cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дәүләт-ара стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлау советы
МГС Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе    Башҡарма комитеты менән бергәләп  эшмәкәрлекте көйләй, техник регламенттарҙы ҡулайлаштырыу, стандартлаштырыу, метрология һәм ярашлылыҡты баһалау (раҫлау) өлкәһендә килешелгән сәйәсәт үткәреү йәһәтенән ҡарарҙар ҡабул итә.
ГОСТ 1.0—92-гә ярашлы, халыҡ-ара стандартлаштырыу  — ул дәүләт-ара мәнфәғәттәге объекттарҙы стандартлаштырыу.
Имашев Әҙһәм Карам улы
Имашев Әҙһәм Карам улы (23 ғинуар 1924 йыл — 1 октябрь 1990 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби лётчик, артиллерист. Педагог.
Биографияһы
Әҙһәм Карам улы Имашев 1924 йылдың 26 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Бишбүләк районы Дим ауыл советы Аҙнай ауылында уҡытыусы Карамулла Әхмәтзәки улы менән Һәҙиә Фәйзрахман ҡыҙы ғаиләһендә тыуған.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдары
Һуғыш башланғас, Әҙһәм Карам улы 1941 йылдың аҙағында Ҡыҙыл Армия сафтарына саҡырыла.
Махсус педагогия белемле йәш егетте Ҡаҙағстандың Аҡтүбә ҡалаһына хәрби лётчиктар әҙерләгән авиация училищеһына ебәрәләр. Курсанттар бында көнөнә 10-12-шәр сәғәт уҡый — осоу теорияһын өйрәнә, парашют менән һикерә, пулемёттан атыу күнекмәләрен ала.
18 йәшлек Әҙһәм Имашевҡа кесе лейтенант дәрәжәһе бирелә, һәм ул фронтҡа оҙатыла. Артабан ул Сталинград, Орёл, Курск, Ленинград ҡалалары өсөн барған һауа һуғыштарында ҡатнаша.
1943 йылдың 4 мартында, блокадалағы Лениград күгендә алышҡанда, дошман зенитсылары лейтенант Әҙһәм Имашевтың самолётын утҡа тота. Ҡыйыу лётчиктың беҙҙең ғәскәрҙәр урынлашҡан ергә парашют менән төшә. Снаряд ярсығы уның һул аяғын ҡаты яралағанлыҡтан, медкомиссия уға осорға ярамағанлығын хәбәр итә, һәм һалдатты артиллерия часына йүнәлтәләр.
Артиллерия батареяһы командиры сифатында лейтенант Әҙһәм Имашев Харьков, Киев, Варшава ҡалаларын азат итеү алыштарында ҡатнаша. Әҙһәм Имашев Харьковтан Берлинғаса яу юлын 69-сы армия составында үтә.
1-се Белоруссия фронты составында 4-се уҡсылар дивизияһы 1945 йылдың 14 ғинуарында Пулавский плацдармынан һөжүм башлай. 1945 йылдың 31 ғинуарында польша ҡалаһы Швибусты азат итә, 4 февралдә Одерҙағы Франкфурт районында Одер йылғаһы аша сығалар. 1945 йылдың 8 февралендә Одерҙағы Франкфурт — Реппен тимер юл участкаһында һуғыша.
4-се уҡсылар дивизияһының 101-се уҡсылар полкы лейтенанты Әҙһәм Имашев элемтә офицеры вазифаһын үтәй. 1945 йылдың 4—10 февраль көндәрендә, дошманды Висланан алып Одер йылғаһына тиклем эҙәрлекләгәндә, ҡаты марш шарттарында, ҡойон кеүек яуған ут аҫтында, полк командиры бойороҡтарын һәр саҡ ваҡытында подразделениелар командирҙарына еткереп торған.
Ҡуйылған бурыстарын аныҡ һәм ваҡытында үтәгәне өсөн, лейтенант Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була.
Чапаевка (Силәбе өлкәһе)
Чапаевка (Чапаевка) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Ҡамышлы ауыл биләмәһе составына керә.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (67 %) йәшәй.
Имашев Әҙһәм Карам улы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдары
1945 йылдың 16—26 апрелендә Одер йылғаһының көнбайыш ярындағы дошман оборонаһын йырып сыҡҡанда һәм Бранденбург провинцияһының бер нисә тораҡ пункттарына һөжүм операцияларында лейтенант Имашев, взвод менән оҫта идара итеп, миномёт уты менән дошмандың дүрт ут нөктәһен, взводҡа яҡын немец һалдатын һәм офицерын юҡ итә.
Петергоф ҡалаһы янында дошмандың ҙур коммуникациялар үҙәген яулағнда, Имашев Әҙһәм командалыҡ иткән взвод миномёттар уты менән пехотаның һөжүменә ярҙам итә, һәм был үҙәк яулана. Әҙһәм Имашев II дәрәжә «Ватан һуғышы» ордены менән бүләкләнә.
Көсөргәнешле алышты фронтовик бына нисек хәтерләй: «1945 йылдың яҙғы ваҡиғалары һаман да бөгөнгөләй хәтеремдә һаҡлана. Одерҙағы Франкфурт ҡалаһы плацдармын алғандан һуң, Берлин операцияһы башланыр алдынан, 1945 йылдың 14 апрелендә, командование „тел“ алып килергә бойорҙо. Франкфурт бейек тау итәгендә урынлашҡан. Одер тирәләй бейек дамбалар төҙөлгән. Урыны менән бейеклеге 4 метрға етә. Дошман ошо диуар артында оборона тота. Танкистар һәм пехота өсөн дамба үтеп булмаҫлыҡ кәртә. Был операцияны тормошҡа ашырыр өсөн минең батареяға стенаны бер нисә урындан шартлатыу һәм тел килтереү бурысы ҡуйылды. Немецтар, стена буйлап каналдар соҡоп, һыу ебәргән, дамба өҫтөнән сәнскеле тимерсыбыҡ һуҙған. Бына ошо кәртәләрҙе үтеп, шартлатҡыс һалырға һәм тел табып килтерергә тейешбеҙ. Был операцияны уңышлы атҡарыр өсөн батареяға 40 автоматсы бирҙеләр. Төн буйы ямғыр яуҙы. Беҙҙең плацдарм өҫтөндә бер туҡтамай дошман снарядтары шартланы. Беҙ каналға тиклем 400 метр шыуышып барҙыҡ, үҙебеҙ менән алып килгән таҡталарҙы ҡуйып, канау аша сыға алдыҡ. Сапёрҙар ярҙамында мина яланын да уңышлы уҙҙыҡ. Төндә бетон стенаға килеп еттек. Һаҙлыҡлы урында стена аҫтына шартлатҡыс һалыр өсөн, соҡор ҡаҙҙыҡ. Дошманды албырғатыу маҡсатында, шул ваҡытта артиллеристар фашист траншеяларын ярты сәғәт утҡа тоттолар. Немецтарға сигенергә тура килде. Беҙ 20 минут эсендә шартлатҡыстарҙы ҡуйып өлгөрҙөк. Шартлатылған урындан автоматсылар алға ынтылдылар, дошман траншеяларына гранаталар ырғыттылар. Блиндажда 15 үле һәм яраланған өс немец ята ине… Әсирҙәр һөйләүе буйынса, немецтар 300 һалдатын юғалтҡан. Беҙҙең яҡтан өс автоматсы һәләк булды һәм биш һалдат еңел яраланды. Беҙҙе II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнеләр, ә 69-сы армияның баш командующийы рәхмәт иғлан итте.
Берлинға һөжүм алдынан Әҙһәм Имашев төндә яҡташын, Миәкә районы Исламғол ауылы егете Ғабдулланы, осрата. Одерҙы аша сыҡҡанда, һуғышҡа тиклем Аҙнай ауыл советы рәйесе булып эшләгән Ғарифулла Ғилмановты осрата. <!-- Шул саҡта туғандары, Дим, Уяҙы буйҙары хаҡында күп кенә иҫтәлектәре менән бүлешеп өлгөрәләр һәм, иҫән ҡайтып, кәләш алһалар, туйҙарына саҡырышырға һөйләшәләр. Ысынлап та, һуғыштан һуң Әҙһәм Ғарифулланы туйына саҡыра.
Ветеран Имашев Әҙһәм Карам улының хәтирәләренән: Һөжүм 16 апрель иртәһендә башланды. Беҙ артиллерия расчёттарын, боеприпастар запасын тикшерҙек, һәр һуғышсыға ике көнлөк ҡоро паёк һәм яңы обмундирование тараттыҡ. Һөжүмдән алдағы кистә беҙҙең бомбардировщиктар Эркнер һәм Одерҙағы Франкфурт ҡалаларын бомбаға тоттолар. Ахырҙа, һауала сигнал ракеталары ялтланы. Меңәрләгән орудие, миномёттар, катюшалар залп бирҙе. Быға тиклем тыныс торған төндә түҙеп тормаҫлыҡ ел ҡупты, ер һелкенеп торҙо, автоматтарҙың атыуынан ҡолаҡ тондо.
Командаларҙы фәҡәт рация аша ғына бирҙеләр. Дошман оборонаһы һыҙатына 140 зенит прожекторҙары йүнәлтелде, уларҙың күҙҙәре сағылғандыр. Шунан, 8-се армия һөжүм башланы. Пехотаға танктарҙан артта ҡалмаҫҡа бойороҡ бирелде. Орудие көбәктәре ут һымаҡ ҡыҙғайны. Снарядтар бер туҡтауһыҙ дошманға осто. Артабан атыш дошмандың икенсе һыҙатына йүнәлтелде. Беҙҙең подразделениелар Врицен, Зелов, Франкфурт ҡалаларын алдылар. Кискә табан совет лётчиктары, фанераға бәйләп, парашюттарҙа 4 асҡыс ташланылар. Фанерала шундай яҙыу яҙылғайны: „Гвардиясылар, дуҫтар, һеҙгә Берлин ҡапҡаларының асҡысын ебәрәбеҙ!“.
Беҙҙең 4-се дивизия көньяҡтан Гитлерҙың өсөнсө оборона һыҙатында ҡан ҡойғос һуғыштар алып барҙы. Бында беҙ һалдаттарҙың 60-70 % юғалттыҡ. Фашистар беҙгә ҡаршы үҙҙәренең запастағы 9-сы армия часын, 23-сө СС дивизияһын, 5-се фольксштурм батальонын (Өсөнсө рейхтың халыҡ ополчение отрядтары) һәм бер танк бригадаһын ебәрҙе. Был мәғлүмәтте әсирлеккә алған немецтар һөйләне. Беҙгә һаҙлыҡтар һәм урмандар аша хәрәкәт итеүе ауыр булды. Танк һәм артиллерия частары пехотанан артта ҡала башланы, ә уларҙың ярҙамы булмаһа, пехотаға һуғышыуы ауыр. Беҙҙең 4-се уҡсылар дивизияһының 101-се Бранденбург уҡсылар полкында юғалтыуҙар күп ине, һәм көтмәгәндә беҙгә өҫтәмә көс килде пополнение. 24 апрелдә беҙҙең 1-се Белорус фронты 1-се Украин фронты менән ҡушылды. Берлин ҡамауҙа ҡалды. Икенсе көнгә беҙ бер аҙ ял иттек. Ә 26 апрелдә 1-се Украин фронты Эльба ярына сыҡты һәм Торгау ҡалаһында союздаш ғәскәрҙәр менән осрашты. Яңынан һөжүм башланды, ғүмер өсөн көрәш. Был көндө беҙ, Потсдамды яулап, Хафель күленә сыҡтыҡ. Мин көндәлегемә: „Бурыс үтәлде“, тип яҙып ҡуйҙым. Фронтовиктың әсәһенә яҙған хатынан: »1945 йылдың 20 апреле. Ҡәҙерле әсәйем, госпиталдән яҙам. Мин тағы яраландым. Һул аяғым ҡаты йәрәхәтләнде. Ҡасан аяҡҡа баҫтырырҙар, әйтә алмайым. Бер нимәне генә беләм, — яраларым төҙәлһә, тағы ла часыма һәм һуғышҡа. Акрам ағйымдың һәләк булғанын белдем. Бик ныҡ ҡайғырам, көнө-төнө. Алыш барышында ауылдашыбыҙ, күршебеҙҙе Миңлемырҙа Байтуринды осраттым. Он — ездовой, беҙгә һуғышыр өсөн кәрәкле патрондар һәм башҡа нимәләр килтерҙе. Яу «бик ҡыҙыу» барҙы. Бер аҙ һөйләшеп алдыҡ. Уның ҡатыны Шәмсинурға, улдары — Ғәүер менән Әхиәргә әйтегеҙ. Ҡәҙерле әсәйем, Юғары Көстән минең иҫән ҡайтыуымды һора, намаҙ уҡы. Ҡыҙҙар әле балалыҡтан сыҡмаған. Кинйәбикә Сафураға бары тик 7 йәш. Һинең бер үҙеңә улар менән нисек ауыр икәнен аңлайым. Мин ҡайтһам, яңы урынға күсербеҙ һәм йорт һалырбыҙ. Ашау яғы нисек? Һау булығыҙ. Әҙһәм Имашев". -->
Һуғыш Берлин урамдарына күсә. Һәр урамды, йортто совет һалдаттары йән аямай көрәшеп ала. Ҡала оборонаға ныҡ әҙерләнгән, ҡаршы тороу терәк пункттары, үҙәктәре булдырылған. Ҡалын стеналы ҡоролмалар ныҡ, тәҙрә-ишектәр амбразураға әйләндерелгән. Урамдар 4 метр ҡалынлығындағы ҡеүәтле баррикадалар менән кәртәләнгән. Дошмандың күп һанлы фаустпатрондары урам алышында беҙҙең танктарға зыян килтерә. Дошман ер аҫты ҡоролмаларын артиллерия һәм бомба һөжүмендә киң ҡуллана. <!-- Имашев Әҙһәм Карам улы көндәлегенән: «29 апрель. Алыш Берлин үҙәгенә күсте. 30 апрель. Байрам кисе, ләкин байрам ҡайғыһы юҡ. Ҡамалған фашистар беҙҙең ғәскәрҙәр уратымынан ҡотолоп сығырға теләйҙәр. Көтмәгәндә рация аша, Гитлерҙың йорто алыныуын, Геббельс ғаиләһен үлтереүен, ә Гитлер үҙен-үҙе үлтергәнен хәбәр иттеләр. Кис етте, күңел әрней, ыуған төбәкте, ҡояшлы көндәрҙе иҫкә төшөрәм. Берлинды яуланыҡ, тимәк, Еңеү ҙә яҡын. Нисек шатланмаҫҡа?! 1 май. Берлиндың Бранденбург урамында ҡан ҡойғос һуғыштар барҙы. Беҙҙең һалдаттар Рейхстаг ҡыйығына Еңеү Байрағын элде. Көндөҙгө сәғәт 3-тә Потсдам вокзалында һөйләшеүҙәр башланды. Һөйләшеүҙе штаб наальнигы генерал Ганс Кребс, генерал-полковник Василий Иванович Чуйков һәм фронттар командующийы Василий Данилович Соколовский алып барҙы. Адольф Гитлер үҙенең үлеме алдынан гросс-адмирал Карла Дёницты канцлер итеп тәғәйенләгән. Ләкин Мартин Борман Ганс Кребстың һөйләшеүҙәрен кире ҡаҡҡан. Шул сәбәпле, хәрби хәрәкәттәр яңынан башланған. 2 май. Һуғыш дауам итә, мин еңел яраландым. Киске сәғәт 6-ла генерал Вейдлинг, Берлин коменданты әсирлеккә алына. Ул Берлин гарнизонын бирелергә өндәй капитулировать. Немецтар әсирлеккә бирелә башлай. 8 май. Карлсхорст предместьеһы ашханаһында көн уртаһында герман ҡораллы көстәренең һис шикһеҙ бирелеү беоговорочная капитуляция Актына ҡул ҡуйыла. Советтар Союзы яғынан уға маршал Георгий Константинович Жуков, Англия исеменән — авиация маршалы Артур Уильям Теддер, Америка яғынан — генерал Карл Эндрю Спаатс, Франция исеменән — армия генералы Жан де Латр де Тассиньи ҡул ҡуя. Германия яғынан актҡа фельдмаршал Вильгельм Кейтель, флот адмиралы Ганс-Георг фон Фридебург, авиация генерал-полковнигы Ганс-Юрген Штумпф имза ҡуя. Берлин алышы 7 көн дауам итте, ә 9 майҙа Мәскәү 1000 орудиенан Еңеү салютын гөрһөлдәтте. (* Имашев Фәтих Ғөбәйҙулла улы, 1917 йылда Бишбүләк районы Аҙнай ауылында тыуған, майор, Германияла, Берлинда, 1945 йылдың 4 майында һәләк була — Ғөбәйҙулла Әхмәтзәки улы Имашевтың улы; Тимерабулат Ғөбәйҙулла улы Имашевтың бер туған ҡустыһы; Әҙһәм Карам улы Имашевтың ике туған ағаһы).
Был ҡан ҡойғос һуғыштар артта ҡалды, әммә һуғыш ҡасафатын күргән быуындың йөрәгендә һәм хәтерендә мәңге һаҡлана, һис онотолмай. Берәүҙәр ирен, икенселәре улдарын һәм ҡыҙҙарын, өсөнсөләре туғандарын, аталарын юғалтты… Кемдәр һуғыштан иҫән ҡайта алды, улар полкташтарын онотмай. Яҡшы, яғымлы һүҙ ишетергә өмөт итеп, яңылыҡ ишетергә теләп йәшәй, кемдәрҙер китап яҙа.
Был һуғышта беҙ 20 миллиондан артыҡ совет кешеһен юғалттыҡ. Тыуған ауылым Бишбүләк районы Аҙнайҙан фронтҡа 215 кеше алынды һәм 109 ир-егет шәһит булды. Оноторға мөмкинме һуң уларҙы?». --> 1985 йылда, Еңеүҙең 40 йыллығын байрам иткәндә, Әҙһәм Карам улына тағы бер бүләк — I дәрәжә Ватан һуғышы ордены тапшырыла. Имашевтың хәрби батырлыҡтары миҙалдар менән билдәләнгән.
Хеҙмәт юлы
Һуғыштан һуң, запастағы офицер Имашев Әҙһәм Карам улы тыуған Аҙнай мәктәбенә — башта военрук, тарих һәм немец теле уҡытыусыһы булып эшкә урынлаша, ә 1948 йылдан уны мәктәп директоры итеп тәғәйенләйҙәр. Ситтән тороп Стәрлетамаҡ педагогия институтын тамамлай.
Артабан мәктәп ихатаһы кәртәләнә, уҡыусылар һәм ата-әсәләр ярҙамында мәктәп яны баҡсаһы булдырыла. Мәктәп яны участкаһына химия һәм география уҡытыусыһы Хәлимә Лотфулла ҡыҙы Имашева етәкселек итә. Мәктәптең тәжрибә хужалығын яңынан тергеҙелә.
Һуңғараҡ үҙ ҡаҙанлығы, һыу менән айырым тәьмин ителгән, спорт залы, хеҙмәт дәрестәре оҫтаханаһы, ат аҙбары, гаражы һәм баҡсаһы булған яңы мәктәп төҙөлә.
Уҡыусылар бригадалары тәжрибә баҫыуында һәм плантацияларында юғары уңыш йыйып алғаны өсөн, мәктәпкә алты йыл дауамында Бөтә Союз халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә экспонаттарын күрһәтеү хоҡуғы бирелде, мәктәп уҡыусылары Бөтә Рәсәй йәш натуралистар конкурсында лауреат исеменә лайыҡ булды.
Әҙһәм Карам улы Имашев 1978 йылда хаҡлы ялға сыға.
Һуғыш һәм хеҙмәт ветераны Әҙһәм Карам улы 1990 йылдың 1 октябрендә яҡты донъя менән хушлашты.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Сталинград, Ленинград ҡалалары өсөн алыша, Днепр йылғаһын кисә, Белоруссияның баш ҡалаһа Минскиҙы, Польша ерҙәрен азат итеүҙә, Одерҙағы Франкфурт, Берлин ҡалаларын алыуҙа ҡатнаша. Союздаш ил яугирҙәре менән осраша. Фашист Германияһын Еңеүҙең 40 йыллығын ҡаршылағанда, киләһе быуынға иҫтәлек булһын, тип көндәлектәрен яңыртып яҙа.
Өмөтбаева Рита Ришат ҡыҙы
Өмөтбаева Рита Ришат ҡыҙы (3.08.1973) — журналист, башҡорт халыҡ йырҙарын, бейеүҙәрен һаҡлаусы, «Ҡурай-ТВ» милли телевизон каналы етәксеһе, продюсер. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре, Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты.
Биографияһы
Рита Ришат ҡыҙы Өмөтбаева 1973 йылың 3 авгусында Баймаҡ районы Йәнйегет ауылында ғаиләлә беренсе бала булып донъяға килә. 1980 йылда Йәнйегет башланғыс мәктәбендә белем ала. Ҡыҙ теремек, етеҙ, аралашыусан, сая ҡыҙҙың бала сағынан уҡ ойоштороу һәләте асыла.
Ғаиләһе менән ҡалаға күсеп килә. Баймаҡ интернат-мәктәбендә уҡыған сағында яҡшы уҡыуы менән бер рәттән Рита шиғырҙар яҙа, «Башҡортостан пионеры» (хәҙерге «Йәншишмә» гәзите) һәм башҡа гәзит-журналдарҙа төрлө темаларға мәҡәләләр яҙа.
Мәктәпте тамамлағандан һуң, Башҡорт дәүләт университеты филология факультетында «Журналистика» бүлегенә уҡырға инә. Студент йылдарында Рита яҡшы гәзит-журналдарҙа, радио, телевидениела сығыш яһай. «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгендә шөғөлләнә.
Башҡорт дәүләт университетын тамамлағас, 1995 йылда Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһында хеҙмәт юлын башлай. Йөкмәткеле, ҡыҙыҡлы тапшырыуҙар эшләй. Ул алып барған ток-шоу формаһындағы «Айгөл иле», «Аҡ тирәк» тапшырыуҙары көнүҙәк мәсьәләләргә арнала, яҡшылыҡ һәм яуызлыҡ, тәрбиә, ғаилә, тормош мәғәнәһе тураһында уйланырға мәжбүр итә. Бындай заманса проекттар уға журналист булараҡ асылырға, кеше күңелдәрен яҡшыраҡ аңларға ярҙам итә.
Рита Өмөтбаева Башҡортостан телевидениеһының тәжрибәле журналистарының береһе булараҡ таныла. Рита Ришат ҡыҙы — ярҙамсыл, кешелекле, маҡсатлы хыял-ынтылыштар менән йәшәй.
Хәҙерге ваҡытта халыҡ-ара конкурс статусын алған башҡорт бейеүҙәрен башҡарыусыларҙың «Байыҡ» телевизион конкурсы ла Өмөтбаева Рита Ришат ҡыҙының проекты. элекке союздаш республикаларҙан, яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙән бейеүселәр ҡатнаша, бейеү оҫталығында ярыша. «Байыҡ» конкурсы — халыҡ бейеү сәнғәте йүнәлешендә башҡорт халыҡ бейеүен популярлаштырыу буйынса өҫтөнлөклө республика проекттарының береһе. Йыл һайын был хореографик конкурстың гала-концерттарында Рәсәйҙең төрлө төбәктәренән һәм яҡын сит илдәрҙән бейеү коллективтары килә.
Күгәрсен районындағы Мораҙым тарлауығында үткәрелгән балалар өсөн айырым «Байыҡ» конкурсында ла һәләтле балаларҙың исемдәре асыла.
2009 йылда Рита Ришат ҡыҙы Өмөтбаева Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре тигән юғары исем бирелә. 2011 йылда «Башҡортостан» ДТРК-ның күңел асыу программаларында Күгәрсен районын пропагандалауы өсөн Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге журналистар премияһына лайыҡ була.
Өмөтбаева Рита Ришат ҡыҙы — аныҡ маҡсатҡа ынтылыусы, принципиаль холоҡло, ҡыйыу журналист. Уның һәр бер проекты башҡорт халҡының рухи үҫешенә, милли мәҙәниәтте, сәнғәтте, телде һаҡлауға арналған.
Чумаков Фёдор Иванович
Чумаков Фёдор Иванович (24 декабрь 1782 йыл (4 ғинуар 1783 йыл) — 22 ғинуар (3 февраль) 1837 йыл} ) — Мәскәү университетының физика һәм математика фәндәре бүлеге деканы һәм ординар профессоры.
Биографияһы
Ротмистр ғаиләһендә тыуған. Мәскәү университеты ҡарамағындағы университет гимназияһында ҡаҙна иҫәбенә өс йыл уҡығандан һуң (12.02.1801—30.08.1804), Мәскәү университетына студент итеп ҡабул ителә. 1807 йылдың 9 июлендә физика-математика бүлеге курсын кандидат дәрәжәһе менән тамамлағас, ул Мәскәү университетының Педагогия институты кандидаты, ә һуңынан магистры итеп алына.
1808 йылдың 11 сентябрендә университет гимназияһы уҡытыусыһы итеп тәғәйенләнә: тәүҙә арифметика уҡытыусыһы, артабан алгебра һәм алгебраның геометрияға ҡушымтаһы уҡытыусыһы. 1812 йылдың башында, 9 ғинуарҙа, математика фәндәре докторы дәрәжәһе ала. Мәскәү университеты эвакуациянан ҡайтҡандан һуң, 1813 йылда ғәмәли математика кафедраһы адъюнкты булып раҫлана. 1814 йылдан алып — экстраординар профессор, 1818 йылдан — ординар профессор. Фёдор Иванович механиканы, оптиканы, математиканы, астрономияны уның геодезияға, навигацияға һәм гномоникаға ҡушымталары менән уҡыта.
1819 йылдан 1827 йылдың 11 майына тиклем университет ҡарамағындағы училище комитеты ағзаһы булып тора һәм Мәскәүҙә, шулай уҡ Смоленск, Тверь, Ярославль, Кострома, Вологда, Тула һәм Орел губерналарында ҡаҙна һәм шәхси уҡыу йорттарын күҙәтә. 1827—1833 йылдарҙа ике тапҡыр физика-математика бүлеге деканы була (1827—1828 һәм 1830—1832).
1832 йылдың 15 июнендә үтенесе буйынса эштән китә.
Хеҙмәттәре
«Беллавен тарафынан хәрби мәктәптәрҙә ҡулланыу өсөн француз телендә баҫтырып сығарылған математика курсын» урыҫ теленә тәржемә итә (ч. I: «Арифметика и алгебра», Москва, 1817; ч. II: «Геометрия, начертательная геометрия, плоская и сферическая тригонометрия, нивелирование и правила съемки планов», 1819, 9 таблиц; ч. III: «Аналитическая геометрия и механика», 1821, 3 таблицы)
Аҙалаҡ
Аҙалаҡ — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы. Аҙалаҡ ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.
География
Ауыл Минзәлә буйында, Сарман ауылынан көньяҡтараҡ 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Аҙалаҡ — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. XVII быуат аҙағында нигеҙләнгән тип иҫәпләнә. Рәсми документтарҙа тәүге тапҡыр 1755 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй улусы составына керә.
1870 йылда ауылда мәсет, мәктәп, һыу тирмәне теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1922 йылдан — Саллы кантоны 1930 йылдан — Сарман районы составында була.
Халҡы
1795 йылда — 37 башҡорт һәм 149 типтәр; 1834 йылда — 54 башҡорт һәм 302 типтәр; 1859 йылда — 100 башҡорт һәм 302 типтәр; 1870 йылда — 784 башҡорт һәм  15  татар; 1912  йылда —  205 аҫаба башҡорт һәм 1178 керҙәш башҡорт йәшәй.
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Аргон
Ябай матдә аргон (CAS-теркәү номеры: 7440-37-1) — бер атомлы, еҫе, тәме, төҫө булмаған газ.
Суханов Николай Алексеевич
Биографияһы
Суханов Николай Алексеевич 1913 йылда тыуа. 1941 йылда Өфө ҡалаһының Молотов район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 20-се гвардия айырым һауа һөжүме оборонаһы дивизионының ДШК пулеметы расчеты командиры булып хеҙмәт итә.
Суханов Николай Алексеевич ДШК пулеметының икенсе тоҫҡаусыһы булараҡ 1944 йылдың 8 майында Станиславувка районында дошмандың Ю-87 самолетын атып төшөрә. 1944 йылдың 16 апрелендә Станиславувка районында 7 дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә. 1944 йылдың 28 майында гвардия ефрейторы Суханов Николай Алексеевич Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
Викунья (Чили)
Викунья  (Vicuña) — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Эльки провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 12 910 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 7610 км². Халыҡ һаны — 24010 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 3,2 кеше/км².
Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 54 саҡрым (51 км) көнбайышта, Эльки йылғаһы буйында урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
Административ бүленеш
Коммуна 15 райондан тора:
Алюмин
Алюми́ний — Д. И. Менделеевтың химик элементтарҙың периодик системаһыда 13 һанлы химик элемент. Периодик таблицала өсөнсө периодтың өсөнсө төркөмөнөң төп подгруппаһында (кесе төркөмсәһендә) тора. Al билдәһе менән билдәләнә. Еңел металдар төркөмөнә ҡарай. Киң таралған металл. Ер ҡабығында кислородтан һәм кремнийҙан ҡала өсөнсө урында тора.
Алюминий ябай матдә (CAS-номер: 7429-90-5) — еңел, парамагнитлы металл, көмөш аҡ төҫтә, механик эшкәртеүгә, иретеп ҡойоп формалаштырыуға еңел бирелә. Алюминий йылы һәм электр ағымын (ток) яҡшы үткәрә. Сөнки уны эшкәрткән саҡта яҡшы һаҡлаусы тышсаһы барлыҡҡа килә.
Тарих
Иң беренселәрҙән булып уны дат физигы Ганс Эрстед таба. 1825 йылда Калий амальгамаһының алюмин хлоридына тәьҫиренән һәм унан терегөмөштө айырып алыуҙан һуң килеп сыҡан. Атамаһы aluminis — асыуташ, әсеүташ һүҙенән барлыҡҡа килгән.
Беренсе тапҡыр алюминды 1854 йылда ярым сәнәғәттә Фёлер ысулы менән Сент-Клер Девиль  ала, ул калийҙы хәүефһеҙерәк натрийға алмаштыра. Бер йылдан һуң, 1855 йылда, Париж күргәҙмәһендә металл киҫәген күрһәтә, ә 1856 йылда алюмин-натрий хлоридының икеләтә тоҙо электролизлау ярҙамында алюмин алыуға өлгәшә.
Глиноземдан (тупраҡта булған алюмин оксиды) электролиз ярҙамында алюмин алыу ысулын сәнәғәт кимәлендә үҙләштергәнгә тиклем был металл алтынға ҡарағанда ҡиммәтерәк була. 1889 йылда инглиздәр рәсәй химигы Д. И. Менделеевҡа бай бүләк бүләк бирергә теләп, уға аналитик үлсәүдәр бүләк итә, үлсәүҙең бер стаканы алтын, икенсе алюмин була.
Ул ваҡытты Рәсәйҙә алюминды «балсыҡтан алынған көмөш» тип атайҙар, сөки балсыҡтың төп өлөшө глинозем Al2O3 була. Al2O3 иретмәһенән криолитта сәнәғәт масштабында алюмин алыу ысулын1886 йылда бер юлы Ч. Холл һәм П. Эру аса.
Алюмин һәм калий ҡушма тоҙҙары боронғо замандан уҡ билдәле әсеүуташ KAl(SO4)2 • 12H2O.
Эшкәртеү ысулы
Яңыса эшкәртеү ысулы американлы Чарльз Холл һәм француз Пол Эру тарафынын 1886 йылда эшкәртелә. Ул алюмин оксидын Al2O3 криолит Na3AlF 6 иретмәһендә эҙмә эҙлекле электролиз ярҙамында кокс йәки графит электродтарын файҙаланыуҙан барлыҡҡа килә. Былай эшкәртеү бик күп электр энергияһын талап итә. Шуға күрә ул XX быуатта ғына файҙаланыла. 1000 кг сеймал алюмин алыу өсөн 1920 кг балсыҡ, 65 кг криолит, 35 кг алюмин фториды, 600 кг анод массаһы һәм 17 мең кВт сәғәт электр энергияһының даими ағымы (ток) кәрәк була.
Тәбиғи алюмин берләшмәләре
Тәбиғәттә алюмин химик әүҙемлеге юғары булыу сәбәпле, тик ҡушылмалар рәүешендә генә барлыҡҡа килә. Алюминдың ҡайһы бер тәбиғи файҙалы ҡаҙылмалары:
Вулкан ауыҙында һөҙөмтәһендә алюмин самородогы табылған осраҡтар бар. Тәбиғи һыуҙарҙа алюмин аҙ ағыулы химик берләшмәләр, мәҫәлән, алюмин фториды рәүешендә була. Катион йәки аниондың төрө, беренсенән, һыуҙың  бәйле. Рәсәй һыу объекттарында алюмин концентрацияһы от 0,001 — 10 мг/л тиклем тәшкил итә. Диңгеҙ һыуында уның концентрацияһы 0,01 мг/Л.
Алюмин изотобы
Тәбиғи алюмин тулыһынса тиерлек берҙәм тотороҡло 27Al изотобынан тора, 26Al эҙҙәре бар. Был иң оҙаҡ йәшәгән радиоактив изотоп, ярым тарҡылыу ваҡыты 720 000 йыл, атмосферала 40Ar юғары энергиялы космис нурланышы протондары менән бәрелешкәндә барлыҡҡа килә.
Лаборатор шарттарҙа
Алюминий-тәбиғәттә киң таралған элементарҙын береһе.
Ошель (Франция)
Халыҡ һаны (2014) — 10 773 кеше.
Иҫтәлекле урындары
Ошель ҡалаһында Тау музейы һәм Почта күгәрсендәре музейы асылған, сөнки Ошель ҡалаһы таусыларының күбеһе почта күгәрсендәрен үҫтереү менән шөғөлләнә. Урындағы Сен-Мартен сиркәүе XV быуатта, хакимиәт бинаһы — XVI быуатта төҙөлгән.
Иҡтисад
1851 йылда Ошель янында ҙур таш күмер ятҡылығы табыла, быль Ошель халҡының йылдам артыуына килтерә. 1950 йылда ҡалала 15 мең кеше йәшәй. 1960-сы йылдарҙа бер нисә шахта ябылғандан һуң, ҡала халҡының һаны ҡырҡа кәмей.
Халыҡ мәшғүллеге структураһы:
Эшһеҙлек кимәле (2013) — 27,3 % (Франция буйынса дөйөм алғанда — 12,8 %, департаменты Па-де-Кала департаментында — 17,2 %). 1 кешегә уртаса килем (2013) — 14 703 евро тәшкил итә(дөйөм алғанда Францияла — 25 140, Па-де-Кала департаментында — 706 17).
Хакимиәте
Ошель мэры вазифаһын 2001 йылдан алып Демократтар һәм бойондороҡһоҙҙар союзы партияһы ағзаһы Ришар Жаретт (Richard Jarrett) биләй. 2014 йылда муниципаль һайлауҙарҙа ул етәкләгән уң блок 1-се турҙың 51,18 % тауышын ала.
Демография
Халыҡ һаны динамикаһы, кеше
Сезух
Сезух — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лух йылғаһының һул ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кедах
Кедах (Kedah Darul AmanAman Kedah Darul, джави:قدح) — Малайзияның федераль штаты. .
Дөйөм мәғлүмәттәр
Кедах Малай ярымутрауының төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Көнбайыштан ярҙары Андаман диңгеҙе тарафынан йыуыла. Шулай уҡ штатҡа Лангкави утрауҙар төркөмө инә. Төньяҡтан Таиланд һәм Малайзияның Перлис штаты менән, көньяҡта һәм көньяҡ көнбайышта Пенанг һәм Перак штаттары менән сиктәш.
Кедахтың майҙаны 9 425 км². Халыҡ һаны — 1 651 947 кеше (2010 й.). Халыҡ тығыҙлығы — 206,65 кеше/км². Кедах Тенгану,Кеантан, Перлис һәм Паханг штаттары һымаҡ, малайлылар милләте аҙыраҡ булған штаттар иҫәбенә керә. Кедахта малайлылар дөйөм иҫәптең 75,5 % тәшкил итә. Шулай уҡ унда Ҡытайлылар 14 % һәм һиндтар 7 %.
Кедахтың административ үҙәге — Алор-Сетар. Дәүләт төҙөлөшө вариҫлылыҡ буйынса монархия, солтанлыҡ. Дәүләт башлығы — солтан Саләхеддин Туанка ибни Әл-Солтан Мархум Бадлишах. Ул был вазифаны 2017 йыл дың 12 сентябренән биләй.
Уға хәтле солтан уның ата бер инә башҡа ағаһы Туанку Абдул Хәлим Муадзам Шаһ булған. Ул Малайзиялағы берҙән бер ике тапҡыр булған монарх. 1970 −1975 һәм 2011 2016 йылдарҙа етәкселек иткән.
Тарих
Беренсе дәүләт башланғысы — һинд-буддист короллеге — Кедах биләмәләрендә беҙҙең эраға тиклемге IV быуатта уҡ барлыҡҡа килгән. Был бронғо дәүләт Малай ярымутрауында булған. VII—VIII быуаттарҙа Кедах Шривиджайя, унан һуң Сиам империяларының вассалы булып торған. Кедах солтанат булараҡ нигеҙ һалыныуы датаһы булып 1136 йыл иҫәпләнә. Был йылда урындағы индуизм хакимы Пра Онг ислам ҡабул иткән һәм исемен Солтан Мозафар (Муджафар) Шаһ тип алмаштырған.
XV йөҙйыллыҡта Кедах Джохор солтанаты ҡул аҫтына эләгә. Ике быуат буйына португалдар һәм яугир диңгеҙ халҡы Ачех һиндтары менән һуғыштар алып бара. XIX быуатта Миам власы ҡул аҫтында була. 1909 йылға Инглиз-Таиланд Килешеүе буйынса инглиздарға күсә. 1942 йыл Япония баҫып ала. Өс йылдан яңынан һуң британия ғәскәрҙәре яулап ала. 1957 йыл үҙаллы Малай Федерацияһы составына инә. 1963 йылдан Малайзия составында.
Административ бүоенеше
Штат 12 районға бүленә:
Шишмә (Арғаяш районы)
Шишмә (Чишма) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Байрамғол ауыл биләмәһе составына керә.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (85 %) йәшәй.
Ҡарабаш
Ҡарабаш — күп мәғәнәле һүҙ.
Ҡурай (йыр)
Ҡурай (йыр) (рус. Курай (песня) — бик борон замандарҙан быуындан-быуынға аманат булараҡ тапшырылып килгән бөйөк ҡомартҡы-музыка ҡоралына атап сығарылған башҡорт халыҡ йыры.
Скворчиха (Ишембай районы)
Скворчиха (Скворчиха, халыҡ телендәге башҡортса атамаһы Ҡолан) — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы ауыл. Скворчиха ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 459 кеше булған. Почта индексы — 453226, ОКАТО коды — 80 231 870 001.
Тарихы
1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарында юрматы ырыуы башҡорттары әүҙем ҡатнаша. Баш күтәргән халыҡ юлбашсылары рәтендә юрматы батырҙары ла була. Мәҫәлән, легендар Ҡараһаҡал (Миңлеғол Юлаев) исеме бөтә Башҡортостанға билдәле. Ихтилал барышында тиҫтәләрсә башҡорт ауылдары, шул иҫәптән Тор йылғаһы буйындағы ауылдар ҙа юҡ ителә. Заводчиктар һәм помещиктарға башҡорт ерҙәрен арзан ғына хаҡҡа ҡулға төшөрөү мөмкинлеге тыуа.
Әлеге ваҡытта Скворчиха тип йөрөтөлгән ауылға 1742 йылда , башҡа сығанаҡтар буйынса (Энциклопедия «Башкортостан») XIX быуаттың беренсе яртыһында Верхотор заводына ҡараған ауыл булараҡ нигеҙ һалынған тип иҫәпләнә.
Ауыл исемен Стәрлетамаҡтан помещик ҡатыны Т. О. Скворцова исеме менән бәйләйҙәр (һәм Татьяновка, Осиповка исемдәрен дә). Ул Кинйәкәй ауылы башҡорттарынан Ергәбушты (Юргашка) йылғаһы буйында ерҙәр һатып ала. Ауылдың «Алаҡолан» исеме менән аталып йөрөтөлгәне («ала һәм ҡолон» һүҙҙәренән) ауылдан 2 км төньяҡтараҡ аҡҡан Ҡолан йылғаһы исеменән килә. Әле лә бындағы башҡорттар ҙа, урыҫтар ҙа ауылды Ҡолан тип атай.
Скворчиха (Алакулан) ауылы ревизия документтары буйынса (8 ревизия, 138 бит):
"«Тысяча восемь сот тридцать четвертого года апреля первого дня Оренбургской губернии Стерлитамакского уезда при судний к Верхоторскому медеплавильному заводу деревни Скворчихи (которая именовалась Алакуланом) госпожи штатс-дамы Ея Императорского Величества и кавалерственной дамы Екатерины Александровны Пашковой о состоящих мужского и женского пола направе помещечьих крестьян»."
Революцияға тиклем бында сиркәү приходы училищеһы, земство мәктәбе була. Ауыл кешеләре Верхотор заводына ағас күмере әҙерләргә тейеш була, бынан тыш улар ер эшкәртә, мал-тыуар аҫырай, умартасылыҡ менән шөғөлләнә.
1906 йылда бакалея лавкаһы, тирмән, икмәк һаҡлай торған магазин, бәләкәй сиркәү була.
1930—1990 йылдарға тиклем ауыл халҡы башлыса колхозда эшләй (1930- Сталин исемендәге, һуңыраҡ унан Ворошилов, «Пламя», «Новая заря» айырылып сыға; 1956- «Путь к коммунизму», 1962—1992 йылдарҙа- «Родина» колхозы, 2000—2007 йылдарҙа -СПК «Родина», 2007 йылда ул банкрот тип иғлан ителә).
Хәҙерге осор
Ауылда ике ҡатлы урта мәктәп (өлкән кластар автобустар менән ҡалаға йөрөтөлә), «Ромашка» балалар баҡсаһы, клуб, китапхана эшләй. 4 таҡта ярыу цехы бар. А.Привалов крәҫтиән хужалығы Ишембай районында иң уңышлы эшләгән хужалыҡтарҙың береһе тип иҫәпләнә. Бында башлыса Кинйәкәй һәм Скворчиха ауылы кешеләре эшләй.
Скворчиха мәктәбе тарихынан
1890 йылда ауылда земство мәктәбе асыла. 1919 йылда ул беренсе баҫҡыс берҙәм хеҙмәт мәктәбе тип йөрөтөлә башлай. 1932 йылдан- колхозсы йәштәр мәктәбе, 1934 йылдан — тулы булмаған урта мәктәп, 1992 йылдан — урта мәктәп статусын ала. 1993 йылда ауылда ике ҡатлы кирбес мәктәп төҙөлә. Мәктәптә мәктәпкәсә белем биреү төркөмө эшләй.
Мәктәп директорҙары:
Акшенцева П. П. (1892 йылдан), Е. Т. Пестряев (1914 йылдан), С. А. Полякова (1929 йылдан), М. А. Андреев (1934 йылдан), С. А. Десятков (1935 йылдан), Я. Н. Кутузов (1939 йылдан), А. А. Соболева (1942 йылдан), Е. С. Гусева (1944 йылдан), Я. Н. Кутузов (1946 йылдан), Е. Г. Войнов (1952 йылдан), Т. А. Устимова (1977—1989, 1995—2009), А. А. Ниғмәтуллин (1989 йылдан), С. М. Арсланов (!994 йылдан), Г. Ф. Бардовская (2009—2012, 2019 йылдан),С. Р. Калимуллина (2012 йылдан).
Был мәктәптә төрлө йылдарҙа Архангельская Варвара Васильевна (1909—1926 йылдар тирәһе, Варвара Затворница), Рәсәй Федерацияһы мәғарифы отличнигы Ф. Н.Ғәлиева, Рәсәй Федерацияһы дөйөм белем биреү почётлы хеҙмәткәре М. А.Ғүмәрова, Башҡортостан Республикаһы мәғарифы отличнигы В. С. Каскинова һәм башҡалар эшләгән.
Мәктәп биләмәһендә Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында һәләк булған ауылдаштар иҫтәлегенә 1970 йылда обелиск ҡуйылған.
Халыҡ һаны
1865 йылда бында 181 йортта 692 кеше йәшәгән.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Ауылдан 3 км алыҫлыҡта Йылға (Сыңғафйылға, Бәләкәй Йылға) йылғаһының инеше урынлашҡан.
Урамдары
Урам исеме :
Хулути ҡәлғәһе
Башня ныҡ бейек ҡаяла тора. Ҡәлғәгә һәм уның ихатаһына илле метр оҙонлоҡтағы туннель аша килергә мөмкин. Бер ҡатлы торлаҡ комплекстар, күрәһең, башҡарыусы ролен үтәгән, уларҙан Чаваль йылғаһы аша туннлеь буйлап башҡа башняларға барырға мөмкин булған. Был торалар менән башнялар араһында ҙур һыу ятҡылығы булған, улар өҫтөндә мунсалар урынлашҡан, ә стеналары янында ағастар үҫкән.
Төркиә сәйәсәтендә ҡатын-ҡыҙҙар
Төркиә сәйәсәтендә ҡатын-ҡыҙҙар бөгөн һиҙелерлек роль уйнай. Улар Төркиә сәйәсәтен булдырыуҙа һәм үткәреүҙә әүҙем ҡатнашалар, Төркиә парламентында ҡатын-ҡыҙҙар һаны арта бара.
Тарихы
Төркиә Республикаһына 1923 йылдың 29 октябрендә, Ғосман империяһы   тарҡалғандан һуң нигеҙ һалына. Быға тиклем ҡайһы бер вәлидә-әсәләр төрөк солтандарын бойһондороп тотһа ла (бигерәк тә Ҡатын-ҡыҙ солтанаты осоронда), ҡатын-ҡыҙҙар ул замандарҙа дәүләт вазифаларын биләү тураһында хатта хыяллана ла алмай.
Төркиәнең тәүге сәйәсиәттә әүҙем ҡатнашҡан ҡатын-ҡыҙҙары араһында 1923 йылда тәүге ҡатын-ҡыҙҙар партияһын төҙөгән Нәзиә Мөхөттин була. Тик был партия законлы эшмәкәрлек йәйелдерә алмай, сөнки ул ваҡытта республика иғлан ителмәгән була.
Төркиә Республикаһына нигеҙ һалған Мостафа Кәмал Ататөрк илде модернизациялау өсөн бер нисә реформа башлап ебәрә, улар араһында ҡатын-ҡыҙҙарҙың гражданлыҡ һәм сәйәси тиң хоҡуҡлығын таныу ҙа була. 1926 йылдың 17 февралендә ҡабул ителгән  граждан кодексы буйынса Төркиәлә ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар тиң хоҡуҡлы тип иғлан ителә — был тик һайлау хоҡуғына ғына ҡағылмай. Бер нисә йыл ауыр көрәштән һуң төрөк ҡатын-ҡыҙҙары  урындағы һайлауҙарҙа тиң хоҡуҡлылыҡ яулай (1930  йылдың 3 апрелендәге  1580-се һанлы закон). Дүрт йылдан һуң 1934 йылдың   5 декабрендәге   яңы закон буйынса улар күп кенә илдәрҙән алдараҡ дөйөм тулы тиң хоҡуҡлылыҡҡа өлгәшә.
Парламентта
1935 йылдың 8 феварлендә дөйөм һайлауҙар һөҙөмтәһендә 17 ҡатын-ҡыҙ  Төркиә Бөйөк Милләт Мәжлесе депутаты итеп һайлана. 1936 һайлаҡҙарынан һуң Хәтиджә Озгүнер өҫтәлә, ҡатын-ҡыҙ депутаттар һаны 18-гә етә (4,6 %). Ауыл ҡатын-ҡыҙҙарынан деутат булып Хаты Чирпан ( Саты Кадын) һайлана.
1935—1991 йылдарҙағы һалауҙар
1935 йылдан башлап, ҡатын-ҡыҙҙар һаны Төркиә парламентында әкренләп аҙая. 1954 йылда ул күрһәткес 0,7 % ҡына тәшкил итә. Унан һуң 1991 йылға тиклем парламенттағы ҡатын-ҡыҙҙар һаны  яңынан арта башлай,  1983 йылда  парламента 12  ҡатын-ҡыҙ  депутат (3 %), 1991 — 8 (1,8 %) ҡатын-ҡыҙ депутат була.
1995—2015 йылдарҙағы һайлауҙар
1995 йылдан парламентта ҡатын-ҡыҙҙар һаны арта бара : 1995 йылда улар 13 (2,4 %),  2015 —  97 (17,7 %) була.
Парламент вице-спикерҙары
Бығаса Төркиә парламентына рәйес итеп бер ҡатын-ҡыҙ ҙа һайланғаны юҡ. Парламент вице -спикеры вазифаһына һайланған тәүге ҡатын-ҡыҙ- Милли ышаныс партияһынан Нермин Нефтчи ( 1972 ). 2007—2015 йылдарҙа Мерал Акшенер менән Гүлдәл Мүмджү, 2011  йылда  Ғәҙеллек һәм үҫеш партияһынан Айшенур Бахчеҡапылы (ПСР) вице-спикер итеп һайлана.
Сенат ағзалары
1961 йылдан 1980 йылға тиклем Бөйөк Милли Мәжлесендә сенат (юғары палата) була.Унда 5 ҡатын-ҡыҙ һайлана.
Ҡатын-ҡыҙҙар сәйәси партияларҙа
1972 йылда булдырылған Төркиә милли ҡатын-ҡыҙҙар партияһына (1972- 1980 ) һәм Ҡатын-ҡыҙҙар партияһына (2014)  ҡатын-ҡыҙҙар нигеҙ һалған.
Партия лидерҙары
Тәүге партия лидеры Бәхиджә Боран (1910—1987) 1970 йылда Төркиә эшселәр партияһының рәйесе итеп һайлана  һәм был вазифала  1980 йылдың  11 сентябрендәге дәүләт түңкәрелешенә тиклем (партия эшмәкәрлеге тыйылғансы)  эшләй.
Премьер-министр
Таңсу Чилләр — 1983 йылдан иҡтисад  профессоры, ул 1990 йылдың ноябрендә  «Туры юл партияһы» (DYP) консерватив партияһына инә,  1993 йылдың  13 июнендә ул партия лидеры итеп һайлана. Шул уҡ йылдың 25 июнендә Чиллер коалицион хөкүмәттең премьер-министры итеп һайлана. Таңсу Чилләр әлегә Төркиәнең тәүге һәм берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ премьер-министры  булып ҡала.Чиллер  был вазифала  1996  йылдың   6 мартына тиклем эшләй.
Углерод
Углеро́д (C, carboneum) — химик элемент, C хәрефе менән билдәләнә, атом һаны- 6. Элемент дүрт валентлы металл булмаған матдә, йәки ковалент химик бәйләнеш булдырыу өсөн дүрт ирекле электроны бар. Ул периодик системаның 14-се төркөмөндә (иҫкергән классификация буйына — 4-се). Был элементтың өс изотобы беҙҙең тирә-йүндә осрай. Тотороҡло (стабильный) изотоптар- 12C һәм 13C, ә 14C радиоактив изотоп (был изотоптың ярымбүленеш осоро ). Углерод боронғо антик донъяла уҡ билдәле булған.
Тарихтан
Ағас күмере рәүешендә углерод металдарҙы иретеү өсөн бик борондан ҡулланылған. Борондан углеродтың аллотроп модификациялары билдәле: алмас һәм графит.
XVII—XVIII быуаттар араһында Иоганн Бехер менән Георг Шталь флогестон теорияһын булдыра. Был теорияға яраҡлы һәр бер яныусан есемдә айырым элементар матдә бар, ул — ауырлыҡһыҙ флюид — яныу процесында осоп китә торған флогистон. Бик күп күмер янғандан һуң әҙ генә тороп ҡала, шуға күрә флогистиктар күмер саф флогистондан тора тип иҫәпләгән. Күмерҙең флогистлау тәьҫирен- «эзбиз» һәм тоҡомдарҙан (рудаларҙан) металлдар алыуҙы шуның менән аңлатҡандар. Һуңыраҡ йәшәгән флогистиктар (Рене Антуан Реомюр, Торберн Улаф Бергман һәм башҡалар) күмерҙең элементар матдә икәнен аңлай башлағандар."Саф күмерҙең" элементар (ябай) матдә икәнен Антуан Лавуазье тәүге булып иҫбатлай. Ул һауала һәм кислородта күмер һәм башҡа матдәләрҙең яныу процессын өйрәнә. Гитон де Морво, Лавуазье, Бертолле һәм Антуан де Фуркруаның «Химик номенклатура методы» («Метод химической номенклатуры») (1787) китабында французса «саф күмер» (charbone pur) урынына «углерод» (carbone) исеме ҡулланыла. Углерод исеме Лавуазьеның «Химиянан элементар дәреслегендәге» "Ябай есемәр таблицаһы"на ингән.
1791 йылда инглиз химигы Смитсон Теннант беренсе булып ирекле углерод алыуға ирешә; ул ҡыҙҙырылған аҡбур өҫтәнән фосфор парын ебәрә, бының һөҙөмтәһендә кальций фосфаты менән углерод барлыҡҡа килә. Алмастан ныҡ ҡыҙҙырған саҡта бер нимә лә ҡалмай икәнен әллә ҡасандан алып белгәндәр. 1751 йылда герман императоры Франц I яндырып тәжрибә үткәрер өсөн алмас менән рубин бирергә риза була, бынан һуң бындай тәжрибәләр модаға инеп китә. Яндырған саҡта алмас ҡына янып бөтә икәне билдәле була, ә ҡыҙыл яҡут- рубин (хром ҡатыш алюминий окисы) яндырыусы линзаның фокусында оҙаҡ ваҡыт йылытҡанда ла бирешмәй. Лавуазье алмасты ҙур яндырыу машинаһында яндырыу буйынса тәжрибә үткәреп ҡарай һәм алмас -кристалл углерод тигән фекергә килә. Углеродтың икенсе аллотробы — графит — алхимиктар тарафынан үҙгәргән ҡурғаш ялтырауы — свинцовый блеск тип атала һәм уны plumbago тип йөрөтәләр; 1740 йылда ғына Потт графитта бер ниндәй ҙә ҡурғаш эҙҙәрен тапмай. Шееле графитты тикшерә (1779) һәм флогистик булараҡ уны айырым төр көкөртлө есем, йәки айырым минераль күмер, «һауа кислоталы» -воздушная кислота (СО2) айырым минераль күмер һәм бик күп флогистон тип уйлай.
Егерме йылдан һуң Гитон де Морво әкрен генә йылытып, алмасты графитҡа, ә һуңыраҡ күмер кислотаһына әйләнә.
Исеменең килеп сығыуы
XVII—XIX быуаттарҙа рус химия буйынса һәм башҡа махсус китаптарҙа ҡайһы бер саҡ «углетвор» исеме ҡулланылған (Шлаттер, 1763; Шерер, 1807; Севергин, 1815); 1824 йылда Соловьёв «углерод» исемен уйлап сығара. Углерод берләшмәләренең исемендә карбо(н) — от carbō (род. п. carbōnis) «уголь» һүҙе бар.
Физик сифаттары
Углерод бик күп төрлө физик сифатлы аллотроп модификацияларҙа бар. Модификациларҙың төрлөлөгө углеродтың төрлө химик бәйләнештәр булдыра алыуына бәйле.
Углерод изотоптары
Тәбиғәттә углерод ике стабиль 12С (98,93 %) һәм 13С (1,07 %) һәм бер радиоактив 14С (β-излучатель, Т½ = 5730 лет) изотобынан тора, углерод башлыса стратосфераның түбәнге өлөшөндә һәм ер ҡабығында тупланған. 14N (n, p) 14C реакцияһы буйынса азот ядроһына даими рәүештә космос нурланышы нәтижәһендә стратосфераның түбәнге ҡатламында барлыҡҡа килә. Шулай уҡ 1950-се йылдарҙан һуң атом электростанциларының һәм водород бомбаһының техноген продукты булараҡ барлыҡҡа килә.
14С 14С формалашыу һәм тарҡалыу нигеҙендә радиоуглерод менән даталау ысулы ята, был ысул геологияла һәм археологияла киң ҡулланыла.
Ҡулланыу
Графит ҡәләм етештереү сәнәғәтендә ҡулланыла, әммә уның йомшаҡлығын кәметеү өсөн балсыҡ ғушалар. Шулай уҡ айырыуса юғары йәки түбән температурала майлау сараһы булараҡ ҡулланыла. Уның юғары температурала иреү нөктәһе унан металдар ҡойоу өсөн тиглдар эшләргә мөмкинлек бирә. Графиттың электр тогын үткәреү һәләте лә унан сифатлы электродтар эшләү мөмкинлеген бирә.
Алмаз үҙенең иҫ киткес ҡатылығы арҡаһында — алыштырғыһыҙ абразив материал. Алмаз япмала шымартыусы дискалар, быраулау ҡоролмалары бар. Бынан тыш, биҙәүестәрҙә ҡиммәтле бриллиант — ҡырланған алмаз. Һирәк булыуы, юғары декоратив сифаттары һәм тарихи шарттарҙы билдәләүе арҡаһында алмаз һәр ваҡыт иң ҡиммәтле таш булып тора. Алмаздың юғары термик үткәреүсәнлеге (2000 йылға тиклем W/m·K) уны ярымүткәргес технологияһы өсөн процессорҙар йәймәһе сифатында перспективалы материалға әйләндерә. Әммә алмаз сығарыуҙың сағыштырмаса юғары хаҡы (бер карат өсөн $97,47[25]) һәм алмаз эшкәртеүҙең ҡатмарлылығы уны был өлкәлә ҡулланыуҙы сикләй.
Фармакологияла һәм медицинала углеродтың төрлө берләшмәләре киң ҡулланыла: углерод кислотаһы һәм углерод кислоталары сығарылмалары, төрлө гетероциклдар, полимерҙар һәм башҡа берләшмәләр. Әйтәйек, карболен (активлаштырылған углерод), организмдан төрлө токсиндарҙы йотоу һәм сығарыу өсөн ҡулланыла; графит (май рәүешендә) — тире ауырыуҙарын дауалау өсөн; радиоактив углерод изотоптары — фәнни тикшеренеүҙәр өсөн (радиоуглерод анализы) ҡулланыла.
Кеше тормошонда углерод ҙур роль уйнай. Уның ҡушымталары был күп яҡлы элементтың үҙе кеүек төрлө. Атап әйткәндә, углерод ҡоростың (ауырлығы буйынса 2,14 % тиклем) һәм суйындың (ауырлығы буйынса 2,14 проценттан ашыу) айырылғыһыҙ өлөшө булып тора.
Углерод бөтә органик матдәләрҙең нигеҙе булып тора. Теләһә ниндәй тере организм күп осраҡта углеродтан тора. Углерод — тереклектең нигеҙе. Тере организмдар өсөн углерод сығанағы булып ғәҙәттә атмосферанан йәки һыуҙан CO2 тора. Фотосинтез һөҙөмтәһендә биологик аҙыҡ сылбырына инә, уларҙа тере йәндәр бер-береһен йәки бер-береһенең ҡалдыҡтарын ашай һәм шуның менән үҙ тәндәрен төҙөү өсөн углерод үҙләштерә. Углеродтың биологик циклы йә окисланыу һәм атмосфераға яңынан сығыу юлы менән, йә күмер, йә нефть рәүешенә инеү өсөн ерләү юлы менән тамамлана.
Ҡаҙылма яғыулыҡ рәүешендәге углерод: күмер һәм углеводородтар (нефть, тәбиғи газ) — кешелек өсөн иң мөһим энергия сығанағы.
Ағыулы тәьҫире
Углерод тирә-йүнгә автотранспорт эшләп сығарған газдарҙан, ТЭС-тарҙа (йылылыҡ электростанциялары) күмер яндырғанда, күмерҙе асыҡ ысул менән тапҡанда, ер аҫтында уның газға әйләнгән сағында, күмер концентраттарын яһағанда һ.б. эләгә.Янып ятҡан сығанаҡтар өҫтөндә углерод концентрацияһы 100—400 мкг/м³, ҙур ҡалалар өҫтөндә 2,4—15,9 мкг/м³, ауыл ерендә 0,5 — 0,8 мкг/м³. АЭС-тарҙың газ-аэрозоль ҡатнашмалары менән һауаға (6—15) Бк/сут 14СО2 эләгә.
Углеродтың атмосфералағы аэрозолдәрҙәге  дәүмәле артыу халыҡ араһында сирҙәр, бигерәк тә  тын юлдары һәм үпкә сирҙәре, артыуға килтерә. Һөнәри сирҙәр — башлыса антракоз һәм туҙандан була торған бронхит. Эш зонаһындағы һауала ПДК, мг/м³ (рөхсәт ителгән  конценрация): алмаз 8,0, антрацит һәм кокс 6,0, таш күмер 10,0, техник углерод һәм углерод туҙаны 4,0;  атмосфера һауаһында бер тапҡыр максимум 0,15, уртаса тәүлеккә 0,05 мг/м³.
Потеха
Потеха — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Ағиҙел йылғаһына уның тамағынан 416 км өҫтәрәк ҡушыла. Оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса Потеха Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, уның һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Өфөнән Бөрө ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡарабаш (ҡала)
Ҡараба́ш (Карабаш) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе ҡалаһы. Ҡарабаш ҡала округының үҙәге.
Топонимия
Ҡаланың исеме тау атамаһынан барлыҡҡа килгән һәм «ҡара баш/түбә» тип аңлатыла.
Тарих
Һыҙғы ырыуы башҡорттары тарафынан нигеҙләгән. 1834 йылда — 86 башҡорт, 1866 йылда — 74 башҡорт теркәлгән. Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе составында була. Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә.
Халҡы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡала башлыса урыҫтар (88 %), татарҙар (4 %), башҡорттар (4 %) йәшәй. .
Блохин Николай Кондратьевич
Николай Кондратьевич Блохин (1841 йыл — 1918 йыл) — Өфө ҡалаһының почетлы гражданы, меценат, беренсе гильдия сауҙагәре, китап нәшерсеһе һәм китап сауҙагәре.
Биографияһы
Николай Кондратьевич Блохин Өфөлә 1841 йылда тоҡомло I гильдия сауҙагәре Кондратий Николаевич Блохин ғаиләһендә тыуа.
1863 йылда Рәсәйҙә көслө спиртлы эсемлектәрҙе һатыуҙың откуп системаһын бөтөрәләр һәм Блохиндар Ҡунаҡһарайҙағы кибеттәрҙе һатып ала. Ошо уҡ йылда Николайҙың атаһы Кондратий Игнатьевич совет заманында Резина-техник изделиелар заводы нигеҙләнгән урында (1993 йылда «УЗЭМИК» тип үҙгәртелә) һыра заводы төҙөй. Блохиндар фирмаһы Өфөлә 16 эске йорто тота.
1867 йылда Блохиндар быуалы Аксаков усдьбаһын (хәҙер — Аксаков исемендәге мәҙәниәт һәм ял баҡсаһы) һатып ала, шунда уҡ араҡы заводы эшләй.