cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡуяныш (күл)
Тасуирламаһы
Ҡуяныш оҙонса түңәрәк һыҙатлы. Һыуының үтәҙеклеге 2 метрға етә. Йәй күл өҫтөн һыутәңкә ҡаплай.
Төбө ташлы. Күл ярын ҡамыш баҫҡан, һыуына инер урындар әҙ, улар күберәк Гай ауылы янында тупланған. Ҡуяныш күленән һыу ағып, көнбайыштараҡ урынлашҡан Травяное күленә төшә
Этимологияһы
Күлдең атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә атама «ҡуян» һәм -ыш аффиксы ҡушыу юлы менән яһалған тип яҙа.
Экологияһы
1957 йылда «Маяҡ» химкомбинатында (Озёрск ҡалаһы) ҡалдыҡтар атмосфераға сыҡҡандан һуң төҙөлгән картала Ҡуяныш күлендә радиоактив эҙ билдәләнгән. 2010 йылдағы үлсәүҙәр күлдәге табан балығында нурланыш барын күрһәткән. Әммә күлдән балыҡсылар бер ваҡытта ла өҙөлмәй.
Иҫкешәһәр
Иҫкешәһәр (тур. Eskişehir, тимәк, иҫке ҡала, eski — иҫке һәм şehir — ҡала) — Төркиә ҡалаһы. Шул исемле илдең һәм ҡала районының административ үҙәге. Халҡы: 789 750 кеше. Порсук йылғаһы буйында Анкаранан көнбайышҡа табан 250 км, Истанбулдан көньяҡ-көнсығышҡа табан 350 км,Кютахьянан төньяҡ-көнсығышҡа табан 90 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Дорилей (Δορύλαιον) исеме менән булдырылған.
XIV быуат башында йәш Ғосман дәүләтенең иҫәп буйынса өсөнсө баш ҡалаһы була, хатта Эдирнены яулап ала. 1921 йылдың яҙында Греция ғәскәрҙәре кәмал Төркиә ғәскәрҙәрен ҡамап алырға һәм тар-мар итергә маташҡанда хәрби хәрәкәттәр үҙәгенә әүерелә. Был алыш гректар өсөн еңеү менән тамаланыуына ҡарамаҫтан, кәмалсы ғәскәр ҡамауҙан сыға алған, һәм был сиселеш һуғыштың артабанғы барышы өсөн ҙур әһәмиәткә эйә була.
Төрөк армияһы ҡалаға 1922 йылдың йәйендә әйләнеп ҡайта.
Мәҙәниәт һәм туризм
Византия сәскә атҡан дәүерҙә Дорилей Кесе Азияның яҡшы климатлы һәм бай инфраструктуралы иң үҫешкән ҡалаларының береһе була. XI быуат аҙағында ҡала күсмә төркиҙәр тарафынан нигеҙенә тиклем емерелгән булған, 2 000 тирәһе шул осорҙа уҡ йәшәргә ҡалған. Шулай итеп, бер кем дә йәшәмәгән ҡала йөҙ йыл (1081 - 1175) дауамында емереклектәрҙә ятҡан. 1115-1175 йылдарҙа Византия был ергә контролде ваҡытлыса ҡайтара, ләкин ҡала яңынан үҙенең элекке бөйөклөгө кимәленсә тергеҙелә алмай. 1175 йылда император Мануил, бында кире ҡайтҡан гректар өсөн форт төҙөп, Дорилей урынында ҡала тормошон тергеҙергә маташа. Күсмә төркиҙәр был процесҡа әүҙем ҡаршы килә, сөнки үҙҙәренең традицион күсмә маршруттарын византий армияһы күҙәтеп тороуын теләмәй. Бәрелештәр һөҙөмтәһендә, төрөктәр тирмәләрен яндыра һәм ваҡытлыса тауҙарҙа йәшенә. 1176 йылда, Мириокефаль янында еңелгәндән һуң, Дорилейҙың ҡалдыҡтары, күпселек православие халҡы (төрки телле гректар) 1922 йылғы алмашыуға тиклем һаҡланһа ла, тулыһынса Византия юрисдикцияһынан сыға православное население (тюркоязычные греки) сохранялось здесь до обмена 1922 года.
Төрки телле дәүләттәр башлыҡтары саммиты ҡарарына ярашлы, 2013 йылда Иҫкешәһәрр «2013 йылғы Төрки донъяһының мәҙәни баш ҡалаһы»на әүерелде.
Билдәле кешеләре
Сюмейе Бояджи (төр. Sümeyye Boyacı, 2003 йылдың 5 февралендә тыуған) — төрөк йөҙөүсеһе-паралимпиясы.
Мәғариф
Анатолий университетында 880 000 студент уҡый һәм ул илдә иң ҙуры һәм донъяла дүртенсе уҡыу йорто булып тора.
Транспорт
2004 йылдан алып ҡалала заманса трамвай системаһы эшләп килә, ҡара: Иҫкешәһәр трамвайы.
Лемат-Яун
Лемат-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пим йылғаһының уң ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 77 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Об-Се
Об-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Енцота-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Галкин Владимир Александрович
Галкин Владимир Александрович (1 май 1908 йыл — 27 декабрь 1944 йыл) — полковник, Советтар Союзы Геройы.
Биографияһы
Владимир Александрович Галкин 1908 йылда Түбәнге Новгород өлкәһе Гагинский районы Ушаково ауылында тыуған. 20-се йылдар аҙағында Түбәнге Новгород өлкәһе Дзержинск ҡалаһына күсеп бара. Чернореченский химия заводында эшләй башлай. Коммунистар партияһы сафына инә, артабан ВЛКСМ-дың Дзержинский район комитетында бүлек мөдире булып эшләй.
1932 йылда Владимир танк училищеһына уҡырға инә. Уны тамамлағандан һуң Мәскәү хәрби округы 55-се еңел танк бригадаһы взвод командиры (1934 йылдың декабренән), Байкал аръяғы хәрби округының 20-се броне-бригадаһы взвод командиры (1935 йылдың сентябренән), Монгол Халыҡ Республикаһында (1936 йылдың авгусынан) 9-сы броне-бригадаһы взвод командиры.
1939 йылда япон ғәскәрҙәре Халхин-Голда һуғыш хәрәкәттәре башлай. Яуҙа күрһәткән батырлығы өсөн танкист Галкин Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм Монгол Халыҡ Республикаһы ордены менән бүләкләнә.
1941 йылдың июненән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. Тәүҙә 14-се танк дивизияһының 14-се разведка батальоны командир урынбаҫары вазифаһында һуғышҡан. 1941 йылдың йәйендә Тепляки һәм Вороны тораҡ пункттары янында Галкин үҙенең батальоны менән алдынғы немец частарына ҡаршы тора. Яраланған көйө сафта ҡалып, хәрби бурысты үтәй. Был һуғыштарҙа дошман 300 һалдатын һәм офицерын, 8 танкыһын, 4 орудиеһын юғалта. Галкин Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була.
1944 йыллдың йәйенә Галкин 1-се Белорус фронты 7-се гвардия кавалерия корпусы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 32-се танк полкы командиры була. Польшаны азат иткәндә айырыуса батырлыҡ күрһәтә. 1944 йлдың 21 июлендә Галкин полкы Холм ҡалаһына бәреп инә, аяуһыҙ алыштарҙа ҡаланы яулап ала, һәм шуның менән корпустың төп көстәренең алға үтеүен тәьмин итә. Урам алыштарында уның танкистары дошмандың 10 ут нөктәһен һәм дзоттарын, 2 ауыр танкыһын, более 150-нән артыҡ һалдатын һәм офицерын юҡ итә, 3 келәтен, автомашина һәм мотоциклын ҡулға төшөрә. 1944 йылдың 22 июленә ҡыйыу һәм тәүәккәл хәрәкәт итеп, Галкин төҙөк күперҙән аша сығыуҙы тәьмин итә, артабан һөжүм ойоштороп, Пяски ҡалаһын һәм Травники станцияһын яулай. Бжезице ауылы янында дошман самоходкалары уның полкын тылдан урап үтеүенә ҡарамаҫтан, ул бер үк ваҡытта тылдан да, фронттан да һуғышты алып барыуға ирешә. Был бәрелештә дошман по 3 орудиеһын, 1 танкка ҡаршы орудие һәм һалдаттар тейәлгән 8 автомашинаһын, 120-гә яҡын һалдат һәм офицерын юҡ итә, 20-һен әсир итә.
1944 йылдың 24 июлендә Галкин полкы Люблин ҡалаһының көньяҡ-көнсығыш сигенә етә һәм өс сәғәт дауам иткән ҡан ҡойошло һуғыштарҙа, 470 һалдат һәм офицерын, 2 орудиеһын, 2 ауыр танкыһын, 36 ут нөктәһен, 3 танкка ҡаршы орудиеһын юҡ итеп, күп дошманды әсирлеккә алып һәм ҙур трофейға юлығып, ҡаланың көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш районын яулай. Люблин өсөн һуғыштар ҡыҙған мәлдә Галкин, үҙ ғүмерен ҡурҡыныс аҫтына ҡуйып, 2 ауыр үҙйөрөшлө орудиены танк менән. Документтарҙа айырып күрһәтелгәнсә, Галкин личный составта аҙ ҡорбанһыҙ һәм хәрби техниканы артыҡ ҡырмай хәрби бурысты үтәй. 1944 йылдың 25 июлендә 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы командиры гвардии генерал-майоры Г. А. Белов Галкинды Советтар Союзы Геройы исеменә күрһәтә. Бынан тыш, тиҙҙән Галкин гвардия полковнигы дәрәжәһен ала.
1944 йылдың 21-24 июль һуғышы барышында, польша ҡалалары Хелм һәм Люблинды азат иткәндә, подполковник В. А. Галкин командалығында танкистар 12 танк һәм 2 штурм орудиеһын, бик күп башҡа дошман техникаһын һәм һалдатын юҡ итә.
1944 йылдың декабрендә Владимир Александрович Галкин ҡаты сирләй һәм 36 йәшендә госпиталдә вафат була.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 24 март Указы менән Владимир Александрович Галкинға үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Хәтер
Тыуған ауылы Ушаково мәктәбе Советтар Союзы Геройы В. А. Галкин исемен йөрөтә, шунда уҡ бюсы урынлаштырылған. Түбәнге Новгород өлкәһе Дзержинск ҡалаһында - мемориаль таҡта ҡуйылған. В. А. Галкиндың исеме Башҡортостан Республикаһының Милли музейында, Өфө ҡалаһындағы 112-се башҡорт кавалерия дивизияһы Музейында ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа 112-се Башҡорт (16-сы Чернигов гвардия) кавалерия дивизияһының 78 Советтар Союзы Геройҙары исеме араһында алтын хәрефтәр менән уйылып мәңгеләштерелгән
Мари Юнгстедт
Че́рстин Мари́ Ю́нгстедт (Kerstin Mari Jungstedt; 31 октябрь 1962 йыл, Стокгольм) — швед яҙыусыһы һәм журналисы. Тәү сиратта киң йәмәғәтселеккә төп геройы Андерс Кнутас стокгольм полиция комиссары булған детективтар авторы булараҡ билдәле. Швецияла иң бай һәм иң уңышлы әҙәбиәтселәрҙең береһе.
Тормошо һәм ижады
Мари Юнгстедт 1962 йылдың 31 октябрендә Стокгольмда тыуған. Эва исемле өлкән апаһы һәм Бу исемле ағаһы бар. Мари Уппландс-Бру стокгольм коммунаһында үҫкән. Атаһы алкоголик була, 1972 йылда әсәһе уның менән айырылыша һәм өс балаһы менән Кунгсенген, Викшё и Шелбюҙа йәшәй. Ғаилә ярлы йәшәй.
Мәктәпте тамамлағас, Мари тәүҙә Уппса университетитында иҡтисадты өйрәнә, һуңынан педагогия институтына уҡырға инә. Институтты тамамаламай, Стокгольмда һәм Уппсала гид һөнәренә эйә була. инглиз, испан теләрен үҙләштерә. Швецияла, Норвегияла, Данияла, Финляндияла һәм Советтар Союзында латиноамерикан туристары өсөн уҡытыусы һәм экскурсовод булып эшләй. Ике йылдан ашыу АҠШ-ла йәшәй. Күпмелер ваҡыт модель булып эшләгәндән һуң, джаз-клубына официант булып эшкә урынлаша. Гавайҙа Мауиҙа — ярты йыл, һуңынан Флорида һәм Калифорния штаттарында, ә иң оҙағы — Нью-Йоркта йәшәй. Бер аҙ ваҡыт Францияла һәм Мадейрала йәшәй. Унда плантацияларҙа виноград йыйыусыһы һәм күсемһеҙ милек буйынса сауҙа агенты булып эшләй.
1993 йылда Мари Швед радиоһына журналист булып, шулай уҡ Швед телевидениеһында «Көн ауазы» рубрикаһын (Dagens Eko) һәм «АБС-нютт» төбәк яңылыҡтар программаһын алып барашв. . Ул шулай уҡ TV4 швед каналында Förkväll программаһында эшләй.
2003 йылда яҙыусы булараҡ «Күренмәҫ» романы (2011 йылда рус теленә тәржемә ителә) менән дебют яһай. Романда Готланд утрауында серия ултереүҙәр тураһынла һүҙ бара. Артабанғы китаптарында шул уҡ персонаждар — урындағы полиция комиссары Андерс Кнута һәм журналист Юхан Берг урын алған. Башлыса ваҡиға Стокгольмда һәм Готландта бара. Ошо уҡ йылда Мари Юнгстедт ирекле яҙыусы булараҡ эшләй башлай.
Мари Юнгстедттың детектив романдары һәм повестары Швецияла һәм уның сиктәренән тыш ҙур уңышҡа өлгәшә. Улар ун ете телгә тәржемә ителеп, егерме ике илдә сыға. 2013 йылда Мари Юнгстедт китаптарының дөйөм баҫма тиражы 2,7 миллион данаға барып етә.
2005 йылда Сеннет Никлассон һәм Мари Юнгстедт Nextpage AB фирмаһын ойоштора. Фирма нәшриәт эштәре менән бәйле эшмәкәрлеген тормошҡа ашыра, яҙыусылар һәм журналистарҙың йәмәғәтселек менән осрашыуҙарын ойоштора. Был фирма уларҙың айырылышыуынан һуң Мари Юнгстедтдың милегенә күсә. Мари хеҙмәткәрҙәре составына Ребекка Мари Юнгстедт һәм Себастьян Сеннет Юнгстедт инә.
2006—2007 йылдарҙа Германияла Мари Юнгстедттың криминаль романдары нигеҙендә дүрт фильмдан торған «Инспектор һәм диңгеҙ» исемле серия төшөрөлә (Der Kommissar und das Meer, Kommissarien och havet). Телевидение өсөн яраҡлаштырылған версияһы 13 эпизодтан тора.
2012 йыл аҙағында Гран-Канарияла Мари Юнгстедт норвегия яҙыусыһы Рубен Элиассен менән таныша. 2014 йылдың йәйендә уға кейәүгә сыға. Ошо уҡ йылда уларҙы бергә яҙған «Ҡараңғы күк йөҙө» исемле китабы сыға. Ғаилә Стокгольм ҡалаһында һәм Канар утрауҙарында йәшәй.
Баклажан
'''
Баклажан, йәки Эт ҡарағаты (Solánum melongéna) — эт ҡарағаты ырыуынан күп йыллыҡ үлән үҫемлектәр төрө. Бер йыллыҡ үҫемлек булараҡ эшкәртелә. Тик емеше ашарға яраҡлы. Ботаник мәғәнәлә ул — еләк, кулинарияла йәшелсә булараҡ ҡаралған. Шулай уҡ бадриджан (һирәк бубриджан) атамалары менән дә билдәле.
Килеп сығышы
Ҡырағай хәлдә баклажан Урта Көнсығышта, Көньяҡ Азияла һәм Һиндостанда үҫә. Ул ерҙәрҙә хәҙерге ваҡытта ла был төрҙөң боронғо ҡырағай ырыуҙарын осратырға мөмкин. Баклажанды 1500 йыл элек үк инде тап ошо яҡтарҙа культуралаштыра башлағандар. Был турала боронғо санкрит яҙмалары бәйән итә. Был йәшелсәне ғәрәптәр IX быуаттарҙа Африкаға алып ҡайтҡан һәм таратҡан. Ә европалылар йәшелсә менән XV быуатта ғына танышҡан. Тик уны йәшелсә булараҡ XIX быуатта ғына үҫтерә башлағандар.
Биологик яҙма
Баклажан — 40-тан алып 150 см-ғаса үҫкән үлән үҫемлек. Япраҡтары эре, сиратлашҡан, сәнскеле — ҡытыршы, ҡайһы бер сорттары шәмәхә төҫөндә. Сәскәләре ике енесле, төҫө шәмәхә, диаметры 2,5—5 см; сәскәләре берәмләп йәки сәскәлек менән — ярым сатыр формаһында, 2 — 7 сәскә. Июлдән сентябргәсә сәскә ата.
Баклажан емеше бик эре еләк. Формалары төрлөсә: түңәрәк, груша йәки цилиндр формаһында. Емешенең тышы ялтырауыҡлы йәки ялтырауыҡһыҙ. Диаметры 20 см, оҙонлоғо 70 см-ғаса етә. Ауырлығы — 0,4—1 кг-ғаса. Өлгөргән емештәренең төҫө йәшкелт-һоро йәки һарғылт көрән. Тулыһынса өлгөрөп еткән емештәр тәмһеҙләнә һәм ҡата. Шуға ла уны өлгөрөп етмәҫ борон ҡулланырға кәрәк. Өлгөрөп етмәгән емештәренең төҫө асыҡ алһыу-күк йәки тоноҡ зәңгәр-күк (шәмәхә). Орлоҡтары ваҡ ҡына, яҫы, асыҡ көрән; август — октябрҙә өлгөрә.
Үҫтереү
Субтропик һәм уртаса климат зоналарҙа баклажан бер йыллыҡ үҫемлек булараҡ күсереп ултыртыу (рассадалар) ысулы менән игелә. Рәсәй Федерацияһының көньяҡ төбәктәрендә — Краснодар һәм Ставрополь крайҙарында, Ростов, Волгоград,Әстерхан өлкәләрендә, Себерҙең көньяғында асыҡ ергә сәсеп үҫтерелә.
Баклажан — үҫтереү шарттарына үтә талапсан үҫемлектәрҙең береһе. Ул һауа температураһының тирбәлеүҙәренә үтә һиҙгер: уның түбәнәйеүе йәки үтә ныҡ күтәрелеүе сәскә бөрөләренең, сәскәләренең һәм тумалған емештәренең ҡойолоуына килтерә. Үҫемлектең яҡшы үҫеүенә һауа температураһының — +25…+28 °C; емештәренең өлгөрөү осоронда тупраҡтың оптималь дымлылығы 80 % булыу шарт. Орлоҡтар +15 градус йылылыҡта шытмай. Һауа температураһы кире йәки түбәнерәк булып та оҙаҡҡа һуҙылһа, үҫемлек һулый. Баклажан шулай уҡ яҡтылыҡҡа ла үтә талапсан. Тамырҙарының зарарланыуына бирешеүсән. Шуға күрә күсереп ултыртыуҙы ауыр кисерә. Болотло көрдәрҙә һәм аралары ҡуйы булһа, үҫеүе тотҡарлана, ваҡ емештәр барлыҡҡа килә. Уны ужым бойҙайы, ҡыяр, һуған, ҡуҙаҡлы күльтуралар һәм кәбеҫтә үҫкән урындарға ултырталар. Тәрбиәләү тупраҡты йомшартыуҙан, сүп үләндәренән утауҙан, һыу һибеүҙән, ашлауҙан, ҡоротҡостарҙан һәм ауырыуҙарҙан һаҡлауҙан тора. Баклажандың иң төп ҡоротҡостары колорадо ҡуңыҙы һәм үрмәксе ауы талпаны. Ауырыуҙары — ҡоро сереү, фитофтора һәм вилт.
Сорттары
Баклажан селекционерҙар тарафынан төрлө формаларҙа, ҙурлыҡтарҙа һәм төҫтәрҙә уйлап сығарылған. Алыҫ Көнсығышта ваҡ һәм төҫлө формалары киң таралыш алған. Формалары төрлөсә осрай: цилиндрға оҡшағандар, груша һымаҡтар, түп-түңәрәктәр. Һәлмәклектәре лә төрлөсә - 30 грамдан алып, 2 кг-са.Төҫтәре тик күк йәки шәмәхә генә була ала.
"Аҡ йомортҡа" сорты емештәренең формаһы һәм төҫө менән ысынлап та тауыҡ йомортҡаһын хәтерләтә. Шуға ла ул сортты халыҡ телендә Англияла тағы ла пасха йомортҡалары тип йөрөтәләр. "Алтын йомортҡа" сорты оваль һәм һары төҫтә. Улар тиҙ өлгөрөүсәнлеге, һәлмәклеге һәм емештәренең күп булыуы менән айырыла. Тайлылар ваҡ емешле асыҡ шәмәхә төҫлөләренә өҫтөнлөк бирә. Рәсәйҙә күберәген тоноҡ шәмәхә төҫөндәге, урта размерҙағы сорттар баһалана.
Химик составы
Баклажандың емеше түбәндәгесә: шулай уҡ тоҙҙар, кальций, калий, фосфор, тимер, каротин һәм ҙур кимәлдә В төркөмөндәге витаминдар бар. Йәшелсә шулай уҡ клетчаткаға (күҙәнәкле туҡыма) бик бай.
Баклажанда шулай уҡ полифенолдар, шул иҫәптән хлороген кислотаһы бар. Ул йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарынан файҙалы. Шәкәр диабеты, яман шеш һәм сихут (туберкулёз) ауырыуҙарының аҙыуын тотҡарлай.
Аждаһа (йондоҙлоҡ)
Аждаһа (йондоҙлоҡ) (Draco) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Растабан, яҡтылығы 2,79 була. Майҙаны буйынса урыны — 8.
Каралда
Каралда — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының һул ярына тамағынан 622 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сөләймәнов Ринат Рәмил улы
Сөләймәнов Ринат Рәмил улы (21 май 1960 йыл) — информатика һәм мәғлүмәт технологиялары уҡытыусыһы. Өлкән ғилми хеҙмәткәр, педагогия фәндәре кандидаты (1992).
Биографияһы
Ринат Рәмил улы Сөләймәнов 1960 йылдың 21 майында Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы Ҡыҙыл Аташ ауылында хеҙмәткәрҙәр ғаиләһендә тәрбиәләнә. 1977 йылда Илеш районының Бишҡурай урта мәктәбен тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетына уҡырға инә. 1980 йылда Совет Армияһы сафына саҡырыла. 1982 йылда хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡыуын дауам итә. 1984 йылда институтты тамамлағандан һуң математика һәм физика уҡытыусыһы сифатында Өфөнөң 102-се урта дөйөм белем биреү мәктәбенә эшкә ебәрелә. 1989 йылда 103-сө урта дөйөм белем биреү мәктәбенә математика һәм информатика уҡытыусыһы итеп күсерелә.
1992 йылда Силәбе дәүләт педагогия институтында уҡытыу һәм тәрби (физика) теорияһы һәм методикаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1999 йылдан 2000 йылға тиклем Өфө энергетика колледжында, 2000-2005 йылдарҙа 104-се урта дөйөм белем биреү мәктәбендә информатика уҡытыусыһы. 2005-2006 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия университетында мәғлүмәт системалары һәм технологиялары кафедраһы доценты вазифаһында эшләй. 2006 йылдан 2007 йылға тиклем Өфө дәүләт технология һәм дизайн колледжында информатика һәм мәғлүмәт технологиялары уҡытыусыһы. 2007 йылдың мартында Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институтының Мәғарифты мәғлүмәтләштереү үҙәге директоры вазифаһына күсерелә. Бер үк ваҡытта «Физика, математика һәм информатика» кафедраһы доценты булып эшләй. Төп эш урыны Башҡортостан Республикаһының Мәғарифты үҫтереү институты, вазифаһы — мәғарифты мәғлүмәтләштереү үҙәге директоры.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эштең төп темалары: информатиканы уҡытыу методикаһы, мәсьәләләрҙе компьюторлы хәл итеү, информатика буйынса кластан тыш эш. 160-тан ашыу фәнни һәм фәнни-методик хеҙмәт авторы. «Уҡытыусыларҙың һөнәри үҫешенә интернет-ярҙам-2007» Милли уҡытыу фонды проектының методик эшләнмәләр конкурсында ҡатнашҡаны өсөн диплом менән бүләкләнә, 2008 һәм 2009 йылдарҙа Бөтә Рәсәй «Педагогик инновациялар» асыҡ конкурсында I дәрәжә дипломы, 2008 йылда иң яҡшы фәнни китап конкурсы (Милли мәғарифты үҫтереү фонды) лауреаты дипломы менән бүләкләнә. Бер нисә тапҡыр «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы лауреаты исеменә лайыҡ була. «БИНОМ. Лаборатория знаний» методик хеҙмәтенең «Информатиканың өҙлөкһөҙ курсы» РАО концепцияһын тормошҡа ашырыу буйынса төбәк консультанты. Intel «Киләсәк өсөн белем биреү» программаһының төбәк вәкиле.
Хеҙмәттәре
1. Организация внеклассной работы в школьном клубе программистов: методическое пособие. М.: Изд-во: БИНОМ. Лаборатория знаний, 2010. – 255 с.
2. Методика решения учебных задач средствами программирования: методическое пособие. М.:. Изд-во: БИНОМ. Лаборатория знаний, 2010. – 188 с.
3. Компьютерное моделирование математических задач. Элективный курс:Учебное пособие / Р. Р. Сулейманов. — М.: БИНОМ, Лаборатория знаний, 2011. — 384 с.
4. Внеклассная работа по информатике в школе. - Өфө: БИРО, 2008. – 223с. 13,9 п.л.
5. Теоретические основы практической направленности обучения программированию. Өфө: БИРО, 2009 –100с. 6 п.л.
Хэтыль-Кы
Хэтыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 429 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 272 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ибраһим (Кушнаренко районы)
Ибраһим (Ибрагимово) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 128 кеше. Почта индексы — 452248, ОКАТО коды — 80240877007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Линькова Вера Петровна
Линькова Вера Петровна (5 ғинуар 1954) — урыҫ балалар яҙыусыһы һәм шағиры, журналист. Рәсәй Яҙыусылар союзы һәм Рәсәй Әҙәбиәтселәр союзы ағзаһы. Халыҡ яҙыусыһы (2000) һәм әҙәби тәнҡитсе.
Биографияһы
Вера Петровна Линькова 1954 йылдың 5 ғинуарында Ҡаҙағстандың Талды-Ҡурған өлкәһе Уштоб ҡалаһында тыуа.
1980 йылда Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультетын тамамлай.
Лахденпохья ҡалаһының «Призыв» район гәзитендә,  Петрозаводск «Комсомолец»  гәзитендә, Үҙәк радио һәм телевидениела эшләй.
«Мурзилка», «Трамвай», «Веселые картинки», «Домашний очаг», журналдарында, "Поэзия" әҙәби альманахында һ.б. баҫылып сыға.
В. П. Линькова «Обучение грамоте методом синкретического искусства» авторлыҡ методикаһын эшләй. Был методикала әкиәт сюжетын уҡыусыларҙың үҙҙәрен рол уйынына индереү, һүрәт төшөрөү мөһим роль уйнай. Арт-технологик алым булараҡ синкретика «балалар уйнарға, һүрәт төшөрөргә, бейергә, әкиәти тарихтар уйлап табырға яратыуы» менән бәйле.
1986 йылда Мәскәүҙә дәүләт балалар китапханаһы «Биномка» әҙәби-художество студияһын ойоштора һәм алып бара башлай, студияның нигеҙенә Джанни Родари китабынан «Фантазия грамматикаһы» алымдары ята.
Студия дәрестәре буйынса «Поиграем в БИНОМКУ!» (2015), «Сказки-биномки» (развитие речи и нестандартного мышления по «Грамматике фантазии» Джанни Родари) (2015), «Сказки-биномки из 3-его „А“ и „Кимберлитовой Трубки“»(2017), «Превращение Лейки-Грамматейки в частицу НЕ» (2018), «Радуга с блинами» (2019), «Вернисаж с английской лошадью» (2019) китаптары сыға.
1987—1989 йылдарҙа В. П. Линькова «Лекари великой зари» романын яҙа. Дүрт өлөштән беренсеһе генә һаҡланып ҡалған.
Наталья Лайдинендың «Женская поэзия» проектында «Карелия» ДТРК-ыһы телеканалында Вера Линькова менән интервью күрһәтелә. 2000 йылда Мәскәү фатирын алмаштырғанда В.П. Линькова аферистар ҡорбаны була. Ул фатирын юғалта һәм ҡыҙы менән урамда ҡала Дүрт йыл һынау Вера Линькова өсөн «Архипелаг бездомных. Бомжи, кому это выгодно?» китабына материал була. Был китап буйынса Русь киностудияһы «Йығылырға һәм күтәрелергә» тулы метражлы документаль-нәфис фильм төшөрә.
2007 йылдан 2010 йылға тиклем Петрозаводск ҡалаһында балалар өсөн «Соломинка» әҙәби гәзитен сығара.
2000 йылда "әҫәр ижад итеү өлкәһендәге юғары ҡаҙаныштары, әкиәттәр, фантазиялар һәм төштәр донъяһын булдырғаны өсөн», В. П. Линьковаға" «Халыҡ яҙыусыһы" тигән исем бирелә, 2007 йылда икенсе  Халыҡ-ара балалар һәм үҫмерҙәр әҙәбиәте конкурсының Алексей Николаевич Толстой исемендәге лауреаты була. 2008 йылда Вера Петровна «Письма в облака» китабы менән үҫмерҙәр өсөн иң яҡшы әҙәби әҫәргә Сергей Михалков исемендәге әҙәби конкурс лауреаты була. «Согласование времен», «„Русский Stil“ 2010» әҙәби конкурстарының лауреаты.
Мария Галинаның «Автохтоны» китабына рецензияһы «Фанткритик — 2016» конкурсы еңеүселәренең ҡыҫҡа исемлегенә инә. «Петроглиф» халыҡ-ара әҙәби фестиваленең эксперт комиссияһы составына инә.
Вера Петровна Линькова 2017 йылдан Петрозаводскиҙа А. С. Пушкин исемендәге 10-сы урта мәктәптә проза студияһын етәкләй. Петрозаводск мәктәптәре уҡыусыларының иң яҡшы эштәрен баҫтырып сығарыу өсөн В. П. Линьковтың шағирә Елена Харламова менән бергә «Первоцветы» балалар әҙәби альманахын сығара башлайҙар.Уҡыусылар менән дәрестәрҙә Вера Петровна әҙәби һуҡмаҡтарға айырыуса иғтибар бүлә. Яҙыусы уҡыусылары менән бергә яҙыусы Н.В.Гоголь, А.П.Чехов, Салтыков-Хедрин, Рэй Брэдбери һәм башҡа яҙыусыларҙың ижадына мөрәжәғәт итә.
2019 йылда В. П. Линькова «И радуга в лодке с острова Луотосаари» хикәйәһен Карелияла 2013 йылдан алып үткәрелгән «Петроглиф» халыҡ-ара әҙәби фестиваленең «Поцелуй Карьялы» йыйынтығында баҫтыра.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Иванов Семён Акимович
Иванов Семен Акимович (26 август 1901 йыл — 5 ноябрь 1974 йыл) — совет хәрби эшмәкәре, генерал-майор (1943 йыл).
Биографияһы
Йәрмәкәй волость башҡарма комитетында иҫәп алыусы булып эшләй.
Граждандар һуғышы
1919 йылдың сентябренән Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла һәм Ырымбурҙа дислокацияланған 5-се айырым уҡсылар батальонына йүнәлтелә. Шул уҡ йылдың ноябрендә Һарытауҙағы 22-се уҡсылар батальонына күсерелә. Унан артабан Царицын ҡалаһына ебәрелә һәм юлда тиф менән сирләп китә. Һауыҡҡандан һуң, 1920 йылдың февралендә Йәрмәкәй хәрби комиссариатында делопроизводитель вазифаһына тәғәйенләнә, шул уҡ йылдың майында Бәләбәй өйәҙе хәрби комиссариатының журналисы.
Һуғыш араһындағы ваҡыт
Өфөлә урынлашҡан Башҡортостан команда курстарын тамамлағандан һуң, 1922 йылдың декабрендә Волга буйы хәрби округының 39-сы уҡсылар дивизияһының 97-се уҡсылар полкы составындағы взвод командиры ярҙамсыһы һәм взвод командиры була. 1923 йыл дың октябренән — 34-се уҡсылар полкы составындағы взвод командиры ярҙамсыһы һәм рота командиры.
1925 йыл дың сентябренән Семен Иванов Рязань пехота мәктәбенә уҡырға ебәрелә, уны тамамлағандан һуң 1927 йыл дың сентябрендә Әстерахан да урынлашҡан 31-се уҡсылар дивизияһы 91-се уҡсылар полкына йүнәлтелә, унда взвод командиры һәм мобилизация эштәре буйынса штаб начальнигы ярҙамсыһы вазифаларында хеҙмәт итә.
1929 йылдың февралендә Өфөлә Башҡорт АССР-ы территориаль идаралығының 3-сө разрядлы ғәскәри булмаған әҙерлек инструкторы итеп тәғәйенләнә. Шул уҡ йылдың октябрендә Бәләбәйҙә урынлашҡан 4-се территориаль полктың 11-се территориаль батальоны штабы начальнигы ярҙамсыһы һәм штаб начальнигы вазифаларында эшләй. 1930 йылдың декабренән — Куйбышевтағы Волга буйы хәрби округының бер йылғылар командаһы начальнигы һәм штабтың 8-се бүлексәһе начальнигы урынбаҫары.
1932 йылдың июнендә М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академияға уҡырға ебәрелә, уны 1936 йылдың майында Кавказ аръяғы хәрби округы штабының оператив бүлегендә 1-се һәм 2-се бүлек начальнигы ярҙамсыһы вазифаһында, 1937 йылдың июнендә Ворошилов ҡалаһындағы Ҡыҙыл Байраҡлы айырым Алыҫ Көнсығыш армияһының Приморье ғәскәрҙәр төркөмө командующийы ҡарамағында мәһим эштәр башҡарыусы итеп тәғәйенләнә. 1938 йылдың ғинуарынан — шул уҡ ғәскәрҙәр төркөмө составында Һауа һөжүменә ҡаршы бүлек начальнигы вазифаһында, ә июлдән — уҡытыу бүлеге начальнигы вазифаһын Владивосток запастағы команда составын камиллаштырыу курстарының уҡыу бүлеге начальнигы.
1939 йылдың апрелендә С. А. Иванов Приморье крайының Сергеевка ауылында дислокацияланған 26-сы уҡсылар корпусы штабы начальнигы урынбаҫары — 1-се бүлексә начальнигы була, шул уҡ йылдың октябренән — Хәсән районының Красинино ауылындағы 40-сы уҡсылар дивизияһы штабы начальнигы.
Бөйөк Ватан һуғышы
Һуғыш башланғанда элекке вазифаһында була.
1941 йылдың сентябренән 39-сы кғсылар корпусы штабы начальнигы вазифаһына тәғәйенләнә, 1942 йылдың 2 февраленән — 208-се уҡсылар дивизияһы командиры вазифаһында, шул уҡ йылдың май айында — 15-се армия штабы начальнигы, 1943 йылдың ноябренән — Алыҫ көнсығыш фронтының хәрби-ялан нығытмалары буйынса штаб начальнигы урынбаҫары, әммә шул уҡ йылдың декабрендә 35-се армия штабы начальнигы итеп күсерелә, ә 1945 йылдың 28 июнендә ошо уҡ армия штабы начальнигы урынбаҫары итеп түбәнәйтелә.
Совет-япон һуғышы башланғас, 35-се армия, 1-се Алыҫ Көнсығыш фронты составында булараҡ, Харбин-Гиринск һөжүм операцияһы барышында, Хулинь, Мишань, Дунань һәм Боли ҡалаларын алыуҙа ҡатнаша.
Һуғыштан һуңғы карьераһы
1945 йылдың 2 ноябренән генерал-майор Иванов НКО кадрҙарының баш идаралығы ҡарамағында була, 1946 йылдың 17 ғинуарынан — СССР Ҡораллы Көстәре Генераль штабының Махсус бурыстар идаралығы ҡарамағында, шул уҡ йылдың февраленән Югославия Ҡораллы Көстәре составында 5-се һәм 3-сө армиялар штабы ҡарамағындағы өлкән советник вазифаһында хеҙмәт ит.
1948 йылдың апрелендә, СССР-ға кире ҡайтҡан һуң, К. Е. Ворошилов исемендәге Юғары хәрби академия ҡарамағындағы Юғары академик курстарға уҡырға ебәрелә, уны 1949 йылда тамамлай һәм СССР Ҡораллы Көстәре Генераль штабының тышҡы мөнәсәбәт тәр буйынса идаралығы ҡарамағына оҙатыла, һуңынан Румыния Ҡораллы Көстәренә ебәрелә, унда хәрби округ ғәскәрҙәре командующийы советнигы итеп тәғәйенләнә.
1951 йылдың июлендә СССР-ға ҡайтҡандан һуң С. Иванов Төньяҡ Кавказ хәрби округы штабының оператив бүлек начальнигы урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә, 1953 йылдың декабренән — 4-се армия штабы начальнигы (Кавказ аръяғы хәрби округы).
Генерал-майор Семен Акимович Иванов 1955 йылдың майында запасҡа сығыу. 1974 йылдың 5 ноябрендә Өфөлә вафат була.
Бушуев Константин Давыдович
Константин Давыдович Бушуев (Константин Давыдович Бушуев, 23 май, 1914 — 26 октябрь, 1978) — ракета һәм космик технологиялар өлкәһендә совет ғалимы, Социалистик Хеҙмәт Геройы, Сталин, Ленин һәм Дәүләт премиялары лауреаты. СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы. Эксперименталь машина төҙөлөшө Үҙәк конструкторлыҡ бюроһының баш конструкторы урынбаҫары, Мәскәү физика һәм технология институтының бүлек башлығы.
Биографияһы
Бушуев Константин Давыдович Чертень ауылында (хәҙерге Мосальск өлкәһе, Калуга өлкәһе) уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. Ул Мосальск ҡалаһында ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай, һуңынан Калуга өлкәһе Киров ҡалаһындағы ҡойоу  техникумда уҡый һәм уны 1933 йылда тамамлай 1936 йылда Мәскәү авиация институтының самолет төҙөлөшө факультетына уҡырға инә, уны 1941 йылда тамамлай. 1948 йылдан дизайн бюроһы мөдире, 1954 йылдан баш конструктор урынбаҫары һәм 1973 йылдан баш конструктор булып эшләй. 1970 йылдан Мәскәү физика һәм технология институты кафедраһы мөдире ( 1962 йылдан профессор).
Бушуев — ер тирәләй космос киңлеген, Ай, Венера, Марсты тикшереү өсөн ҡайһы бер космос аппараттары, «Восток» космик корабле, «Восход» космик корабле, «Союз» космик корабле төҙөүселәренең береһе. Ул Совет яғынан (1973-1975) ЭПАС проектының техник директоры булып тора. Төп хеҙмәттәре ғәмәли динамика, осоусы аппараттарҙың ныҡлығы мәсьәләләре буйынса.
Бүләктәре
Ленин премияһы (1960) СССР дәүләт премияһы (1950, 1976) СССР Фәндәр академияһының Т. Е. Циолковский исемендәге алтын миҙалы (1977) ФАИ-ның халыҡ-ара маҡтаулы дипломы, Халыҡ-ара астронавтика федерациясының А. Эмиль исемендәге премияһы (1977) 3 Ленин ордены, Октябрь Революцияһы ордены, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены миҙалдар.
Поганкин палаталары
Псковта, Полонище  тип аталған ҡала өлөшөндә урынлашҡан. Хәҙерге адресы: Некрасов урамы, 7-се йорт, Музей мөйөш  (Поганкин) тыҡрығы
Тасуирламаһы
Палаталар өс күләмдән тора: өс ҡатлы (көнбайыш корпус), ике ҡатлы (көньяҡ) һәм бер ҡатлы (көнсығыш корпус). Эзбизташ иретмәһендәге эзбизташ плиталарҙан төҙөлгән. Стеналары һыланған һәм ағартылған.
Бөгөн Поганкин палаталары бинаһында боронғо Псковтың һынлы сәнғәте йыйылмалары булған бер нисә экспозиция урынлашҡан. Псков рәсем сәнғәте мәктәбе күптән инде Боронғо Рустең үҙенсәлекле художестволы кәүҙәләндереүе тип танылған.
Шулай уҡ Поганкин палаталарында көмөш коллекцияһы ла бар. Традицион экспонаттарҙан тыш, экспозицияла Псков хазиналарынан әйберҙәр күп. Археологтар, ҡала үҙәгендә урынлашҡан Романиха тауындағы Меншиков палаталары һәм балалар өлкә китапханаһы эргәһендә һаман да күп хазиналар  һаҡлана, сөнки тап ошо урында урта быуат бай псковлылар йәшәгән, тип раҫлай
Заказсыһы
Поганкин Сергей Иванович.
Палаталар тарихы
1747 йылдың сентябрь айында Санкт-Петербургтан Псков ҡалаһына алдағы ремонт эштәре күләмен билдәләү өсөн "архитектура гезеле"  Иван Сляднев килә, улар палаталарҙы ремонтлауға план һәм смета һала.
Бинаның өс ҡатлы өлөшөндәге өҫкө таш ҡатты һүтеү, ике ҡатлы бинала көмбәҙде һәм стенаны һүтеү, ағас түшәм һалыу, тәҙрәләрҙе йүнәтеү, аҫҡы ҡаттағы биналарҙың иҙәндәрен, күтәрмәне йүнәтеү, элекке иҫке амбарҙар урынына яңыларын төҙөү, мунса урынына ҡарауыл йорто төҙөү күҙаллана. Ремонт суммаһы 2582 һум билдәләнә. Әммә тейешле аҡса булмау сәбәпле ремонтҡа 1748 йылда ла, 1749 йылда ла тотонмайҙар.
Псков дәүләт берләшкән тарихи-архитектура һәм һынлы сәнғәт музейы-ҡурсаулығы
Экспозициялары:
"Музей кварталы" проектын тормошҡа ашырыу барышында  2019 йылда Поганкин палаталарында ремонт- реставрация эштәре башлана. Археологик ҡаҙылмалар үткәреү ваҡытында Некрасов урамы яғынан өлөшләтә алтын ялатылған мозаикалы көрөшкә табыла, уның йорт хужаһы Сергей Поганкинға ҡарауы ихтимал. Шулай уҡ башҡа ҡыҙыҡлы табыштар ҙа бар, шул иҫәптән әм ҡыҙыҡлы булды, шул иҫәптән,Карл II Стюарт дәүләт мисәте лә тиабылған.
Туйтом-Ю
Туйтом-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының һул ярына тамағынан 238 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нойндорф (Лобенштайн)
Нойндорф (Лобенштайн) (Neundorf (bei Lobenstein)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 608 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,8 км2. Диңгеҙ кимәленән 650 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7356 һәм автомобиль коды — SOK.
Центавр (йондоҙлоҡ)
Центавр (йондоҙлоҡ) (Centaurus) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Хадар, яҡтылығы 0,61 була. Майҙаны буйынса урыны — 9.
Уҫыбаш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡарағат
Ҡара ҡарағат (Rí́bes ní́grum) — крыжовниктар (Grossulariaceae) ғаиләһенәге ике өлөшлөләр тәртибендәге ҡара төҫтәге әскелтем емешле ҡыуаҡ һәм шуның емеше. Ҡарағатты аҙыҡ урынына ҡулланалар: ҡайнатма, желе, ҡаҡ, сироп һәм ҡарағат винаһы етештерәләр.
Ботаник яҙма
1—2 м бейек үҫемлек. Йәш үҫентеләре ҡабарып торған тоноҡ япраҡлы; ҡартайғандары көрән төҫлө.
Япраҡтары осло ҡырыйлы 3—5 (12-гә тиклем) см; өс йышыраҡ бишбармаҡлы өсмөйөш формаһында. Сәскәлеге 3—5 (йышырыҡ 8) см оҙонлоҡта, 5—10 сәскәле.
Емеше — йәшкелт ҡара-ҡусҡыл төҫтәге 1 см диаметрға тиклем ашарға яраҡлы еләк. Майҙа сәскә ата, июль айында емеш бирә.
Магда Гад
Магда Гад (Magda Gad; 17 октябрь 1975 йыл) — мысыр-швед хәрби журналисы, киске Экспрессен (Expressen), «Svenska Dagbladet» швед гәзиттәре, Заман Психологияһы һәм Läkartidningen баҫмалары өсөн яҙа.
Биографияһы
2014—2015 йылдарҙа Либерияла эбола геморрагик биҙгәге ҡоторған ваҡытта йәшәй. Кино төшөрөү төркөмө менән Конго, Гондурас һәм Украина илдәрендә була («Мәғлүмәт төтөнө шаршауы артында Магда Рад дөрөҫлөк эҙләй» репортаждар серияһы).
Магда Гад — «Башҡа тарих» — ҡатын-ҡыҙҙар тураһында әҫәрҙәр антологияһының авторҙашы.
Сатрайорт (Ишембай районы)
Сатрайорт (Сатра-Юрт) — бөткән утар. Башҡорт АССР-ы Маҡар районы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы) Ҡолғона ауыл Советы составына ингән. 1864 йылғы документта телгә алына. 1969 йылға тиклем ауылдар исемлегенән алынған.
Тарихы
1864 йылғы «2-се Верхнеурал башҡорт кантоны йәйләүҙәре тураһында ведомостәр» исемле документта телгә алына. Сатрайорт Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусы административ-территориаль берәмеге составына ингән була һәм Сатрайорт тураһында ошолай яҙылған: "Һәүәнәк йылғаһы үрендә был йәйләү борондан (200 йыл тирәһе) бар, 3 саҡрымдай урманлы һәм таулы киңлектәрҙе биләй. Унда 1 июндән 11 июнгә тиклем йәйләйҙәр."
Бохарова Г. Һ. яҙыуынса, Сатрайорт топонимы үҙ эсенә йорт һүҙен алған — башҡорттарҙың «йорт» тип аталған ултыраҡ тораһы өсөн ғәҙәти атама. Ж. Ғ. Кейекбаевтың фаразлауынса, йорттар тау башҡорт ҡәбиләләренең боронғо торалары булған, улар Башҡортостандың тик тау-урман райондарында осрай һәм һөжүм ваҡытында башҡорттар уларҙы йәшенеү урындары итеп ҡулланған. Ишембай районы топонимияһы буйынса тикшеренеү эшендә Суфиева А. Ш. (етәксеһе Ҡарабаев М. И.) бик ҡыҙыҡлы факттар килтерә. Юрматы ырыуы шәжәрәһендә йорт термины халыҡ, ҡәбилә территорияһы, шул уҡ ваҡытта йорт, өй мәғәнәһендә ҡулланылған. Шәжәрәнән өҙөк: "Улуҡ заманда Жәнбәк хан илан Аҡсаҡ Тимер хан иде. Булар [ваҡытында] йортҡа олуғ бөлгенлек булды, һәр тарафҡа яулар булды. Әмәт Хәмәт ханның йорты бозылды. Бер аз кешеләр илан ҡачып, олуғ Иделнең ары яғына чыҡдылар һәм йорт урыны ҡазыдылар". Был текстан, йорт һүҙе ил, тора мәғәнәһендә бирелеүе, аңлашыла, йәғни өй мәғәнәһендәге йорт һүҙенән күпкә киңерәк. Ысынлап та, Башҡортостандан ситтә йәшәгән башҡорттар элек-электән Башҡортостанды Оло йорт, тип исемләгәндәр. Был хеҙмәттә йорт һүҙе булған күп ойконимдар килтерелә, улар араһында Сатрайорт та бар.
Сатра һүҙе catr (фарсы), catur (төрөк) һүҙҙәре боронғо һинд chattra һүҙе менән бәйле, уның дөйөм мәғәнәһе — ябыныу, йәшенеү.
Бер өйлө үҫемлектәр
Бер өйлө үҫемлектәр (μόνος — бер, яңғыҙ һәм οἰκία — йорт) — емешлекле (инә) һәм һеркәсле (ата) сәскәләре бер үк үҫемлектә урынлашҡан үҫемлектәр.
Күпселек үҫемлектәрҙең сәскәләрендә һеркәстәр ҙә, емешлектәр ҙә була. Улар ике енесле сәскәләр (гермофродит, йәки ҡуш енесле).
Сүбәҙәй Туған
Сүбәҙәй Туған (21 декабрь 1943 йыл) — төрөк иҡтисадсы-ғалимы, профессор. Күренекле сәйәсмән һәм ғалим Әхмәтзәки Вәлиди Туғандың улы.
Бер өйлө үҫемлектәр
Ундай сәскәләр — айырым енесле сәскәләр.
Ҡыяр, кукуруз кеүек үҫемлектәрҙе бер өйлө үҫемлектәр тип атайҙар, сөнки емешлекле һәм һеркәсле сәскәләре бер үк үҫемлектә урынлашҡан.
Сүбәҙәй Туған
Биографияһы
Сүбәҙәй Туған 1943 йылдың 21 декаабрендә Истанбул ҡалаһында тыуған. Атаһы Әхмәтзәки Вәлиди Туған (Әхмәтзәки Әхмәтшаһ улы Вәлидов) (Ahmed Zeki Velidi Togan, 10.12.1890—26.07.1970)) — күренекле сәйәсмән һәм дәүләт эшмәкәре, Башҡорт милли-азатлыҡ хəрəкəте етəксеһе, автономиялы Башҡортостанға нигеҙ һалыған шәхес. Әсәһе румын нуғайҙарынан - Нәзмиә Вәлиди.
Бер өйлө үҫемлектәр
Чарльз Дарвин иҫбатлауынса, үҙ-үҙе һеркәләнеү — мәжбүри осраҡ булып тора. Был ситтән һеркәләнеү шарттары булмағанда орлоҡ барлыҡҡа килтереү ысулы.
Ситтән һеркәләнеү үҙ-үҙе һеркәләнеү процесынан прогрессивыраҡ юл булып тора. Был осраҡта яңы быуын нәҫел мәғлүмәтен ике организмдан да ата-әсә организмынан ала.
Сүбәҙәй Туған
Биографияһы
Иҡтисад буйынса докторлыҡ диссертацияһын 1972 йылда Америка Ҡушма Штаттарының Балтимор ҡалаһында урынлашҡан Джон Хопкинс университетында яҡлай.
Бер өйлө үҫемлектәр
Үҫемлектәрҙә үҙ-үҙе һеркәләнеүен булдырмау өсөн төрлө ҡулайламалары бар, шул иҫәптән: Бер өйлөлөк, ғәҙәттә, ел ярҙамында ситтән һеркәләнеүсе (анемофилия) үҫемлектәрҙә күҙәтелә. Был ысул автогамияны (һеркәләндереү ауыҙынан шул уҡ сәскә һеркәһе) булдырмаҫҡа булышлыҡ итә. Ләкин гейтоногамияға (емешлектең шул уҡ үҫемлектәге сәскә һеркәһе менән һеркәләнеү) ҡамасаулай алмай.
Ғуриҙар
Сығышы
XIX быуатта ҡайһы бер европа ғалимдары, мәҫәлән Маунтстюарт Эльфинстон, Ғуриҙар династияһы хәҙерге заман пуштундары менән менән бәйле тигән идеяны хуплай, әммә был, ҡағиҙә булараҡ, хәҙерге фән тарафынан кире ҡағыла һәм, Ислам энциклопедияһында Моргенстьерне әйткәненсә, «төрлө сәбәптәр арҡаһында бик үк дөрөҫ түгел». Ҡайһы бер ғалимдар раҫлауынса, династия тажик сығышлы.
"."Ғур провинцияһы башлыса XI быуатҡа тиклем буддист булған. Һуңынан төбәк исламлаштырылған Һәм Ғуриҙарға башланғыс биргән.
Тел
Гуриҙарҙың туған теле, күрәһең, батша һарайындағынан — фарсы теленән айырылып торғандыр. Ғәзнәүиҙәр дәүеренең билдәле тарихсыһы Әбү-л-Фаҙыл Байхаки үҙенең "Тарих-И Байхаҡи"китабының 117-се битендә былай тип яҙа: Солтан Мәсғүд Гурстанға барғанда Ғурҙан үҙенең ғалим юлдашы менән бергә ошо төбәк кешеләренән уның менән һөйләшергә 2 кешене тәржемәселәр сифатында алды.
Сүбәҙәй Туған
Биографияһы
Төрлө йылдарҙа Техас A&M (АҠШ), Яҡын Көнсығыш техник (Төркиә), Кларксон (АҠШ), Төркиәлә Анкара һәм Билкент университеттарында уҡыта.
Бер өйлө үҫемлектәр
Йәнле тәбиғәттең күп төрлө бер өйлө (полигамиялы) үҫемлектәре осрай. Бер үк үҫемлектә ике енесле (гермафродит) һәм бер енесле (емешлекле — инә һәм һеркәсле — ата) сәскәләре лә була: ҡарабойҙай, ҡорос ағас, георгин, ҡауын.
Вәкилдәре
Бер өйлө үҫемлектәр:
Сүбәҙәй Туған
Биографияһы
1978 йылдан доцент, ә 1987 йылдан профессор ғилми дәрәжәләренә эйә.
1987—1996 йылдарҙа Билкент университетының Иҡтисад, административ һәм социаль фәндәр факультеты деканы була, бөгөнгәсә шул уҡ юғары уҡыу йортоноң профессоры булып эшләй.
Ғуриҙар
Тел
Әммә, Сәмәниҙәр һәм Ғәзнәүиҙәр һымаҡ, ғуриҙар фарсы әҙәбиәтен, шиғриәтен һәм мәҙәниәтен ҡурсалаған һәм уларҙы батша һарайҙарында үҙҙәренеке кеүек итеп үҫтергән. Хәҙерге авторҙар уларҙы «фарсы ғуриҙары» тип йөрөтә. Андре Винк ғуриҙар телен "айырым фарсы диалекты"тип һүрәтләй.
Династияның ҡолауы
Хәрәзмшаһ Текеш вафат булғандан һуң тәхеткә уның кесе улы Ғәлә әт-Дин Мөхәмәтйән II ултыра. Уның идара итеүе ғуриҙарға ҡаршы һуғыш менән башлана, Мерв ҡалаһын, һуғышһыҙ тиерлек Абиверд, Серахс һәм Нисаны баҫып алалар, Нишапурҙы алалар һәм Гератҡа ебәрелгән хорезмшахтың ағаһын әсирлеккә алалар.
Ғәлә әт-Дин Мөхәмәтйән ҡараҡытайҙар ярҙамында ғуриҙарҙы Харәзмдән ҡыҫырыҡлап сығарып, татыулыҡ урынлаштыра ала, әммә был ике династияның күп йыллыҡ дошманлығын юҡҡа сығармай. 1206 йылда Мөғиз әд-Динде һәм Ғуриҙар солтанатын бүлгеләгәндән һуң ғына хорезмшаһтар Хөрәсәнгә баҫып инә ала
Мәҙәни йоғонто
Ғуриҙар фарсы мәҙәниәтен һәм әҙәбиәтен бөйөк ҡурсалаусы була һәм Һиндостан субконтинентында фарсы дәүләте өсөн нигеҙ һала. Әммә Ғуриҙар дәүерендә ижад ителгән әҙәбиәттең күп өлөшө юғалған. Улар ҙа шулай уҡ фарсы архитектураһын Һиндостанға күсерә. Әмир Хосроу Дәһләүи һүҙҙәренә ярашлы, һиндтәр фарсы телен ғуриҙар һәм төркиҙәр йоғонтоһонда өйрәнәләр.
Ғуриҙар дәүләтенән барлыҡҡа килгән Дели солтанлығы, фарсы телен рәсми һарай теле итеп билдәләй, ул XIX быуатта Бөйөк Моголдар дәүеренең аҙағына тиклем һаҡланып ҡалған.
Липк-Ях
Липк-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 274 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 107 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Грицынин Константин Данилович
Константин Данилович Грицынин (Грицинин) (13 октябрь 1905 йыл — 12 октябрь 1943 йыл) — Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы ефрейторы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Константин Грицынин 1905 йылдың 13 октябрендә Ванновка ауылында (хәҙер —Ҡаҙағстандың Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе Төлкөбас районы Турар Рысҡулов исемендәге ауыл) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс мәктәпте тамамлағас, колхозда эшләй. 1942 йылдың авгусында Грицынин Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. 1943 йылдың сентябренән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында, Үҙәк фронт 61-се армия 7-се гвардия кавалерия корпусы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкында гвардия ефрейторы дәрәжәһендә элемтә взводы телефонисы булып хеҙмәт итә. Днепр өсөн һуғыштарҙа айырыуса батырлыҡ күрһәтә.
1943 йылдың 28 сентябрендә Белорус ССР-ы Гомель өлкәһе Брагин районы Нивки ауылы янында Днепр аша сыҡҡанда Грицынин, беренселәрҙән булып йылғаның көнбайыш ярына етеп, алдан сыҡҡан эскадронды һыу аҫты телефон элемтәһе менән тәьмин итә. Эскадрон менән бергә һөжүм итеп, ул өс тәүлек дауамында полк штабы менән өҙлөкһөҙ бәйләнеш ойоштора. 1943 йылдың 30 сентябрендә Галки утары янында Грицынин «Фердинанд» үҙйөрөшлө артиллерия һына тап була, батыр уны граната менән юҡ итә. Шул уҡ алышта ул ауыр яралана, ләкин һуғыш яланын ташлап китмәй, үҙен алмаштырғансы һәм госпиталгә ебәрелгәнсе, өҙлөкһөҙ бәйләнеш тотоуын дауам итә. Алған яраларынан Грицынин 1943 йылдың 12 октябрендә вафат була. Украинаның Чернигов өлкәһе Репки ҡасабаһындағы туғандаш ҡәберлегендә ерләнгән.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы Указы менән сөн «немец илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шуның менән бергә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы» өсөн гвардия ефрейторы Константин Грицынин үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә, Ленин һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары менән бүләкләнә.
Одиндо
Одиндо — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Янгарей йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Карпысак (Буготок ҡушылдығы)
Карпысак  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Буготак йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.