cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Исламда интим мөнәсәбәттәр
Беренсе никах төнө (зөфаф төнө)
Яҡынлыҡ ҡылыр алдынан, кейәү кәләшенең маңлайына ҡулын һалып, бисмиллаһ доғаһын уҡый: Йә Аллаһым! Ысынлап, Һинән уға биргән яҡшылыҡты һәм Уны ниғмәтләндергән яҡшылыҡтарыңды һорайым! Һәм уның яманлыҡтарынан, Һин биргән яманлыҡтарҙың һәммәһенән Һиңә һығынам أللهمّ إنّي أسألك من خيرها و خير ما جبلتها عليه, و أعوذ بك من شرّها و شرّ ما جبلتها عليه.
рус.О Аллах! Воистину, я прошу у Тебя от неё добра и всего доброго, чем Ты её одарил! И прибегаю к Тебе от её зла и от всего злого, чем Ты её наделил.
Бынан һуң ҡушылыр алдынан икеһенә лә бергә ике рәҡәғәт намаҙ һәм ошо доғаны уҡырға кәңәш ителә:
Йә Аллаһ, миңә ҡатыным (ирем) менән мөнәсәбәттәрҙә һәм уның миңә мөнәсәбәттәренә фатиха бир. Йә Аллаһ, арабыҙҙы хәйерле ҡыл һәм айырылғанда хәйерле айырылырға насип ҡыл!
أللهمّ بارك لي في أهلي و بارك لهم فيّ, أللهمّ اجْمعْ بيننا ما جمعت بخير, و فرّق بيننا إذا فرّقت إلى خير.
транск. Аллаһуммә бәрик ли фи әһли́ үә бәрик ләһүм фийә, Аллаһуммә-жмә’ бәйнәнә мә әжәмә’тә би-хәйр, үә фәрриҡ бәйнәнә иҙә фәррәҡтә илә хәйр.
Инцест
Инцест (incest — ҡан ҡатышыу) мәхрәм булғандар араһындағы енси мөнәсәбәт. Һеҙгә әсәләрегеҙгә, ҡыҙҙарығыҙға, апай-һеңлеләрегеҙгә, атай-әсәйегеҙ менән бер туған ҡатын-ҡыҙҙарға, ир туғандарығыҙҙың һәм ҡыҙ туғандарығыҙҙың ҡыҙҙарына, һөт әсәләрегеҙгә, имсәктәш апай-һеңлеләрегеҙгә, ҡатындарығыҙҙың әсәләренә, һеҙ ҡушылған ҡатынға эйәрә килгән аҫрау ҡыҙҙарығыҙға,— әгәр ҡатынға ҡушылмаған булһағыҙ, ул уаҡытта һеҙгә гонаһ булмай,— үҙ ҡанығыҙҙан булған улдарығыҙҙың ҡатындарына, һәм — әгәр электән эшләнгән булмаһа,— ике ҡыҙ туғанды бергә йыйып өйләнеү тыйыла. Ысынлап та, Аллаһ ярлыҡаусы, рәхимле! Ҡөрьән, сура Ән-Ниса сүрәһе, аят № 23
Енесте алмаштырыу һәм икенсе енескә оҡшарға тырышыу
Шәриғәт ҡанундары буйынса енес алмаштырыуға бер ниндәй ҙә сәбәп юҡ. Гомосексуализмға ҡарағанда «енес алмаштырыу» гонаһы ауырыраҡ тип һанала, сөнки гомосексуалист үҙ тәртибен үҙгәртә һәм тәүбәгә килә ала, ә енесен алмаштырған осраҡта быны эшләү мөмкин түгел. . Берҙән-бер сәбәп — пациент гермафродит булған осраҡта ғына: бындай операция уға тулы ҡанлы тормош менән йәшәргә мөмкинлек бирә.
Әптекәй
Әптекәй (Аптикеево) — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы Юлыҡ һәм Йомаш ауыл Cоветтары биләмәләренә тура килгән. Әптекәй утары 1761 йылда барлыҡҡа килгән. Әптекәй ауылы халҡы биш ауылға нигеҙ һалған .. 1956 йылда ғәмәлдән сыҡҡан
Географик урыны
Ауыл Советы үҙәгенән көньяҡ-көнсығышҡа табан дүрт километр алыҫлыҫта Ташый йылғаһының Һаҡмарға ҡушылған бик матур ерҙә (Сәйғәфәр ауылынан 3 км) урынлашҡан була.
Тарихы
XIX быуат башында электән булған утары урынында Әптекәй ауылы барлыҡҡа килә. Тарихсы һәм тикшеренеүсе Әнүәр Әсфәндиәровтың фаразлауынса, ауылды В Йомаш ауылы башҡорттары нигеҙләгән. 1812 йылда тағы өс ғаилә Әптекәйгә күсеп килә. 1816 йылғы VII ревизия мәғлүмәттәре буйынса Хоҙайназар (48 йәштә), Аҡназар (39 йәштә), Мөхәмәтрәхим һәм Мөхәмәтәмин Әптекәевтәр ошо ауылда теркәлгән. Тимәк, уларҙың атаһы Әптекәй исемле булған. Ул ваҡытта 39 йортта 185 кеше йәшәгән. X ревизия 31 йортта 170 кешене теркәгән. Ауыл халҡы башлыса малсылыҡ менән шөғөлләнгән, һәр хәлдә 39 йорттан 30 арба йәйләүгә сыҡҡан. Лайымбирҙе, Оло Бешәҙе һәм Ташйылға буйында йәйләгәндәр. 39 йортҡа (202 кеше) 253 йылҡы малы, 270 һыйыр, 100 һарыҡ, 78 кәзә тура килгән, йәғни, сағыштырмаса етеш йәшәгәндәр. 20 дисәтинә ерҙә 18 бот ужым бойҙайы, 280 ярауай бойҙай сәскәндәр.
1826 йылда Байбулат Биккинин исемле уҙаман улдары Урмантай, Етебай, Үтәүле, Иштәкбай менән Темәс ауылына күсерелә.
Совет осоронда, 1920 йылда, ауылда 57 йортта 336 кеше йәшәгән. 1926 йылда ауыл халҡы «Сулпан» артеленә берләшә. 1930 йылда артелде «Һаҡмар» колхозына ҡушалар. Колхоз үҙәге Йомаш ауылында була. 1956 йылдан һуң Әптекәй ауылдар исемлегендә теркәлмәй.
Ә. З. Әсфәндиәров шулай уҡ әлеге ауылда һирәк осрай торған исемдәргә иғтибар итә: Балта, Бүлтирәк, Брәле. Хәҙерге ваҡытта Баймаҡ районында ошо исемдәрҙән алынған фамилиялар бар: Балтиндар, Брялиндар, Байбулатовтар, Урмантаевтар, Иштәкбаевтар.
Әптекәй халҡы нигеҙләгән ауылдар
Тәңребирҙе, Баймырҙа, Ибраһим (икенсе исеме Күктүбә), Ишмырҙа, Арман ауылдарына нигеҙ һалына Аҫаба башҡорттар, батша власының буш ятҡан башҡорт ерҙәренә ситтән килгән урыҫ, татар халҡына ер бүлеп биреүен алдан иҫкәртеп, ерҙе биләп ҡалырға тырышалар.
Билдәле кешеләр
— Ишдәүләт Рысымбәтов 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан.
Әптекәй йыйыны
2011 йылдың 25 июнендә Әптекәй ауылының элекке урынында ауылдың 250 йыллығына арналған йыйын уткәрелде. Йыйын сиктәрендә Әптекәй аҫабалары нигеҙлеген ауылдар исемлеге язылга стелланы асылды, әрүәхтәр рухына доғалар бағышланды, милли уйындар, ат сабышы, көрәш ойошторолдо. Байрам «Беҙ айыҡ тормош яҡлы» девизы аҫтында үтте. Ауыл тарихын тергеҙеүҙә, йыйынды әҙерләүҙә Рауил Әхмәҙулла улы Назаров күп көс һала, «Әптекәйҙә — ил яҙмышы» исемле китап яҙа. Шәжәрә байрамы бик юғары кимәлдә үтә.
Вась-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мыча-Иоль
Мыча-Иоль — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Зырянская Ежуга йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
1741 йыл
1741 йыл — йәкшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Йәйге дауыл
Йәйге дауыл (Summer Storm) ― фильм. 1944 йылда нуар жанрында төшөрөлгән. Режиссёры ― Дуглас Сирк, сценарисы ― Роулэнд Ли. Ролдәрҙә: Линда Дарнелл, Джордж Сэндерс, Эдвард Эверетт Хортон һәм Анна Ли. Фильмдың сюжеты урыҫ яҙыусыһы Антон Павлович Чехов повесына нигеҙләнгән. Фильм $1,250,000 аҡсаны был киноны күрһәтеүҙән йыйған[3]
Сюжет
Филмдың сюжетына Рус революцияһынан һуңғы ваҡиғалар һалынған. Граф Вольский урыҫ китап нәшриәтенең баш мөхәррире Надёна Каленинаға бер ҡулъяҙма тотоп килә. Уны графтың дуҫы һәм Надёнаның элекке кейәү егете, судья Фёдор Петров яҙған була.
Поперечка (Чернавка ҡушылдығы)
Поперечка — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чернавка йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Йәйге дауыл
Сюжет
Надёна үҙенең Фёдор менән мөхәббәте тураһындағы ҡулъяҙманы уҡый. Башта Фёдор Наденаны яратам тип уға өйләнергә уйлай, ләкин оҙаҡламай уға Вольскийҙарҙың йортондағы йәш хеҙмәтсе ҡыҙ Ольга ныҡ оҡшай башлай. Ҡыҙ ҙа уға ихласлыҡ күрһәтә. Ольга аҡсаһыҙлыҡтан интеккәнгә күрә генә, үҙе теләмәй Урбенинға кейәүгә сыға. Урбенин шулай уҡ Вольскийҙар йортонда эшләй, үҙе ҡыҙҙан байтаҡҡа өлкән йәштә була, һәм ҡыҙ уға ҡарата бер ниндәй ҙә яратыу хисе кисермәй.
Поперечка (Чернавка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йәйге дауыл
Сюжет
Ольганың туйы көнөндә Фёдор менән Ольга, тойғоларын йәшерә алмайынса, үбешәләр. Быны Надёна күреп ҡала һәм Фёдорға кейәүгә сығыуҙан баш тарта. Ольга Фёдор менән Америкаға ҡасып китергә була, тик тегеһе үҙен Надёна менән Урбенин алдында ғәйепле һанауҙан быға ризалашмай.
Артабан Ольга граф Вольский менән яҡын мөнәсәбәткә инә. Ул, хатта Урбениндан айырылып, Вольскийға кейәүгә сығырға ла риза. Фёдор был турала белеп ҡала һәм бик ныҡ ярһый. Ольга Фёдорҙы яратһа ла уның менән бергә булмаясағы, оҙаҡламай Вольскийға кейәүгә сығасағы, ә Фёдор менән былай ғына йөрөп тороға ризалығы тураһында әйтә. Фёдор ҡыҙып китә һәм Ольганы үлтерә. Үлгән сағында Ольга Фёдорҙы ғәфү итә һәм һаман да уны яратыуы тураһында әйтеп өлгөрә. Ошоно әйткән саҡта ул «күктәге электрҙы», йәғни үҙенең әсәһен атып үлтергән йәшен утын күрә. Урбенинды ҡатынын үлтереүҙә ғәйепләйҙәр һәм уны Себергә каторгаға ебәрәләр.
Ҡулъяҙманы уҡығас, Надёна нишләргә лә белмәй, башта был ҡулъяҙманы полицияға бирергә ҡарар итә. Фёдор Надёнаның уҡып сыҡҡанын белә һәм уның кабинетына килеп инә. Надёна ҡулъяҙманы полицияға тапшырырға көсө етмәгәне һәм һаман да Фёдорҙы яратыуы тураһында әйтә һәм ул үҙ ғәйебен полицияға барып танырға тейеш тип белдерә. Фёдор ҡулъяҙманы полицияға ебәрә, ләкин быға бик ныҡ үкенә һәм, ҡулъяҙмаһын тартып алыр өсөн, почтальонға һөжүм итә. Быны күргән милиционерҙар Фёдорға ата һәм уны үлтерә. Үлгән саҡта Фёдор «күк электрын»-йәшенде күреп ҡалыуын әйтә.
Башҡортостан ауыл хужалығы
Башҡортостан ауыл хужалығы — Башҡортостан Республикаһы ның иҡтисади тармағы.
Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы Рәсәй Федерацияһында алдынғыларҙың береһе. Ул илдәге ауыл хужалығы ерҙәренең 3,4%-ын (7,069 млн га, һөрөнтө ер — 3636,7 мең гектар) биләй һәм 3,2 % ауыл хужалығы продукцияһы етештерә.
Башҡортостан ауыл хужалығы Башҡортостан Республикаһы ауыл хужалығы министрлығы ҡарамағында.
Тарихы
16-17 быуаттарҙа Башҡортостандың көньяҡ һәм төньяҡ төбәктәрендә йола булараҡ күсмә малсылыҡ менән, көнбайыш һәм төньяғында ер эшкәртеү менән шөғөлләнгәндәр. Башҡорт аты тәбиғәтте боҙмай торған йорт хайуандарынан һаналған. Йылҡы башҡа малдар ашамаған үләндәр менән туҡлана. Уларҙың ҡырҙа айырым өйөр (һәр айғырҙың үҙ төркөмө) булып йөрөүө тирә-йүнде тигеҙ һаҡларға булышлыҡ итә. Йылҡы малына ҡышҡылыҡҡа йылы урын һәм бесән әҙерләү талап ителмәй, улар тибенлектә йөрөп сыға. 1865 йылда ат менән һыйыр малын сағыштырғанда — 9:1, 1895 — 1:1, ә 1995 йылда — 1:10.
Башҡортостан еренә урыҫ крәҫтиәндәре менән Волга буйы халыҡтары күсенеп килә башлау менән ер эшкәртеү киң тарала башлай. Башҡорттар ерҙе ҡәбилә-ырыу менән биләгән, әммә мал шәхси милек булған. Йәмғиәт менән ерҙе биләү артабан коллективлаштырыу осорон еңелләштергән.
Рәсәйҙә крепостной хоҡуҡты бөтөргәндән һуң алпауыт хужалығы ике системаға нигеҙләнгән — капиталистик һәм эшкәртеү, йәғни алпауыттар крәҫтиәндәргә үҙ ерҙәрен эшкәртеү шарты менән биреп торған. Шулай уҡ улар уңыштың бер өлөшөн алыу шарты менән дә ерҙе ҡуртымға биргән.
Дөйөм алғанда, XX быуат башында Өфө губернаһы крәҫтиәндәре 416 мең дисәтинә ҡаҙна, алпауыт һәм удел ерҙәрен, Ырымбур губернаһында — 373 мең дисәтинәне ҡуртымға алған була.
Башҡорттарҙың ер эшкәртеү хужалығында башлыса ялансылыҡ мөһим урын алып тора. Баҡсасылыҡ аҙ үҫешкән, ә баҡсасылыҡ бөтөнләй булмаған. Ер эшкәртеү киңерәк йәйелә барған һайын башҡорттар арыш, һоло, ҡарабойҙай, борай, тары, борсаҡ, бойҙай, киндер, етен сәсәләр. XIX быуат уртаһында батша чиновниктары баҫымы менән картуф үҫтерә башлайҙар. Тупраҡ эшкәртеү өсөн башҡорттар һабан, ике төрәнле һуҡа, ағас тешле тырма, ураҡ, салғы, сылбыр ҡулланған. Таулы-урманлы райондарында урман кәсептәре ҙур әһәмиәткә эйә була. Ҡыш урман ҡырҡҡандар, яҡындағы заводтарға, дала башҡорттарына һатыу өсөн утын әҙерләгәндәр.
Башҡорт ерҙәрен талау һөҙөмтәһендә XIX быуат аҙағына көтөүлек ерҙәре ныҡ ҡыҫҡартыла һәм малсылыҡ хәлһеҙләнә. Был мәлдә бик һирәктәр генә 50-100 баш ат тота. 20-30 аты булған башҡорт бай һаналған. Ер эшкәртеү һәм малсылыҡ менән шөғөлләнгән төбәктәр ултыраҡ ер эшкәртеү менән шөғөлләнә башлай.
Тау-урман башҡорттарының XIX быуат аҙағы — XX быуат башында солоҡсолоҡ мөһим урын алып тора әле.
XX быуатта Башҡортостанда ауыл хужалығы үҫешенең этаптары: Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында БАССР фронт ихтыяждары өсөн ауыл хужалығы продукцияһы һәм аҙыҡ-түлек етештереү менән шөғөлләнә. Шул уҡ ваҡытта эшкә яраҡлы колхозсылар һаны (1943 й.) һуғышҡа тиклемге менән сағыштырғанда 31 процентҡа кәмей. Техника, аттар, кешеләр фронтҡа оҙатыла. Һуғыш йылдарында колхоздың йөк машинаһы 97 процентҡа, аттар 35 %-ҡа кәмей. 1941 йылдың июненән 1944 йылдың 1 июленә тиклем 72462 ат, 4878 йөк һәм 181 еңел машина, 743 трактор ебәрелә. Кеше ҡулы һәм техниканың етешмәүе сәсеүлек майҙандарының — 32 %-ҡа, һарыҡ, эре малдың — 42 %-ҡа, йылҡының — ике тапҡырға кәмеүенә килтерә. Уңыш та ҡырҡа кәмей: бөртөклөләр — 1940 йылдағы 12,5 цт/цт булһа, 1944 йылда 6,8 цт/га тиклем.
Һуғыш йылдарында республиканың колхоз-совхоздары 160 миллион бот икмәк етештерә, 782,8 мең тонна картуф, 54,5 мең тонна йәшелсә, 960 мең цт ит, 3821 мең гектолитр һөт оҙата.
Хәҙерге торошо
Әлеге ваҡытта ауыл хужалығы продукцияһы етештереүҙә шәхси хужалыҡтар 63 %, ауыл хужалығы ойошмалары — 31 %, фермер хужалығы 6 % биләй.
2015 йылда Башҡортостан Республикаһының агросәнәғәт комплексына 900-гә яҡын ауыл хужалығы предприятиеһы, 5857 крәҫтиән (фермер) хужалығы һәм шәхси эшҡыуар, 594,5 мең шәхси ярҙамсы хужалыҡ, 900 аҙыҡ-түлек сәнәғәте предприятиеһы инә.
Ауыл хужалығы продукцияһы
Республиканың ауыл хужалығы структураһы (2012 йыл): үҫемлекселек — 35,8 %, малсылыҡ — 64,2 %.
Үҫемлекселек
Башҡортостан Республикаһының климат шарттары иген, техник культуралар (шәкәр сөгөлдөрө), майлы культуралар (көнбағыш), бәрәңге һәм мал аҙығы культуралары үҫтерергә мөмкинлек бирә. Республикала шәкәр сөгөлдөрөн эшкәртеү заводтары бар.
Малсылыҡ
2013 йылда бөтә хужалыҡтарҙа эре мал 1320,3 мең баш, шул иҫәптән һыйыр — 501,1 мең, сусҡа — 303,7 мең башы, һарыҡ һәм кәзә — 889,0 мең, ат — 133,4 мең, ҡош — 16,3 млн. 2004 йылда Башҡортостан Республикаһында «Умартасылыҡ тураһында» закон ҡабул ителә. Был закон бал ҡорттарын һаҡлау, тотоу һәм үрсетеү, продукцияны эшкәртеү буйынса хоҡуҡи һәм иҡтисади нигеҙҙәр билдәләй.
Башҡортостан Республикаһында күлдәр һәм быуалар булыуы балыҡсылыҡ менән шөғөлләнеү мөмкинлеге бирә. («Баткиррыбхоз» балыҡ хужалығы, Ҡарман рыбхоз, МГП «Балыҡ», «Бөрө» тәжрибә хужалығы).
Умартасылыҡ
Умартасылыҡ Башҡортостандағы боронғо кәсеп. Республикала умартасылыҡты үҫтереү өсөн бөтә тәбиғәт шарттары бар: тоҡомло бал ҡорттары, баллы үҫемлектәр. 525 мең тонна бал запастары баһалана. Башҡортостан Республикаһында «Умартасылыҡ тураһында» Башҡортостан Республикаһы Законы ҡабул ителгән.
Йылҡысылыҡ
Башҡортостан Республикаһында атты ҡулланыу һәм үрсетеү менән электән шөғөлләнәләр. Был башҡорттар өсөн традицион булған ауыл хужалығы тармағы. Бында тоҡомло аттарҙың 4 төрө бар: башҡорт, урыҫ юртағы, орлов юртағы һәм ауыр йөк аты.
Башҡортостан Республикаһында тоҡомло аттар үрсетеү менән 27 ат фермаһы шөғөлләнә. Башҡорт аттары үрсетеү шуларҙың 21-ендә ҡулланыла (Өфө ат заводы, «Ирәндек», Баймаҡ ТПХ-ы, Калинин ис, «Ильич васыяты» хужалығы), 6 ферма — рус һәм орлов тоҡомло юртаҡтар үрсетә.
Ат һаны буйынса Рәсәй Федерацияһында Саха Республикаһы һәм Алтай крайынан ҡала Башҡортостан (2010 йылда 129 мең) 3-сө урынды биләй.
Башҡортостан Республикаһында ҡымыҙ, киптерелгән һөт, йылҡы ите һәм унан төрлө ризыҡтар әҙерләйҙәр (колбаса, ҡаҙы, ял, ҡарта, билдәмә).
Бөгөн ҡымыҙ етештереү күләме йылына 2 мең тонна самаһы, ит — 3,5-5 мең тонна. Шулай уҡ республикала элек-электән ҡымыҙ менән дауалау киң ҡулланыла. Хәҙерге ваҡытта уның менән «Шафран» һәм С. Т. Аксаков ис. шифаханалар шөғөлләнә.
Йылҡысылыҡ өлкәһендә оҫта белгестәр: Сайгин И. А., Мөрсәлимов В. С., Һатыев Б. Х., Әхәтова И. А., Масленникова В. В., Моршенников А. А., Мөкминов. Н. Н. һәм башҡалар.
Шулай уҡ ҡарағ Башҡорт аты.
Фән
Башҡортостан ғилми-тикшеренеү ауыл хужалығы институты ауыл хужалығы культуралары, һөтлө мал, продуктив йылҡысылыҡ һәм ҡымыҙсылыҡ селекцияһы менән шөғөлләнә.
Башҡорт дәүләт университеты (биология факультеты) биологик, медицина һәм ауыл хужалығы профилле белгестәр әҙерләй.
Рәсәй ауыл хужалығы фәндәре академияһының Башҡортостан ғилми үҙәге
Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы йүнәлешендәге матбуғат баҫмалары: Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы фәненә ҙур өлөш индергән ғалимдар:
Исмәғилев Рафаэль Ришат улы — агроном ғалим, ауыл хужалығы фәндәре докторы, профессор, Башҡортостан Республикаһы фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы.
Ҡунаҡбаев Абдулла Сабирйән улы — ғалим-селекционер.
Сафин Хәлил Мәсғүт улы — ауыл хужалығы фәндәре докторы, профессор, Башҡортостан Республикаһы фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы, БДАУ-ның ер төҙөлөшө кафедраһы мөдире; Башҡортостан ауыл хужалығы тикшереү институтының игенселек бүлеге мөдире.
Хеҙмәт геройҙары
Башҡортостан ауыл хужалығы өлкәһендәге ҙур уңыштары өсөн Социалистик хеҙмәт геройы исемен алғандар:
Быстрых Фёдор Павлович
Быстрых Федор Павлович (, Таҙтүбә, Златоуст өйәҙе, Өфө губернаһы, Рәсәй империяһы (хәҙерге Башҡортостандың Дыуан районы Башҡортостан, Рәсәй) — 2 май 1976, Свердловск, РСФСР, СССР) — СССР тарихсыһы, тарих фәндәре докторы (1960), профессор (1961).
Биографияһы
Федор Павлович Быстрых 1901 йылдың 23 декабрендә (1902 йылдың 5 ғинуары) Өфө губернаһының Златоуст өйәҙе Таҙтүбә ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы) тыуа.
Мәскәүҙә Н.К.Крупская исемендәге Коммунистик тәрбиә академияһына уҡырға инә, уны 1929 йылда тамамлай, шунан һуң Свердловск юғары уҡыу йорттарында уҡыта башлай.
1925—1937 йылдарҙа ВКП(б) ағзаһы, «троцкистар менән бәйләнеше» өсөн сығарыла, 1957 йылда стажын тергеҙеү менән  1942 йылда ҡабаттан партияға ҡабул ителә.
1941—1953 һәм 1956—1969 һәм йылдарҙа Уральск университетының КПСС тарихы һәм марксизм-ленинизм тарихы кафедраһы мөдире булып эшләй.
«Революционное движение и большевистские организации Урала накануне и в период революции 1905—1907 годов» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1976 йылдың 2 майында Свердловск  ҡалаһында вафат була, Широкореченское зыяратында ерләнә.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе — революция хәрәкәте тарихы, Уралда партия ойошмалары эшмәкәрлеге. 60-тан ашыу фәнни эштәр авторы, улар араһында «Возникновение Уральской областной организации РСДРП(б)» (Свердловск, 1933) һәм ««Большевистские организации Урала в революции 1905—1907 годов» (Свердловск, 1959).
Октябрь Революцияһы ордены (1971) һәм ««Почёт Билдәһе» ордены» менән бүләкләнгән (1961). Свердловскиҙа профессор В. В. Адамов тәҡдим иткән историографиялағы «яңы йүнәлеш»кә тәнҡит күҙлегенән ҡараған.
Сура (Волга ҡушылдығы)
Сура́ (сыуаш. Сăр, тау марийса Шур), Сура лей)  — ҙур йылға, Волга.йылғаһының уң ҡушылдығы. Ульяновск, Пенза һәм Түбәнге Новгород өлкәләре, Мордва, Марий Эл һәм Сыуашстан аша аға.
Йылғаның оҙонлоғо — 841 км, һыу йыйыу бассейны майҙаны — 67,5 мең км². Тамағында уртаса һыу сығымы — 260 м³/с. . Волга буйы ҡалҡыулығынан, Ульяновск өлкәһендәге Сурские Вершины ауылынан башлана һәм тәүҙә көнбайышҡа, һуңынан башлыса төньяҡҡа аға. Түбәнге ағымында һал ағыҙалар һәм суднолар йөрөй. Сәнәғәтте һыу менән тәьмин итеү өсөн ҡулланыла. Сура буйындағы иң ҙур ҡала — Пенза. Шулай уҡ Сура буйында Сурск, Алатырь, Ядрин, Шумерля ҡалалары, тамағында — Васильсурск пристаны, Курмыш ауылы урынлашҡан. XVI быуатҡа тиклем Сура буйлап Мәскәү кенәзлегенең көнсығыш сиге үтә.
Топонимика
Мордвала йылға Сура, ҡайһы саҡта Суро тип атала, таулы марий телендә Шур, удмурт телендәге шур «йылға», сыуаш телендәге шор, шур «һаҙлыҡ», коми телендәге шор «инеш, шишмә, гөрләүек» менән сағыштыр. Былар барыһы ла Сура гидронимының Волга буйы үле фин-уғыр телендәге «йылға» терминынан сыҡҡанын фаразлау мөмкинлеген бирә. Атаманың килеп сығышы тураһында мордва риүәйәте бар: «Борон замандарҙа күп халыҡтар бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөгәндәр. Мордва бында килгәндә, Волгала ниндәйҙер бер халыҡ йәшәгән. Мордва Волгаға килә, ләкин алдан килгән кешеләр уларҙы йылға буйлап түбәнгә төшөргә бирмәгәндәр. Мордва ҡабат кире киткән, ләкин үрге яҡтан, Волга яғынан; улай барған, былай барған, йәшәр урын эҙләгән. Һәм икенсе йылға һыуҙарын Волгаға көньяҡтан ҡойған ергә килеп сыҡҡан. Ҡарттар бергәләп кәңәшләшә башлағандар: нишләргә, ҡайҙа барырға? Араларында иң ҡарты әйткән: „Бына был йылға нәҡ бармаҡ кеүек, ҡайҙа барырға икәнен күрһәтә. Беҙгә шул йылға буйлап китергә һәм шунда йәшәргә кәрәк тигән“. Уны тыңап, шул йылға үренә ҡарап атлағандар, унда башҡа халыҡ булмай, бер кем дә йәшәмәгән була. Урын һунар итергә яҡшы, урмандар күп була. Шулай итеп, йәшәргә ҡалғандар. Ә йылғаны Сур тип атағандар — ул, бармаҡ кеүек, уларға йәшәү урынын күрһәткән. Сур мордва телендә — „Бармаҡ“ тигәнде аңлата» («Мордва халҡының ауыҙ-тел ижады», том Х. — Саранск, 1983, 230 бит) … татар телендә «соры́» тигән һүҙ бар (Сураны татарҙар тап шулай атап йөрөтә), сура йылғаһының һыуы ысынлап та һоро йәки соры. }}
Тасуирламаһы
Тулылануыуы, ҡар өҫтөнлөк ала тиер кәрәк, ҡатнаш. Ташҡын апрель — майҙа. Ноябрь — декабрҙә туңа, март аҙағында — апрелдә боҙҙан әрселә. Сура һыуһаҡлағысын ҡорғандан һуң йылға аҡмаһы йәки ағып төшкән һыу күләме көйләнгән.
Тарихы
XVI быуатта Сура йылғаһы сик буйы һыу ағымы була. Рәсәйгә 1517 һәм 1526 йылдарҙа килгән дипломат һәм сәйәхәтсе Сигизмунд фон Герберштейн былай тип яҙа: «Сура йылғаһы Мәскәү һәм Ҡаҙан батшалары биләмәләрен бүлә, ул көньяҡтан аға, көнсығышҡа боролоп, Новгородтан егерме һигеҙ миль түбәнерәк Волгаға ҡоя. Волга һәм Сура ҡушылған ерҙә, уның бер ярында, хаким Василий ҡәлғә төҙөгән һәм үҙ исеме менән Василёвгород (Basilowgorod) тип атаған». Был ҡәлғәне төҙөгәндән һуң урыҫтар нигеҙҙә бөтә йылғаны тиерлек үҙ контроле аҫтына ала.
1557 йылда, Иван Грозныйҙың Ҡаҙан походы ваҡытында отряды менән Сураға килгән кенәз А. М. Курбский «бөйөк йылға, бында балығы бик күп» ти. XVI быуатта Сурала һәм уның ҡушылдыҡтарында ҡала-ҡәлғәләр: Саранск (1641 йылда), Пенза (1663 йылда) һ. б. төҙөлгән. Сураның ихтиофаунаһы тураһында тәүге тапҡыр телгә алыу, моғайын, 1728 й. Геральдик контораға Пенза ҡалаһы тураһында мәғлүмәт биреүҙән башланғандыр: «Был ҡала Пенза һәм Сура йылғалары буйында төҙөлгән. Ә билдәләнгән йылғаларҙа һәм күлдәрҙә: суртан,, шамбы, йәйен, , , , , , балыҡтары».
Сура бассейнында тәүге тикшеренеүҙе 1768 йылда П. С. Паллас экспедицияһы үткәрә. Уның маршруты Түбәнге Новгород һәм Пенза губерналары буйынса үтә.
Климаты
Бассейн һалҡын ҡышы һәм уртаса эҫе йәйе менән айырылып торған уртаса континенталь климатта урынлашҡан. Территория өҫтөнлөк итеүсе көнбайыш елдәр күсергән уртаса киңлек һауа массалары йоғонтоһо аҫтында ята. Иң эҫе айҙың, июлдең, уртаса температураһы — 18-19 °С; иң һыуыҡ айҙың, ғинуарҙың — −11- −12 °С. Уртаса йыллыҡ температура 4 °С тирәһе, дымлылыҡ — 75 %. Ҡар ҡатламы уртаса ноябрҙең 15-20 чилоларында урынлаша һәм 150—160 көн тора.
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Сура бассейны хәҙерге осор балыҡ составы төрҙәре 50 таксон тәшкил итә, шуларҙың икенсе йылғанан килгәне 37 төр, интродуцент — 13, хәҙерге ваҡытта үткенсе проходной төрҙәре билдәләнмәй. Төп йүнәлеш төрҙәре осрай Сүрә өлөшөн (42) һәм ҙур ҡушылдыҡтары (34). Сура йылғаһы бассейны һыу ятҡылыҡтарында һәм һыу ағымдарында күпселектә 7 төр балыҡ осрай: суртан,, ябай , көмөш , һәм. Быуа хужалыҡтарынан дың килеп эләгеүе һыуҙарҙа уның осрауына сәбәпсе була. Фәҡәт Сура йырҙаһында ғына осраусы 5 төрҙө билдәләргә кәрәк:, ,. Тик быуа һәм һыуһаҡлағыстарҙа 3 төрө: аҡ амур, буффало һәм һаҙандар ғаиләһенән билдәләнгән. Әммә күп кенә интродуценттар хужалыҡтарҙан «ҡасып» килә, һәм улар йылғалар йырҙаһына эләгә. 2008 йылда ГосНИОРХ государственный научно-исследовательский институт озерного и речного рыбного хозяйства им. Л. С. Берга хеҙмәткәрҙәре Сураның түбәнге ағымында (ағым буйлап 28 км үргә суднола барыу) булыуын билдәләгән. Сура бассейны һыуҙарында төбәк Ҡыҙыл китабына индерелгән 37 төрҙөң 29 төрө тереклек итә һәм/йәки тереклек иткән
Ихтиофаунаһы
В конце XIX быуат аҙағында Сембер губернаһының Алатыр, Ҡурмыш, Ардат өйәҙҙәрендә тотолған балыҡ араһында:, , , , , , , , , , , белуга, , , сельдь, , билдәләнә.
Явлейка ауылынан алып Чаадаевка ҡасабаһына тиклемге участкала ихтиофауна беленеп торған реофиль «характеры», лимнофиль төрҙәр әлегә күп түгел. Реофил төрҙәр араһында: ажау голавль,  бөгәрсә, йоморо сабаҡ елец, быстрянка,  борош подуст,  бәшкәләк,  аҡ сабаҡ уклейка, иҙел  пескарь ҡомай, ташбаш. Сабаҡ, алабуға, суртан һаны күп кенә.
Чаадаевка ауылынан Колдаис ауылына тиклем участкала лимнофиль һыҙаттар күберәк сағыла. Юғары һанлы төрҙәр араһында сабаҡ, аҡ сабаҡ йәки бәшкәләйҙе уклейка, алабуға, ҡорманды айырып ҡарап була. А. В. Янкин ҡынса мәғлүмәттәре буйынса бында яҡынса 28 төр, ә ендәген иҫәпкә алғанда — 31 төр йәшәй. Был участка ихтиофаунаһының шундай юғары төрлөлөгө Сура һыуһаҡлағысы быуаһының йоғонтоһо менән аңлатыла.
Үрге участкала төрҙәр күп түгел, ә йылға тамағына яҡын участка — күп төрлө. Әлеге ваҡытта Сураның үрге ағымында — 33, урта ағымында — 29, түбәнге ағымында — 35 төр иҫәпләнә. Ҡаралған ошо участкаларҙа иң күп үрсегәне һәм киң таралғаны аҡ сабаҡ йә бәшкәләй уклейка һәм, ә иң һирәк осрағаны — , һаҙан,  һәм. Дөйөм алғанда, йылға йырҙаһында 14 балыҡ ғаиләһенә ҡараған 41 балыҡ төрө бар
Сураның тамағы һәм түбәнге ағымы участкалары промыслала балыҡ тотоу маҡсатында файҙаланыла.
Варн-Еган
Варн-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Пим йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тюрка
Тюрка — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Барахманка йылғаһының һул ярына тамағынан 3,5 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Каменка (Ҡыҙыл районы)
Каменка — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл районындағы ҡасаба. Богданов ауыл биләмәһе составына инә.
География
Ҡасаба Силәбе өлкәһенең көньяғында, Көньяҡ Уралдың көньяҡ-көнсығыш итәге сиктәрендә, дала зонаһында, Каменка йылғаһының (Яйыҡ йылғаһының ҡушылдығы) һул ярында урынлашҡан. Район үҙәге Ҡыҙыл ауылынан көньяҡ-көньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 22 километр алыҫлыҡта. Абсолют бейеклеге — диңгеҙ кимәле өҫтөнән 337 метр.
Климат
Йәйен климаты ҡоро эҫе һәм ҡышын ҡапыл континенталь. Яуым-төшөмдөң уртаса күләме — 266 мм. Иң һыуыҡ айҙың уртаса температураһы (ғинуар) —17,9°, иң йылы (июль) +19,9°С тәшкил итә.
Халыҡ һаны
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ир-егеттәр халыҡтың 48,5 процент тәшкил иткән, ҡатын-ҡыҙҙар — 51,5 процент.
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, башҡорттар — 47 %; ҡаҙаҡтар — 34 % тәшкил итә.
Урамдары
Ауыл өс урамдан тора.
Ҡарамалы (Мәллә ҡушылдығы)
Кармалинка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мәллә йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әбдрәхим Әбдекәев
Биографияһы
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 11-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 11-се Башҡорт атлы полкы башлыса 8-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 5 октябрҙә Түбәнге Новгородҡа бара. Артабан Украинаға генерал-лейтенант граф П. А. Толстойҙың ополчение корпусы составына ебәрелә. Рус армияһының сит илгә походтары барышында, 1813 йылдың майында полк Пенза ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына индерелә. 21 сентябрҙә Богемия армияһының кавалериянан генерал граф М. И. Платовтың корпусы составына күсерелә, октябрь-ноябрҙә Платов корпусы составында Саксонияла, Баварияла, Францияла, шул иҫәптән 4 һәм 6 октябрҙә Лейпциг янындағы хәрби алыштарҙа ҡатнаша. 3 ноябрҙә полк Волконскийҙың отряды менән бергә Витгенштейн корпусына керә, 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Рус армияһының сит илгә походтары барышында Лейпциг һәм Дрезден янындағы алыштарҙа ҡатнаша. 1813 йылдың декабрендә Богемия армияһының Төп фатиры ҡарамағында хеҙмәт итә. 1814 йылдың 1 ғинуарынан Гамбургты блокадалауҙа һәм штурмлауҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 11-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә.
23 ғинуар
23 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 23-сө көнө. Йыл аҙағына тиклем 342 көн ҡала (кәбисә йылында 343).
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Елизавета институты (Мәскәү)
Елизавета институты — Елизаветинский институт — Мәскәүҙә дворян, хәрбиҙәр, сауҙагәрҙәр һәм дин әһелдәре ҡыҙҙары өсөн ябыҡ уҡыу йорто. Ул бер ҡасан да затлы ҡыҙҙар институттары категорияһына ҡарамаған һәм түбәнерәк ҡатламдарға тәғәйенләнгән булған.
Нигеҙләнеүе
Башта ул «Мәскәү Эшһөйәрлек йорто» булған; 1825 йылда губернатор ҡатыны кенәзбикә Т. В. Голицына нигеҙ һала. Йорт иғәнәләр һәм хәйриә аҡсаһына йәшәй: Александр I йыллыҡ билдәләгән сумма 13 мең һум; сауҙагәр Губин иғәнәһе — 150 мең һум; Мәскәү ҡалаһы йәмғиәте лә йыл һайын күпмелер сумма бүлә.
Тарихы
Уҡыу йорто фәҡир ҡыҙҙарға, башлыса етемдәргә тәрбиә биреү маҡсатында ойошторолған. Тәүгеләрҙән булып 7-11 йәшлек 24 ҡыҙ тәрбиәләнә, улар бында егерме йәше тулғансы тәрбиәләргә тейеш булған. Һуңғараҡ етемдәр генә түгел, уҡыу өсөн түләү индергән яҡшы ғаиләләрҙән ҡыҙҙар ҙа ҡабул ителә башлай. Ҡыҙҙарға элементар белем бирелә, ә өҫтәмә түләү менән музыкаға һәм бейеүҙәргә өйрәтәләр. 1833 йыл1833 йылда уҡыусылар һанын арттырырға рөхсәт ителә. 1847 йыл1847 йылда Мәскәү Эшһөйәрлек йорто императрица Елизавета Алексеевне иҫтәлегенә Елизавета училищеһына үҙгәртелә. Училищела 6 ғилми класс була, уларҙа Закон Божий, рус, француз, немец, математика, тарих, география, музыка, йырлау һәм бейеү дәрестәре бирелә. Елизавета Институтында офицерҙарҙың һәм хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең, бай булмаған ғаиләләр балалары уҡый, шуға күрә сығарылыш уҡыусылары уҡытыусылар, гувернанткалар булып киткән.
1917 йылдан һуң Елизавета институты мәғариф халыҡ комиссариаты ведомствоһына күсә.Институттың тарихи хоҡуҡ вариҫы булып Профинтерн исемендәге Мәскәү өлкә педагогия техникумы эшмәкәрлекте дауам итә, ә 1931 йылдан- Н. Т. Крупская исемендәге Мәскәү өлкә педагогия институты, ул 2002 йылда Мәскәү өлкә дәүләт университеты булып китә. Йорт Радио урамы 10-сы йорт адресы буйынса урынлашҡан.
Урынлашыуы
Вознесенск урамындағы усадьба (хәҙер Радио урамы, 10А, 1-се бина) Эшһөйәрлек йорто өсөн Н. Н Демидов тарафынан бүләк итеп бирелгән. Башта бында XVIII быуат башында И. Ф. Ромодановск ийҙың И. Ф. йүкә урманы паркы һәм быуаһы булған усадьбаһы урынлашҡан. Унан һуң йортто М. Г. Головкин алған, ә XVIII быуатXVIII быуат уртаһында Н. А. Демидов хужа булғанда барокко стилендә йорт төҙөлгән, ә биләмәһе ике тапҡырға иркенерәк булып киткән. Институт янында шулай уҡ йорт Троицк ҡорамы булған.
Мораҙым (Күгәрсен районы)
Мораҙым (Мурадым) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 165 кеше. Почта индексы — 453340, ОКАТО коды — 80238885008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Джеймс Фергюсон
Джеймс Фергусон (25 апрель 1710 йыл — 17 ноябрь 1776 йыл) — Шотландия астрономы һәм XVIII быуатта проборҙар төҙөүсө.
thumb|left| Ҡояш системаһы моделен аңлатыусы философ; [[Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһы коллекцияһынан]] Фергусон 1710 йылдың 25 апрелендә Банффширҙа ябай кешеләр ғаиләһендә тыуа: уның атаһы Джон Фергусон (John Ferguson) ҙур булмаған ерҙә ҡуртымға алып эшкәрткән, әсәһе Эспет Лоббан (Elspet Lobban) алты бала үҫтергән, шулар араһында Джон икенсе бала була. Үҙенең автобиографияһы буйынса уҡырға ул атаһы өлкән ағаһын өйрәткәнен тыңлап ултырып өйрәнән һәм уҡырға төшкәнгә тиклем өлкән йәштәге үатып ярҙамы менән өйрәнгән. Атаһы уҡырға өйрәткәс, ете йәш өс айлыҡ сағында уны Кейт (Keith) грамота мәктәбенә ебәрәләр. Туғыҙ йәшлек сағында, атаһы рычаг ярҙамында туҙған ҡыйыҡты емереүен күреп ҡалып, ул рычагтың эш прицибын аңлап ҡына ҡалмай, уны тәгәрмәс һәм ярымкүсәрҙә файҙалана. Бер күршеһе уның уйлауы дөрөҫ икәнен дәлилләгән китап күрһәтә.
1720 йылда Фергусон эшләй башлай, 14 йәшенә тиклем һарыҡ көтә. Шул уҡ ваҡытта ул токарь станогы һәм бәке ярҙамында механик моделдар эшләй, төнөн йондоҙҙар өйрәнә. Уҡытыусыһы Джеймс Глашан (James Glashan)уның шөғөлөнә ыңғай ҡарай һәм малайға буш ваҡыт бүлә. 1728 йылда Глашан менән килешеү ваҡыты уҙа, һәм Фергусон Томас Гранд (Thomas Grant) йортонда уҡый башлай. 1730йылда Гранд киткәс, Фергусон өйөнә ҡайта. Был ваҡытта ул глобус һәм ағас сәғәт эшләй.
1734 йылда Эдинбургҡа күсеп килә һәм портрет миниатюраһы менән шөғөлләнә башлай, артабан ул Инвернессҡа күсеп килә, 1743—1744 йылдарҙа Лондонда күсеп килә һәм ғүмеренең һуңғы көнөнә тиклем бында йәшәй. 1763 йылдың ноябендә Лондон король йәмғиәтенә ағза булып керә, астрономик һәм механик моделдәр эшләй, 1748 йылда эксперименталь физика буйынса лекциялар уҡый. Ғүмеренең һуңғы йылдарында ул 50 фунт стерлинг күләмендә пенсия ала; 1776 йылдың ноябрендә вафат була Дева Мария сиркәүе янында ерләнә.
Джозеф Райттың «Ҡояш системаһы моделен аңлатыусы философ» картинаһында Фергусон һүрәтләнгән типгән фараз бар. Шул уҡ ваҡытта Райт биографияһын өйрәнеүсе Бенедикт Николсон 1968 йылда уҡытыусы Джон Уайтхерст һүрәтләнгән тип раҫлай. Икенсе комментатор картиналағы фигура "Годфри Кнеллера төшөргән Исаак Ньютонға оҡшаған тип белдерә.
Фергусондың нәшер ителгән мөһим хеҙмәттәре
!
Мариҙар
Мариҙар (марий, мары, маре, мӓрӹ; элегерәк: черемисы, төрки тел. чирмыш) — Марий Эл Республикаһының төп халҡы. Рәсәйҙә 643 мең кеше, шул иҫәптән Марий Элда 324 мең кеше, Башҡортостанда 106 мең кеше иҫәпләнә.
Мари халҡы вәкилдәре Башҡортостанда башлыса Балтас, Бөрө, Дүртөйлө, Краснокама, Ҡалтасы, Мишкә, Нуриман, Шаран,  Яңауыл райондарында йәшәй. Дөйөм алғанда, республикала 240-тан ашыу мари ауылы иҫәпләнә.
Мариҙарҙың күпселеге мәжүси, бер өлөшө христиан, ҡалғандары ислам динен тота.
Хәмиҙуллин Илдар Әнүәр улы
Хәмиҙуллин Илдар Әнүәр улы (1958) — «Ремонтсы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте директоры, Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
1742 йыл
1742 йыл — дүшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Лёбихау
Лёбихау (Lobichau) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1084 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,7 км2. Диңгеҙ кимәленән 240 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4626 һәм автомобиль коды — ABG.
Юламан (исем)
Юламан — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа ҡулланылған ир-ат исеме.
Этимологияһы
Юламан — «юл» (башҡорт) һәм «аман» (ғәрәп) һүҙенән яһалған ир-ат исеме. Мәғәнәһе — «юл» һәм «ала», балаға бәхетле ғүмер юлы теләп ҡушылған исем.
Билдәле шәхестәр
Юламан Ҡушаев (яҡынса 1729 — 1774 йылдар) — 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында генерал дәрәжәһендә ҡатнашыусы. Себер даруғаһы башҡорто, Ырымбур губернаһы Иҫәт провинцияһы Ҡара-Табын улусы старшинаһы,
Юламан Дәүләтов — (1776—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы. Ырымбур губернаһы Илекәй-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы Тәүәтәй ауылында йәшәгән. Зауряд-сотник булып хеҙмәт итә
Фамилияларҙа
Юламанов Әхиәр Мозафар улы — (15 декабрь 1929 йыл — 1978 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) Түбә ҡасабаһы тау эшсеһе ғаиләһендә тыуған.
Топонимдарҙа
Юламан (Башҡортостан) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл.
Юламан (Ҡурған өлкәһе) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Әлмән районы ауылы. Юламан ауыл советы составына инә. Юламан ауыл Советы (Ауырғазы районы) — Ауырғазы районы составында булған, 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе.
Күсмә мәғәнәлек
Мостай Кәримдең «Аяҡтарым юлда, күңелем йырҙа» шиғырында «юламан» уртаҡлыҡ исем (поэтик сара).
Әмирханова Лилия Риф ҡыҙы
Әмирханова Лилия Риф ҡыҙы (18 июнь 1960 йыл, Өфө ҡалаһы) — инженер-системотехник, ғалим, педагог. Иҡтисад фәндәре докторы (2007), профессор (2007).
Биографияһы
Лилия Риф ҡыҙы Әмирханова 1960 йылдың 18 июнендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1982 йылда Өфө дәүләт авиация институтын тамамлай. Шул уҡ йылдан Өфө авиация институтында эшләй: автоматлаштырылған идара итеү системалары кафедраһы инженеры, техник кибернетика кафедраһының кесе ғилми хеҙмәткәре, аспирант, өлкән уҡытыусы, иҡтисад һәм производство менән идара итеү кафедраһы доценты, доцент, социаль-иҡтисади системаларҙа идара итеү кафедраһы профессоры. 2006 йылда «Экономико-математические методы исследования устойчивости и экономичности производства» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Рәсәй Федерацияһының Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының менеджмент кафедраһы профессоры.
Фәнни эшмәкәрлеге
Идаралыҡтың ойоштороу структураһын камиллаштырыу өлкәһендә белгес. Фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше — предприятиелар менән идара итеү системаһының ойоштороу структураһын проектлау алымдарын эшләү, прогнозлау ысулдарын эшләү. 180-дән ашыу ғилми хеҙмәт баҫтырып сығарған. Ғилми хеҙмәттәре предприятиелар эшмәкәрлегенең иҡтисади күрһәткестәрен прогнозлау ысулдарын, ресурстарҙы һөҙөмтәле файҙаланыу моделдәрен эшләүгә арналған. 2 иҡтисад фәндәре кандидаты әҙерләгән.
Хеҙмәттәре
— Активные формы обучения : Учебно-методич. пособие : Для студентов всех спец. ун-та, преподавателей, науч. сотрудников, аспирантов. Өфө, 1997 (авторҙаш)
— Обеспечение устойчивости и экономичности производственной деятельности предприятия. М., 2005;
— Современный инструментарий оценки конкурентоспособности вуза на основе процессно-ориентированного подхода: Монография. Өфө, 2015 (авторҙаш).
— Об одном подходе к оптимизации количества предприятий в составе холдинга // Вестник Уфимского государственного авиационного технического университета. — 2005. — Т. 6, № 2. Амирханова Лилия Рифовна.
— Оптимизация структуры капитала компании. Амирханова Лилия Рифовна. Өфө, 2017
Niletto
NILETTO (ысын исеме Прытков Данил Сергей улы, Прытков Данил Сергеевич, тыу. 1 октябрь 1991 йылда, Төмән, Рәсәй) — рәсәй йырсыһы. ТНТ-ның «Йырҙар» проекты ҡатнашыусыһы (1, 2 сезон). Беренсе каналдың «Рус ниндзяһы» проекты ҡатнашыусыһы. HŌXX брендының брендамбассадоры.
Чарт урындарында
Һайлаған йырҙары
Афродита
Афроди́та (Ἀφροδίτη, элекке замандарҙа сығышы менән  (урыҫса «пена») һүҙенән алынған тип фекер йөрөткәндәр ) — боронғо грек мифологияһында матурлыҡ һәм мөхәббәт (яратыу, ғишыҡ тотоу) аллаһы, ун ике бөйөк олимпия аллаларының береһе. Ул шулай уҡ уңдырышлылыҡ, мәңгелек яҙ һәм тормош (ғүмер) аллаһы ла. Афродита — никахтар, хатта бәпесләү (бала табыу) аллаһы, шулай уҡ «балаларҙы туйҙырыусы, туҡландырыусы» (урыҫса «детопитательница»). Афродитаның мөхәббәт көсөнә аллалар ҙа, кешеләр ҙә бойһонған. Уға бары һуғыш, хәрби стратегия һәм оҫталыҡ аллаһы Афина, ерҙәге бөтә тереклекте ҡурсалаусы алла Артемида һәм ғаилә усағы аллаһы Гестияға ғына баш бирмәгән. Мөхәббәтте кире ҡағыусыларға аяуһыҙ булған. Ут аллаһы һәм оҫта тимерсе Гефестың, һуңыраҡ һуғыш аллаһы Арестың ҡатыны.
Юлмәтова Суфия Фатих ҡыҙы
«Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы» баҫмаһы авторҙарының береһе (2 өлөштә; 1-се өлөштә, 1966).
Хеҙмәт биографияһы
1949 йылдан Ҡаҙан педагогия институтында уҡыта, 1954 йылдан — Ҡаҙан университетында, 1961—1996 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт университетында (1962—1969, 1970—1990 сит ил әҙәбиәте кафедраһы мөдире).
БДУ-ның рәсми сайтынан:
Француз әҙәбиәте тарихы буйынса белгес, профессор, филология фәндәре докторы Суфия Фәтих ҡыҙы Юлмәтова кафедра мөдире итеп тәғәйенләнгәндән һуң, 1961 йылда, кафедра үҫешендә яңы этап башлана. 30 йыл барышында кафедраға етәкселек итеп, С. Ф. Юлмәтова кафедра донъя әҙәбиәтен һәм нәфис сәнғәтте өйрәнеү һәм уҡытыу буйынса үҙаллы ғилми-методика үҙәге булараҡ формалаша.
Хеҙмәттәре
Юльметова, Суфия Фатыховна. «Очарованная душа» Р. Роллана в свете идейной эволюции писателя [Текст] : Научно-попул. очерк / С. Ф. Юльметова. — Казань : Казан. ун-т, 1959. — 57 с.; 22 см.
Юльметова, Суфия Фатыховна. Анатоль Франс и некоторые вопросы эволюции реализма [Текст]. — Саратов : Изд-во Сарат. ун-та, 1978. — 165 с.; 20 см.
Юльметова, Суфия Фатыховна. Анатоль Франс и некоторые вопросы эволюции реализма : диссертация … доктора филологических наук : 10.01.05. — Уфа, 1979. — 431 с.
Юльметова, Суфия Фатыховна. Соотношение метода и поэтики в процессе синтеза искусств [Текст] / Юльметова С. Ф. ; М-во высш. и среднего специального образования РСФСР, Башкирский гос. ун-т им. 40-летия Октября. — Уфа : [б. и.], 1987. — 18, [1] л.; 31 см.
Творчество Ромена Роллана до Первой мировой войны [Текст] : Учеб.-метод. пособие для студентов / М-во высш. и сред. спец. образования РСФСР. Башк. гос. ун-т им. 40-летия Октября. — Уфа : [б. и.], 1974. — 41 с.; 20 см.
1743 йыл
1743 йыл — шишәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Барсов Николай Николаевич
Биографияһы
Николай Николаевич Барсов 1901 йылдың 6 сентябрендә Өфө ҡалаһында тыуған Төп эшенән тыш: 1917—1923 йылдарҙа эсерҙар фирҡәһендә тора. Эсерҙар эштәре буйынса күп тапҡыр репрессияға дусар ителә. 1924—1926 йылдарҙа Суздаль изоляторында, 27.12.1926 йылдың 27 декабренән 1927 йылдың 11 февраленә тиклем Мәскәүҙең Бутырка төрмәһендә тотола.
Варсын-Тан-Юган
Варсын-Тан-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вась-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хисмәтуллина Зөмәрә Вәли ҡыҙы
Хисмәтуллина Зөмәрә Вәли ҡыҙы (рус. Хисматуллина Зумара Валиевна; 21 июль 1930 йыл—21 май 2009 йыл) — уҡытыусы-методист (1983), географ, тыуған яҡты өйрәнеүсе, этнограф. Башҡорт АССР-ының (1981) һәм Рәсәй Федерацияһының (1987) атҡаҙанған уҡытыусыһы, Муса Мортазин премияһы лауреаты (1994), Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (1997), Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатының этнография музейын ойоштороусы.
Биографияһы
Зөмәрә Вәли ҡыҙы Хисмәтуллина 1930 йылдың 21 июлендә Башҡорт АССР-ының Учалы районы Учалы ауылында тыуған.
1948 йылда Учалы урта мәктәбен, 1952 йылда Фирғәнә педагогия институтының география факультетын тамамлай. Шул уҡ йылда Үзбәкстанда, 1953 йылдан Ҡурған-Түбә урта мәктәбендә эшләй.
1956 йылда Учалы районының Мулдаҡай урта мәктәбендә, 1957 йылдан Учалы район хакимиәтенең мәғариф бүлегендә өлкән инспектор, 1960 йылда — Килмәк, 1963 йылда — Тажикстанда (Дүшәмбегә яҡын) ер эштәре институтында, 1964—1966 йылдарҙа Наурыҙ урта мәктәбендә, 1966 йылдан Өфөлә йәшәй, 57-се урта мәктәптә уҡыта.
1976—2002 йылдарҙа хәҙерге Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатында география уҡытыусыһы булып эшләй.
Уҡытыусы-новатор
Ул ойошторған «Глобус», «Крайҙы өйрәнеүсе» ғилми йәмғиәттәрендә йөҙҙән ашыу уҡыусы шөғөлләнә.
Тәрбиәләнеүселәре менән берлектә Волга буйынан Тубыл йылғаһына тиклем, башҡорттарҙың тарихи йәшәгән урындары буйлап илленән ашыу поход һәм экскурсия ойоштора. Уларҙың күбеһе Башҡортостан Республикаһының Фәндәр академияһы, БР Яҙыусылар союзы этнография секторының ғилми эштәре менән бәйле.
1977 йылда гимназияла уның етәкселегендә этнография музейы ойошторола. 1987 йылда — «Халыҡ музейы», 1990 йылда «Рәсәйҙең иң яҡшы мәктәп музейы» исеме бирелә. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайын асыу тантанаһына музейҙа яңы экспозициялар булдырыла һәм уға тарихи-этнографик статусы бирелә.
Музейҙа тарихи әһәмиәткә эйә 1500-ҙән ашыу экспонат урынлашҡан. Музей Бөтә Рәсәй йәмәғәтселек фекерен өйрәнеү йәмғиәтенең Үҙәк советы иҫтәлекле миҙалы, СССР, РСФСР, БАССР Халыҡ мәғарифы министрлығының грамоталары һәм дипломдары менән бүләкләнгән.
Музей йәштәрҙе милли мәҙәниәт традицияларында тәрбиәләү үҙәге булып хеҙмәт итә. Бында гимназия ҡала мәктәптәре уҡыусылары өсөн дәрестәр, мәктәп директорҙары, дәүләт халыҡ мәғарифы учреждениелары, музейҙар етәкселәре өсөн семинарҙар, конференциялар үткәрелә. Этнография музейында 70-тән ашыу сит ил вәкилдәре була. Музейҙың коллекциялары Башҡортостан, Марий Эл, Сыуашстан, Татарстан халыҡтары тарихы һәм мәҙәниәте һәм Мәскәү, Санкт-Петербург, Салауат дәүләт музейҙарында «ХХ быуат башында башҡорттарҙың көнкүреше һәм кейемдәре» («Быт и костюмы башкир в начале ХХ века») тематик бүлек менән күргәҙмәләргә ҡуйыла.