cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Генетик модификацияланған организм
ГМО булдырыу маҡсаты
Төрлө төрҙәге айырым гендарҙы ла, уларҙың комбинацияларын да яңы трансген сорттар һәм һыҙыҡтар төҙөүҙә ҡулланыу FAO-ның ауыл хужалығында һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә генетик ресурстарҙы тасуирлау, һаҡлау һәм файҙаланыу стратегияһының бер өлөшө булып тора.
2012 йылда үткәрелгән тикшеренеү (орлоҡсолоҡ компанияларының отчеттарына нигеҙләнеп) 1996-2011 йылдарҙа трансгенлы соя, кукуруз, мамыҡ һәм канола ҡулланыуы гербицидҡа сыҙамлы культураларҙың үҫеүе арзаныраҡ һәм ҡайһы бер осраҡтарҙа уңышлыраҡ булыуын күрһәтте. Инсектицидтан торған культуралар юғары уңыш бирә, бигерәк тә элек ҡулланылған пестицидтар һөҙөмтәһеҙ булған үҫештәге илдәрҙә. Шулай уҡ бөжәктәргә сыҙамлы культураларҙы үҫешкән илдәрҙә үҫтереү арзаныраҡҡа төштө. 2014 йылда үткәрелгән мета-анализ буйынса, Ҡоротҡостарҙан юғалтыуҙарҙы кәметеү иҫәбенә ГМО культураларының уңышы модификацияланмаған культураларға ҡарағанда 21,6 % юғары, шул уҡ ваҡытта пестицидтарҙы ҡулланыу 36,9 % кәмей, пестицидтарҙың үҙҡиммәте 39,2 %, ауыл хужалығы ауыл хужалығы етештереүселәренең килеме 68,2 % арта.
ГМО булдырыу ысулы
Был этаптарҙың һәр береһен тормошҡа ашырыу ысулдары — ген инженерияһының коллектив ысулдары.
Генды векторға индереү өсөн ферменттар — рестриктазалар һәм лигалар ҡулланыла. Рестриктазалар ярҙамында ген менән векторҙы өлөштәргә бүлергә мөмкин. Лигаздар ярҙамында бындай киҫәктәрҙе икенсе комбинацияла берләштереп, яңы ген төҙөргә йәки векторға ябырға мөмкин.
Гендарҙы бактерияларға индереү техникаһы Фредрих Гриффит бактериаль трансформация күренешен асҡандан һуң эшләнә. Был күренештең нигеҙен тәүтормош енси процесы тәшкил итә, ул бактерияларҙа хромосомалы булмаған ДНК-ның, плазмидтарҙың ваҡ фрагменттары менән алмашыу менән оҙатыла. Плазмид технологиялары яһалма гендарҙы бактериаль күҙәнәктәргә индереү өсөн нигеҙ булып тора. Векторҙы үҫемлек күҙәнәгенә индереүҙең популяр ысулдары булып тупраҡ бактерияһы Agrobacterium tumefaciens</i> йәки ген орудиеһын ҡулланыу тора. Хайуандарҙы ген инженерлаштырыу өсөн ретровирустар һәм башҡа ысулдар нигеҙендә трансфекция, векторҙар ҡулланыла.
Әгәр бер күҙәнәкле организмдар йәки күп күҙәнәкле күҙәнәктәр мәҙәниәте модификацияланһа, был стадияла клонлаштырыу башлана, йәғни модификация үткән организмдарҙы һәм уларҙың вариҫтарын (клондарҙы) һайлап алыу башлана.Күп күҙәнәкле организмдар алыу бурысы ҡуйылғанда, үҫемлектәрҙе вегетатив үрсетеү өсөн үҙгәртелгән генотиплы күҙәнәктәр ҡулланыла йәки суррогат әсәнең бластоцистарына, хайуандар тураһында һүҙ барғанда, индерелә. Һөҙөмтәлә үҙгәртелгән йәки үҙгәрешһеҙ генотиплы бәләкәстәр тыуа, улар араһында көтөлгән үҙгәрештәрҙе күрһәтеүселәр генә һайлап алына һәм бер-береһе менән киҫешкән була.
Тикшеренеүҙәрҙә
Хәҙерге ваҡытта генетик модификацияланған организмдар төп һәм ғәмәли фәнни тикшеренеүҙәрҙә киң ҡулланыла. Генетик модификацияланған организмдар ярҙамында ҡайһы бер ауырыуҙарҙың (Альцгеймер ауырыуы, яман шеш) үҫеш законлыҡтары, ҡартайыу һәм регенерация процестары тикшерелә, нервы системаһының эшмәкәрлеге өйрәнелә, биологияның һәм хәҙерге заман медицинаһының башҡа актуаль проблемалары ла хәл ителә.
Медицина һәм фармацевтика сәнәғәтендә
1982 йылдан ғәмәли медицинала генетик модификацияланған организмдар ҡулланыла. Генетик модификацияланған бактериялар ярҙамында алынған кеше инсулинының ген инженеры быйыл дарыу булараҡ теркәлгән. Хәҙерге ваҡытта фармацевтика сәнәғәте кеше аҡһымдары нигеҙендә бик күп дарыуҙар етештерә: бындай аҡһымдар генетик модификацияланған микроорганизмдар, йәки генетик модификацияланған хайуан күҙәнәктәре һыҙаттары сығара. Генетик модификация был осраҡта күҙәнәккә кешенең аҡһым гены индерелә (мәҫәлән, инсулин гены, интерферон гены, бета-фоллитропин гены). Был технология аҡһымдарҙы донор ҡанынан түгел, ә ГМ организмдарынан айырыу мөмкинлеген бирә, был дарыу препараттарын йоҡтороу хәүефен кәметә һәм изоляцияланған аҡһымдарҙың таҙалығын арттыра. Хәүефле инфекцияларға (чума, ВИЧ ) ҡаршы вакциналар һәм дарыуҙар компоненттары етештереүсе генетик модификацияланған үҫемлектәр булдырыу буйынса эштәр алып барыла. Клиник тикшереү стадияһында генетик модификацияланған сафгүлдән алынған проинсулин тора. Трансгенлы кәзә һөтөндәге аҡһым нигеҙендә тромбозға ҡаршы препарат уңышлы тикшерелә һәм ҡулланыуға раҫлана.
Медицинаның яңы тармағы — ген терапияһы йылдам үҫешә. ГМО-ларҙы булдырыуҙа ҡулланылған принциптарға оҡшаш принциптарға нигеҙләнә, әммә кешенең соматик күҙәнәктәре геномы модификация объекты булараҡ сығыш яһай. Хәҙерге ваҡытта ген терапияһы ҡайһы бер ауырыуҙарҙы дауалауҙың төп ысулдарының береһе булып тора. Әйтәйек, 1999 йылда уҡ SCID менән яфаланған һәр дүртенсе бала ген терапияһы менән дауалана. Ген терапияһы, дауалауҙа ҡулланыуҙан тыш, ҡартайыу процесын тотҡарлау өсөн дә ҡулланылырға тәҡдим ителә.
Ауыл хужалығында
Ген инженерияһы тирә-яҡ мөхиттең насар шарттарына һәм ҡоротҡостарына сыҙамлы, иң яҡшы үҫеү һәм тәм сифаттары булған үҫемлектәрҙең яңы төрҙәрен булдырыу өсөн ҡулланыла.
Ағас целлюлозаһы миҡдары байтаҡ булған һәм тиҙ үҫеүсән урман төрҙәренең генетик модификацияланған төрҙәре тикшерелә.
Әммә ҡайһы бер компаниялар үҙҙәре һатҡан генетик модификацияланған орлоҡтарҙы ҡулланыуға сикләүҙәр ҡуя, үҙ аллы орлоҡ сәсеүҙе тыя. Был килешеү, патенттар йәки орлоҡтарҙы лицензиялау кеүек юридик сикләүҙәр ярҙамында башҡарыла. Шулай уҡ бындай сикләүҙәр өсөн бер ваҡытта ла коммерцияла булған GM линияларында ҡулланылмаған (GURT) технологиялары эшкәртелә. GURT технологиялары йә үҫеп килгән орлоҡтарҙы (V-GURT) стерилләй, йә модификацияланған үҙсәнлекте (T-GURT) күрһәтеү өсөн махсус химик матдәләр талап итә. Ауыл хужалығында F1 гибридтары киң ҡулланыла, улар, ГМО сорттары кеүек үк, орлоҡ материалын йыл һайын һатып алыуҙы талап итә. Ҡайһы бер аҙыҡтарҙа һеркә стериллелегенә килтереүсе ген бар, мәҫәлән, Bacillus amyloliquefaciens бактерияһынан алынған барназ гены.
2013 йылға ГМ культураларын ҡулланыуҙы көйләүсе 36 илдә 2833 рөхсәт ҡағыҙы бирелгән, шуларҙың 1321-е кеше ҡулланыуына, 918-е мал аҙығына тура килә. Баҙарҙа барлығы 27 ГМ культуралары (336 сорт) рөхсәт ителә, төп культуралары: соя, кукуруз, мамыҡ, канола, картуф. Ҡулланылған ГМ культураларының ҙур өлөшөн гербицидтарға сыҙамлы культуралар, бөжәк ҡоротҡостары йәки ошо үҙенсәлектәр ҡушылыуы менән бергә сәсеүлектәр биләй.
Малсылыҡта
Гендарҙы мөхәррирләү ысулы африка сусҡа биҙгәгенә сыҙамлы сусҡалар булдырыуға өлгәшә. Ауыл хужалығы малдарында RELA генының ДНК кодында биш «хәрефте» үҙгәртеү уларҙың ҡырағай туғандарын: һөйәлле сусҡа һәм ҡыуаҡ сусҡаларын сирҙән һаҡлаусы ген вариантын барлыҡҡа килтергән.
Башҡа йүнәлештәр
Экологик яҡтан таҙа яғыулыҡ етештерә алған генетик модификацияланған бактериялар эшләнә.
2003 йылда баҙарҙа GloFish  — эстетик маҡсаттарҙа барлыҡҡа килгән генетик модификацияланған тәүге организм һәм уның тәүге йорт хайуаны барлыҡҡа килә. Ген инженерияһы ярҙамында популяр аквариум балыҡтары Данио рерио бер нисә сағыу флуоресцент төҫ ала. 2009 йылда "зәңгәр төҫтәге" сәскәле «Applause» раузаһының GM сорты һатыуға сыға (ысынында улар алһыу төҫтә).
Хәүефһеҙлек
Кеше популяцияһында генетик модификацияланған аҙыҡтарҙан зарарлы йоғонто яһауы тураһында хәбәр ителмәй.
Фәнни консенсус бар , әлеге ваҡытта ГМ культураларынан алынған аҙыҡ-түлек кеше һаулығына ғәҙәти аҙыҡ-түлеккә ҡарағанда ҙурыраҡ хәүеф тыуҙырмай , әммә һәр ГМ продуктын уны индергәнгә тиклем һәр осраҡ буйынса һынап ҡарарға кәрәк.
1970-се йылдар башында барлыҡҡа килгән рекомбинант ДНК (en:Recombinant DNA)  технологияһы сит гендарҙан (генетик модификацияланған организмдарҙан) торған организмдар алыу мөмкинлеген аса. Был йәмәғәтселекте борсой һәм бындай манипуляцияларҙың хәүефһеҙлеге тураһында фекер алышыуға башланғыс бирә.
1975 йылда Асиломар конференцияһы үтә, унда биологтар ГМО-лар булдырыу менән бәйле хәүефтәр тураһында фекер алыша. .
1976 йылда Милли һаулыҡ һаҡлау институттары (АҠШ) рекомбинант ДНК-һы менән эш алып барыуҙы ҡәтғи көйләгән ҡағиҙәләр системаһын эшләй. 1980-се йылдар башына ҡағиҙәләр йомшартыу өсөн ҡайтанан ҡарала.
1980 йылдар башында АҠШ-та коммерция ҡулланыуы өсөн тәғәйенләнгән ГМО-ларҙың тәүге линиялары сығарыла. Был юлдарға NIH (Милли һаулыҡ һаҡлау институттары) һәм FDA (Аҙыҡ-түлек, дарыуҙар, косметика идаралығы) кеүек дәүләт ойошмалары комплекслы тикшереү үткәрҙе. Уларҙы ҡулланыу хәүефһеҙлеге иҫбатланғандан һуң, был организмдар һыҙаттары баҙарға сығырға рөхсәт ителгән.
Евросоюз территорияһында ГМО материалдарын етештереүҙе һәм эшкәртеүҙе көйләүсе беренсе документ булып 90.219/ЕЕС «Генетик модификацияланған микроорганизмдарҙы сикле ҡулланыу тураһында» директиваһы тора.
Генетик модификацияланған организмдарҙан алынған продукцияның хәүефһеҙлеге тураһында һорағас, Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы бындай продукцияның хәүефле булыуы йәки хәүефһеҙлеге тураһында дөйөм белдереүҙәр яһау мөмкин түгел, ә һәр хәлдә айырым баһа биреү кәрәклеге тураһында яуап бирә, сөнки генетик модификацияланған организмдарҙа төрлө гендар бар. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы, халыҡ-ара баҙарҙа булған GM продукцияһы хәүефһеҙлекте тикшерә һәм бөтә ил халҡы тарафынан билдәләнгән йоғонто яһамайынса ашаған, шуға күрә һаулыҡҡа хәүеф тыуҙырыуы мөмкин түгел, тип иҫәпләй .Хәҙерге ваҡытта белгестәр генетик модификацияланған организмдарҙан традицион ысулдар менән алынған организмдарҙан алынған продукция менән сағыштырғанда юғары хәүеф юҡлығы тураһында фәнни мәғлүмәттәр ала. . Европа комиссияһының фән һәм мәғлүмәт буйынса Генераль идаралығының 2010 йылғы отчетында билдәләнеүенсә : 25 йыллыҡ тикшеренеүҙәрҙе үҙ эсенә алған һәм 500-ҙән ашыу бойондороҡһоҙ тикшеренеү төркөмө ҡатнашлығында үткәрелгән 130-ҙан ашыу тикшеренеү проектының тырышлығынан сығып, төп һығымта: биотехнологиялар, атап әйткәндә, ГМО-лар, мәҫәлән, үҫемлектәр селекцияларының традицион технологияларынан да хәүефлерәк түгел. <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> 2012 йылда «Nature» журналында инсектицидлы аҡһымдар етештергән һәм инсектицидтар менән өҫтәмә дауалауҙы талап итмәгән ГМ культураларын оҙайлы ҡулланыу тураһында мәҡәлә баҫылып сыға. Был тәбиғи рәүештә йыртҡыс бөжәктәрҙең популяцияһын арттырған, зарарлы бөжәктәр һанын күпкә кәметкән.
2014 йылда ГМО-ларҙың ауыл хужалығына йоғонтоһо буйынса 147 тикшеренеү мета-анализы сыға. Башҡа ҡаҙаныштар араһында авторҙар билдәләүенсә, ГМ культураларын үҫтереү традицион культуралар урынына пестицид ҡулланыуҙы уртаса 37 % кәметә.
1783 йылда ГМО темаһына баҫмаларға күҙәтеү һығымта яһай: улар бер ниндәй ҙә айырым хәүеф тыуҙырмай.
Көйләү
Ҡайһы бер илдәрҙә ГМО-лар ярҙамында продукция булдырыу, етештереү, ҡулланыу дәүләт көйләүенә дусар ителә. Шул иҫәптән Рәсәйҙә трансгенлы продукцияның бер нисә төрө тикшерелә һәм ҡулланыуға раҫлана.
2014 йылға тиклем Рәсәйҙә ГМО-ларҙы эксперименталь участкаларҙа ғына үҫтерергә була, кукуруз, картуф, соя, дөгө һәм шәкәр сөгөлдөрө (бөтәһе 22 үҫемлек линияһы) ҡайһы бер сорттарын (орлоҡ түгел) килтерергә рөхсәт ителә. 2014 йылдың 1 июлендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2013 йылдың 23 сентябрендәге «Тирә-яҡ мөхиткә сығарыу өсөн тәғәйенләнгән ген инженерлы организмдарҙы, шулай уҡ бындай организмдарҙы ҡулланып алынған йәки ундай организмдарҙы тотоп алынған продукцияны дәүләт теркәүе тураһында» 839-сы указы көсөнә инергә тейеш була. 2014 йылдың 16 июнендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте 839-сы резолюция көсөнә инеүҙе 3 йылға, йәғни 2017 йылдың 1 июленә кисектереү тураһында 548-се резолюция ҡабул итә.
2015 йылдың февралендә Дәүләт Думаһына Рәсәйҙә ГМО үҫтереүҙе тыйған закон проекты ҡабул ителде, ул беренсе уҡыуҙа 2015 йылдың апрелендә ҡабул ителә. Тыйыу тикшереүҙәр һәм тикшеренеү эштәре өсөн генетик модификацияланған организмдарҙы (ГМО) ҡулланыуға ҡағылмай. Закон проектына ярашлы, хөкүмәт Рәсәйгә генетик модификацияланған организмдарҙы һәм продукцияны уларҙың кешегә һәм тирә-яҡ мөхиткә йоғонтоһон күҙәтеү һөҙөмтәләре нигеҙендә индереүҙе тыя ала. Теркәлеү процедураһын үтеү өсөн генетик модификацияланған организмдар һәм продукция импортлаусылар талап ителәсәк. ГМО-ларҙы ҡулланыуҙың рөхсәт ителгән төрөн һәм шарттарын боҙоп файҙаланған өсөн административ яуаплылыҡ ҡаралған: чиновниктарға 10 меңдән 50 мең һумға тиклем күләмдә штраф һалыу тәҡдим ителә; юридик шәхестәр өсөн — 100 мең һумдан алып 500 мең һумға тиклем.
Рәсәйҙә ҡулланыуға раҫланған ГМО-лар исемлеге, шул иҫәптән халыҡтың аҙыҡ-түлек сифатында  :
Башҡортостанда ГМО-ларҙы көйләү
Башҡортостанда продукцияның сифаты һәм хәүефһеҙлеге буйынса комиссия бар. Республика Башлығы резолюцияһына ярашлы, уны Хөкүмәт Премьер-министрының беренсе урынбаҫары етәкләй. Комиссия ағзалары булып шулай уҡ һаулыҡ һаҡлау, иҡтисади үҫеш, мәғариф, халыҡты ғаилә һәм социаль яҡлау министрлыҡтары, шулай уҡ сауҙа, конкуренция сәйәсәте һәм башҡа структуралар буйынса дәүләт комитеттары етәкселәре тора. Комиссия мәктәптәрҙә, дауаханаларҙа һәм шифаханаларҙа туҡланыу буйынса дәүләт һәм муниципаль контракттарҙың үтәлешен баһаларға, тәьмин итеүселәр һәм етештереүселәр һәм власть органдары араһында һөҙөмтәле диалогҡа булышлыҡ итергә, генетик модификацияланған продукцияның һаулыҡҡа йоғонтоһон тикшереүсе ойошмалар менән үҙ-ара эш итергә тейеш. Һуңғы пунктҡа айырым иғтибар бүленә. Мәҫәлән, комиссия киң мәғлүмәт саралары йәки интернет аша халыҡҡа ГМО-лар тураһында һөйләргә, бындай продукцияны һөҙөмтәле өйрәнеүгә булышлыҡ итергә һәм билдәһеҙ аҙыҡ-түлектең баҙарға сығыуына юл ҡуймаҫҡа тейеш.
Йәмәғәтселек фекере
Һорау алыуҙар күрһәтеүенсә, дөйөм йәмғиәт биотехнология нигеҙҙәре тураһында артыҡ белмәй. Күпселек дәғүәләр шулай тип иҫәпләй: Даими помидорҙа, трансгенлы помидорҙарҙан айырмалы рәүештә, гендар юҡ.
Молекуляр биолог Энн Гловер фекеренсә, ГМО-ларға ҡаршы сығыусылар «психик аҡылһыҙлыҡ формаһы» менән яфалана. Э. Гловерҙың әйтемдәре уның Европа комиссияһының баш ғилми кәңәшсеһе вазифаһынан китеүенә килтерә.
2016 йылда 120-нән ашыу Нобель премияһы лауреаты (күпселеге табиптар, биологтар һәм химиктар) Гринпис, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы һәм бөтә донъя хөкүмәттәрен генетик модификацияланған организмдар менән көрәште туҡтатырға саҡырған хатҡа ҡул ҡуя.
ГМО һәм дин
Йәһүд ортодоксаль союзы һығымтаһына ярашлы, генетик модификациялар продукттың кошер характерына йоғонто яһамай ҡалмай.
Ислам юриспруденция советы (Islamic Jurisprudence Council, IJC) мәғлүмәттәре буйынса, ГМ орлоҡтарынан алынған продукция хәләл.
Католик сиркәүе ГМ культураларын үҫтереү яҡлы. . Юғары сиркәү иерархтары фекеренсә, ГМ мәҙәниәттәре донъялағы аслыҡ һәм фәҡирлек проблемаһын хәл итә ала.
Бәхәс
ГМО-лар буйынса бәхәстәр бар, бигерәк тә уларҙы лаборатор шарттарҙан тыш сығарыу. Бәхәскә ҡулланыусылар, етештереүселәр, биотехнологик компаниялар, дәүләт көйләүселәре, хөкүмәткә ҡарамаған ойошмалар һәм ғалимдар йәлеп ителә. Был мәшәҡәттәрҙең күбеһе генетик модификацияланған культураларға һәм уларҙан алынған аҙыҡтың хәүефһеҙме-юҡмы икәнлегенә һәм уларҙы үҫтереүҙең тирә-яҡ мөхиткә ниндәй йоғонто яһаясағына ҡағыла. Был бәхәстәр суд процестарына, халыҡ-ара сауҙа бәхәстәренә һәм протестарға, ҡайһы бер илдәрҙә коммерция продукцияһын сикләүгә килтерә.
Фәнни консенсус бар, әлеге ваҡытта ГМ культураларынан алынған аҙыҡ-түлек кеше һаулығына ғәҙәти аҙыҡ-түлеккә ҡарағанда ҙурыраҡ хәүеф тыуҙырмай, әммә һәр ГМ продуктын уны индергәнгә тиклем һәр осраҡ буйынса һынап ҡарарға кәрәк. Әммә йәмәғәтселек вәкилдәре ғалимдарға ҡарағанда генетик модификацияланған аҙыҡтарҙы хәүефһеҙ тип ҡабул итеү мөмкинлеге күпкә кәмерәк. Генетик модификацияланған аҙыҡтарҙың хоҡуҡи һәм норматив статусы илдән-илгә үҙгәреп тора: ҡайһы бер илдәр уларҙы тыя йәки сикләй, ә икенселәре төрлө дәрәжәлә көйләү мөмкинлеген бирә.
Яблоков Дмитрий Дмитриевич
Яблоков Дмитрий Дмитриевич (13 ноябрь 1896 йыл — 18 февраль 1993 йыл) — СССР терапевы, ғалим һәм клиницист. СССР Медицина фәндәре академияһы академигы. Томск медицина институтының факультет терапевтик клиникаһы кафедраһы профессоры. Социалистик Хеҙмәт Геройы. Икенсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты.
Биографияһы
Дмитрий Дмитриевич Яблоков 1896 йылдың 13 ноябрендә Өфө ҡалаһында (хәҙерге Башҡортостан) уҡытыусы ғаиләһендә тыуа.
1916 йылда Өфө дини семинарияны (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — гимназия) тамамлағандан һуң Петроград университетының Пермь филиалындағы физико-математика факультетының медицина бүлексәһенә уҡырға инә. 1918 йылда Аҡ армияла фельдшер булып хәрби хеҙмәт үтә, 1919 йылдың ноябренән — Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы (РККА) сафында.
1920—1923 йылдарҙа Томск университетының медицина факультетында уҡыуын дауам итә. 1923 йылдан башлап — рентген кабинетында ғилми хеҙмәткәр, факультеттағы терапевтик клиникала ординатор, 1931 йылдан башлап — факультет клиникаһы кафедраһында туберкулез курсы буйынса доцент. 1936 йылдан — госпиталь терапевтик клиникаһы кафедраһы мөдире, 1941—1979 йылдарҙа — кафедра мөдире, 1979 йылдан В. М. Молотов исемендәге Томск дәүләт медицина институтының факультет терапияһы кафедраһы профессоры.
Д. Д. Яблоков — илдә һәм сит илдәрҙә киң билдәле күренекле табип-клиницист, педагог һәм ғалим. Фәнни тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре — фтизиатрия, пульмонология, край патологияһы (описторхоз), клиник фармакология (Себерҙең дарыу үләндәре), курортология. Күп йыллыҡ хеҙмәт эшмәкәрлеге осоронда Себерҙә терапевтар, ревматологтар, фтизиатрҙар, курорт эше белгестәре мәктәптәрен булдыра. 1925 йылда Себерҙә беренсе булып дауалау пневмотораксынҡуллана, 1929 йылда башҡарылған эштең темаһы «Диагностикалау һәм дауалау ысулы булараҡ пневмоперитонеум» темаһына ғилми эшен тамамлай. 1937 йылда «Үпкә туберкулезын һәм сероз бөркәнсектәрҙе алтын тоҙҙары менән дауалау тураһында» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында профессор Д. Д. Яблоков Томскиҙағы эвакогоспиталдәрҙә баш терапевт була, ә Д. Д. Яблоков етәкләгән клиникала Себерҙең дарыу үҫемлектәренән алынған яңы дауалау саралары һынауҙар үтә.
Ҙур дауалау һәм консультация эштәре менән бер рәттән, ул фармаколог профессор Н. В. Вершинин һәм ботаник профессор В. В. Ревердатто менән бергә Себерҙең дарыу үҫемлектәренән йөрәк, гипотензив, седатив һәм ҡаҡырыҡты бүлеп сығарырға ярҙам итеүсе дауалау сараларын өйрәнеү һәм уларҙы практика индереү буйынса ғилми-тикшеренеү эше менән дә шөғөлләнә.
Себер курорттарын өйрәнеп, Д. Д. Яблоков 1938 йылда «Аҡҡош курорты һәм уның дауалау факторҙары» тигән ғилми хеҙмәт баҫтырып сығара. Нервы системаһының функциональ боҙолоуын, гипертоник ауырыуҙарҙы, атеросклероздың башланғыс формаларын, терәк-хәрәкәт аппараты ауырыуҙарын дауаланғанда һәм гинекология сирҙәрен дауалау практикаһында файҙаланыу өсөн Чажемто һыуының бальнеологик үҙенсәлектәрен тикшереүҙә ҡатнаша һәм 1960 йылдан ревматизм, описторхоз һәм эхинококкозды диагностикалау һәм дауалауға .ҙур иғтибар бүлә.
Д. Д. Яблоков «Боровое», «Карачи күле», «Шира күле», «Чемал», «Аҡҡош» кеүек билдәле Себер курорттарының консультанты һәм фәнни етәксеһе була.
1987 йылдан Томск дәүләт медицина институты факультет терапияһы кафедраһында профессор-консультант булып эшләй.
Медицина фәндәре докторы, профессор, СССР Медицина фәндәре академияһы академигы (1965; 1950 йылдан ағза-корреспонденты; 1992 йылдан — Рәсәй Медицина фәндәре академияһы академигы).
1993 йылдың 18 февралендә вафат була. Томскиҙең Бактин зыяратына ерләнгән.
Хеҙмәттәре
Академик Д. Д. Яблоковтың 250-нән ашыу ғилми хеҙмәте баҫылған, шул иҫәптән 17 монография («Силикоз һәм силикотуберкулез клиникаһы» (1962), «Туберкулез һәм эске ауырыуҙар клиникаһында бронхоүпкәлә ҡан йыйылыуы һәм ҡан төкөрөү» (1971), «Эске ауырыуҙар менән берлектә үпкә туберкулезы» (1976), «Кешенең описторхозы» (1979), «Эске ауырыуҙарҙы дауалау буйынса һайланма главалар» (1983, 1990, 1996)).
Дмитрий Дмитриевич редакцияһы аҫтында фәнни эштәрҙең 15 йыйынтығы сыға.
«Туберкулез һәм эске ауырыуҙар клиникаһында бронхоүпкәлә ҡан йыйылыуы һәм ҡан төкөрөү» (1971) монографияһы өсөн 1971 йылда профессор Д. Д. Яблоковҡа СССР Медицина Фәндәре академияһы Президиумының премияһы һәм С. П. Боткин исемендәге миҙал тапшырыла.
Ҙур медицина энциклопедияһын мөхәррирләү эшендә әүҙем ҡатнаша (2-се һәм 3-сө баҫмалар) — ике бүлектең («Эске ауырыуҙар» һәм «фтизиатрия») мөхәррире, эске һәм туберкулез ауырыуҙары буйынса күп томлы әсбаптың авторҙашы.
Яблоков Д. Д. 6 фән докторы һәм 39 медицина фәндәре кандидатын әҙерләй.
Кнау
Кнау (Knau) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 654 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,71 км2. Диңгеҙ кимәленән 450 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7389 һәм автомобиль коды — SOK.
Калькутта
Кальку́тта (2001 йылдан рәсми атамаһы — Ко́лката) (কলকাতা, Kolkata; कोलकता) — Һиндостандың көнсығышындағы Ганг дельтаһындағы ҡала, Көнбайыш Бенгал штатының баш ҡалаһы, Һиндостандағы Мумбайҙан ҡала майҙаны буйынса икенсе һәм халҡы буйынса Мумбаи, Дели һәм Бангалорҙан һуң дүртенсе ҡала.
2011 йылға ҡарата халыҡ һаны 4 486 679 кеше,  агломерацияһы — 14 112 536 кеше (Һиндостан ҡалалар агломерациялары араһында 3-сө урын).
Британия хакимлығы йылдарында Калькутта бар Британия Һиндостаны өсөн 1911 йылғаса баш ҡала ролен үтәгән. Шуның өсөн бөгөн дә ул мәғариф, фән, мәҙәниәт һәм сәйәсәт үҙәге булып тора. Шулай ҙа ҡаланың проблемалары ла етәрлек: ярлылыҡ, һауаның бысраныуы һәм юлдарҙағы тығындар.
Халҡы
2011 йылғы мәғлүмәттәр буйынса ҡала халҡы 4 486 679, ҡаланың агломерацияһы — 14 112 536 кеше. 1000 ир- егет, 928 ҡатын-ҡыҙ. Ҡалала уҡыу-яҙа белгәндәр- 81 % (был башҡа төбәктәр менән сағыштырғанда юғары). Халыҡтың артыуы- 4,1 %,(башҡа миллионлы ҡалаларға ҡарағанда түбән).
Халыҡтың күпселеге— бенгалдар. Әҙселек— бихарҙар, инглиз-һиндостанлылар, ҡытайҙар һ.б.. XX быуатҡа ҡәҙәре йәһүдтәр ҙә йәшәгән булған.
Индустар 73 %, 23 % — мосолмандар, , 2 % — христиандар, 1 % — джайнистар.
Иҡтисады
Эре банкылар һәм финанс үҙәге, шулай уҡ күп кенә банкылар өсөн дә штаб-квартира булып иҫәпләнә: Allahabad Bank, Uco Bank и United Bank of India.
Ҡала мөһим сәнәғәт үҙәге булып ҡала: бында ҡорос ҡойоу, машина төҙөлөшө, цемент, фармацевтика, аҙыҡ-түлек, текстиль тармаҡтары үҫешкән. 2005 йылғы мәғлүмәттәргә ҡарағанда Калькуттала тулайым эске продукт АҠШ-тың 94 млрд доллар тәшкил итә. 2009 йылға был күрһәткес тағы ла күтәрелә төшкән,162 млрд. доллар.
Элемтә
Ҡаланың мобиль элемтәһен BSNL дәүләт компаниеһы һәм шулай уҡ шәхси операторҙар: Vodafone, Airtel, Reliance Communications, Uninor, Idea Cellular, Aircel, Tata DoCoMo, Tata Indicom, Virgin Mobile и MTS India йүнләй. Киң форматлы интернет селтәрен BSNL, Tata Indicom, Sify, Airtel, Reliance и Alliance компаниелары тәьмин итә.
Иҫтәлекле урындары
Ҡаланың архитектураһы үҙ эсенә готик, роман, барокко, көнсығыш һәм һинд-ислам стилдәрен эсенә ала. 1814 йылда төҙөлгән Һинд музейы, Азияла иң боронғоларҙан иҫәпләнә, унда Һиндостан тарихы һәм мәҙәниәте ҡомартҡылары бик күп.
Коскобальцы
Коскобальцы — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Улень (Оло Улень) йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Муравей
Муравей — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ковач йылғаһының һул ярына тамағынан 3,2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шолга (Икса ҡушылдығы)
Шолга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Икса йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Утлы Ер
Утлы Ер (Tierra del Fuego ) — Көньяҡ Американың иң көньяҡ өлөшөндәге архипелаг, уның составына яҡынса 40 мең утрау керә. Архипелагтың дөйөм майҙаны — 73 753 км² (шул иҫәптән архипелагтың иң ҙур утрауы Утлы Ер (Исла-Гранде) майҙаны — 47 992 км²).
Архипелаг утрауҙарының күп өлөшө Чилиныҡы һәм Магальянес өлкәһенә керә. Архипелагтың иң ҙур утрауы — Утлы Ер (Исла-Гранде) Чили һәм Аргентина араһында бүленгән. Аргентинаға шулай уҡ архипелагтың иң көнсығыш утрауы Эстадос ҡарай.
Географияһы
Архипелагты Көньяҡ Америка менән Магеллан боғаҙы, ә Антарктида менән — Дрейк боғаҙы айыра. Архипелагтың иң ҙур утрауы шул уҡ исем менән атала — Утлы Ер (башҡа исеме Исла-Гранде).
Иң юғары нөктәһе — Дарвин тауы (2488 м), элек Шиптон тауы (2469 м) иҫәпләнгән.
Архипелаг утрауҙарҙың ярҙары, бигерәк тә көньяҡ-көнбайышта, ныҡ йырғыланған.
Архипелагтан көньяҡтараҡ Көньяҡ Американың иң көньяҡ нөктәһе Диего-Рамирес утрауҙары урынлашҡан.
Тарихы
Тәү башлап асыусы Магеллан архипелагты Билдәһеҙ Көньяҡ ерҙең (Terra Australis Incognita) төньяҡ өлөшө тип иҫәпләгән. Архипелаг атамаһын уның йөҙөүенән һуң ала. Төбәк халҡы (индейҙар) төндә яр буйҙарында усаҡ яҡҡандар, шунлыҡтан Магеллан был уттарҙы вулкан сығышлы тип уйлаған, һәм асылған территорияны Утлы Ер тип атай.
XIX быуат аҙағында Джулиус Поппер Янар Ер архипелагын колонизациялауҙы башҡара.
Халҡы
Утлы Ер утрауында планетаның иң көньяҡ ҡалаһы — Ушуая (Аргентина), ә Наварино утрауында Ерҙең иң көньяҡ тораҡ пункты — Пуэрто-Торо (Чили) урынлашҡан. Халҡының күп өлөшө Утлы Ер утрауында йәшәй.
Утлы Ерҙең төп халҡы (шулай уҡ утлы ерлеләр йәки фуэгиндар булараҡ билдәле) араһында ямана айырым телендә һөйләшкән яган халҡы өҫтөнлөк итә. Утрауҙа шулай уҡ Көньяҡ Американың материк өлөшө халыҡтары ла йәшәй.
15 ғинуар
15 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 15-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 350 көн ҡала (кәбисә йылында 351).
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Ягулка
Ягулка — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/124/178/19/12 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ежовка (Благовещен районы)
Ежовка (Ежовка) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 84 кеше. Почта индексы — 453455, ОКАТО коды — 80215834003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Лоцманов Юрий Александрович
Лоцманов Юрий Александрович (10 октябрь 1927 йыл — 11 июнь 2016 йыл) — СССР һәм Рәсәй табип-отоларингологы, Башҡорт дәүләт медицина университеты  ректоры (1973-1982), медицина фәндәре докторы, профессор.
Биографияһы
Юрий Александрович Лоцманов 1927 йылдың 10 октябрендә Ҡырғыҙ ССР-ындағы Ош ҡалаһында медицина хеҙмәткәрҙәре ғаиләһендә тыуған.
1950 йылда Куйбышев медицина институтын тамамлаған.
1950 йылдан алып 1973 йылға тиклем Куйбышев медицина институтының оториноларингология клиникаһында эшләй, был учреждениела ул клиника ординаторы вазифаһынан доцентҡа тиклем хеҙмәт юлын үтә.
1960 йылда «К вопросу о рецидивах рака гортани» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1970 йылда «Клиника и лечение рецидивов рака гортани и глотки» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай».1975 йылда уға профессор дәрәжәһе бирелә.
1973 йылдан 1982 йылға тиклем — Башҡорт мединституты ректоры, бер үк ваҡытта (1977 йылдан) — санитар‑гигиена һәм стоматология факультеттарының ЛОР-ауырыуҙары кафедра мөдире.
1983 йылдан алып Һарытау дәүләт медицина университетында эшләй: 1991 йылға тиклем — оториноларингология дауалау факультетында кафедра мөдире, 1991 йылдан алып 1996 йылға тиклем — Н. П. Симановский исемендәге берләшкән  оториноларингология кафедраһы мөдире, 1996 йылдан — кафедра профессоры.
Бөтә Рәсәй оториноларингологтар йәмғиәте идаралығы ағзаһы, Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министрлығының оториноларингология буйынса уҡытыу-методик комиссияһы, Рәсә Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы һәм  Рәсәй Медицина фәндәре академияһының оториноларингология һәм логопатология буйынса  ғилми Советы ағзаһы итеп һайлана.
Аҙаҡҡы йылдарҙа Һамарҙа РМФА академигы Солдатов Игорь Борисович менән хеҙмәттәшлек итә..
Фәнни һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге
Ғилми һәм ғәмәли эшмәкәрлеге -лоронкология өлкәһе.
Һарытауҙа эшләгән осорҙа Лор-органдар ауырыуҙарын аутогено кеүек-, магнито-, УЗ-, УФО-лазеротерапия һымаҡ ысулдар менән дауалауҙы ғәмәлгә индерә.
Балаларҙа аденоидит, ринит  һәм риносинусит, хроник тонзиллитты дауалау ысулдарын уйлап таба..
Уның етәкселегендә 6 кандидатлыҡ һәм 1 докторлыҡ диссертация яҡдана.
107 фәнни эш һәм 7 уйлап табыу авторы.
1958 йылдан алып бөтә Союз, ә һуңынан Рәсәй оториноларингологтар съездарында ҡатнаша,  бөтә Рәсәй оториноларингологтар йәмғиәтенең идара ағзаһы итеп  һайлана.
Иртөбәк (Күгәрсен районы)
Иртөбәк (Иртюбяк) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 70 кеше. Почта индексы — 453331, ОКАТО коды — 80238815005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Корбуссен
Корбуссен (Korbußen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 470 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,22 км2. Диңгеҙ кимәленән 291 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7554 һәм автомобиль коды — GRZ.
Наченалка
Наченалка — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нуя йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Косуль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ашдод
Ашдо́д (אשדוד, إسدود/أشدود)– Израилдең Көньяҡ округында ҡала. Ҙурлығы буйынса Израильдә бишенсе ҡала, Телль-Авивтан 30км көньяҡта урынлашҡан. Ҡала төбәктә мөһим сәнәғәт үҙәге булып тора. Ашдод порты — илдә иң эре порт, уның аша илгә керетелгән йөктәрҙең 60 % үтә. Ҡалала яҡынса 210 мең кеше йәшәй.
Хәҙерге Ашдод урынындағы тораҡ тураһында яҙма документтар Б.Э.Т   XVII быуатҡа барып тоташа, был донъялағы иң боронғо ҡала тип иҫәпләргә дәлил бирә. Ашдод Библияла 30 тапҡыр телгә алына.
Хәҙерге Ашдодҡа, элекке ҡаланан йыраҡ түгел ҡомло тауҙарҙа, 1956 йылда нигеҙ һалына. Ҡала статусы 1968 йылда бирелә. Был ваҡытта ҡала биләмәһе 60 кв. км, халҡы 20 мең була. Ҡала генераль план буйынса үҫә, был һауа бысраныуын булдырмауҙы, юл хәрәкәтен ойоштороуҙы еңеләйтә. Израиль Үҙәк статистика бюроһы мәғлүмәте буйынса 2007 йылда Ашдодта 207 мең кеше йәшәй, майҙаны 47 242 дунам тәшкил итә.
Ҡәрҙәш ҡалалары
thumb|Ашдод пляжы Ашдодтың ҡәрҙәш ҡалалары:
Греция тарихы
Грецияның тарихҡаса осоро
360 мең йәштәге бик боронғо архантроптар мәйеттәре Петралон. мәмерйәһендә табылған. Пелопоннес. территорияһында 40 мең йыл элек йәшәгән неандерталсылар мәйеттәре табылғаны ла билдәле, Греция тарихының иғтибарға лайыҡ тағы бер нимәһе булып, үрге палеолиттан алып мезолитҡа .тиклемге кеше йәшәүен раҫлаған табылдыҡтар араһындағы өҙөклөк (разрыв) тора. Греция неолиты анатолий сығышлы һәм Сескло, Неа Никомедия һәм Димини (Винчатың көньяҡ варианты) мәҙәниәттәрендә сағыла. Грециялағы иң боронғо неолит тораҡтарының береһе булып б.э.т. 7 мең йыл менән билдәләнгән Франхти (Σπήλαιο Φράγχθι) мәмерйәһе иҫәпләнә, һәм ул бында йәшәгән кешеләрҙә үҫешкән диңгеҙҙә йөрөү мөмкинлеге булғанын хәбәр итә
Грек тарихынаса булған эгей цивилизацияһы (иртә һәм урта осор)
Тәүге мәҙәни үҙәктәр Микеныла Генрих Шлиман (1876), Крит утрауында Артур Эванс (с 1899) алып барған ҡаҙыу эштәре һөҙөмтәһендә табылған. XIX быуаттан бер нисә йөҙ һәйкәл: ҡәберлектәр, ултыраҡтар, Лемнос утрауындағы 5 м бейеклегендәге таш диуарлы Полиохна тибындағы ҙур ҡалалар, Милос утрауындағы Филакопи; батша резиденциялары — Троя, Крит һарайҙары (Кносс, Маллия, Фест), Микенылағы акрополь тикшерелгән.
Был осорҙоң иң билдәле археологик мәҙәниәттәре — миной, йәки крит, һәм микен, осорҙоң атамаһы ла шунан алынған, шулай уҡ бер нисә локаль, айырым алғанда, киклад һәм эллин мәҙәниәттәре бар.
Гре́к осорона тиклемге субстра́т — самалап әйткәндә, протогрек телен йөрөтөүселәр килгәнгә саҡлы Боронғо Греция территорияһында таралған билдәһеҙ тел йәиһә бер нисә телде аңлатҡан термин. Грек һүҙҙәренең күҙгә ташланған бер өлөшөн, протоһинд-европа тамырҙарын һәм морфемаларын яңынан ҡороп ҡарағанда ла аңлатып булмағанлыҡтан, грек теле бик күп һүҙ һәм яңғыҙлыҡ исемдәрҙе грек теленә тиклемге телдән йә телдәрҙән алғандыр тип фаразлайҙар.
Грек осорона тиклемге субстрат археологияла материк Грецияһы эллада цивилизацияһының иртә һәм өлөшләп урта периоды, шулай уҡ Эгей диңгеҙе утрауҙарының миной һәм киклад цивилизацияһы менән оҡшашлығы бар (ассоциируется). Алдағы өс дәүерҙе йотҡан Микен цивилизацияһы барлыҡҡа килгәс, грек осорона тиклемге халыҡ бик тиҙ арала ассимиляцияланған. Геродот эпохаһында уҡ инде ул иҫкә алған күп халыҡтар тик легендаларҙа ғына һаҡланған булып сыға.
Микен цивилизацияһы
Асылда Греция территорияһында грек халҡы өҫтөнлөк алған тәүге мәҙәниәт — ул алдағы эгей мәҙәниәттәрен берләштергән Микен мәҙәниәте. Фаразлау буйынса, Балҡанға хәҙерге Румыния, Молдавия һәм Көньяҡ Украина региондарынан күсеп килгән (миграциялаған) усат мәҙәниәте тоҡомдары грек телен йөрөтөүселәр булған. Һуңғы бронза быуаты дауамында йәшәп килгән микен мәҙәниәте, яҡынса б.э.т. 2100 йылдан башлап (шахта кәшәнәләре периоды) һәм б.э.т. 1100 йылда цивилизация ҡолағанға саҡлы, эгей регионына ахейсылар килгәнгә тиклем дауам иткән. Был тарихи дәүер Гомерҙың эпик поэмаларында һәм грек мифологияһының төп өлөшөндә сағылыш тапҡан. Микен периоды атамаһын Пелопоннес өлкәһендә, Арголиданың төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан микен археологик участкаһынан (Микены) алған. Был эпоха тураһында мөһим мәғлүмәт биреүсе башҡа урындарға Афины, Пилос, Фивы һәм Тиринф ҡарай.
Микен цивилизацияһы менән хәрби аристократия идара иткән. Яҡынса б.э.т. 1400 йылда Крит, миной цивилизацияһы үҙәге миной һыҙымлы A яҙмаһын үҙләштергән микенлылар контроленә күскән, ә яҙма боронғо грек теленең иртә формаларын яҙырға мөмкинлек биргән һыҙымлы яҙмаһына әүерелгән (трансформацияланған).
Микендар юғары ҡатлам кешеләрен, бейек көмбәҙле һәм таштан һалынған дүрткел инеү урынынан торған ҙур түңәрәк ерләү камераларында ерләгәндәр. Ҡәберлектә мәйет эргәһендә ҡорал һәм хәрби кәрәк-яраҡ ҡалдырғандар. Юғары ҡатлам вәкилдәрен йыш ҡына алтын битлектәрҙә, диадемалар, хәрби кейемдәр һәм затлы таштар менән уйып биҙәлгән ҡоралдар менән ерләгәндәр. Мәйеттәрҙе ултырған килеш ерләгәндәр, ҡайһылары мумификацияланған.
Яҡынса б. э. т. 1100 йылда микен цивилизацияһы көтөлмәгәндә емерелгән, күп һанлы ҡалалар бөлгөнлөккә төшкән һәм Греция тарихсылары ҡараңғы быуат тип атаған эпохаға сумған. Грецияла һәм яҙма мәҙәниәте түбәнгә тәгәрәгән. Гректар үҙҙәре был ваҡиғаны баһалағанда, археологик материал менән раҫлау бик ярлы булһа ла, традиция буйынса, төшөнкөлөк сәбәпсеһе тип башҡа эллин ҡәбиләләрен — дорийлыларҙы ғәйепләйҙәр, фажиғәне уларҙың яңы тулҡын баҫып инеүе менән бәйләйҙәр.
Грецияның ҡараңғы быуаттары
Ҡараңғы быуаттар, Гомер Грецияһы— Боронғо Греция тарихындағы яҡынса б.э.т. 1200—800 йй. периоды, ул микен мәҙәниәте байыған осорҙан һуң һәм, фараздар буйынса, дорий баҫып инеүе осоронан башланған, һәм грек полистары үҫешә башлағанда (архаика периодында) тамамланған.
Был период тураһында бик аҙ билдәле, ул дәүерҙә мәҙәниәт бөлгөнлөккә төшкән һәм хатта яҙма юғалған. Микен (ахей) цивилизацияһының ҡалдыҡтары тулыһынса емерелгән, яңынан ырыу-ҡәбилә мөнәсәбәттәре барлыҡҡа килгән һәм өҫтөнлөк алған, ләкин шул уҡ ваҡытта уларҙың иртә синыф мөнәсәбәттәренә әүерелеүе, шулай уҡ уникаль полис алды йәмәғәт структураларының формалашыуы күҙәтелгән.
Был көрсөк осороноң аҙағында грек цивилизацияһы яңыра башлаған, был грек донъяһының Ҡара диңгеҙҙән Испанияға саҡлы киңәйеүенә килтергән. Яҙманы грек теленә, алфавит нигеҙендә финикийлылар яңынан тыуҙырған, һәм ул Италия һәм Галлияның төньяғына таралған.
Боронғо Греция: б. э. т. 776—323 йылдар
Тарихтың боронғо периодында грек телендә һөйләшкән илдәрҙе Боронғо Греция  тип атайҙар. Был Пелопоннес — хәҙерге Греция территорияһы ғына түгел, ә эллин (йәғни грек), уға боронғо замандарҙа гректар йәшәгән эллин мәҙәниәтле башҡа өлкәләр ҙә: Кипр, Төркиәнең Эгей яры (ул саҡта Иония тип билдәле булған), Сицилия һәм көньяҡ Италия (ул саҡта Бөйөк Греция тип билдәле булған), шулай уҡ хәҙерге Албания, көньяҡ Франция яр буйҙарында, көнсығыш һәм төньяҡ-көнсығыш Испанияла, Ливияла, Мысырҙа, Болгарияла, Румынияла, Украинала һәм көньяҡ Рәсәйҙә таралған грек ултыраҡтары ла инә.
Боронғо грек периодының төгәл башын һәм аҙағын билдәләү буйынса килешеү юҡ. Ғәҙәттә Греция Рим тарафынан баҫып алынғанға тиклемге бөтөн грек тарихын шулай атайҙар, ләкин тарихсылар был терминды талапсан ҡулланалар. Ҡайһы бер авторҙар уға яҡынса б.э.т. 1100 йылдарҙа тарҡалған Микен цивилизацияһын индерәләр, ә ҡайһылары, Миной цивилизацияһы һуңғы грек мәҙәниәтенән шул тиклем ныҡ айырылып торғанын белгәнлектән, уларҙы бер төшөнсә менән бәйләп булмай тип раҫлайҙар.
Хәҙерге заман грек дәреслектәрендә «боронғолоҡ» — ул римлеләр баҫып ингәнгә саҡлы сәнғәт, мәҙәниәт һәм сәйәсәт стилдәре менән айырылып торған дүрт өлөшкә бүленгән яҡынса 1000 йыл (Микен фажиғәһенән һуң) оҙонлоғондағы период. Беренсе булып грек ҡараңғы быуаттары килә (б.э.т. 1100 й. — б.э.т. 800 й.). Был ваҡытта рәссамдар амфораларҙы һәм башҡа балсыҡ, геометрик формалар — квадраттар, түңәрәктәр, һыҙыҡтар менән биҙәгәндәр. Архаик периодта (б.э.т. 800 й.—б.э.т. 500 й.) скульпторҙар ерҙә булмаған туң "архаик йылмайыу"лы хәрәкәтһеҙ позала баҫтырып ҡуйылған һындар (статуи) яһағандар. Классик периодта (б.э.т. 500 й.— б.э.т. 323 г. й.) хәҙерге көнгә тиклем өлгөлө тип һаналған стиль камиллыҡҡа еткерелгән (мәҫәлән, Парфенон). Эллинистик периодта (б.э.т. 323 й. — б.э.т. 146 й.), Искәндәр Зөлҡәрнәй йәки Александр Македонский, (шулай уҡ александрийский тип йөрөткәндәр) яулап алыуҙарынан һуң, эллинистик цивилизацияның ҡайһы бер һыҙаттары Мысырға һәм Бактрияға саҡлы таралған. Ҡайһы саҡта грек цивилизацияһын III быуатҡа, христианлыҡ таралғанға саҡлы, дауам иткән тип иҫәпләйҙәр.
Традиция буйынса, асылда боронғо грек периоды б.э.т. 776 й., беренсе Олимпия уйындарынан, башланған һәм б.э.т. 323 й. вафатына саҡлы дауам иткән.
Күпселек тарихсылар боронғо Грецияны Көнбайыш цивилизацияһының мәҙәни нигеҙе тип иҫәпләй. Грек мәҙәниәте уны Европаның күп өлөштәренә еткергән Рим империяһына ҡеүәтле йоғонто яһаған. Боронғо грек цивилизацияһы, бигерәк тә Көнбайыш Европала Яңырыу осоронда һәм шулай уҡ һуңғараҡ, XVIII быуат һәм XIX быуат бб. төрлө неоклассик хәрәкәттәр дәүерендә хәҙерге заман донъяһының теленә, сәйәсәтенә, мәғарифына, фәлсәфәһенә, сәнғәтенә һәм архитектураһына ғәйәт ҙур өлөш индергән
Эллинистик Греция: б. э. т. 323—146 йылдар
Греция тарихының Эллинистик периоды б. э. т. 323 йылда ҙең вафатынан алып б. э. т. 146 йылда Пелопоннес ярымутрауының һәм грек утрауҙарының Римгә ҡушылған дәүеренә саҡлы арауыҡты биләгән. Рим хакимлығы урынлашыуы эллинистик йәмғиәт һәм мәҙәниәтте һаҡлап ҡалыуға ҡамасауламаһа ла, сөнки улар Христианлыҡ килгәнсегә саҡлы ғәмәлдә үҙгәрешһеҙ ҡалған, ул грек сәйәси бойондороҡһоҙлоғон юҡҡа сығарған.
Рим Грецияһы: б. э. т. 146 йыл — б. э. 330 йылы
Рим Грецияһы — рим императоры Бөйөк Константин Iнең б.э.т. 330 й. Византия ҡалаһын Яңы Рим тип үҙгәрткәненә һәм Рим империяһы баш ҡалаһын унда күсергәнгә тиклемге, һуңғараҡ Константинополь, Римдең коринфлыларҙы б.э.т. 146 й. Коринф янында еңгәндән һуңғы грек тарихы периоды.
Византия Грецияһы
Диоклетиан Рим империяһында тетрархия индергәндән һуң аҡрынлап икегә — көнбайыш һәм көнсығыш өлөшкә айырымлана барған. 395 йылда Бөйөк Феодосий үлгәндән һуң Рим империяһы бөтөнләй айырымланған, ә 476 йылда Көнбайыш рим империяһы тарҡалған. Пелопоннес ярымутрауы һәм грек телендә һөйләшкән донъяның күп өлөшө Көнсығыш Рим империяһы, һуңғараҡ Византия империяһы тип йөрөтөлгән, власы аҫтында ҡалған. VII быуатта были созданы новые единицы территориаль бүленештнең яңы берәмектәре — фемалар — Фракисиялар барлыҡҡа килгән: (Анатолия), Анатолик (Каппадокия), Армениак (Понт), Опсикий (Вифиния), VIII—IX быуаттарҙа тағы ла бер нисә фема — Эллада (Аттика һәм Үҙәк Эллада), Пелопоннес (Пелопоннес), Никополь (Көнбайыш Эллада һәм Эпир), Фракия (Көнсығыш Фракия), Македония (Көнбайыш Фракия), Стримон (Көнсығыш Македония), Фессалоники (Көнбайыш Македония), Эгей диңгеҙе (Эгей утрауҙары), Самос (Анатолия), Херсон (Таврида), Крит (Крит), Кипр (Кипр) һ.б. Фемалар менән стратигтар идара иткән, фемалар башында мерархтар торған мераларға бүленгән. 1204 йылда Константинополь тәре йөрөтөүселәр тарафынан баҫып алынған, ә Византияның тәре йөрөтөүселәр баҫып алмаған өлөшө бер нисә дәүләткә тарҡалған: 1334 йылда сербтар Македонияны баҫып алғандар. 1345 йылға сербтар шулай уҡ Албания һәм Эпирҙы баҫып алғандар. 1346 йылда король сербтар короле Стефан тәхеткә ултырған һәм получил титул «Батша һәм сербтар һәм гректар самодержецы (сикләнмәгән власлы хаким)» тигән титул алған, ә архиепископ Иоанникий патриарх тип иғлан ителгән. 1348 йылдың һуңына сербтар шулай уҡ Этолияны, Фессалияны һәм Акарнанияны яулаған.
Ғосман Грецияһы: 1453—1821 йылдар
XIV быуаттан башлап 1821 йылда бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителгәнгә саҡлы Грецияның күп өлөшө Ғосман империяһының бер өлөшө булған. Төрөктәр Европала 1354 йылда тәүләп күренгән. Грек телендә һөйләшкән бөтөн донъя менән алдағы 1100 йыл хакимлыҡ иткән Византия империяһы, 1204 йылда 4-се Тәре яуы һөҙөмтәһендә Константинополь алынғандан һуң, ҡотолғоһоҙ көсһөҙләнгән булған. Болгарияны 1371 й. һәм Сербияны 1389 й. ҡыйтратҡандан һуң, төрөктәр көньяҡҡа, 1458 йылда Афинаны алып, асылда Грецияға табан хәрәкәт иткән. Гректар держались в Пелопоннеста 1460 й. саҡлы ҡаршы тора алған, ә Венеция һәм Генуя бер нисә утрауҙы ғына һаҡлап ҡала алған, ләкин 1500 йылға тигеҙлек Грецияһының күп өлөшө һәм утрауҙар төрөктәр ҡулына күскән. Төрөктәр нигеҙҙә тауҙарҙы яуламаған, шуның өсөн тау райондары гректар өсөн йәшеренеү урыны булып хеҙмәт иткән. Кипр 1571 й. ҡолатылған, ә Венеция 1670 й. саҡлы Критҡа эйә булған. Венеция хакимлығында булған Ионик утрауҙары ғына төрөктәр тарафынан яуланмай ҡалған.
Хәҙерге заман Грецияһы: 1821 йылдан
1821 йылдың 25 мартында Европа илдәре ярҙамы менән гректар төрөктәргә ҡаршы ҡораллы ихтилалға күтәрелгәндәр, шуның һөҙөмтәһендә улар башында немец сығышлы король Оттон торған короллек булдырғандар. Гректарҙың бойондороҡһоҙлоҡ яулауында Наварин эргәһендә төрөктәрҙе ҡыйратҡан урыҫ флотының да әһәмиәте ҙур. Константинополь патриархынан бойондороҡһоҙ булған милли православие сиркәүен булдырыу артабанғы аҙым булып торған. Греция етәкселеге немец һәм британ ориентацияһы араһында икеләнгән.
Беренсе донъя һуғышы Грецияны Төркиә менән һуғышҡа алып килгән, һәм был бәрелеш гректарҙы Анатолиянан ҡыуып ебәреү менән тамамланған. Уңышһыҙлыҡта, бер яҡтан, йыш ҡабатланған хәрби түңкәрелештәргә һәм коммунистик партизан хәрәкәтенең көсәйеүенә алып килгән; бының юғары нөктәһе (кульминацияһы) — 1940-сы йылдарҙағы граждандар һуғышы һәм һөҙөмтәлә ҡара полковниктар власы урынлашыуы. Кипрҙы уңышһыҙ аннексияларға маташыу йәмғиәтте демократизациялауға һәм Грецияны Евросоюз составына килтергән. 2001 йылда ил милли валютанан баш тартҡан.
Шолтома
Шолтома (Шелтома) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чурьега йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.