cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башҡортостан автономияһының административ-территориаль бүленеше
Совет власы яғына сығыу
1918 йылдың 4 ноябрендә Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәте Башҡорт хөкүмәтенең, Комучтың һәм башҡа өлкә хөкүмәттәренең эшмәкәрлеген туҡтатыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Һуңынан Омск хөкүмәте лә 1918 йылдың 21 ноябрендә Башҡорт хөкүмәтен һәм ҡаҙаҡ Алаш автономияһын юҡ итеү тураһында бойороҡ сығара, был Башҡорт хөкүмәтен совет власы яғына сығырға мәжбүр итә. Һөҙөмтәлә 1919 йылдың 20 мартында Үҙәк Совет власының Башҡорт Хөкүмәте менән Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеүенә ҡул ҡуйыла, уның буйынса Башҡорт АССР-ы составына Ырымбур, Орск, Ырымбур губернаһының Верхнеурал, Троицк, Силәбе өйәҙҙәре инә; Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ, Өфө һәм Златоуст өйәҙҙәре; Пермь губернаһы Шадринск, Екатеринбург һәм Красноуфимск өйәҙҙәре һәм Һамар губернаһының Быҙаулыҡ өйәҙе Урман-Табын улусы, ә баш ҡала итеп ваҡытлыса Темәс биҫтәһе билдәләнә.
Тимәк, республика көнсығыш Башҡортостан сиктәрендә генә булдырылған, ә көнбайыш тураһында мәсьәлә асыҡ ҡалған. Башҡорт АССР-ының анығыраҡ сиктәре республика составына ингән улустар һәм халыҡтан һорау алғанға тиклем ситтә ваҡытлыса ҡалдырылған улустар һаналған 2, 3 һәм 4 параграфтар менән билдәләнә.
Покровка (Баҡалы районы)
Покровка (Покровка) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 17 кеше. Почта индексы — 452675, ОКАТО коды — 80207858008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Достоевский һәйкәле (Мәскәү, РДК)
Фёдор Достоевский һәйкәле — рус әҙәбиәте классигы Федор Достоевский һәйкәле. 1997 йылда яҙыусының тыуыуына 175 йыллыҡ айҡанлы һәм Мәскәүҙең 850-йыллығы уңайы менән  Рәсәй дәүләт китапханаһы бинаһы алдында ҡуйылған. Монументтың авторы - скульптор Александр Рукавишников һәм архитекторҙары Михаил Посохин, Александр Геннадьевич Кочековский,  Сергей Александрович Шаров.
Татарстан Республикаһы
Татарстан — Рәсәй Федерацияһы составындағы республика, Волга буйы федераль округына ҡарай. Киров, Ырымбур һәм Һамар, Ульяновск өлкәләре, Сыуашстан, Мари Иле, Башҡортостан һәм Удмурт республикалары менән сиктәш. Баш ҡалаһы Ҡазан, Мәскәүҙән 797 саҡырымда.
Достоевский һәйкәле (Мәскәү, РДК)
Тарихы
Достоевскийҙың шул уҡ Рукавишников авторлығында икенсе ябайыраҡ һәйкәлен,  2006 йылда  Дрезденда асалар. Бер-береһенә ныҡ оҡшашлыҡтары өсөн уны мәскәү монументының  «ҡустыһы» тип атайҙар.
Татарстан Республикаһы
Географик мәғлүмәт
Татарстан Рәсәй үҙәгендә, Көнсығыш-Европа тигеҙлегенең көнсығыш өлөшөндә, ике ҙур йылға — Иҙел һәм Кама ҡушылған ерҙә урынлашҡан. Дөйөм майҙаны — 67836,2 квадрат километр, төньяҡтан көньяҡҡа 290 саҡырым һәм көнбайыштан көнсығышҡа 460 саҡырым. Уртаса бейеклеге диңгеҙ кимәленән 170 метр, 90 процент ерҙәр 200 метрҙан юғарыраҡ, тик айырым урындар ғына 300—350 метрға етә. Территория — башлыса урманлы ерҙә ятҡан тигеҙлек, уның 16 проценты урман менән ҡапланған. Көнсығыш Европа тигеҙлеге Волганан алып көнсығышҡа, Урал тауҙарына табан күтәрелә бара, шуға ла республиканың ер өҫтө өсөн дә был үҙенсәлек хас: уның иң түбән урындары — Иҙел аръяғының көнбайышында, ә иң бейек ерҙәре көнсығышта ята. Республиканың көньяҡ-көнсығышында Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы урынлашҡан.
Достоевский һәйкәле (Мәскәү, РДК)
Тасуирлама
Бронза скульптура әҙипте эскәмйәлә ултырған килеш һүрәтләй. Ул нимәлер тураһында уйланған, ә йөҙөнөң ҡиәфәте өмөтһөҙ һәм бошонҡо. Статуя гранит постаментта стандарт булмаған формала урынлаштырылған. Алғы өлөшөндә «Достоевский» тип уйып яҙылған, артҡы өлөшөндә Санкт-Петербургта Нева яры буйының барельефы.
Татарстан Республикаһы
Географик мәғлүмәт
Фаунаһында биш мендән артыҡ хайуан төрө иҫәпләнә.
Свишня
Свишня — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосна йылғаһының уң ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Татарстан Республикаһы
Халҡы
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Татарстанда 3 миллион 776 мең 265 кеше йәшәй, шуларҙын 14 мең 901-е башҡорт милләтенән.
Свишня
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Татарстан Республикаһы
Телдәр
Йөмһүриәтенә Татарстан Конституцияһына һәм Татарстан телдәре турындағы законға ярашлы татар һәм урыҫ телдәре тигеҙ хоҡуҡлы дәүләт телдәре итеп иғлан ителгән.
Свишня
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Татарстан Республикаһы
Сәнәғәт
Татарстан — Рәсәйҙәге иҡтисади яҡтан яҡшы үҫешкән төбәктәрҙең береһе, ул Мәскәү, Санкт-Петербург, Башҡортостан Республикаһы, Ленинград, Свердловск һәм Ярославль өлкәләре менән бер рәттән иң алдынғылар төркөмөндә килә. Республиканың иҡтисади нигеҙен сәнәғәт һәм ауыл хужалығы тәшкил итә. Сәнәғәт башлыса яғыулыҡ һәм нефть химияһы тармаҡтары, конкуренцияға һәләтле продукция етештереүсе (ауыр йөк ташыусы машиналар, вертолеттар, самолеттар һәм авиадвигателдәр, компрессорҙар, йылға һәм диңгеҙ суднолары, автомобилдәр) машина эшләү предприятиеларынан тора. Илдә етештерелгән тракторҙарҙың — 24, ауыр йөк машиналарының 17,5 проценты бында сығарыла. Электр һәм радио приборҙары эшләү сәнәғәте лә яҡшы үҫешкән. Йылына 32 миллион тоннаға яҡын нефть сығарыла (Йәлил (ҡасаба), Әлмәт ятҡылыҡтары). Рәсәйҙә етештерелгән полиэтилен, синтетик каучук һәм автошиналар күләменең өстән бер өлөшөн тап ошо төбәк сәнәғәте етештерә.
Өҫтөнлөклө тармаҡтарҙың береһе булған агросәнәғәт комплексы ла ныҡ үҫешкән. Рәсәйҙәге ауыл хужалығы ерҙәренең 2,1 процентын биләгән республика ауыл хужалығы продукцияһының дөйөм күләменең 4,7 процентын етештерә.
Ҡоролош
Татарстан 43 муниципаль райондан һәм 2 ҡала округтан тора.
Янгина-Суты-Яха
Янгина-Суты-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нянгус-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 154 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сахалин-1
2013 йылда Чайвин сыҡҡан урында нефть скважинаһы Z-42 донъяла иң оҙоно (иң тәрән түгел) скважина менән булған. Оҙонлоғо — 12 700 метр. Иң тәрән Кола ғәйәт тәрән скважинаһы була (12 261 метр).
Минзәлә өйәҙе
Минзәлә өйәҙе — 1781 йылда Өфө наместниклығы составында ойошторола.
Административ үҙәге — Минзәлә ҡалаһы.
Тарихы
Өйәҙгә Өфө провинцияһының төньяҡ‑көнсығыш, Ҡазан провинцияһының шул уҡ исемдәге губернаһының көнсығыш өлөштәре инә. 1796 йылдаң Ырымбур губернаһы, 1865 йылдан — Өфө губернаһы составында. Бөтә был осорҙа административ үҙәге — Минзәлә ҡалаһы.
Идара итеүҙең кантон системаһы индерелгәс, Минзәлә өйәҙе территорияһында 11‑се башҡорт кантоны һәм 2‑се мишәр кантонының бер өлөшө ойошторола. 1870 йылдан өйәҙ 5 станға бүленә. 1873 йылда 35 улус була: Аҡташ, Александровка, Александровка‑Ҡарамалы, Әлмәт‑Мулла, Әмәкәй, Афанас, Әхмәт, Байсар, Балтай, Бишенде‑Останково, Бәтке, Богодаровка, Ырысби, Зәй, Ирәкте, Ҡаҙансы, Ҡарамалы, Күҙкәй, Макарьевка, Матвеевка, Мысовочелнинск, Яңы Никольское, Яңы Спас, Нөркәй, Останково, Пусы, Семиостров, Иҫке Кәшер, Иҫке Мәзин, Иҫке Мәлкән, Сухарево, Тәкмәк, Троицк‑Йосоп, Шәрип, Шығай). 1906 йылда уларҙың һаны — 30, 1919 йылда — 31 була. 1896 йылда 1363 тораҡ пункт теркәлә. Өйәҙ 1920 йылда бөтөрөлә, уның территорияһында Татар АССР-ының Минзәлә кантоны ойошторола.
Географияһы
XVIII быуат аҙағында көнбайышта һәм төньяҡта — Вятка наместниклығы, төньяҡ‑көнсығышта һәм көнсығышта — Бөрө өйәҙе, көньяҡ‑көнсығышта — Бәләбәй өйәҙе, көньяҡта Бөгөлмә өйәҙе менән сиктәш була. Майҙаны — 13 248 км² (1897).
Халҡы
1795 йылда — 98860 кеше (шул иҫәптән башҡорттар —17840), 1897 йылда — 379981 (башҡорттар — 123052, белорустар — 1585, мариҙар — 2739, мордвалар — 4608, урыҫтар — 123736, татарҙар — 107025, типтәрҙәр — 14875 һәм башҡа). XIX быуат аҙағында өйәҙҙә 371810 крәҫтиән иҫәпләнә, мещандар — 5794, дворяндар — 917 һәм башҡа; мосолмандар — 214425, православие динендәгеләр — 162173 (шул иҫәптән 742 старообрядсы) һәм башҡалар.
Иҡтисад
Халыҡтың төп өлөшө игенселек менән шөғөлләнгән. 1904 йылда һөрөнтө ер майҙаны 302 мең дисәтинә самаһы тәшкил итә, шул иҫәптән арыш сәсеүлеге — 148,5, һоло — 65,9, борай — 34, ҡарабойҙай — 16,2, борсаҡ — 13,4, тары — 11,9, бойҙай — 4,9, картуф — 3; һыйыр малы һаны — 21252 баш, йылҡы — 20464, һарыҡ — 49728, кәзә — 1801, сусҡа — 5690. XX быуат башында 2 шарап ҡыуыу заводы, һыра ҡайнатыу заводды эшләгән. Минзәләлә, Афанас, Бережные Челны, Круглое Поле, Макарьевка (Илбаҡты), Яр Саллы, Мәлем, Яңы Никольское, Яңы Спас (Бишенде‑Останково), Орловка, Тәкмәк, Әмәкәй ауылдарында йәрминкәләр үткәрелгән. 247 мәсет, 29 сиркәү, 13 часовня (1870) иҫәпләнгән. XIX быуат аҙағында 110 уҡыу йорто булған.
Мурясова Әлфиә Әхәт ҡыҙы
Әлфиә Әхәт ҡыҙы Мурясова (фамилия Хасанова; 3 октябрь 1988, Өфө) — Рәсәй еңел атлеты, чемпион һәм Рәсәй Кубогына эйә булыусы. Оҙон һәм уртаса дистанцияла шөғөлләнә (1500 м, 5000м). Рәсәйҙең спорт мастеры (2009).
Биография
Мурясова Әлфиә Әхәт ҡыҙы еңел атлетика буйынса 21-се үҫмерҙәр балалар спорт мәктәбе һәм Башҡорт физик культура институты тәрбиәләнеүсеһе. Башҡортостан һәм «Динамо» спорт йәмғиәте өсөн сығыш яһай, шулай уҡ Мәскәү өлкәһе өсөн сығыш яһаған. Тренеры — Арефьев Виталий Степанович.
2013 йылда 5000 метрлыҡ дистанцияла 15:20.42 һөҙөмтә менән Рәсәй кубогы еңеүсеһе була. 2012 йылда 1500м дистанцияла Рәсәй чемпионатында командалар ярышында икенсе урынды яулай һәм 2012 йылда бинала еңел атлетика буйынса Рәсәй чемпионатында 1500 м дистанцияла бронза миҙал ала. 2011 йылда 5000 м йүгереүҙә Рәсәй чемпионатының бронза призеры була.
2014 һәм 2016 йылдарҙа 4×1500 м эстафетала Башҡортостан йыйылма командаһы составында Рәсәй чемпионы була. 2009 һәм 2010 йылдарҙа был дисциплина икенсе була, ә 2017 йылда өсөнсө урынды яулай.
Халыҡ-ара ярыштарҙа ҡатнаша. Универсиадала өс тапҡыр, шул иҫәптән Ҡазанда Универсиада-2013 5000 м дистанцияла йөүгерә әммә финишҡа барып етмәй. Йәштәр һәм юниорҙар араһында кросс буйынса команда зачетында (2006, 2007, 2009, 2010) Европа чемпионатының  дүрт тапҡыр  көмөш призёры була.
2012 йылға тиклем Хәсәнова фамилияһы аҫтында сығыш яһай. Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институтында уҡый, 2016 йылдағы мәғлүмәт буйынса, полиция капитаны дәрәжәһен йөрөтә.
1825 йыл
1825 йыл — шәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Гвинея-Бисау
Гвине́я-Биса́у (Guiné-Bissau, рәсми исеме — Гвине́я-Биса́у Респу́бликаһы  (República da Guiné-Bissau )) — Көнбайыш Африкалағы дәүләт, элекке Португалия колонияһы, 1973 йылдан мөстәҡил дәүләт. Материк өлөшөнән башҡа Болама утрауы һәм Бижагош архипелагы инә. Төньяҡтан Сенегал, көньяҡ-көнбайыштан Гвинея менән сиктәш.
Хәҙерге Гвинеи-Бисау биләмәләрендә негроид расаһындағы ҡәбиләләр йәшәгән.Урта быуаттарҙа улар ер эшкәртеүҙе үҙләштерә, тары һәм ҡуҙаҡлы үҫемлектәр үҫтерә. Тәүтормош ҡәбилә строенан ҡол биләүселеккә күсәләр. 1446 йылда португалдар Гвинеяны аса һәм 1471-75 йылдарҙа колониялаштыра башлай. Колонияль осор 1974 йылға тиклем дауам итә.
Оло Кучиминская
Оло Кучиминская — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Гнилая ҡылымығының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тумская (Берёзовка ҡушылдығы)
Тумская  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовка йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баһауетдинова Таңһылыу Сәйфетдин ҡыҙы
Баһауетдинова Таңһылыу Сәйфетдин ҡыҙы (11 июнь 1967 йыл) — уҡытыусы, журналист.
Биографияһы
Таңһылыу Сәйфетдин ҡыҙы Баһауетдинова 1967 йылдың 11 июнендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районының Байғаҙы ауылында тыуған.
1990 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлағас, тыуған районында Килдеғол һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.
Университетта уҡыу йылдарында уҡ ижадҡа ылыҡҡан ҡыҙ шиғырҙар ижад итә. Мәктәптә 1997 йылғаса эшләгәндән һуң, 2007 йылда «Таң» гәзите редакцияһында эш башлай, бүлек мөхәррире һәм мөхәррир урынбаҫары булып эшләй.
Изге Апостол Андрей Первозванный ғибәҙәтханаһы (Сочи)
Төп ғибәҙәтхана янында Тәҡүә (Блаженная) Матрона ҡорамы төҙөлгән. Ғибәҙәтхана янында йәкшәмбе мәктәбе эшләй.
1826 йыл
1826 йыл — йәкшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Федоро-Петровка
Федоро-Петровка (Федоро-Петровка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 3 кеше. Почта индексы — 453138, ОКАТО коды — 80249864012.
Бөрйән районы Бәләкәй Ҡыпсаҡ ауылы герой-әсәләре
«Герой әсә» исеменә лайыҡ булған Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы әсәләре исемлеге.
{| class="wikitable sortable" !№!!Фамилияһы, исеме, атаһының исеме!!«Герой-әсә» исеме тапшырылған йылы!!Йәшәгән йылдары !!Ауылы !!Тормош иптәше!! Балалары (һаны, исемдәре, тыуған йылдары) !Һөнәре, хеҙмәте
Яратҡол ауыл биләмәһе
Яратҡол ауыл биләмәһе — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы муниципаль белрәмек. Арғаяш районының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Көньяҡтан — Сыбаркүл муниципаль районы, көнбайыштан— Мейәс ҡала округы биләмәләре, төньяҡтан — Байрамғол, көнсығыштан — Ҡолой ауыл биләмәһе менән сиктәш. Ауыл биләмәһе буйлап бер нисә йылға аға: Ҡуянбай, Мейәс, Һарыйылға һәм башҡа вағыраҡ йылғалар; төньяҡ өлөшөндә — Арғужа һыуһаҡлағысының көньяҡ осо, көньяҡтан — Кесе Мейәс күле.
Арцалинех
Арцалинех — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Казикумухское Койсу йылғаһының уң ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Яратҡол ауыл биләмәһе
Административ үҙәге — Яратҡол ауылы.
Арцалинех
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Яратҡол ауыл биләмәһе
Тарихы
Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре 2004 йылдың 12 ноябрендәге 292-ЗО-се «Арғаяш муниципаль районы һәм уның составындағы ауыл биләмәләренең статусы һәм сиктәре тураһында» исемле Силәбе өлкәһе Законына ярашлы билдәләнгән.
Арцалинех
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таран һөйәк
Таран һөйәк (Talus, Astralagus, Таранная кость) — сираҡ-аяҡ башы быуыны һөйәге.
Белгород өлкәһе
Белгоро́д өлкәһе — Рәсәйҙен көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Мәскәүҙән 500 км алыҫлыҡта урынлашҡан төбәк.
Тарих
1727 йылда « Белгородское наместничество» ойошторола. 1749 йылда ул Белгород губернаһы тип үҙгәрелә.
6.01.1954 йылда Белгород өлкәһе ойошторола. Курск өлкәһенән Белгород өлкәһенә 23 район бирелә.
Дәүләт ҡоролошо
Белгород өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма власть
Белгород өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Белгород өлкәһе Уставы менән билдәләнгән.
1993 йылдын 18 декабренән өлкәлә берҙәм-бер губернатор — Савченко Евгений Степанович.
Суд власы
Белгород өлкәһе суд системаһы составында:
Иҡтисад
Эре ойошмалар:
Болғар (ҡала, Спас районы)
Болғар — Татарстан Республикаһындағы ҡала, Спас районының үҙәге.
Халҡы
Халҡы составы: урыҫтар — 83,4 %,татарҙар — 12,9 %, сыуаштар — 2,1 %.
Руйка (Узола ҡушылдығы)
Руйка  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Узола йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Түбәнге Новгород ГЭС-ынан Ока  йылғаһының тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Синьковец
Синьковец — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосна йылғаһының уң ярына тамағынан 272 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
1827 йыл
1827 йыл — дүшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
1828 йыл
1828 йыл — шишәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә.
Кито
Ки́то (San Francisco de Quito) — Эквадорың баш ҡала, шулай уҡ сәйәси, иҡтисади һәм мәҙәни үҙәк. Исеме индейҙар ырыуынан киту алған.
Мәҙәни мәғәнәһе
1978 йылда Кито ЮНЕСКО-ның Халыҡ-ара мираҫ исемлектә беренсе ҡала менән булған.
Янголова-Яха
Янголова-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вангута-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гинецинская Татьяна Александровна
Гинецинская Татьяна Александровна (24 декабрь 1917 йыл, Вологда — 28 сентябрь 2009 йыл, Санкт-Петербург) — СССР һәм Рәсәй зоологы, паразитолог. Биология фәндәре докторы, Санкт-Петербург дәүләт университетының умыртҡаһыҙҙар зоологияһы кафедраһы профессоры. Трематодаларҙың тормош циклын һәм төҙөлөшөн тикшереүсе, биология тарихы буйынса публикациялар авторы.
Биографияһы
Татаьяна Александровна Гинецинская 1917 йылда Вологдала танылған физиолог, СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты Александр Григорьевич Гинецинский (1895—1962) ғаиләһендә тыуған.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа Ленинград дәүләт университетының биология факультетына уҡырға инә, бында Валентин Александрович Догель (1882—1955) етәкләгән умыртҡаһыҙҙар зоологияһы кафедраһында уҡый. 1942—1944 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Физиология институтында кесе ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
Ғаиләһе
Ире — Донат Владимирович Наумов (1921—1984), РФА Зоология институтының зоология музейы мөдире. Улы — Андрей Донатович Наумов (1946), гидробиолог, диңгеҙ төбө берләшмәһе экологы, РФА Зоология институтының Аҡ диңгеҙ биология станцияһының төп ғилми хеҙмәткәре.
Үлеме
2009 йылдың 28 сентябрендә Санкт-Петербургта оҙаҡ ауырығандан һуң 91-се йәшендә вафат була.
Мәғариф һәм фәнгә индергән өлөшө
Татьяна Александровна Гинецинская паразитология өлкәһендә тикшеренеү эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, дигенетик имгес селәүсендәрҙең морфологияһын һәм тормошон өйрәнеүҙә ҙур өлөш индерә. Аҡ диңгеҙҙең Кандалакша ҡултығына (Кандалакша ҡурсаулығы) һәм Волга дельтаһына (Астрахань ҡурсаулығы) экспедицияларҙа ҡатнаша. Бик күп уҡыусылар тәрбиәләй, 35-тән артыҡ диссертация әҙерләу менән етәкселек итә.
Валентин Александрович Догелдең үлгәндән һуң «Зоология беспозвоночных» дәреслегенең өс баҫмаһының редакция коллегияһы составына инә, шулай уҡ үҙенең уҡыусыһы Андрей Александрович Добровольский менән авторҙашлыҡта (1968) ике томлыҡ «Частная паразитология» уҡыу әсбабын яҙа.
Оло Рязанка
Оло Рязанка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 1707 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Улс
Улс — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының һул ярына тамағынан 233 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 89 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Эрдуран Айла
Эрдуран Айла (Ayla Erduran; ) — төрөк скрипкасыһы.
Уны Лондон филармонияһы, Берлин немец симфоник оркестры, Президент симфоник һәм Чех филармонияһы оркестры кеүек донъяның алдынғы оркестрҙары менән сығыш яһай. Ул күп, шул иҫәптән Эрнест Ансерме, Пауль Клецки, Жан Фурне, Мишель Плассон һәм башҡа дирижерҙар менән эшләй. Яңғыҙ концерт менән Көньяҡ Кореяла, АҠШ-та, Канадала, Яҡын Көнсығышта, Һиндостанда, Африкала, Рәсәйҙә, Әзербайжанда һәм Төркиәлә сығыш яһай. Сығыштары радио аша Англияла, Германияла, Бразилияла, Болгарияла, Рәсәйҙә, Польшала, АҠШ-та һәм Нидерландтарҙа тапшырыла.
Белеме
Айла Эрдуран 1934 йылдың 22 сентябрендә Стамбулда тыуа. Скрипкала уйнарға Карл Бергерҙан өйрәнә, 10 йәшендә тәүге концертын бирә. 1946—1951 йылдарҙа белемен Париж консерваторияһында Бенедетти Бенвенути етәкселегендә камиллаштыра. Һуңынан ул АҠШ-ҡа юллана һәм унда 1955 йылға тиклем ҡала, уның педагогтары Иван Галамян һәм Зино Франческатти була. 1957—1958 йылдарҙа Эрдуран Мәскәү консерваторияһында Давид Ойстрах класында уҡый.
Карьераһы
Айла Эрдуран 1973—1990 йылдарҙа Швейцарияла скрипка кафедраһы профессоры булып эшләй, шул уҡ ваҡытта Лозанна консерваторияһында магистратурала эшләй.
Концерт эшмәкәрлеген Эрдуран Европала Глазуновтың скрипка концертынВаршава филармония оркестры оҙатыуында Польшанан башлай. Давид Ойстрахтың уҡыусыһы булараҡ, 1957 йылда 120 скрипкасы ҡатнашҡан Винявский исемендәге конкурстың алты еңеүсеһенең береһе була. 1958 йылда уның Брюсселдә Ульви Джемаль Эркин оркестры менән Скрипка өсөн концерт премьераһында ҡатнашыуы күптәрҙе, шул иҫәптән Бельгия королеваһы Елизаветаны әсир итә.
Европалағыһәм АҠШ-тағы концерттарынан тыш Эрдуран 1961—1962 йылдарҙа Канада буйлап гастроль турын башлай, 160 концертта ҡатнаша. Артабан Яҡын Көнсығыш буйлап Төркиәнең Президент симфоник оркестры менән турнеға сыға, шулай уҡ Анатолияның төрлө төбәктәрендә сығыш яһай. Үҙенең Митхат Фенмен аккомпаниаторлығында Лондондағы тәүге яңғыҙ концертынан һуң 1964 йылда Эрдуран Харриет Коэн-Ольга Верней премияһына лайыҡ була.
1965 йылда уның Брамстың «Скрипка өсөн концертын» Лондондың Альберт-холында башҡарыуы Би-би-сиҙа тура эфирҙа күрһәтелә. 1968 йылда төрөк пианисы Верда Эрман менән Африка турынан һуң, Эрдуранға 1970 йылда Нидерландта Бетховен премияһы тапшырыла.
Айла Эрдуран билдәле музыканттар Иегуди Менухин, Игорь Ойстрах һәм башҡалар менән бергә сығыш яһай.
Наградалары һәм премиялары
*Төркиә Дәүләт артисы (1971 йыл).
Көпшәле һөйәктәр
Көпшәле һөйәктәр (ossa longa, трубчатые кости) — цилиндр формаһында йәки өс ҡырлы оҙон һөйәктәр.
Хрипунов
Хрипунов (Хрипуновский) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы утар. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 13 кеше. Почта индексы — 453156, ОКАТО коды — 80249840005.
Сазоновка (Баҡалы районы)
Сазоновка (Сазоновка) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 12 кеше. Почта индексы — 452673, ОКАТО коды — 80207855004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
1829 йыл
1829 йыл — кесаҙна көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Изге апостол Андрей Первозванный ғибәҙәтханаһы (Санкт-Петербург)
Балыҡсылар ғибәҙәтханаһы, Изге апостол Андрей Первозванный ғибәҙәтханаһы — Санкт-Петербургтағы православие ҡорамы Адресы: Санкт Петербург ҡалаһы, Заневский проспекты, 65-се йорт, 2-се корпус.
Башы
Изге апостол Андрей Первозванний ғибәҙәтханаһы төҙөү инициативаһы — Петербург балыҡ тоторға яратыусылар клубы ағзаһы А. Краузеға һәм Кесе Охталағы Пресвятая Богородица Раштыуаһы мәхәлләһенең дин әһеле протоиерей Виталийға (Магдеев) ҡарай. Ғибәҙәтхана төҙөүгә фатиханы Санкт Петербург һәм Ладога митрополиты Владимир биргән.
Тарих
2012 йылдың сентябрендә ғибәҙәтханаға тәүге нигеҙ ташы һалынған.
2012 йылдың 17 сентябрендә «Аквариум» төркөмө лидеры Гребенщиков Борис ғибәҙәтханаға Богоматерь иконаһын тапшыра. Балыҡсылар өсөн икона Афондағы Ватопед монастырында архимандрит Ефрем фатихаһы буйынса махсус яҙыла. Был икона Балыҡсылар ҡорамына ҡуйылған тәүге икона була. Шулай уҡ Борис Гребенщиков ғибәҙәтхана төҙөүҙә шәхсән ҡатнаша, ул сиркәүҙең бер нисә кирбесен үҙ ҡулдары менән һала һәм унда автографын ҡалдыра.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ер һәм ирек (гәзит)
Ер һәм ирек («Земля и воля») — ижтимағи-сәйәси гәзит.
Тарихы
Социал-революционерҙар партияһының Өфө губерна комитеты, 1917 й. декабренән алып Һул социал-революционерҙар (интернационалистар) партияһының Өфө губерна ойошмаһы, 1918 йылдың ғинуарынан — Һул социал-революционерҙар (интернационалистар) партияһының Өфө губерна ойошмаһы һәм ҡала комитеты органы. Көн һайын Өфөлә урыҫ телендә сыға. 1917 й. мартынан 1918 й. июненә тиклем нәшер ителә. Гәзит биттәрендә илдәге һәм сит илдәрҙәге ваҡиғалар хроникаһы, партияның эшмәкәрлеге киң яҡтыртыла, Беренсе донъя һуғышы барышы тураһындада мәғлүмәт бирелә һ.б.
Гавриил Архангел (Ябраил фәрештә)
Ябраил фәрештә (Арха́нгел Гаврии́л) — ибраһими диндәрҙәге фәрештәләрҙең береһе. Йәһүдилектә (Гавриил (גַּבְרִיאֵל)) һәм христианлыҡта (Αρχάγγελος Γαβριήλ), шулай уҡ Исламда - Джәбраил (Ябраил - башҡ.). Был исем һүҙмә-һүҙ алғанда «Аллаһ — ҡөҙрәтем» тигәнде аңлата.
Йәһүдилектә
Йәһүдилектә Габриэль — Аллаһ тәхетенең дүрт яғынан һаҡлап тороусы дүрт архангелдың береһе
Бынан тыш Габриэль - үлем фәрештәһе.
Христианлыҡта
Иҫке Ғәһедтә архангел Гавриил аша Даниил пәйғәмбәргә киләсәктә күрәсәктәр асыла тип яҙылған. Шулай уҡ архангел Гавриил изге Захарияға (Зәкәриә) ошоғаса түлһеҙ һаналған ҡатынының  ул табасағын хәбәр итә. Был бала киләсәктә Иоанн Предтеча тип таныласаҡ.
Ниһайәт, архангел Гавриил Ғайса пәйғәмбәрҙең әсәһе Мәрйәм Инәгә улы тыуасағын хәбәр итә һәм уға үлеме алдынан шулай уҡ йәннәткә элгәсәген әйтә
Исламда
Исламда Ябраил фәрештә Аллаһы тәғәләгә иң яҡын дүрт фәрештә «мүкәррәбүн» мәләктәрҙән (фәрештәләрҙән). Ябраил Аллаһ менән пәйғәмбәрҙәр, шул иҫәптән Мөхәммәт Пәйғәмбәр араһында аралашсы. Ҡөрьән Кәрим дә Ябраил фәрештә аша Мөхәммәт Пәйғәмбәргә иңгән.
Мөфәссирҙәр (Ҡөрьәнде шәрехләүселәр, аңлатма биреүселәр) Ябраилде «рух» (әр-рух  тип билдәләй, «изге рух» (рух әл-ҡутдус) , «тәҡүә рух» (әр-pyx әл-әмин) , «Аллаһ әмере рухы» (рух мин әмр Аллаһ)   тип атай. Шундай уҡ төшөнсәләр Ғайса пәйғәмбәр һәм уның әсәһе Мәрйәм Инә тураһында ла ҡулланыла     ; Ҡөрьән уларҙы ла Ябраил фәрештә менән бәйләй тип һанала.
Медведев Дмитрий Анатольевич
Биографияһы
Дмитрий Анатольевич Медведев 1965 йылдың 14 сентябрендә Ленинград (хәҙер Санкт-Петербург) ҡалаһында тыуған. Купчино районында үҫә. (Бела Кун урамы, 6).
Йәшлек йылдарында уға хард-рок оҡшай, «Deep Purple», «Black Sabbath» һәм «Led Zeppelin» төркөмдәре сығыштарын ярата ).
Ейәнсура районы
Ейәнсура районы — Башҡортостандың көньяғында урынлашҡан, Ырымбур өлкәһе менән сиктәш. Майҙаны — 3 342 км2. Район үҙәге — Иҫәнғол ауылы, Өфөнән 337 км алыҫлыҡта.
Географик урынлашыуы һәм климаты
Район Йылайыр яҫы таулығының көнбайыш өлөшөндә ята, рельефы мередиональ убалар, тауҙар теҙмәһе менән бүленгән. Ер аҫтында нефть, ҡом, эзбизташ, доломит запастары табылған. Климаты континенталь һәм етерлек булмаған дымлы. Оло Эйек, Оло Һүрәм, Кесе Һүрәм, Әселе, Ҡаҫмарт, Ҡороюл, Өҫкәлек йылғалары аға. Тупрағы, ер өҫтө төҙөлөшө формаһына ҡарап, төрлөсә: һелтеһеҙләнгән һәм көлһыу-ҡара, ҡара-һоро урман һәм йоҡа ҡаты. Үҫемлектәр донъяһы урман-дала яғына оҡшаш. Урмандар (йүкә, имән, cаған, ҡайын, уҫаҡ) район майзанының 35 % самаһын биләй.
Тарихы
1930 йылдың 20 авгусында Йылайыр кантонынан бүленеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. 1934 йылдың аҙағында райондың көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш төбәктәре, район үҙәге- Ейәнсура ауылы менән бергә Ырымбур өлкәһенә бүленеп бирелә. Шул уҡ һанда район мөһим торлаҡ пункты Ҡыуандыҡ ҡасабаһын (урындағы тимер юл станцияһы менән ҡуша) юғалтты.
Исеме
Булат Аҡмановтың «Ейәнсурамы, әллә Йәнсурамы?» тигән мәҡәләһенә («Башҡортостан», 24.01.2014) туҡталып үтмәксемен. Автор «беҙҙең районатамаһының башҡортса дөрөҫ әйтелеше һәм яҙылышы Йәнсура булырға тейештер» тигән фекерҙә. Быға дәлил итеп Бөйөк Ватан һуғышына тиклем район Йәнсура тип йөрөтөлә ине, заманында был атама урыҫсанан башҡортсаға яңылыш тәржемә ителгән, сөнки урыҫтарға йән ћүҙен әйтеүе ауырыраҡ, тимәксе. Шуға өҫтәп «сура» һүҙенә бары тик йән һүҙе генә ҡушылған исемдәр яһалыр булған тип, ошо фекерҙе раҫлаусы күп кенә миҫалдар килтерә. Бер ҡарағанда, хөрмәтле Булат ағай хаҡлы ла кеүек. Ләкин уның ейән ћүҙе менән исемдәр яһалыу мөмкинлеген инҡар итеүе менән бер ҙә килешеп булмай. Башҡортта уның Йәнсураһы ла, Ейәнсураһы ла, Йәнбайы ла, Ейәнбайы ла булған тип раҫлай алам. Бына минең «Заманалар ҡиссаһы» тигән тарихи хеҙмәтемдең геройы — Әлшәй Мәргәндең, бишенсе быуын тыуаһы буламы икән, үҙе хаҡында: «1908 йылдың 2 мартында Сурайға ҡунаҡҡа барған ваҡытта тыуғанмын. Шуның өсөн Ейәнбай тип ҡушҡандар исемде. Атаның йортонда мин — ейән. Ә паспортта Янбай тип яҙылған», — тип таныштырғайны. (Ҡарағыҙ: Быуаттар аманаты. Өфө: Китап. 2002. 353-сө бит). Тарихи документтарҙа (урыҫ телендә) Зьянгул, Джианбек, Зианбай, Джианбай, Джианчура, Дзианчура, Зианчура, Зьянчура, Зиянгул тигән («Материалы по истории БАССР», III том) әллә күпме кеше исеме теркәлгән. Хәҙер ҙә ана Иршат Зианбердин тигән бер тикшеренеүсебеҙ бар. Уның фамилияһын да мин башҡортса Ейәнбирҙин булырға тейеш тип иҫәпләйем. Шунан сығып ҡарағанда, әлеге райондың (Ырымбур губернаһының Орск өйәҙендәге элек Ейәнсура тигән ауыл да булған) исеме урыҫ телендә нәҡ ана шул Ейәнсура тигәндән Зианчурино, Зианчуринский тип алынған булыуы шик тыуҙырмай. Һәр хәлдә, «Йәнсура» булғандыр ул тигән версияны раҫлар өсөн дәлилдәр етерлек түгел.
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
Административ төҙөлөшө
2008 йылдың ноябренә ҡарата 15 ауыл биләмәһе бар:
Иҡтисад
Район иҡтисадының төп тармағы — ауыл хужалығы, ул мөгөҙлө эре мал үрсетеүгә һәм һарыҡсылыҡҡа махсуслашҡан. Иген һәм мал аҙығы культуралары, көнбағыш үҫтерелә.Районда һөт, кирбес, асфальт заводтары, юл һалыу-ремонтлау төҙөлөш идаралығы, механизацияланған күсмә колонна, урман хужалығы, «Агропромхимия», район электр селтәре берекмәләре эшләй. Ауыл хужлығы техникалары Иҫәнғол, Таҙлар һәм Абҙан ауылдарында ремонтлана.
Ҡумран ҡулъяҙмалары
Ҡумран ҡулъяҙмалары, йәки Үле диңгеҙ төргәктәре — 1947 йылдан башлап Ҡумрандағы мәмерйәләрҙә, Вади Мурабба‘ат (Ҡумрандан көньяҡтараҡ) мәмерйәләрендә, Хирбет-Мирдала (Ҡумрандан көньяҡ-көнбайышта), шулай уҡ Йәһүдиә сүллегендәге һәм Масадалағы тағы бер нисә мәмерйәлә табылған манускрипттарҙың атамаһы. Ҡулъяҙмаларҙы тикшереүҙәр уларҙың һис юғында бер нисәһе нәҡ Ҡумран общинаһында яҙылғанлығын раҫлай. Йәрүсәлимдәге Китап Ҡорамында һаҡланалар.
Йөкмәткеһе
Ҡумран төргәктәре башлыса боронғо йәһүд телендә, бер аҙы арам телендә яҙылған; Библия текстарының грексаға тәржемәһенең өлөштәре осрай. Библияға ҡарамаған текстарҙың ивриты Икенсе Ҡорам осоронда әҙәби тел булған; ҡайһы бер өлөштәр Библиянан һуңғы ивритта яҙылған. Нигеҙҙә квадрат йәһүд шрифты ҡулланылған; ул хәҙерге баҫма шрифттың элгәре булып тора. Төп яҙыу материалы — кәзә йә һарыҡ тиреһенән пергамент, һирәгерәк — папирус, ҡулъяҙмаларҙың бер өлөшө биттәргә баҡыр батырып яҙылған. Күмер ҡара менән яҙылғандар (Башланмыш китабының Апокрифынан башҡа). Палеографик мәғлүмәттәр, тышҡы күренештәре, радиоуглеродлы анализ был манускрипттарҙың күпселеге б. э. т. 250 йылдан б. э. 68 йылына (Икенсе Ҡорам осороноң ахыры) тиклем арауыҡта яҙылған тип иҫбатлау һәм уларҙы Ҡумран общинаһының китапханаһы ҡалдыҡтары тип ҡарау мөмкинлеген бирә.
Йөкмәткеһе буйынса ҡумран ҡулъяҙмаларын өс төркөмгә бүлеп була: Библия текстары (бөтә ҡулъяҙмаларҙың 29 проценты самаһы), апокрифтар һәм псевдоэпиграфтар, йәнә Ҡумран общинаһының әҙәбиәте.
Текстарҙы баҫтырыу
Ҡумранда һәм башҡа өлкәләрҙә табылған документтар «Discoveries in the Judaean Desert» (DJD) серияһында нәшер ителә, әлеге көнгә 1955 йылдан бирле Oxford University Press нәшриәте тарафынан баҫып сығарылған 40 том бар. Беренсе 8 том — француз телендә, ҡалғандары инглиз телендә яҙылған. Баҫманың баш мөхәррирҙәре: Р. де Во (I—V томдар), П. Бенуа (VI—VII томдар), И. Штрунгель (VIII том) һәм Э. Тов (IX—XXXIX томдар).
Баҫылған документтар түбәндәге компоненттарҙан тора: Серияның XXXIX томында элгәре баҫылған бөтә текстарҙың аннотациялы исемлеге бирелгән.
2011 йылдың сентябрендә Израиль Музейы Google компанияһы менән хеҙмәттәшлектә 5 төргәкте — Ҡорам төргәген, Йешағъяһ пәйғәмбәрҙең Ҙур төргәген, Һуғыш төргәген, Хавваҡуҡ пәйғәмбәр китабына комментарийҙы — цифрлаштыра һәм Интернетта ирекле ҡулланыуға сығара.
2012 йыл аҙағында шул уҡ Google һәм Израиль Музейы тарафынан юғары сифатлы итеп 5000 самаһы фото баҫтырыла. Әлеге көндә ҡульяҙманың 1200-ҙән ашыу фрагментының аннотацияланған был фотолары Үле диңгеҙ төргәктәренең электрон китапханаһы сайтында дөйөм ҡулланыуҙа тора (сайт рус, иврит, инглиз һәм башҡа телдәрҙә эшләй).
Иң күп бирелгән китаптар таблицаһы
Түбәндә Үле диңгеҙ төргәктәре араһында Библия һәм Апокрифтарҙың табылдыҡ фрагменттары һаны буйынса айырыуса киң тәҡдим ителгән китаптар һанала: Икеһе, Ханок китабы менән Юбилейҙар китабы, Апокриф китаптар булып тора.
Библия ғилеме өсөн әһәмиәте
1947—1956 йылдарҙа Ҡумрандың 11 мәмерйәһендә 190-дан ашыу Библия төргәге табыла. Текстуаль статус күҙлегенән, Ҡумранда табылған Библия текстары түбәндәге төрлө төркөмдәргә ҡарай. Ҡумран табылдыҡтарына тиклем Библия тексын анализлау Урта быуаттар манускрипттары буйынса алып барыла ине. Ҡумран текстары Икенсе Ҡорам осороноң Иҫке Ғәһеде тураһындағы белемдәрҙе шаҡтай киңәйтте.
Сосна (Дон ҡушылдығы)
Сосна (Быстрая Сосна) — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дон йылғаһының уң ярына тамағынан 1608 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 296 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таулы (Арғаяш районы)
Таулы (Горный)— Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ҡасаба. Аяҙғол ауыл биләмәһе составына инә.
Санда (Линда ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Түбәнге Новгород ГЭС-ынан Ока  йылғаһының тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Таулы (Арғаяш районы)
Географияһы
Ҡасаба район үҙәге Арғаяш ауылынан 10 км төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан.
Халҡы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 2010 йылда ҡасабала барыһы 124 кеше йәшәгән (52 ир-егет һәм 72 ҡатын-ҡыҙ).
Ҡасабала фельдшер-акушер пункты бар. Иң яҡын мәктәп — Аяҙғол ауылында. Ҡасабанан 2 км төньяҡҡараҡ Арғыл порфирит ятҡылыҡтары ята (тикшерелгән запастары — 15,4 млн м3)
Транспорты
Ҡасаба аша Арғаяш ауылы— Аяғол ауылы — Новогорный ҡасабаһы автомобиль юлы үтә. Ҡасаба эргәһендә Силәбе — Үрге Өпәле — Екатеринбург тимер юлы үтә.
Автомобиль юлдары буйынса арауыҡтар :
Урамдар
Ҡасабала ике урам бар:
— Тимер юлы — Нагорный
Ах-кетэ
Ах-кетэ — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ансалта йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Янгора-То
Янгора-То — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға 2-Есан-То күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ян (йәйә)
Ян, йәйә (Лук) — уҡ атыу өсөн бөгөп кереш тартҡан боронғо атыу ҡоралы  Уҡты атыу өсөн кереш тартыла, йәғни шул юл менән   кинетик энергия барлыҡҡа килә һәм тартылған уҡты ысҡындырғанда ул ҙур тиҙлек менән осоп китә.
Осоу тиҙлеге яндың конструкцияһына, керештең тартылыу көсөнә һәм һауа торошона ла бәйле; уртаса 250 метрға тиклем тәшкил итә
Уҡсылар үҙе менән һаҡлыҡҡа һәр саҡ бер йәки ике кереш, йәнә төрлө һауа шарттарына яраштырылған кереш йөрөткән. Ебәк кереш иң яҡшыһы булған, әтик ул бик ҡиммәткә төшкән. Ат ялынан үрелгән кереш һалҡын ваҡытта яҡшы булған, әммә тиренән йәки һеңерҙән яһалған керештән айырмалы, дымды үҙенә тиҙ һеңдергән һәм һуҙылған. Шуның өсөн дә ҡайһы бер керештәрҙе махсус рәүештә балауыҙға, майға манып алғандар.
Рәсәйҙә юридик статусы
Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының бойороғондағы VIII бүлегенә ярашлы (20.09.2011 N 1020) был атыу ҡоралының статусы түбәндәгесә билдәләнгән
38. К метательному гражданскому оружию относятся луки (универсальные спортивно-охотничьи) и арбалеты (универсальные спортивно-охотничьи и матчевые спортивные), предназначенные для занятий спортом и охотой.
39. Основным критерием для классификации луков по видам является сила дуги, которая для луков универсальных спортивно-охотничьих имеет величину более 27 кгс (60 Lbs).
Башҡорттарҙа ян төрҙәре
Йәйәләр типологик йәһәттән ике төргә бүленә: 1) ағасы бөтөн үҙәкле 2) күп ҡатлы, тотҡаһы эргәһендә ике өлөштән торған ағас үҙәкле.
Ян эшләү
Ян өсөн ҡулланылған яғас тоҡомдары бик мөһим әһәмиәткә эйә булған. Был урындағы флораға, хәрби традицияларға һәм тәғәйенләнешкә бәйле булған. Ғәҙәттә янды ҡайындан, ҡорос ағастан (ясень), сағандан, шыршынан, йыланан, муйылдан, сәтләүек ағасынан яһағандар. Шулай уҡ фольклорҙа гөлйемеш телгә алына. Дала халыҡтары янды башҡорттарҙан алырға тырышҡан
Ағастың сифатына ҡарап йәйә кәрәгенсә тартылған һәм атҡанда күпкә әҙерәк көс һалырға кәрәк булған.
Башҡорттар, айырыуса һунарсылар, йышыраҡ урманда йөрөгән, унда оҙон йәйә тотоноу яйһыҙ булған.Шуға ла ҙур булмаған, оҙонлоғо метрға яҡын, ныҡ ҡына бөгөлгән, бик һығылмалы йәйәләр ҡулланылған.
Бөгөн ике бөгөллө рекурвед тип аталған йәйә тарала бара. Конструкцияһы буйынса ул азиат төрөнә ҡараған ҡатмарлы рекурсив йәйә кеүек эшләнә. Хәрби йәйәләр – ян һәм әҙернә етештереү ысулы буйынса күп ҡатлы, композитлыға ҡарай. Күп ҡатлы хәрби йәйә бер нисә төр оҡшаш сеймалдан әҙерләнә. Мәҫәлән, ағастан эшләнгән йәйә һеңерле ҡат менән нығытылған. Әгәр ҙә һеңер ағасҡа урап ҡына ҡуйылһа, был иркен тоташтырыу тип аталған, ә йәбештерелһә - азиат ысуллы ҡатмарлы рекурсив йәйә кеүек килеп сыҡҡан.
Монгол төрө
Был төр азиат йәки монгол төрө тип атала: был ҡоралды ҡулланғанда кереште баш бармаҡ ярҙамында ғына тартҡандар. Еңелерәк һәм хәүефһеҙ булһын өсөн баш бармаҡҡа һөйәктән йәки мөгөҙҙән эшләнгән махсус бармаҡса кейҙерелгән. Уҡты уңдан йәйәгә һалғандар, был иһә атҡанда янбашты имгәтеүҙән һаҡлаған. Уҡты ҡолаҡҡа, уң иңбашҡа тиклем тартҡандар, шуға ла европа төрөнә ҡарағанда 20 см оҙонораҡ уҡ талап ителгән. Уҡтың осоу оҙонлоғо ла артҡан. Кереште монголса тартҡанда бармаҡ керешкә теймәй тиерлек, шуға ла уҡ төҙ атыла.
Ултырып йәки ишарат менән намаҙ ҡылыу
Ултырып йәки ишарат менән намаҙ ҡылыу— физик мөмкинлектәре сикләнгән йәки ныҡ сирле хәлдә ҡылына торған намаҙ.
Ислам дине өсөн көсләү хас түгел. Ғибәҙәттәр кешенең көсө һәм ҡеүәтенә ҡарап үтәлә. Намаҙҙарҙы аяк өҫтөндә ҡыла алмағандарға ултырып ҡылырға мөмкин.
Был хәлдә аяҡта ҡылына торған вазифаларҙы ултырған килеш башҡарырға мөмкин, һуңынан эйелеп руҡуғ яһалыр, руҡуғтан ҡалкып, турайғандан һуң сәждәгә барыла һәм шулай итеп намаҙ тамам.
Әгәр маңлайын ергә куйып сәждә ҡылырға көсө етмәһә, башы менән ишарат яһап кылыр. Быға «Има» ярҙамында ҡылынған намаҙ тейҙәр.
Ауырыу кеше ултырып тора алмаһа теләгән рәүештә, яткан килеш башы менән ишара итеп намаҙын кылыр. Башы менән дә ишара итеп ҡыла алмаһа намаҙҙы башҡа ваҡытка ҡалдырып ҡылыр.
Ауырыу кешенең намаҙы
Ауырыу кеше лә пакланырға, тәһәрәт алырға һәм ғөсөл ҡойонорға тейеш. Әгәр ауырыу үҙенең хәлһеҙлеге арҡаһында, сирҙе аҙҙырыуҙан ҡурҡһа йәки сәләмәтләнеү әкренәйер тип шөбһәләнһә, ул саҡта ҡом менән паклана ала. Ул тәйәммүм тип атала. Тәйәммүм ҡылып пакланыу өсөн ике ҡулдың устары менән таҙа тупраҡҡа бер тапҡыр һуғып алырға, һәм шунан һуң, устар менән битте һәм ҡулдарҙы һыпырырға кәрәк.
Әгәр ауырыу үҙ -үҙен пакландыра алмаһа, уны икенсе кеше һыу йәки ҡом менән тәһәрәтләндерә.
Тәндең паклана торған өлөштәрендә яра булһа, ул һыу менән йыуыла. Һыу менән йыуыу зыян килтерерҙәй булһа, ул ағза йыуылмай, ә мәсехләнә (йәғни, ҡул суҡтарын һыуға сылатып, һыулы бармаҡтар менән уларҙың йөҙлөгөн бер мәртәбә һыпыра).
Ауырыуҙың һынған урындарына ҡабыҡ йәки гипс һалынған булһа, улар аҫтындағы ағзалар йыуылмай. Был осраҡта ла ҡабыҡты йәки гипсты мәсехләргә генә кәрәк.
Мәсехләү йыуыуҙы алмаштырғанға күрә, ул кеше тәһәрәтле тип иҫәпләнә һәм уға тәйәммүм ҡылыу кәрәкмәй.
1831 йыл
1831 йыл — шәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Ултырып йәки ишарат менән намаҙ ҡылыу
Ауырыу кешенең намаҙы
Тәйәммүм ҡылыу өсөн туҙан ҡунған теләһә ниндәй таҙа стена һәм башҡа таҙа нәмә менән файҙаланырға мөмкин. Намаҙ алдынан ҡом менән тәйәммүм ҡылған кеше үҙенең таҙалығын һаҡлаһа, киләһе намаҙын да, икенсе тапҡыр тәйәммүм ҡылмайынса, уҡый ала.
Ауырыу намаҙҙы таҙа кейемдә уҡырға тейеш. Әгәр кейем бысранған икән, уны йыуырға йәки икенсе кейемгә алыштырырға кәрәк. Ундай мөмкинлек булмаһа, бысранған кейемдә лә намаҙ уҡырға мөмкин. Был осраҡта ла намаҙ дөрөҫ буласаҡ һәм уны ҡайтарып уҡырға кәрәкмәй.
Ауырыу намаҙҙы таҙа урында башҡарырға тейеш. Әгәр урын нәжесләнгән булһа, уны йыуырға, башҡа таҙа урын табырға йәки таҙа нәмә йәйергә кәрәк. Быны эшләй алмаһа, ниндәй хәлдә булһа ла намаҙ уҡырға тейешле. Шундай хәлдә уҡылған намаҙы дөрөҫ тип һаналыр һәм уны ҡабат уҡырға кәрәкмәй.
Ауырыу фарыз намаҙҙы бөкөрәйеп, кәрәк булһа таяҡҡа таянып, баҫҡан килеш булһа ла, уҡырға тейеш. Әгәр ауырыу ҡыям һәм рөкүғ ваҡыттарында баҫып тора алмай икән, аяҡларын салып ултырған килеш уҡый ала.
Әгәр ауырыу ултырып намаҙ уҡый алмаһа, ҡиблаға йөҙө менән боролоп, ҡырын ятып уҡый ала. Уң яҡҡа ҡырын ятып уҡыу яҡшыраҡ. Әгәр ауырыу ҡиблаға йөҙө менән борола алмай икән, теләһә ҡайһы йүнәлештә уҡыһала була һәм намаҙы дөрөҫ тип иҫәпләнер.
Әгәр ауырыу ҡырын ятып та намаҙ уҡый алмай икән, аяҡтарын ҡибла яғына һуҙып, салҡан ятып укый ала. Был осраҡта башты шул йүнәлештә бер аҙ күтәрергә кәрәк. Ундай мөмкинлек тә юҡ икән, ниндәй хәлдә булыуға ҡарамаҫтан, намаҙ уҡырға мөмкин. Был намаҙ ҙа дөрөҫ була һәм уны ҡайтанан уҡырға кәрәкмәй.
Ауырыу намаҙ ваҡытында рөкүғ һәм сәждә ҡылырға тейеш. Әгәр ул быны эшләй алмай икән, ул саҡта башын эйеп ишара яһарға тейеш.
Сәждәне ишаралап яһағанда, рөкүғтекенә ҡарағанда, башты нығыраҡ эйергә кәрәк. әгәр ауырыу рөкүғ яһай ала, ләкин сәждәгә бара алмай икән, ул рөкүғ яһарға, ә сәждәне башын эйеү менән ишара яһарға тейеш.