cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Парагвай
Башҡарма власть
2008 йылда президент һайлауында, 41 процент тауыш йыйып, Алмаштар өсөн Патриотик Альянс башлығы Фернандо Луго еңеп сыға. 2012 йылдың 22 июнендә Парагвай Сенаты, ерһеҙ крәҫтиәндәр ихтилалын баҫтырыу өсөн хәрби көс ҡулланыуға бәйле, Лугоға импичмент иғлан итә. Уның урынын вице-президент Федерико Франко биләй. 2013 йылда президент булып Орасио Картес тора. 2018 йылда Парагвайҙа дөйөм һайлауҙарҙа Марио Абдо Бенитес (вазифаға 15 августа инде) Парагвай президенты итеп һайлана.
Закондар сығарыу власы
Парламент — ике палаталы Конгресс, 45 сенатор һәм 80 депутат халыҡ тарафынан биш йылға һайлана. Сенаторҙар дөйөм милли партия исемлектәре буйынса, ә Депутаттар палатаһы ағзалары департаменттарҙан һәм баш ҡала округынан һайлана.
Сенат илдең Юғары суды, ҡораллы көстәре, полиция һәм үҙәк банкы етәкселәрен тәғәйенләүҙе раҫлай.
Парламент закондар сығарыу инициативаһы менән сығыш яһай һәм президент ветоһын йырып сыға ала. 2013 йылдың апрелендә үткән һайлау һөҙөмтәләре буйынса депутаттар палатаһында 5 партия күрһәтелгән:
Географик мәғлүмәттәр
Парагвай Республикаһы Көньяҡ Американың үҙәк өлөшөндә урынлашҡан, диңгеҙгә сығыу юлы юҡ. Парагвай төньяҡ-көнсығышта һәм көнсығышта Бразилия, көньяҡ-көнсығышта, көньяҡта һәм көньяҡ-көнбайышта Аргентина, төньяҡ-көнбайышта һәм төньяҡта Боливия менән сиктәш. Ил Парагвай йылғаһы менән ике тигеҙ булмаған өлөшкә бүленгән. Йылғанан көнбайышҡа табан Гран-Чако өлкәһе урынлашҡан сүллек, ул ил майҙанының яҡынса 60 процентын биләй. Халыҡтың төп өлөшө тупланған көнсығышта уңдырышлы тигеҙ ерҙәр һәм субтропик урмандар урынлашҡан. Илдең дөйөм майҙаны 406 752 км².
Иҡтисады
Парагвай — аграр ил, донъяла иң күп соя етештереүселәрҙең береһе (донъяла 6-сы урында).
2009 йылда йән башына эске тулайым продукт - 4,1 мең доллар (донъяла 154-се урын). Фәҡирлек кимәленән түбәнерәк - халыҡтың 52 % (2006). 2018 йылдың 1 июленән хеҙмәткә түләүҙең минималь күләме, 2018 йылдың 22 июнендә Орасио Картес ҡул ҡуйған 9088/18-се декретҡа ярашлы, ₲ 2 122 562-гә тиң (яҡынса $350.68).
Ауыл хужалығы (Эске тулайым продукттың 22 проценты, эшләүселәрҙең 31 проценты) — мамыҡ үләне, шәкәр ҡамышы, соя, кукуруз, бойҙай, тәмәке, кассава (тапиока), емеш-еләк, йәшелсә; ит-һөт малсылығы, сусҡалар, ҡош-ҡорт; ағас әҙерләү.
Сәнәғәт (тулайым эске продукттың 18 проценты, эшләүселәрҙең 17 проценты) — шәкәр, цемент, туҡыма, эсемлектәр, урман материалдары етештереү; гидроэнергетика.
Хеҙмәтләндереү өлкәһе — эске тулайым продукттың 60 проценты, эшләүселәрҙең 52 проценты.
2012 йыл аҙағында Парагвай президенты Федерико Франко Чаконың ярымсүл зонаһында нефть ятҡылығы табылыуын белдерә. Был Парагвайҙың башҡа илдәргә энергетик бәйлелек осоро тамамланыуы хаҡында һөйләүе мөмкин.
2018 йылда Парагвайҙың ҡомарлы уйындар көйләүсеһе Amambay Hotel Casino эшмәкәрлегенә лицензия бирә, ул Латин АМерикаһында тәүге легаль уйын йорто була. Тендер шарттары буйынса, Педро-Хуан-Кабальеро ҡалаһында казино үҙенең килеменән 20 процентын хөкүмәт бюджетына түләйәсәк.
Тышҡы сауҙа
Төп экспорт тауарҙары — соя һәм соя продукттары (дөйөм күләмдән 35 процентҡа тиклем), электр энергияһы (дөйөм күләмдән 24 процент), ит (башлыса һыйыр ите), дөгө, кукуруз, бойҙай, ағас, күн һәм тире, алтын.
Парагвай тауарҙарының төп һатып алыусылары (2016 йылда) — Бразилия — 34 % ($2,99 млрд долл.), Аргентина — 9,3 % ($0,810 млрд долл.), Рәсәй — 7,5 % ($0,654 млрд долл.), Чили — 6,2 % ($0,540 млрд долл.) һәм Италия — 3,7 % ($0,323 млрд долл.).
Основные импортные товары (9,7 млрд долл. в 2016 г.) — нефтепродукты, машины и оборудование, пестициды и другие химикаты, металлопрокат, продовольствие.
Импортты төп һатыусылар (2016 йылда) — Ҡытай — 27 % ($2,65 млрд долл.), Бразилия — 24 %($2,3 млрд долл.), Аргентина — 12 % ($1,15 млрд долл.), АҠШ — 7,6 % ($0,733 млрд долл.) һәм Чили — 4,3 % ($0,414 млрд долл.)
Халыҡ һаны
Халҡы һаны — 7,0 млн (2010 йылдың июленә ҡарата). Йыллыҡ үҫеш - 1,3%.
Ир-егеттәрҙең уртаса ғүмер оҙонлоғо - 73, ҡатын-ҡыҙҙарҙың 79 йәш.
Иммун дефициты вирусы менән зарарланыу - 0,6%.
Халыҡтың 60 проценты (2008 й.) ҡала ерендә йәшәй.
Грамоталылыҡ - 94 % (2003 йылғы баһа).
Этно-раса составы (баһа) - 95 % метистар, башҡалар 5 %. Рәсми статистикала этник йәки раса иҫәпкә алынмай.
Телдәре — испан һәм гуарани, икеһе лә рәсми. Латин Америкаһының башҡа илдәренән айырмалы рәүештә, Парагвайҙа милләт-ара аралашыу өсөн төп халыҡтың теле, гуарани теле киң ҡулланыла. Халыҡтың 37 проценты күбеһенсә гуарани телендә һөйләшә, 50 проценты испан һәм гуарани телдәрен берҙәй белә, халыҡтың 7 % башлыса испан телендә һөйләшә. Халыҡтың ҙур булмаған өлөшө португал һәм немец телдәрен белә.
Дин — католиктар 89,6 %, протестанттар — 6,2 %, башҡа христиандар — 1,1 %, башҡалар һәм билдәһеҙҙәр — 1,9 %, атеистар — 1,1 % (2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса). Протестанттар Алла Ассамблеяларынан диндарҙар, баптистар, лютерандар, меннониттарҙан тора.
Мәҙәниәт
Парагвай мәҙәниәтенең иң эре эшмәкәрҙәренең береһе — Хосефина Пла (1903—1999), шағирә, романдар һәм хикәйәләр авторы, ул шулай уҡ нәфис керамика өлкәһендә лә эшләгән. Парагвайҙың билделе яҙыусылары араһында — Сервантес премияһы лауреаты Аугусто Роа Бастос (1917—2005).
Классик гитарасы һәм композитор Агустин Пио Барриос (Мангоре) (1885-1944) — Европала танылыу яулаған беренсе Көньяҡ Америка гитарасыһы; классик гитаралар өсөн өс йөҙҙән ашыу әҫәр авторы.
Милли музыка ҡоралы — парагвай арфаһы.
Иҫтәлекле урындары
Парагвайҙың төп архитектура-тарихи иҫтәлекле урыны — иезуиттарҙың Ла-Сантисима-Тринидад-де-Парана Миссияһы.
Тәбиғәт ҡомартҡылары араһында — бер нисә милли парк: Серро Кора, Ньякундай, Дефенсорес-дель-Чако, Ипоа, Ипакараи, Ибикуи милли паркы һ.б.
Юйхуа Сюй
Юйхуа Сюй (29 октябрь 1976 йыл) — Ҡытай шахматсыһы, гроссмейстер. Шахмат буйынса ҡатын-ҡыҙҙар араһында 11-се донъя чемпионы (2006 йыл).
Биографияһы
Юйхуа Сюй 1976 йылдың 29 октябрендә Ҡытай Халыҡ Республикаһының Чжэцзян провинцияһы Цзиньхуа́ ҡала округында тыуа. Алты йәшендә атаһы шахмат уйнарға өйрәтә. 2006 йылда Рәсәй шахматсыһы, Алиса Ғәлләмованы еңеп, донъя чемпионы тажын яулай.
Шахмат буйынса Азия чемпионы (1998).
2000 һәм 2002 йылдарҙа Шахмат буйынса Донъя кубогын яулай. Ҡытай командаһы составында өс тапҡыр шахмат буйынса Олимпия чемпионы була (2000, 2002 һәм 2004). 2001 йылда — ҡатын-ҡыҙҙар, 2006 йылда ир-егеттәр араһында халыҡ-ара гроссмейстер исемен ала. 2004 йылда донъя чемпионатында уңышһыҙ сығышынан һуң тәнәфес ала һәм Пекин университетының бакалавриатын тамамлай. 2009—2010 йылдарҙа ҡабат шахмат уйындарына әйләнеп ҡайта һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында ФИДЕ Гран-приһы серияһында ҡатнаша. 2009 йылда Нанкинда үткән турнирҙа еңеү яулай. 2011 йылда Юйхуа Сюй Ҡытай лингвистикаһын өйрәнеп, әҙәбиәт өлкәһендә магистр диссертацияһы яҡлай. Спорттан китә һәм абитуриенттарҙа ярҙам итә, шулай уҡ Ҡытай теленең төрлө һөйләштәре буйынса китап яҙа.
Оло Неньга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Кеть йылғаһы ҡушылған урынған Васюган йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кеть, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Балашиха
Балашиха (Балашиха) — Мәскәү өлкәһендәге иң ҙур ҡала.
Абия
Абия — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Яйва йылғаһының һул ярына тамағынан 269 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сухум маяғы
Сухум маяғы — Абхазияның баш ҡалаһы Сухумдағы маяҡ
Маяҡ тарихы һәм тасуирламаһы
Маяҡты Францияла суйындан Эрнест Гуэндың  фирмаһы эшләй.
1861 йылда Сухумға алып киләләр. Маяҡ бормалы свайҙарҙа ҡуйыла. Маяҡты урынлаштырыуға 150 эш көнө китә.
Маяк 2000 йылға тиклем уны тотоуға аҡса бүлеү туҡтағансы өҙлөкһөҙ эшләй. Әлеге ваҡытта тәүлек әйләнәһенә хеҙмәтләндереүе тәьмин ителгән.
Тасуирламаһы
Маяҡтың бейеклеге 37 м. Яҡтыртыу горизонты 24 км. Башня эсендә 137 баҫҡыслы суйындан эшләнгән һикәлтә бар. Маяҡтан Яңы Афон һәм Сухум ҡалалары күренеше асыла.
Маяҡ Гумиста йылғаһы йыуған ҡомло моронда урынлашҡан. Уның тирәләй йәшәгән бөтөн торлаҡ район шулай уҡ атала.
Нәғәт
Нәғәт (নাত; Пәнжәби һәм ; Наʽ ат) — Исламда Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙе данлаған шиғриәт. Был жанр Көньяҡ Азияла (Бангладеш, Пакистан һәм Һиндостан), ғәҙәттә бенгали, пәнжәби йәки урду телдәрендә популяр. Нәғәт яҙыусыларҙы — нәғәт-гү, ә уҡыусыларҙы нәғәт-хан тип атайҙар. Нәғәтте тик Пәйғәмбәрҙе маҡтау өсөн генә ҡулланалар, ә Аллаһы тәғәләне маҡтауҙы иһә Хәмед тип атайҙар
Ғәрәптәрҙә
Ғәрәп илдәрендә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙе маҡтаған йыр текстары һәм маҡтауҙар Мәҙех (мәҙхиә) нәбәүи тип атала.
Ғәҙәттә нәғәт шәриф (юғары шиғриәт) термины Мөхәммәтте с.ғ.с. маҡтаған шиғриәтте билдәләү өсөн ҡулланыла. Ғәрәпсә нәғәтте мәҙех (маҡтау) йәки нәшид (шиғриәт) тип атайҙар, әммә һуңғыһы дини шиғриәттең теләһә ниндәй төрөн тасуирлай ала.
Яңы Баҡай (Иглин районы)
Яңы Баҡай (Новобакаево) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 38 кеше. Почта индексы — 452408, ОКАТО коды — 80228830009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Әүжән
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лужков Юрий Михайлович
Лужков Юрий Михайлович (21 сентябрь 1936 йыл — 10 декабрь 2019 йыл) — СССР һәм Рәсәй хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. 1992—2010 йылдарҙа Мәскәү ҡалаһы мэры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған химигы (1986), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1996). «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының тулы кавалеры (2016).
Биографияһы
Юрий Михаи́лович Лужков 1936 йылдың 21 сентябрендә Мәскәү ҡалаһында тыуған.
1958 йылда хәҙерге Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университетын тамамлай.
Вафаты
Юрий Лужков 2019 йылдың 10 декабрендә йөрәгенә эшләнгән операциянан һуң, наркоздан сыға алмайынса, Мюнхен ҡалаһында, урындағы университет клиникаһында вафат булды. Мәскәүҙең Новодевичье зыяратында ерләнәсәк.
Клянчейка
Клянчейка — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сулица йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Әңгәсәк ҡарағайлығы
Әңгәсәк ҡарағайлығы — Башҡортостандың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе.
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Республиканың Дүртөйлө районында урынлашҡан Әңгәсәк ҡарағайлығы 1965 йылдың авгусында зоологик тәбиғәт ҡомартҡыһы статусын ала. Уның дөйөм майҙаны — 1 810 гектар. Ул Башҡортостан Республикаһында майҙаны буйынса иң эре реликт ҡарағайлыҡ булып иҫәпләнә.
Республиканың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләренең маҡсаттары: тәбиғәт территорияларын һаҡлау; унда фәнни тикшеренеүҙәр үткәреү, шул иҫәптән тәбиғәт йылъяҙмаларын алып барыу; экологик мониторинг үткәреү; экологик белем биреү; тәбиғәтте һаҡлау өлкәһендә кадрҙар һәм белгестәр әҙерләүҙә ярҙам итеү.
Сығанаҡтар
Об охране памятников природы Башкирской АССР 17.08.1965 465
Nasdaq
NASDAQ (National Association of Securities Dealers Automated Quotation тигән атаманың ҡыҫҡ., «Насдак» тип уҡыла — Ҡиммәтле ҡағыҙҙар буйынса дилерҙар милли ассоциацияһының Автоматлаштырылған котировкалар хеҙмәте) — юғары технологиялы компанияларҙың (электроника, программа тәьминәте етештереү һ. б.) акцияларында махсуслашҡан АҠШ биржаһы. АҠШ-тың өс төп фонд биржаһының береһе (тағы икәүһе — NYSE һәм AMEX), NASD-ның подразделениеһы, SEC контроллеге аҫтында. Биржаға Американың NASDAQ OMX Group компанияһы хужа. NASDAQ-тан тыш, ул тағы Европала 8 биржа тота.
1971 йылдың 8 февралендә нигеҙләнгән. Атамаһы котировкалар алыуҙың автоматлаштырылған системаһына бәйле, биржа шунан башланған. Әлеге ваҡытта NASDAQ 3 200-ҙән ашыу компанияның акцияһы менән сауҙа итә.
Эш ваҡыты
NASDAQ-тың даими сауҙа сессияһы Төньяҡ-Америка көнсығыш ваҡыты (UTC−5) буйынса 9:30 сәғәттә башлана һәм 16:00 сәғәттә тамамлана. Сауҙа операциялары SuperMontage һәм Primex платформалары базаһында үтә. Даими сессия тамамланғандан һуң, сауҙа SelectNet платфомаһында сауҙанан һуңғы сессияла 20:00 сәғәткә тиклем барырға мөмкин.
Сауҙа схемаһы
NASDAQ биржаһында алып барылған сауҙа схемаһы традицион биржа сауҙаһынан айырыла. Бында бер нисә маркетмейкер клиенттың ордерын башҡарыу өсөн ярыша. Әлеге мәлгә уларҙың һаны алты йәҙ самаһы. NASDAQ-та маркетмейкерҙың төп вазифаһы (NYSE-тағы кеүек үк) — котировкаларҙы өҙлөкһөҙ тәҡдим итеп тороу һәм сауҙа ваҡытында акцияларҙың билдәле бер төрө буйынса ликвидлыҡты тәьмин итеү. Йәғни маркетмейкер, баҙарҙа ихтыяжға яуап биргән ҡаршы тәҡдим булмаған хәлдә, клиенттан алынған ордерҙы үҙ резервы иҫәбенә башҡарырға бурыслы. Ҡайһы бер маркетмейкерҙар шул рәүешле бер нисә йөҙ акцияны тотоп килә, икенселәре — бер нисә меңде. Һөҙөмтәлә, акцияларҙың бер төрө буйынса ликвидлыҡты — ун дүрт маркетмейкер, башҡалары буйынса иллегә тиклем маркетмейкер тәьмин итә. Билдәле бер акция буйынса NASDAQ системаһы котировкалары — маркетмейкерҙар һәм альтернатив сауҙа системалары тәҡдим иткән котировкаларҙы сағыштырыу һөҙөмтәһе ул.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Башҡа сауҙа системалары кеүек үк, NASDAQ биржаһы үҙ эшенең әүҙемлеген билдәләгән индекстарға эйә. Төп (йыйылма) — NASDAQ. Әлеге мәлдә NASDAQ-та юғары технологиялы компанияларҙың акциялары ғына котировкаланмай, шунлыҡтан иҡтисадтың һәр тармағындағы хәлде сағылдырырлыҡ индекстар системаһы барлыҡҡа килде. Әле NASDAQ электрон системаһында һатылған ҡиммәтле ҡағыҙҙар котировкаларына нигеҙләнеп эшләнгән шундай утыҙ индекс бар.
NASDAQ Composite
NASDAQ Composite — ул NASDAQ-тың йыйылма индексы. Уға NASDAQ листингындағы биш меңдән ашыу компания инә (Американыҡылар ҙа, сит илдәрҙекеләр ҙә). Уларҙың һәр береһенең акциялары индексҡа үҙенең баҙар хаҡына пропорциональ йоғонто яһай. Баҙар хаҡы бик анһат хисаплана: компания акцияларының дөйөм һаны бер акцияның ағымдағы хаҡына ҡабатлана. Был индексты хисаплау 1971 йылдың 5 февралендә 100 кимәленән башлана, ә 2000 йылға ул хатта 5000 билдәһенә етә, тик компьютер һәм мәғлүмәт технологиялары баҙары тотош төшкәндән һуң, ул да түбәнәйә, әммә 2010 йылдан алып ышаныслы үҫеш кисерә, әле 7500 пункт тирәһенә еткән.
NASDAQ National Market Composite index
NASDAQ National Market Composite индексы ла NASDAQ Composite индексына оҡшаш, айырмаһы Милли баҙар (National Market) листингындағы акциялар нигеҙендә төҙөлөүҙән генә ғибәрәт.
NASDAQ-100 Index
NASDAQ-100 Index — NASDAQ биржаһында теркәлгән һәм финанс секторына ҡарамаған иң эре 100 компанияның баҙар капитализацияһы нигеҙендә хисаплана.
NASDAQ-тың башҡа индекстары
Үрҙә аталғандарҙан тыш, башҡа индекстар ҙа бар. Мәҫәлән:
Һылтанмалар
Официальный сайт NASDAQ
Лядгей-Шор
Лядгей-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Воркут йылғаһының һул ярына тамағынан 156 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Яңы Тәтешле
Яңы Тәтешле (Новые Татышлы) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 550 кеше. Почта индексы — 452838, ОКАТО коды — 80250855001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек удмурттар (82 %) йәшәй.
Ауыл тарихы
1843-1858 йылдар араһында Яңы Тәтешле ауылы барлыҡҡа килә. Яңы ауылда йәшәүселәр шул уҡ исемле башҡа ауылдарҙан күсеп килгән. 1859 йылда 31 ихатаға 209 кеше тура килгән. 1920 йылда 144 йортта 795 удмурт һәм башҡорт йәшәгән.
Ауылдың бер класлы земство училищеһы булған. 1908-1909 уҡыу йылында 21 бала белем алған, уларҙың 15-е киләһе бүлектәргә күсерелгән, өсәүһен икенсе йылға ҡалдырғандар.
2002 йылға торошла ауылда удмурттар йәшәй. Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто (“Шулдыр жыт” удмурт халыҡ фольклор ансамбле), китапхана бар; удмурт тарихи‑мәҙә­ни үҙәге эшләй.
Кесе Яломан
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Старый Калдаис
Старый Калдаис — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Инза йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Валдай милли паркы
«Валдай» милли паркы» Валдай ҡалҡыулығының уникаль күл-урман комплексын һаҡлау һәм был йүнәлештә  ял итеү урынын ойоштороу маҡсатында 1990 йылдың 17 майында  ойошторолған
Тарихы
Археологик һәйкәлдәр исемлегендә 82 объект бар - боронғо урындар (б. э.т. VII-VI быуатта), боронғо тораҡ пункттар, убалар, ҡурғандар. Бында баҡса һәм парк сәнғәтенең 9 һәйкәле бар - парктар менән боронғо усадьбалар һәм XVII-XIX быуаттарҙың    архитектура һәйкәле һәм ағас төҙөлөшө архитектураһының  22 иң ҡиммәтле һәйкәле. Улар араһында - 1653 йылда Валдай күленең Сельвицкий утрауында Бөтә Рәсәй патриархы Никон тарафынан төҙөлгән  Валдай Иверский Богородица Святозерский монастыры; Валдайҙа Екатерина сиркәүе - Рәсәй архитекторы Н.А. Львовтың бөйөк ижады (XVIII быуат), унда Валдай тарихы музейы һәм "Валдай ҡыңғырауы" күргәҙмәһе урынлашҡан.
Валдай ҡалаһы—тарихи истәлекле урын, 1996 йылда ул үҙенең 500-йыллығын билдәләп үтә. Никольское ауылында фәнни балыҡ үҫтереүгә нигеҙ һалыусы В.П. Врасский (1829—1863) тарафынан ойошторолған Рәсәйҙә беренсе балыҡ үрсетеү заводы була. Рәсәй Ауыл  хужалығы йәмғиәтенең алтын миҙалы, шулай ук акклимитзациялау буйынса  Париж  йәмғиәтенең миҙалы менән бүләкләнә. Никольский балыҡ үрсетеү заводын тикшергән комиссия хисабы буйынса, Мәскәү ауыл хужалығы йәмғиәте 1857 йылдың 16 ноябрендә уҙған сираттағы йыйылышта түбәндәгеләрҙе билдәләй: «Врасский  әфәнденең файҙалы хеҙмәттәренә ҡарата хөрмәт белдереп, йәмғиәттең  ысын ағзаһы итеп һайларға,  ә уның ойошмаһын, Эске эштәр һәм дәүләт милке министрлығына еткереп,  айырым ҡурсалау аҫтына алырға " (Мәскәү ултырышы берекмәһе, 1857)
Ҡомартҡыларҙың бер өлөшө ҙур тарихи ваҡиғалар менән бәйле. Бында, Яжелбицанан алыҫ түгел, Батый хандың «Игнач Тәреһе» тип аталған ғәскәрҙәре Новгородҡа һөжүм итеүҙән  баш тартып, әйләнеп ҡайта. 1456 йылда Новгород һәм Мәскәү араһында танылған «Яжелбицкий тыныслығы»  төҙөлә.
Географияһы
Милли парк Валдай ҡалҡыулығының төньяҡ өлөшөндә  һәм Новгород өлкәһенең Окуловка, Валдай  райондары территорияларында урынлашҡан. Валдай паркы территорияһында 200-гә яҡын күл бар, 56 күл 20 гектарҙан ашыу майҙан менән.
Фаунаһы
Парктың ер өҫтө фаунаһы түбәндәгесә: мышы, ҡабан, айыу, ҡуян, бурһыҡ, төлкө, һыуһар, һеләүһен, башҡа хайуандар, һыуҙа йәшәүселәр: йылға ҡондоҙо, ҡама, шәшке, һыу ҡомағы, шулай уҡ өйрәктәрҙең барлыҡ төрҙәре бар. Тауыҡтар отрядынан сел, һуйыр, ҡор күп. Биләмәнең бөтә ерендә ҡабан, мышы, ҡуян, тейен, айыу, ҡондоҙ һәм башҡалар таралған. Хайуандарҙың был төрө йылдар  буйынса тирбәлә, әммә айырма ҙур түгел. Парк биләмәһендә бүреләр таралған. Күлдәр һәм йылғалар төрлө балыҡтарға бай: суртан, ҡорман, шамбы, ҡарабалыҡ, табан балыҡ, снеток, ряпушка, судак, сабаҡ, алабуға, шырт балыҡ һәм башҡалар.
Флораһы
Үҫемлек ҡатламында шыршы, ҡарағай һәм ҡайын урмандары бар, сәтләүек ағас, ҡорос ағас менән төньяҡ имәнлектәре участкалары осрай, өҫкө һаҙлыҡтар, ҡоро  болондар бар. Парктың урман ерҙәре майҙандың 86 % тәшкил итә. Ултыртылған шыршылар урман ерҙәренең  28%, ҡайын - 36%, ҡарағай - 17%, уҫаҡ - 3%, һоро ерек - 16% биләй. Урмандарҙа 57 төр ағас, шул иҫәптән 42 ҡырағай һәм 15 культуралы  үҫемлек үҫә.
Туризм
Валдай Милли Паркы - Рәсәйҙең иң ҙур ҡалаларына  - Мәскәүгә һәм Санкт-Петербургҡа яҡын булыуы арҡаһында иң күп йөрөй торған парктарҙың береһе. Бында танылған Валдай һәм Селигер күлдәре урынлашҡан. Велье күлендә йәйге балалар экология лагеры эшләй.
Шүрәле (йылға)
Тасуирламаһы
Йылғаның оҙонлоғо — 12 км. Ирәндек (Көньяҡ Урал) һыртының көньяҡ өлөшөнөң көнсығыш битләүендә башлана, Ғәле ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан — 4,2 км, Баймаҡ ҡалаһынан һәм төньяҡ-көнсығышҡа табан 7,5 километрҙа ята. Көньяҡҡа табан аға һәм һыуҙарын Бәхтегәрәй ауылының (башланған урынынан 66 километр алыҫлыҡта) ҡаршыһында уң яҡ ярҙан Урғаҙа йылғаһына ҡоя.
Төп ҡушылдығы: Ҡурға-Йылға. Көнбайышта ҡалҡыу урынының бейеклеге — 750 метрҙан ашыу.
Йылға бассейнында тораҡ пункттар юҡ (элек йылғаның үрге ағымында Фәйзулла ауылы булды).
Үрге ағымында йылғаны Баймаҡ — Сибай автомобиль юлы киҫеп үтә.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002349.
Омоним
Омоним — әйтелештәре һәм яҙылыштары бер төрлө булып та, төрлө мәғәнә аңлатыусы һәм килеп сығышы менән төрлө сығанаҡтан булған һүҙҙәр.
Уйын киноһы
Уйын киноһы (Игровое кино) — кино сәнғәте төрө, нәфис киноның бер төрө .Уйын фильмы — сценарийҙа сағылдырылған һәм режиссёр тарафынан интерпретацияланған сюжетҡа нигеҙләнә. Ул актёр уйыны, оператор һәм башҡа сәнғәт төрҙәре  ярҙамында ижад ителә.
Уйын киноһы документаль киноны, мультипликацияны һәм фәнни-популяр киноны үҙ эсенә алған уйын булмаған киноға ҡаршы ҡуйыла
Уйын киноһы жанрҙары
Уйын фильмының жанрға ҡағылышлы мәсьәләләре, ғөмүмән, жанрҙар теорияһы кеүек үк, бәхәсле булып тора. Нәфис фильмдарҙың күпселеген бер генә жанрға индерергә мөмкин.
Кочетов Иван Данилович
Кочетов Иван Данилович (9 июнь 1917 йыл — 14 май 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған хәрби осоусы, штурм авиацияһы полкының эскадрилья командиры, гвардия өлкән лейтенанты, Советтар Союзы Геройы (1943, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Иван Данилович Кочетов 1917 йылдың 9 июнендә Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған. Урыҫ. Тулы булмаған урта белемле. 1943 йылдан КПСС ағзаһы. Стәрлетамаҡ машина-трактор станцияһында слесарь булып эшләй.
1937 йылда Стәрлетамаҡ ҡала хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға хеҙмәткә саҡырыла. 1938 йылда Ырымбур хәрби летчиктар мәктәбен тамамлай. 1941 йылдың сентябрь айынан Бөйөк Ватан һуғышы фронтында.
Һауа һуғыштарында батырлыҡ күрһәтә, 462 штурм осошо яһай. 1943 йылдың 26 ғинуарынан 70-се гвардия штурм авиацияһы полкының эскадрилья командиры (3-сө гвардия штурм авиацияһы дивизияһы, 6-я һауа армияһы, Төньяҡ-Көнбайыш фронт).
Хәтер
Стәрлетамаҡ ҡалаһында бер урам герой исемен йөрөтә, шунда уҡ Кочетов уҡыған мәктәп һәм элекке аэроклуб биналарында мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Абля
Абля — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/879/136/86    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Падага
Оло Падага — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чузик йылғаһының һул ярына тамағынан 304 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Кеть йылғаһы ҡушылған урынған Васюган йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кеть, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кошка (Соран ҡушылдығы)
Кошка — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһенең Новосергиевка районы биләмәләрендә аға.
Географияһы һәм гидрологияһы
Кошка Соран йылғаһының һул ярына тамағынан 132 км өҫтәрәк, Ясногорский ҡасабаһынан көнсығыштараҡ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км, һыу бассейны майҙаны — 39 км²
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы — Сорочинск гидроузелынан Елшән ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Волга Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәренә ярашлы :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100006518.
- Бассейн коды — 11.01.00.010
- ГӨ буйынса томы — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Әзекәй (Бәләбәй районы)
Әзекәй (Азекеево) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 15 кеше. Почта индексы — 452036, ОКАТО коды — 80209837002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ляти-Йоль
Ляти-Йоль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Роговая йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тел ғилеме
Лингвистика (lingua — тел), тел белеме — тел ғилеме, телдәрҙе өйрәнеүсе фән.
Лингвистика — кешенең тәбиғи теле һәм уның айырым вәкилдәре булараҡ донъялағы бөтә телдәр тураһындағы фән. Киң мәғәнәлә лингвистика фәнни һәм ғәмәли өлөшкә бүленә. Йыш ҡына лингвистика тигәндә фәнни лингвистика ҡарала. Тамғалар тураһындағы семиотика фәненең бер өлөшө булып тора. Лингвистика менән профессиональ кимәлдә лингвист-ғалимдар шөғөлләнә.
Лингвистика өйрәнгән предмет
Лингвистика ғәмәлдәге (булған һәм киләсәктә буласаҡ) телдәрҙе генә түгел, ғөмүмән кеше телен дә өйрәнә. Лингвист телде туранан-тура күҙәтә алмай; лингвист телде телмәр факттары йәки тел күренештәре, йәғни йәнле телдә һөйләшеүселәрҙең телмәр акттары (тере телдәрҙә) йә тел материалы (үле телдәрҙәге яҙма текстар) аша өйрәнә.
Лингвистика гносеологик аспектта
Лингвистика үҙ эсенә телмәр факттарын күҙәтеү, теркәү һәм тасүирлауҙы; был факттарҙы аңлатыу өсөн гипотезалар тәҡдим итеүҙе; телде тасуирлаусы теориялар һәм моделдәр рәүешендә гипотезалар формалаштырыуҙы; гипотезаларҙы эксперименттар аша тикшереү һәм кире ҡағыуҙы, һөйләм тәртибен фаразлауҙы ала. Телмәр факттары эстән (тел факттары аша) йә тыштан (физиологик, психологик, логик йә социаль факттар аша) аңлатыла ала.
Телдең кибернетик моделдәре кеше телмәренә ни тиклем оҡшаш булыуына ҡарап тикшерелә; үле телдәрҙең тергеҙелеү дөрөҫлөгө археологик ҡаҙаныуҙар барышында әленән-әле табылып торған боронғо текстарға таянып тикшерелә.
Лингвистиканың субъекты һәм объекты
Гуманитар фәндәрҙең байтаҡ принципиаль сифаттарына эйә дисциплина булараҡ, лингвистика йыш ҡына танып белеү субъектын (йәғни лингвистың психикаһын) танып белеү объектынан (өйрәнелеүсе телдән) айырып ҡарамай, айырыуса лингвист үҙенең туған телен өйрәнгәндә был күренеш бик көслө. Телгә нескә интуицияһын (телгә ҡарата һиҙгерлекте) тел рефлексияһы (телгә һиҙгерлек тураһында уйланыу һәләте) менән берләштерелгән кешеләр йыш ҡына лингвист булып китә. Рефлексияға таянып тел тураһында мәғлүмәт алыу интроспекция тип атала.
Лингвистиканың бүлектәре
Лингвистика киң мәғәнәлә (телде танып белеү һәм был танып белеү һөҙөмтәләрен башҡа кешеләргә тапшырыу) түбәндәге бүлектәргә бүленә:теоретик лингвистика: лингвистик теориялар төҙөүҙе күҙҙә тотҡан фән;
ҡулланма лингвистика: телде өйрәнеүгә бәйле ғәмәли мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә, шулай уҡ лингвистик теорияны башҡа өлкәләрҙә ғәмәли ҡулланыуҙа махсуслаша;
эмпирик лингвистика: телмәр конструкцияларын һәм текстарҙы анализлау юлы менән материал ала.
Теоретик лингвистика
Теоретик лингвистика тел ҡанундарын өйрәнә һәм уларҙы теория итеп формалаштыра. Теоретик лингвистика түбәндәгеләргә бүленә:
норматив лингвистика: нисек һөйләргә һәм нисек яҙырға өйрәтә. Барлыҡ донъя телдәренең дә уртаҡлыҡтары бар:
Дөйөм лингвистика: барлыҡ телдәрҙең дөйөм һыҙаттарын, анализлау ысулдарын һәм лингвистик төшөнсәләрҙе өйрәнә.
Айырым лингвистика: туғандаш телдәр төркөмөн йәки айырым телде өйрәнә, шулай уҡ үҙ-ара аралашҡан ике телде өйрәнә. Русистика, японистика тигән айырым бүлексәләргә, туғандаш телдәр өсөн, әйтәйек, славянистика, романистика, тюркология кеүек төркөмдәргә бүленә. Мәҙәни, географик йәки топологик яҡынлыҡ буйынса балканистика, кавказ телдәрен өйрәнеү кеүек бүлексәләр бар.
Ҡулланма лингвистика
Тел белеменең ҡулланма даирәһе борондан уҡ күп төрлөлөгө менән айырылып торған. Шуларҙың иң боронғолары — яҙма (графика), туған телгә һәм башҡа телдәргә өйрәтеү — лексикографика. Артабан тәржемә, дешифровка, орфография, транслитерация, терминологиялар төҙөү кеүек тармаҡтар барлыҡҡа килгән. Дәүләттең тел сәйәсәтендә ҡатнашыу — ҡулланма лингвистиканың төп йүнәлеше.
Эмпирик лингвистика
Эмпирик лингвистика тел буйынса мәғлүмәттәрҙе түбәндәге өс юл менән ала:
Интроспекция ысулы, уға интроспектив лингвистика нигеҙләнә.
ялан лингвистикаһы, йәғни лингвист эйә булмаған һөйләштәрҙе йөрөтөүселәрҙе күҙәтеү;
инструменталь лингвистика, йәғни төрлө приборҙар, шул иҫәптән тауыш яҙҙырыу техникаһын ҡулланыу;
нейролингвистика, йәғни туранан-тура кеше мейеһе менән эксперименттар үткәреү.
Филологик ысулдар, йәғни үле яҙма телдәр материалын йыйыу һәм яҙма ҡомартҡыларҙы мәҙәни-тарихи бәйләнештәрҙә өйрәнеүсе филология менән хеҙмәттәшлектә эшләү.
Тасуирлау яҙма телмәрҙе һәм һөйләү телмәрен иғтибар үҙәгенә ала; «дөрөҫ» тел (тел нормалары) менән генә сикләнеүе лә, нормаларҙан тайпылыуы ла ихтимал (ябай һөйләш/просторечие); телдең бөтә төр йәшәү рәүештәренә хас булған законсалыҡтарҙы тасуирлауы  ла, телгә ҡарамаған факторҙарға бәйле, тел варианттары араһында һайлау ҡағиҙәләрен үҙ эсенә алыуы ла мөмкин.
Бер тел лингвистикаһы һәм сағыштырма лингвистика
Бер тел лингвистикаһы (иҫкерәк терминологияла — тасуирлау лингвистикаһы) бер телде тасуирлау менән сикләнә, ләкин уның эсендә  төрлө тел аҫсистемаларын айырырға һәм улар араһындағы оҡшашлыҡтар һәм айырмалар нисбәтен өйрәнергә мөмкин. Мәҫәлән, диахроник лингвистика тел тарихындағы ваҡыт ҡатламдарын өйрәнә, юғалтыуҙарҙы һәм яңылыҡтарҙы барлай; диалектология уның территориаль варианттарын өйрәнә, айырмаларҙы асыҡлай; стилистика телдең функциональ төрҙәрен өйрәнә, улар араһындағы оҡшашлыҡтарҙы һәм айырмаларҙы аса һәм башҡалар.
Сағыштырма лингвистика телдәрҙе бер-береһе менән сағыштыра. Уға түбәндәгеләр инә:
компаративистика (тар мәғәнәлә), йәки сағыштырма-тарихи тел белеме, ул туғандаш телдәр араһындағы мөнәсәбәттәрҙе өйрәнә;
контактология һәм ареал лингвистикаһы (ареалогия), ул күрше телдәрҙең бер-береһенә йоғонтоһон өйрәнә;
йәнәш сағыштырыу лингвистикаһы, ул телдәрҙең оҡшашлыҡтарын һәм айырмаларын өйрәнә (туғанлығына һәм күршелегенә бәйһеҙ рәүештә).
Сағыштырма-тарихи тел белеме телдәрҙең тарихын өйрәнеү һәм уларҙың генеалогик бәйләнештәрен асыҡлау менән шөғөлләнә. Лингвистиканың был бүлеге телдең ниндәй ҙә булһа тарихи дәүерҙәрге, бер быуын тормошондағы хронологик ҡырҡымын йәки телдең быуындан-быуынға нисек үҙгәреүен һүрәтләй ала.
Тел лингвистикаһы һәм телмәр лингвистикаһы
Тел лингвистикаһы телде код рәүешендә, объектив йәшәүсе социаль нығытылған билдәләр һәм уларҙы ҡулланыу ҡағиҙәләре системаһы итеп ҡарай. Телмәр лингвистикаһы телмәр эшмәкәрлеген өйрәнә.
Дөйөм лингвистика
Грамматика эсендә морфология (һүҙҙең грамматик үҙенсәлектәре тураһындағы фән) һәм синтаксис (һөйләмдәрҙең һәм һүҙбәйләнештәрҙең грамматик үҙенсәлектәре тураһындағы фән) айырып ҡарала.
Был дисциплиналар бер-береһенән телдең төрлө кимәлдәрендәге берәмектәрҙе өйрәнеүгә йүнәлеш тотоуы менән айырыла:
фонетиканың предметы тип телмәр өндәре, уларҙың билдәләре һәм кластары, фонемалар һәм улар араһындағы мөнәсәбәттәр, шулай уҡ  просодика күренештәре — ижек төҙөлөшө,  телмәр такты төҙөлөшө һәм унда баҫымдың роле,  интонация, йәғни һүҙбәйләнештәрҙе һәм һөйләмдәрҙе  тауышҡа һалыу ҡағиҙәләре иҫәпләнә.
Графика яҙма телдең элементар берәмектәре — графема, хәреф, иероглифтарҙың үҙенсәлектәрен өйрәнә.
морфология берәмектәре — морфема һәм һүҙ, уларҙың үҙ-ара мөнәсәбәттәре (иң ябай сигнификатив берәмектәрҙән (морфемалар) номинатив берәмектәр  (һүҙ формаһы) яһау һәм, киреһенсә, һүҙ формаларын морфемаларға тарҡатыу).
Синтаксис берәмектәре — принято считать структуру таких конструируемых единиц языка, ирекле һүҙбәйләнеш (тәүкоммуникатив ҡоролма берәмеге) һәм ирекле һөйләм (коммуникатив ҡоролма берәмеге), һуңғы ваҡыттарҙа шулай уҡ ҡатмарлы синтаксик бөтөн ҡоролма кеүек телдең ҡоролма структуралары һәм, әлбиттә, текст. Синтаксистың иң кескәй берәмеге — һүҙ формаһы һәм уның синтактикаһы (йәғни уның ярашыусанлыҡ үҙенсәлектәре) — инвентарь номинатив берәмек һәм шул уҡ ваҡытта морфологияның иң ҙур берәмеге лә.
Семантика берәмектәре — бер яҡтан, ябай берәмектәр — мәғәнәләр һәм уларҙың компоненттары, төрлө билдәләре  (семалар), икенсе яҡтан, был ябай берәмектәрҙән ҡатмарлы йөкмәткеле берәмектәр — эстәлектәр.
Прагматика берәмектәре — кеше әйткәндәр — теге йәки был шарттарҙа, билдәле бер ысынбарлыҡҡа бәйле, аралашыу барышында ҡатнашыусылар тарафынан ниндәй ҙә булһа маҡсатҡа өлгәшеү (мәҫәлән, хәбәр итеү) өсөн әйтелгән телмәр акттары, шулай уҡ әйтелеүсе берәмектәрҙе төҙөү һәм аңлауҙың  универсаль ҡағиҙәләре.
Тел белеме тураһында фәнни-популяр китаптар
Категория:Тел ғилеме Категория:Гуманитар фәндәр
Маралиха (Зелёнка ҡушылдығы)
Маралиха  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Зелёнка йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Буғанаҡ
Буғанаҡ — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 1281 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаклағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Коктуш
Коктуш — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кокшага йылғаһының уң ярына тамағынан 154 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Айлыҡ шалҡан
Айлыҡ шалҡан (редис) — бер йәки  ике йыллыҡ тормалар ырыуының кәбеҫтәләр ғаиләһе вәкиле.
Яҙма
Айлыҡ шалҡан — Ер шарының күпселек илдәрендә йәшелсә булараҡ үҫтерелгән үҫемлек. Йәшелсә булараҡ тамыр аҙығы ҡулланыла. Уның урыҫса атамаһы radix — тамыр тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан.
Был йәшелсәнең тамыры ғына түгел, япраҡтары ла ашарға яраҡлы, организм өсөн файҙалы. Редисты асыҡ тупраҡҡа апрель аҙаҡтарында уҡ ултыртырға мөмкин.
Редис сәскәндән һуң 30 – 45 көндән өлгөрөп етә, шуға ла уны бер миҙгелдә ҡабат-ҡабат ултыртырға була. Бер ҡараһаң, уны үҫтереүҙең бер ауырлығы ла юҡ кеүек, шулай ҙа бөтә йәшелсәләр кеүек үк, уның да наҙлы, үҙенсәлекле яғы бар.
Үҫтереү
Иң тәүҙә, редис үҫкән түтәлдәр ҡояшҡа ҡарап торорға тейеш. Әйткәндәй, был йәшелсә күсереп ултыртыуға бер ҙә ҡаршы түгел, яңы урынға тиҙ генә ылығып, артабан үҫеп китә. Баҡсаһында уңышты химикаттар ҡулланмай ғына үҫтерергә теләүселәр редис сәселгән түтәлгә ағас көлө, күпләп тиреҫ индерә ала. Ҡоротҡос бөжәктәрҙән ҡотолоу өсөн үҫемлектәргә һарымһаҡ төнәтмәһе, тәмәке туҙаны һәм көл һибәләр.
Ә инде баҡсаһында урынды экономияларға тырышҡандар редисты кишер, һуған түтәлдәренең ситенә сәсә ала. Ул тиҙ үҫеп еткәс, башҡа йәшелсәләрҙе ҡыҫырыҡлап өлгөрмәйәсәк.
Редис орлоҡтары 1,5 – 2 сантиметр тәрәнлеккә сәселә, йәшелсә артыҡ эре түгел, шуға ла үҫемлектәрҙең араһы 4 – 5 сантиметр ғына булыуы ла етә.
Йәшелсәне әллә ни оҙаҡ һаҡлап булмай, һыуытҡыста ул дүрт көн тәмен дә, сифатын да юғалтмай тора ала. Ә инде япраҡтары ҡырҡылған, герметик ҡапҡа һалынғандары ике аҙна тирәһе һаҡлана.
Редис — яҡтылыҡ яратыусан үҫемлек; күләгәле, ышыҡ урындарҙа ваҡ тамыраҙыҡтар ғына сығара. Ул — көн үҫемлеге. Көн оҙайғанда уның үҫеше тиҙләй, үҫемлектәр йылдамыраҡ һабаҡлана, ҡайһы саҡта тамыраҙыҡтары ла булмай. Редистың шытымдары минус 3, ә ҙурайған үҫемлектәре минус 5 градусҡа ҡәҙәр ҡырауҙы кисерә ала. Тамыры үҫеү өсөн ҡулай температура — 18–20 градус. Редис тупраҡҡа талапсан. Әсе тупраҡта кила ауырыуы менән зарарлана. Азот етмәһә, япраҡтары һәм тамыры насар үҫә, калий етешмәһә, емеше яралыу тотҡарлана
Файҙаланыу
Редистың һабаҡтарын, япраҡтарын салат эшләгәндә, аш бешергәндә ҡулланырға була, бик тәмле килеп сыға. Редисты шулай уҡ ҡатыҡ менән окрошка әҙерләгәндә күпләп ҡулланырға мөмкин. Ғөмүмән, был йәшелсә һөт аҙыҡтары менән бик дуҫ, уларҙы ҡушып ашау тәмле лә, организмға ла файҙалы.
Этимология
Йәшелсәнең башҡорт телендә әйтелеше айлыҡ шалҡан, ул 30-40 көндә өлгәрә, шуға атамаһы айлыҡ шалҡан тип аталған. Тик хәҙерге әҙәби телгә урыҫ теленән күсермәһе килеп кергән.
Ҡыҫала менән салат
5 – 6 редис, 10 ҡыҫала, йәшел һуған, йәшел тәмләткестәр, 2 – 3 аш ҡалағы ҡаймаҡ, тоҙ. Ҡыҫаланы бешерергә, уның ашарға яраҡлы өлөшөн бысаҡ менән ваҡларға. Редисты түңәрәкләп ҡырҡырға, уға һуған, тоҙ һалып бутарға, ҡыҫала итен ҡушып, өҫтөнә ҡаймаҡ ҡойорға. Салаттың өҫтөнә ҡыҫаланың ыуылдырығын, йәшел тәмләткестәрҙе һибергә.
Ҡаймаҡлы салат
5 – 6 редис, 1 йомортҡа, ярты стакан ҡаймаҡ, әнис, петрушка. Редисты йыуырға ла йоҡа ғына итеп түңәрәкләп ҡырҡырға. Бешерелгән йомортҡаның һарыһын айырып алып, ҡаймаҡ, тоҙ менән бергә иҙергә, ошо массаға редисты, ваҡлап туралған йомортҡа ағын hалып бутарға. Салаттың өҫтөнә йәшел тәмләткестәр һибергә.
Йәшелсә менән халыҡ дауаһы
Тымау тимәһен тиһәң, редис менән кишергә һөт йәки бал өҫтәп бутағыҙ. Улар тигеҙ миҡдарҙа булырға тейеш. Ҡатнашманы көнөнә алты тапҡыр берәр аш ҡалағы эсергә мөмкин.
Алея
Алея — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сива йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Туғыҙбаев Баймөхәмәт Вилдан улы
Туғыҙбаев Баймөхәмәт Вилдан улы (1884—1965) — башҡорт дин әһеле.
Биографияһы
Туғыҙбаев Баймөхәмәт Вилдан улы 1884 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы) Бүребай ауылында тыуған.
«Рәсүлиә» мәҙрәсәһен тамамлай. Зәйнулла Рәсүлев һәм Ризаитдин Фәхретдинов менән таныш була.
1938 йылдан Өфөлә Беренсе йәмиғ мәсетенең имам-хатибы булып хеҙмәт итә. 1945 һәм 1947 йылдарҙа Мәккә һәм Мәҙинәгә хаж ҡыла.
Шул уҡ ваҡытта, 1948 йылдан СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандары диниә назаратында ҡазый, назарат ағзаһы була.
1960-сы йылдарҙа СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандары диниә назараты президиумы ағзаһы, яуаплы сәркәтибе булып хеҙмәт итә.
1965 йылда Өфө ҡалаһында вафат була.
Ифань Хоу
Ифань Хоу (, 27 февраль 1994 йыл) — Ҡытай шахматсыһы, ҡатын-ҡыҙҙар араһында дүрт тапҡыр донъя чемпионы (2010, 2011, 2013, 2016), Ҡытай ҡатын-ҡыҙҙар командаһы составында өс тапҡыр донъя чемпионаты еңеүсеһе (2007, 2009, 2011). Тәнәфестән һуң шахмат тажын кире ҡайтарыуға өлгәшкән өс донъя чемпионының (Елизавета Быкова, Се Цзюнь һәм Ифань Хоу) береһе.
Ифань Хоу алты йәшенән шахмат уйнарға өйрәнә. 10 йәшендә Пекинға күсә, Ҡытайҙың милли шахмат үҙәгендә шөғөлләнә башлай. Тренеры — гроссмейстер Е Цзянчуань.
Карьераһының башы
2003 йылда Ифань Хоу Халкидикала (Греция) уҙғарылған 10 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында шахмат буйынса донъя чемпионатында еңә: 11 мөмкинлектән 9,5 мәрәй йыя. 2004 йылда 10 йәшкә тиклемге малайҙар араһында беренсе-өсөнсө урындарҙы бүлешә, а тай-брейк һөҙөмтәһе буйынса 3-сө урын ала.
2005 йылда Ҡытайҙың ҡатын-ҡыҙҙар чемпионатында Хоу Ифань ҡатын-ҡыҙҙар өсөн гроссмейстер нормаһын үтәй. 2006 йылдың май — июнендә Туриндағы Шахмат олимпиадаһында ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы өсөн өсөнсө таҡтала уйнап, 13 мөмкинлектән 11 мәрәй йыя һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында икенсе гроссмейстар нормаһын үтәй. Был ваҡытта Хоу Ифанға 12 йәш тә өс ай була һәм ул шахмат тарихында ҡатын-ҡыҙҙар араһында иң йәш гроссмейстер була. Гроссмейстер исеме рәсми рәүештә 2007 йылдың ғинуарында Антальяла (Төркиә) ФИДЕ-ның Президент Советында бирелә.
2007 йылда Ифань Хоу 13 йәшендә тарихта ҡатын-ҡыҙҙар араһында Ҡытайҙың иң йәш чемпионы була.
Мәскәүҙә «Аэрофлот опен 2007» турнирында 9 мөмкинлектән 3,5 мәрәй йыя.
2007 йылда Вейк-ан-Зеялағы турнирҙаС төркөмөндә бишенсе урынды биләй.
Шахматтан башҡа тормошо
2012 йылда Пекин университетына уҡырға инә. 2017 йылда уға Родс стипендияһы бирелә һәм 2018 йылдан Оксфорд университетында уҡый. 2020 йылда Шэнчжэнь университетының иң йәш профессоры була.
Солтанкүл
Солтанкүл  — Әбйәлил һәм Баймаҡ райондары сиктәрендә ятҡан күл. Төньяҡ яры яғынан ауыл зыяраты урынлашҡан. Майҙаны — 1,44 км².
Күлдә табан балыҡ, суртан, сабаҡ, ҡарабалыҡ, алабуға, ҡыҙылғанат, опто балығы күп.
Солтанкүл күле ҙур түгел, төбө һай, ҡомло. Ярҙары һаҙлыҡҡа батҡан. Күлдең эргә-тирәһе туғай, ҡайһы бер ерҙә ҡыуаҡлыҡ осрай. Күл буйҙарын ҡамыш, ҡырҡбыуын баҫып алған.
2,5 километр алыҫлыҡта Хәлил ауылы ята.
Күлдән Оло Ҡыҙыл йылғаһы ҡушылдығы Һыулы үҙәк йылғаһы ағып сыға.
1891—1995 йылдарҙа Төйәләҫ, Оло һәм Кесе Ҡыҙыл йылғаларының үрге ағымында эшләгән Рәмиевтарҙың ун биш алтын приискылар араһында Солтан приискыһы ла була, барыһы әлеге приискыларҙан 28 бот ҡом һәм 2026 мең бот кварц юлағы эшкәртелә, 29 бот алтын алына. 1892 йылдан башлап Рәмиевтәр Ҡырҡты һыртында эштәр алып бара. Солтанкүл буйында (шунда уҡ Рәмиевтәрҙең усадьбаһы була) урынлашҡан Солтан приискыһында яҡынса 42 бот, Төйәләҫ йылғаһы буйындағы Ғәҙелша приискыһында (икенсе исеме Солтан) 52 бот алтын табыла. Солтан приискыһында һыу һурҙырыу өсөн пар машинаһы, 30 вашгерд була, һуңыраҡ бегун фабрикаһы төҙөлә.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000311112200000605.
Оло Пеган
Оло Пеган — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Парабель йылғаһының уң ярына тамағынан 170 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Кеть йылғаһы ҡушылған урынған Васюган йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кеть, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.