cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Беренсе Йомағужа
Тарихы
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 95 % тәшкил итә.
Өпәйле
Өпәйле — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 853 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 70 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, инештән Долгобродск һыуһаҡлағысына тиклеи. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Нямты-Тяха
Нямты-Тяха — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ампута йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Өпәйле
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нямты-Тяха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Өпәйле
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә, ''Уфалей, река, правый приток Уфы; Уфалейка, Большая и Малая речки, истоки Уфалея. Название составлено именованием реки Уфы и частицей -лей, не получившей достоверного разъяснения. Ее обычно принимают за мордовское лей — «река». Но эта принадлежность не подтверждается историко-этнографическими данными. Вероятнее всего, -лей — словообразовательная частица в говоре восточных башкир.'' тип яҙа.
Нямты-Тяха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сайыр
Сайыр — Манғыстау өлкәһе, Манғыстау районындағы ауыл, Сайыр ауыл округының үҙәге.
Географик урыны
Район үҙәге Шепте ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 37 км алыҫлыҡта, Көнбайыш Ҡаратауҙың төньяҡ ҙыртында урынлашҡан. .
Халҡы
1999 йылды ауылда 1512 кеше (786 ир-ат һәм 726 ҡатын кеше) йәшәгән, 2009 йылғы иҫәп буйынса ауылда 1425 кеше (741 ир-ат һәм 684 ҡатын кеше) иҫәптә була.
Тарихы
20 быуаттың 30-сы йылдарының колхоз һәм ауыл советы үҙәге булараҡ ойошторола. 1969 йылда Ҡаракүл һарыҡсылыҡ фермаһының үҙәгенә әйләнә. 1996 йылда хужалыҡ тарҡала, бөгөнгө көндә ферма эшләй.
Һәйкәлдәр
Ауылда Ҡашаған Күржиман музейы, Кәди ҡорамы, Күлбараҡ батыр ҡорамы, Шеркалы тарихи-археологик ҡорамы урынлашҡан.
Рәхимов Әхмәт Зәки улы
Рәхимов Әхмәт Зәки улы (6 август 1934 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-психологы, педагог. Психология фәндәре докторы (1993), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995) һәм мәғариф отличнигы (2001).
Биографияһы
Рәхимов Әхмәт Зәки улы 1934 йылдың 6 авгусында Башҡортостан АССР-ының Киәҙетау ауылында тыуған.
1965 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған.
1965 — 1968 йылдарҙа Бүздәк районы Кәпәй-Ҡобау урта мәктәбе директоры вазифаһын үтәй.
1969—2015 йылдарҙа Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында уҡыта. 1975 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия университетының психодидактика һәм нравология лабораторияһы мөдире, бер үк ваҡытта 1994 йылдан университеттың психодидактика һәм инноватика кафедраһы мөдире, ә 1998—2003 йылдарҙа психология кафедраһы мөдире вазифаларын үтәй.
2003—2005 йылдарҙа Баш ҡала гуманитар институтының Өфө филиалында уҡыта.
Бер үк ваҡытта 1987—2006 йылдарҙа «Ижади үҫеш» Башҡортостан республика ассоциацияһы рәйесе, 1992 йылдан «Урҙай» Республика экология‑һауыҡтырыу үҙәге рәйесе булып тора.
Фәнни эшмәкәрлеге
230‑ҙан ашыу фәнни һәм уҡытыу‑методик хеҙмәт, шул иҫәптән урта мәктәптәр һәм юғары уҡыу йорттары өсөн әхлаҡи тәрбиә буйынса дәреслектәр, авторы.
Сурхохи
Сурхохи — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы,Ингушетия/Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сунжа йылғаһының уң ярына тамағынан 239 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, инештән Грозный ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алеф (йәһүд хәрефе)
<div style="float:left;font-size:7em;line-height:1.3;background-color:#dddddd;padding:0em 0.1em;margin:0em 0.1em 0.1em 0em"> א א А́леф, אָלֶף - семит (йәһүд, ғәрәп һ.б.) әлифбаһының беренсе хәрефе. Иҫке йәһүд телендә алеф - [ʔ] өнө өсөн ҡулланылған.
Боронғо йәһүд әлифбаһында алеф хәрефе тамаҡ төбө менән әйтелгән өн булған. Хәҙерге заман Израиль ивритендә Алеф хәрефе әйтелмәй. Хәрефтең исеме үгеҙҙе аңлатҡан һүҙҙән килеп сыҡҡан. .
Ивриттә бөтә хәрефтәрҙең дә һан мәғәнәһе бар. Элек йәһүдтәр, башҡа ҡайһы бер халыҡтар кеүек, иҫәп өсөн махсус символдар — цифрҙарҙы белмәгән, һан урынына хәрефтәр ҡулланған. Дини текстарҙа, календарҙа, иврит һөйләшендә әле лә һан хәреф менән алмаштырыла. Алеф хәрефенең һан ҡиммәте — 1. Мистик символикала алеф бөтә йәшәйештең берҙәмлеген кәүҙәләндерә.
Каббалала (йәһүдтәрҙең мистик ғөрөф-ғәҙәте) был хәреф Эйн-софты (אינסוף, алланың исеме) — сикһеҙлек, ғәжәр матур илаһилыҡты белдерә; шулай уҡ күккә һәм ергә күрһәтеп торған кеше ҡиәфәтендә тип әйтелә; күплек теорияһында алеф хәрефе сикһеҙлектең ҡеүәтен сағылдыра.
100px|thumb|
Дмитриевка ауыл Советы (Шишмә районы)
Дмитриевка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Составы
Дмитриевка ауылы,
Бишкәзә ауылы,
Красный Октябрь ауылы
Гнилуха (йылға)
Гнилуха  — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға исемһееҙ быуаның һул ярында 2,2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Саратов һыуһаҡлағысынан Волгоград һыуһаҡлағысына тиклем,   Оло Ырғыҙ, Оло Караман, Терёшка, Еруслан, Торгун йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Егор-Вань-Шор
Егор-Вань-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ошап
Ошап — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Воткинск һыу һаҡлығысы уң ярына 530 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нярсин-Ягун
Нярсин-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Энтль-Ими-Ягун йылғаһының уң ярына тамағынан 162 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
16 февраль
16 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 47-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 318 көн ҡала (кәбисә йылында 319).
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Шарлауыҡ
Шарлауыҡ — текә ҡаянан, бейек һикәлтәнән киҫә ағып төшкән һыу ; йылға юлындағы һикәлтәнән йылға һыуының өҫтән аҫҡа төшөүе, йылға шаршыһынан (речной порог) айырмалы рәүештә бейеклек айырмаһы ҙур була.
Ағым һыу һикәлтәне емерә, шуға күрә көслө шарлауыҡтар йылға ағымына ҡаршы күсенә баралар. Мәҫәлән, Ниагара шарлауығы йылына 70-90 см-ға күсә бара.
Шарлауыҡтар суднолар йөрөшөнә ҡамасаулай. Әммә, гидроэлектростанция төҙөп, электроэнергия сығанағы булараҡ файҙаланырға була.
Башҡортостан шарлауыҡтары
Башҡортостанда Атыш, Күперле, Шартлама, Ғәҙелша, Күкҡарауыҡ шарлауыҡтары туристарҙың яратҡан урыны.
Баранцев (Иглин районы)
Баранцев (Баранцево) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 85 кеше. Почта индексы — 452401, ОКАТО коды — 80228820003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Асҡар (Ырымбур өлкәһе)
Асҡар (Аскарово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Географик урынлашыуы
Ҡороюл йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Асҡар ауылы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була. Тәүге тапҡыр документтарҙа 1795 йылда телгә алына.
Башҡортостан Республикаһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары
Башҡортостан Республикаһының алтынсы саҡырылыш (2018—2023) Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары.
Асҡар (Ырымбур өлкәһе)
Тарихы
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 90 % тәшкил итә.
Перелюб районы
Перелюб районы (Перелюбский район) — Һарытау өлкәһендә район. Һарытау өлкәһендә Перелюб районы һәм Пугачёв райондары менән башҡорттар тығыҙ йәшәғән урыны булып тора.
Административ үҙәге — Перелюб ауылы.
Тарих
1928 йылдың 23 июлендә Түбән Волга крайының Пугачёв округы Перелюб районы составында ойошторола. 1934 йылдан — Һарытау крайы, ә 1936 йылдаң — Һарытау өлкәһе составына инә.
География
Төньяҡта — Һамар өлкәһе Пестравка районы, төньяҡ-көнсығышта — Һамар өлкәһе Оло Чернигов районы, төньяҡ-көнбайышта — Ивантеевка районы, көньяҡта — Озинки районы, көньяҡ-көнбайышта — Пугачёв районы һәм көньяҡ-көнсығышта — Ҡаҙағстан. Майҙаны — 3700 км².
Халҡы
Халҡы — 14 747 кеше (2010), шул иҫәптән 7,0 % башҡорттар. Башҡорттар тупланып йәшәгән иң ҙур ауылдар (2002): Байғондо, Ҡузәбаево, Ҡунаҡбай, Күсембәт һәм башҡалар.
Микеланджело
Микела́нджело Буонарро́ти (Тулы исеме — Микела́нджело де Франче́ско де Нери́ де Миниа́то де́ль Се́ра и Лодо́вико ди Леона́рдо ди Буонарро́ти Симо́ни, (Michelangelo di Francesci di Neri di Miniato del Sera i Lodovico di Leonardo di Buonarroti Simoni); 1475—1564) — Италия скульпторы, рәссамы, архитекторы, шағиры, аҡыл эйәһе. Ренессанс дәүеренең даһи шәхесе.
Биографияһы
Микеланджело 1475 йылдың 6 мартында Капрезе ҡалаһының советнигы Лодовико Буонарроти ғаиләһендә тыуа. Бала сағы Флоренцияла үтә, һуңынан Сеттиньно ҡалаһына күсәләр.
1488 йылда иң яҡын дуҫы Франческо Граначчи кәңәше буйынса, атаһының ихтиярынан тыш художник Доменико Гирландайоның оҫтаханаһына өйрәнсек булып килә һәм унда бер йыл шөғөлләнә. Бер йылдан һуң, Флоренцияның хакимы Лоренцо де Медичи ҡурсауында булған, скульптор Бертольдо ди Джованни мәктәбенә күсә.
Медичи Микеланжелоның һәләтле булыуын таный һәм уны яҡлай. Микеланжело бер ни тиклем ваҡыт Медичи һарайында йәшәй. 1492 йылда Мидичи үлгәс Микеланжело өйөнә ҡайта.
1496 йылда кардинал Рафаэлле Риарио Микеланжело мәрмәрҙән эшләгән "Купидон"ды һатып ала һәм рәссамды Римгә эшкә саҡыра.
Микеланжело 1496 йылда Римдә вафат була. Үлер алдынан үҙенә хас баҫалҡылыҡ менән «Йәнемде аллаға, кәүҙәмде ергә, мөлкәтемде туғандарыма бирәм» тигән васыят ҡалдыра.
Даһи Микеланжело Ренессанс сәнғәтендә генә түгел, артабанғы бөтә донъя мәҙәниәтендә эҙен ҡалдырҙы. Уның эшмәкәрлеге ике ҡала — Флоренция һәм Рим менән бәйләнгән. Был оҫтаның ғәҙәти булмаған нәфислек, күп яҡлы һын, аңлайышлы һәм көслө итеп әүәләп эшләгән һынлы сәнғәтендә һиҙелә.
Флоренцияла Микеланжело Яңырыу дәүеренең үлемһеҙ өлгөһө, күп быуаттар буйы кеше һынының эталоны булған —«Давид» статуяһын (1501—1504), Римдә тәүгеләрҙән булып үлгән кешенең кәүҙәләнешен башҡарған «Пьета» (1498—1499) композицияһын әҫәр итә. Әммә үҙенең ғәйәт ҙур ниәттәрен һынлы һүрәттә тормошҡа ашыра. Рим папаһы Юлий II заказы буйынса Сикстин капеллаһының (Ватикандағы сиркәү) түшәмен биҙәй (1508—1512). Донъя яралыу көнөнән алып туфан ҡалҡыу көнөнә тиклем Библия тарихын сағылдырған рәсемдә зоо кеше һыны һүрәтләгән. 1534—1541 йылдарҙа шул уҡ Сикстин капеллаһы стенаһында папа Павел III өсөн драматизм менән тулы «Ҡиямәт көнө» фрескаһын (балсыҡ стенаға төшөрөлгән һүрәт) эшләй. Римдә Изге Петр соборы һәм Капитолия майҙанындағы Микеланжело архитектуралары үҙенең матурлығы һәм бөйөклеге менән таң ҡалдыра.
Шиғри әҫәрҙәре
Беҙҙең көндәрҙә Микеланджело статуялар һәм асыҡ фрескалар авторы булараҡ билдәле. Билдәле рәссамдың һоҡландырғыс шиғырҙар ҙа яҙғанын һирәктәр генә белә.
Шиғри һәләте ғүмеренең аҙағында ғына асыла. Уның ҡайһы бер шиғырҙары үҙе йәшәгәндә үк көйгә һалына һәм халыҡ араһында танылыу яулай, әммә уның сонет һәм мадригалдары тик 1623 йылда ғына баҫылып сыға. Беҙҙең көндәрге тиклем Микеланджелоның 300-ге яҡын шиғыры һакланған.
Микеланджелоның ижадын немец яҙыусыһы Вильгельм Ланг өйрәнә, был темаға ул 1861 йылда диссертация яҡлай. .
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Микеланджело полотноларында грек мифологияһы персонажы Леданы Зевс менән ҡушылған мәлдә йәки унан һуң һүрәтләгән.
Шәһәр (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов гидронимды былай аңлата: ''Шигир, Шигирка, речка, левый приток Уфы, Нязепетровский район. От распространенного в прошлом у башкир тюркского мужского имени Шигир, Шагыр''. .
Шулай итеп, атама Шәһәр тигән башҡорт ир-ат исеменән алынған булып сыға (Шувалов яҙған вариантҡа башҡа исемдәр тап килмәй). Әле лә Шәһәров фамилияһы бар.
"Башҡорт исемдәре" белешмә китабында Шәһәр исеменә ошондай аңлатмалар бирелә: 1 (фарс.) - билдәле, данлыҡлы; 2 - ҡала
Еджыд-Ю
Еджыд-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сыня йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Румянцев Василий Егорович
Биографияһы
Румянцев Василий Егорович 1822 йылда тыуған. Мәскәү дини семинарияһы курстарын тамамлаған. 1842 йылда Мәскәү рухи академияһына уҡырға инә һәм уны тамамлағанда дини тәғлимәт кандидаты дәрәжәһен алып 1846 йылда дин кандидаты дәрәжәһендә тамамлай.
Румянцев Василий Егорович Мәскәү синод типографияһының инспекторы булып эшләй. Ул Мәғлүмәт палатаһын ғәмәлдә ҡалдырыуҙы яҡлай һәм үҙенең бөтә көсөн был палатаны реставрациялауҙы үҙ өҫтөнә ала, боронғо китаптарҙы тәртипкә килтерә, уларҙы иҫәпкә ҡуя һәм типография архивын да ойоштора. Румянцев Василий Егорович Мәскәү археология йәмғиәтенең секретары, һуңынан йәмғиәт рәйесе ярҙамсыһы һәм йәмғиәттең ун томлыҡ «Хеҙмәт» китабының мөхәррире булып тора. Ул И. Е. Забелин менән бергә Мәскәү археология йәмғиәтен етәкләй. Был йәмғиәт элек протоиерей А. И. Виноградов тапҡан фресканы 1882 йылдың 6 июнендә XII быуаттағы грек эшенең ҡалдыҡтары тип таный.
Румянцев Василий Егоровичтың иғтибарға лайыҡ иң билдәле хеҙмәттәре һәм баҫмалары: «Боронғо матбуғат баҫмалары һарайында Мәскәү» (М., 1869), бик күп һүрәттәр менән; «Граверҙар һәм Мәскәү матбуғат ихатаһы тураһында» (1870); « Рәсәйҙә китап баҫҡанға тиклемге осорға ҡараған ҡомартҡылар йыйынтығы» (М., 1872 йылда, Уваров премияһына лайыҡ була); «Мәскәү археология йәмғиәтенең Берсеневка урамындағы йорто» (М., 1875); «аҡ Бөйөк Ростовтың Аҡ палатаһы» («Мәскәү археология йәмғиәтенең хеҙмәттәре», т. X), «Мәскәүҙең Успенский соборында яңы асылған фрескалар тураһында» (ib., т. IX), «XVII быуат башында Мәскәү Кремленең күренеше» (ib., т. XI) һәм башҡалар.
Ҡаҙағстан-Британия техник университеты
АО "Ҡаҙаҡ-Британия техник университеты " — был фәнни-мәғариф кластер, үҙ составына университет, фәнни-тикшеренеү һәм тәжрибә-конструкторлыҡ институтын алған, инновацион, ғилми-тикшеренеү һәм белем биреү блоктарының тығыҙ бәйләнеш тәьмин итеүсе һәм шулай уҡ етештереү реаль интеграцияһын булдырыусы уҡыу йорто.
КБТУ тарихы
Ҡаҙағстан-Британия техник университетын (КБТУ)төҙөү идеяһын Ҡаҙағстан Республикаһы Президенты Нурсолтан Назарбаев уйлап тапҡан. Хөкүмәт башлығы Берләшкән Короллек вәкилдәре менән байтаҡ рәсми осрашыуҙар һәм һөйләшеүҙәр үткәрә, һөҙөмтәлә улар 2000 йылдың ноябрь айында ике илдең үҙ-ара аңлашыуы тураһындағы меморандумға ҡул ҡуя Университеттың патроны Бөйөк Британияның премьер-министры Тони Блэр була.
Университет 2001 йылдың 3 авгусындағы Ҡаҙағстан Республикаһы Хөкүмәтенең № 1027 ҡарары буйынса Британия менән Ҡаҙағстан Мәғариф һәм фән министрлығы араһында үҙ-ара аңлашыуы тураһында меморандумға ярашлы барлыҡҡа килә.
Ҡаҙағстан яғынан Ҡаҙағстан хөкүмәте һәм уның Мәғариф һәм фән министрлығы — университетты булдырыусы. Университеттың барлыҡҡа килеүендә Президент Хакимиәте, Ҡаҙағстандың Лондондағы Илселеге әүҙем булышлыҡ күрһәтә.
Британия яғынан Бөйөк Британияның Ҡаҙағстандағы илселеге һәм уның төп вәкиле вәкиле булған Британия Советы — университетты булдырыусы. Кәрәкле консультация һәм белем биреү хеҙмәттәрен Абердинский университеты һәм Роберт Гордон исемендәге университет, Эдинбургтың Херриот-Уотт университеты һәм Лондондың Вестминстерский университеты алып бара. Был университеттарҙың «Нефть-газ табыу» һәм «Эшлекле идара итеү» уҡыу программалары бар, улар донъяның нефть һәм газ тармағы баҙарында иң алдынғы урындарҙы биләүселәр.
КБТУ бинаһы
Хөкүмәт бинаһын 1938 йылда төҙөй башлағандар, эш хаҡы 14 миллион һум тәшкил итергә тейеш була, әммә 1941 йылға бинаның барлығы соҡоро ғына ҡаҙылған була. Һуғыш йылдарында төҙөлөш туҡтала. 1951 йылда ул яңыртыла.
Юғары уҡыу йорто элекке Ҡаҙаҡ ССР-ының Юғары советы бинаһында (Хөкүмәт йортонда) урынлашҡан, ул 1951—1957 йылдарҙа төҙөлә. Бинаның проекты Моспроект архитекторы Б. Р. Рубаненко тарафынан эшләнә, ә эш һыҙмаларын Казгорстройпроект башҡара (етәкселәре П. А. Мамонтов һәм Г А. Калиш).
1991 йылда был бинала Ҡаҙағстан Республикаһы бойондороҡһоҙлоғо тураһында закон ҡабул итә. 2018 йылда бинаның төп залына реконструкция үткәрелә. Бының өсөн 14 метр бейеклектәге махсус төҙөлөш өсөн кәрәк булған баҫҡыстар күтәрелә.
КБТУ бинаһы артында Семиречьела Совет власын урынлаштырыусыларға арналған «Аллея бюстов» мемориаль комплексы бар.
Факультеттары
КБТУ үҙ эсенә :
— Геология һәм нефть-газ индустрияһы :
-Математика һәм кибернетика факультеты: МКМ — математик һәм компьютер моделдәрен әҙерләү;
— Ҡаҙағстан диңгеҙ академияһы:
— Бизнес-мәктәп:
КБТУ тураһында
Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә яңы техник университет Ҡаҙағстан өсөн юғары белем биреү лидеры булып тора, иҡтисад тармаҡтары һәм High-Tech өлкәһендә ғилми-тикшеренеүҙәр үткәрә.
Ҡаҙағстан иҡтисадына инвестициялар ашырған донъяның эре компаниялары өсөн белгестәр әҙерләүҙе тәьмин итә. КБТУ Континет-ара Европа, Америка һәм Азия илдәре кубогының интеллектуаль олимпиадаһында еңеүсе була.
Инглиз телен яҡшы белеү һәм хәҙерге заман мәғлүмәт технологияларына эйә булғанлыҡтан, университетты тамамлаған белгестәр үҙҙәрен бик яҡшы компания-инвесторҙарға күрһәтә ала. Мысырҙа үткәрелгән Invensys ярыштарында КБТУ-ын тамамлаусылар төрлө илдәрҙең нефть-газ объекттарында эшләүсе командалары ярышында беренсе урынды яулай. КБТУ-ның «Logic Ferrum» командаһы РК милли инновацион фонды проекттарында I урын яулай.
Университеттың ҡаҙаныштары Ҡаҙағстан Президенты һәм Бөйөк Британия лидерҙарының ярҙамын алыуға ярҙам итә.
2009 йылда КБТУ Бөйөк Британия инженерлыҡ программалары буйынса халыҡ-ара аккредитация алыусы Ҡаҙағстандың берҙән-бер уҡыу йорто.
КБТУ 2009 йылда «Affiliate London Centre of University» статусын ала һәм Лондон иҡтисад мәктәбе (LSE) уртаҡ программаларын өйрәнгән сығарылыш студенттарына Лондон университетының дипломын биреү хоҡуғын ала (был мәктәпте Джон Кеннеди ,Джордж Сорос, Роман Проди, Пьер Трюдо, Король Маргарет II һәм башҡа билдәле бик күптәр тамамлаған).
2011 йылда КБТУ Ҡаҙағстан юғары уҡыу йорттары араһында берҙән-бер АҠШ-тың абруйлы ABET агентлығы (for Accreditation Board and Engineering Technology) компьютер программаларының халыҡ-ара аккредитацияһын алыусы.
КБТУ үҫеш принциптары — университетты тикшеренеү тибындағы уҡыу йортона әйләндереү. КБТУ структураһында А. Б. Бектуров исемендәге химик фәндәр институты һәм Д. В. Сокольский исемендәге органик катализ һәм электр химияһы институты бар. Университетта хәҙерге замандың IBM BladeCentre Суперкомпьютеры бар, уның эшләүе арҡаһында КБТУ технологик кимәлдә Европаның һәм АҠШ-тың 70-тән артыҡ тикшеренеүсе ойошмалары менән интеграцияланған.
КБТУ үҙенең социаль яуаплылығы итеп сығарылыусы студенттарына сифатлы белем биреү генә түгел, ә яңы элиталы техник тулҡынын формалаштырыуҙы һанай.
Сит ҡалаларҙан килгән студенттар өсөн КБТУ магистранттар һәм студенттар йортонда урын бирә. Был йорт 1 га тирәһе һаҡланған территорияла тора. Йорт 671 кешегә тәғәйенләнгән.
Фуад Арсланович Гаджиев 2017 йылдан алып ФИТ деканы вазифаһын биләй.
Донъя кимәлендәге профессор-уҡытыусылар
— Дөйөм штаттағы уҡытыусылар составының 30%-ы Бөйөк Британия, Германия, АҠШ, Канада, Венгрия, Корея, Һиндостан һәм башҡа илдәрҙән. 60 проценты бизнес мәктәбе уҡытыусылары, 100 % МБА программаһы уҡытыусылары.
— 40-тан ашыу уҡытыусы йыл һайын сит илдәрҙән саҡырыла.
— 70 процент уҡытыусылар составы рһ.D дәрәжәһенә эйә.
КБТУ-нын тамалағандан һуңғы карьера
КБТУ тамамлаусылары Ҡаҙағстандың иң яҡшы репутациялы нефть һәм газ компанияларына эшкә урынлаша.
Краснова Клавдия Фёдоровна
Краснова Клавдия Федоровна (2 май 1925 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1949).
Биографияһы
Клавдия Федоровна Краснова Алтай крайының Глинка ауылында 1925 йылдың 2 майында тыуған. 1930 йылда биш йәшендә етем ҡала һәм балалар йортонда тәрбиәләнә, шунда башланғыс белем ала.
1942 йылдан һуғыш осоронда Совет районының В. И. Ленин исемендәге колхозда хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай —махорка плантацияларында колхозсы була, һуңынан икмәк үҫтерә һәм һауынсы булып эшләй. 1948 йылда иген үҫтереү буйынса звеноны етәкләй, 27 гектар майҙанда һәр гектарынан 29,7 центнер бойҙай һәм 22 гектар майҙанда һәр гектарынан 29 центнер арыш ала.
СССР Юғары Советы Президиумының 1949 йылдың 20 майындағы указы менән «1948 йылда арыш һәм бойҙайҙан юғары уңыш алыу өсөн» Краснова Клавдия Федоровнаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1953 йылдан край еткәсе кадрҙар әҙерләүҙең 3-йыллыҡ ауыл хужалығы мәктәбен тамамлағандан һуң, агроном һөнәрен алып, «Коммунизмға юл» колхозында баҡсасылыҡ бригадаһы бригадиры була, ә 1961 йылдан — «Донъя һағында» колхозында эшләй.
Алтай крайы халыҡ депутаттары советы депутаты итеп һайлана. Хаҡлы йылға сыҡҡандан һуң Томск өлкәһенең Северск ҡалаһында йәшәй.
Яңы Ямурҙа
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Эйек заказнигы
Эйек заказнигы (урыҫ. Икский заказник) — Башҡортостандың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе, Күгәрсен районының Оло Эйек һәм Кесе Эйек йылғалары (Һаҡмар йылғаһы бассейны) бассейнында урынлашҡан''.
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Эйек заказнигы 1972 йылда Күгәрсен районы территорияһында һунар йәнлектәре популяцияһын тергеҙеү маҡсатында зоологик заказник булараҡ ойошторола. Әммә 1998 йылда Эйек заказнигының бер өлөшө Мораҙым тарлауығы тәбиғи паркына бүлеп бирелә. Заказник 2012 йылдан "Башҡортостан Уралы" биосфера резерваты (тулыһынса һаҡланған, йәғни кеше ҡулы теймәгән биләмә) составына инә. 29 300 гектар майҙанды биләгән тәбиғәт ҡомартҡыһы территорияһының күп өлөшө урман менән ҡапланған (71 процент). Көнбайыштағы майҙаны ныҡ йырғыланған арҡалар теҙмәһенән торһа, көнсығышы һөҙәк арҡалы йылға араларынан һәм тәрән үҙәндәрҙән ғибәрәт. Урманында ҡайын, имән, йүкә һәм ҡарағай ағастары үҫә, ҡарағастар ҙа осрай, ә һыу ятҡылыҡтары ярҙары ерек, талдар менән ҡапланған.
Заказникта үҫемлектәрҙең Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән бойҙагөл, Гельм астрагалы, йәшел таш абағаһы, Карелин астрагалы, ҡыя һуған һәм башҡа һирәк төрҙәре үҫә, шулай уҡ Башҡортостан Республикаһының һәм РСФСР‑ҙың Ҡыҙыл китаптарына ингән Залесский ҡылғаны, ҡаурый ҡылған, Литвинов торна борсағы, рус сыбар сәскәһе, төклө ҡылған, һылыу ҡылған, шырттөклө еҙүлән, ысын кәкүк ситеге һәм һирәк үҫемлектәрҙең башҡа төрҙәре лә үҫә. Биләмәлә Америка шәшкеһе кеүек ҡиммәтле тиреле йәнлектәр менән бер рәттән ҡабан, ҡоралай, мышы, тейен, һеләүһен, һоро айыу, һыуһар, ҡырағай ҡоштарҙан ҡор, ҡурпысыҡ, һуйыр һәм башҡа ҡоштар йәшәй.
Шулай уҡ Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән ҡама, осар тейен, ваҡ ярғанат, һыу төн күбәләге, күк ҡарға, һоро ағуна, һоро өкө, һоро торна, баҡыр йылан, орсоҡ йылан, үлән тәлмәрйене был төбәкте төйәк иткән. Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китаптарына ингән балабан, бөркөт, ваҡ һайыҫҡан, көсөгән, ҡарағош, өкө, сапсан, европа бәрҙеһе, зөгәй һәм башҡа һирәк осрай торған ҡоштар ҙа осрай.
Писарев ауыл Советы (Шаран районы)
Писарев ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Шаран районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Писарев ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Составы
Писарев ауыл Советы составына  11 тораҡ пункт инә:
Рум солтанлығы
Рум, йәки Конья (Иконий), йәки  Сәлжүк  солтанлығы   ( — урта быуаттарҙа  Кесе Азия| мосолман төрки дәүләте.
Барлыҡҡа килеүе
Рум солтанлығы  Кесе Азияла  XI—XIII сәлжүк төрөктәренең баҫып алыу яуҙары һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. 1090-сы йылдарға сәлжүктәр Кесе Азиялағы бөтә византий  ҡалаларын ала һәм Босфор менән Дарданелл боғаҙҙарына барып сыға.
1070-се йылдарҙа сәлжүк сардары Сөләймән ибн Ҡотолмош, Мәлик шаһ I солтандың ике туған ҡәрҙәше, көнбайыш Анатолияла власҡа килә. 1075 йылда ул Никея һәм Никомедия ҡалаларын яулай. Ике йылдан үҙен сәлжүктәрҙең бойондороҡһоҙ дәүләтенең солтаны тип иғлан итә, баш ҡалаһы Никея була.
Киңәйеүе
Сөләймән  Антиохияла 1086 йылда сәлжүк Сүриәһенең идарасыһы Тутуш  I тарафынан үлтерелә,  улы Ҡылыч-Арслан төрмәгә ябыла. Мәлик шаһтың вафатынан һуң (1092) Ҡылыч-Арслан азат ителә һәм кисекмәҫтән атаһының биләмәләрендә нығына. Әммә һуңынан ул Беренсе Тәре яуында тәре йөрөтөүселәрҙән еңелә. Шунан үҙәк  Анатолияның көньяғына сигенә, унда үҙ дәүләтен аяҡҡа баҫтыра (баш ҡалаһы Коньяла була). 1107 йылда ул Мосулды ала, ләкин шул уҡ йылды Мәлик шаһтың улы Мәхмәт Тәпәр менән алышып һәләк була. Никея тәре йөрөтөүселәр һәм византийҙар тарафынан алынғас, 1096 йылда баш ҡала Коньяға (Иконий) күсерелә.
Ул арала икенсе бер  Рум  хакимы, Мәлик шаһ,   Коньяны ала. 1116 йылда  Ҡылыч-Арсландың улы Мәсүд I Данишмәндиҙәр ярҙамында ҡаланы яулай. Мәсүдтең вафат булыу мәленә, 1156 йылға,  солтанлыҡ тотош тиерлек үҙәк  Анатолияға хужа була. Мәсүдтең улы  Ҡылыч-Арслан II   Сивас менән Малатья тирәһендә ҡалған  һуңғы территорияларҙы ла Дәнишмандиҙарҙан тартып алып бөтә (1174). 1176 йылда  Ҡылыч-Арслан II  Мануил I Комнин етәкселегендәге византий армияһын да тармар итә.
Бөйөк Сәлжүк империяһының һуңғы солтаны  Туғрул III  вафат булғас, 1194 йылда рум солтандары берҙән-бер хаким династия булып ҡала. 1204 йылда Византия ҡолатылғандан һуң Кей-Хосров I Коньяны ҡыҫҡа ваҡытҡа ғына уға хужа булып торған тәре йөрөтөүселәрҙән тартып ала. 1207 йылда Кей-Хосров   Урта диңгеҙ буйындағы Атталия гаванен яулай. Уның улы  Кей-Кавус I Синопты ала һәм бер ни тиклем ваҡытҡа (1214) Трапезунд империяһын үҙенең вассалына әйләндерә, әммә 1218 йылда әл-Камилдан алған Халеб ҡалаһын ҡалдырырға мәжбүр була. Кей-Кубад I  1221—1225 йылдарҙа яр буйындағы ерҙәрҙе үҙ ҡулына алыуын дауам итә. 1220-се  йылдарҙа ул  Ҡара диңгеҙ аша Ҡырымға  экспедиция ғәскәрҙәрен ебәрә. Көнсығышта  Менжучлеләрҙе еңә һәм Артуҡлыларға баҫым яһай башлай.
Монгол хакимлығы аҫтында
Солтанлыҡ территорияһына беренсе монгол  һөжүмдәре 1231—1232 йылдарға тура килә. Нойон Чормаган  армияһының отрядтары Сивас менән Малатьяға тиклем барып етә. 1236 йылда  монголдар  Кей-Кубад  I-нән даими яһаҡ түләүҙе талап итә. Солтан   Үгеҙәй хан менән солох договоры төҙөүгә өлгәшә һәм бер аҙ ваҡытҡа илгә именлек тәьмин итә. 1240-сы йылдар башында Кей-Хосров II ваҡытында эске ҡаршылыҡтар (айырыуса Баб Исхаҡ ихтилалы) менән көсһөҙләндерелгән дәүләткә монголдар баҫып инә. 1242 йыл аҙағында  командующий Байжу  ике ай буйы ҡамап тотҡандан һуң Эрзерумды ала, ә 1243 йылдың 26 июнендә Көседағ эргәһендә Кей-Хосров армияһы менән уның союздаштарын тармар итә. Монгол армияһы һөжүмен дауам итә. Ҡайсери ҡалаһы емертелә. Эрзинжан,  Сивас, Түрике ҡалалары ҡолай. Солтан монголдарға вәзире Мөхәззәб әд-Динде ебәрә, вәзир илдең төпкөлөнә ҡарай ғәскәрҙәрҙең дә, ҡәлғәләрҙең дә күп булыуы тураһында һөйләп, Байжуҙы ары бармаҫҡа күндерә. Солох договоры төҙөлә, уның шарттары буйынса,  Кей-Хосров Ҡараҡорумға йыл һайын  12 миллион гиперперон йәки урындағы көмөш тәңкә, 500 киҫәк ебәк, 500 дөйә һәм 5000 баш һарыҡ ебәреп торорға тейеш була. Солтан дәүләттең баҫып алынмаған өлөшөндә идарасы булып ҡала.
Көседағта еңелгәндән һуң Рум солтанлығының бөлөүе көсәйә. Үҙәк власть абруйын юғалта, шунлыҡтан үҙен мәрхүм Кей-Кубад I солтандың улы тип иғлан иткән алдаҡсы пәйҙә була. 20 мең кешеһе менән ул Киликияға йүнәлә, әммә Алайяла тотоп аҫыла. Монгол һөжүменең тағы бер эҙемтәһе булып ауыл хужалығының юҡҡа сығыуы тора.
Триумвират
1245 йылдың аҙағында Кей-Хосров II вафат булғас, сәйәси кризис тағы көсәйә төшә. Уның бәләкәй йәштәге өс улы идаралаштар итеп ҡуйыла һәм һарайҙағы йәшерен төркөмсәләрҙең ҡурсаҡтарына әүерелә. Кей-Хосровтың васыяты буйынса, грузин принцессаһы, батшабикә Русудандың ҡыҙы Тамарҙан (Гүржи хатун) тыуған кинйә улы Ала әд-Дин Кей-Кубад тәхет вариҫы булырға тейеш була. Әммә Кей-Хосровтың вафатынан һуң (1245/1246) бик йоғонтоло вәзир  Шәмс әд-Дин Исфаһани солтандың кәнизәгенән, грек руханийы ҡыҙынан тыуған Изз әд-Дин Кей-Кавусты яҡлап сыға. Вәзир был ҡатынға өйләнә, үҙе менән килешмәгән бер нисә әмирҙе аҫтыра һәм власты ҡулына ала.
Әммә вәзир, бер нисә әмирҙе эйәртеп, Монгол империяһы ханына барырға сыҡҡан уртансы ул Рукн әд-Дин Ҡылыч-Арсланды туҡтата алмай. Ҡылыч-Арслан хандан идара итеүгә ярлыҡ ала, етмәһә, Гөйүк хан, әмирҙәрҙең вәзир өҫтөнән зарланыуына яуап итеп, уны үлтерткән кешеләренең туғандарына тапшырырға бойора. Кесе Азияға әйләнеп ҡайтҡас, Ҡылыч-Арслан солтан тип таныла, ә  Шәмс әд-Дин Исфаһани үлем язаһына тарттырыла (1249).
Кей-Кавустың яһаҡ түләүҙе тотҡарлауын һылтау итеп, Байжу нойон солтанлыҡҡа бәреп инә. 1256 йылдың 14 октябрендә Аҡһарай эргәһендә алыш була. Кей-Кавус еңелә һәм ҡаса. Рукн әд-Дин Ҡылыч-Арслан IV иреккә сыға һәм ҡабат солтан тип иғлан ителә. 1257 йылдың ғинуарында Кей-Кавус Никея императорына килә. Феодор уға  400 һыбайлынан торған отряд бирә, алмашҡа Лаодикея менән Хонаны һәм ике ҡәлғәне ала. Монгол ғәскәрҙәренең киткәнен белгәс, Кей-Кавус  Коньяға ҡайта, ә ул ваҡытта Ҡылыч-Арслан Ҡайсериҙа була.
Был мәлдә төбәктә монгол хакимлығын  Хүләгү тормошҡа ашырған була. Кей-Кавус һәм Ҡылыч-Арслан Тәбризгә уның янына килә. Хүләгү Кей-Кавустың  Байжу нойонға ҡаршы сығыуына бик асыулана, әммә ҡатыны Докуз хатундың үтенесе буйынса уны ғәфү итә . Улар Румға ҡайта. Хүләгү көнсығышҡа сигенә. Кей-Кавустың мәмлүктәр менән йәшерен килешеүгә инеүенә шикләнеп,  Хүләгү  Ҡылыч-Арсланға ағаһына ҡаршы һуғышырға бойора. Монголдар ярҙамы менән Ҡылыч-Арслан   Кей-Кавусты уның баш ҡалаһы   Коньянан ҡыуып сығара, һәм теге башта Антальяға, унан һуң Константинополгә ҡасырға мәжбүр була.
Тарҡалыуы
1307 йылға солтанлыҡ ваҡ кенәзлектәргә тарҡала. Уларҙың береһе —  Ғосман I-нең бейлеге —  XIV быуат башында барлыҡҡа килгән Ғосман дәүләтенә нигеҙ һала.
Ҡораллы көстәре
Рум солтандары гүләмдәрҙе киң файҙалана. Гүләмлеккә башлыса барымталар ваҡытында алынған византийҙар һәм Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйынан һатып алынған һәм исламға күсерелгән ҡолдар ҡуйыла. Солтанға тоғро гүләмдәр сәлжүктәрҙе яңы хәрби ысулдар һәм технологиялар менән таныштыра.
Солтанлыҡтың ҡораллы көстәренең нигеҙен күсмә уғыҙ ҡәбиләләре тәшкил итә. Уларҙың ғәскәре әмирҙәр етәкселегендәге 24 отрядҡа бүленә. Ерле феодалдар ҙа үҙ отрядтарын төҙөй. Әммә бөтә был көстәр тарҡау, берҙәм  етәкселекһеҙ була, был ҡатмарлы стратегик операцияларҙы тормошҡа ашырыуҙы ауырлаштыра.
Сәлжүктәр икдиш ғәскәрҙәрен, йәғни исламға күскән ерле  христиандар ғәскәрҙәрен дә файҙалана. Был ислам донъяһының хаҡ мосолмандар ғына һуғышырға хоҡуҡлы булыуы тураһындағы ҡағиҙәләренә ҡаршы килә.
Солтандарҙың даими ғәскәрҙәре лә була. Тау ҡәбиләләренән тупланған һарай һаҡсылары солтандың именлеген тәьмин итә. Солтандар шулай уҡ  франктарҙан, нормандарҙан һәм  славяндарҙан торған ялланма яугирҙәрҙе лә йыш файҙалана. Юлдарҙағы именлекте һәм ҡалаларҙы ҡарауыллаған отрядтар урындағы халыҡ иҫәбенә тотола.
Мәҙәниәте
XII—XIII быуаттарҙа Анатолия мәҙәни сәскә атыу кисерә, архитектура һәм биҙәү сәнғәте бик үҫкән була. Каруанһарайҙар төҙөлә. Сәлжүктәр ваҡытында уларҙың һаны 100-ҙән ашыу була. Рум солтанлығының төп ҡалалары булған  Конья, Ҡайсери, Сивас һәм башҡалар  һөнәрселек үҙәктәре лә булып таныла. Византий-сәлжүк сауҙаһы Кесе Азияла иҡтисадты йәнләндерә. Византий һәм сәлжүк идарасылары араһында мөнәсәбәттәр яҡшы була, шунан файҙаланып, византийҙар сәлжүктәрҙе үҙ мәҙәниәтенә борорға тырыша, әммә ниәттәре барып сыҡмай. Күсмәсе төрки мосолмандарҙың яңынан-яңы тулҡындары солтанлыҡтың иран мәҙәниәте йоғонтоһона боролоуына булышлыҡ итә. Вариҫтары иһә үҙҙәренең төрки традицияларын нығыта.
Иҡтисады
Малсылыҡ менән шөғөлләнгән сәлжүктәрҙең бәреп инеүе Кесе Азия яйлаһы тәбиғәтен һөҙөмтәлерәк файҙаланыуға килтерә. Төрөктәр Кесе Азияла баш ҡалаһы Коньяла булған дәүләт төҙөй.
Рум солтанлығының иҡтисады байтаҡ ваҡыт Византия иҡтисадына таянып үҫә. Конья төрөктәре унан мөмкин тиклем ҙур файҙа алырға тырыша. Византийҙар менән тәүге солох килешеүҙәрен төҙөгәндә сәлжүктәр үҙҙәрен императорҙың автоном  вассалдары (федераттары) тип рәсмиләштерә, был уларға Византияның алтын тәңкәләрен ҡулланыу мөмкинлеген бирә.
Солтанлыҡта үҙҙәренең тәүге бронза тәңкәләрен Мәсүд I ваҡытында ғына (1116—1156)  һуға башлайҙар, сөнки ул көсһөҙләнә барған  Византиянан бойондороҡһоҙ булыуға йүнәлеш ала. Бөтә XII быуатта яңы барлыҡҡа килә барған Конья аҡһөйәктәре  яғынан византий алтынына һорау ҙур була. Сәлжүк ҡалалары йылдам үҫкәнлектән һәм сауҙа әүҙемләшкәнлектән Византиянан алтын күпләп сығарыла һәм был уның түләү балансын боҙа, империяны алтын тупланмаларынан ҡолаҡ ҡаҡтыра. XIII быуатта сәлжүктәр үҙҙәренә күсеп бөткән Византия алтынынан үҙ тәңкәләрен һуға башлай. XIV быуат уртаһына Византия Европаның иң фәҡир дәүләттәренең береһенә әүерелә.
Әйүпова Зилара Ғайса ҡыҙы
Әйүпова Зилара Ғайса ҡыҙы (15 июнь 1933 йыл — 20 сентябрь 2014 йыл) — бейеүсе, 1955—1975 йылдарҙа Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы. БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1959). «Почёт Билдәһе» ордены (1955) кавалеры.
Биографияһы
Зилара Ғайса ҡыҙы Әйүпова 1933 йылдың 15 июнендә Башҡорт АССР-ының Мәсетле районы Абдулла ауылында тыуған.
1953 йылда Оло Аҡа урта мәктәбен тамамлаған. Мәктәп йылдарында уҡ ауыл клубы сәхнәһендә сығыш яһай башлай. Мәктәпте тамамлау менән Мәсетле район башҡарма комитетының мәҙәниәт бүлеге етәксеһе Нурый Мирсаев саҡырыуы менән район мәҙәниәт йортонда бейеүсе булып эш башлай. 1955 йылда Өфөлә сығыш яһағандан һуң Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле етәксеһе Фәйзи Ғәсҡәров Зилара Әйүпованы баш ҡалала алып ҡала.
1955—1975 йылдарҙа Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле (хәҙерге ваҡытта Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле тип атала) солисы була.
1955 йылда Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында сығыш яһай. Ҙур театр сәхнәһендә үткән декаданы йомғаҡлау концертында «Бишбармаҡ» бейеүен башҡара. Был концертты ил етәкселәре Н. А. Булганин, К. Е. Ворошилов, Л. М. Каганович, Г. М. Маленков, А. И. Микоян, В. М. Молотов, М. Г. Первухин, М. З. Сабуров, Н. С. Хрущев, П. Н. Поспелов, М. А. Суслов ҡарай. Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһын уңышлы ойошторған һәм үткәрәгән өсөн СССР-ҙың оло наградалырына лайыҡ булыусылар исемлегендә беренсе булып Зилара Әйүпова фамилияһы тора. Уға «Почёт Билдәһе» ордены тапшырыла.
1955 йылда Варшавала бишенсе һәм 1959 йылда Венала етенсе Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивалендә ҡатнаша. Венала сығыш яһағанда «Кейәү егет» бейеүендә «кәләш» партияһын башҡара. Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле фестивалдең Икенсе дәрәжә дипломы һәм көмөш миҙалы менән, Зилара Әйүпова һәм уның партнерҙары Хисбулла Зөбәйҙуллин и Рим Бакиров көмөш миҙалы менән бүләкләнә.
1975 йылда хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң тормошон ғәиләһенә бағышлай.
2014 йылдың 20 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Ғәиләһе
Тормош иптәше — Хәмит Яруллин
Нятлонга-Ягун
Нятлонга-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1488/4/366 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 208 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Токио йәмиғ мәсете
Токио йәмиғ мәсете (яп. 東京ジャーミイ, Tōkyō-jāmii, шулай уҡ 東京モスク, Tōkyō-mosuku) — Японияла Токио ҡалаһында урынлашҡан мәсет. Мәсет 1935 йылда башҡорт дин әһеле Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев тарафынан мосолман мәхәлләһе өсөн һалына.
Тарихы
Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында Колчактың еңелеүенән һуң күпмелер башҡорттар һәм татарҙар Японияға барып сыға. 1922 йылда улар мәхәлләгә ойоша, уларҙың теүәл һаны билдәһеҙ. 1927 төркиҙәр балаларына милли рухта белем һәм тәрбиә биреү өсөн мәктәпкә урын биреүҙе һорап япон хөкүмәтенә мөрәжәғәт итә. 1928 йылда мәҙрәсә асыла. Бинаның бер өлөшө мәсет итеп файҙаланыла. Мөхәммәт Ҡорбанғәлиев 1935 йылда ер һатып ала һәм 1938 йылда мәҙрәсә янында мәсет һалдыра. Яңы мәсет асылғанға тиклем Мөхәммәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев Токиола беренсе мөфтөй һәм «Исламиә Токио» мәхәлләһенең имам-хатибы була. Токио мәсете, типография һәм мәсет янындағы ислам мәктәбе Мөхәммәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиевтың шәхси аҡсаһына һәм мосолман дини ойошмаһы ағзалырының иғәнәһенә төҙөлә. Йәдитсе Ғаяз Исхаҡи һәм ҡәҙимсе Мөхәммәтғәбделхай Ҡорбанғәлиев араһындағы ҡатмарлы мөнәсәбәттәр, һуңғараҡ Ҡорбанғәлиев һәм Ғәбдрәшит Ибраһимов араһындағы низағ арҡаһында япон властары махсус комиссия төҙөй, уның һөҙөмтәһендә «Исламия» ойошмаһы етәксеһе итеп Ғ. Ибраһимов ҡалдырыла, ә М. Ҡорбанғәлиев 1938 йылда Япониянан Ҡытайға (Дайрен ҡалаһына) һөрөлә. 1938 йылдың 12 майында Мәүлидин-Нәби көнөндә башҡорт һәм татар эмигранттарынан торған Мәхәллә һәм исламийә дини ойошмаһы вәкилдәре тарафынан асыла.
Мәсет Сибуя районының Ёёги кварталында урынлаша. Мәсет асыу тантанаһында билдәле япон сәйәсмәндәре һәм юғары хәрби етәкселеге вәкилдәре (адмирал Огасавара Наганари, Тояма Мицуру һәм башҡалар) ҡатнаша.
1986 йылда Токио мәсете бинаһы ер тетрәүе арҡаһында ҙур зыян күрә, 1986 йылда емертелә. 1998 йылда Төркиә хөкүмәте ярҙамында яңы мәсет төҙөлә башлай, 2000 йылда төҙөлөп бөтә. Мәсетте төҙөүгә барыһы 1,5 миллион иена тотонола. Проект архитектор Мөхәррәм Һилми Сеналптарафынан эшләнә. Мәсет бинаһы ғосман дини традицияларҙа төҙөлгән. Мәсет асыу тантанаһы 2000 йылдың 30 июнендә уҙғарыла, унда Япониялағы Төркиә илсеһе Яман Башкут (1998—2002) телмәр тота һәм Төркиә хөкүмәте вәкилдәре ҡатнаша.
Николай Коперник
Бала сағы
Польшаның төньяғындағы Торунь ҡалаһында сауҙагәр ғаиләһендә тыуған, бала саҡта ата-әсәһеҙ ҡала. Торунь Коперник тыуыр алдынан бер нисә йыл элек кенә Польша составына ингән, элек ул Тевтон орденына ҡараған Пруссияның бер өлөшө булған һәм Торн тип аталған.
Коперниктың милләте тураһында бәхәстәр бар. Мать Коперника была немкой (Barbara Watzenrode), атаһының милләте билдәле түгел, әммә уның Краковта тыуғаны билдәле. Нисек кенә булһа ла, Коперник үҙен (территориаль һәм политик сығышы буйынса) поляк тип иҫәпләгән. Атаһы бик иртә үлгәс, ул әсәһенең немец ғаиләһендә тәрбиәләнә, шуға латинса һәм немецсә яҙған, полякса уҙ ҡулдары менән яҙған бер генә документ та табылмай. Ул йылдарҙа милләт төшөнсәһе беҙҙең көндәргә ҡарағанда көслө аныҡлыҡҡа эйә булмаған, һәм тарихсыларҙың бер өлөшө Коперникты бер үк ваҡытта поляк һәм немец тип иҫәпләргә тәҡдим итә.
Коперниктар ғаиләһендә Николайҙан башҡа тағы өс бала була: Андрей, Барбара һәм Катерина. Андрей, Һуңғараҡ Вармияла каноник. Барбара монастырға китә, ә Катерина кейәүгә сыға һәм биш бала таба. Николай Коперник һеңлеһенең балаларын бик яратҡан һәм ғүмеренең ахырына тиклем улар тураһында хәстәрлек күргән.
Университетты 1494 йылда тамамлай, әммә ғилми дәрәжә ала алмай. Шуға күрә, ғаилә советы уны дини вазифаға әҙерләй. Ағаһының епископ дәрәжәһендә булыуы ла был юлды һайларға булышлыҡ итә.
Уҡыуын дауам итеү өсөн Коперник Италиялағы Болонья университетына (1497) юллана. Бында билдәле астроном Доменико Новара етәкселегендә, дини фәндәр, хоҡуҡ, боронғо телдәрҙән башҡа, астрономия менән шөғөлләнергә мөмкинлек асыла. Болоньяла башҡа профессорҙар араһында, асыштарынан европа математикаһының тергеҙелеүе башланған математик Сципион дель Ферро булған. Бер үк ваҡытта ағаһының тырышлығы арҡаһында Польшала Коперникты Вармия епархияһына каноник итеп һайлайҙар.
Эсперанто алфавиты
Әлифба
Эсперант әлифбаһы 28 хәрефтән тора A, B, C, Ĉ, D, E, F, G, H, Ĥ, I, J, Ĵ, K, L, M, N, O, P, R, S, Ŝ, T, U, Ŭ, V, Z
Николай Коперник
Бала сағы
1500 йылда Коперник, диплом һәм ғилми дәрәжәгә тиклем барып етмәйсә, университеты ташлап, Римгә күсеп китә. Ретик иҫтәлектәрендә Коперник Рим университетында бер нисә дисциплина, шул иҫәптән астрономия дисциплинаһын уҡытҡан, тиелә, әммә башҡа биографтар был фактты шик аҫтына ҡуя. Һуңынан Падуа университетында медицина буйынса уҡыуын дауам итә.
Голая (йылға)
Голая  — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волгоградское (Балыклейский залив һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Саратов һыуһаҡлағысынан Волгоград һыуһаҡлағысына тиклем,   Оло Ырғыҙ, Оло Караман, Терёшка, Еруслан, Торгун йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Николай Коперник
Бала сағы
1506 йылда ағаһының сирләүе тураһында хәбәр ала һәм Италиянан тыуған иленә ҡайта. Артабанғы 6 йылда (Лидзбарк-Варминьски) Гейльсберг һарайында епископ булып хеҙмәт итә, астромомик күҙәтеүҙәр алып бара һәм Краковта уҡыта. Бер үк ваҡытта ағаһы Лукаштың табибы, секретары һәм ышаныслыһы була.
Голая (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Николай Коперник
Үҫеше
1512 йылда уның епископ ағаһы вафат була. Коперник Висла ҡултығындағы Фромборг ҡалаһына күсеп килә һәм дини вазифала эшмәкәрлеген башлай. Фән менән шөғөлләнеүен дә ташламай, ҡаланың төньяҡ-көнбайышындағы башня уның обсерваторияһына әйләнә.
1500 йылда уҡ ул донъяның астрономик күренешен асыҡ күҙ алдына килтерә. Ул ғаләмдең төҙөлөшө тураһында китап яҙа башлай. Үҙенең уй-фекерҙәрен иптәштәре менән уртаҡлаша, улар араһында фекерҙәштәр ҙә табыла.