cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Цач-Дон
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Торней-Кикя
Торней-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ширта йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Грязнуха (Чумыша ҡушылдығы)
Грязнуха — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының уң ярына тамағынан 101 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Торней-Кикя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Грязнуха (Чумыша ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бармин Леонид Николаевич
Биографияһы
Леонид Николаевич Бармин 1931 йылдың 6 апрелендә Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Белорет ҡалаһында тыуған.
1950 йылда Белорет металлургия техникумын тамамлай һәм Урал политехник институтына уҡырға инә. Юғары уҡыу йортон 1955 йылда тамамлап, ул уҡытыу эшендә ҡалдырыла. 1958 йылда «Шыйыҡ шлактарҙа һәм металдарҙа водородтың үҙ-үҙен тотош үҙенсәлектәре» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай; 1961 йылда доцент исеме раҫлана. 1970 йылда Леонид Бармин «Байтаҡ окисланыу-тергеҙелеү пирометаллургия процесстары кинетикаһы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм киләһе йылда профессор ғилми исеме раҫлана.
1970—1972 йылдарҙа Урал политехник институтында технология факультеты деканы булып эшләй; 1972—1979 йылдар дауамында институттың уҡыу эштәре буйынса проректоры була. 1975 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем Л. Н. Бармин Урал политехник институтында нығытыусы һәм һаҡлағыс ҡаплауҙар кафедраһы мөдире булып эшләй. Ул иретеп йәбештереү һәм плазма ысулы менән изделие өҫтөн ҡаплау ваҡытында металлургик процесстарҙы физик-химик анализлау мәктәбен аса. Өс йөҙ самаһы фәнни хеҙмәт һәм 23 асыш авторы, өс доктор һәм 32 фән кандидаты әҙерләгән. Физик химия һәм иретеп йәбештереү буйынса бик күп халыҡ-ара конференциялар, симпозиумдар һәм кәңәшмәләр ойоштороусы була.
1995 йылдың 16 июнендә Екатеринбург ҡалаһында вафат була, Широкореченский зыяратында ерләнгән.
Толоконникова Надежда Андреевна
Толоконникова Надежда Андреевна (7 ноябрь 1989, Норильск, СССР) — Pussy Riot Рәсәй феминистик панк-төркөмө ҡатнашыусыһы, «Медиазона» интернет-баҫмаһына һәм тотҡондарҙың хоҡуҡтарын яҡлау буйынса «Хоҡуҡ Зонаһы» ойошмаһына нигеҙ һалыусы (Мария Алехина менән бергә), «Һуғыш» арт-төркөмөнөң элекке ҡатнашыусыһы.
2012 йылдың 21 февралендә Ҡотҡарыусы Христос ғибәҙәтханаһында үткән «Панк-молебен «Богородица, Путина прогони!» акцияһы өсөн енәйәт эҙәрлекләүе менән бәйле бөтә донъяла билдәлелек ала. Был акцияла ҡатнашҡаны өсөн 3 мартта ҡулға алына һәм 2012 йылдың 17 авгусында Хамовники суды тарафынан «Хулиганлыҡ» статьяһы буйынса ике йылға иркенән мәхрүм ителә. 2013 йылдың 23 декабрендә амнистия буйынса ике айға алдараҡ азат ителә. Тотҡонлоҡта булған сағында тотҡондарҙың хоҡуҡтарын яҡлау менән шөғөлләнә. Иреккә сыҡҡас, Толоконникова Мария Алехина менән бергә Рәсәй тотҡондарының хоҡуҡтарын яҡлау буйынса «Хоҡуҡ зонаһы» ойошмаһы булдырылыуы тураһында белдерәләр.
Биографияһы
Надежда Толоконникова 1989 йылдың 7 ноябрендә Норильск ҡалаһында тыуған. Алтын миҙал менән дөйөм белем биреү мәктәбен һәм фортепиано класы буйынса музыка мәктәбен тамамлай. Юғары кластарҙа ҡалала Ирина Прохорованың «Яңы әҙәби күҙәтеү» нәшриәте ойошторған мәҙәни сараларҙа ҡатнаша.
2006 йылда Мәскәүгә күсә, Мәскәү дәүләт университетының философия факультетының бюджет бүлегенә уҡырға инә.
Толоконникова — «Һуғыш» арт-төркөмөнөң — һул радикаль акционистик хәрәкәттең элекке ҡатнашыусыһы, 2009 йылда уның эсендәге фекер айырымлыҡтарынан һуң (элекке ире Петр Верзилов кеүек үк) ««Һуғыш» Мәскәү фракцияһы» ағзаһы була. «Һуғыш»тың күп кенә акцияларында, шул иҫәптән К. А. Тимирязев исемендәге дәүләт биология музейында перформанста (2008) һәм «Тараҡан суды»нда ҡатнаша (2010).
2011 йылдың мартынан — Pussy Riot феминистик панк-төркөмөндә ҡатнаша.
2021 йылдың 30 декабрендә Рәсәй Федерацияһы юстиция министрлығы Надежда Толоконникованы киң мәғлүмәт саралары реестрына — "сит ил агенттары"на индерә.
Шәхси тормошо
- 2008 йылдан 2016 йылға тиклем Петр Верзиловта — «Һуғыш» төркөмөнөң элекке активисында кейәүҙә була. -- Ҡыҙы — Гера Верзилова (4 март 2008).
2018 йылда ул үҙен пансексуалка тип иҫәпләүе тураһында белдерә.
Протест һәм хоҡуҡ һаҡлау эшмәкәрлеге
2010 йылдың йәйендә Толоконникова Химки урманын һаҡлау буйынса акцияларҙа ҡатнаша.
2011 йылдың 28 майында, Рәсәй Федерацияһында Сик һаҡсылары көнө билдәләнгән көндә, Екатерина Самуцевич һәм Надежда Толоконникова, Мәскәү мэрияһы санкцияламаған, Александр баҡсаһы янында һәм Мәскәү мэрияһы янындағы Тверь майҙанында ЛГБТ-берләшмә вәкилдәренең гражданлыҡ хоҡуҡтарын яҡлап гей-прайдта ҡатнашалар.
Сидоренко Александр Филиппович
Сидоренко Александр Филиппович (15 ғинуар 1915 йыл — 20 июнь 1982 йыл) — Халхин-Гол йылғаһы буйындағы 1939 йылғы ҡораллы бәрелештә һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, артиллерист, лейтенант (1945). Советтар Союзы Геройы (1944). Һуғыштан һуң — урман сәнәғәте хеҙмәткәре, 1956 йылдан Өфөләге ремонт заводының һәм артабан ағас эшкәртеү комбинатының директоры.
Биографияһы
Александр Филиппович Сидоренко 1915 йылдың 15 ғинуарында Томск губернаһының (хәҙер Алтай крайының Хабар районы)  Новосвободный  ҡасабаһында тыуған.
Толоконникова Надежда Андреевна
Протест һәм хоҡуҡ һаҡлау эшмәкәрлеге
Надежда үҙенең әхлаҡи ориентиры сифатында яҙыусы һәм диссидент Владимир Буковскийҙы атай, ул уның биографияһы менән колонияла танышҡан була. The New York Times баҫмаһына интервьюла Толоконникова һәм Алехина киләсәктә Рәсәйҙә сәйәси вазифаларға һайланырға ниәтләүҙәре тураһында белдерәләр.
Сидоренко Александр Филиппович
Биографияһы
1924 йылдан Кемерово өлкәһенең Анжерке ҡалаһында, Чита өлкәһенең Халярте ҡасабаһында, Кемерово өлкәһенең Киселевск ҡалаһында  йәшәгән. 1936 йылдан — Иркутск өлкәһенең Вознесенский  ағас эшкәртеү хужалығында тракторсы.
Толоконникова Надежда Андреевна
Протест һәм хоҡуҡ һаҡлау эшмәкәрлеге
Рәсәй көнөндә, 2015 йылдың 12 июнендә, тотҡон формаһын кейеп, Мәскәүҙең Һаҙ майҙанында Рәсәй флагын тегергә маташа, һуңынан полиция тарафынан ҡулға алына.
2016 йылдың февралендә Pussy Riot төркөмөнөң" Chaika" клибы донъя күрә, унда Толоконникова прокурор образында килеп баҫа. 2016 йылдың 14 мартында Надежда Толоконникова Кельнда lit.Cologne халыҡ-ара әҙәби фестивалендә «Руководство по революции» китабын тәҡдим итә.
Сидоренко Александр Филиппович
Биографияһы
1940 йылдың ғинуарына тиклем Сидоренко автотранспорт колоннаһы комиссары була. 1942 йылдың июнь айында  Черемховский район хәрби комиссариаты тарафынан йәнә  армияға саҡырыла. Һуғышта 1943 йылдың яҙынан үҙйөрөшлө артиллерия ҡоролмаһының механик-водителе булып хеҙмәт итә. Курск дуғаһында, Днепрҙы һуғышып аша сыҡҡанда һәм Киевты азат итеүҙә ҡатнаша.
Толоконникова Надежда Андреевна
Протест һәм хоҡуҡ һаҡлау эшмәкәрлеге
2019 йылдың 30 ғинуарында Третьяков галереяһынан Куинджиның «Ай-Петри. Крым» картинаһын урлаусылар менән теләктәшлек белдерә, Ҡырым Валында Третьяков галереяһынан ниндәйҙер рәсем урлап, элек үҙе лә шуға оҡшаш енәйәт ҡылғанын таный. Толоконникова һүҙҙәренсә, акция «Һуғыш» арт-төркөмө ағзалары менән бергә тормошҡа ашырыла.
Сидоренко Александр Филиппович
Биографияһы
1944 йыл—1945 йылдарҙа Горький хәрби-сәйәси училищеһында уҡый. 1946 йылда демобилизациялана.
Демобилизациянан һуң Красноярск крайының  һәм Киров өлкәһенең урман сәнәғәтендә эшләй. 1956 йылдан  Өфөлә йәшәй, ремонтлау заводының һәм ағас эшкәртеү комбинатының директоры була.
1982 йылдың 20 июнендә вафат була. Өфө ҡалаһының Көньяҡ зыяратында ерләнә.
Батырлығы
«Кесе сержант Сидоренко Фастов ҡалаһы өсөн барған алыштарҙа батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәтә. Уның самоходы ҡалаға беренсе булып барып инә, уты һәм тәгәрмәс сылбыры менән дошмандың хәрби расчетын һәм ике ут нөктәһен юҡ итә. Дошмандың ҡаршы бер һөжүмендә фашист снаряды самоходтың моторына эләгә. А.Ф. Сидоренко килеп еткән пехотасылар менән гитлерсылар шартлатып өлгөрмәгән зенит пушкаһын хәрби хәлгә килтерә һәм дошманға ут аса. Дошмандың ҡаршы һөжүме килеп сыҡмай».
1944 йылдың 10 ғинуарында  Сидоренко Александр Филипповичҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Тупаҡ
Тупаҡ (Тупаково; боронғо атамалары Алдағол, Ҡуҡай, Тупаҡ Башай) — Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 718 кеше булған. ОКАТО коды — 80201837010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 99 % тәшкил итә.
Фото
Ҡөрйән уҡыусылар ярышы — Тупаҡ ауылы
Диваев Әбүбәкер Әхмәтйән улы
Диваев Әбүбәкер Әхмәтйән улы  (6 декабрь 1855 йыл — 5 февраль 1933 йыл) — башҡорт этнографы, төркиәтсе. Коллегия теркәүсеһе (1881). Урта Азия тормошон һәм Ҡаҙағстан төрки халыҡтарының фольклорын, этнографияһын, телен, тарихын өйрәнеүгә арнаған атаҡлы ғалим һәм мәғрифәтсе, башҡорттарҙан тәүге профессорҙарҙың береһе.
Биография
Әбүбәкер Әхмәтйән улы Диваев 1855 йылдың 6 декабрендә Ырымбур губернаһы Ырымбур ҡалаһында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙенең Туҡай ауылында ) затлы башҡорт дворяны Әхмәтйән Шаһиморат улы Диваев ғаиләһендә донъяға килгән. Диваевтар нәҫеленән. Милләте буйынса башҡорт.
1876 йылда Ырымбурҙағы Неплюев кадет корпусының Азия бүлексәһен тамамлағас, Ташкентта хәрби хеҙмәт үтәй башлай. Артабан Төркөстан крайының өйәҙ идаралыҡтарында хеҙмәт итә.
1881 йылдан алып Ташкент ҡалаһында Һырдаръя өлкә хәрби губернаторы эргәһендә тәржемәсе булып эшләй. 1906 йылда штаб-ротмистр званиеһында отставкаға китә.
Революцияларҙан һуң, Ташкент ҡалаһында Төркөстан халыҡ университетын һәм Төркөстан көнсығыш институтын асыу тураһында инициатива күтәрә, 1918—1925 йылдарҙа шунда уҡыта. Шул уҡ ваҡытта 1919 йылдан алып Төркөстан халыҡ музейының этнография һәм археология бүлектәре мөдире булып эшләй, ә 1921—1923 йылдарҙа Ҡырғыҙстан ғилми комиссияһы һәм Төркөстандың төп халҡының көнкүрешен өйрәнеү буйынса комиссия экспедицияларын етәкләй.
Әбүбәкер Әхмәтйән улы Диваев 1933 йылдың 5 февралендә Ташкент ҡалаһында 78 йәшендә вафат була.
Ғилми эшмәкәрлеге
Урта Азияла һәм Ҡаҙағстанда хәрби бурысын үтәгән осорҙа уҡ ҡаҙаҡтарҙың, ҡарағалпаҡтарҙың, ҡырғыҙҙарҙың, үзбәктәрҙең фольклорын һәм этнографияһын өйрәнә, археология, эпиграфика, иҫке яҙма ҡомартҡылары менән ҡыҙыҡһына. Материалдарын йыйып һәм өйрәнеп, рус теленә тәржемә итеп баҫтырып сығара. Хеҙмәттәре Ташкент, Мәскәү, Санкт-Петербург, Ырымбур, Ҡазан, Верный ҡалаларының төрлө баҫмаларында сыға.
1894 йылда Төркөстан ҡалаһындағы изге Әхмәт Йәсәүи мавзолейының яҙмаларын күсереп алыу эшен ойоштора, Һырдаръя яры буйында Ҡорҡот-ата ҡәберлеген тикшерә. Төркиәтселәр В. В. Бартольд һәм Н. Ф. Катанов менән хат алышҡан.
Ташкентта тыуған яҡты өйрәнеү музейының этнография һәм археология бүлектәренә етәкселек иткән осорҙа, уның экспонаттарын тәртипкә килтерә, ғилми тасуирламалар, материалдар йыйыу өсөн программалар төҙөй. Шулай уҡ этнографик экспедициялар ойоштороп, этнография, археология һәм фольклор буйынса материалдар йыйыуын дауам итә.
Диваев төрлө ғилми йәмғиәттәрҙең ағзаһы, шул иҫәптән: 1896 йылда — Төркөстан археология һөйөүселәренең тулы хоҡуҡлы ағзаһы, 1924 йылда Академик үҙәгендәге тарих йәмғиәтенең мөхбир ағзаһы итеп һайлана.
Бүләктәре
Әбүбәкер Диваев 2-се һәм 3-сө дәрәжә Изге Анна, Изге Станислав, Фарсы арыҫланы һәм ҡояшы, Бохара Алтын йондоҙо ордендары һәм башҡа наградалар менән бүләкләнгән.
Мартыновка (Силәбе өлкәһе)
Мартыновка — Рәсәйҙә Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл районындағы ҡасаба. Гранит ауыл биләмәһе составына инә.
Тасуирламаһы
Ҡасабаны йәнәшәләге тораҡ пункттар менән грунт юлдар бәйләй. Район үҙәгенә (Ҡыҙыл) тиклем алыҫлыҡ — 59 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә тиклем (Гранит ҡасабаһына тиклем) — 14 км. Ҡасабаға Мартынов биләмәһендә революцияға тиклем нигеҙ һалына (хужаһы эре мөгөҙлө мал үрсетеү менән шөғөлләнә). Ҡасабаның атамаһы ла шул кешенең исеме менән бәйле. Унда бер нисә ғаилә — Украинанан күсеп килгәндәр төпләнә, улар землянкаларҙы культуралары үҫтереүҙә, һөт малсылығында махсуслаша. Һуңғараҡ һарыҡсылыҡ үҫешә башлай. 1959 йылда статистика мәғлүмәттәренә ярашлы, Мартыновка «Уралец» ҡасаба Советына ҡарай, ул 30 ихатанан тора. 1950—70 йылдарҙа башланғыс мәктәп, клуб, фельдшер-акушерлыҡ пункты, китапхана төҙөлә ( 1973 йылда Ильинка ҡасабаһына күсерелә). Хәҙер Мартыновкала «Уралец» ауыл хужалығы производствоһы кооперативының 3-сө бүлексәһе урынлашҡан (сәсеү майҙаны— 1000 га; эшмәкәрлектең төп йүнәлеше — иген етештереү)
Географияһы
Мартыновка ҡасабаһы Көньяҡ Урал тауы алдының көньяҡ-көнсығыш сиктәрендә, дала зонаһында, Ҡыҙыл районының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Ҡыҙыл ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай (туранан) яҡынса 20 км алыҫлыҡта, Ҡоро йылғаһының уң яҡ яры буйында урынлашҡан. Рельефы — убалы тигеҙлек (Урал һырты армыттары); яҡындағы бейеклек— 467 м; көнбайышҡа ҡарай 4 км алыҫлыҡта Осло тау урынлашҡан (494 м). Мартыновка территорияһында гранит тоҡомдарының өҫкә сығып ятыуы осрай. Ҡасабаның диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 382 метр.
Климаты эҫе, ҡоро йәйе һәм ҡырыҫ ҡышы менән ҡырҡа континенталь. Уртаса йыллыҡ яуым — төшөм күләме- 266 мм, иң һалҡын айҙа (ғинуар) уртаса температура -17,9°С, иң йылы айҙа (июлдә) — 19,9°С тәшкил итә.
Халҡы
Халҡы 140 кеше тәшкил итә. (1959 йылда — 248, 1970 йылда — 276, 1983 йылда — 203, 1995 йылда 185 кеше булған).
2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса, гендер структурала ир-егеттәр халыҡтың 47,4 %-ы, ҡатын — ҡыҙҙар 52,6 % тәшкил иитә.
2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, халыҡтың милли структураһында ҡаҙаҡтар — 39 %; урыҫтар — 33 %; башҡорттар 26 % тәшкил итә.
Урамдары
Ҡасаба ике урамдан тора :
Әхмәҙиева Гөлназ Ғафир ҡыҙы
Биографияһы
Гөлназ Ғафир ҡыҙы Әхмәҙиева 1960 йылдың 6 апрелендә Башҡорт АССР-ының Ишембай районы Ғүмәр ауылында тыуған.
1977 йылда Өфөләге 1-се интернат-мәктәпте (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты) алтын миҙалға тамамлай.
1982 йылда Башҡорт дәүләт университетының физика факультетын тамамлағандан һуң Ишембайҙағы 2-се инернат-мәктәптә физика уҡытыусыһы булып эшләй башлай.
1992—1994 йылдарҙа — ошо уҡ мәктәптә директорҙың уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары.
1994 −2003 йылдарҙа — Гөлназ Әхмәҙиева Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты директоры. 1994 йылда гимназия-интернатҡа Әхмәтзәки Вәлиди исеме бирелә. Гимназияла Әхмәтзәки Вәлидиҙең туғандары, улы Субидәй менән ҡыҙы Иҫәнбикә Туған (Вәлиди) менән осрашыуҙар ойошторола.
Гөлназ Әхмәҙиева эшләгән осорҙа гимназия-интернаттың үҙ йөҙө, үҙ стиле барлыҡҡа килә. Уҡытыусылар һәм уҡыусылар республика юғары уҡыу йорттары менән әүҙем хеҙмәттәшлек итә, фәнни-ғәмәли конференцияларҙа йыш ҡатнаша. Профилле уҡытыу тәбиғәт фәндәре, гуманитар һәм медицина йүнәлешендә алып барыла. Уҡыуҙы тамамлағанда уҡыусылар башланғыс медицина белеме, шулай уҡ секретарь-референт һәм тегеүсе һөнәре алып сыға. Салауат ҡалаһындағы медицина училищеһы, республиканың юғары уҡыу йорттары менән хеҙмәттәшлек яҡшы һөҙөмтәләр бирә. Мәктәптә ғәрәп телен Ҡөръәнде башҡортсаға тәржемәләгән белгес Нурмөхәмәт Әлебай улы Сөйәрғолов уҡыта. Гимназияны тамамлағандарҙың ҡайһы берҙәре Египет, Иордания, Төркиә, Сирияға уҡырға китә. БДУ, Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты, Өфө дәүләт сәнғәт институты, Башҡорт дәүләт аграр университеты, Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусылары гмназияның педагогтарына методик ярҙам күрһәтә. Уҡыусылар өсөн математика, физика, химия, журналистика, тарих фәндәренән айырым курстар ойошторола.
Был осорҙа гимназия — интернатта Ишембай ҡалаһы һәм районы балалары ғына түгел, ә Башҡортостандың 27 районынан, Себер өлкәләренән килгән уҡыусылар ҙа белем ала.
Гөлназ Ғафир ҡыҙы тәҡдиме буйынса билдәле спортсы — шашка уйынсыһы Тамара Танһыҡҡужина гимназияға уҡырға килә. Ишембайҙа эшләгән шашка клубы тренерҙары менән берлектә гимназияла башланғыс кластарҙа шашка дәрестәре уҡытыла башлай. Оҙаҡламай гимназия уҡыусыларының исеме Башҡортостан, Рәсәй, Европа, шашка буйынса донъя кимәлендәге ярыштарҙа билдәлелек яулай. Гимназия уҡыусылары араһында «Ишембайнефть» ойошмаһының биатлон буйынса йыйылма командаһында уңышлы сығыш яһаусылар була (мәҫәлән, Европа чемпионы Данил Аҫылғужин).
Һармаҡ
Һармаҡ — башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижады жанры.
Әхмәҙиева Гөлназ Ғафир ҡыҙы
Биографияһы
1998 йылда гимназия — интернатҡа «Матур мәктәп» Бөтә Рәсәй конкурсында икенсе урын бирелә.
Һармаҡ
Шаян йыр мәғәнәһендә йөрөй. Һармаҡтың эстәлеге көлкө булһа ла, унда көлөү, яҙма әҙәбиәттәге мәҫәлдәрҙәге һымаҡ, хайуан йәки ҡоштар образдары аша ситләтелгән формала бирелә.
Әхмәҙиева Гөлназ Ғафир ҡыҙы
Биографияһы
2003—2005 йылдарҙа Гөлназ Ғафир ҡыҙы Ишембай ҡалаһы һәм районының мәғариф бүлеген етәкләй.
2005—2008 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 7-се мәктәбе директоры.
Һармаҡ
Әҙәбиәт
Мөхәммәтша Буранғолов. Сәсән аманаты. Өфө- 1995 йыл. ISBN 5-295-01397-9 (1-се китап) ISBN 5-295-01396-0 (2-се китап)
Әхмәҙиева Гөлназ Ғафир ҡыҙы
Биографияһы
2008 йылдан Өфө ҡалаһының Мостай Кәрим исемендәге 158-се Башҡорт гимназияһы директоры. Мәғариф өсөн ябай булмаған шарттарҙа гимназия директоры педагогтар коллективы менән берлектә, Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһында кешелеклелек принциптарына таянып, балаларҙа донъяға асыҡ ҡараш, милли үҙаң тәрбиәләүгә тос өлөш индерә.
Ғаиләһе
Ике ҡыҙы бар. Аэлита Фиҙәрис ҡыҙы Миңнейәнова — ғәрәп теленән тәржемәсе, Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге  милли китапхананың һирәк осрай торған китаптар бүлеге хеҙмәткәре, ӨДНТУ-ның (сервис институты) ғәрәп теле уҡытыусыһы. Динә — башҡорт һәм инглиз теле белгесе. Ейәндәре бар.
Лабогей-Ю
Лабогей-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Коротаиха йылғаһының һул ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Байегетова Айнаш
Байегетова Айнаш ( 1914 й. — 1997й.) — совет балыҡ сәнәғәте  алдынғыһы, Ленин исемендәге   Гурьев балыҡ консерваһы комбинатының киҫеүсеһе( резальщица), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960).
Биография
1914 йылда Редут ауылында,хәҙерге Атырау өлкәһе Махамбәт районында тыуған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1931 йылда башлай. Тәүҙә балыҡ таҙартыусы булып эшләй.Балыҡтарҙы тоҙлай,ыҫлай.,балыҡ комбинатын төҙөүҙә ярҙамлаша.Консерва цехы төҙөлөп бөтөү менән, резальщица булып эшләй башлай.. 1933 йылдың 6 ноябрендә был аҙыҡ-түлек гиганты үҙенең тәүге продукцияһын бирә. 1936 йылда Стаханов хәрәкәтенең башланғысына нигеҙ һалыусылар булып Гурьев округында балыҡ консерваһы комбинаты эшселәре тора, шулар араһында Айнаш та була. 1938 йылда «СССР балыҡ сәнәғәте Отличнигы»билдәһе менән бүләкләнә..
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында балыҡ комбинатында көн-төн эшләй ,консерваларҙы һуғышҡа оҙаталар.Шул уҡ ваҡытта Айнаш Байегетева эшләгән цех яңы аҙыҡ изделиялары сығарыуҙы үҙләштерә. Һалдаттар өсөн кипкән икмәк,концентраттар етештерә башлайҙар.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа социалистик ярыш еңеүсеһе була, 180 процентҡа ҡуйылған бурысын  үтәй. .
1960 йылдаың 7 мартында СССР Юғары Советы Президиумы   Указы менән   Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнөнөң, 50 йыллығы уңайы менән хеҙмәт һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге айырыуса емешле булғаны өсөн Байегетова Айнашҡа  Социалистик Хеҙмәт Ггеройы   исеме бирелә,  Ленин ордены. «Ураҡ һәм Сүкеш »миҙалы тапшырыла.
. Ярты быуаттан ашыу эшләп, коллективта, тиҫтәләрсә  алдынғы эшселәр тәрбиәләй, иң яҡшы остаз исемен ала. Производстваға инициатор тәҡдимдәр индерә.Был эшләп сығарыусанлыҡты 25 процентҡа күтәрә һәм ҙур экономия килтерә.
Район советы һәм өлкә халыҡ Советы депутаты булып һайлана, Ҡаҙағстан компартияһының Балыҡшин райкомы һәм Гурьев обкомы ағзаһы була. . Ҡаҙаҡ ССР-ы Коммунистар партияһының  IX съезында делегат.
Бик иртә тормош иптәшен,ҡыҙын,ике улын ерләй.Ауыр ҡайғыларҙы күтәрергә көс таба,әсә мөхәббәтен кесе улына.килененә.ейәндәренә бирә.
Атырау ҡалаһында йәшәй. 1997 йылда вафат була.
Наградалары
Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ булды:
Пежь-Ю
Пежь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 574 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Био-Био (өлкә)
Био-Био (Biobío) — Чилиҙың урта өлөшөндә урынлашҡан өлкә. Үҙенә 54 коммуна һәм 4 провинция берләштерә.
Майҙаны — 37 068,7 км². Халыҡ һаны — 1 861 562 кеше (2002). Халыҡ тығыҙлығы — 50,23 кеше/км².
Административ үҙәге — Консепсьон.
Географик урыны
Өлкәнең сиктәштәре:
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Тамды
Тамды — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Илек йылғаһының һул ярына тамағынан 347 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Илек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Кевру-Ягун
Кевру-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 286 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 87 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Васильев Олег Федорович
Васильев Олег Федорович ( 1 август 1925 йыл — 7 март 2017 йыл) — ғәмәли гидродинамика һәм гидравлика өлкәһендә СССР һәм Рәсәй ғалимы, океанология, атмосфера физикаһы һәм география бүлектәре буйынса Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1994; 1970 йылдан СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты), РФА кәңәшсеһе.
Биографияһы
Олег Федорович Васильев 1925 йылдың 1 авгусында Мәскәүҙә тыуған. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. 1948 йылда Мәскәү гидромелиорация институтын тамамлай. 1948-1959 йылдарҙа Мәскәү инженер-төҙөлөш институтында эшләй. Техник фәндәр кандидаты (1951). П. Я. Кочинанан СССР Фәндәр академияһының Себер филиалына эшкә саҡырыу ала. 1959 йылдың 1 апреленән ул СССР Фәндәр академияһының Себер филиалының Гидродинамика институтында, ғәмәли гидродинамика лабораторияһы мөдире булып эшләй. Техник фәндәр докторы (1960 йылдың 17 июнендә яҡлай). Халыҡ-ара ғәмәли системалы анализ институтының директор урынбаҫары (IIАSA, Австрия) (1977-1980). 1970 йылда СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана. 1994 йылда Рәсәй фәндәр академияһы академигы.
РФА Себер филиалының һыу һәм экология проблемалары институтының ойоштороусыһы (1985) һәм беренсе директоры (1987-1995), 1995 йылдан РФА кәңәшсеһе. Уның уҡыусылары араһында 13 фән докторы һәм 40 тирәһе фән кандидаты.
300 самаһы фәнни баҫма, шул иҫәптән 5 монография һәм бер нисә монография күҙәтеүе авторы һәм авторҙашы.
Батик
Батик — буяуҙан һаҡлаусы составтарҙы файҙаланып, туҡымаға ҡулдан биҙәк төшөрөү.
Васильев Олег Федорович
Биографияһы
«Водные ресурсы», «Сибирский экологический журнал», «Ecological Modelling» (Elsevier) журналдарының мөхәрририәт ағзаһы.
Батик
Ысулдары
Туҡымаға — ебәк, кизе-мамыҡмамыҡ, ебәк, йөн, синтетикаға — буяу һалына. Буяуҙарҙың тоташыуында аныҡ сиктәр алыу өсөн резерв тип аталған махсус состав (парафин, бензин, һыу нигеҙендә — һайланған техникаға, туҡымаға һәм буяуҙарға ҡарап) файҙаланыла.
Васильев Олег Федорович
Биографияһы
Көньяҡ зыяратта ерләнгән.
Батик
Тарихы
«Батик» һүрәте Индонезия, Һиндостан һ. б. халыҡтарында күптән билдәле. Европала — XX быуаттан.
Васильев Олег Федорович
Фәнни эшсәнлеге
Фәнни эшмәкәрлек өлкәләре: ғәмәли гидродинамика, гидравлика, гидрология, гидрофизика һәм һыуһаҡлағыстар экологияһы.
Батик
Тарихы
2009 йылдың 2 октябрендә ЮНЕСКО кешелектең ауыҙ тел һәм рухи мираҫы шедеврҙары исемлегенә индерелгән.
Васильев Олег Федорович
Бүләктәре
- I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (11.03.1985),
Батик
Килеп сығыуы
Батик (batik) рус теленә тәржемә иткәндә«балауыҙ тамсыһы» тигәнде аңлата ; membatik — «һүрәт төшөрөү, тамсылар менән ҡаплау, һыҙатлау». Батик техникаһы нигеҙендә парафин, резина елеме, шулай уҡ башҡа ҡайһы бер ыҫмалалар һәм лактар ҡулланыла, туҡымаға һалынған хәлдә улар буяуҙарҙы үткәрмәй йәки, рәссамдар әйтеүенсә, буяуҙан туҡыманың айырым өлөштәрен һаҡлайҙар.
Технологияһы
Батиктың бер нисә төрө бар: ҡайнар, һалҡын, ирекле биҙәк. Улар туҡыманы резервлау ысулы менән айырыла. Рәсәйҙә батикҡа шулай уҡ бауланған һәм бөгәрләнгән туҡыманы буяу ҙа (мәҫәлән, төйөнлө ысул) ҡулланыла.
Бонн
Бонн (Bonn) — Көнбайыш Германиялағы ҡала (Төньяҡ Рейн-Вестфалия еренә инә, Рейн йылғаһы буйында урынлашҡан). Халҡы — 318 809 кеше, илдә халыҡ һаны буйынса 19-сы урынды биләй.
Васильев Олег Федорович
Бүләктәре
- Ике «Почёт Билдәһе» ордены (1967, 1975),
Бонн
1949 йылдың 3 ноябренән 1990 йылдың 3 октябренә тиклем — Германия Федератив Республикаһының баш ҡалаһы. 1990 йылда Германияның ике өлөшө - ГФР һәм ГДР берләшкәс, 1991 йылдың 20 июнендә бундестаг баш ҡаланы Берлинға күсереү тураһында ҡарар ҡабул итә. Бонн — Германияның ҙур сәйәси үҙәге, бер нисә федераль ведомство бында эшләүен дауам итә, федераль дәрәжәләге ҡала тип иҫәпләнә.
Васильев Олег Федорович
Бүләктәре
- IV дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (1997),
Бонн
Тарих
Бонн урынында б.э.т. 11-се йылда рим ғәскәре лагеры төҙөлә (Castra Bonnensia). Ҡаланың исеме бәлки эбурон тигән герман ырыуы исеме менән бәйлелер тип иҫәпләйҙәр. 1000-се йыл тирәһендә «Бонн» атамаһы ҡулланыла башлай.
Васильев Олег Федорович
Бүләктәре
- миҙалдар, шул иҫәптән «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943).
Бонн
Тарих
1998 — федераль министрлыҡтар, ГФР Бундестагы, канцлеры, президенты Берлинға күсә, ҡайһы бер ведомстволар элеккесә Боннда эшләй.
Ҡалала педагогия академияһы, консерватория бар.
Иң яҡын аэропорт — Кёльн/Бонн халыҡ-ара аэропорты.
Түләбай (Волостновка ауыл советы, Күгәрсен районы)
Түләбай (Тюлябаево) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 176 кеше. Почта индексы — 453335, ОКАТО коды — 80238805006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Джамшеджи Тата
Джамшеджи Насарванджи Тата (Jamsetji Nasarwanji Tata, જમશેદજી તાતા, जमशेदजी टाटा; 3 март 1839 йыл, Навсари, Гуджарат, Британия Һиндостаны — 19 май 1904 йыл, Бад-Наухайм, Пруссия) — Һиндостан сәнәғәтсеһе һәм бизнесмены, илде индустриалаштырыуҙың атаһы. Хәҙерге иң ҙур һинд корпорацияһы Tata Group нигеҙләүсеһе.
Биографияһы
Джамшеджи Тата 1839 йылдың 3 мартында Гуджараттың көньяғында Навсари ҡалаһында парс ғаиләһендә тыуған. Уның ата-әсәләре Нуссерванджи һәм Дживанбай Тата була. Атаһы Нуссерванджи Тата парс руханиҙары нәҫеленән Һиндостандың тәүге бизнесмены булып китә. Сауҙа менән шөғөлләнеү өсөн ғаиләһе менән бергә Бомбейға күсә. Был ваҡытта Джамшеджи Татаға 14 йәш тула һәм ул Бомбейҙың Эльфинстоун колледжына уҡырға керә. Бында уҡыу осоронда Хирабаи Дабу менән никахлаша. 1858 йылда колледжды тамамлай һәм атаһының сауҙа фирмаһында эшләй башлай. 1868 йылда атаһының предприятиеһынан айырыла һәм башланғыс капиталы 21 мең рупия булған үҙенең сауҙа йәмғиәтен булдыра.
1869 йылда Чинчпоклиҙа банкротланған май етештереү заводын һатып ала, уны кизе-мамыҡ фабрикаһы итеп үҙгәртеп ҡора һәм 1871 йылда ҙур килем менән һата.
1874 йылда Нагпурҙа кизе-мамыҡ фабрикаһын төҙөй һәм 1877 йылдың ғинуарында королева Викторияның Һиндостан императрицаһы титулын алыуына арнап фабриканы «Empress Mill» тип атай. Был фабриканы булдырып Джамшеджи Тата Һиндостанда хәҙерге заман туҡыу производствоһына нигеҙ һала.
Empress Mill предприятияһын төҙөүҙән һуң башланған осор Джамшеджи Тата эшмәкәрлегендә иң уңышлы булған һәм артабанғы 30 йыл дауамында буласаҡ сәнәғәт империяһы — Tata Group корпорацияһының нигеҙҙәре булдырыла. Бизнесмен Һиндостанда өс мөһим мәсьәләне тормошҡа ашырыуҙы үҙ ғүмеренең маҡсаты итеп ҡуя:
Джамшеджи Тата үҙе был өс мәсьәләне тормошҡа ашырып өлгөрмәй, әммә уның ныҡышмалылығы һәм фиҙакәр хеҙмәте арҡаһында былар барыһы ла уның тоҡомдары һәм вариҫтары тарафынан Тата сәнәғәт төркөмө аша эшләнә:
Джамшеджи Татаның иң күренекле проектарына 1903 йылда Бомбейҙа мөһәбәт Тадж Махал Палас тарихи отелен төҙөүҙе индерергә була; уны төҙөүгә яҡынса 421 миллион рупия сарыф ителә.
Джамшеджи Тата үҙ иленең патриоты була, Һиндостандың бойондороҡһоҙлоғы өсөн көрәшкән Дадабхай Наороджи һәм Фирүзшаһ Мехта һымаҡ шәхестәр менән тығыҙ бәйләнеш тотҡан. Һиндостандың бойондороҡһоҙлоғына ирешеүҙе ҡеүәтле милли сәнәғәт һәм уның иҡтисади бойондороҡһоҙлоҡто булдырыу менән бәйләй.
Джамшеджи Тата һиндтар араһынан беренсе булып (1901 йылда) еңел автомобилгә эйә булған. Һиндостанға барған ваҡытта Марк Твен Бомбейҙа Джамшеджи Тата менән осраша.
Джамшеджи Тата хөрмәтенә Джамшедпур ҡалаһы аталған.
Туртыҡ
Туртыҡ (Туртык) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 84 кеше. Почта индексы — 452827, ОКАТО коды — 80259820006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сюй Жунмао
Биографияһы
Сюй Жунмао 1950 йылда Ҡытай Халыҡ Республикаһы Фуцзянь провинцияһы Шиши ҡалаһында тыуған. Ғаиләлә һигеҙ бала араһында иң өлкәне булған. Мәктәпте тамамлағас, Ҡытайҙа мәҙәни инҡилап ваҡытында уны ауылға табип булараҡ эшкә ебәрәләр. 1970-се йылдарҙа Гонконгҡа эмиграциялай һәм туҡыу фабрикаһында эшләй.
1988 году туған ҡалаһында трикотаж етештереүҙе булдырыу өсөн 1,2 миллиард юань һалырға вәғәҙә итә, әммә ул ваҡытта ҠХР-ҙа шәхси отелдәр Сюй Жунмао ҠХР-ҙа тәүгеләрҙән булып шәхси өс йондоҙло отелдең хужаһы була. Бынан һуң торлаҡ төҙөлөшөнә һәм Фуцзянь провинцияһында курорттарҙы булдырыуға инвестиция бүлә башлай.
1990-сы йылдарҙа уның бизнесы Пекин һәм Шанхайға киңәйә.
2000-се йылдарҙа асыҡ компанияларҙы һатып алыу иҫәбенә Сюй Жунмао компанияһы ҙурая. Шулай итепьShimao Holdings, Shimao International һәм Shimao Property Holdings компаниялары барлыҡҡа килә.
Береговой (Кәҫле районы)
Береговой — Рәсәйҙә Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағы ҡасаба. Береговой ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Тарихы
Ҡасабаға 1930 йылда «Бәғәрәк» совхозының 1-се бүлексәһе эргәһендә нигеҙ һалына (1960 йылда «Береговой» совхозы тип үҙгәртелә); тораҡтарҙан тик барактар ғына булған. 1950 йылдарҙа йорттар төҙөлә башлай. 1956 йылда мәктәп асыла, 1963 йылда — Мәҙәниәт Йорто асыла, уның янында һуңғараҡ  «Гармунҡай» һәм  «Таң» балалар коллективтары ойошторола  (Мәскәү «Иртәнге йондоҙ» фестивале лауреаты).
Билдәле кешеләре: совхоз директоры С. П. Бусов (Октябрь Революцияһы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, Хеҙмәт Даны ордендары менән бүләкләнә); тракторист А. Ф. Ордин һәм  3-сө бүлексә идарасыһы отделением Т. Ф. Вайданов (Хеҙмәт Даны ордены).
Географияһы
Рельефы - урман-дала. Пороховое күленең көньяҡ ярында, район үҙәгенән, Кәҫленән, төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай яҡынса  31 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡасаба диңгеҙ кимәленән 227 метр бейеклектә
Халҡы
Халҡы 2136 кеше тәшкил итә  (1970 йылда — 2082, 1983 йылда  — 2214,  1995 йылда — 2565 кеше).
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 2010 йылда халыҡ һаны ҡасабала 1815 кеше тәшкил иткән (1010 ҡатын-ҡыҙ һәм 805 ир-егет).
Инфраструктураһы
Ҡасабала урта дөйөм белем биреү мәктәбе, балалар баҡсаһы (МДОУ Д/С «Әкиәт»), мәҙәниәт йорто, балалар сәнғәт мәктәбе, участка дауаханаһы һәм элемтә бүлеге эшләй. Ҡасабаны күрше тораҡ пункттар менән грунт һәм шоссе юлдары бәйләй. Район үҙәгенә (Кәҫле) тиклем алыҫлыҡ 45 км.
Урамдары
Ҡасаба 19 урам урамдан тора.
Хамматов
Хамматов — фамилия.
Дорофеевка (Томь-Чумыш ҡушылдығы)
Дорофеевка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь-Чумыш йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Каролина Оливия Видерстрём
Видерстрём Каролина Оливия (Widerström Olivia Karolina, 10 декабрь 1856 йыл — 4 март 1949 йыл) — швед гинекологы. Швецияла университет белемле беренсе рәсми ҡатын-ҡыҙ табип. Шулай уҡ феминистка һәм сәйәсмән була, енси тәрбиә һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың һайлау хоҡуғы мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Видерстрем Швецияның Ҡатын-ҡыҙҙарҙың һайлау хоҡуғы йәмғиәте рәйесе һәм Стокгольм ҡала советы ағзаһы була.
Ҡатын-ҡыҙҙарға Швеция университетында уҡырға 1870 йылда рәсми рөхсәт ителә. 1873—1875 йылдарҙа Каролина Gymnastiska centralinstitutet студенты була, 1875—1877 йылдарҙа — профессор Брантинг ассистенты, шул уҡ ваҡытта гимнастика өйрәнә. 1879 йылда Wallinska Skolan-да, 1880 йылда — Уппсала университетында медицина философияһы буйынса имтихан тапшыра. 1884 йылдың майында Стокгольмда Каролина университетында медицина имтиханы бирә.
Видерстрем ҡыҙҙар һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың үҙҙәренең тәне тураһында күберәк белеүен, кейемдәре һаулыҡтары өсөн файҙалы булыуын, ир-аттарға бирелгән мөмкинлектәргә һәм хоҡуҡтарға эйә булыуын теләй. Уның эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше булып гинекология һәм ҡатын-ҡыҙ сәләмәтлеге тора. Каролинаның иң билдәле хеҙмәте булып Kvinnohygien (ҡатын-ҡыҙ гигиенаһы) китабы тора. Ул 1899 йылда тәүге тапҡыр баҫыла һәм 1932 йылға тиклем ете тапҡыр сығарыла.
1912 йылда Каролина Видерстрем Стокгольм ҡала советына либералдарҙан һайлана, 1915 йылға тиклем шунда эшләй. 1918—1921 йылдарҙа, йәғни һайлау хоҡуғы гарантияланғанға тиклем швед ҡатын-ҡыҙҙарының һайлау хоҡуғы йәмғиәтенә рәйеслек итә. Ойошма маҡсатына өлгәшеп, 1921 йылда таратылғанға тиклем уның һуңғы рәйесе була.
Перможа
Перможа — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Курмыш йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Цея
Цея — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Ардон йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Торосколь-Кы
Торосколь-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Варка-Сыль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 228 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ковалёв Сергей Никитич
Ковалев Сергей Никитич (15 август 1919, Петроград ) — 24 февраль 2010, Санкт-Петербург — стратегик тәғәйенләнештәге совет атом һыу аҫты крейсерҙарының генераль конструкторы.
Сергей НИкитич Ковалев ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1963, 1974) Ленин премияһы (1965) һәм СССР, РФ   Дәүләт премияһы (1978, 2007) лауреаты, дүрт тапҡыр Ленин ордены (1963, 1970, 1974, 1984),   Октябрь Революцияһы ордены (1979) кавалеры,  Рәсәй Фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы  (1991, СССР Фәндәр академияһы — 1981), техник фәндәре докторы.
Биографияһы
Сергей Никитич Ковалёв 1919 йылдың  15 авгусында  Петроградта диңгеҙ офицеры Никита Назарович Ковалев һәм уның ҡатыны Анастасия Ивановна ғаиләһендә тыуа.
Мәктәпте тамамлағандан һуң, 1937—1942 йылдаррҙа  Ленинград караптар төҙөү институтында уҡый. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда эвакуацияла булып, уҡыуҙы Николаев караптар төҙөү институтында тамамлай.
Хамматов Шәрифулла Хәбибулла улы
Хамматов Шәрифулла Хәбибулла улы (1893—1918) — революционер. Златоуст өйәҙ халыҡ комиссариаты советының милләттәр буйынса комиссары (1918).
Ковалёв Сергей Никитич
Биографияһы
1943 йылда институтты  тамамлағандан һуң, 18 -се Үҙәк конструкторлыҡ бюроһына эшкә ебәрелә (хәҙер «Рубин» диңгеҙ техникаһының  Үҙәк конструкторлыҡ бюроһы). 1948 йылда 1948 йылда Махсус конструкторҙар бюроһына (143) баш конструктор ярҙамсыһы вазифаһына күсерелә. 1954 йылдан 617-се проекттың пар-газ-турбиналы кәмәһенең баш конструкторы була.
1958 йылдан 658, 658М, 667А, 667Б, 667БД, 667БДР, 667БДР, 667БДР һәм 941 проекттарының стратегик тәғәйенләнештәге атом һыу аҫты кәмәләре һәм һыу аҫты крейсерҙарының баш (һуңынан Генераль) конструкторы була. «Севмаш»та уның проекттары буйынса 73 һыу аҫты кәмәһе төҙөлә Дөйөм алғанда, Ковалевтың һигеҙ проекты буйынса 92 һыу аҫты кәмәһе төҙөлә.
Киркенес
Киркенес (норв. Kirkenes — Хиркенес, фин. Kirkkoniemi , с-саамск. Girkonjárga ) — Норвегияның  төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә,  Финнмарк фюлькаһында, рәсәй-норвегия сигенән яҡынса 8 км алыҫлыҡтағы ҡала.
Ковалёв Сергей Никитич
Биографияһы
Сергей Никитич 90 йәшенә тиклем конструкторҙар бюроһына эш башына килә һәм эш көнө тамамланғас сығып китә.
Кемча-Яга
Кемча-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хой-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Ковалёв Сергей Никитич
Биографияһы
Сергей Никитич Ковалёв Санкт-Петербургта 92-се йәшендә вафат була. 2011 йылдың 24 февралендә ул үҙен насар тоя башлай. Туғандары «Ашығыс ярҙам» саҡырта, ул дауаханаға илткән юлда вафат була.
Хамматов Шәрифулла Хәбибулла улы
Биографияһы
Хамматов Шәрифулла Хәбибулла улы 1893 йылда Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Лаҡлы ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Ковалёв Сергей Никитич
Биографияһы
Беренсе мартта «Рубин» диңгеҙ техникаһының үҙәк конструкторҙар бюроһында һәм Николай соборында йыназа уҡыу ойошторола. Ковалёв Санкт-Петербургтағы Красненькое зыяратында ерләнә.
Хамматов Шәрифулла Хәбибулла улы
Биографияһы
Шәрифулла бәләкәйҙән зирәклеге менән айырылып торған, иртә уҡырға өйрәнә. Башта Лаҡлы ауылындағы «Әхмәҙиә» мәҙрәсәһендә белем ала, һуңынан Лаҡлы ир балалар өсөн рус-башҡорт земство мәктәбенә күсә. Ул бигерәк тә биология фәне менән ҡыҙыҡһына.
Көрәш юлы
1915 йыл аҙағында армияға алына, Златоуст ҡалаһында 39-сы Томск запас пехота полкында хеҙмәт итә. Һалдаттар араһында пропаганда эшмәкәрлеге өсөн, ҡулға алына һәм фронтҡа оҙатыла. Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнаша.
1917 йылдың авгусында, һуғыштан әйләнеп ҡайтыу менән ҡыҙыл гвардиясы дружинниктар һәм крәҫтиән активистары араһында йыйылыш үткәрә. Үҙҙәренең штабын булдыралар.
1918 йылдың 1 апрелендә Советтарҙың Златоуст өйәҙ съезында Златоуст өйәҙ халыҡ комиссарҙары советының милләттәр буйынса комиссары итеп һайлана.
1918 йылдың май аҙағында Аҡ чехтар корпусы күтәрлеше барышында отряд менән етәкселек итә һәм Уржумка станцияһындағы алышта ҡатнаша.
1918 йылдың июнендә большевиктарға ҡаршы ихтилал күтәргән урындағы крәҫтиәндәр тарафынан ҡулға алына. Улар ревком штабына һөжүм итә, ҡоралһыҙландыралар.
Шәрифулла Хамматовты ҡаты туҡмайҙар. Ул баш күтәреүселәргә тәьҫир итергә маташа, әммә уның мөрәжәғәте кире ҡағыла. Уны һәм дружинниктарҙы бер байҙың һарайына бикләйҙәр. Килеп өлгөргән ҡыҙылармеецтар ғына уны үлемдән ҡотҡара. Хамматов Златоуст яғына сигенергә ҡарар итә. Ләкин төндә ул тағы ла әсирлеккә алына. Көслө конвой һағы аҫтында Үрге Ҡыйғы ауылына ебәрелә. Юл ыңғайы Ҡыйғы районы Иҫке Мөхәммәт ауылында Оморҙаҡ байҙың өйөндә туҡталалар. Унда Хамматовты бик ҡаты ғазаплайҙар.
Үрге Ҡыйғы ауылында боласылар иҫ киткес ҡоторона, улар Совет власын яҡлаған һәр кемде юҡ итергә ынтыла. Законлы ғәмәл ишаратын күрһәтеп, халыҡты алдау маҡсатында, улар, йәнәһе, «тәфтиш комиссиялары» ойошторалар. Үрге Ҡыйғыла комиссия башында сауҙагәр Сәмиғулла Ғатауллин торған.
Кемча-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Хамматов Шәрифулла Хәбибулла улы
Көрәш юлы
Хамматовтан йыртҡыстарса һорау алалар. Уның арҡа тиреһенән йондоҙҙар киҫәләр, танауын, ҡолағын ҡырҡалар.
Әммә йәлләдтәр уның еңеүгә ышанысын һындыра алмай. Танымаҫлыҡ булып зәғифләнгән, ҡанһыраған Шәрифулла Хамматов 1918 йылдың 22 июнь төнөнә ҡаршы Үрге Ҡыйғыла атып үлтерелә.
Шаһиттар әйтеүенсә, Хамматов дошмандарға былай тип ҡысҡырған: Һеҙ мине үлтерәһегеҙ, әммә минең урыныма тиҫтәләгән кеше баҫасаҡ. Һеҙ Совет власын быуып ташларға теләйһегеҙ, ләкин һеҙҙеңсә килеп сыҡмаҫ. 1920 йылда ғына кәүҙәһе Үрге Ҡыйғыла туғандаш ҡәберлегенә ерләнә.
1967 йылда, Октябрь революцияһының 50 йыллығын билдәләгән көндәрҙә, комиссар Шәрифулла Хамматовтың кәүҙәһен яҡташтары тыуған ауылы Лаҡлы үҙәгендәге скверҙа ерләне. Ҡәберенә обелиск ҡуйылды.
Киркенес
Тарихы
1826 йылдың 14 майына тиклем Фэлледсдистрикт территорияһында урынлашҡан (Дөйөм районда) —  Швеция һәм Рәсәй кондоминимумында, шунан һуң бөтә тиерлек   бәхәсле территориялар (шул иҫәптән Киркенес) Швецияға күсә.
Икенсе донъя һуғышы
Икенсе донъя һуғышы йылдарында көслө бомбалар һөжүменә дусар була — ҡалаға 320 һауа һөжүме яһала. 1944—1945 йылдарҙа Киркенестың комендант урынбаҫары, һуңынан билдәле шәрҡиәтсе  Дьяконов Игорь Михайлович; 1990-сы йылда уға ҡаланың почетлы гражданы исеме бирелә.
Слеса
Слеса ҡәлғәһе (груз.: სლესის ციხე)–Грузияла, Самцхе-Джавхаети төбәгенең Ахалцихе муниципалитетында урынлашҡан  урта быуат ҡәлғәһе. Ҡәлғә тарихы билдәле түгел, ул хәҙер емерелгән замоктан һәм яҡшыраҡ һаҡланған башнянан тора. Башня күрше убала урынлашҡан. Ҡәлғә Грузияның милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән.
Тарихы
Замок тарихы билдәле түгел. Архитектура үҙенсәлектәренә ҡарағанда ҡәлғә һуңғы урта быуаттарҙа төҙөлгән. 1516 йылдағы грузин документында Самцхеның күренекле ғаиләләре һаналып китә,  Бумбулидзе мираҫын, зыяраты, монастыры һәм һарай яны сиркәүен Авалишвилар менән бүлешкән "Слесанан" булғандар  телгә алына. 1598 йылға ҡараған ғосман фискаль иҫәбендә Слеса ауылында  16 йорт хужалығы иҫәпләнә. 19 быуатҡа ауыл тарҡала
Гоголев Иван Михайлович
Гоголев Иван Михайлович (18 ғинуар 1930, Вилюйск — 22 ноябрь 1998, Покровск) — саха яҙыусыһы, шағиры һәм драматургы. Саха АССР-ының халыҡ шағиры.
Киркенес
Климаты һәм географияһы
Киркенес Норвегияның иң төньяҡ-көнсығышында, төньяҡ поляр түңәрәктән төньяҡҡа ҡарай яҡынса 400 км алыҫлыҡта ята. Ҡала Варангер-фьорд фьорды тармаҡтарының береһендә, Рәсәй сигенән алыҫ түгел урынлашҡан.
Гоголев Иван Михайлович
Биографияһы
Уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. 1954 йылда Мәскәүҙә А. М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлай. Саха китап нәшриәтенең мөхәррире һәм урта мәктәптә саха теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.
Слеса
Архитектураһы
Замок ныҡ зыян күргән: өҫкө диуарҙары, тәҙрә һәм ишек уйымдары емерелгән, ә эске ҡоролмалары харабаларҙа. Бина дөрөҫ булмаған тура мөйөшлө, көньяҡ-көнсығыш яғында һуҙылған, көньяҡ яғы йомро. Диуарҙары төрлө бейеклектә, бер нисә сығып торған ярым түңәрәк контрфорстар менән нығытылған. Эске ихата өс платформанан тора: аҫҡыһы төрлө ҙур булмаған ҡоролмаларҙың ҡалдыҡтарынан тора, уртала емерелгән сиркәү, ә өҫтәгеһе түңәрәк мөйөшлө бейек башня менән тамамлана
Гоголев Иван Михайлович
Биографияһы
1960 йылдан КПСС ағзаһы.