cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Оло Ҡаҙмаш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығытарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
Лавда
Лавда — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Охтома йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Шәйехзада Бабич музейы
Шәйехзада Бабич музейы — музей. Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө районының Әсән ауылында урынлашҡан. Күренекле башҡорт шағиры, башҡорт әҙәбиәте классигы, Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, 1917—1919 йылдарҙа Башҡорт Хөкүмәте ағзаһы Шәйехзада Бабичҡа бағышланған.
Тарих
Музей 1995 йылда Шәйехзада Бабичтың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы асыла, 2002 йылдан —Башҡортостан Республикаһы «Милли әҙәбиәт музейы» дәүләт бюджет мәҙәниәт һәм сәнғәт учреждениеһы филиалы.
Музей өс экспозиция залынан тора. «Әсән ауылы тарихы» залында ауыл тарихына бәйле документтар, шәжәрәләр, ауылдан сыҡҡан билдәле шәхестәр тураһында мәғлүмәттәр тупланған.
«Шәйехзада Бабич ижады һәм тормошо» залында шағирҙың автографтары ҡуйылған «Аҡмулла» журналының ҡайһы бер һандары, 1922 йылда Ҡазанда баҫылған «Шиғырҙар мəжмүғəһе» китабы, ҡулъяҙма шиғырҙар йыйынтығы (1912), «Ҡармаҡ», «Шура» журналдарында, «Ваҡыт», «Тормош» гəзиттәрендә баҫылған шиғырҙары, визит карточкаһының күсермəлəре һаҡлана. Экспозицияла рəсем сəнғəте, графика һəм скульптура əҫəрҙəре, 19 быуаттың көнкүреш һəм биҙəү‑ҡулланма сəнғəте əйберҙəре, шағирҙың тормошо һəм эшмəкəрлеге тураһында фото- һəм документаль материалдар күрһəтелгəн.
Музейҙа билдәле шағирҙар, яҙыусылар менән осрашыуҙар уҙғарыла, шиғриәт кисәләрендә уҡыусылар Бабич шиғырҙарын һөйләй.
Ер-Марета-Яха
Ер-Марета-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әхтәмйәнов Ихсан Нәсибулла улы
Әхтәмйәнов Ихсан Нәсибулла улы (11 ғинуар 1932 йыл — 2000 йыл) — публицист, прозаик-документалист, шағир.
Биографияһы
Ихсан Нәсибулла улы Әхтәмйәнов 1932 йылдың 11 ғинуарында Иглин районы Сабит ауылында тыуа. Сабит ауылы бөтөү сәбәпле, ул әсәһен Иҫке Ҡобау ауылына күсереп алып килә.
Әҙәби эшмәкәрлеге
Башҡорт дәүләт университетын тамамлағас, байтаҡ йылдар республикабыҙҙың матбуғат өлкәһендә эшләй.
Шиғри әҫәрҙәре 60-сы йылдарҙа баҫыла башлай. «Замандаштың ҡыҫам ҡулдарын» (1988) китабындағы әҫәрҙәр шиғриәттә яңы уйланыуҙар, hүрәтләү саралары күп булыуы менән айырыла.
Йосопов Марсель Жәлил улы
Йосопов Марсель Жәлил улы (26 сентябрь 1984 йыл) — Рәсәй спортсыһы, көрәшсе, йәмәғәтсе. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты ағзаһы. Көрәш буйынса ике тапҡыр Европа, күп тапҡырҙар Рәсәй һәм Башҡортостан чемпионы. Рәсәй Федерацияһының спорт мастеры.
Биографияһы
Марсель Жәлил улы Йосопов 1984 йылдың 26 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Учалы ҡалаһында тыуған.
Спорт карьераһы
Бил көрәше буйынса профессиональ көрәшсе. Уны Маресьев Алексей Петрович менән сағыштыралар: 10 йәшлек сағында ауыр ҡул йәрәхәте ала (ике ҡулы ла ныҡ ҡына һына), инвалидлыҡҡа дәғүә итә ала, әммә табиптарҙың тыйыуына ҡарамаҫтан, 14 йәшендә, маҡсатлы рәүештә, спорт менән шөғөлләнә башлай, был шөғөлө унан ҙур сыҙамлыҡ һәм ҡул көсөн талап итә. Күнекмәләрҙе ул атаһынан, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре Ж. Д. Йосоповтан ала.
1999—2011 йылдарҙа спорттағы ҡаҙаныштары:
Спорттағы исемдәре
Федерация тарафынан РФ-ның «Татарча корэш» милли спорт көрәше буйынса 2009 йыл йомғаҡтарын барлағанда, Марсель Йосоповтың Европа чемпионатындағы еңеүе федерацияның төп спорт уңыштарының береһе тип билдәләнде, 2010 йылда көрәшсе спорт буйынса айырыусы ҙур уңыштары өсөн Силәбе өлкәһе тарафынан булдырылған «СССР-ҙың һәм Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры Х. М. Йосопов исемендәге премия» лауреаты исеменә лайыҡ була.
Спорт ойоштороусыһы һәм тренер булараҡ танылыу ала: 2008 йылда «физик культураны, йәштәр сәйәсәтен һәм спортты үҫтереүҙәге эшмәкәрлеге өсөн» Силәбе өлкәһе губернаторының Маҡтау ҡағыҙы менән бүләкләнә.
2011 йылдың сентябрендә көрәш ярышы карьераһын тамамлауы тураһында иғлан итә, ул үҙенең был аҙымын «еңелмәҫ булып китә белеү кәрәклеге һәм быны матур итеп атҡарыу тейешлеге» менән аңлата.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге, муниципаль һәм дәүләт эшмәкәрлеге
Мәрхәмәтлек акцияларында әүҙем ҡатнаша.
Биографияһынан һәм шәхси тормошонан мәғлүмәттәр
2005—2011 йылдарҙа Силәбелә йәшәй, аҙаҡ Учалыға әйләнеп ҡайта, 2014 йылда кире Силәбегә китә, унан һуң Өфөгә күсеп килә.
Силәбе дәүләт университетының юридик факультетында уҡый башлай, әммә Урал дәүләт физик культура университетына күсә һәм уны «физик культура һәм спорт» һөнәре буйынса тамамлай; 2015 йылда Башҡорт дәүләт университетын «юрист» һөнәре буйынса тамамлай. Силәбелә спорт һәм йәмғиәт эштәре менән шөғөлләнгән ваҡытында коммерция структураларында юрист булып та эшләй.
Саян-Шушенск ҡурсаулығы
Саян-Шушенск   дәүләт тәбиғәт биосфера ҡурсаулығы   — Красноярск крайының көньяғындағы Йәнәсәй йылғаһының уң ярында,  Көнбайыш Саян районында,  Саян-Шушенск  һыуһаҡлағысы  зонаһында урынлашҡан  ҡурсаулыҡ.
Майҙаны — 3904 км2.
Рельефы — таулы. Тауҙарҙың бейеклектәре  500- 2735 метрға  тирәһендә тирбәлә.
Тәбиғәт берлектәренә һыуһаҡлағыстың йоғонтоһон өйрәнә.
Төп һаҡланыу объекты - ҡар барысы (ирбис). Ҡурсаулыҡтың хайуандар донъяһы бик ныҡ төрлө.
Ҡурсаулыҡтың күпселек өлөшөн урмандар биләй. Иң байлығы, ҡиммәте - себер кедры. Кедрлыҡтарҙың майҙаны 1000 км² -тан ашыу.
Ҡурсаулыҡтың барлыҡҡа килеү тарихы
Саян-Шушенск ГЭС-ы 1961 йылда проектҡа ингән, 1966 йылдан башлап төҙөлөш башланған, ә 1975 йылда Йәнәсәй йылғаһы  быуыла.
Әммә 1967 йылда уҡ киләсәктә нимә буласағын һәм ысынында нимә булғанын өйрәнеү өсөн буласаҡ һыу һаҡлағысы зонаһында ҡурсаулыҡ ойоштороу кәрәклеге тураһында тәүге мәҡәләләр донъя күрә башлай.
Һәр һыуһаҡлағыс — ул экосистемаға йөғонто яһаусы ҙур көсөргәнеш булып тора.
Бындай көсөргәнеш дәүмәле, әлбиттә, алдан иҫәпләнергә тейеш һәм алдан ниндәйҙер компенсация саралары ҡабул ителергә тейеш.
Был компенсация   тирә-яҡ мөхиткә янаған зыянға тулыһынса ярашлы булырға, һыуһаҡлағыс килтергән  зыян  мөмкин тиклем   кәметелергә тейеш.
Ҡурсаулыҡ баштан уҡ ГЭС төҙөлөшөндә компенсация сараларының береһе булараҡ ойошторолған.
Ойошторолған мәленән алып экосистеманы һаҡлап ҡалыу уның  бурысы булып тора.
Был урындарҙың төпкөлдә булыуы арҡаһында ул йылдарҙа ҡурсаулыҡ биләмәһендә браконьерҙар ҙа, ағас әҙерләүселәр ҙә булмай.
Был урындарҙың майҙаны миллион гектар самаһы ерҙе  алып тора. Әммә ҡурсаулыҡ төҙөүгә ҡаршы геологтар сығыш яһай. Сөнки бында табылған асбест  ятҡылыҡтарын  киләсәктә файҙаланыу планлаштырған булалалар. Шуға күрә ҡурсаулыҡ өсөн бары  400 мең гектар  майҙан ғына рөхсәт ителә.
1978 йылдан алып бында бөтә аспекттар буйынса тикшеренеүҙәр башлана - үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы, геология, ҡар япмаһы, һыу ятҡылыҡтары һәм башҡалар өйрәнелә.
1985 йылдан ҡурсаулыҡҡа биосфера статусы бирелә, йәғни уны ЮНЕСКО-ның халыҡ-ара ҡурсаулыҡтары системаһына индерәләр.
Уның яңы статусы буйынса тикшеренеүҙәр комплекслы характер  ала. Әгәр ҡәҙимге ҡурсаулыҡта азот, пестицидтар һәм башҡа ҡайһы бер күрһәткестәр теркәлмәһә, хәҙер, комплекслы мониторинг махсус станцияһы төҙөлгәндән һуң, тирә-яҡ мөхиттең бөтә параметрҙарын тиерлек күҙәтеү башланды. Даими нигеҙҙә үҫемлек япмаһы анализдары үткәрелгән, тикшереүгә ҡар өлгөләре алынған. Аҙаҡ Хакасияның һәм Новосибирскиҙың Гидрометүҙәк бүлексәләрендә был мәғлүмәттәр  эшкәртелгән.
Һыуһаҡлағыстарҙы тултырыу осоронда биләмәнең торошо
Һыу һаҡлағыста һыу туплау  барышында ғәмәлдәге ҡурсаулыҡ биләмәһенең 1,2 проценты һыу аҫтында ҡалған. Был һыу һаҡлағысты эшләгәндә йыл һайын яҙға сыҡҡан биләмә 40 метр тирәһе.
Артабан нимә була.
Тәүгеләрҙән булып йыртҡыстар, бигерәк тә бүреләр иң беренсе булып  һәм  тиҙ генә  яраҡлаша. Тояҡлыларға яраҡлашыу өсөн 10-12 йыл кәрәк булып сыға. Хәҙер улар һыу һаҡлағысы барлыҡҡа килгәнгә тиклем эшләгән традицион күсеү (миграция) прроцестарын тергеҙә. Йәғни ғалимдарҙың һирәк иҫәпләнгәнтау кәзәләренең популяцияһы өҙөлөү ҡурҡынысы бар тип хәүефләнеүе  юҡҡа сыға.
Һис шикһеҙ, ГЭС-тың барлыҡҡа килеүе менән тәбиғәт үҙгәрә. Климат йылыраҡ булып китә. Яр буйындағы үҫемлектәр донъяһы үҙгәрә. Ҡайһы бер үҫемлектәр һәм хайуандар юҡҡа сыға. Уның ҡарауы, кешенең хужалыҡ итеү менән бәйле төрҙәр киң тарала. Һыуһаҡлағыстың булыуы Йәнәсәйҙең туңмауына, уның ҡош-ҡорт өсөн ҡышлау урынына әйләнеүенә килтерә. Хәҙер Йәнәсәйҙә ун  меңләп  өйрәк ҡышлай ҡышлай.. Бынан тыш, гидрологик режим үҙгәрә, йәғни йыл һайын булып килгән  килгән ташҡындар туҡтай.
Дымлылыҡ һәм климат йылытыуға бәйле вегетацион осор бер айға тиерлек арта. Ҡурсаулыҡ хеҙмәткәрҙәре күҙәтеү ысулын файҙаланып, йыл әйләнәһендә бер урынды бер урындан фотоға төшөрөп бара. . Фотоһүрәттәрҙә был урындағы үҫемлектәр япмаһының  хроник рәүештә үҙгәреүе асыҡ күренә. Ахыр сиктә экосистема бөтөнләй үҙгәрә.
Тауҙарҙың ҡоро дала битләүҙәре хәҙер ҡыҙыу рәүештә ағаслана бара. Һыу һаҡлағыста һыу күпкә таҙарған. Аналитиктар буйынса ул тәбиғи хәлдә эсәр һыу итеп ҡулланыла ала. Был күрһәткес буйынса ГЭС-тан түбәндә Йәнәсәйҙә  балыҡ үрсетеү өсөн шарттар  бик яҡшы булып тора.
Саян-Шушенск һыуһаҡлағысының  криоген төрҙәр (элек өҫтөнлөк иткән төрҙәр) юҡҡа сыҡҡандар. Йәғни элек өҫтөнлөк иткән балыҡтарҙың төрҙәре: бәрҙе, ҡыҙыл балыҡ, быйыт ( ленок) хәҙер юҡ. Ләкин ҡушылдыҡ йылғаларҙа бәрҙе һәм быйыттың һаны тулыһынса тергеҙелгән. Бары ҡыҙыл балыҡтың ғына селбәрәләре күп осраһа ла, өлкән балыҡтары әлегә һирәк күренә.
Уның ҡарауы балыҡтарҙың яңы төрҙәре барлыҡҡа күбәйә. Дөйөм биомассаны алғанда, хәҙер балыҡ запасы күбейгән. 2006 йылдан Саян-Шушенск һыуһаҡлағысы балыҡсылыҡ кәсебе хужалыҡтары исемлегенә индерелгән.
Ҡурсаулығын киңәйтеү
1994 йылда Красноярск крайы хакимиәте ҡарары менән өҫтәмә һаҡ зона булдырыла —тағы 102 мең гектар ер ҡушыла.
Ҡурсаулыҡ биләмәһенә директор  пропускы менән генә үтә  алыу  режимы индерелгән.
2000 йылға өҫтәп тағын 591 мең гектарға иҫәпләнгән биосфера полигоны проекты әҙерләнгән. Хакимиәт ҡарары һәм Дәүләт комитеты ҡарары менән биосфера полигон булдырылған.
Үҙенең статусы буйынса полигонға түбәндәгеләр инә::
Саян-Шушенск ГЭС-ың тәбиғәтте һаҡлау эштәрендәге өлөшө
Тәү сиратта был эштә проблеманың төп сәбәпсеһе — "П. С. Непорожний исемендәге Саян -Шушенск  ГЭС-ы" асыҡ акционерҙар йәмғиәте ҡатнаша һәм мониторинг өсөн киткән сығымдарҙы финанслай.
1994 йылдан 1997 йылға тиклемге илдә "үҙгәртеп ҡороу" менән бәйле  тарҡалыш булған осорҙа, ҡурсаулыҡтың бөтә коммуналь сығымдарының яртыһын Сәйәси-Шушенск ГЭС-ы, ә икенсе яртыһын Минусинск йылылыҡ электр үҙәге үҙенә алған.
1993 йылда "СШГЭС-тың йоғонтоһо зонаһында мониторинг тикшереүе программаһы" исеме аҫтында документ әҙерләнә.
Ҡар барыҫтары популяцияһы
Әлеге ваҡытта Саян-Шушенск биосфера ҡурсаулығында ун ике ҡар барысы йәшәй (ирбис).Һуңғы бер нисә йылда ирбистарҙың һаны тотороҡланды.
Мөстәҡиллек майҙаны
Мөстәҡиллек майҙаны (Mustaqillik Maydoni, مستقل mustaqil «бойондороҡһоҙ») - Үзбәкстан баш ҡалаһы Ташкенттың үҙәк майҙаны. Унда байрам тарихи ваҡиғалар дәүләт һәм бәйрәмнәре көндәрендә байрам саралары һәм хәрби парадтар үткәрелә.
Тарих
Ташкентты Рәсәйғә ҡушылғандан һуң, 1865 йылда ҡала хакимиәте Анур каналының үткән шәһәрҙән икенсе яғына табан яңы Европа шәһәрен төзи башлаған. Яңы ҡала төҙөлөшө дөйөм генераль план буйынса тормошҡа ашырылды, унда ҡала урамдарын һәм майҙандарын үҙәк-радиаль планлаштырыу ҡаралган ине.
Нахорҙың һул яҡ ярында Боронғо ҡала ҡапҡаһы алда төҙөлгән Ташкент нығытмаһынан юл аша Туркестан генерал-губернаторы резиденцияһы төҙөлгән, ул «Аҡ йорт»тип атала.
Аҡ йорт эргәһендәге майҙан алға эт майҙаны исемен алды, сөнки Губернатор һарайы эргәһендәге майҙандың икенсе яғында һуңыраҡ Спас-преображенский (хәрби ) соборы төҙөлдө.
1930-сы йылдар башында, хакимиәт ҡарары буйынса, собор һүтелә майҙаны һәм Ҡыҙыл майҙан исемен ала.
1930 йылда Ташкентта генераль реконструкциялау планы нигеҙендә, архитектор С. Полупанова проекты буйынса Губернатор йорто урынында Үзбәк ССР Халыҡ Комиссарҙары Советы йорто төҙөлә.
1934 йылдың 24 ғинуарында Үзбәк ССР советтарының Үҙәк һайлау комиссияһы Ташкентта Үзбәк ССР Халыҡ Комиссарҙары Советы йорто алдында В. И. Ленинға һәйкәл ҡуйырға ҡарар итә. 1936 йылдың 15 ноябрендә Үзбәкстан советтарының Ғәҙәттән тыш VI съезы делегаттары ҡатнашында Мәскәү скульпторы профессор Б. Д. Королев проекты буйынса төҙөлгән һәйкәл асыла.
1952-1954 йылдарҙа Ташкенттың Ҡыҙыл майҙанында реконструкция яһала. Үзбәк ССР Министрҙар Советы йорто фасадына реконструкция барышында үзбәк милли архитектураһы биналары өсөн хас булған элементтар төҫ менән яҙылған. Б. Д. Королевтың эш һәйкәле Ургенч ҡалаһында урынлаштырыу өсөн тапшырылды. Ә Үзбәк ССР Министрҙар Советы йорто алдында 1956 йылдың 30 апрелендә скульптор М. Г. Манизер эше В. И. Ленинға һәйкәл ҡуйылған.
Чайка Мария Павловна
Чайка Мария Павловна (23 март 1923 йыл — 21 июль 2003 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-физигы, атом спектроскопияһы, лазер физикаһы һәм оптика өлкәһе белгесе, физика-математика фәндәре докторы (1971), профессор (1971), СПбДУ-ның почетлы профессоры (2003). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). СССР-ҙың фән һәм техника өлкәһендә дәүләт премияһы лауреаты (1976).
Биографияһы
Мария Павловна Чайка 1923 йылдың 23 мартында Мәскәү өлкәһенең Загорск ҡалаһында хәрби хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуа.
1940 йылда мәктәп тамамлағандан һуң Ленинград дәүләт университетының физика факультетына уҡырға инә. 1942 йылдан алып 1945 йылға тиклем Томск дәүләт университетының физика факультеты уҡый.
1963—2003 йылдарҙа — В. А. Фок исемендәге ғилми-тикшеренеү институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, төп ғилми хеҙмәткәре һәм оптик когерент лабораторияһы мөдире. 1971 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1977 йылда М. П. Чайкаға «Обнаружение, исследование и приложение новых оптических явлений, обусловленных когерентностью и ориентацией атомных состояний» (1955—1976)" эштәр циклы өсөн СССР-ҙың Дәүләт премияһы тапшырыла. Уның ҡаҙаныштарының халыҡ-ара кимәлдә танылыуы тураһында 1993 йылда алған Гумбольдт премияһы ла һөйләй . М. П. Чайка фәнни кадрҙар әҙерләү буйынса ла эш алып бара: Санкт-Петербург дәүләт университетының физика факультеты бакалавриатында аспиранттар, магистранттар, студенттар менән менән етәкселек итә. Уның тарафынан 30-ҙан ашыу фән докторы һәм кандидаты, бик күп белгестәр, ә һуңғы йылдарҙа магистрҙар әҙерләнгән . 2003 йылда ул СПбДУ-ның почетлы профессоры була.
2003 йылдың 21 июлендә Санкт-Петербургта вафат була.
Нинбург (Зале)
Нинбург (Зале) (Nienburg (Saale)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 6989 кеше йәшәй. Майҙаны — 24,55 км2. Диңгеҙ кимәленән 65 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6429 һәм автомобиль коды — SLK.
Заморный Яр
Заморный Яр — Рәсәй йылғаһы. Белгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға №1080 Нежеголь йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Донец (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Северский Донец (һыу бассейнының Рәсәй бүлеге), йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Сүлле
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Нойбранденбург
Нойбра́нденбург (Neubrandenburg, н.-луж. Nowy Braniboŕ, полабск. Branibor Nowy ) —Германияла Мекленбург-Алғы Померания ерендәге ҡала. Мекленбург Поозерье районына инә.
Тарихы
Нойбранденбург ҡалаһына 1248 йылдың 4 ғинуарында граф Йохан Бранденбург нигеҙ һала.
1945 йылда  совет ғәскәрҙәре тарафынан фашист оккупацияһынан азат ителә. Азат ителгәндән һуң ҡала башлығы итеп Сагнаев Барлыбай тәғәйенләнә.
2011 йылдың 1 июленә Мекленбург Поозерье районы составына инә; быға тиклем ер буйһоноуында ҡала статусына эйә булған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Нуғайбәк (исем)
Нуғайбәк  — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.
Этимологияһы
Нуғайбәк исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ноғай-бәк тигән мәғәнәләрҙе аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Нуғайбәк Әсәнов (Хәсәнов)-Сотник.
Топонимдар
Нуғайбәк (Нагайбаково) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 317кеше.
Мәҙәниәттә
Нуғайбәк (йыр) — башҡорт халыҡ йыры.
Сығанаҡтар
''' — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.
Оло Воронья
Оло Воронья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының һул ярына тамағынан 178 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лавнюга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Болашты
Болашты (Блашта) — Рәсәй йылғаһы.
Ер-Яха (йылға)
Ер-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыданс ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Болашты
Географияһы
Болашты йылғаһы Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Өпәйле йылғаһының уң ярына тамағынан 2,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км. Тамағынан 6,2 км өҫтәрәк уға Кесе Болашты йылғаһы килеп ҡоя.
Ер-Яха (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Болашты
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, инештән Долгобродск һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама
Ер-Яха (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Болашты
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса. :
Этимологияһы
Гидроним башҡорт телендәге болаш һүҙенән диалекттағы -ты һүҙ яһаусы аффикс ярҙамында барлыҡҡа килгән (Болашты — Болашлы).
"Башҡорт АССР-ының топонимдары һүҙлеге"ндә болаш һүҙенән барлыҡҡа килгән бер нисә топоним килтерелә: (диал.) — Болашты — спорное. Ср.: Болашты (Талашты) яланы — поляна в Абзелиловском районе, д. Кирдасово; Болашты — речка в Бурзянском районе. . От
Һанновер
Һанновер (нем. Hannover ) — Германия Федератив Республикаһында Түбәнге Саксония еренең административ үҙәге. Ганновер – Түбәнге Саксонияла иң ҙур ҡала.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Төньяҡ диңгеҙгә тиклем алыҫлыҡ 160 км тәшкил итә, Балтик диңгеҙенә — 200 километр. Һанновер Люнебург буш ерҙәренең  һәм таулы Везербергланд ялғауында ята. Иң юғары нөктәһе: Кронсберг тауы —  118 м.
Күп йыллыҡ уртаса йыллыҡ температура — 8,7 °C, яуым-төшөм 644 мм.
34,1 % майҙанды ҡаланың биналары биләй, 15,5 проценты — коммуникациялар, юлдар, 11,4 проценты — урмандар, 14,7 % — башҡа ултыртылған йәшеллектәр, 15,8 % — баҡсалар һәм ауыл хужалығы ерҙәре  тәшкил итә.
Халҡы
Һанноверҙың 2015 йылдың 31 декабренә ҡарата халҡы 532 163 кеше тәшкил итә
Тарихы
1150 — Һанновер тураһында беренсе тапҡыр телгә алына. Вельф герцогы Генрих Лев (1139—1195) Лайне йылғаһының һул ярына  Лауенроде замогын төҙөй.
1241 — ҡалаға Магдебург хоҡуғы бирелә.
1256 — ҡала советы Изге Руз госпитален ойоштора.
1526 — тәүге тапҡыр һыраның популяр сорты ҡайнатыла.
1533 — Реформация. Католик сиркәү советы Хильдесхаймға ҡаса. Ҡала халҡы XIX быуат уртаһына тиклем лютеранлы булып ҡала.
1626 — Һанновер халҡының өстән бер өлөшө чума ҡорбаны була.
1636 — герцог Георг фон Каленберг Һанноверҙы үҙенең резиденцияһы сифатында һайлай, оборона ҡоролмаларының яңы комплексын төҙөй.
Герцог Йоһанн Фридрих (1665—1679) Лейбницҡа Херренхаузенда баҡсаға нигеҙ  һалырға ҡуша (1676) һәм үҙе ойошторған китапхана менән етәкселек итеүҙе йөкмәтә.
Йоһанн Фридрихтың вариҫы Эрнст-Август (1679—1698) Изге Рим империяһының курфюрст титулын ала. Һанновер Брауншвейг-Люнебург герцоглығының баш ҡалаһы була.
1701 йыл — кенәз ҡыҙы Софи (Kurfürstin Sofie) Бөйөк Британияның тәхет вариҫы иғлан ителә.
1732 йыл — «Wöchentliche hannoversche Intelligenz-Zettel» — Һанноверҙа тәүге гәзит сығарыла.
1788 йыл — Мәғрифәтселек дәүере яҙыусыһы А. фон Книггестың «Об обращении с людьми» («Über den Umgang mit Menschen») китабы сыға.
1790 йыл — һауала осоусы Бланшар (Blanchard) һауа шарында осоп күрһәткәне өсөн магистраттан ҡаланың почетлы гражданы исемен ала.
1803 йыл — Һанноверҙың француз ғәскәрҙәре тарафынан ун йыллыҡ оккупацияһы башлана. Күпмелер ваҡыт ҡала Вестфалия короллеге составына инә, унда Наполеондыың ир туғаны  Жером Бонапарт хакимлыҡ итә.
1719 йылда Бремен һәм Верден герцоглыҡтары, 1803 йылда — Оснабрюк, 1814—1815 йылдарҙа — Көнсығыш Фрисландия, Хильдесхайм, Линген, Меппен берләштерелә. 1814 йылда Вена конгресы ҡарары буйынса һәм Эрнст Мюнстр тырышлығы ярҙамында (Ганновер эштәре менән  1815—1831 йылдарҙа идара итеүсе), Һанновер короллек  статусын ала  һәм Германия союзына инә.
1826 йыл — континенталь Европала тәүге тапҡыр урамдар яҡтылыҡ бирә торған газ ярҙамында яҡтыртыла
1828 йыл — Гётеның «Страдания юного Вертера» романындағы Лоттаның прототибы Шарлотта Кестнер вафат була.
1837 йылда Һанновер тәхетенә Камберленд герцогы Эрнст Август ултыра ( 1837 йыл—1851 йылдарҙа хакимлыҡ иткән) — йөҙҙән ашыу йыл эсендә беренсе тапҡыр Бөйөк Британия короле булмаған һәм даими рәүештә Германияла йәшәгән Һанновер хакимы.
1843 йыл — Һанновер һәм Лерте араһында беренсе тимер юлы бәйләнеше. Һанноверҙа төп тимер юл вокзалы — туранан-тура схема буйынса планлаштырылған Германияла беренсе вокзал.
1851 йыл —«Victoria regia» рауза сорты   Херренхаузен баҡсаһында беренсе тапҡыр сәскә ата.
1866 йыл — Пруссия Һанноверҙан короллекте тартып ала. Ҡала пруссия провинцияһы Һанноверҙың баш ҡалаһы була. Король Георг V илде ташлап китә.
1887 йыл — Эмиль Берлинер тарафынан граммофон уйлап табыла.
1902 йыл — донъяла беренсе тапҡыр үҙйөрөшлө пожар экипажын эксплуатациялау башлана.
1905 йыл — Германияла «Бальзен» фирмаһының кондитер фабрикаһында беренсе конвейеры сафҡа индерелә.
1916 йыл — Рейн — Һанновер участкаһында урта герман судоходство өсөн каналды эксплуатациялау башлана.
1924 йыл — «Hanomag» фирмаһы әҙ һыйҙырышлы «Коммисброт»  автомобилдәре  сериялы сығарыла башлай. Һанновер ҡалаһында радиотапшырыуҙар башлана.
1928 йыл — Урта герман судоходство каналында Гинденбург исемендәге шлюз сафҡа индерелә.
1939 йыл — яҡынса 60 мең әсир ҡала предприятиеларында мәжбүри хеҙмәт менән шөғөлләнә.
1943 йыл — Һанновер биҫтәһендә: Алеман Лиммерҙа, Мисбургта һәм Штокенда    концлагерҙар төҙөлә
1944 йыл — Лангенхагенда концлагерь төҙөлә.
1940 йылдан башлап союздаш авиация Һанноверға 88 хәрби осош яһай, һөҙөмтәлә ҡала 90 процентҡа емерелә, 6 меңгә яҡын кеше һәләк була, вермахт хәби хеҙмәткәрҙәре араһында юғалтыуҙар Һанноверҙан 10 мең кеше тәшкил итә.
1946 йыл — Һанновер британ оккупацияһы зонаһында урынлаша һәм яңы барлыҡҡа килгән Түбәнге Саксония еренең баш ҡалаһы була.
1946 йыл — «Һанновер мөғжизәһе» — емерек ҡаланы тергеҙеүҙең новаторлы концепцияһы ойошторола. Концепцияның артабанғы үҫеше «Автомобиль өсөн ҡала».
1947 йыл — беренсе Hannover Messe даими халыҡ-ара сәнәғәт күргәҙмәгә нигеҙ һалына, ул ҡала өсөн иҡтисади эшмәкәрлектең яңы мөмкинлектәрен аса.
1952 йыл — граждандар авиацияһы өсөн Һанновер-Лангенхаген (HAJ) аэропорты  асыла.
1961 йыл — емерелеп бөткән ҡала үҙәген тергеҙеүҙе тамамлау тураһында рәсми рәүештә  иғлан ителә.
1965 йыл —ер аҫты тиҙ йөрөшлө трамвай линияһының беренсе линияһы төҙөлә башлай.
1974 йыл — Һанноверҙа футбол буйынса донъя чемпионаты үтә.
1986 йыл — Industriemesse ойошмаһынан  CeBIT  формаль рәүештә бүленә
1988 йыл — Һанноверҙа  футбол буйынса Европа чемпионаты үтә. 2000 — ЭКСПО 2000  — бөтә донъя күргәҙмәһе  үткәрелә—   һәм бының менән бәйле ҡаланың бөтә инфраструктураһы  яңыртыла. Һанноверҙы күргәҙмә үткәреү урыны итеп һайлауҙа, Германияның, буласаҡ федераль канцлеры Герхард Шрёдер (ул саҡта  Түбәнге Саксония еренең премьер-министры) булышлыҡ итә, ул әле лә Һанноверҙа йәшәй. 2005 йылда Һанноверҙа уның канцлер вазифаһы менән хушлашыу тантанаһы үтә.
2001 йыл — Һанновер ҡалаһында хоккей буйынса донъя чемпионаты, шул иҫәптән финал үтә.
2006 йыл — реконструкцияланған стадионда көнэлгәре уйындар һәм футбол буйынса донъя чемпионатының һигеҙҙән бер финалы үтә.
Иҫтәлекле урындары
''Kurt-SchwItters-Platz. Ул'' 1992 йылда асыла һәм 1972 йылда киңәйтелә. Матур архитектура бинаһы. Күркәм коллекция. 1900 —1930 йылдар сәнғәте  Пикассо, Клее, Малевич, Швиттерс әҫәрҙәрен тәҡдим итә. Сюрреалистар, дадаистар һәм экспрессионистар киң күрһәтелә.
Август Кестнер музейы
Трамплац, 3 майҙанында урынлашҡан. Грек һәм мысыр сәнғәте, боронғо римлеләр һәм этрусктар әҫәрҙәре, урта быуаттарҙан алып беҙҙең көндәргә тиклем башлап  шулай уҡ урта быуаттарҙан беҙҙең көндәргә тиклем һөнәрселек әйберҙәре күрһәтелә. Бина заманса күренә, әммә 1889 йылдағы неоклассик бинаны был бары тик тыштан ғына ҡаплап тора.
Түбәнге Саксония ерендәге музей
Вилли Брандт, 5 майҙанында урынлашҡан. Музейҙың дүрт бүлеге бар: XI быуаттан алып импрессионистарға тиклем һынлы сәнғәт һәм скульптура; тәбиғәт тарихы (геология, зоология һәм аквариум); боронғо дәүергә тиклем бик бай тупланма; этнологик бүлек (бөтә континенттарҙан экспонаттар). Өс юғарыла әйтеп үтелгән музейҙар ҡала үҙәгендә, яңы ратуша эргәһендә (Neues Rathaus) бер-береһенән яҡын урынлашҡан.
Ҙур баҡса
Херренхаузен районында ҙур баҡса, Ганноверҙың ғорурлығы, барокко стилендәге күркәм баҡса, Версаль өлгөһө буйынса, 1666—1714 йылда һалынған. Һарай герцог Ганноверскийҙарҙың йәйге резиденцияһы булып хеҙмәт итә, 1943 йылда емерелә. Ике матур бина ғына емерелмәй ҡала — оранжереяһы һәм галереяһы. Йәй бында театр һәм музыкаль тамашалар күрһәтелә, фейерверктар ойошторола.
1945 йылдан һуң тергеҙелгән герцогтар һарайында билдәле XIX быуат рәссам-сатиригы Вильгельм Буш исемендәге музей урынлашҡан. Музейҙа В. Буштың карикатураларының ҙур коллекцияһы ғына түгел, шулай уҡ үткән һәм хәҙерге заман рәссамдарының эштәре лә бар.
Яңы ратуша
Ҡала идаралығы бинаһы, 1901—1913 йылдарҙа төҙөлгән.
Машзее
Машзее —  1934—1936 йылдарҙа һаҙлыҡ урынында төҙөлгән яһалма күл. Ҡала был күлде Веймар республикаһы (1918—1933) ваҡытында уҡ ойошторорға планлаштыра, әммә ул саҡта проект тормошҡа ашырылмай. Башланғысты нацистар идеологик маҡсатта элеп ала, улар коллектив саралар культы, хеҙмәттә бәхет тапҡан халыҡ, сәләмәт ял кеүек лозунгтар иғлан итә. Күл яры буйында шул дәүерҙе хәтерләткән колонна һәм скульптура күтәрелә. Колоннаның нигеҙендә ҡурҡыныслы немец бөркөтө һәм фашист свастикаһы менән биҙәлгән буш түңәрәк. Йәй сәғәт һайын ял итеү катеры ҡуҙғала. Машзее янында совет хәрби әсирҙәренең зыяраты урынлашҡан, унда мемориал урынлашҡан, мемориалдың авторы совет скульпторы Николай Мухин-Колода.
«Ҡыҙыл еп»
«Ҡыҙыл еп» — 4,2 км оҙонлоҡтағы туристик маршрут, ҡаланың төп иҫтәлекле урындарын үҙ эсенә ала. Маршрут Төп Тимер юлы вокзалынан башлана, король Эрнст Августың шул уҡ исемдәге майҙандағы ат статуяһынан башлана. Юлдың беренсе участкаһы — Крёпке майҙанына (нем. Kröpcke ) китә. Был майҙан — Һанноверҙың төп саты. Бында халыҡтың күмәк күңел асыуҙары һәм сәйәси митингтар үтә. Майҙандың түбәнге өлөшөндә «Елдәр розаһы» урынлашҡан, ул Һанноверҙан алып донъяның ҙур ҡалаларына тиклем  алыҫлыҡты күрһәтә. Майҙан аҫтында  йәнле сауҙа урамы үтә, ул  ер аҫтында төп тимер юлы вокзалын һәм Крёпке метро станцияһын — төп күсеп ултырыу үҙәген тоташтыра.
Опера театры
Опера майҙанында урынлашҡан. Гүзәл архитектура һәм иң яҡшы спектаклдәр. Был бина неоклассик стилдә һарай яны архитекторы Георг Людвиг Лавес (1814—1864) тарафынан төҙөлгән, ҡала йөҙөн булдырыуҙа ҙур өлөш индерә.
Бегинок башняһы
Ам-Хоэн-Уфер (нем. Am Ufer Hohen ) яр буйы  урамында  X быуаттан беренсе  йорттар төҙөлә башлай. Ҡаланың исеме шунан киткән. Бегинок башняһы 1357 йылдан билдәле.
Баҙар сиркәүе
XIV быуат сиркәүе кирбес готикаһы стилендә.
Изге Эгидий сиркәүе
XIV быуатта төҙөлгән, утҡа тотолғандан һуң емерелгән, ул һуғыш емереклектәре ҡомартҡыһы булараҡ һаҡлана. Сиркәүҙә ҙур ҡыңғырау бар, уны Японияның Хиросима ҡалаһы Икенсе донъя һуғышы йыллығы хөрмәтенә бүләк иткән.
Иҫке ратуша
Иҫке Ратуша (Rathaus Altes) — Һанноверҙа беренсе ратуша, иҫке ҡала йәмәғәт бинаһы.
Ватерлоо колоннаһы
Бейеклеге 46 м булған колонна 1815 йылда Наполеон өҫтөнән   еңеү хөрмәтенә  1832 йылда  архитектор Лавес тарафынан төҙөлгән. Ватерлоо янындағы һуғышта Ганноверҙан да ғәскәрҙәр ҡатнашҡан.
Һанновер зоопаркы
Һанновер зоопаркының 22 гектар территорияһында  200 төрҙәге 2000-дән ашыу хайуан бар.
Германияла Серенгети паркы (Safari Serengeti Park)
Ганновер менән Бремен араһында  Сафари Серенгети паркы урынлашҡан. Майҙаны 200 гектарҙан ашыу. Был паркта  африка сафари-парктарында кеүек, иректә жирафтар, филдәр, зебралар, бизондар һәм мөгөҙморондар йөрөй, саҡ-саҡ һиҙелерлек  кәртәләр артында   йыртҡыс хайуандар, мәҫәлән, африка арыҫландары, леопардтар һәм бенгаль юлбарыҫтары йәшеренә. Шуға күрә бында йәйәү йөрөү тыйыла.
Дёрен башняһы
Дёрен башняһы (нем. Döhrener Turm ) — урта быуат ҡарауыл башняһы.
Һаулыҡ һаҡлау
Һанноверҙың ҙур клиникаларының береһе университет клиникаһы (МНН), ул үҙенең  фәнни ҡаҙаныштары менән Түбәнге Саксонияла ғына түгел, бөтә Германияла билдәле. Тап ошо клиникала йөрәк ауырыулы балалар өсөн үҫеүсе йөрәк ҡапҡасының уникаль методикаһы булдырылған. Клиника бөтә Европанан, шулай уҡ Рәсәйҙән, БДБ илдәренән һәм Ғәрәм Әмирлектәренән күп һанлы пациенттарҙы ҡабул итә. Һанноверҙың университет клиникаһы дәүләт дауалау учреждениеһы булып тора, шуға күрә дәүләт ҡаҙнаһынан финанслана.
Тимер юл бәйләнеше
Һанновер — ике магистраль Берлин—Амстердам һәм Гамбург—Мюнхен сатындағы эре тимер юл  үҙәге. Пассажир вокзалының  үткәреү һәләте көнөнә 250 мең кеше  (вокзал бинаһында урынлашҡан сауҙа үҙәгенә килеүселәрҙе иҫәпкә алып). Көн һайын 686 поезд ебәрелә, шуларҙың 64 тиҙ йөрөшлө  ICE Deutsche Bahn поезд.
Һанновер ҡалаһында Deutsche Bundesbahn тимер юл дирекцияһының береһе урынлашҡан.
Ҡала яны-ҡала юлдары үҫешкән. Һанновер ҡала эсе тимер юлы (S-Bahn) халыҡ-ара аэропорт менән күргәҙмә комплексы араһында тура юлды тәьмин итә.
Ҡала транспорты
Тиҙ йөрөшлө трамвай маршрутының дөйөм оҙонлоғо ~167 км, уларҙың — 20 км ер аҫты туннеле, автобус маршруттары.
Ике төр транспорт өсөн берҙәм юл йөрөү документтары GVH тариф килешеүенә ярашлы яраҡлы (өлөшләтә ҡала яны поездары Bahn AG. Deutsche өсөн яраҡлы). Һанновер һәм округтар тарифтар зонаһына бүленгән, юл хаҡы зоналарҙың һанына һәм билеттың/абонементтың ваҡытына бәйле. Ҡала ситендә яраҡлы көндөҙгө билет 2014 йылдың 1 сентябренә ҡарата 4,90 Евро тора.
Авиация транспорты
Һанновер-Лангенхаген (HAJ) халыҡ-ара аэропорты Һанноверҙың төп тимер юл вокзалы, шулай уҡ күргәҙмә комплексы территорияһы  поездар тармағы менән бәйле S-Bahn, Һауа юлы БДБ ҡалалары менән бәйле.
Йылға транспорты
Йылға транспортының йыллыҡ ташыу күләме 2,8 млн тонна тәшкил итә, навигация Урта герман судоходство каналы буйынса башҡарыла.
Билдәле шәхестәре һәм почетлы граждандары
=== Ганноверҙың билдәле кешеләре : ===
Һанновер ҡалаһының почетлы граждандары
2016 йылдың июнендәге мәғлүмәт буйынса, Ганноверҙың 150 кешеһе 2016 йылда иҫтәлекле миҙалдар менән бүләкләнгән. Уларҙан ике кеше был маҡтаулы исемдән нацист енәйәтселәре булараҡ 1978 йылда мәхрүм ителә (Адольф Һитлер һәм Бернгард Руст).
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ивица (Корочи ҡушылдығы)
Ивица (Мокрая Ивица) — Рәсәй йылғаһы. Белгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Короча йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Донец (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Северский Донец (һыу бассейнының Рәсәй бүлеге), йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гинзбург Борис Соломонович
Гинзбург Борис Соломонович (28 март (9 апрель) 1895 йыл, Херсон губернаһы, Ингулец — 3 июнь 1974 йыл, Ҡазан) — совет санитар табибы, Татар АССР-ының һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары (1938—1940), медицина фәндәре докторы (1940), профессор (1940).
Биографияһы
1895 йылдың 28 мартында (9 апрелендә) йәһүдтәрҙең игенселек колонияһы Ингулецта (хәҙерге Украина биләмәһендә), Рәсәй империяһында тыуған.
1916 йылда Херсон земство фельдшер мәктәбен тамамлай, һуңынан Һарытау университетының медицина факультетына уҡырға инә, 1921 йылда ошо уҡыу йортон тамамлай. Санитар-табип дипломын алып, Һарытау ҡалаһының төрлө медицина учреждениеларында эшләгән. 1930 йылдан 1932 йылға тиклем Томск дәүләт медицина институтына декан итеп тәғәйенләнә. Унда доцент була.
1935 йылда Мәскәүҙә табиптарҙың белемен камиллаштырыу Үҙәк дәүләт институты директоры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, 1937 йылдан был институттың директоры, РСФСР-ҙың Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариатында инструктор булып эшләй.
1938 йылда Татар АССР-ның Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары итеп тәғәйенләнә. 1940—1941 һәм 1945—1952 йылдарҙа Ҡазан дәүләт институтының һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороу кафедраһы мөдире булып эшләй, бер үк ваҡытта институттың базаһы булған 2-се балалар поликлиникаһын етәкләй. Шулай уҡ Ҡазан медицина институтында уҡыта.
1940 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, шул уҡ йылда профессор итеп һайлана.
Гинзбург 1953—1956 йылдарҙа Татарстан АССР-ның төрлө медицина учреждениеларында, 1956 йылда Чита дәүләт медицина институтының һаулыҡ һаҡлау курсы мөдире була, 1958 йылға тиклем ошо вазифала эшләй.
1974 йылдың 3 июнендә Ҡазанда вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Әсәлек һәм балалыҡты һаҡлау, балалар үлеме мәсьәләләре, халыҡҡа дауалау-иҫкәртеү ярҙамы ойоштороу буйынса хеҙмәттәр авторы.
Тулупов Владимир Васильевич
Биографияһы
Влади́мир Васи́льевич Тулу́пов 1954 йылдың 8 авгусында Өфөлә тыуған.
Мескита
Мескита (mezquita, һүҙмә-һүҙ «мәсет»), Мәскитә — рим-католик соборы (элекке мәсет). Испанияның Әл-Әндәлүстәге Кордова ҡалаһында урынлаша. Урта быуаттарҙа донъяла ҙурлығы буйынса икенсе урында булған мәсет (Өмәүиҙәр мәсетенән һуң). Был Өмәүиҙәр династияһының иң һоҡланғыс ҡомартҡыһы. Мосолман архитектураһы Мавритан стиленең иң бейек нөктәһе.
Тулупов Владимир Васильевич
Биографияһы
Ҡаланың 75-се һәм 118-се мәктәптәрендә, шулай уҡ 1-се хужожество мәктәбендә уҡый.
Иллипех
Иллипех — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назинская йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Тулупов Владимир Васильевич
Биографияһы
1971 — 1976 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында юғары һөнәри белем ала. Студент сағынан уҡ матбуғат баҫмаларына яҙыша һәм 1975 йылда «Ленинец» гәзитендә хеҙмәт юлын башлай.
Мескита
Тарих
785 йылда Кордовала төҙөлә башланған Бөйөк мәсет (хәҙер Мескита булараҡ билдәле) Пиреней ярымутрауында һәм Төньяҡ Африкала ислам архитектураһының башланғысын күрһәткән. Гранадалағы күркәм Әл-Хәмрә ҡәлғәһе төҙөлгәндә, мавритан архитектураһы үҙенең иң бейек нөктәһенә күтәрелгән.
Реконкистанан һуң католик сиркәүе итеп үҙгәртелә, ә ҡайһы бер интерьер деталдәре, арка һәм колонналар кеүек, византия стилистик деталдәренә алмаштырып була.
Иллипех
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тулупов Владимир Васильевич
Биографияһы
1976 йылда Воронеж дәүләт университетына стажер итеп ебәрелә, шунда 1977 йылда аспирантурала уҡырға ҡала.
1979 йылда ситтән тороп уҡыуға күсеп, Өфөгә ҡайта һәм төрлө матбуғат баҫмаларында эшләй башлай. 1982 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында уҡытыуға күсә.
1990 йылда ғаиләһе менән Воронежға күсенә һәм Воронеж дәүләт университетында уҡыта башлай.
2000 йылнда Кубань дәүләт университетында докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
2001 йылда профессор дәрәжәһе бирелә.
Хаген
Хаген (нем. Hagen ) — Германияның көнбайышында, Төньяҡ Рейн-Вестфалия федераль ерендә, Рур төбәгенең көньяҡ-көнсығышындағы ҡала. Йыш ҡына Хагенды Зауэрланд ҡапҡалары тип атайҙар (das Tor zum Sauerland), сөнки ул был төбәктең төньяҡ-көнбайыш өлөшө менән сиктәш. Халҡы 190,1 мең кеше тәшкил итә (2009 йыл).
Хагенда Германияның берҙән-бер ситтән тороп уҡыу формаһын тәҡдим иткән дәүләт университеты — Хаген  ситтән тороп уҡыу университеты  урынлашҡан
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Бучеджи тәбиғәт паркы
Бучеджи тәбиғәт паркы (Parcul Natural Bucegi) — Румынияла һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе, Көньяк Карпатта Бучеджи тау массивында урынлашҡан. Бучеджи тәбиғәт паркы биләмәһе 32663 га тәшкил итә.
Тарих
20 быуат башынан, оҙаҡ ваҡыттар, Бучеджи тау миассивы үҙенең һирәк һәм бай флораһы менән Румынияла һәм ситтә йәшәүсе күп кенә тикшереүселәрҙе һәм тәбиғәт яратыусыларҙың иғтибарын йәлеп иткән. Бучеджи тау массивында тәбиғәтте һаҡлау биләмәһен булдырыу тураһында беренсе тәҡдимдәр 1936 йылда уҡ була. Туризм үҫеше һәм тәбиғи ресурстарҙы файҙаланыу башланыу менән биологик төрҙәрҙең күпләп юҡҡа сығыу процессы башланда, шуға күрә урындағы тәбиғәтте һаҡлау һәм яҡлау буйынса тейешле саралар күрелә, һәм тәбиғәтте һаҡлау һәм яҡлау тураһындағы ООМ 7 / 01.27.1990 бойороғо менән раҫланды. Бучеджи тәбиғәт паркының сиктәре 2003 йылдың 4 мартындағы 230 номерлы Румыния хөкүмәтенең биосфера тыйыулыҡтарын, тәбиғәт һәм милли парк булдырыу, парк администрацияһын төҙөү тарыһында ҡарар менән билдәләнде.
Тәбиғәт паркы мәмерйәләр, упҡындар, коньондар, тау һырттарын, йылға үҙәндәрен, шарлауыҡтарҙы һәм урманлы тау райондарын үҙ эсенә ала һәм уларҙың флора һәм фаунаһын һаҡлай. Парк биләмәһендә булған  Бабель һәм Сфинкс тау һындары парктың ғорурлығы булып тора.
Паркның тасуирламаһы
Парк өлөшләтә Дымбовица, Прахова, Брашов биләмәләрендә урынлашҡан. Парк администрацияһы Мороень коммунаһының Дымбовица өйәҙендә урынлашҡан.
Парк территорияһы 32 663 га тәшкил итә. Парк территорияһында шулай уҡ үҫемлек, ағастарҙы, эзбислы һындарҙы һаҡлау өсөн 14 тыйыулыҡ районы булдырылған.
Тыйыулыҡтар 12 770 га майҙанды биләй, йәғни парктың 35%-ҡа яҡын өлөшө.
Башҡортостандың административ-территориаль бүленеш тарихы
Башҡортостандың административ-территориаль бүленеше тарихы — Башҡортостандың административ-территориаль ҡоролошо тарихы.
XVIII быуат башына саҡлы
XIX быуатҡа саҡлы башҡорттарҙың ырыу-ҡәбилә ойошмаһы, ер эшкәртеү һәм ер менән файҙаланыу традицияһы Башҡортостандың административ-территориаль ҡоролошо нигеҙе булған.
IX—XIII быуаттарҙа йәшәгән ғәрәп географтары Әхмәд Ибн Фаҙлан һәм Әбү Зәйед әл-Бәлхи, итальян монахы Джиованни дель Плано Карпини һәм голланд Гильом де Рубрук башҡорттарҙың иле, уның халҡы һәм йолалары тураһында мәғлүмәт ҡалдырған. Ибн Русте башҡорттар — «Волга, Кама, Тубыл һәм Яйыҡтың үрге ағымы араһындағы Урал һырттарының ике яғындағы территорияларҙы биләгән үҙ аллы халыҡ» тип билдәләгән, ә XII быуатта географ Иҙриси башҡорттарҙың ике: «эске» һәм «тышҡы» өлкәһе тураһында яҙған һәм башҡорт ҡалалары Немжан, Гурхан, Ҡараҡыя, Касра һәм Масраны телгә алған.
Башҡортостан Рәсәйгә ҡушылғандан һуң, уның төп территорияһы Ҡазан өйәҙе составына ингән. XVI—XVIII быуаттарҙа башҡорттар йәшәгән территория Өфө өйәҙе йәки Башҡортостан тип йөрөтөлгән, ул түбәндәге административ берәмектәрҙән торған: Ҡазан даруғаһы, Нуғай даруғаһы, Уҫы даруғаһы һәм Себер даруғаһы: «С того времени Уфимский уезд или паче вся Башкирь (Башкирия) разделена на четыре дороги, именованные по сему: к Сибири лежащая сторона названа Сибирская дорога, к Казани — Казанская, к пригороду Осе (кой построен на Каме реке) — Осинская, а к степным народам прозвана Ногайскою, которые наименования в рассуждении всей Башкирии и поныне наблюдаются». Был осраҡта даруға заманына ҡарата хужалыҡ ерҙәре төҙөлөшөнөң бер төрө тип ҡарала. Һәр даруғала старшина идара иткән. Даруғалар ырыу-ҡәбилә күрһәткесе буйынса төҙөлгән улустарҙан торған, ә улары, үҙ сиратында, аймаҡтарға, түбә, нәҫел-заттарға бүленгән.
XVIII быуат башынан алып ХХ быуат башына саҡлы
1708 йылда край Ҡазан губернаһына Өфө воеводствоһы итеп беркетелгән, аҙаҡ 1719 йылдан Өфө провинцияһы тип үҙгәртелгән. 1737 йылда тарихи Башҡортостандың урал арты өлөшө яңы барлыҡҡа килгән Иҫәт провинцияһы составына индерелгән. 1744 йылда Елизавета Петр ҡыҙының юғары бойороғо сыҡҡан: «Ырымбур губернаһы булһын һәм ул  Ырымбур губернаһы тип аталһын һәм унда Тайный советник Неплюев губернатор булһын». Ырымбур губернаһы Өфө һәм Иҫәт провинциялары территорияларында барлыҡҡа килгән.
1781 йылда Өфө наместниклығы ике өлкәнән, Өфө һәм Ырымбур өлкәләренән торған. Өфө өлкәһе 8 өйәҙҙән торған: (Бәләбәй, Бөрө, Бөгөлмә, Боғорослан, Миңзәлә өйәҙе, Стәрлетамаҡ, Өфө) һәм Силәбе өлкәһе), Ырымбур үҙе 4 (Быҙаулыҡ, Верхнеуральск өйәҙе, Ырымбур һәм Ырымбур өлкәһе Сергиевский өйәҙҙәренән торған.
1796 йылда Өфө наместниклығы Ырымбур губернаһы тип үҙгәртелгән. 1798 йылда Кантон реформаһы даруғалар эшмәкәрлеген туҡтатҡан. Шул ваҡыттан башлап ғаризаларҙа, яҙма үтенестәрҙә губерна, өйәҙ, башҡорт кантондарының һәм ғәскәри йорттарҙың (командаларҙың) һаны күрһәтелгән.
Ырымбур сик һыҙығын биш дистанцияға бүлгәндәр. Дистанцияларҙа хеҙмәт итеү өсөн башҡорттарҙы, мишәрҙәрҙе, ставрополь ҡалмыҡтарын, ырымбур һәм урал казактарын кантондарға бүлеү күҙ уңында тотолған. 1798 йылдың 3 ғинуарында О. А. Игельстром үҙенең ордеры менән идара итеүҙең кантон системаһын индергән һәм сик буйында хеҙмәт итеүҙең яңы тәртибен урынлаштырған, ә 1798 йылдың 10 апрелендә был үҙгәрештәр император Павел I указы менән законлаштырылған. Крайҙың башҡорт халҡы хәрби хеҙмәткә йәлеп ителгән ҡатлам (Башҡорт ғәскәре) тип иғлан ителгән һәм Рәсәйҙең көнсығышында сик хеҙмәтен алып барыу йөкләмәһен алған. Административ ҡоролош кантондар системаһы итеп үҙгәртелгән.
1731 йылда Рәсәйгә Кесе жуз ҡаҙаҡ ерҙәре ҡушылғандан һуң, Башҡортостан империяның эске өлкәләренең береһенә әүерелгән, башҡорттарҙы, мишәрҙәрҙе һәм типтәрҙәрҙе сик хеҙмәтенә йәлеп итеүҙең кәрәге ҡалмаған. Александр II-нең 1860—1870-се йй. реформалары барышында, 1864—1865 йылдарҙа идаралыҡтың кантон системаһы бөтөрөлгән,  башҡорттар һәм уларҙың   менән идара итеү, рус йәмғиәтендәге кеүек, ауыл һәм улус (йорт) йәмғиәттәре ҡулына күскән. Әлбиттә, башҡорттарҙың ер менән файҙаланыу өҫтөнлөгө һаҡланған: элекке крепостной крәҫтиәндәргә 15 дисәтинә ҡаралған, ә башҡорттар өсөн норматив йән башына 60 дисәтинә булған.