cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Таж
Тарихы
Таж боронғо донъя дәүләттәрендә барлыҡҡа килгән (Боронғо Мысыр, Боронғо Рим, Шумер). Европа дәүләттәрендә үҫеш алған феодализм осронда киң таралған булған (XI быуат). Мономах шапкаһы Рустә Бөйөк кенәз тажы, һуңыраҡ батша тажы урынына булған. Императорҙың Ҙур император тажы булған. Хәҙерге көндә монахтар тажды тантана ваҡытында ғына кейәләр.
Төрҙәре
Эйәһенең дәрәжәһенә ҡарап түбәндәгесә бүленә:
Папа тажы тиара тип атала
Гәрә
Гәрә (гәрәле, гәрәй) — башҡорт ҡәбиләһе. Телдәре башҡорт теле төньяҡ-көнбайыш диалектының түбәнге ағиҙел-ыҡ һөйләшенә ҡарай.
Этноним
«Гәрә» этнонимы башҡорттарҙан тыш ҡаҙаҡтарҙа, ҡырым татарҙарында, монголдарҙа, төркмәндәрҙә һәм башҡа халыҡтарҙа билдәле.
Тарих
Гәрәләрҙең риүәйәттәре буйынса, улар Урал буйына ҡыпсаҡтар менән бер үк ваҡытта килгәндәр. Улар башта Ағиҙел тамағы буйындағы районда — үҙҙәре һаманда «ил-гәрә» йәғни «гәрә иле» тип атаған урында көн иткәндәр. Бында гәрәләр йәнәйҙәрҙе һиҙелерлек ҡыҫырыҡлап, уларҙың күбеһен ырыу составында ассимилияцияланған. Аҙағыраҡ, XIV—XV быуаттарҙа ҡәбиләнең бер өлөшө Ағиҙелдең аръяғыдағы урмандарға — Беүә һәм Тере Танып йылғалары араһына үтеп инәләр, һәм «урман-гәрә» исемен алалар.
Гәрәләрҙең ерҙәре байлар, бүләр, ирәкте, йылан, йәнәй, ҡырғыҙ, таҙ, уран һәм ыуаныш ҡәбиләләре биләмәләренә күрше була. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң, ҡәбиләнең аҫаба ерҙәре Ҡазан даруғаһының Гәрәй улусын тәшкил итә, һуңынан ул Ил-Гәрәй һәм Урман-Гәрәй улустарына бүленә. Гәрә ҡәбиләһе башҡорттары барлыҡ башҡорт ихтилалдарында әүҙем ҡатнашҡандар. П. И. Рычков мәғлүмәттәренә ярашлы XVIII быуат уртаһында Гәрәй улусында 273 йорт иҫәпләнгән. Гәрәләрҙең ерҙәре XVIII—XIX быуаттарҙа Бөрө һәм Минзәлә өйәҙҙәренә, ә 1798—1854 йылдарҙа, Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда — 5-се (10-сы, 11-се) һәм 11-се (12-се) башҡорт кантондарына ҡарай.
Ҡояш пирамидаһы
Ҡояш пирамидаһы — Мезоамерикала һәм Теотиуакан ҡалаһында иң ҙур төҙөлгән ҡоролма. Ул Серро-Гордо тауы күләгәһендә Ай пирамидаһы һәм Цитадель араһында Үлеләр Һуҡмағында урынлашҡан һәм ҙур храм комплексының өлөшө булып тора. Пирамида Мексиканың баш ҡалаһы Мехиконың төньяҡ-көнсығышында 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Паримида бейеклеге 64,01 метр (200 фут).
Тарихы
Ҡояш пирамидаһы исемен XIII быуатта ташландыҡ булған Теотиуакан урынына күсеп килгән ацтектар биргән. Улар йыһанды көс менән байытыу өсөн ошо урында аллалар йыйылған тип уйлаған. Теотиуакан атамаһы «кешеләр аллаға әйләнгән урын» тигәнде аңлата. Теотиуакан кешеләре пирамиданы нисек атағаны билдәһеҙ.
Пирамиданың төҙөлөшө һәм ориентацияһы
Пирамида ике кимәлдән тора. Беренсе ҡаты яҡынса Б. Э.Т 100 йылда төҙөлгән һәм Египет Гизаһындағы Хеопс пирамидаһынан нигеҙе ни бары 3 %-ҡа бәләкәйерәк. Нигеҙе 225×225 м, ә бейеклеге 64 м. Был, Египеттағы Хеопс пирамидаһынан һәм Мексикалағы Чолулу пирамидаһынан ҡалышып, ҙурлығы буйынса донъяла өсөнсө пирамида булып тора. Икенсе ҡатында III быуатта төҙөлгән миһрап (алтарь) ҡуйылған булған, ул беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған. Пирамиданың түбәһендәге храм тәбиғи рәүештә йәки кеше тарафынан емерелеүе ниндәй аллаға бағышлап төҙөлгән икәнен белдертмәй.
1906 йылда президент Порфирио Диас указы буйынса пирамиданы тикшереү башлана. Мексиканың Колумбҡа тиклем осорон өйрәнеү һәм Мексиканың 100 йыллыҡ бойондороҡһоҙлоғон билдәләү маҡсат итеп ҡуйыла.
1971 йылғы ҡаҙыу эштәре барышында пирамида аҫтында яһалма туннель булыуы асыҡлана. Тунелль пирамида уртаһында 6 метр тәрәнлектәге «мәмерйә» менән тоташҡан. Быға тиклем туннель лава ағымы барлыҡҡа килтергән тәбиғи туннель тип иҫәпләнгән булһа, ҡаҙыу эштәре туннельдең яһалма булыуын иҫбатлай.
Иҫкәрмәләр
<div data-cx-draft="true" data-cx-weight="520" data-cx-state="source" data-source="106" class="references-small " id="cx106" style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;" contenteditable="true">
Яремче
Яремче (Яремче) — Украинаның Ивано-Франковск өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала.
2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 8 047 кеше йәшәй.
Луцк
Луцк (Луцьк) — Украиналағы ҡала. Волынь өлкәһенең административ үҙәге.
Харам
Хаpам, хәрәм (حرام, тамырҙаш һүҙ — гарем, һәрәм) — шәриғәттә тыйылған ғәмәлдәр. Уға ҡапма-ҡаршы һүҙ — хәләл. Мәҫәлән, сусҡа ите — харам, ә Аллаһ исеме менән салынған һарыҡ ите — хәләл.
Этимологияһы
Ҡайһы ваҡыт харам һүҙен гонаһ һүҙе менән бер тип һанайҙар, тик был улай уҡ түгел. Мәҫәлән, Ҡәғбәтуллалағы мәсетте Хәрәм мәсете тип атайҙар. Был һис тә гонаһлы мәсет тигәнде аңлатмай, ә тыйылған мәсет ул. Семит телдәрендә лә был һүҙҙең тамырҙаштары бар. Йәһүдтәрҙә херем «мәсхәрә, тыйылған» тигәнде белдерһә, хәбәштәрҙә (эфиоп) — `irm, ҡәһәр төшкән мәғәнәһендә. Ғәрәптәр шулай уҡ харам һүҙен «оят», «ярамай» мәғәнәһендә лә ҡуллана
Харамға миҫалдар
Мосолмандар өсөн иң билдәле миҫалдар — Ҡөрьән тарафынан тыйылған ғәмәлдәр:
Аллаға тиң тотоу (ширк) (Ҡөрьән, 17:23)
Ата-әсәне рәнйетеү (Ҡөрьән, 29:8, 17:23)
Тыйылған осраҡтарҙа үлтереү (Ҡөрьән, 6:151)
Уйнаш (Ҡөрьән, 17:32)
Бурлыҡ (Ҡөрьән, 5:38)
Ялған шаһитлыҡ (Ҡөрьән, 24:4-5)
Вәғәҙәлә тормау(Ҡөрьән, 5:1)
Рибасылыҡ (ростовщиклыҡ) (Ҡөрьән, 2:275)
'''Иҫерткес ҡулланыу, үлгән мал ите, ҡан, сусҡа ите, Аллаһ исеме әйтмәй салынған мал ите һ.б. (Ҡөрьән, 5:91, 5:3)'''
Һеҙгә шулар тыйыла: үләкһә, ҡан, сусҡа ите, Алланың исеменән башҡаның исеме әйтеп салынған, быуып һәм бәреп үлтерелгән, бейектән йығылып төшөп үлгән һәм мал һөҙөп үлтергән хайуан ите,— йола буйынса боғаҙланғандан башҡа,— емтек ашаусы йыртҡыс ите һәм шулай уҡ һын алдында салынған ҡорбан ите һәм уҡ менән бүлеүегеҙ. Былар — боҙоҡлоҡ. Бөгөн иман килтермәгәндәр һеҙҙең динегеҙҙән өмөтһөҙләнде. Уларҙан ҡурҡмағыҙ. Минән ҡурҡығыҙ! Бөгөн Мин һеҙҙең өсөн диңгеҙҙе теүәлләнем һәм Үҙемдең ниғмәтемде тамамланым. Ислам динен һеҙгә дин итеп ҡәнәғәтләндем. Әгәр берәй кеше аслыҡ сәбәпле гонаһҡа ауышмайынса (ашарға) мәжбүр булһа, ул саҡта Алла ярлыҡаусы, шәфҡәтле!
Нәфселе уйындар, ялған илаһтарға ҡорбан килтереү, юрау һәм сихыр(Ҡөрьән, 5:90, 2:102)
һәм улар Сөләймән батшалығында шайтандар уҡыған нәмәгә эйәрҙеләр. Сөләймән кафырҙарҙан түгел ине, ә Бабилдә Һарут менән Марут тип аталған ике фәрештәгә төшөрөлгән нәмәне һәм сихырҙы кешеләргә өйрәтеп, шайтандар иманһыҙ булды. Әммә был икәү: «Беҙ — фетнә-һынау ғына, иманһыҙ була күрмә!»— тип алдан әйтмәйенсә тороп, бер кемде лә өйрәтмәне. Улар шул ике фәрештәнән ирҙе һәм ҡатынды нисек айырырға икәнлеген өйрәнделәр. Әммә улар Алланың рөхсәтенән башҡа бының менән бер кемгә лә зарар килтермәнеләр. Улар, үҙҙәренә зыян килтереп, файҙа бирмәй торған нәмәгә өйрәнделәр, һәм улар быны һатып алған кешенең киләсәк тормошта өлөшө булмауын беләләр ине. Үҙ йәндәре бәрәбәренә һатып алған нәмәләре насар булды. Әгәр улар быны белһә ине!
Харам һәм үлтереш
Үлтереш харам булып тора, әммә һәр ваҡытта ла түгел: Мосолманды үлтереү ниәте менән һөжүм иткән кешене үлтереү (мосолманмы ул, башҡа дин кешеһеме); йәлләттең (палач) бурысына ярашлы үлтереүе; Йыһат ваҡытында кафыр һуғышсыны үлтереү рөхсәт ителә.
Йән эйәләрен яуыз ниәт менән, бер мәғәнәһеҙгә үлтереү ҙә харам булып тора. Хәләл ит өсөн үлтерелгәндә, йә зарар килтергәндәрен үлтереү харам булмай.
Аҙыҡ-түлектә тыйыу
Тыйылған ризыҡтарҙы, тәү сиратта сусҡа итен ашау харам булып тора. Сусҡанан алынған йә ите ҡушылған бар төр ризыҡ, шул иҫәптән, желатин да харам һанала. Бөжәктәрҙән алынған тәбиғи буяуҙар (мәҫәлән, кармин) шулай уҡ харам булып тора.
Харам төрҙәре
Һуңғы осорҙағы ғөләмәләр харам мәғәнәһенең концепцияһын ентекле эшкәрткән. Улар ике төр харамды билдәләй: 1) харам золми — быныһы сит кешеләргә ҡарата ҡылынған харам (мәҫәлән — урлашыу); 2)харам ғәйре золми — кешенең үҙенә генә зыян килтергән харам ғәмәл (мәҫ., ярамағанды ашау)
Ислам ҡанундары буйынса, харам золми ҡылыусы зыян күргән кеше ғәфү иткән осраҡта ғына Аллаһ тарафынан ғәфү ителә. Әгәр инде кеше харам ғәйре золми ҡылған булып, тәүбәгә килһә һәм харамды ҡабатламаһа, Аллаһ тарафынан ғәфү ителеүе ихтимал.
Гетти музейы
Гетти музейы (J. Paul Getty Museum) — Калифорнияла иң ҙур художестволы музей. 1997 йылдан музей Лос-Анжелеста урынлашҡан. Хәҙерге заман Гетти үҙәген төҙөү 1.2 млрд долларға төшкән. Архитекторы Ричард Мейер. Музейҙың антик осор коллекциялары Малибула күрһәтелә. Музейға инеү бушлай.
Музейҙы нефть магнаты Дж. Пол (1892—1976) нигеҙләгән. Ул ваҡытта ул донъялағы иң бай кеше булған. Музей кәрәк-яраҡтарына тип ҡалдырған күп миллиардлы мөлкәт музейҙы Лондон һәм Нью-Йорк аукциондарында иң хәлле һатып алыусы итә.
2013 йылда музей 4600-ҙән артыҡ экспонатың һанлы рәсемен йәмәғәт милкенә тапшырҙы.
Степан Злобин исемендәге әҙәби премия
Степан Злобин исемендәге әҙәби премия — Башҡортостан Республикаһы премияһы. Яҙыусылары союзы тарафынан 1996 йылда булдырылған. Урыҫ телендә ижад итеүсе әҙиптәргә тыуған яҡҡа арналған иң яҡшы әҫәр һәм юғары һөнәри оҫталыҡ өсөн бирелә. Баштараҡ премия ике йылға бер тапҡыр тапшырылһа, хәҙер уның лауреаттары йыл һайын билдәләнә.
Премия лауреаттары
--
2007
=== 2003 ===
Яхин Флүр Миңләхмәт улы
Яхин Флүр Миңләхмәт улы (1 август 1945 йыл — 30 июнь 2005 йыл) — башҡорт балалар яҙыусыһы-әкиәтсе, Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы (1996).
Әҙәби ижады
Флүр Яхин башҡорт әҙәбиәтенә XX быуаттың 90-сы йылдарында үҙенсәлекле жанр эйәһе — әкиәтсе булараҡ килде. Уның әҫәрҙәре башлыса кескәй балалар өсөн тәғәйенләнгән.
Китаптары
Бәйләнсек себеш: әкиәттәр. Өфө: Китап, 1992. Башҡ.
Иң яңы әкиәттәр. Өфө: Китап, 1994. Башҡ.
Үҙегеҙ әкиәт һорағас. Өфө, 1997. Башҡ.
Ғәбдерәхим Усман әл-Болғари
Ғәбдерәхим Усман әл-Болғари — (тыуған 1752—1836 йй., хәҙерге Татарстан Республикаһы Сирмешән районы Яңы Ҡадый ауылы), башҡорт әҙәбиәте әҙибе һәм фекер эйәһе. XVIII—XIX быуаттар араһында ижад иткән шиғри һәм проза әҫәрҙәр авторы.
Биографияһы
Урта Азия илдәрендә йәшәгәнендә улдары ла, ҡатыны ла вафат була. 1798 йылда Ғәбдерәхим Усман Башҡортостанға килә һәм Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Мерәҫ ауылында төпләнә. Хатта уны Мерәҫ ауылында Лоҡман кантон уллыҡҡа ала (был хаҡта хөкүмәт органдарының рәсми ҡағыҙы ла була). Ризаитдин Фәхретдинов «Аҫар» исемле китабында: «…мишәр булараҡ донъяға килгән хәлдә, (Ғәбдрәхим Усман) саф башҡорт улараҡ әхирәткә китмеш», — тип яҙа. 1811,1816,1834 йылдарҙағы һәм унан һуңғы халыҡ иҫәбен алыу документтары буйынса, Ғәбдерәхим Усман улы Усманов 7-се башҡорт кантонына ҡараған Мерәҫ ауылының аҫаба башҡорто; Бибиә һәм Фәтхиә исемле ҡатындары була, алты ул һәм өс ҡыҙ тәрбиәләй. Әхмәт, Ялалетдин, Ямаледтин тигән улдары ошонда өйләнеп донъя көтә, ҡыҙҙары кейәүгә сыға. Шулай итеп, Ғәбдерәхим Усмандың нәҫеле Өршәк буйындағы Мерәҫ ауылында киң таралған. Халыҡ араһында сәсән булараҡ танылған Ғәбит Сәйетов үҙен Ғәбдерәхим Усмандың бишенсе быуын кешеһе тип иҫәпләй.
Донъяға ҡарашы һәм ижады
Ғәбдерәхим Усмандың Сәғҙи, Ғазали, Яҡуп Бохари, Шәмсетдин Мөхәммәт әл-Хорасани кеүек әҙип һәи фәйләсүфтарҙың әҫәрҙәре менән таныш булыуы билдәле. Ул заманда уның шиғыр һәм проза йыйынтыҡтары Башҡортостанда киң тарала. Ул башҡа авторҙар китаптарын да күсереп яҙа. Әммә Ғәбдерәхим Усман ғәҙәти крәҫтиән тормошо менән йәшәй, мулла ла булмай һәм мөғәллимлек тә итмәй. Ләкин башҡорт халҡы, уны ғилемлелеге, уҡымышлылығы өсөн ололап, Ғәбдерәхим хәҙрәт тип йөрөтә. Шиғырҙары ҡулдан ҡулға күсереп таратыла. Әҙип үҙенең әҫәрҙәренә «Ғәбдерәхим бине Усман әл-Болғари» тип ҡул ҡуя. «Утыҙ Имәни» тигән ҡушаматы уның вафатынан һуң әҙиптең тыуған ауылына бәйле барлыҡҡа килә. Уның йөҙгә яҡын әҫәренән әлеге ваҡытта алтмышлабы яҡшы билдәле.
Ғәбдерәхимдең Башҡортостанға килеп төпләнгән осор Крәҫтиән һуғышы баҫтырылған мәлгә тура килә. Уның поэзияһы ниндәйҙер дәрәжәлә йәмәғәтселектең ижтимағи фекерен сағылдырған ижад булараҡ майҙанға сыға. Ул иң тәүге сиратта тормоштоң яман-яҡшы яҡтарына иғтибар итә. Ҡайһы бер шиғырҙарында әҙәм хаҡы иҫәбенә йәшәп, харам менән байығандарға тел дә тейҙерә. "Ғәбдерәхим Усмандың поэзияһы поэтикабыҙға, жанрҙар системаһына, шиғыр төҙөлөшөнә күҙгә күренерлек яңылыҡтар индерҙе, " — тип билдәләй Ғайса Хөсәйенов үҙенең «Ғәбдерәхим Усман» тигән мәҡәләһендә.
Юрматы (мәғәнәләр)
Юрматы — этноним. Топоним булараҡ та таралған.
Напалков Валентин Васильевич
Напалков Валентин Васильевич (30 июль 1941 йыл) — ғалим-математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы, профессор (1980), РФА мөхбир ағзаһы (1991; 1990 йылдан СССР ФА мөхбир ағзаһы), 1991 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы.
Биографияһы
Валентин Васильевич Напалков 1941 йылдың 30 июлендә Горький ҡалаһында тыуа. 1964 йылла Горький дәүләт университетын тамамлай. Университеттан һуң Напалков Мәскәү энергетика институтының аспирантураһында уҡый (1966—1969) һәм 1970 йылда унда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1964 йылдан Горький университетында ассистент, өлкән уҡытыусы булып эшләй. Аспирантуранан һуң 1971 йылдан Өфөлә — СССР ФА Башҡортостан филиалы Физика һәм математика бүлегенең кесе, өлкән ғилми хеҙмәткәре, сектор мөдире.
1977 йылда Напалков Мәскәүҙә В. А. Стеклов исемендәге Математика институтында «Күп үлсәмле арауыҡтарҙа свёртка тигеҙләмәләре» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1988 йылдан Напалков — СССР ФА Урал бүлексәһе Башҡортостан фәнни үҙәгенең Математика институты менән уның хисаплау үҙәге директоры, 1993 йылдан — РФА Өфө фәнни үҙәге Математика институты менән уның хисаплау үҙәге директоры; бер үк ваҡытта ул Башҡорт дәүләт университетының — функциялар теорияһы һәм функциональ анализ кафедраһы (1987 йылдан), Өфө авиация университетының махсус математика бүлектәре кафедраһы мөдире булып эшләй. 2006 йылдан Напалков — БР ФА Физика-математика һәм техник фәндәр бүлексәһенең академик-секретары.
Напалков — функциялар теорияһы һәм функциональ анализ буйынса Өфө фәнни мәктәбенә нигеҙ һалыусы һәм уның етәксеһе, БР Фәндәр академияһын ойоштороуҙа ҡатнаша (Академияның 10 ойоштороусыһы иҫәбенә инә), "Уфимский математический журнал"ды аса һәм уның баш мөхәррире булып тора.
Уҡыусылары
Напалковтың уҡыусылары араһында — 7 фән докторы һәм 20 фән кандидаты.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштар өсөн» орденының миҙалы (1999).
Хеҙмәттәре
Напалков —100-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы, ете авторлыҡ танытмаһына эйә.
Көньяҡ-Көнсығыш Азия
Көньяҡ-Көнсығыш Азия (ККА) — Ҡытай, Һиндостан һәм Австралия араһындағы континенталь һәм утрау территорияларын биләгән макрорегион. Һинд-Ҡытай ярымутрауын һәм Малай архипелагын үҙ эсенә ала; Азия-Тымыҡ океан төбәгенең бер өлөшө булып тора.
Артабанғы 11 илде үҙ эсенә ала :
Тауисирлама
Малакка ярымутрауының көньяҡ өлөшөн һәм Калимантан утрауының төньяҡ өлөшөн Малайзия биләй. Малай архипелагында Бруней, Индонезия, Көнсығыш Тимор, Сингапур һәм Филиппин илдәре урынлашҡан. Вьетнам, Камбоджа, Лаос, Мьянма һәм Таиланд башлыса, өлөшләтә йәки тулыһынса Һинд-Ҡытай ярымутрауында урынлашҡандар. Төбәк төньяҡтан көньяҡҡа 3,2 мең км-ға һәм көнбайыштан көнсығышҡа 5,6 мең км-ға һуҙылған.
Төбәк илдәренең бөтәһе тиерлек (Көнсығыш Тиморҙан башҡа) Көньяҡ-Көнсығыш Азия дәүләттәре берләшмәһенә (АСЕАН) инә.
Халҡы
Төбәктә төрлө телдә аралашыусы һәм төрлө дин тотоусы йөҙгә яҡын милләт вәкилдәре йәшәй. Халҡы 599 млн кеше, йәғни Ер халҡының 8 % тәшкил итә. Ява донъялағы халыҡ тығыҙлығы иң юғары булған утрау тип иҫәпләнә.
Әл-Әндәлүс
Әл-Әндәлүс (الأندلس) — Мосолман Испанияһының атамаһы, урта быуаттарҙа (711—1492) Пиреней ярымутрауының мосолмандар хакимлығы осорондағы территорияһы. Ҡайһы саҡта был атама дини-сәйәси ҡоролоштарына ҡарамайынса төбәктең барлыҡ илдәренә ҡарата ҡулланылған. Был атаманан көньяҡ Испания ерҙәренең атамаһы — Андалусия һаҡланып ҡалған. Пиреней ярымутрауы территорияһында иң һуңғы мосолман дәүләте Гранада әмирлеге 1492 йылда католиктар менән баҫып алына.
Тарих
711 йылда Пиреней ярымутрауын ғәрәптәр һәм бәрбәрҙәр яулап алғас, Әл-Әндәлүс Өмәүиҙәр хәлифәлеге составында була. Һуңыраҡ бында бойондороҡһоҙ Кордова хәлифәлеге барлыҡҡа килә. 1031 йылда хәлифәлек күп кенә бәләкәй дәүләттәргә (тайфаларға) тарҡала. Төньяҡта христиан короллектәре көсәйә барыу менән улар мосолман дәүләттәрен яулап ала башлағандар. 1492 йылда Гранада әмирлеге баҫып алынғас, ярымутрауҙа мосолман дәүләттәре ҡалмай. Мосолмандарҙың күпселеге көсләп суҡындырыла. XVII быуат башында суҡындырылған һәм суҡындырылмай ҡалған ғәрәптәрҙең нәҫелдәре илдән тулыһынса ҡыуылғандар.
Борну
Борну (Борно) — Сахараның Сахель зонаһында, Африкала хәҙерге Нигерия, Нигер һәм Чад илдәренең сиктәре тоташҡан урында урынлашҡан урта быуаттағы дәүләт.
Тәүге тапҡыр XIV быуатта ғәрәп хроникаларында телгә алына. Борну дәүләте Чад күлен ике яҡтанда уратып, яҡынса 250 мең км² майҙанды биләгән. Чад күленең көнсығышынан көнбайышҡа күскән канури ҡәбиләләре Борну дәүләтенә нигеҙ һалғандар. Илдең баш ҡалаһы булып Кука (Кукава) ҡалаһы булған, уның халҡының һаны XIX быуат уртаһында 60 меңгә барып еткән. Борну дәүләтенең халҡы ислам динен тотҡандар.
Бер нисә быуат осоронда Борну дәүләте ҡол, мал һатҡан, һәм металл, шәкәр, тоҙ, иген һатып алған.
Лукиндар йорто (Таганрог)
Лукиндар йорто — урындағы әһәмиәттәге архитектура һәйкәле.Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында Антон Глушко тыҡрығында урынлашҡан урындағы әһәмиәттәге йорт.
Тарих
Тарихи сығанаҡтар буйынса йорт хәҙерге заманса адресы — Антон Глушко тыҡрығы, 15. Ул 1827 йылда уҡ торған булған. Унан һуң, ниндәйҙер билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында, ул емерелгән һәм 1910-сы йылдарҙа яңынан төҙөлгән. Был ваҡытта ике ҡатлы өй хужалары Лукиндар ғаиләһе була. Статистика мәғлүмәттәренә ҡарағанда, йорт хаҡы 28 мең һум тәшкил иткән.
Василий Павлович Лукин XIX быуат аҙағында ҡала диңгеҙ кластары менән етәкселек итә һәм морякар ҡулланған «Навигация» китабының авторы була. XX быуат башында ул Ҡала Думаһының гласныйы булып һанала һәм Донской земельный банктың рәйесе була. Йыш ҡына эш буйынса Санкт-Петербург ҡалаһына барып йөрөй. Киевтә 1919 йылда вафат була. Уның ҡатыны Софья Андреевна Лукина 1908 йылда «Капля молока» балалар кухняһы ойоштора, ә 1914 йылда ҡалала беренсе балалар баҡсаһы аса. Шул уҡ ваҡытта III разрядлы шәхси училищела уҡытыусы ла булып эшләй. Лукиндар ғаиләһендә бер нисә бала. Ҡыҙы Вера Васильевна — ире фамилияһы буйынса Ксинтарис — 1892 йылдың 10 августа тыуған. Улдары Константин Васильевич Лукин Санкт-Петербург электротехник институтында белем ала, ул 1921 йылда Евгения Николаевна Грековаға өйләнә. Ғаиләлә өсөнсө бала Борис Васильевич Лукин була.
Йорттоң өсөнсө ҡаты ҡасан төҙөлгәне билдәһеҙ, бары тик бер Таганрог гәзитендә 1918 йылдың 7 ноябрендә Лукиндар йортоноң өсөнсө ҡатындағы Фрейндель итек тегеү оҫтаханаһы һатыла тигән иғлан баҫтырыла. Йорт 1925 йылға тиклем Лукиндар милке була. Граждандар һуғышы ваҡытында йортта Беренсе Атлы армия кавалерия полктарын ойоштороу идаралығы тора. 1933 йылда бында ҡала музейы экспонаттарын урынлаштыралар. 1992 йылдан алып йорт архитектура һәйкәле булараҡ закон менән һаҡлана.
Бейеү
Бейеү — ритмик, мәғәнәле,  бер бөтөн төҙөлөшлө, көйгә ҡушылған тән хәрәкәте. Бейеү — иң боронғо сәнғәттәрҙең береһе: ул ҡайғы-шатлыҡтарҙы хәрәкәт ярҙамында башҡаларға еткереү теләге менән бәйле. Тәүтормош кешеһенең күп ваҡиғалары бейеү ярҙамында күрһәтелә: тыуыу, үлеү, һуғыш, яңы башлыҡты һайлау, ауырыуҙы йүнәлтеү. Бейеү менән алланан ямғыр, ҡояш нуры, уңыш, яҡлау һорағандар, ғәфү үтенгәндәр. Бейеү хәрәкәте (па - фр. pas — «аҙым») кешенең тәбиғәтенән: атлап, йүгереп, һикереп, ырғып, әйләнеп, тайып йөрөүҙән барлыҡҡа килгән. Бейеүҙә иң мөһиме ритм — төп хәрәкәттәрҙең тиҙ йәки сағыштырмаса яй ҡабатланыуы һәм үҙгәреүе; кәүҙәләнеше — хәрәкәттәрҙең композицияға төҙөлөүе; үҫеше — хәрәкәттәр киңлеген һәм көсөргәнешлеген төрлөләндереү; техника — хәрәкәттәрҙе башҡарыу оҫталығы. Күп бейеүҙәрҙә ҡул хәрәкәттәре бик мөһим. Бейеүҙең төрлө кәүҙәләндереү саралары бар: Кешелектең оҙон тарихы эсендә бейеү үҙгәреп, мәҙәниәт үҫешен сағылдыра. Бейеүҙең төрҙәре, стилдәре, формалары күп. Һәр бер халыҡтың үҙ бейеү йолалары килеп сыға. Халыҡ бейеүе нигеҙендә сәхнә бейеүе барлыҡҡа килә.Профессиональ театр сәнғәтендә бейеү ҙур үҫеш алып, фәнни яҡтан нигеҙләнә.
Бейеү (халыҡ һәм заманса төрө) Дельфий уйындарының номинацияһына инә.
Бейеү ярҙамында көйҙө һиҙә һәм күрә алабыҙ.
Үҫеш тарихы
Бейеү боронғо заманда, кешене биләп алған хистәрен күрһәткәндә, барлыҡҡа килгән. Уртаҡ бейеү башҡарыусыларҙың һәм тамашасыларҙың кисерелгән тойғоларын арттыра. Һәр халыҡтың бейеүгә бәйле үҙ йолалары барлыҡҡа килә. Халыҡ бейеүендә үҙе өсөн (тормоштағы) һәм тамашасылар өсөн (сәхнәлә) бейегән төрҙәр барлыҡҡа килә. Тормоштағы бейеүҙәр араһында ваҡыт үтеү менән ҡала һәм крәҫтиән төрҙәре айырыла. Ҡала бейеүҙәренән батша һарайы, бал, салонда башҡарылғандары була. Был бейеүҙәр Европа балеты нигеҙендә.
Австрия өлкәһе Ландлдә барлыҡҡа килгән парлы әйләнмәле ландлер бейеүе ваҡыт үтеү менән вальс бейеүенә әйләнә. 18 - 19 быуаттар арауығында Вена ны яулап алып, вальс күп илдәр буйлап тарала. 19 быуаттың икенсе яртыһында сәхнә бейеүендә бейеү лейтмотивы килеп сыға. Лейтмотив — музыка әҫәрҙәрендә бер нисә тапҡыр ҡабатланған һәм әҫәрҙең темаһын тәшкил иткән төп көй. Солистарҙың һәм кордебалеттың берҙәмлеге бик мөһим. Ошо ваҡытта пуанты (башҡарыусыға бармаҡтарында торорға, йөрөргә һәм әйләнергә форсат биргән аяҡ кейеме) килеп сыға, шуға күрә бейеүҙең яңы төрҙәре өҫтөндә эшләргә мөмкинлек була. 19 быуат аҙағында «модерн» — ирекле, пластик йәки ритмопластик бейеү килеп сыға. 19 — 20 быуат башында бейеү өсөн махсус майҙансыҡтар һәм биналар асыла (шантан кафелары, бейеү барҙары, залдар, баҡса майҙандары).
Буто
Буто (яп. 舞踏, буто:, «ҡараңғылыҡ бейеүе») — заманса Япония бейеү йүнәлеше.
Клуб бейеүе:
-Electro -House -Trance -Тектоник (ингл. Tecktonik) 21 быуаттағы яңы бейеү йүнәлеше, үҙенә jumpstyle, хип-хоп, локинг, поппинг, техно һ.б. бейеүҙәрен ала.
Балет
Балет (франц. ballet, итал. ballo — бейейем) — көй менән театрлаштырылған тамаша, башҡарыусылар ым, хәрәкәт, бейеү ярҙамында холоҡтарын, уйҙарын күрһәтә. Балет романтик, классик, заманса була.
Бал бейеүе
Бал бейеүе — бейеү кисәһендә (балда) парлы йәки күберәк ҡатнашыусылар башҡарыуында күңел асыу төрө. Тәүҙә тәпәш бейеүҙәр — шәм тотоп, баш эйеү, реверанс менән басседанс, бейеүселәр йырлап, флейта, тамбурин һ.б. инструменттар ҡушылып уйнауы менән айырыла. Бал бейеүенең барлыҡҡа килеп, үҫеше, ҡағиҙәләрен уйлап сығарыу 14 быуатта Италия ла үтә, унан Франция ға барып инә, унд 16—17 быуаттарҙа бал бейеүҙәре төп үҫеш ала. 17 быуатта был бейеү төрө Европала таралып, төрлө халыҡтың милли үҙенсәлектәрен үҙенә ала. Иң билдәлеһе менуэт була. Париждағы  бейеү академияһы бал бейеүҙәренең стиле һәм ғәҙәттәрен билдәләй, импровизация, ҡағиҙәләрҙе боҙоу тыйыла. Бал бейеүҙәрен уҡытыу өсөн махсус уҡытыусылар, мәктәптәр барлыҡҡа килә.1715 йылда Парижда беренсе түләүле бал үтә. Яңы, иреклерәк бейеүҙәр тарала: паспье, мюзет, ригодон, контрданс, экоссез, лендлер. Ижтимағи тормоштоң үҙгәреүе 19 быуатта күмәк, ритмик, тәбиғи лансье, лендлер, галоп, канкан, полька, мазурка, полонез кеүек бейеүҙәрҙең таралыуына булышлыҡ итә. 19 быуаттың уратһынан гавот һәм менуэтты вальс баҫып ала, уның үҫешенә ҙур өлөштө Вена композиторҙары И. Штраус-ата, И. Ланнер, И. Штраус-ул. 19 быуат аҙағында— 20 быуат башында Төньяҡ һәм Көньяҡ Америкала вальс-бостон, ту-степ, уан-степ, блюз, фокстрот, квик-степ, чарл-стон һ.б. бейеүҙәр барлыҡҡа килә, улар бал бейеүенә ҙур йоғонто яһай. Бал бейеүҙәре парлы ғына түгел, күп кеше ҡатнашлығында түңәрәккә тороп йәки бер буйҙа бейеү мөмкинлеге тыуа (летка-енка, сиртаки һ.б.). 50—60 йылдарҙа күпләп бейеү тарала, хәрәкәттәрҙә сикләү юғала, контактһыҙ бейеү йышая.
Хастл
Хастл ( «этешеү») — парлы бейеү, импровизацияла һәм «йөрөтөүҙә», 1980-се йылдарҙа таралған диско стилендәге диско-фокс, диско-свинг һәм хастл көйҙәрендә нигеҙләнгән.
Халыҡ бейеүе
Фольклор бейеүе — тәбиғи хистәрҙе, кәйефте, белдереү, тәүбашлап кешенең үҙе өсөн башҡарыла, һуңынан — тамашасы өсөн. Тәү бейеүҙәр тәбиғәттән алған тәьҫораттарҙы белдереү өсөн булған. Бейеү хәрәкәттәре йәнлек, ҡоштарҙың хәрәкәтенән, һуңынан —  эш хәрәкәттәрен күрһәткән (әйлән-бәйлән йөрөү). Күп бейеүҙәрҙе башҡарғанда, бейеүселәр ҡулдарында халыҡ, көнкүреш инструменттарын, һуғыш ҡоралын тота.
Спорт бал бейеүе
«Бал бейеүҙәре» аҫтында хәҙерге ваҡытта «спорт бейеүҙәрен», «бейеү спортын» аңлайҙар. Бөтә спорт бал бейеүҙәре ир һәм ҡатын-ҡыҙ ҡатнашлығында парлы була.
Бейеү донъяһында спорт бейеүе буйынса ярыштар 2 программаға бүленә: Европа (Standart, Modern йәки Ballroom), Латин Америка (Latin) бейеүҙәре, ҡайһы саҡта уларҙы ун бейеү тип атайҙар. Ун бейеү эсенә:  -Европа программаһынана: аҡрын вальс, Вена вальсы, аҡрын фокстрот, танго һәм квик степ (тиҙ фокстрот);  -Латин Америка программаһынан: самба, ча-ча-ча, пасодобль, румба, джайв инә.
Эстрада бейеүҙәре
Эстрада бейеүе — «сәхнә бейеүе төрө, бәләкәй бейең тамашаһы (бейеү миниатюраһы), ғәҙәттә күңел асыу ниәте менән башҡарыла».
Ғәбиҙуллина Фәниә Рауил ҡыҙы
Ғәбиҙуллина Фәниә Рауил ҡыҙы (4 март 1957 йыл) — матбуғат ветераны, журналист, шағир һәм яҙыусы, йәмәғәтсе. 1985—2013 йылдарҙа «Ҡыҙыл таң» республика ижтимағи-сәйәси гәзите хеҙмәткәре, шул иҫәптән әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге мөдире. 2013 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзының идара рәйесе урынбаҫары, татар телендә ижад итеүсе әҙиптәр берекмәһе етәксеһе. 1999 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар һәм 2009 йылдан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2008). Назар Нәжми (2016) һәм Фәтих Кәрим (2017) исемендәге әҙәби премиялар лауреаты.
Биографияһы
Фәниә Рауил ҡыҙы Ғәбиҙуллина (ҡыҙ фамилияһы Сәйетгәрәева) 1957 йылдың 4 мартында Башҡорт АССР-ы (1992 йылдың 25 февраленән Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө районының Наҙытамаҡ ауылында тыуған . Күрше Әсәндә урта мәктәпте тамамлағас, Ҡазан дәүләт университетының тарих—филология факультетының татар теле һәм әҙәбиәте бүлегендә юғары һөнәри белем ала. 1979 йылда уҡыуын тамамлап, йүнәтмә буйынса Ҡазан ҡалаһының 10-сы мәктәп-интернатында үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай: тәрбиәсе һәм пионервожатый була, бер үк ваҡытта татар теле һәм әҙәбиәтенән дәрестәр алып бара.
1980 йылда Өфөгә күсенә һәм приборҙар эшләү заводының 58-се урта һөнәри техник училищеһында комсомол комитеты секретары вазифаһын башҡара. Йәштәр ойошмаһына етәкселек итеүҙәге ҡаҙаныштары һәм тәрбиә эшендәге уңыштары өсөн ВЛКСМ-дың завод, Октябрь район һәм Башҡортостан өлкә комитеттарының Маҡтау грамоталары менән бүләкләнә.
1985—2013 йылдарҙа Фәниә Ғәбиҙуллина «Ҡыҙыл таң» республика ижтимағи-сәйәси гәзитендә эшләй: башта корректор, артабан хәбәрсе була һәм һуңынан редакцияның әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеген етәкләй. 1999 йылдан ул Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы.
Матбуғата эшләгән осорҙа көнүҙәк темаларға яҙылған яҡшы мәҡәләре менән республика кимәлендәге конкурстарҙа еңеп сыға, «Ҡыҙыл таң» гәзитенең лауреаты итеп таныла, Башҡортостандың Мәғариф, Элемтә һәм киң коммуникациялар министрлыҡтарының Маҡтау грамоталарына лайыҡ була, театрҙар коллективтарынан Рәхмәт хаттары ала.
2008 йылда Фәниә Ғәбиҙуллинаға «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелә.
2013 йылдың апреленән Фәниә Рауил ҡыҙы Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе урынбаҫары, татар телендә ижад итеүсе яҙыусылар берләшмәһе етәксеһе.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Ижади ойошма етәкселәренең береһе һәм әүҙем ижадсы булараҡ, Фәниә Ғәбиҙуллина Өфөлә һәм республикабыҙҙың район-ҡалаларында үткәрелгән төрлө кисәләрҙә, әҙиптәргә арналған сараларҙа һәм китап уҡыусылар менән осрашыуҙарҙа бик теләп ҡатнаша.
Әҙәби ижады
Фәниә Ғәбиҙуллинаның әҙәби ижадҡа ылығыуы Шәйехзада Бабич исемендәге Әсән урта мәктәбендә уҡыған йылдарға тура килә. Ул тел һәм әҙәбиәт уҡытыусылары ойошторған әҙәби һәм йәш хәбәрселәр түңәрәктәренә бик теләп йөрөй, данлыҡлы яҡташы өлгөһөндә ҡәләмен һынап ҡарай. Ошо тәүге ижади аҙымдары уны Ҡазан дәүләт университетының филология факультетына әйҙәй.
Джарылгач милли тәбиғәт паркы
Джарылгач милли тәбиғәт паркы (укр. Джарилгацький національний природний парк) — Джарылгач утрауында (Скадовск районы, Херсон өлкәһе, Украина) урынлашҡан милли парк. 2009 йылдың 11 декабрендә ойошторолған. Майҙаны — 10 000 га.
Тарихы
1923 йылда Джарылгач «Аскания-Нова» ҡурсаулығы менән берләштерелә. 1932 йылда 32 меү га ерҙә Приморье ҡурсаулығы ойошторола. Ҡурсаулыҡ биләмәһенә Джарылгач, Тендровская коса, Долгий, Орлов, Бабин, Смоленый утрауҙары һәм Джарылгач ҡултығының көнбайыш акваторияһы инә. Һуңынан ҡурсаулыҡ статусы бөтөрөлә. 1974 йылда 300 га ерҙә дәүләт әһәмиәтендәге Джарылгач ботаник заказнигы ойошторола.
2009 йылдың 11 декабрендә Украина президенты Виктор Ющенко указы менән Джарылгач милли тәбиғәт паркы ойошторола. Парктың маҡсаты: тәбиғи, фәнни, эстетик, рекрацион һәм һауыҡтырыу әһәмиәте булған Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ ярында тәбиғәтте һәм тарихи-мәҙәни комплексты һаҡлау.
Тасуирлама
Милли парк дәүләт милкендәге 10 000 га ерҙе берләштерә, шул иҫәптән 5731 га "Скадовск урман-һунарсылыҡ хужалығы"ныҡы, һәм 2 469 га Ҡара диңгеҙҙең Джарылгач ҡултығы.
Тәбиғәт
Утрауҙың үҫемлектәр донъяһын 1927 йылда украин зоологы Н. В. Шарлеман тасуирлаған. Тасуирлама буйынса утрауҙы дүрт һыҙатҡа бүлергә була: тулҡын алып килгән үләнле, ҡомло, ташбаҡалы, тоҙло упраҡлы диңгеҙ буйы (киңлеге 3 м-ҙан 1.5 ка-ға тиклем); утрауҙың урта өлөшөн алып торған дала; пляжлы көньяҡ яры. 1922 −1923 йылдарҙа утрауҙың үҫемлектәр донъяһын Аскания-Нова курсаулығының ботаника мөдире ботаник И. К. Пачоский өйрәнә. Утрауҙы 499 төр көпшә үҫемлектәре үҫә, шуларҙың 51 төрө эндемик. 11 үҫемлек Украинаның Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Утрау акваторияһындағы хайуандар донъяһы күп төрлө һәм бай. Улар араһында креветкалар, диңгеҙ өыҫалалары, Ҡыҙыл кипапҡа ингән уҡбалыҡ, уҡбаш балыҡ.
Утрауҙы 15 төр һөтимәр хайуанды осратырға мөмкин, улыр араҙында үрғуян (Lepus europaeus), төлкө (Vulpes vulpes) һәм ҡабан (Sus scrofa). Һөйрәләеүселәр: дала ҡарайыланы (Vipera ursinii) һәм туҙбаш йылан (Natrix natrix); ер-һыу хайуандары: йәшел әрмәнде (Pseudepidalea viridis) һәм ағас тәлмәрйене (Hyla arborea).Утрауҙа 248 төр ҡош иҫәпәләнә. Ҡоштар йылы яҡҡа осҡан ваҡытта яр буйҙарында 150 мең тирәһе ҡош йыйыла. Яр буйында, ҡаңғылдаҡ аҡҡош (Cygnus cygnus) һәм ышылдаҡ аҡҡош (Cygnus olor) кеүек һыу ҡоштары ҡышларға ҡала.47 төрө Украинаның Ҡыҙыл китабына индеоелгән, шулар иҫәбендә розовый пеликан (Pelecanus onocrotalus), ҡыҙыл өйрәк (Tadorna ferruginea), туғаҙаҡ (Otis tarda), ҡара ҡауҙы (Ciconia nigra), ҡара торна (Anthropoides virgo).
16-18 быуаттарҙа аҫыл боландарҙы (Cervus elaphus), ҡырағай ҡабандарҙы (Sus scrofa), сайғаҡ кәзәләрҙе (Saiga tatarica) һәм ҡоландарҙы (Equus hemionus), ә 19 быуатта — ҡырағай аттарҙы осратырға мөмкин булған.
Джарылгач һәм Каркинит ҡултығында кит һымаҡтарҙың өс отряды тереклек итә: аҡ дельфин (Delphinus delphis), афалин (Tursiops truncatus), диңгеҙ сусҡаһы (Phocoena phocoena relicta).
Федотова Гликерия Николаевна
Федотова Гликерия Николаевна Федотова (22 май 1846 йыл — 27 февраль 1925 йыл) — рус артисы, Император театрҙарының атҡаҙанған артисы, Республиканың халыҡ артисы (1924). Хеҙмәт Геройы (1924).
Биографияһы
Гликерия Николаевна Федотова (ҡыҙ фамилияһы Позднякова) 1846 йылдың 22 майында Орел ҡалаһында тыуа. Иртә етем ҡала, олатаһы һәм уны ҡыҙлыҡҡа алған алыҫ туғаны Позднякова тәрбиәһендә үҫә 1856 йылда Мәскәү император театр училищеһына уҡырға инә һәм уны 1862 йылда тамамлай. Унда өс йыл балетҡа уҡый, ә аҙаҡ И. В. Самариндың драма класына күсә. Беренсе ҙур булмаған ролдәрен артист Бәләкәй театрҙа 1858 йылда, театр мәктәбе уҡыусыһы булған сағында уҡ башҡара. 1862 йылда И. В. Самарин уға П. Д. Боборыкиндың «Бала» драмаһында Верочка ролен йөкмәтә, ул уны үҙенең бенефисы өсөн һайлаған була. 1862 йылдың 10 майында, 16 йәше тулған көндә, Позднякова Бәләкәй театр труппаһына ҡабул ителә. 1863 йылдың апрель айында 22 йәшлек Бәләкәй театр актёры А. Ф. Федотовҡа кейәүгә сыға һәм уның фамилияһы аҫтында сығыш яһай башлай. Бер йылдан һуң улы Александр, киләсәктә Бәләкәй театр актёры һәм режиссёры тыуа. 1860 -сы йылдар аҙағында Гликерия Федотова театрҙың төп ролдәрҙе башҡарыусы артисы булып китә, амплуаһы — йәш героинялар. Төп иғтибарҙы сәхнәлә уйнау техникаһына йүнәлтә. Ул трагик, комик, мелодрама һәм романтик ролдәрҙе бер үк кимәлдә башҡара ала. Ул Островский театрының иң яҡшы артистарының береһе һанала, уның пьесаларында 29 роль башҡара, шуларҙың ҡайһы берҙәрен (Снегурочка, Василиса Мелентьева һ. б.) шул уҡ исемле пьесаларҙа драматург үҙе уға тип тәғәйенләй. Уның пьесаларында беренсе ролде — Федотовтың «Гроза» пьесаһында Катеринаны 1863 йылда уҡ башҡара һәм уны 35 йыл дауамында уйнай. 1880-се йылдарҙа артист әбейҙәр, әсәйҙәр, оло йәштәге ҡатындар ролен уйнауға күсә, был ролдәргә ярашлы актёр техникаһын үҙләштереү өсөн ике йыллыҡ ял ала. Шул уҡ ваҡытта К. С. Станиславский саҡырыуы буйынса «Әҙәбиәт һәм сәнғәт ойошмаһында» актёрлыҡ оҫталығын уҡыта башлай.
1905 йылда аяҡтарының ҡаты ауырыуы арҡаһында Федотоваға сәхнәне ҡалдырырға тура килә. Ләкин үлеменә тиклем артист труппаның почетлы ағзаһы булып иҫәпләнә. Һуңғы тапҡыр Федотова сәхнәгә 1912 йылда, Бәләкәй театрҙа үҙенең сәхнә эшмәкәрлегенең 50 йыллыҡ юбилейын билдәләгәндә күтәрелә, ул Островскийҙың «Дмитрий Самозванец һәм Василий Шуйский» пьесаһында батшабикә Марфа ролен башҡара.
В. И. Немирович-Данченко биргән баһа буйынса, Гликерия Федотова, үҙенең ролен башҡарғанда, тотош спектакль барышын да күҙәтеп бара, пьесаның ансамбль булып яңғырауына өлгәшә, партнерҙарына ярҙам итә һәм, дөрөҫөн әйткәндә, икенсе режиссёр була.
Уҡыусылары араһында — Александра Александровна Яблочкина.
Рәсәй стратегик тикшеренеүҙәр институты
Рәсәй стратегик тикшеренеүҙәр институты (РИСИ) — федераль дәүләт фәнни бюджет учреждениеһы. Рәсәй Федерацияһы Президентының 1992 йылдың 29 февралендәге 202-се һанлы «Рәсәй стратегик тикшеренеүҙәр институтын булдырыу тураһында» Указына ярашлы ойошторола.
Етәкселеге
Директорҙар Директор урынбаҫарҙары Т. С. Гузенкова, И. В. Прокофьев, Г. Г. Тищенко, А. В. Глазова.
Баш кәңәшсеһе Т. А. Кокарев.
Скандинавия
Скандина́вия (, Skandinavia) — Европаның төньяғында урынлашҡан һәм үҙ эсенә Скандинавия һәм Ютландия ярымутрауҙарын һәм эргә-тирәләге утрауҙарҙы үҙ эсенә алған тарихи-мәҙәни өлкә. Традицион рәүештә Скандинавияға өс дәүләт — Швеция, Норвегия һәм Дания инә. Географик мәғәнәлә Скандинавия төшөнсәһе ҡайһы берҙә Скандинавия ярымутрауына синонимлы булып тора. Скандинавия киң мәғәнәлә шулай уҡ Финляндияны, Исландияны һәм Атлантик океандың төньяғындағы ҡайһы бер утрауҙарын үҙ эсенә ала, һәм «Төньяҡ Европа илдәре» (Norden, Nordic countries) төшөнсәһенә яҡынлай.
Тарих
Скандинавия төбәге үҙенең көньяҡ өлөшөндә (Ютландия ярымутрауында һәм Скандинавия ярымутрауының көньяҡ осонда) б.э.т. XIV быуаттан алып боронғо германдарҙың ата-бабалары — Хәрби балталары мәҙәниәте вәкилдәре йәшәгән. Артабанғы төбәкте колонизациялау б.э. 1-се мең йыллыҡ аҙағында булған викингтарҙың диңгеҙ походтарына бәйле; был осорҙа Исландияла кешеләр урынлаша башлай. 1397—1523 йылдарҙа Скандинавия дәүләттәре Кальмар унияһына берләшәләр.
Тел
Скандинавия илдәренең телдәре — дат, норвег һәм швед телдәре уртаҡ боронғо скандинавия теленән барлыҡҡа килгәндәр һәм герман телдәре төркөмөнөң төньяҡ тармағына ҡарайҙар.
Төбәктең төньяғында фин һәм саам телдәрендә һөйләшеүселәр йәшәй.
География
Скандинавия географиһы күп төрлө. Бында норвег фьордтары, Скандинавия тауҙары, Данияның уйһыулы өлкәләре, архипелагтар бар. Швецияла Боҙланыу осоронан ҡалған күлдәр күп.
Климат төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай үҙгәрә. Көнбайыш Европаға хас булған диңгеҙ климаты Данияла, Швецияның көньяғына һәм Норвегияның көнбайыш яр буйында өҫтөнлөк итә. Был ерҙәрҙә яуым-төшөмдәр бик йыш була һәм Норвегияның ҡайһы бер өлкәләрендә 5 000 мм-ға барып етә. Үҙәк өлөштә — Ослонан Стокгольмға тиклем — дымлы континенталь климат өҫтөнлөк итә, ә төньяҡта субарктик климаты хакимлыҡ итә.
Скандинавияла теркәлгән иң юғары температура +38,0 °C (Малилль, Швеция), ә теркәлгән иң түбән температура −52,5 °C (Вуоггачольм, Швеция) тәшкил итә.
Башҡорт энциклопедияһы
Башҡорт энциклопедияһы (Башкирская энциклопедия) — универсаль белешмә-энциклопедик баҫма.
Ҡағыҙ энциклопедия 7 томдан тора (2015 йылдың башына ҡарата, урыҫ телендә — 7 том, башҡорт телендә — 2 том нәшер ителгән ) һәм үҙ эсенә 17 меңдән ашыу мәҡәләне туплай. Башҡорт энциклопедияһының электрон версияһы башҡорт һәм урыҫ телдәрендә ҡағыҙ энциклопедияһын яңы мәғлүмәттәр менән яңыртылған мәҡәләләре нигеҙендә «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы тарафынан эшләнелгән.
Тарих
Башҡортостанда тәүге «Аҫар» («Наследие») энциклопедияһы XIX—XX быуаттар араһында Ризаитдин Фәхретдинов тарафынан әҙерләнә. Был баҫма Урал-Волга буйындағы дин әһелдәренең, яҙыусыларҙың, йәмәғәт эшмәкәрҙәренең, эшҡыуар-меценаттарҙың биографияларын туплаған. Нәшер ителеүгә әҙерләнгән дүрт томлыҡ энциклопедияның ике томы 1900—1908 йылдарҙа 15 китап булып баҫылып сыға.
1991 йылдың 19 мартында Башҡорт ССР-ы Министрҙар Советы тарафынан «Башҡорт Совет Энциклопедияһын әҙерләү һәм нәшер итеү тураһында» («О подготовке и издании Башкирской Советской Энциклопедии») ҡарар ҡабул ителә. Уға ярашлы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты янында Башҡорт Совет Энциклопедияһы ғилми-ойоштороу советы (бүлеге) булдырыла. 1993 йылда Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советы һәм Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы ҡарарҙарына ярашлы, был бүлек нигеҙендә айырым ғилми учреждение — Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының Башҡорт энциклопедияһының баш редакцияһы ойошторола. Башҡортостан Республикаһы Президенты М. Ғ. Рәхимовтың 1995 йылдың 16 ғинуарында сыҡҡан «Башҡорт энциклопедияһын төҙөүҙе тиҙләтеү буйынса саралар тураһында» («О мерах по ускорению создания Башкирской энциклопедии») указына ярашлы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының Башҡорт энциклопедияһының баш редакцияһы «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте тип үҙгәртелә.
1996 йылда республикала тәүге энциклопедик баҫма — «Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия» («Башкортостан: краткая энциклопедия») урыҫ телендә нәшер ителә. 1997 йылда был баҫманың башҡорт телендәге версияһы донъя күрә.
1999 йылдың 26 октябрендә Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинеты «Күп томлы Башҡорт энциклопедияһын нәшер итеү тураһындағы» («Об издании многотомной Башкирской энциклопедии») ҡарар ҡабул итә. Уға ярашлы, ете томлы Башҡорт энциклопедияһын әҙерләү һәм нәшер итеү ҡаралған.
Энциклопедияның 7 томлыҡ материалдарын әҙерләү һәм уны нәшер итеүгә 13 йылға яҡын ваҡыт китә. Баҫма башта рус телендә донъя күрә, һәм был күп томлы хеҙмәтте башҡорт теленә тәржемә итеү йәйелдерелә. 2014 йылда «Башҡорт энциклопедияһы» тигән исем менән хеҙмәттең башҡорт телендәге беренсе томы баҫылып сыға. Ул башлыса рус телендәге «Башкирская энциклопедия» баҫмаһы мәҡәләләре нигеҙендә төҙөлгән, бер уҡ ваҡытта унда булмаған яңы мәғлүмәттәр менән дә тулыландырылған. Артабанғы йылдарҙа энциклопедияның башҡа томдары ла баҫыла.
2019 йылдың июнендә ошо ете томлыҡ «Башҡорт энциклопедияһы» Мәскәүҙә уҙғарылған V «Ҡыҙыл майҙан» китап фестивалендә «Иң яҡшы һүҙлек-энциклопедик баҫма» номинацияһында еңеү яуланы.
Скизерли йорто (Таганрог)
Тарих
1840-сы йылдарҙа Таганрог ҡалаһының Тургенев тыҡрығында Таганрог ике ҡатлы бина архитектор Патрико проекты буйынса төҙөлә. Уның беренсе хужаһы — төрөк подданыйы ҡатыны Мария Рафаиловна Ксантопорсова. Был адреста торған йорттоң ҡайһы бер ҡоролмалары Паласовтыҡы булып иҫәпләнгән. 1860-сы йылдарҙа йорт титулярный советниктың тол ҡатыны Надежда Ивкова милкендә була. XIX быуат аҙағында йорттоң хужаһы алышына: Таганрог ҡалаһының шәхси маҡтаулы гражданины Василий Власович Скизерли йорт хужаһына әйләнә. Йорттоң бер аҙ өлөшө Рәсәй страховкалау һәм ҡул йөктәрен транспортлау йәмғиәте ихтыяждары өсөн файҙаланыла. Бинаның хаҡы — 12 мең һум. Йорт 1920 йылға тиклем Скизерли милкендә була. 1992 йылда йорт архитектура һәйкәле тип таныла һәм закон менән һаҡлана.
Һүрәтләү
Ике ҡатлы ҙур йорт таш нигеҙҙә тора. Йорт башына парапет ҡуйылған. Бинаның ал яғында йортто тамамлап торған акант япраҡтары менән биҙәлгән фризлы кәрниз. Өс мөйөшлө һәм нурҙар рәүешендәге сандриктар һәм филенкалар тәҙрәләр өҫтөндә тора. Йорттоң бәләкәй ҡапҡаһы өҫтөндә таш арка, ә ҙур ҡапҡа ярым колонналар менән биҙәп эшләнгән.
Ким Юлий Черсанович
Ю́лий Черса́нович Ким (псевдонимы — Ю. Михайлов; 1936 йылдың 23 декабрендә Мәскәүҙә тыуған) — совет, Рәсәй һәм израиль шағиры, драматургы. Бард, СССР диссиденттар хәрәкәтендә ҡатнашҡан, әҙәбиәт һәм музыка премиялары лауреаты.
Биографияһы
Тәржемәсе ғаиләһендә тыуған. Корей теленән тәржемәсе Ким Чер Сан (1904—1938) һәм урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Всесвятская Нина Валентиновна (1907—1974) ғаиләһендә тыуған. Уның ҡарт олатаһы Василий Павлович Всесвятский Угодский-Заводский сиркәүенең настоятеле була һәм шәхсән Георгий Жуковты суҡындырған. 1938 йылда Юлийҙың атаһы атыла, әсәһе лагерҙарға (1943 йылға тиклем), 1945 йылға тиклем һөргөнгә оҙатыла. 1938—1945 йылдарҙа Юлий Кимде әсәһе яғынан туғандары ҡарай. 1945—1951 йылдарҙа әсәһе һәм апаһы менән Малоярославец ҡалаһында, һуңынан Төркмәнстанда (Ташауз) йәшәйҙәр, 1954 йылда Мәскәүгә киләләр.
Мәскәү дәүләт педагогия институтының тарих-филология факультетын тамамлай (1959), 1963 йылға тиклем йүнәлтмә буйынса Камчатка (Карагин районы Ильпырский ҡасабаһы) эшләй. Шул йылдарҙа уҡ уҡыусылары менән Ким мюзиклдың бөтә элементтарын үҙ эсенә алған интермедия һәм вокаль сәхнәләрҙән торған композициялы автор йырҙарын яҙа һәм сәхнәләштерә башлай.
1962 йылда Мәскәүгә әйләнеп ҡайта һәм 1964 йылға тиклем 135-се мәктәптә эшләй, һуңынан ярты йылға тағы Ильпырский мәктәбенә китә. 1965 йылдан алып 1968 йылға тиклем М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты янындағы 18-се интернат-мәктәптә әҙәбиәт, тарих һәм йәмғиәтте өйрәнеү дәрестәрен уҡыта, әммә КПСС-тың Мәскәү ҡала комитеты талабы буйынса ул мәктәптән китергә мәжбүр була. Шул ваҡыттан ирекле ижадсы тормошон алып бара. Хоҡуҡ яҡлау хәрәкәтендә ҡатнашыуы Кимдың эштән китеүенә сәбәп була.
Дәүләт органдарының Кимға дәғүәләре СССР-ҙа сталинизмды реставрациялауға ҡаршы ғаризаларға ҡул ҡуйыуы, цензураға буйһонмаған «Ағымдағы ваҡиғалар хроникаһы» хоҡуҡ һаҡлау бюллетенен мөхәррирләүе, шулай уҡ Александр Галич һәм Владимир Высоцкий йырҙары менән бер рәттән таралған көн ҡаҙағына тап килгән темаларға сатирик йырҙары менән бәйле була. Дәүләт хәүефһеҙлеге комитеты хеҙмәткәрҙәре Кимға концерт эшмәкәрлегенән тыйылырға тәҡдим итә. Шул уҡ ваҡытта КГБ уның театр һәм концерт эшмәкәрлегенә ҡамасауламаясағын белдерә. Ким псевдоним алырға тейеш була (1985 йылға тиклем ул титрҙарҙа «Ю. Михайлов» тип билдәләнгән). Шулай итеп, театр һәм кино өсөн музыка һәм йыр яҙыу уның төп һөнәри шөғөлө булып китә. Ким 1976 йылда концерт эшмәкәрлеген яңынан тергеҙә.
Педагогия институты (1956 йылдан) студенты булған сағынан уҡ Ким үҙенең шиғырҙарына йырҙар яҙа һәм гитарала уйнап уларҙы башҡара башлай. Мәскәүҙә 1960 йылда уның беренсе концерттары ҡуйыла һәм йәш автор иң популяр Рәсәй бардтары даирәһенә инә.
1963 йылда ул беренсе профессиональ заказын үтәй — «Ньютон урамы, 1-се йорт» («Ленфильм», реж. Т. Ю. Вульфович) фильмы өсөн йыр яҙа, артабан Мосфильмдан, Горький исемендәге, Довженко исемендәге киностудияларҙан заказдар килә. Уның «Бумбараш», «Обыкновенное чудо», «Про Красную шапочку» (композиторҙар В. Дашкевич, Г. Гладков, А. Рыбниковменән бергә) фильмдарындағы эше киң билдәле; уның фильмотекаһында — илленән ашыу атама.
1968 йылда тәүге театр эше — Калинин Йәш тамашасы театры өсөн ете йыр («Одной любовью меньше» спектакле, режиссер Р. Г. Виктюк) -беренсе театр эше. 1969 йылда ике эш: Шекспирҙың «Был һеҙгә нисек оҡшай» («Как вам это понравится») комедияһы өсөн ун ете йыр номеры (Мәскәүҙә Малая Броннала театры, режиссёры П. Н. Фоменко) һәм «Недоросль» спектакле өсөн егерме ике йыр номеры (Ю. П. Киселёв исемендәге Саратов йәш тамашасы театры, режиссёры Л. Д. Эйдлин).
1974 йылда Ю. Ким Мәскәү драматургтарының профком ағзаһы булып китә, ә 1975 йылда Совет армияһы театрына үҙенең тәүге пьесаһын — "Иван-солдат"ты тәҡдим итә. Ул утыҙҙан ашыу драма әҫәрҙәре яҙған, уларҙың күбеһе Рәсәйҙең төрлө театрҙарында сәхнәләштерелгән.
1966 йылда репрессияланған командарм И. Э. Якирҙың ейәнсәре Ирина Петровна Якирға 1948—1999) өйләнә. Иринаның атаһы, билдәле хоҡуҡ яҡлаусы һәм диссидент Пётр Ионович Якир ун дүрт йәшендә ҡулға алына һәм утыҙ ике йәшендә генә иреккә сыға.
1967-1969 йылдарҙа Ким властарға адресланған кеше хоҡуҡтарын күҙәтеү талабы менән бик күп коллектив хаттарға ҡул ҡуя. Ҡайныһы П. Якир һәм И. Я. Габай менән бергә, ул СССР-ҙа башҡаса фекерләүселәрҙе эҙәрләү тураһындағы «Фән, мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәренә» (1968 йылдың ғинуары) мөрәжәғәтенең авторҙашы була. Дәүләт именлеге комитетының оператив сводкаларында «гитарист» тигән кодлы исем аҫтында үтә. . Кимдың тематикаһы буйынса «диссидент» сюжеттарына бәйле бер нисә йыры ла ошо осорға ҡарай: судтар, тентеүҙәр, күҙәтеү һәм башҡалар.
1968 йылдың мартында Ким Александр Галич, Владимир Бережков һәм башҡа бардтар менән бергә «Под интегралом» клубы ойошторған Автор йыры фестивалендә ҡатнаша тигән хаталы раҫлауҙар осрай. Әммә был ваҡытҡа Мәскәү Политехник музейында концерты (концерт та булмай) планлаштырылғаныҡтан, бард фестивалдә ҡатнаша алмай, шулай ҙа Фестивалгә сәләмләү телеграммаһы ебәрә ,.
Кимдың күп йырҙарына музыканы үҙе яҙған, шул уҡ ваҡытта уларҙың күбеһе Геннадий Гладков, Владимир Дашкевич, Алексей Рыбников кеүек композиторҙар менән авторҙашлыҡта ижад ителгән.
1970-1971 йылдарҙа «Ағымдағы ваҡиғалар йылъяҙмаһы»н («Хроника текущих событий») әҙерләү эшендә ҡатнаша (уның ҡайһы бер сығарылыштарын тулыһынса тиерлек уның тарафынан мөхәррирләнә), һуңынан әүҙем хоҡуҡ һаҡлау эшмәкәрлегенән ситләшә.
1974 йылда Юлий Ким үҙенең пьесаларын яҙа башлай.
1985 йылда, үҙгәртеп ҡороу башланғас, үҙенең «Нух һәм уның улдары» «Ной и его сыновья» пьесаһы буйынса спектаклдә төп ролде башҡара, псевдонимынан баш тарта һәм үҙенең исеме аҫтында ижад итә башлай, кинофильмдарҙың титрҙарында ла исеме баҫыла. 1987 йылда («Мелодия» грампластинка яҙҙырыу фирмаһында бер йыл алдан яҙылған) уның йырҙары тәүге пластинкаһы - ул саҡта билдәлелек алып өлгөрмәгән Михаил Константинович Щербаков аккомпанементы менән «Балыҡ-кит» («Рыба-кит») сыға.
«Московские кухни» (1991) йыр пьесаһы-композицияһы Ким ижадындағы диссидентлыҡ темаһының үҙенсәлекле бер этабы булды.