cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бенардаки Дмитрий Егорович
Ғаиләһе
Улы Константин Дмитриевич — Урал-Волга металлургия ойошмаһының Петербург комитеты ағзаһы була, Комаров тимер мәғдәне ятҡылыҡтары һәм Көньяҡ-Урал тау заводтары йәмғиәтен ойоштороусы. Леонид Дмитриевич — коллеж асессоры, Ырымбур губернаһында Спасск һәм Владимир алтын приискыларына хужа була, ә 1860 йылда Бәләбәйҙәге мәхәллә училищеһын төҙөүгә  300 һум иғәнә итә. Николай Дмитриевич (1838—27.09.1909) — Себер сауҙа банкыһын ойоштороусыларҙың береһе,   Парижда диабеттан вафат була; уның ҡыҙы  (1874—1949) йәш сағында  Марсель Пруст менән дуҫлаша һәм Жильберта Свандың «В поисках утраченного времени» романдары циклында   прототиптың береһе була..
Юхма
Юхма — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Елнать йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Крылова Нина Георгиевна
Крылова Нина Георгиевна (12 октябрь 1925 йыл — 8 июль 1995 йыл) — Балхаш үҙәк район дауаханаһы табибы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978).
Бикташев Марис Лотфый улы
Бикташев Марис Лотфый улы (17 июнь 1958 йыл) — табип-хирург. 1988 йылдан Нефтекама ҡала дауаханаһының икенсе хирургия бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2016). Ҡаланың почётлы гражданы (2018).
Биографияһы
Марис Лотфый улы Бикташев 1958 йылдың 17 июнендә Башҡорт АССР-ының Борай районы Яңы Киҙгән ауылында тыуған.
Крылова Нина Георгиевна
Биографияһы
Нина Георгиевна Крылова 1925 йылдың 12 октябрендә Вятка губернаһының  Слобода өйәҙе Климковка ауылында  (хәҙер Киров өлкәһенең Белохолуницкий районы) тыуған. Милләте урыҫ.
Бикташев Марис Лотфый улы
Биографияһы
1988 йылдан Нефтекама ҡалаһы үҙәк дауаханаһының икенсе хирургия бүлеге мөдире.
Крылова Нина Георгиевна
Биографияһы
1943 йылда урындағы мәктәптә 10-сы класты тамамлағас, Молотов  дәүләт медицина стоматология институтына (Молотов — хәҙер  Пермдә) уҡырға инә, 1948 йылда уны тамамлай. Бүлеү буйынса Баканас ауылындағы үҙәк район дауаханаһына табип итеп ебәрелә, унда яҡынса 40 йыл буйына эшләй (пенсияға сыҡҡанға тиклем), кәрәк булғанда ғына һөнәрен алмаштыра: фтизиатр кәрәк булһа  — тейешле  әҙерлек үтә, рентгенолог кәрәк булһа — рентгенологҡа  уҡый.
Бикташев Марис Лотфый улы
Биографияһы
2016 йылда Марис Бикташев «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ булды.
Крылова Нина Георгиевна
Биографияһы
СССР Юғары Советы Президиумының 1978 йылдың 23 октябрендәге Указы менән  «халыҡ һаулығын һаҡлауҙы үҫтереүгә ҙур хеҙмәттәре өсөн» Нина Георгиевна Крыловаға  Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Ҡаҙағстан Коммунистар партияһының Балхаш район комитеты ағзаһы, Балхаш район советы депутаты, район советы социаль тәьминәт һәм һаулыҡ һаҡлау буйынса даими комиссия рәйесе итеп һайлана.
Баканас ауылында йәшәй, бында 1995 йылдың 8 июлендә вафат була, урындағы зыяратта ерләнә.
Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған табибы.
Максимов Александр Анатольевич
Максимов Александр Анатольевич (12 октябрь,1974 йыл, Александров) — Владимир ҡалаһы хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары.
Биографияһы
Александр Григорьевич Максимов 1974 йылдың 12 октябрендә Владимир өлкәһенең Александров ҡалаһында дәүләт хеҙмәткәрҙәре ғаиләһендә тыуған.
Владимир ҡалаһының 25-се мәктәбен тамамлай. 1992 йыл да ул Владимир ҡала һының политехник институтына уҡырға инә.
1997 йыл да, университетты тамамлағандан һуң, Владимир ҡалаһында тәүге туристик фирма — «ВладимирТур» төҙөй һәм етәкләй. Компанияның төп йүнәлеше — «Рәсәйҙең алтын ҡулсаһы» ҡала туристик маршруттары буйынса эш.
2014 — 2015 йыл дарҙа Владимир ҡалаһының Халыҡ депутаттарының Совет депутаты итеп һайлана.
2015 — 2019 йыл дарҙа Владимир ҡалаһы Ленин районы башлығы.
2019 йыл дан — Владимир ҡала һы хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары.
Ғаиләһе
Өйләнгән; улы бар.
Кассайга 1-се
Кассайга 1-се — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кассайга йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чёрмоз (йылға)
Чёрмоз  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы (Чермоз ҡултығы) уң ярына 792 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 121 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
30 июнь
30 июнь — григориан стиле буйынса йылдың 181-се (кәбисә йылында 182-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 184 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Тарҙау
Тарҙау (Тардавка) — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 89 кеше. Почта индексы —, ОКАТО коды — 80210831003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тәжәй
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар (98 %) йәшәй.
Вәлиев Ғәлиулла Ғәлимулла улы
Биографияһы
Ғәлиулла Ғәлимулла улы Вәлиев 1900 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Миәкә районының Ҡырғыҙ-Миәкә ауылында тыуа. Ауыл мәктәбендә ни бары ике йыл ярым ғына белем ала. 1919 йылдың авгусында Ҡыҙыл Армия сафына алына. Хәрби хеҙмәттә саҡта, Пенза ҡалаһында 9 айлыҡ кавалеристар курсы үтә, һуңынан тағы Ҡазанда 9 айлыҡ курстарҙа уҡый. 1919—1921 йылдарҙа Граждандар һуғышында йөрөй, 1-се атлылар Армияһы составында аҡ поляктарҙы тар-мар итеүҙә ҡатнаша, шулай уҡ Урта Азияла баҫҡынсыларға ҡаршы көрәшә. Һаулығы ҡаҡшау сәбәпле, 1923 йылда демобилизациялана. Район халыҡ судында эшләй, артабан Мәнәүезтамаҡта суд секретары була. 1931 йылда Башнаркоматта 6 айлыҡ курстар тамамлай. 1931—1938 йылдарҙа Ҡрнашаҡ һәм Ялан-Ҡатай райондарында прокурор була. 1938 йылда репсессиялана һәм 1939 йылда ирекккә сығарыла. 1939—1941 йылдарҙа Ҡырғыҙ-Миәкә ВКП(б) район комитетының 1-се секретары ярҙамсыһы булып эшләй. 1941—1942 йылдарҙа райондың промкомбинат директоры вазифаһын башҡара. Шул осорҙа урындағы ойошма фронт өсөн кәрәкле әйберҙәр етештерә: ҡыҫҡа тундар, һырмалар, ҡолаҡсынлы бүректәр тегелә, быймалар, сабаталар, сана һәм ҡамыт-дуғалар әҙерләнә.
Хәрби юлы
1943 йылдың декабрендә Ғәлиулла Вәлиев Бөйөк Ватан һуғышына алына һәм 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында һуғышҡа инә. Ворошиловоград ҡалаһын азат итеүҙә, Днепр йылғаһы аша сығып, Варшаваны алыуҙа ҡатнаша, дошманды ҡыуып, Берлинғаса барып етә. Яу мәлендә яралана. Фронтта тәүҙә ябай уҡсы (атыусы), артабан КП 58-се гвардияла элемтәсе, ә 1944—1945 йылдарҙа миномет батареяһында зарядлаусы була. 1943 йылдың 16 сентябрендә «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән наградлана — Ворошиловоград янында, йәғни Петровка ауылы эргәһендәге атака мәлендә пулеметтан 15 немец һалдатын һәм бер мотоциклды юҡ итә. Шулай уҡ 1943 йылдың октябрендә III дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә. Яҡташыбыҙҙы наградаға тәҡдим ителгән документта түбәндәге юлдар килтерелә: «Баш ефрейтор Вәлиев башҡаларға ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ өлгөһө күрһәтеп, командованиеның ҡушҡандарын һәр саҡ намыҫ менән үтәне…» 1945 йылдың 20 ғинуарында Польшаның Варто ауылы эргәһендә Вәлиев Ғәлиулла дүрт минометсы менән 17 немец һалдатын юҡ итә, улар беҙҙең һуғыш кәрәк-яраҡтары тейәлгән транспортҡа һөжүм иткән була. Уның Беҙҙең һуғыш припастары ҡотҡарыла. Вәлиев Ғәлиулла 1945 йылда демобилизациялана.
Көңгөр мәмерйәһе
Көңгөр боҙ мәмерйәһе — Урал һәм Себерҙең иғтибарҙы күпләп йәлеп иткән иҫтәлекле урындарының береһе. Боҙ тауы менән берлектә төбәк әһәмиәтендәге тарихи-тәбиғәт комплексы тәшкил итә (СССР-ҙа — союз әһәмиәтендәге ҡурсаулыҡ). Мәмерйә Пермь крайының Сылва йылғаһы буйындағы Көңгөрҡалаһы ситендә, Филипповка ауылы янында урынлашҡан. Пермдән 100 км алыҫлыҡта.
Уникаль геологик ҡомартҡы — Рәсәйҙең Европа өлөшөндәге иң ҙур карст мәмерйәләренең береһе, донъяла оҙонлоғо буйынса етенсе урында торған гипслы мәмерйә. Мәмерйәнең оҙонлоғо яҡынса 5700 метр тәшкил итә, шуның 1500 метры туристар өсөн йыһазландырылған. Мәмерйәнең урта өлөшөндә һауа температураһы +5 °С-тән -2 °C тиклем. Мәмерйә үҙәгендә сағыштырмаса дымлылыҡ — 100 %. Көңгөр мәмерйәһе эсендә 58 тау ҡыуышы, 70 күл, 146 «орган торбалары» (өҫкә тиклем сығып етә тиерлек бейек шахталар) -иң юғарыһы Эфир гротында (22 м).Ул 10-12 мең йылдан ашыу элек барлыҡҡа килгән.
Этимологияһы
Рәсәйҙең топонимика буйынса иң көслө белгестәренең береһе Е.М. Поспеловтың топонимик һүҙлегендә былай тип яҙылған: " Көңгөр гидронимы ҡала тирәһендәге карст күренештәре йоғонтоһонда барлыҡҡа килеүе ихтимал... Был осраҡта атама төркисәнән өңгөр (үңкүр) - "мәмерйә, тау ярығы, өңөлгән ер", йәки монголса Хүнхэр (үҙгәрт. хүңкүр) - "үҙән, уйпат, ҙур йырын" һүҙҙәренән сыҡҡан булыуы ихтимал (Мурзаев, 1984). Башҡа фараздар ҙа бар"
Тәүге яҙма иҫтәлектәр
Көңгөр мәмерйәһе бик күптән билдәле. 1703 йылда Петр I указы менән Тобольскиҙан Көңгөргә өйәҙҙең ерҙәре һыҙмаларын эшләргә шул саҡтың билдәле географы һәм картографы Семён Ремезов улы менән ебәрелә. Улар өйәҙҙең һәм ер аҫтындағы Оло күлдең юл картаһын төҙөй. 1703 йылда Ремезов мәмерйә планын һыҙа.
Һуңғараҡ Боҙло мәмерйәгә ике тапҡыр - 1720 һәм 1736 йылдарҙа - В. Н. Татищев килеп китә, ул «Сказание о звере мамонте» тигән хеҙмәтендә 1736 йылда урындағы кешеләр мәмерйәне гигант кәүҙәле фил ҡаҙыуын тип һанауын яҙа, улар күрәһең мамонтты күҙҙә тотҡандыр. Татищев 1736 йылда ентекле планын төҙөй, тик ҡыҙғанысҡа ҡаршы ул юғалған 1770 йылда Оло күлгә юлды И. И. Лепёхин һүрәтләгән. Артабан мәмерйә тураһында билдәле ғалимдар ''И. Гмелин, М. Я. Киттары яҙғандар 1859 йылда рәссамдар Я. М. Иконников'' һәм Головин булып, һүрәттәр эшләгәндәр. Совет осоронда мәмерйә тураһында профессор ''Г. А. Максимович'' һәм башҡалар яҙа.1934—1935 йылдарҙа мәмерйәнең аныҡ планын Н. М. Переслегин экспедицияһы төшөрөп алған. 1934—1935 йылдарҙа «Гидростройпроект» экспедицияһы иң алыҫ ер аҫты лабиринтын тикшерә. 1948 йылда мәмерйә янында фәнни стационар ойошторола, унда билдәле тикшеренеүселәр В. Лукин һәм Е. Дорофеев эшләй. 1952 йылдан мәмерйәне СССР Фәндәр академияһы хеҙмәткәрҙәре өйрәнә.
Революцияға тиклемге осор
Көңгөр мәмерйәһе тарихы Көңгөр ҡалаһының барлыҡҡа килеүе һәм үҫеше менән тығыҙ бәйләнгән. Көңгөр ҡалаһы 1648 йылда Көңгөр йылғаһы Ирен йылғаһына ҡойған урында нигеҙләнгән булған, әммә 1663 йылда башҡорт ихтилалдары арҡаһында һуңғыһының тамағына күсерелә. Риүәйәт буйынса, тәүге урыҫ күскенселәре башҡорттар менән татарҙар һөжүмдәренән мәмерйәлә йәшеренгәндәр. XIX быуатта Көңгөр, Пермь ҡалаларынан экскурсияға күпләп килә башлайҙар. Банное ауылының (хәҙерге Филипповка) кешеләре уларға юл күрһәтә торған булған.
Мәмерйәне танытыуға Япония аша Америкаға барып ҡайтҡан Көңгөр кешеһе А. Хлебников күп өлөш индерә. 1914 йылда ул урындағы халыҡтан мәмерйә эргәһенән ҡуртымға ер алып, рекламалы альбомдар, афишалар тарата һәм экскурсиялар йөрөтә.
Совет осоро
1933 йылда мәмерйәләге экскурсия базаһында йоҡларға бина булдырыла. Ер аҫты юлдары төҙөкләндерелә. 1937 йылда, XVII Халыҡ-ара геологик конгрес алдынан 40 м туннель һалына. Экскурсанттар арта бара. Мәмерйәлә М. И. Калинин, маршалдар В. К. Блюхер, Г. К. Жуков, билдәле ғалимдар А. Е. Ферсман, Д. В. Наливкин булып китә.
1948 йылда Көңгөр мәмерйәһен һаҡлау МДУ төҙөгән карст-спелеология станцияһы, һуңғараҡ СССР ФА-һы Урал филиалы тәьмин итә. 1969 йылда экскурсанттарҙы хөҙмәтләндереүҙе Пермь  туризм һәм экскурсиялар буйынса өлкә советы үҙ өҫтөнә ала. Хеҙмәтләндереү сифаты йылдан-йыл камиллаша бара. Яңы инструменталь план эшләнә,мәмерйәнең өҙөнлөғө 5,6 км-ға етә.
Геофизик эҙләнеүҙәр һөҙөмтәһендә мәмерйә яңы приборҙар һәм ысулдар полигонына әүерелә.
Тасуирлама
Текә тау үңерендә, Сылва ярында, йәшеллеккә күмелгән урында мәмерйәгә инә торған урын — бетонланған тоннель. Тоннелдән алыҫ түгел мәмерйәнең ташландыҡ ауыҙы эргәһендәге ярлауҙа гипстар һәм ангидриттар ята, улар эзбизташтар һәм доломиттар менән ҡатланып урынлашҡан. Улар нигеҙҙә Боҙ тауын хасил итә лә инде һәм 60 м ҡеүәткә етә. Гипстарҙың өҫтөнэзбизтан, доломит һәм балсыҡтан торған муртыҡ ултырмалар ҡаплаған. Өҫтәрәк - боронғо ҡомло-балсыҡлы ултырмалар террасаһы. Мәмерйә ауыҙына яҡын урындарҙа йыл әйләнәһенә аяҡ аҫтында боҙ, көмбәҙҙәрҙә боҙ кристалдары һаҡлана.
Мәмерйә түбәһендә 130-ҙан ашыу цилиндрик канал — «орган торбалары» тип аталған ҡыуышлыҡтар, уларҙың арҡырылай үлсәме 3-9 м, бейеклеге 20 м-ға етә.
Боҙ тауы
Боҙ тауының мәмерйә өҫтөндәге өлөшө лә тәбиғәт ҡомартҡыһы һәм экскурсиялар объекты булып тора.
Боҙ тауының өҫтө конус һәм йәйкә рәүешле карст уйпаттарынан тора. Уларҙың ҙурлығы планда 100 м, тәрәнлеге — 15 м-ға етә. Уйпаттар өлөшсә һыу баҫып карст күлдәренә һәм һаҙға әйләнгән. Боҙ тауының 10 000 м² майҙанында яҡынса 3000 уйпат бар. Йыл һайын яңы соҡорҙар барлыҡҡа килеп тора.
Боҙ тауының тигеҙһеҙ рельефы үҫемлектәр төрөнә лә йоғонто яһай. Көньяҡ битләүҙә гипслы тупраҡта үҫә торған, шунда уҡ реликт дала һәм тау-дала үҫемлектәре лә осрай.
Тау ҡыуыштары
Көңгөр мәмерйәһенең билдәле юлдары һәм ҡыуышлыҡтары төньяҡ-көнбайыш, шулай уҡ төньяҡ-көнсығыш йүнәлештә таралып, рәшәткәле система барлыҡҡа килтерә. Тикшерелгән ҡыуышлыҡтар оҙонлоғо 5,6 км тәшкил итә. Ҡыуышлыҡтарҙың дөйөм күләме 100 мең м3. Шул тиклем үк күләмде емерелеп төшкән балсыҡ киҫәктәре, ер аҫты һыуҙары һәм боҙ ярсыҡтары биләй.
Мәмерйәнең 58 ҡыуышлығы, мәғәрәләре бар. Ҡыуышлыҡтарҙың күбеһендә температура ноль тирәһе, экосистема ярайһы стерилле (һауала бактериялар күләме м³-ға 300 самаһы). Ҡайһы бер ҡыуышлыҡтарҙа хатта йәйгеһен температура минусҡа төшә, мәҫәлән, Вышка ҡыуышлығында (-17 °) йәки Гәүһәр ҡыуышлығында (-2 °C). Метеорлы ҡыуышлыҡта яҡтыртҡыстар метеор осоп барған тәьҫир ҡалдыра. Иң ҙур мәғәрә — Географ — 50 мең м³, туристик маршрутта — Великан мәғәрәһе — 45 мең м³.
Күлдәр
Мәмерйәгә йәшерен күлдәр матурлыҡ өҫтәй, уларҙың һыуҙары Сылва йылғаһы менән тоташа. Мәмерйәлә 70 күл, иң ҙурының күләме 1300 м3, майҙаны 1460 м2, тәрәнлеге — 5 м-ға етә. Күлдәрҙә ҡыҫалалар (Crangonyx chlebnikovi) һәм ваҡ әрмәнделәр осрай.
Күлдәрҙең тәрәнлеге бер сама, сөнки төбөндә һыуға иремәй торған доломит ҡатламдар ята.
Ҡайһы бер күлдәрҙә һыу Сылва кимәленән 0,1-0,4 м юғарыраҡ. Әммә билдәле галереяларҙа һыу йылғаға табан түгел, Боҙ тауы эсенә табан аға.
Күлдәрҙең һыуы һауа температураһына бәйле. 1980 йылда Оло күлдә һыу температураһы ҡышын +5°, йәгеһен +5,2°. Великан мәғәрәһендә ҡыш боҙ була, Вышкала 1973 йылдың ҡышында күлдәр төбөнә еткәнсе туңа, 1979 йылдағы һыу ташыу ғына боҙҙо иретә.
Йыл әйләнәһенә һыуҙа тулыһынса тиерлек гипс менән туйындырылған минералләшеү бара  — 2,1-2,2 г/л.
Иҫке Шөгөр
Иҫке Шөгөр — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Лениногорск районы ауылы. Иҫке Шөгөр ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.
География
Ауыл Урман-Шишмә йылғаһы буйында, Лениногорск ҡалаһынан көнбайыштараҡ 32 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Иҫке Шөгөр — юрмый ырыуы башҡорттарының һәм типтәрҙәрҙең ауылы. 1730 йылдарҙа нигеҙләнгән. 12-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Спиридоновка улусы составына керә.
1859 йылда ауылда 19 йорт һәм 1 мәсет теркәлгән. 1870 йылдарҙа Америка сәнәғәтсеһе Л. Шандор ауылда бында механик оҫтаханалара төҙөй, нефть сығарыу өсөн 2 скважина ҡаҙа, 1881 йылда гудрон (битум) заводын төҙөй. 1910 йылда ауылда 3 мәсет, 3 мәктәп, 3 һыу тирмәне теркәлгән. 1943 йылда ауыл эргәһендәге 1-се һанлы скважинала Татарстандағы тәүге сәнәғәт нефте сығарыла.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Шөгер районы, 1959 йылдан — Лениногорск районы составында була.
1943 йылда ауыл эргәһендәге 1-се скважинала Татарстандағы тәүге сәнәғәт нефте сығарыла.
Коваль Юрий Никифорович
Коваль Юрий Никифорович (23 октябрь 1936 йыл — 6 ноябрь 2020 йыл) — журналист. 1969 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1966 йылдан «Ленинец», «Вечерняя Уфа» һәм «Советская Башкирия» гәзиттәре, 2001—2008 йылдарҙа «Бельские просторы» журналы хеҙмәткәре. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2006).
Иҫке Шөгөр
Халҡы
1734 йылда ауылда ир енесле 12 йән башҡорт йәшәй.
Коваль Юрий Никифорович
Биографияһы
Юрий Никифорович Коваль 1936 йылдың 23 октябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған. Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң 1963 йылдан Өфө ҡалаһының 105-се һәм 19-сы урта мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй. 1966—1969 йылдарҙа — «Ленинец», 1970—1982 йылдарҙа һәм 1992-2001 йылдарҙа — «Вечерняя Уфа» гәзитендә (1977 йылдан — бүлек мөдире, 1978—1981 йылдарҙа яуаплы сәркәтип) хеҙмәткәр булып эшләй. 1982-1987 йылдарҙа — Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһендә, 1989 йылдан «Советская Башкирия» гәзитенең яуаплы секретары, 1991—1992 йылдарҙа — «Республика Башкортостан» гәзитенең мөхәррир урынбаҫары, 2001—2008 йылдарҙа «Бельские просторы» журналы хеҙмәткәре.
Иҫке Шөгөр
Инраструктура
Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет (XIX б. аҙағы — XX б. башы архитектура ҡомартҡыһы) бар.
Коваль Юрий Никифорович
Биографияһы
Республиканың мәҙәни һәм ижтимағи-сәйәси тормошо хаҡында бик күп мәҡәләләр авторы. СССР Журналистар союзы ағзаһы (1969). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2006), «XXI быуатта Өфө» премияһы лауреаты.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
«XXI быуатта Өфө» премияһы лауреаты. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2006).
Савенко Вера Иосифовна
Вера Иосифовна Савенко (ҡыҙ фамилияһы Михайленко; Віра Йосипівна Савенко; 1929 йыл, Владимировка ауылы, Полтава округы) — Украина ССР-ының Полтава өлкәһе Карловка районы 8 март исемендәге колхозында звено етәксеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1949).
Биографияһы
1929 йылда Владимировка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс белем ала. 12 йәштән Карловка районының 8 март исемендәге колхозында эшләй. Оккупация ваҡытында йәмәғәт һарайында хеҙмәт итә. 1943 йылда Полтава өлкәһе немец илбаҫарҙарынан азат ителгәндән һуң, емерелгән колхоз хужалығын тергеҙеүҙә эшләй. Комсомол-йәштәр звеноһының звено етәксеһе булып тәғәйенләнә.
1948 йылда Вера Михайленко етәкселеге аҫтындағы звено 20 гектар майҙанда һәр гектарҙан уртаса 32,8 центнер бойҙай йыйып ала. 1949 йылда «1948 йылда бойҙай, көнбағыш һәм көньяҡ киндер сүсенән юғары уңыш алғаны, 1949 йылда яҙғы сәсеү эштәре өсөн бөтә төр культура орлоғо менән тәьмин ителеше өсөн» Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була.
Колхоздар эреләтелгәндән һуң тыуған ауылында, Карловка районының Ватутин исемендәге колхозында төрлө эштә эшләй. 1968 йылдан алып Жданов исемендәге Полтава тепловоз ремонтлау заводының инструменталь цехында токарь-фрезеровщик булып эшләй.
Хаҡлы йылға сыҡҡандан һуң Полтавала йәшәй.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Социалистик Хеҙмәт Геройы — СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 23 июнендәге указы
- Ленин ордены
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
Берләштерелгән Украина дәүләт университеты
Берләштерелгән Украина дәүләт университеты (ОУГУ) (Об'єднаний український державний університет) — 1942 йылдан 1943 йылға тиклем Ҡаҙаҡ Совет Социалистик Республикаһы Ҡыҙылурҙа ҡалаһында эшләп килгән юғары уҡыу йорто. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында СССР Хөкүмәте эвакуацияланған Киев һәм Харьков университеттарын берләштерергә ҡарар сығара.
Тарихы
1942 йылдың февралендә СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары комитеты (Совнарком) ҡарамағындағы Юғары мәктәп эштәре буйынса Бөтә союз комитеты ҡарары нигеҙендә Берләштерелгән Украин дәүләт университеты (ОУГУ) ойошторола, университетты Киев университеты ректоры профессор А.Русько етәкләй.
Берләштерелгән Украина дәүләт университетында алты факультетта (физика-математика, химиия, биология, филология, тарих һәм юридик факультеттар) 331 студент уҡыған, ә 1943 йылдың ноябрендә - 636 студент булған.
Уҡытыу һәм фәнни-тикшеренеү эштәрен 23 кафедрала башҡарыла. Профессор-уҡытыусылар составында 83 кеше, шул иҫәптән 8 профессор һәм 28 доцент, фән кандидаттары булҫан. Уҡытыу һәм фәнни эштәрҙе УССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты К.Синельников, атҡаҙанған фән эшмәкәре М.Барабашов, фән докторы, профессор Е.Козинский, А.Введенский, Е.Хотинский, Г.Костюк, С.Ландкоф, А.Астряб һәм башҡалар алып барған.
1942 йылдан аспирантура тергеҙелде. 30 профессорҙан һәм уҡытыусыдан торган ОУГУ ғилми советы эшләне. Докторлыҡҡ һәм кандидатлыҡ диссертациялары яғланды. Студенттарҙың фәнни түңәрәктәре эшләп килде. Берләштерелгән Украина дәүләт университеты эшләгән ваҡытта барлығы 263 белгес әҙерләнде.
Харьков һәм Киев ҡалалары азат ителгәндән һуң, 1943 йылдың аҙағында университет эшен туҡтатты, ә коллективтары азат ителгән ҡалаларҙа эшләй башланы.
ОУГУ-ның эвакуациялағы эше Ҡаҙахстан ССР Юғары Советы Президиумының Мактау грамотаһы белән билдәләнде.
Язва (Шача ҡушылдығы)
Язва  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шача йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәйетгәрәев Хәтмулла Солтан улы
Сәйетгәрәев Хәтмулла Солтан улы (1917 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Биографияһы
Сәйетгәрәев Хәтмулла Солтан улы 1917 йылда Башҡорт АССР-ы Саҡмағош районының Иҫке Ихсан ауылында тыуа. 1941 йылдың ноябрендә Өфө ҡалаһының Жданов ҡала хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 21-се айырым гвардия химик һаҡлау взводында химик-разведчик булып хеҙмәт итә. Ҡыҙыл Йондоҙ орденына тәҡдим ителгән батырлыҡтары тураһында тасуирламала Сәйетгәрәев Хәтмулла Солтан улы тураһында былай тип яҙыла: {{Цитата|}«Иптәш Сәйетгәрәев Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1942 йылдан ҡатнаша. 1943 йылдың ғинуарында Чернышев районында Обливская станцияһы янындағы һуғыштарҙа ҡатнашып, ҡаты яралана.
1945 йылдың 27 ғинуарында Бранденбург янында Горцер урманы районында немец ғәскәрҙәренән тороп ҡалған төркөмдәрҙе эҙләү буйынса танк десантында ҡатнаша. Иптәш Сәйетгәрәев алға ҡыйыу хәрәкәт итә һәм автомат уты менән танктарға юл асып бара. Бында ул дүрт немец һалдатын әсирлеккә ала.
1945 йылдың 28 апрелендә Бранденбург районында йылғаның көнсығыш ярында тупланған немец ғәскәрҙәрен юҡҡа сығарыу буйынса танк десантында ҡатнаша. Иптәш Сәйетгәрәев яугирҙәр төркөмө башында тотҡондар лагерына килә һәм, немецтарҙың ҡасып китеүенән файҙаланып, тотҡондарҙы азат итә». }}
Сығанаҡтар
ЦАМО. Фонд 33. Опись 686196. Единица хранения 7352.
Аҡса (нәшриәт)
Аҡса — Өфө ҡалаһындағы нәшриәт.
Никитенко Мария Николаевна
Никитенко Мария Николаевна (10 ғинуар 1946 йыл — 29 май 1988 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Днепропетровск өлкәһенең Магдалиновка районы «За мир» колхозы һауынсыһы, Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры (1985).
Биографияһы
Мария Николаевна Никитенко 1946 йылда Тернополь өлкәһе Бережанский районының Куропатники ауылында тыуған. 1964 йылда Днепропетровск өлкәһе Магдалиновка районына күсеп килә һәм Оленёвка ауылында «За мир» колхозына һауынсы булып эшкә урынлаша.
Кәмәлек (йыр)
“Кәмәлек" - Камелик - башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Никитенко Мария Николаевна
Биографияһы
Һөнәрен тиҙ арала үҙләштерә һәм социалистик ярыштарҙа ҡатнашып, юғары һөҙөмтәләргә өлгәшә. Күп тапҡыр Бөтә союз халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша. 1975 йылда Һәр һыйырҙан уртаса 4700 килограмм һөт һауып ала, 1980 йылда 5050 килограмм, ә 1985 йылда 5300 килограмм һөт һауып ала.
Кәмәлек (йыр)
Тарихы
Йыр 1934 йылда А. С. Ключарев тарафынан ҡурайсы Ҡансуриндан яҙып алынған.Ул тәүге тапҡыр композитор Х.Ф. Әхмәтовтың “Башҡорт халыҡ йырҙары" тигән йыйынтығында баҫылып сыҡҡан. Артабан йырҙы һәм уның варианттарын Л.Н.Лебединский, Н.Д.Шоңҡаров баҫтырып сығарған.
Тасуирламаһы
Йыр лирик-драматик характерҙа.
Никитенко Мария Николаевна
Биографияһы
СССР Юғары Советы Президиумының 1985 йылдың 5 декабрендәге Указы менән планды һәм малсылыҡ продукцияларын арттырыу буйынса социалистик йөкләмәләрҙе үтәүҙә өлгәшкән уңыштары өсөн i дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә. Хеҙмәт даны орденының тулы кавалеры була.
Кәмәлек (йыр)
Башҡарыусылары
Йырҙы башҡарыусылар араһында Я. Ф. Аҡмырҙин, Ю.И.Ғәйнетдинов, К.М.Дияров, М.А.Ҡаҙаҡбаев һәм башҡалар.
Эшкәртеүселәр
“Кәмәлек" көйөн эшкәртеүселәр араһында К.Ю.Рәхимов, ул әҫәрҙе симфоник оркестр, шулай уҡ скрипка һәм фортепиано өсөн әҙерләгән. Б.И.Шестаков тауыш һәм фортепиано өсөн эшкәрткән. Композитор Р.Ә. Мортаҙин 2-се симфонияһында ҡулланған (1957)
Чикман
Чикман — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/879/221    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Никитенко Мария Николаевна
Биографияһы
Днепропетровск өлкәһенең Магдалиновкаһында йәшәй. 1988 йылдың 29 майында вафат була. Ҡасаба зыяратында ерләнә.
Кәмәлек (йыр)
Йырҙың һүҙҙәре
Эй... Кәмәлеккәй буйы ла, ә-һә-й, шау ҡамыш, Шул ҡамыштан сыға ла бер тауыш. Тауышлары шоңҡар ҙа, ә-һә-й, тауышы, Буйҡайлары бохар ҙа ҡамышы. Эй... Кәмәлеккәй буйы ла, ә-һә-й, дөм урман, Йүгереп кенә булмай — ҡарама. Арыҫлан ғына кеүек ир, ә-һә-й, булһаң да, Кәңәш итмәй ҙә эшләү ярамай.
Чикман
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пятигорск
Пятигорск (Пятигорск) — Ставрополь крайындағы ҡала. Подкумок йылғаһы ярында урынлашҡан.
Пятигорскиҙа 146 мең кеше йәшәй, Ставрополь крайы ҡалалары араһында Ставропольдән һуң 2-се урында. Кавказ Минераль Һыуҙары экологик-курорт регионының иң ҙур шифахана-ҡалаһы.
Сәйфетдинов Миңләхмәт Низаметдин улы
Сәйфетдинов Миңләхмәт Низаметдин улы — (1903 йыл, Башҡортостан, Кушнаренко районы, Ҡаҙарма ауылы — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1943), «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән (1945).
Биографияһы
Сәйфетдинов Миңләхмәт Низаметдин улы 1903 йылда Башҡортостандың Кушнаренко районы Ҡаҙарма ауылында тыуа. 1942 йылда Кушнаренко район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Сәйфетдинов 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкында 3-сө эскадрондың ҡылыссыһы, 1-се эскадрондың ат ҡараусыһы булып хеҙмәт итә.
1943 йылдың 21 сентябрендә Снов йылғаһы аша сыҡҡанда һәм Клачково ауылында артабанғы урам һуғыштары ваҡытында Сәйфетдинов үҙенең автоматы менән унға яҡын дошман автоматсыһын юҡ итә һәм 58-се гвардия кавалерия полкы старшинаһы һәм яугирҙәре менән бергә дошмандың 14 һалдатын әсирлеккә ала, ҡул пулеметын, алты автоматын һәм ете винтовкаһын ҡулға төшөрә. Был батырлығы өсөн Сәйфетдинов Миңләхмәт Низаметдин улы Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
Гуцул аты
Гуцул аты , Гуцулик атамаһы менән билдәле , йәки Гуцул — йорт аттарының таулы тоҡомо , Карпатта һәм ҡайһы бер Көнсығыш Европа илдәрендә үрсетәләр. Донъя генофондына ҡарай. 1979 йылда гуцул аттарына реликт тоҡом статусы бирелә һәм һаҡ аҫтына алына.
Атамаһы
Тоҡом исеме «Гуцул» һүҙенән алынған. Гуцул — Украиналағы этник төркөм, Ивано-Франковск һәм Черновцы өлкәләренең таулы райондарында, шулай уҡ, Карпат аръяғы өлкәһенең Рахов] районында йәшәйҙәр.
Һүрәтләнеше
Был аттар бейек түгел. Айғырҙарының (мундаһына тиклем) уртаса бейеклеге 139−145 см, ә бейәләренеке — 137—142 см.
Күкрәктәре бейек һәм киң. Башы ҡупшы, күҙҙәре ҙур, матур. Ҡолаҡтары бәләкәйерәк һәм хәрәкәтсән.
Муйын мускулдары ныҡ үҫешкән. Арҡаһы көслө. Арт һаны һәйбәт үҫешкән.
Тояҡтары ҙур түгел һәм ныҡ ҡаты. Шуға ла, был аттарҙы дағалау кәрәк түгел. Күпселегенең төҫө туры, арҡаһында ҡарағусҡыл һыҙаты була. Шулай уҡ, ҡола, ҡара, ерән, һоро төҫтәгеләре лә осрай.
Айырып торған билдәһе — һыртындағы һыҙат һәм ботондағы юлаҡтар.
Килеп сығышы
Тоҡом ҡырағай карпат тарпандарынан килеп сыҡҡан тип фаразлайҙар. Әммә башҡа төрлө ҡараштар ҙа бар.
Гуцуль аттарының ата-бабалары — борон монгол аттары киң таралған Рәсәйҙең көньяҡ-көнсығыш далаларынан тип һанайҙар.
Шулай уҡ, гуцул тоҡомоның ата-бабалары араһында норий тибындағы аттар ҙа бар (Рим империяһы аттарының туранан-тура тоҡомдары).
Холҡо
Тыныс холоҡло лар. Һыбай йөрөүгә лә, еккегә лә баралар. Тәжрибәһеҙ кешегә лә етәккә иркен биреләләр. Ҡарышмайҙар.
Тарихы
Гуцул аттары тураһында тәүге мәғлүмәттәр XIII быуатҡа ҡарай. Ҡайһы бер сығанаҡта ул аттар тураһында ҡырағай һәм тиктормаҫ итеп һүрәтләнә.
1856 йылда Радовец ат заводынан алыҫ түгел, гуцуль аттары өсөн Луцин ат заводы төҙөлә. Ул саҡта Карпат тауҙарының бер өлөшө Австро-Венгрия ҡулында була.
Император фарманы менән Карпатта гуцуль понилары араһында кавалерия өсөн аттар һайлау үткәрелә башлай. Шул мәлдән тоҡом китабы алып барыла башлай. Унда гуцуль аттарының бөтә нәҫел йүнәлештәре һүрәтләнгән шәжәрәһе яҙыла башлай. Икенсе донъя һуғышы гуцуль аттарының — популяцияһына ныҡ ҡырғын алып килә. Чехословакияла был тоҡом аттарынан 300 зат ҡына иҫән ҡала.
Ҡулланыу
Көнсығыш Европа илдәрендә гуцуль тоҡомон   ат спорты, ауыл хужалығы һәм туризм өсөн, шулай уҡ гиппотерапия маҡсатында файҙаланалар.
Үрсетеү
Шундай уҡ пункт Карпат аръяғы өлкәһендәге Стеблёвкала алып барыла. Бөгөнгө көндә Украинала йылҡысылыҡ эштәре Новоалександровск йөк аты тоҡомо, украин һыбай тоҡомо, гуцуль тоҡомо үрсетеү менән шөғәлләнә.Был тоҡомдар украин йылҡысылығының алтын фондын тәшкил итә.
Әлеге көндә гуцуль тоҡомдарын үрсетеү менән күберәк Румынияның Буковина регионында, шулай уҡ Венгрияла һәм Словакия республикаһы райондарында шөғәлләнәләр. Һуңғы йылдарҙа был аттар Англияла ла ҙур һорау ҡаҙанған тоҡом булып тора.
Катайга
Катайга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының һул ярына тамағынан 703 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 99 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яхренка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Ырғыҙ
Оло Ырғыҙ - Большо́й Ирги́з(Иргиз) — Рәсәйҙең Һамар һәм Һарытау өлкәләрендәге йылға, Волга йылғаһының һул  ҡушылдығы.
Ҡушылдыҡтары
(тамағынан алыҫлыҡ)
Мәскәү университетының физика-математика факультеты
Мәскәү университетының физика-математика факультеты (1804—1933) — Мәскәү Император университетының һәм Мәскәү дәүләт университеты факультеттарының  береһе, 1933 йылға тиклем була.
Тарихы
Тәбиғи фәндәрҙе өйрәнеү философия факультетында тормошҡа ашырыла. Айырым математика факультеты (1761 йылға тиклем математика һәм тел буйынса лекцияларҙы А.А.Барсов уҡый, һуңынан С. Аничковты, В. К. Аршеневский), һәм шулай уҡ физика факультеты ла  1804 йылға тиклем булмай
Физика һәм математика фәндәре бүлеге (факультеты)
1804 йылда яңынан ҡабул ителгән Университет Уставында 3 йыл уҡыу  ваҡыты менән физика һәм математика фәндәр  бүлеге (факультет) барлыҡҡа килә.
Кафедра бүлеге индерелә:
Факультет янында физика кабинеты, Астрономия обсерваторияһы, химия лабораторияһы, ботаника баҡсаһы, минералогия һәм Тәбиғи (Тәбиғи) тарих кабинеты була<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
1826 йылдың 8 декабрендә Д.М. Перевощиков дәресе менән 1811 йылда Астрономия кафедраһында уны университетта даими уҡытыу башлана. Шул ук вакытта астрономия буйынса беренсе рус дәреслеге лә баҫылып сыға.
1827 йылда университеттың физика-математика бүлегендә 80 кеше белем ала: үҫ иҫәбенә уҡыусы 48 студент, 12 тыңлаусы һәм 20 ҡаҙна иҫәбенә уҡыусы студент.
Философия факультетының 2 -се (физика-математика) бүлеге
Император Мәскәү университетының 1835 йылдың 26 июлендәге уставы буйынса философия факультетының 2-се бүлеге (физика-математика) ойошторола (уҡыу ваҡыты-4 йыл), ул түбәндәге кафедраларҙы үҙ эсенә ала:
Факультет эргәһендә — физика кабинеты, обсерватория, химия лабораторияһы, ботаника баҡсаһы, зоология кабинеты, минералогия кабинеты, тәбиғи тарих музейы, технология кабинеты.
1836 йылдың 22 февралендә философия факультетының физика һәм математика фәндәре бүлеге деканы итеп профессор Д. М. Перевощиков һайлана.
Философия факультетының физика-математика бүлегендә "1836 йылда Мәскәү университетының торошы һәм ғәмәлдәре тураһында хисап" нигеҙендә 46 кеше белем алған.
1837 йылдың ғинуарында Н. Е. Зернов тарафынан Рәсәйҙә юғары математика буйынса «Рассуждение об интеграции уравнений с частными дифференциалами» темаһына беренсе махсуслаштырылған докторлык диссертацияһы яҡлана.
1848 йыл башында физика-математика бүлегенә 223 кеше уҡый.1848 йылдың 26 майында философия факультетының  физика-математика бүлегендә декан булып  (ректор булып киткән Перевощиков урынына ) геология профессоры Г.Е. Щуровский раҫлана. 1850 йылдың 11 ғинуарында   бүлек деканы булып ботаника профессоры А. Г. Фишер фон Вальдгейм тора
Физика-математика факультеты
1850 йылдың 26 ғинуарында физика-математика факультеты ойошторола
1853 йылдан физика-математика факультеты деканы итеп М.Ф. Спасский, 1859 йылдың 5 майында яңынан  А. Г. Фишер фон Вальдгейм һайлана, уны 1860 йылдың 20 майында Г. Е. Щуровский алмаштыра.
§ 2. Университтеар Уставына ингән факультеттар, асылда: тарих-филология, физика-математика, юридик һәм медицина.
§ 7. Факультеттар Факультет Советы һәм Халыҡ Сәғарифы Министры раҫлауы менән бүлектәргә бүленергә мөмкин.
§ 8. Декан үҙ факультетының йыйылышында өс йыл ваҡытҡа һайлана Мәскәү университетының физика-математика факультеты, тәбиғи фәндәр һәм математика бүлеге бүленә.
Физика-математика факультеты студенттарына француз һәм немец телдәре өйрәтелә
1865 йылда факультетта 346 кеше уҡый.
1873 йылдың 18 майында физика-математика факультетының деканы булып  профессор Ф. А. Бредихин һайлана.
1876 йылдың 15 июнендә физика-математика факультетының деканы булып профессор В. Я Цингер һайлана; 1878 йылдың 13 февралендә — профессор А.Ю.. Давидов; 1880 йылдың 8 июнендә — яңынан В. Я Цингер;
1884 йылдың авгусында яңы университет уставы  раҫлана, уның буйынса факультетта 2 бүлек ҡала, тик  кафедра  составы бер аҙ үҙгәрә: физика һәм физик география кафедралары берләштерелә;  агрономия кафедраһы үҙ аллы булып китә;  палеонтология һәм геогнозия кафедраһы бөтөрөлә.Физика-математика факультетында антропология, теоретик химия, тарих, математика, химия микроскопияһы һәм микроскопия;  француз, инглиз, немец телдәре уҡытыла. Барыһы факультетта 497 студент уҡый.
1900 йылда физика-математика факультетында профессор Э.Е.Лейст етәкселегендә  метеорология кафедраһы ойошторола. 1903 йылда Физика институты асыла, ул физика-математика факультеты студенттарының фәнни-тикшеренеү эштәре һәм эксперименталь әҙерләү үҙәге була.
1900 йылда математика бүлегендә 467 кеше һәм тәбиғи бүлектә 626 кеше уҡый. 1905 йылда — ярашлы рәүештә: 739 һәм 1007 кеше.
1905 йылдың сентябрендә факультеттың физика-математика деканы булып К. А. Андреев  һайлана
1907 йылда физика-математика факультетында «антропология» һөнәре буйынса уҡытыу ойошторола.
1910 йылда физика-математика факультетында Е.И.Шпитальский етәкселегендә физик химия буйынса даими практикум эшләй башлай,  ул Мәскәү университетының физика-химия мәктәбенә башланғыс һала. 1910 йылда математика бүлегендә механика, математика, география, физика, астрономия  һөнәрҙәре  әҙерләнә; тәбиғи бүлектә — физика-химия, химия, техник, тупраҡ белеме, агрономия химияһы, хайуандар физиологияһы, зоология, үҫемлектәр физиологияһы, геология, география, ботаника  һөнәрҙәре.
1911 йылда физика-математика факультеты деканы булып профессор Д.Н. Анучин; 1912 йылдан — профессор Л. К. Лахтин тора
1916 йылдың 10 июнендә университет Советы Халык мәғарифе министрлығы алдында   физика-математика факультетына тыңлаусылар итеп ҡатын-ҡыҙҙарҙы ҡабул итеү тураһында юллау башлай.
Декандары
1805 йылдан 1917 йылға тиклем декан вазифаһын биләүселәр:
Факультетты үҙгәртеп ҡороу
1917 йыл ваҡиғаларынан һуң физика-математика факультеты 1918—1920 йылдарҙа ҡыҫҡартылған эш менән эшләүен дауам итә.
Был ваҡытта факультет декандары:
1930 йылдың октябрендә физика-механика факультеты ойошторола, уның составына физика-механика, математик һәм астрономия-геодезия бүлектәре инә.
1933 йылдың апрелендә, сираттағы үҙгәртеп ҡороуҙан һуң МДУ-ның  хәҙерге механика-математика факультеты ойошторола, ул  математика, механика һәм астрономия бүлектәренән тора,  әммә һуңғы бүлек  1956 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика факультетына беркетелә
Бәкер (Лениногорск районы)
Бәкер — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Лениногорск районы ауылы. Иҫке Иштерәк ауыл биләмәһе составына керә.
Тарих
Бәкер (Иштерәк) — юрмый ырыуы башҡорттарының һәм типтәрҙәрҙең ауылы. XVIII быуаттың икенсе яртыһында нигеҙләнгән. 12-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Көҙәй улусы составына керә.
1859 йылда ауылда мәсет, ел тирмәне теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Шөгер районы, 1959 йылдан — Лениногорск районы составында була.
1931 йылда ауылда «Шишмә» колхозы ойошторола, ул 1950 йылда Куйбышев исемендәге колхоз бригадаһы тип үҙгәртелә.
Халҡы
1762 йылда ауылда ир енесле 24 йән башҡорт; 1834 йылда — 37 башҡорт; 1840 йылда — 86 типтәр теркәлгән.
Ураҡ (Балаҡатай районы)
Ураҡ (Ураково) — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 173 кеше. Почта индексы — 452580, ОКАТО коды — 80210802004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кисловодск
Кисловодск (Кисловодск) — Ставрополь крайындағы ҡала. Подкумок йылғаһы ярында урынлашҡан.
Ҡунаҡханалар, санаторийҙар һәм пансионаттар һаны буйынса «Кавказ Минераль һыуҙары» экологик-курорт төбәгенең иң ҙур шифаханаһы.
Картография
Картография (грек. χάρτης — «карта» һәм γράφειν — «һыҙыу») — тәбиғәт һәм йәмғиәт объекттарының һәм күренештеренең үҙ-ара бәйләнешен, ойошмаһын һәм арауыҡтағы урынлашыуын тикшереү, моделләштереү һәм сағылдырыу тураһындағы фән. Киңерәк мәғәнәлә, картография үҙ эсенә технологияны һәм етештереү эшмәкәрлеген дә ала.
Төҫлө металлургия
Төҫлө металлургия (Цветная металлургия) — металлургия тармағы, ул төҫлө металл рудаларын сығарыу, эшкәртеү һәм төҫлө металдарҙы иретеү һәм уларҙың иретмәләрен үҙ эсенә ала. Уларҙың физик үҙенсәлектәре һәм тәғәйенләнештәре буйынса шартлы рәүештә ауыр (баҡыр, ҡурғаш, цинк, аҡ ҡурғаш, никель) һәм еңел (алюмин, титан, магний) бүлергә мөмкин. Ошо бүленеш нигеҙендә еңел металл металлургияһы менән ауыр металл металлургияһын айырып ҡарайҙар.
Тармаҡ предприятиелары урынлаштырыу
Төҫлө металлургия предприятиеларын урынлаштырыу күп иҡтисади һәм тәбиғәт шарттарына, бигерәк тә сеймал факторына бәйле. . Сеймалға өҫтәп,, яғыулыҡ-энергетика факторы факторы ҙур роль уйнай.
Рәсәй территорияһында төҫлө металлургия бер нисә төп базала ойошторола. Уларҙың специализациялағы айырмалары еңел металлдар (алюминий, титан-магний сәнәғәте) һәм ауыр металдар (баҡыр, ҡурғаш-цинк, аҡ ҡурғаш, никель-кобальт сәнәғәте) географияһының оҡшаш түгеллеге менән аңлатыла.
Ауыр металдар
Ауыр төҫлө металл етештереү, энергияға ихтыяж аҙ булыу сәбәпле, сеймал ҡаҙылған төбәктәр менән сикләнә.Баҡыр рудаһы запасы, руда сығарыу һәм байыты шулай уҡ баҡыр иретеү буйынса Рәсәйҙә Урал иҡтисади районы алдынғы урынды биләй, уға Красноуральск, Кировград, Урта Урал, Медногорск комбинаттары инә.
Еңел металдар
Еңел металл алыу өсөн энергия күп талап ителә. Шуға күрә предприятиены металл иретеү еңел, арзан энергия сығанаҡтары булған урындарҙа урынлаштырыу мөһим принциптар булып тора.
Алюминий етештереү өсөн Төньяҡ-Көнбайыш райондары бокситтары (Бокситогорск), Урал (Североуральск), Кольск ярымутрауы (Кировск) һәм көньяҡ Себер (Горячегорск) нефелиндары сеймал булып тора. Металл алыу ҙур сығымдар талап итә, шуға күрә алюмин заводтарын эре электр станциялары, башлыса ГЭС (Братск, Красноярск һәм башҡалар) янында төҙөйҙәр.
Титан-магний сәнәғәте башлыса Уралда, сеймал сығарылған ерҙә лә (Березниковск титан-магний заводы), шулай уҡ арзан энергия (Усть-Каменогорск титан-магний заводы) урынлаша. Титан-магнийҙы эшкәртеү, металдар һәм уларҙың иретмәләрен сығарыу әҙер продукция йыш ҡулланылған төбәктәрҙә урынлаша.
Башҡортостанда
30‑сы йылдарҙа бокситтар, хром мәғдәндәре һәм марганец мәғдәндәре сығарыла башлай. Башҡортостанда төҫлө металлургия киң ҡолас менән үҫә: 1942 йылда Бүребай тау-байыҡтырыу, 1948 йылда Башҡортостан баҡыр-көкөрт, 1954 йылда Учалы тау-байыҡтырыу комбинаттары ойошторола. Улар тураһында мәғлүмәт Ҙур совет энциклопедияһына ла индерелгән.