яңы, шул иҫәптән сит ил технологияларын үҙләштерә, яңы төр үҫемлектәр индерә һ. б. Мәҫәлән, республиканың ҡайһы бер райондарында картуф үҫтереүҙең Голландия һәм Францияла ҡулланылған технологияларын үҙләштерәләр. Саҡмағош сөгөлдөр үҫтереүселәре, Германия фермалары тәжрибәһен файҙаланып, шәкәр сөгөлдөрөн ҡул көсө һалмай ғына үҫтереү технологияһын индерҙеләр.
Башҡортостанда ауыл хужалығына дәүләт ярҙамы күләме сағыштырмаса юғары кимәлдә һаҡлана. Шуға күрә тармаҡ, һуңғы йылдарҙағы климат, һауа торошоноң уңайһыҙ килеүенә, матди-техник тәьмин итеүҙәге ҡыйынлыҡтарға ҡарамаҫтан, халыҡты аҙыҡ-түлек, эшкәртеүсе сәнәғәтте кәрәкле сеймал ресурстары менән тәьмин итә.
Республика тәбиғәте һәм күп төрлө иҡтисад шарттары игенселек һәм малсылыҡ тармаҡтарын үҫтереү өсөн яҡшы.
Игенселек
Иген хужалығы республика ауыл хужалығының иң рентабелле тармағы. Игендең һәр центнерын үҫтереп алыуға сығымдар Рәсәй Федерацияһындағы уртаса кимәлдән әҙерәҡ.
Башҡортостан территорияһының күпселек өлөшөндә тупраҡ-климат шарттары бер нисә техник культура игеү менән шөғөлләнергә мөмкинлек бирә. Башҡортостан Рәсәй Федерацияһының көнсығышында сөгөлдөр сәсеүсе иң ҙур райондарҙың береһе булып тора. Сөгөлдөр баҫыуҙары Ағиҙелдең урта ағымында, көнбайыш райондарҙа уңдырышлы тупраҡ һәм йәйгеһен дым етерлек булған төбәктәрҙә таралған. Хужалыҡтар гектарынан 180—200 центнер, ә алдынғы сөгөлдөрсөләр хатта 400—500 центнер сөгөлдөр үҫтереп ала.
Көнбағыш техник культураларҙан әһәмиәте яғынан икенсе урында, уның сәсеүлектәре Урал алдының көньяҡ өлөшөндә таралған. Республика илдә картуф үҫтереү өсөн иң уңайлы тупраҡ-климат шарттары булған ареалдар иҫәбенә инә. Башҡортостан картуфтың тулайым йыйымы буйынса Рәсәйҙә тәүге урындарҙа тора. Картуф Уралдағы күрше райондарға, ә уны эшкәртеү продукттары (крахмал, киптерелгән картуф) Төньяҡ һәм Алыҫ Көнсығыш райондарына ебәрелә.
Республикала йәшелсә, ҡауын-ҡарбуз халыҡты яңы өҙөлгән хәлендә лә, урындағы емеш-еләк, йәшелсә сәнәғәте сеймалы сифатында ла тәьмин итеү өсөн етештерелә. Ҡалалар тирәләй һөтсөлөк-йәшелсәселек совхоздары ойошторолған, теплица комбинаттары төҙөлгән.
Баҡсасылыҡ
Баҡсасылыҡ та ҙур әһәмиәткә эйә. Ул 13 мең га майҙанды биләй. Баҡсалар индустриялы үҙәктәрҙе уратып алған, шулай уҡ Ағиҙел йылғаһының урта һәм түбән ағымында тәбиғәт шарттары уңайлы төбәктәрҙә киң таралған.
Малсылыҡ
Малсылыҡ республика ауыл хужалығы продукцияһының яртыһынан күберәген бирә. Сабынлыҡтар менән көтөүлектәр 2,6 млн га майҙанды биләй. Әммә уларҙың продукт бире үсәнлеге юғары түгел. Шуға күрә улар кәрәкле мал аҙығының яртыһынан да аҙырағын бирә. Мал аҙығының ҡалған өлөшө кукуруз, тамыраҙыҡтар, ҡуҙаҡлы культуралар һәм сәселгән үлән иҫәбенә алына, улар сәсеүлектәрҙең һәр дүртенсе гектарын биләй. Республика сәнәғәте карбамид, аҡһым-витамин ҡатнашмалары, ылыҫ оно менән тәьмин итә. Малсылыҡта шулай уҡ шәкәр заводтары ҡалдыҡтары — һығынды, дөйөм туҡланыу предприятиелары ҡалдыҡтары файҙаланыла.
Башҡортостанда һыйыр малдарын үрсетеү малсылыҡтың төп тармағын тәшкил итә. Ҙур ҡалалар янында ит-һөт малсылығы яңы һауған һөт менән тәьмин итеүгә махсуслашҡан, ә ҡаланан алыҫ ятҡан урындарҙа һөттән май яҙалар, сыр эшләйҙәр, ә ҡайһы бер ерҙә һөт консервалары һәм һөт порошоктары етештерәләр.
Сусҡасылыҡты үҫтереүҙә унан ит һәм ыҫланған ит алыу төп йүнәлеш булып тора. Һарыҡсылыҡ иһә ярым нәҙек һәм нәҙек йөнлө һарыҡ аҫрау йүнәлешендә үҫтерелә. Кәзәләр мамыҡ һәм һөт бирә, кәзә мамығынан бына тигән итеп шәл бәйләйҙәр. Ҡошсолоҡто үҫтереүгә күп йәһәттән ҡалаларҙың байтағы эргәһендә ҙур-ҙур ҡошсолоҡ фабрикалары төҙөү булышлыҡ итте.
Йылҡысылыҡ
Йылҡысылыҡ менән умартасылыҡ Башҡортостан ауыл хужалығының үҙенсәлекле тармағы.
Аттар егеү өсөн, һөт һәм һуғым малы итеп тә аҫрала. Йылҡы итенән әҙерләнгән ҡаҙылыҡ һәм ҡарта, тултырмалар башҡорттарҙа затлы ризыҡтар иҫәбенә инә. Башҡорт аттары бер миҙгелдә 1600—1800 литр (ә ҡайһы берҙәре 3000 литрға тиклем) һөт бирә ала, унан шифалы эсемлек — ҡымыҙ яһайҙар. Республиканың көнбайыш дала райондарында дөйөм Рәсәй әһәмиәтендәге климат-ҡымыҙ шифаханалары булдырылған, унда үпкә шеше ауырыуҙары дауалана.
Умартасылыҡ
XVIII быуатта уҡ әле танылған географ һәм тарихсы П. И. Рычков, умартасылыҡ Башҡортостан ауыл хужалығының «иң яҡшы һәм табыш бирә торған» тармағы, тип билдәләгән.
Хәҙерге ваҡытта бында Рәсәйҙә булған бөтә умарта күстәренең ун биштән бер өлөшө тупланған. Республиканың күп ауыл хужалығы предприятиелары умартасылыҡ менән шөғөлләнә. Бында умартасылыҡтың ғилми-тәжрибә базаһы бар, яһалма балауыҙ етештереү ойошторолған, шулай уҡ тармаҡ өсөн юғары әҙерлекле белгестәр тәрбиәләнә. Илдә умартасылыҡ кәрәк-яраҡтары етештереүсе ике заводтың береһе Стәрлетамаҡта урынлашҡан.
Республикала умартасылыҡты үҫтереү өсөн тәбиғәт шарттары иҫ киткес уңайлы — урмандарында һәм туғайҙарында 380 төргә тиклем баллы сәскә үҫә, шул иҫәптән 0,8 млн га ер биләп торған йүкә ағасы сәскәһенән алынған балға ни етә. 300 мең га тәшкил иткән ҡарабойҙай, көнбағыш, туҡранбаш, люцерна, емеш-еләк, йәшелсә һәм башҡа баллы сәскә үҫемлектәре лә умартасылыҡтың табышлы булыуы өсөн уңайлы шарттар тыуҙыра.
Республикала ғәжәп күп төрлө сәскәләр башҡорт балына иҫ киткес хуш еҫ һәм ҡабатланмаҫ тат бирә. Шуға ла уның башҡорт балы тигән даны бар, халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә һәм йәрминкәләрҙә ул күп тапҡыр миҙалдар һәм грамоталар яуланы.
Яғыулыҡ-энергетика комплексы
Башҡортостан сөнәғәтенең төп үҙенсәлектәренең береһе — үҫешкән яғыулыҡ-энергетика комплексы. Хеҙмәттең дөйөм Рәсәй территориаль бүленешендә республика эре яғыулыҡ-энергетика базаһы булып сығыш яһай.
Республиканың яғыулыҡ-энергетика комплексы үҙенең структураһы яғынан арыу уҡ күп төрлө. Ул нефть, газ, һоро күмер сығарыу һәм эшкәртеүҙе, йылылыҡ һәм электрэнергияһы етештереүҙе, торба үткәргестәр һәм электр тапшырыу линия-ларының күп тармаҡлы селтәрен эсенә ала. Уларҙың күбеһе дөйөм Рәсәй күләмендәге әһәмиәткә эйә.
Нефть сығарыу сәнәғәте
Башҡортостан — илдең төп нефть сығарыу райондарының береһе. 1997 йылда уның өлөшөнә бөтә Рәсәйҙә сығарылған нефттең 9,1%-ы тура килде. Әгәр шул йылда ил буйынса дөйөм алғанда халыҡтың йән башына 2 тонна нефть тура килһә, Башҡортостанда ул 3,4 тонна булды.
Нефть сығарыу республикала ғына түгел, бөтә Урал — Волга төбәгендә 1932 йылда хәҙерге Ишембай ҡалаһы урынлашҡан ерҙән башлана. 1944 йылда Туймазы ятҡылығы асыла. 50-се йылдар уртаһынан Шкапов, ә 50-се йылдар аҙағынан Саҡмағош һәм Арлан ятҡылыҡтар төркөмө файҙаланыла башлай. 60-сы йылдарҙа нефтте Өфө янынан да табалар.
Нефть сығарыу сәнәғәтен үҫтереү Башҡортостан индустрияһының тармаҡ структураһында тәрән ыңғай үҙгәрештәр тыуҙырҙы, күп тармаҡлы комплекс барлыҡҡа килде. Ул нефть сығарыу тармағына нигеҙләнде. Ошо беренсе дәрәжәләге әһәмиәткә эйә булған тармаҡҡа сәнәғәттең бында элек эшләп килгән тармаҡтары яраҡлаштырылды.
Хәҙерге Башҡортостан хужалығының энергетика, нефть эшкәртеү, нефть химияһы һәм машиналар эшләү кеүек мөһим тармаҡтары тап бына нефть сығарыу базаһында барлыҡҡа килде һәм киң үҫеш алды. Республика хужалығының башҡа күп тармаҡтарында ла нефть сығарыу сәнәғәтенең ыңғай йоғонтоһо сағыла. Ишембай, Октябрьский, Туймазы, Нефтекама, Салауат ҡалаларының, шулай уҡ ҡала тибындағы тиҫтәләрсә ҡасабаларҙың барлыҡҡа килеүе «ҡара алтын» сығарыу һәм эшкәртеү менән бәйләнгән. Транспорт та тамырҙан үҙгәреш кисерҙе.
Нефть эҙләгән ваҡытта байтаҡ ҡына яңы минераль ресурстар (тәбиғи газ, таш күмер, аш тоҙо, шифалы һыу ҡатламдары, бромлы һәм йодлы тәрән ер аҫты һыуҙары һ. б.) асылды, улар сәнәғәттең сеймал базаһын һәм шифахана-курорт учреждениеларының дауалаусы факторҙарын ишәйтте.
50-се йылдар уртаһында Башҡортостан нефть сығарыу күләме буйынса илдең иҫке, иң ҙур нефть эшкәртеү төбәге Әзербайжан ССР-ын уҙып, СССР-ҙа беренсе урынға сыҡты. 1967 йылда республикала нефть сығарыу иң ҙур күләмгә (47,8 млн т) еткерелде. Әммә ятҡылыҡтар ярлылана барыу һөҙөмтәһендә артабан нефть сығарыу кәмей башланы. Бөгөн иһә Башҡортостан, йылына 14 млн т нефть сығарып, Төмән өлкәһенән һәм Татарстан артынан бара.
Республикала нефть сығарылған бөтә осорҙа ер ҡуйынынан 1,5 млрд т нефть алынған. Шуға күрә файҙаланылыусы күп кенә нефть ятҡылыҡтары (иң ҙурҙары — Туймазы, Шкапов һәм Арлан) ныҡ ҡына һайыҡты. Ләкин бынан Башҡортостандың нефть промыслаларының ғүмере бөттө йәки бөтөп бара, тип һығымта яһарға ярамай. Юғары дәрәжәлә үҙләштереүгә ҡарамаҫтан Башҡортостан Республикаһы территорияһы яңы нефть ятҡылыҡтарын асыу әсән арыу уҡ яҡшы перспективалы итеп ҡылыҡһырлана. Күптән түгел асылған шаҡтай ҙур Илеш нефть ятҡылығы бының асыҡ миҫалы. Нефть эҙләү яңынан-яңы майҙандарҙа һәм ер аҫтының тәрәнерәк ҡатламдарында алып барыла.
Башҡортостан Республикаһының нефть сығарыу сәнәғәте бик ҡатмарлы хужалыҡ, ул «Башнефть» нефть акционерҙар компанияһы (АНК) итеп ойошторолдо. Уның төп быуындарын нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереү менән шөғөлләнеүсе нефть һәм газ сығарыу идаралыҡтары (НГДУ), нефть запастарын тулыландырыу эшен башҡарыусы геология-эҙләнеү конторалары (ГПК), йылына йөҙҙәрсә разведка һәм эксплуатация скважиналары быраулаусы быраулау эштәре идаралыҡтары (УБР) тәшкил итә. «Башнефть » компанияһы составында нефттең эйәрсән газын йыйыу һәм уны ҡулланыусыларға ебәреү өсөн әҙерләү эше менән шөғөлләнеүсе «Башнефтегазпром» идаралығы бар.
«Башнефть» АНК-һы Октябрьский һәм Нефтекама ҡалаларында нефть промыслаһы ҡорамалдары заводтарын үҙ эсенә ала, был заводтар АНК-ның ҡорамалдарға һәм уларға запас өлөштәргә булған ихтыяжын ҡәнәғәтләндереү әсән төҙөлгән. Стәрлетамаҡта скважиналар быраулағанда ҡулланылыусы онтаҡ хәлдәге балсыҡ эшләп сығарыусы нефть махсус материалдар заводы эшләй. Бик киң территорияны биләгән технологик процестарҙы хеҙмәтләндереү әсән АНК-ның элемтә һәм авто-транспорт идаралыҡтары, төбәк мәғлүмәт үҙәге бар.
«Башнефть» ғилми-техник базаһы эсенә инженерлыҡ-иҡтисади тикшеренеүҙәр һәм нормативтар үҙәге, махсуслашҡан ғилми-тикшеренеү һәм проект институттары инә, улар ятҡылыҡтарҙы үҙләштереү проекттары төҙөү, нефть эҙләү эштәрен нигеҙләү, нефть сығарыуҙың иң һөҙөмтәле ысулдарын эшләү һәм ҡулланыуға индереү менән шөғөлләнә.
АНК-ға төҙөлөш һәм ремонт эш-тәренә бик күп көс һәм аҡса һалырға тура килә, сөнки ятҡылыҡтар иҫкереү менән уларҙағы нефть, газ һәм һыу үткәргестәр, һурҙырыу станциялары һәм башҡа йыһаз-ҡорамалдар иҫкерә, туҙа, яраҡһыҙға әйләнә. Шуға күрә «Башнефть» АНК-һының шаҡтай киң тармаҡлы төҙөлөш-мон-таж предприятиелары бар, улар Өфө һәм Ҡандра төҙөлөш-монтаж фирмаһы итеп берләштерелгән.
"Башнефт"тә эшләүселәр тиҫтәләрсә ҡалала һәм ҡала тибындағы ҡасабаларҙа, йөҙләгән ауылда йәшәй. Уларҙың бер өлөшө хатта күсмә тормош алып бара — үҙҙәренең йәшәгән урындарынан алыҫта эшләй. Шуға күрә, тармаҡҡа үҙ хеҙмәтләндереү әлкәһен булдырырға кәрәк. «Башнефть» сауҙа фирмаһы, «Мир», Цюрупа исемендәге һәм «Родина» агрофирмалары ошо эш менән шөғөлләнә лә — йәшелсә, картуф һәм башҡа аҙыҡ-түлек менән тәьмин итә.
Компанияның составында илленән ашыу мәктәпкәсә йәштәге балалар учреждениеһы, ике тиҫтә ял базаһы, шифахана-профилакторий, пансионат, унға яҡын пионер лагеры, егерме техник, мәҙәниәт йорто, клубтар һәм 1 млн квадрат метрҙан ашыу майҙанда торлаҡ йорттар иҫәпләнә. һәр НГДУ-ның үҙенең уҡыу-курс комбинаттары бар. Республиканың башҡа бер генә тармағында ла шул тиклем ныҡ үҫешкән һәм киң йәйелдерелгән социаль-мәҙәни хеҙмәтләндереү селтәре юҡ.