cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Африка дөйәғошо
Дөйөм характеристика
Ҡанаттары ла үҫешмәгән; аяғында ике бармағы тырнаҡтар менән бөтә. Артҡы һаны оҙон һәм ныҡ. Башҡа ҡоштарҙан айырмалы булараҡ, бармаҡтары дүртәү түгел, икәү генә. Беренсе һәм икенсе бармаҡтары үҫешмәгән. Өсөнсө бармағы ҡыҫҡа, әммә бик ныҡ, көслө тырнаҡлы; дүртенсеһе ныҡ үҫешмәгән һәм тырнағы юҡ. Тыныс ваҡытта һәм атлап йөрөгәндә ике бармағына таяна. Йүгергән ваҡытта тырнаҡтарына ла таяна. Ҡауырһындары кәүшәк һәм бөҙрә. Ҡауырһындары бөтә тән буйынса тиерлек тигеҙ урынлашҡан. урындары юҡ.
Башы һәм муйыны яланғас тиерлек. Йоҡа ғына йомшаҡ мамыҡ менән ҡапланған Инә ҡоштоң елкә яғы һәм бот тирәләре алһыу-һоро, ата ҡоштарҙың, төрҙәренә ҡарап, тик йә һоро, йә алһыу төҫтә. Күкрәк тиреһендә яланғас һәм ҡалҡып торған һөйәлле урын бар, ятҡан саҡта шуға таянып һөйәлеп ята. Өлкән ата ҡоштоң төҫө ҡара, тик ҡанат һәм ҡойроҡ ҡауырһындары аҡ. Инә ҡош ата ҡоштан бәләкәйерәк, төҫө бер төҫтә — бар ере лә һоро. Ҡанат һәм ҡойроҡ ҡауырһындары тоноҡ аҡһыл. Яңы моронлап сыҡҡан ҡош балалары ҡара-көрән таплы көлһыу төҫтә.
Төрсәһе һәм таралышы
Дөйәғоштоң таралыу зонаһы булып Африканың һәм Яҡын Көнсығыштың ҡоро урманһыҙ арауығы тора. Шул иҫәптән Ираҡ (Месопотамия), Иран (Персия) һәм Ғәрәбстан биләмәләре инә.
Яҡын Көнсығыш төрсәһе S. c. syriacus, 1966 йылдан алып бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан, тип иҫәпләнелә. Унан да да алдараҡ плейстоценда һәм плиоценда дөйәғоштоң төрлө төрҙәре Алғы Азияла Көнсығыш Европала, Үҙәк Азияла һәм Һиндостанда таралған. Ике төп төр африка дөйәғошо тереклек итә: Көнсығыш Африка дөйғошо ҡыҙыл аяҡлы һәм ҡыҙыл муйынлы, уның ике төрсәһе зәңгәрһыу аҡ муйынлы һәм аяҡлы. Икенсе төрсәһе һоро муйынлы () көньяҡ-көнбайыш Африкала таралған.
Уның йәшәү даирәһе (ареал) бик мозаикалы. Ә S. c. massaicus, йәки Масаи төрсәһенең аяҡтары һәм муйыны парлашыу осоронда асыҡ ҡыҙыл төҫкә керә.
Шулай тағы ла бер төрсә айырылып тора — Төньяҡ Африкала таралған S. c. camelus төрсәһе. Уның тәбиғи таралыу ареалы Эфиопиянан һәм Кениянан алып Сенегалғаса, ә төньяҡта көнсығыш Мавританиянан көньяҡ Мароккоға тиклем. Оҙаҡ йылдар һуҙымында тағы ла бер төрсәгә иғтибар бирелә; S. c. molybdophanes (сомалий дөйәғошо) төрсәһе тип аталған, ул Эфиопияла, төньяҡ Кенииүяла һәм Сомали арауығында таралған. Әммә һуңға табан ул айырым төр итеп билдәләнгән.
Йәшәү рәүеше һәм туҡланыуы
Дөйәғоштар саваннаның асыҡ һәм ярымсүл зоналарында, төньяҡтараҡ һәм зонанан көньяҡтараҡ экваторияның дымлы тропик урмандарында таралған.
Ҡауышыу сезонынан тыш дөйәғоштар, ғәҙәттә, бәләкәй ғаилә йәки ваҡ төркөмдәргә берләшә. Ғаилә оло ата ҡоштан, дүрт—биш инә заттан һәм себештәрҙән тора. Йыш ҡына дөйәғоштар зебралар һәм антилопалар көтөүе менән африка тигеҙлектәрендә оҙайлы ваҡыт бергә йәшәйҙәр.
Буйҙары бейек булыуы һәм күҙҙәренең үткерлеге арҡаһында, бәлә килгәнен тиҙ һиҙеп алалар, һәм тиҙлектәрен сәғәтенә 60 — 70 км-ғаса еткереп, эре аҙымдар менән (3,5 — 4 метр) йүгерәләр. Тиҙлектәрен кәметмәйенсә, тиҙ генә боролоп, йүнәлештәрен үҙгәртә алалар. Бала дөйәғоштар ҙа бер айлыҡ ваҡытта уҡ йүгереү тилеген 50 км-ғаса еткерә ала.
Дөйәғоштоң көндәлек ашау аҙығы үҫемлектең төрлө өлөштәренән тора: һабағы, сәскәләре, емештәре. Айырым осраҡтарҙа бөжәктәр, рептилиялар, кимереүселәр менән, шулай уҡ йыртҡыс януарҙарҙан ҡалған ит ҡалдыҡтары менән дә туҡланалар. Йәш ҡоштар тик хайуандар аҙығы менән генә туҡлана.
Тотҡонлоҡта дөйәғоштар 3,5 кг аҙыҡ ашай. Дөйәғоштарҙың тештәре юҡ. Шуға күрә, ашҡаҙанында аҙыҡ ваҡланһын өсөн, төрлө ваҡ таштар, шулай уҡ йыш ҡына ҡаты әйберҙәр, шул иҫәптән ҡаҙаҡтарҙы, ағас һәм пласмасса киҫәктәрен, тимер ярсыҡтарын һ.б. йоталар.
Дөйәғоштарға оҙаҡ ваҡыт һыуһыҙ булырға тура килә. Һыуҙы башлыса ашаған үҫемлектәр аша алалар. Әммә һыу осраған ваҡытта бик теләп эсәләр һәм рәхәтләнеп һыу инәләр. Ҡараусыһыҙ ҡалған йомортҡалары йыш ҡына йыртҡыс хайуандар өсөн (шакал, гиен) табыш булып тора. Шулай уҡ емтек ашаусы ҡоштар һәм ҡарағош өсөн дә бик тәмле аҙыҡ. Улар суҡыштарына таш алып, йомортҡа ватылғансы, уға ырғыталар. Ватылыу менән, тәмләп ашайҙар.
Эре йыртҡыс хайуандар оло дөйәғоштарға ла ташланалар. Әммә уларҙың үтә көслө тырнаҡтары хатта арыҫландарҙы ла үлтерә ала. Ҡайһы бер ваҡыттарҙа төркөмөн һәм биләмәләрен һаҡлау өсөн, кешеләргә ташланған осраҡтар ҙа булған.
Дөйәғоштоң башын ҡомға тығыуы тураһында легенда, моғайын, ысынбарлыҡтан алынғандыр. Ояһында ултырыусы инә ҡош саваннала тирә-яҡҡа бик күренмәҫ өсөн, башын һәм муйынын ергә һуҙып һала. Шулай итеп, ситтән һерәйеп күренмәй. Йыртҡыстар булған осраҡта ла шулай эшләйҙәр. Янына бара башлаһаң, тиҙ генә һикереп тороп, шәп итеп йүгереп ҡасып китәләр.
Хужалыҡтағы ҡиммәте
Дөйәғоштоң йомшаҡ һәм киң ҡауырһындарын борон замандарҙан алып, төрлө елпеүестәр итеп ҡулланғандар. Шулай уҡ баш кейемен биҙәү өсөн тотонғандар.
Ә ҡаты йомортҡа ҡабығын, африка ҡәбиләләре һауыт- һаба итеп ҡулланған. Европалылар төрлө кубоктар яһағандар.
XVIII — быуатта һәм XIX быуат башында дөйәғоштарҙың матур ҡауырһын ҡанатынан ҡатын-ҡыҙҙар өсөн баш кейемдәре һәм төрлө елпеүестәр яһау арҡаһында уларҙы аулап, юҡҡа сығара яҙғандар. Әгәр ҙә XIX быуат урталарында дөйәғоштар өсөн фермалар төҙөп, үрсетә башламаған булһалар, хәҙерге көндә улар юҡҡа сыҡҡан булыр ине. Быға тьиклем күпләп аулау арҡаһында, яҡын көнсығыш төрсәһе юҡҡа сығарылған.
Хәҙерге ваҡытта дөйәғоштарҙы 50-нән артыҡ илдә үрсетәләр. Хатта улар һыуыҡ климатлы илдәрҙә лә аҫырала. Мәҫәлән: Швеция. Шулай ҙа иң күп үрсетелгән илдәр булып, әүәлгесә Көньяҡ Африка тора.
Дөйәғоштарҙа һыбай йөрөргә лә була. Өлкән ата ҡош кешене бер ауырлыҡһыҙ йөрөтә ала.
Хәҙерге замандарҙа дөйәғошто башлыса тиреһе һәм ите өсөн аҫырайҙар. Дөйәғош ите майһыҙ, холестерины бик әҙ. Шулай уҡ йомортҡалары менән ҡауырһындары өҫтәмә килем сығанағы булып тора.
Ҡауырһындарын йыйғанда, ҡанаттарын йолҡоп сығармайҙар. Ипләп кенә тиреһенә яҡын итеп киҫеп алына. Был операцияға ике - өс йәшлек һәм унан өлкәнерәк ҡоштар ғына файҙаланыла. Йәш дөйәғоштарҙың ҡанаттарының хаҡы бик түбән.
Үрсеүе
Дөйәғоштар полигам ҡош. Төркөм 3 — 5 ҡоштан тора. Шуларҙың береһе — ата һәм ҡалғандары инә ҡоштар.
Оя ҡороп бала сығарыу миҙгеле уҙғас, ҙурыраҡ төркөмдәргә тупланалар. Ул ваҡытта төркөмдә 20 — 30 ҡош булырға мөмкин. Ә енси өлгөрөү халәтенә етмәгән ҡоштарҙың төркөмдәрендә 50 — 100 ҡошҡаса йыйыла. Был Африканың көньяғында.
Ҡауышыу осоро ваҡытында ата ҡоштар 2-нән алып 15 км²—ғаса урынды биләйҙәр. Үҙ биләмәләрен ныҡ һаҡлайҙар. Башҡа ҡоштарҙы ҡыуып ебәрәләр.
Үрсеү ваҡыты етһә, ата ҡоштар, инә ҡоштарҙы үҙенә йәлеп итеү өсөн, үҙенсәлекле тауыш менән туҡылдайҙар. Ата дөйәғош сүгә, ритм менән ҡанаттарын елпеп ҡағына, башын арҡаһынаса артҡа ташлай, соңҡаһы менән арҡаһын ышҡый. Был ваҡытта ата ҡоштоң муйыны һәм аяҡтары асыҡ төҫкә инә. Инә ҡоштарҙы баҫтырып ышылдап, йәки башҡа төрлө тауыштар сығаралар. Улар шулай уҡ борғо «уйнайҙар». Бының өсөн боғаҡтарын тын менән тултыралар һәм көс менән уны ҡыҙыл үңәс аша тышҡа өрәләр. Был ваҡыт тоноҡ ғына ыжғырыу тауыштары барлыҡҡа килә.
Доминант ата ҡош, төркөмдәге бөтә инә ҡоштарҙы ла аталандыра (һәрәм). Әммә доминант инә ҡошто ғына үҙенә иш итә, уның менән генә алмашлап йомортҡа баҫып, себештәр сығарыша.
Йомортҡаларын бар инә ҡоштар ҙа ата ҡош ерҙә йәки ҡомлоҡта яһап биргән дөйөм ояға ғына һалалар. Ояның тәрәнлеге 30 — 60 см тирәһе була.
Йомортҡа ҡабығы бик ҡаты — ҡалынлығы 0, 6 см-ға етә. Төҫө күберәген һаламды хәтерләтеүсе һары төҫтә, шулай ҙа һирәкләп кенә булһа ла аҡ төҫлөләре лә була. Төньяҡ Африка биләмәһендә дөйөм ояла 15 — 20 тирәһе йомортҡа була, ә ҡитға уртаһында һаны — 30-ға, Көнсығыш Африкала 50 — 60 -ҡа барып етә. Һәр инә ҡош ике көнгә бер йомортҡа һала ала.
Йомортҡаларҙы көндөҙ тик инә ҡош баҫа (уның тышҡы ҡиәфәтенең төҫө тәбиғәт ландшафында ҡурсаусы төҫтә), төнөн — ата ҡош. Көндөҙ йыш ҡына йомортҡалар ҡараусыһыҙ ҡалырға ла мөмкин, улар ҡояш йылыһында йылына. Баҫып ултырыу ваҡыты 35 — 45 көнгә һуҙыла. Шуға күрә күп кенә йомортҡалар, ҡайһы саҡта барыһы ла аҙаҡҡаса баҫылмай ҡалып, һәләк булған осраҡтар ҙа була.
Йомортҡаһының тышы бик ҡаты булғанлыҡтан, моронлау ваҡыты бер сәғәткә, ҡайһы саҡта унан да оҙаҡҡараҡ ваҡытҡа һуҙыла. Бер аяғы менән йомортҡаның тупаҫ яғына баҫа һәм суҡышы менән бер ерҙе суҡый ҙа суҡый. Йомортҡа ҡапсығы сатнап, бәләкәй генә тишек барлыҡҡа килгәнсе дауам итә. Шулай итеп, себеш бер нисә тишек тишә. Артабан соңҡаһы (баштың артҡы өлөшө) менән ҡабыҡҡа һуғып, йомортҡала үҙе сығырлыҡ уя яһай. Шуға дөйәғош себештәре йомортҡанан соңҡаһында гематома менән сыға. Әммә был ҡанһыраған урындары бик тиҙ төҙәлә.
Себештәр моронлап сығып бөткәс, инә дөйәғош башҡа боҙоҡ йомортҡаларҙы вата. Улар ғәмәлдә, ояның ситендә була. Һытылған боҙоҡ йомортҡалар һаҫый. Уларға күпләп себендәр эйәләшә. Был бөжәктәр дөйәғош себештәренең тәүге аҙыҡтары була ла инде. Дөйәғош себештәре йомортҡанан сыҡҡанда уҡ һәйбәт күрәләр. Тәндәре йомшаҡ мамыҡ менән ҡапланған була. Шунда уҡ йөрөргә һәләтле булалар. Башта үк ауырлыҡтары 1,2 кг-ға етә. Дүрт ай эсендә 18 — 19 килограмға етәләр.
Йомортҡанан сыҡҡандың икенсе көнөндә үк ояны ташлап, ата ҡошҡа эйәреп китә һәм үҙенә аҙыҡ таба башлай.
Тәүге ике ай эсендә мамыҡтары һорғолт ҡуңыр төҫтәге ҡаты шырттан тора, ике айҙан һуң ғына әсәләре кеүек төҫкә керә башлай. Ысын мамыҡтары ике айҙан һуң ғына сыға башлай.
Ата ҡоштарҙың мамыҡтары ике йылдан һуң саҡ ҡара төҫкә керә, ата дөйәғоштарға оҡшап ҡала. Үрсеү осорона тик 2 — 4 йылдан һуң ғына өлгөрөп етәләр. Африка дөйәғошоның ғүмере уртаса — 75 йыл.
Бала ҡоштар бер-береһенә бик ныҡлы бәйләнештә булалар. Әгәр ҙә башҡа төркөмдәге дөйәғош төркөмө менән бергә ҡушылһа, уларҙы айырып булмай. Шуға күрә аталары араһында һуғыш ҡубырға мөмкин. Еңеүсе ата бар бала ҡоштарҙы ла үҙенә ала. Шуға ла төркөмдә төрлө ҙурлыҡтағы себештәр ҙә осрай.
Сәддам Хөсәйен
Сәдда́м Хөсәйенн Абд аль-Маджи́д ат-Тикри́ти (صدام حسين عبد المجيد التكريتي; 28 апрель 1937 йыл — 30 декабрь 2006 йыл) — Ираҡтың дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, 1979—2003 йылдарҙа Ираҡ президенты, 1979—1991 һәм 1994—2003 йылдарҙа Ираҡтың премьер-министры, Баас Ираҡ партия бүлегенең генераль секретары, Ираҡ революцион командование советы рәйесе. Маршал (1979).
Сәддам бер нисә йыл рәттән Ираҡтың лидеры булһа ла, формаль рәүештә 1979 йылда ғына президент итеп һайлана. Бөтә сәйәси ҡаршы яҡтарҙы ла юҡҡа сығарып бөткәс һәм диктаторлыҡ вәкәләтен алғандан һуң бер йыл үткәс, Иран менән 8 йылға һуҙылған бөлдөргөс һуғыш башлай. Был ҡыйралыш 1980 йылдан 1988 йылға тиклем дауам итә.
Һуғыш ваҡытында Сәддам Хөсәйен Ираҡ курдтарына ҡаршы «Анфаль» операцияһын ойоштороуға ҡарар сығара. Уның барышында Ираҡ ғәскәрҙәре химик ҡорал ҡуллана. Бер үк ваҡытта һуғышҡа ҡаршы активистарға, башлыса Шиит ойошмаһына ҡарата репрессия ла үткәрелә. Һуғышта бик күп кеше һәләк була, ҙур юғалтыуҙар килтерә. Ике илдең иҡтисад тармағы, халыҡтың йәшәү кимәле түбәнгә тәгәрәй. Бынан тыш, Ираҡ сит ил кредиторҙарына түләнмәгән бурысы йыйылыуы арҡаһында ҡаты иҡтисади көрсөктә тороп ҡала. Һуғыштан һуң ике йыл үткәс, 1990 йылда Сәддам Хөсәйен инициативаһы менән Ираҡтың Кувейтҡа баҫып инеүе ойошторола. Был Кувейтты азат итеү өсөн халыҡ-ара операцияның башланыуына сәбәпсе була. Фарсы ҡултығындағы һуғыш тип аталған операция барышында ираҡ ғәскәрҙәре башта Кувейттан ҡыуып сығарыла һәм һуңынан Ираҡ территорияһында тулыһынса тар-мар ителә. Ил ҙур иҡтисади юғалтыуҙар кисерә, бик күп халҡын юғалта. Ираҡтың һуғышта еңелеүе арҡаһында 1991 йылда шиит һәм ҡурдтарҙың ҡораллы восстаниеһы башлана. Восстание хөкүмәт тарафынан баҫтырыла, унда 100 000 кеше һәләк була. Ираҡ бер нисә ңурд төбәгенә, башлыса һауа киңлеге өлөшөнә контроль юғалта. Шулай ҙа төп зыян Ираҡҡа ҡарата иҡтисади санкцияларҙан килә. 90-сы йылдарҙа бары тик энергетика ресурстары һатыуҙан ғына булдырылған ил иҡтисады тулыһынса тиерлек юҡҡа сыға. Ошонан һуң Ираҡ иҡтисадын аяғына баҫтыра алмайҙар.
2003 йылдың апрелендә Ираҡтағы халыҡ-ара коалиция көстәре АҠШ башлығы аҫтында Ираҡҡа баҫып инеп, Саддам режимын бәреп төшөрә. Интервенция өсөн Ираҡ президентының Халыҡ-ара терроризмды яҡлауы һәм күпләп юҡ итеү ҡоралы сығарыуы нигеҙ булып тора. Саддам үҙе Америка ғәскәрҙәре тарафынан ҡулға алына һәм 2006 йылдың 30 декабрендә Ираҡ Юғары суды хөкүме менән язалана.
Саддам — ғәрәп исеме, ҡаршы тороусы тигән мәғәнәне аңлата. Хөсәйен— уның атаһының исеме, Абд аль-Маджид — олатаһынң исеме, ә ат-Тикрити— нисба, Саддам тыуып үҫкән Тикрит ҡалаһының исеменән алынған.
Бала сағы, үҫмер һәм йәшлек осоро
Саддам Хөсәйен Ираҡтағы Тикрит ҡалаһынан 13 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Әл-Әүджә ауылында, ерһеҙ крәҫтиән ғаиләһендә тыуып үҫә. Әсәһе Сәбхә Тулфан әл-Муссалат улына Саддам исемен ҡуша
Мостовая Анна Карповна
Мостовая Анна Карповна (20 октябрь 1925 йыл, Чернигов округы, Украина ССР-ы — 11 ноябрь 2018 йыл, Владивосток) — Владивосток мебель фабрикаһы биҙәүсеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Сәддам Хөсәйен
Бала сағы, үҫмер һәм йәшлек осоро
Атаһы — Хөсәйен Абд Әл-Мәжит Саддам тыуыуға 6 ай ҡалғас юғала, икенсе фараз буйынса үлә йәки ғаиләһен ташлап китә. Саддам никахтан тыш тыуған, атаһының исеме уйлап сығарылған тигән фараздар ҙа бар. Шулай булһа ла, 1982 йылда Саддам үҙенең үлгән әсәһенә оло мавзолей төҙөтә. Ираҡтың буласаҡ хакимының оло ағаһы 12 йәштә яман шеш ауырыуынан вафат була. Саддамдың тәрән депрессияға бирелгән әсәһе үҙенең әле тыумаған балаһынан ҡотолорға теләй, хатта үҙ ғүмерен ҡыйырға маташа. Ҡайғыға ул шул тиклем ныҡ бирелә, Саддам тыуғас, уға ҡарарға ла теләмәй. Әсәһе яғынан бабайы Хәйраллах Тульфах Саддамдың ғүмерен һаҡлап алып ҡала һәм баланы үҙенә йәшәргә ала. Саддам бер нисә йыл уларҙың ғаиләһендә йәшәй. Бабайы британдарға ҡаршы восстаниела әүҙем ҡатнашҡаны өсөн төрмәгә ултыртылғас, Саддам өйөнә ҡайтырға мәжбүр була. Ул әсәһенән күп тапҡырҙар бабайының ҡайҙа булыуы тураһында һорай һәм Хәйраллах бабайың төрмәлә, тигән бер төрлө яуап ишетә. Был ваҡытта Саддамдың атаһы яғынан бабайы Ибраһим Әл-Хәсән йола буйынса әсәһен ҡатынлыҡҡа ала. Был никахтан уның әсәләш өс ҡустыһы — Сабауи Ибраһим, Барзан Ибраһим аль-Тикрити һәм Ватбан Ибраһим аль-Тикрити һәм ике әсәләш һеңлеһе- Наваль һәм Самира тыуа. Ғаилә фәҡирлектән йонсой. Саддам хәйерселк һәм аслыҡ хөкөм һөргән мөхиттә үҫә. Үгәй атаһы, элеке хәрби кеше, ҙур булмаған крәҫтиән фермер хужалығы тота һәм Саддамды мал көтөргә ҡуша. Ибраһим һәр саҡ уны туҡмай, мыҫҡыл итә. Ул уны ыҫмала һыланған таяҡ менән дә туҡмай. . Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, үгәй атай Саддамды һатыу өсөн тауыҡ һәм һарыҡтар урларға мәжбүр итә. Мәңгелек нужа Саддам Хөсәйенде бәхетле бала саҡтан мәхрүм итә. Һәр саҡта ла кәмһетелеү, көндәлек тормоштоң рәхимһеҙлеге Саддамдың характерына ла йоғонто яһамай ҡалмай. Әммә, уның аралашыусан булыуы, кешеләр менән тиҙ уртаҡ тел таба белеүе арҡаһында, ололар һәм тиҫтерҙәре араһында дуҫтары, иптәштәре, таныштары күп була. Бер ваҡыт уның үгәй атаһына йыраҡ туғандары ҡунаҡҡа килә. Улар менән бергә Саддамдың тиҫтере лә була. Малай шунда уҡ үҙенең икенсе класта белем алыуы, уҡый, һанай белеүе, хатта ҡомда үҙенең исемен яҙа белеүе менән маҡтана башлай. Хәтере ҡалған Саддам: «Мине уҡырға бир, атай», — тип әл-Хәсәнгә ташлана. Үгәй атай тағы ла улын туҡмай. 1947 йылда уҡырға хыялланған Саддам мәктәпкә төшөү уйы менән Тикритҡа ҡаса. Бында ул төрмәнән иреккә сыҡҡан бабайы Хәйреаллах Тульфах тәрбиәһенә эләгә. Саддамдың шәхес булып формалашыуына бабайының тәрбиәһе ҙур әһәмиәткә эйә була.
Тикритта Саддам мәктәпте тамамлап, башланғыс белем ала. Үҙенең 10 йәшенә тиклем исемен дә яҙа белмәгән малайға уҡыу ҙур ҡыйынлыҡ менән бирелә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса Саддам үҙенең класташтарын төрлөсә көлдөрөргә ярата. Бер тапҡыр ул үҙе яратып бөтмәгән ҡарт уҡытыусының портфеленә ағыулы йылан һала. Бының өсөн уны мәктәптән ҡыуалар. 15 йәше тулғас, ул ғүмерендә тәүге ауыр кисереш ала, уның яратҡан аты үлә. Был ҡайғы шул тиклем көслө була, хатта уның ҡулын фалиж һуға. Уны ярты ай самаһы, ҡулы яңынан хәрәкәтләнеп китә алғансы, төрлө халыҡ ысулдары менән дауалайҙар. Был ваҡытта Хәйреаллах Тикриттан Багдадҡа күсә. Ике йылдан һуң Сададм да уның эргәһенә күсеп бара. Бабайының йоғонтоһо аҫтында Саддам 1953 йылда Багдадтағы элитар хәрби академияға инергә тырышып ҡарай, тик тәүге имтихандан да үтә алмай. Уҡыуын дауам итеү өсөн ул икенсе йылына аль-Карх мәктәбенә уҡырға инә. Был мәктәп милләтселек һәм панарабизм таянысы булараҡ танылыу алған була.
Мостовая Анна Карповна
Биографияһы
Анна Карповна Мостовая Украинала тыуған, хәҙер — Чернигов өлкәһенең Сребное районы. Бала сағында ғаиләһе менән бергә Алыҫ Көнсығышҡа күсеп килә, унда мәктәпте һәм ауыл хужалығы техникумын тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген Приморье крайының Чернигов районы «Большевик» колхозында ветеринар фельдшеры булып башлай. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында юл эшсеһе булып эшләй, тимер юлда йөрөп юл ҡараусы була. 1946—1950 йылдарҙа ғаиләһе менән бергә Яҡут АССР-ында йәшәй.
1950 йылдан Владивосток ағас эшкәртеү комбинатында (һуңыраҡ — Владивосток мебель фабрикаһы) биҙәүсе булып эшләй. Производство алдынғыһы була, планын даими арттырып үтәй. 1966 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
Сәддам Хөсәйен
Ғаиләһе
Саддамдың тәүге ҡатыны уның ике туған апайы Сажидә (Хәреаллах Тульфахтың оло ҡыҙы) була. Был никахтан биш бала тыуа. Улдары: Удей Хөсәйен һәм Кусей Хөсәйен һәм шулай уҡ ҡыҙҙары — Рәғәд, Рану һәм Халу. Ата-әсәләре уларҙы бала-саҡтан уҡ, Саддамға биш, Сәжидәгә ете йәш тулғас, йәрәшеп ҡуйған була. Кейәүгә сыҡҡанға тиклем Сажидә мәктәптә башланғыс кластар уҡытыусыһы булып эшләй. Улар Каирҙа өйләнешә. Был ваҡытта Саддам шунда уҡып йөрөгән була. Һарайҙарының береһендә Саддам үҙ ҡулдары менән элиталы аҡ раузалыр ҡыуағын ултырта һәм Сажидәнең исемн биреп, уны бик ныҡ ҡәҙерләй.
Мостовая Анна Карповна
Биографияһы
СССР Юғары Советы Президиумының 1974 йылдың 8 ғинуарындағы Указы менән, «1973 йылдың пландарын һәм ҡабул иткән социалистик йөкләмәләрен үтәүҙәге һәм арттырып үтәүҙәге уңыштары өсөн» Мостова Анна Карповнаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Һуңынан эшкәртеү цехында полировкалаусылар бригадиры булып эшләй, ә 1975 йылдан — производствоға өйрәтеү инструкторы. 1988 йылда хаҡлы ялға сыға.
Сәддам Хөсәйен
Ғаиләһе
Саддамдың икенсе никахы тураһында хатта Ираҡтан ситтә лә һөйләйҙәр. 1988 йылда ул «Ирак Эйруэйс» авиакомпанияһы президентының ҡатыны менән таныша. Күпмелер ваҡыттан һуң Саддам унан ҡатынын айырыуҙы һорай. Был никахҡа Сададмдың ике туған ҡустыһы һәм ҡәйнеше Аднан Хәйраллах ҡаршы сыға. Был ваҡытта ул оборона министры булған була. Тиҙән ул авиакатастрофала һәләк була. Ираҡ президентының өсөнсө ҡатыны 1990 йылда Нидаль аль-Хамдани була.
Мостовая Анна Карповна
Биографияһы
Первореченский район, Владивосток ҡала һәм Приморье крайы Советтарына депутат булып һайлана. Профсоюздарҙа, ҡала ҡатын-ҡыҙҙар советында, предприятиеның партия комитетында әүҙем йәмәғәт эштәре алып бара, фабриканың остаздар советы рәйесе була.
2018 йылдың 11 ноябрендә Владивосток ҡалаһында 94-се йәшендә вафат була.
Сәддам Хөсәйен
Ғаиләһе
2002 йылдың көҙө ираҡ лидеры дүртенсе тапҡырға илдең оборона сәнәғәте министрының ҡыҙы, 27 йәшлек Иман Хувейшҡа өйләнә. Әммә туй тантанаһы дуҫтар менән ябай ғына итеп үткәрелә. АҠШ-тың Ираҡҡа хәрби операция башлау хәүефе арҡаһында Хөсәйен үҙенең был ҡатыны менән бергә йәшәй ҙә алмай тиергә була.
Салауат совхозы
Салауат совхозы (Салават-совхоз) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1 кеше. Почта индексы — 453628, ОКАТО коды — 80201816006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Ҡырҡтытау һәм Уралтау һырттары араһында, Оло Ҡыҙыл йылғаһының башланған ерҙең янында урынлашҡан. Утарҙан бер-нисә саҡрым алыҫлыҡта Кесе Ҡыҙыл йылғаһы баш ала.
Лемша (Узола ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Түбәнге Новгород ГЭС-ынан Ока  йылғаһының тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бангалор
Бангалор, шулай уҡ Бенгалуру (канн. ಬೆಂಗಳೂರು,, ингл: ) — Һиндостандың көньяғындағы эре ҡала һәм административ үҙәк, Декан яҫы таулығында, Карнатака штатының көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан һәм уның баш ҡалаһы булып тора. Халыҡ һаны буйынса өсөнсө урын биләгән ҙур биләмә һәм Һиндостандың бишенсе агломерацияһы.
Азияның динамикалы үҫешеүсе ҡалаларының берһе, илдәге ҙур фәнни һәм машиналар эшләү, электроника, аэрокосмос тармағына, телекоммуникация ҡорамалдары һәм оборона сәнәғәте продукцияһын сығарыусы индустриаль үҙәк. Бынан тыш, Бангалорҙы йыш ҡына мәғлүмәт технологиялары менән бәйле компанияларҙың күплегенән сығып, «һинд кремний үҙәне» тип атайҙар. Бында шулай уҡ Һиндостан университеты, Фәндәр институты һәм Аэронавтика милли лабораторияһы урынлашҡан. Донъяла Бангалорҙың иҡтисади роле үҫә барыуын иҫәпкә алып, 2007 йылда CNN был ҡаланы «өсөнсө донъя илдәрендә бизнес алып барыу өсөн иң ылыҡтырырлыҡ урындарҙың береһе» тип билдәләй.
Хәҙерге Бангалорға нигеҙ һалыусы тип урындағы вассал һәм ҙур булмаған Елаханка (хәҙер Бангалорҙың ҡала яны) биләмәһе башлығы Кемпе Гоуда I иҫәпләнә. Ул 1537 йылда был урында балсыҡтан ҡәлғә төҙөй һәм уны Виджаянагар империяһы тип иғлан итә. Уның вариҫы Кемпе Гоуда II ауыл периметры буйынса дүрт ҡарауыл башняһы урынлаштыра һәм шулай итеп уның сиген билдәләй. Британия хакимлығы ваҡытында ҡала тиҙ үҫә һәм Һиндостандың көньяғында колониаль идара үҙәгенә әүерелә. Ҡаланың үҫешенә бында 1806 йылда Британия хәрби ҡаласығы төҙөлөшө лә булышлыҡ итә, уға илдең төрлө мөйөштәренән күп һанлы иммигранттар килә. 1947 йылда Һиндостандың бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгәс, территорияһында ҡала урынлашҡан Майсур кенәзлеге штат итеп үҙгәртелә һәм Бангалор баш ҡала статусын ала. 1973 йылда Майсур штаты Карнатаку тип үҙгәртелә. Бөгөн ул бик күп юғары белем биреү учреждениелары һәм фәнни-тикшеренеү институттары булған йылдам үҫешеүсе ҡала; Бангалор Һиндостанда грамоталылыҡ кимәле буйынса икенсе урынды биләй.
Этимологияһы
Каннада телендә һөйләшкән урындағы халыҡ борондан был урынды Бенгалуру (Bengalūru) тип атай, ҡала Бангалор атамаһын британ хакимлығы ваҡытында ала — шулай итеп инглиз колонистары уны үҙҙәренең теленә яраҡлаштыра.
Ҡала атамаһын йыш ҡына «бешкән борсаҡ» (канн. Bendha KaaLu ) һәм «ауыл» (канн. ooru) тураһында матур легенда менән бәйләйҙәр — икеһе бергә был һүҙбәйләнеш Бенгалуруға оҡшаш. Был легенда буйынса, Хойсал хакимы Вир Баллал II (1173—1220) урманда аҙашып, сығыу юлын эҙләгәндә осраҡлы ғына яңғыҙ хижинаға тап була. Йорт хужабикәһе, оло йәштәге ҡатын-ҡыҙ, уға бары тик бешкән борсаҡ менән һыу ғына тәҡдим итә ала. Ҡарсыҡтың ҡунаҡсыллығы хөрмәтенә хаким был урынды «бешкән борсаҡ ауылы» (BendhakaaLooru) тип атарға ҡарар итә. Икенсе теория был һүҙҙе кино малабарский (Pterocarpus marsupium) ағасы атамаһына бәйләй, урындағы диалектта ул вен-кай («Ven-kai») кеүек яңғырай.
Ысынында, ҡала атамаһы Вира Баллала II идара иткән ваҡыттан кәм тигәндә бер нисә йөҙ йыллыҡҡа олораҡ. Беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән иң тәүге телгә алыу IX быуатҡа ҡарай — ҡаланан алыҫ түгел Бегур ауылы ҡорамында табылған «батыр ташына» (һинд мәҙәниәтендә батырҙарса һәләк булған яугирҙәр хөрмәтенә монумент) соҡоп яҙылған яҙыуҙа, 890 йылдағы алышта Бенгалуру исемле урын телгә алына. Каннада теленең боронғо версияһындағы яҙыуҙа «bengaval-uru» йәки «стражниктар ҡалаһы» 1004 йылға тиклем Гана короллеге составына инә, тиелә.
2005 йылдың 11 декабрендә Карнатака штаты Хөкүмәте Бангалор ҡалаһын тарихи яңғырашы буйынса Бенгалуру тип үҙгәртеү тураһында иғлан итә. Рәсми исем үҙгәртеү 2006 йылдың 1 ноябрендә булыр тип көтөлһә лә, был процесс әлеге ваҡытта Һиндостандың Эске эштәр министрлығы раҫлағанға тиклем, туҡтатылған.
Яппаров Карам Хәлиулла улы
Яппаров Карам Хәлиулла улы (24 декабрь 1924 йыл — 4 июнь 2016 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Свердловск өлкәһе Качканар ҡалаһындағы тау-байыҡтырыу комбинаты агломератчигы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Карам Хәлиулла улы Яппаров 1924 йылда Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантонының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Миәкә районы) Елдәр ауылында тыуа.
Тулы булмаған урта белемгә эйә.
Качканар ҡалаһына Карам Хәлиулла улы партияның Ҡуҫа ҡала комитеты йүнәлтмәһе буйынса 1964 йылда килә.
Комбинаты эшселәренең хеҙмәт шарттарын еңеләйтеү өсөн күп эшләй.
СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 30 мартындағы Указы менән Карам Хәлиулла улы Яппаровҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Хаҡлы йылға сыҡҡандан һуң Качканар ҡалаһында йәшәй. 2016 йылдың 4 июнендә вафат була. Качканар ҡала округының Валериановск ҡасабаһы зыяратында ерләнә.
Филоненко Иван Емельянович
Ижады
Иван Емельянович Филоненко А. М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлағандан һуң, журналист һөнәрен һайлай. Шул ерлектә ул яҙыусы-публицист булып таныла.
Тәүге повестары: «Болон өҫтөндәге болоттар» (1968), «Ағастар үҫкәнсе» (1973) автобиографик характерҙа. Артабанғы китаптары: «Ҡалҡыулыҡтарҙа, Рәсәй уртаһында» (1980) художество-документаль китабы, «Ҡыҙыл ҡарағай урманында» (1979), «Ер хаҡындағы хәстәрлектәребеҙ» (1983) китаптары хәҙерге заман урман һәм ауыл эшсәндәре тормошона ҡағылышлы проблемар өҫтөндә уйланыуҙарының һөҙөмтәһе булараҡ донъяға тыуҙы.
80-се йылдарҙа Курган өлкәһендә йәшәүсе һәүәҫкәр агроном, халыҡ академигы, Социалистик Хеҙмәт Геройы Терентий Семенович Мальцев тураһындағы «Игенсе» (1984)повесы уға киң танылыу килтерҙе.
Иван Филоненконың автобиографик әҫәрҙәрендә яҡташтарының — ауыл хужалығы эшсәндәренең тормошо асыҡ сағылыш таба. Күп кенә ауыл хужалығына бәйле публицистик әҫәрҙәрендә үткән быуттың икенсе яртыһындағы, Рәсәйҙең күп өлкәләре менән бер рәттән, Башҡортостан колхоз, совхоздарының да социаль-иҡтисади үҫеш мәсьәләләре ентекле анализлана.
Соңғор (Стәрлетамаҡ районы)
Соңғор (Сунгур) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны кеше. Почта индексы —, ОКАТО коды — 80 249 892 006.
Ана Буцик
Буцик Ана (Ana Bucik; Нова Горица,  Словения) — словен тау саңғысыһы, Донъя кубогы этабы призеры. Слалом дициплинаһында шөғөлләнә. Пхенчханда 2018 йылда Ҡышҡы олимпия уйындары ҡатнашыусыһы.
Биографияһы һәм спорт карьераһы
Ана Буцик 15 йәшлек сағында, 2009 йылдың декабрендә, карьераһында беренсе тапҡыр халыҡ-ара саңғы спорты федерацияһы ойошторған  ярыштарҙа ҡатнаша, ә 2010 йылдың февралендә Европа үҫмерҙәр олимпия фестивалендә  сығыш яһай. Донъя кубогы этаптарында ул 2010 йылдың 16 ғинуарында Мариборҙа гигант слаломда беренсе тапҡыр сығыш яһай, унда беренсе заезда уҡ дистанциянан сығып китә. 2011 йылдың февралендә Европа чемпиондары кубогында беренсе еңеүе була. 2011 йылдың мартында тәүге тапҡыр ул  суперкомбинацияла  Словения чемпионы титулын яулай.
Ҡышҡы олимпия уйындарында Көньяҡ Кореяла, Ана дүрт дисциплинала старт ала: слаломда 24-се,  гигант слаломда 21-се, комбинацияла 11-се һәм Словения составында команда ярыштарында 9-сы була.
Швецияның Оре тау саңғыһы курортында  донъя чемпионатында,  2019 йылда словен  спортсыһы гигант слаломда ҡатнаша, унда 31-се йомғаҡлау урынын биләй, ә слаломда  дистанциянан икенсе маташыуҙа сығып китә. 2021 йылда донъя чемпионатында слаломда ул 9-сы була.
Заман-Башҡортостан (гәзит)
Заман-Башҡортостан («Zaman—Башҡортостан») — халыҡ‑ара ижтимағи‑сәйәси гәзит.
Мәғлүмәт
Ойоштороусыһы — «Феза АЙ (Төркиә). 1993 йылдың майынан 2003 йылдың февраленә тиклем Өфөлә аҙнаһына 1 тапҡыр урыҫ, башҡорт, татар һәм төрөк (2001 йылдың ноябренә тиклем) телдәрендә сыға. Гәзит биттәрендә төрки халыҡтарҙың тормошо, ислам нигеҙҙәре һәм әхлаҡи ҡиммәттәре яҡтыртыла, хеҙмәттәшлек, үҙ‑ара ярҙам, толерантлыҡ идеялары пропагандалана.
Трапеция һөйәк
Трапеция һөйәк (os trapezoideum, os multangulum minus, кость-трапеция) — ҡул суғының дисталь рәтендәге һөйәк.
Йәһүд алфавиты
Йәһүд әлифбаһы ул йәһүд теленең һәм йәһүд диаспора телдәренең яҙылышы.
Хәрефтәр
Йәһүд әлифбаһы 23 хәрефтән тора.
Некудот
Некудот (‎נְקֻדּוֹת‎‎) тамғалары һуҙынҡы өндәрҙе билдәләр өсөн ҡулланыла.
1801 йыл
1801 йыл — кесаҙна көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Сулак (йылға)
Сулак (Къой су, Сулахъ, , Сулак мыри, ГIой-хи ) — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы, Чечен Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сулак йылғаһының һул ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 0 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ай-Юх-Саем
Ай-Юх-Саем — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нанг-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Любовша
Любовша — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Труды йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Куба (Серга ҡушылдығы)
Куба — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Серга (Михайлов тоғаны) йылғаһының һул ярына тамағынан 7,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пальчиков
Пальчиков (Пальчиково) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 16 кеше. Почта индексы — 452662, ОКАТО коды — 80207834003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Крузенштерн (барк)
«Крузенште́рн» — дүрт мачталы елкәнле Рәсәй диңгеҙ судноһы. 1925—1926 йылдарҙа Бремерхафен янында (Германия) төҙөлгән. Һыуға төшөргән ваҡытта исеме Падуя булған. 1946 йылда репарация буйынса СССР милкенә күсә һәм исеме билдәле урыҫ диңгеҙсеһе адмирал Крузенштерн Иван Фёдорович хөрмәтенә Крузенштерн тип үҙгәртелә. Билдәләнгән порты — Калининград. Елкәнле кәмә бер нисә тапҡыр донъя тирәләй трансатлантик сәйәхәттә ҡатнаша.
Уаско
Уаско (Huasco) — Чилилағы ҡала һәм диңгеҙ порты. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның һәм Чаньяраль провинцияһының административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Уаско провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 6 445  кеше (2002).
Географик урыны
Копиапо ҡалаһынан 160 саҡрым (151 км) көньяҡ-көнбайышта, тымыҡ океандың яр буйының, Уаско йылғаһының тамағында урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
Транспорт
Автомобиль юлынан ҡалаға хәтлем ара:
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Административ бүленеш
Коммуна 2 райондан тора:
Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)
Билли Айлиш
Би́лли А́йлиш Па́йрат Бэрд О’Ко́ннелл (Billie Eilish Pirate Baird O'Connell; 18 декабрь 2001 йыл) — АҠШ йырсыһы һәм йырҙар авторы. 2016 йылда SoundCloud-та баҫтырылған «Ocean Eyes» дебют синглы арҡаһында билдәлелек яулай.
2019 йылда уның When We All Fall Asleep, Where Do We Go? дебют альбомы Американың (Billboard 200) һәм Британияның (UK Albums Chart) хит-парадын етәкләй, ә «Bad Guy » синглы Billboard Hot 100 исемлегендә (АҠШ) беренсе урынға сыға. Ул йырсының беренсе чарттопперы була, ә Айлиш үҙе, был ҡаҙаныштары арҡаһында, Hot 100 исемлеге башында торған XXI быуатта тыуған беренсе кеше.
2020 йылда Айлиш Грэмми музыкаль премияһының бөтә дүрт төп номинацияһында (Йыл йыры, Альбом йылы, Яҙыу йыры һәм Яңы яҡшы башҡарыусы) еңеп, конкурстың триумфаторы була. Һөҙөмтәлә ул 1981 йылдан һуң (һәм тарихта Кристофер Кросстан һуң икенсе) бөтә дүрт төп йыл наградаһын алған тәүге йырсы.
Бала сағы
Айлиш Мэгги Бэрд һәм Патрик О’Коннелл ғаиләһендә, Хайленд-Парке, Лос-Анджелес-та тыуған. Уның ата-әсәһе күңел асыу индустрияһында эшләй. Айлиштың ата-әсәһенең тамырҙары Ирландия һәм Шотландияға барып тоташа. Ул өйҙә генә уҡый һәм 8 йәшендә Лос-Анджелес балалар хорында йырлай башлай. 11 йәштән Айлиш, өлкән ағаһы Финнеасҡа (1997 тыуған) эйәреп, йырҙар яҙа башлай, уҡ ваҡытта ағаһының үҙ төркөмө булған.
Билли Айлиш Туретта синдромы менән ауырый. Диагноз бәләкәй саҡта ҡуйыла, тик һуңғы ваҡытҡа тиклем йырсы быны белдермәҫкә тырыша.
Сайма (Арғаяш районы)
Сайма — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ҡасаба. Үрге Өпәле ҡалаһы территорияһында урынлашҡан. Кузнецк ауыл биләмәһе составына инә.
Географияһы
Елән ярымутрауынан яҡын, Уйылды күленең төньяҡ-көнсығыш яр буйында урынлашҡан. Ҡасаба янында тағы ла бер нисә күл бар: Тәрәнкүл, Доронькин һәм башҡалар. Шулай уҡ ҡасабаһынан алыҫ түгел Лисий утрауы бар.
Арғаяш районының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Район үҙәге Арғаяш ауылына тиклем — 30 км, ауыл биләмәһе Кузнецк ауылына тиклем 12 км алыҫлыҡта.
Тарихы
Утар 1912 йылда Ҡыштым улусында нигеҙләнә. Башта Уйылды Саймаһы тип атала, сөнки ҡасаба ошо уҡ исемле күл буйында урынлашҡан. Һуңынан Балыҡсылар Саймаһы (Рыболовная Сайма) (халыҡ кәсебенән) итеп үҙгәртелә.
Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, 1926 йылда был урында бер генә йорт торған. 1948 йылға тиклем ҡасаба Ҡыштым районы составына инә, һуңғараҡ Арғаяш районына күсерелә.
Уның территорияһында балыҡ тотоу артеле ойошторола.
XXI быуат башында ситтән килгән кешеләр иҫәбенә ҙур ҡасабала булмаған үҫеш күҙәтелә. Балыҡсылыҡ хужалыҡтары һаҡланып ҡалған.. Ҡасаба биләмәләре тирәһе ял базалары  , шулай уҡ коттедждар менән тулған.
Халҡы
1926 йылда бер йортта 3 кеше йәшәгән, артабан халыҡ һаны бик ныҡ үҫешә, 1970 йылға ҡарата унда 210 кеше йәшәй, әммә бер тиҫтә йылдан халыҡтың ҡырҡа кәмеүе күҙәтелә: 1983 йылда — 49 кеше, 1995 йылда — 43 кеше. Хәҙерге ваҡытта ҡасабала урыҫтар йәшәй.
Иҫтәлекле урындар
Төп иҫтәлекле урын тип Уйылды күле иҫәпләнә.
Транспорт
Ҡасаба күрше тораҡ пункттары менән шоссе юлдары аша тоташа..
Сайма ҡасабаһынан район үҙәге Арғаяшҡа автобус йөрөй.
Урамдары
Ҡасабала 5 урам бар: Курорт, Урман, Яр буйы, Сайма тыҡрығы, Ҡарағайлыҡ.
Сырой Щугор
Сырой Щугор — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Щугор йылғаһының уң ярына тамағынан 8,1 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Антонов Николай Павлович
Антонов Николай Павлович (12 декабрь 1909 йыл, Иваново-Вознесенск, Рәсәй империяһы — 3 ғинуар 1985 йыл, Иваново, СССР) — СССР философы, онтология һәм танып белеү теорияһы өлкәһендә белгес. Иваново фәлсәфәүи традицияларына нигеҙ һалыусы, ноосфера фәлсәфә мәктәбен ойоштороусы. Философия фәндәре докторы, профессор. Бөйөк Ватан һуғышы ветераны.
Биографияһы
Николай Павлович Антонов 1909 йылдың 12 декабрендә  Иваново-Вознесенскев ҡалаһында  эшсе ғаиләһендә тыуған.
1929—1931 йылдарҙа Иваново педагогия техникумында уҡый. Һуңынан мәктәптә эшләй.
1932 йылда комсомол өлкә комитеты путевкаһы буйынса А.И.Герцен исемендәге Ленинград педагогия институтының тәбиғи факультетына уҡырға инә, уны 1937 йылда тамамлай
1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша
1950 йылда ВКП(б) Үҙәк комитеты ҡарамағында ижтимағи фәндәр академияһын тамамлай һәм  философия фәндәре кандидаты дәрәжәһенә дәғүә итеп, «„Развитие абстрактного мышления и онтогенеза“» темаһы буйынса  диссертация яҡлай.
1950—1953 йылдарҙа  — доцент (1951) һәм марксизм-ленинизм кафедраһы мөдире, 1953—1955 йылдарҙа  һәм 1965—1973 йылдарҙа профессор һәм Иваново дәүләт педагогия институтының философия кафедраһы мөдире.
1960—1969 йылдарҙа мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы һәм 1970—1975 йылдарҙа  — «Философские науки» журналының ғилми консультанты
1970—1975 йылдарҙа  — СССР Философия йәмғиәтенең Иваново өлкә бүлексәһе рәйесе
1802 йыл
1802 йыл — йома көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Антонов Николай Павлович
Биографияһы
1973—1979 йылдарҙа — Иваново дәүләт университетының философия кафедраһы мөдире һәм профессоры
1979 йылда «РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре» тигән маҡтаулы исем бирелә
Николай Павлович Антонов 50 ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Уның ғилми етәкселеге аҫтында 30-ҙан ашыу  диссертация әҙерләнә һәм яҡлана, уларҙан  2 диссертация докторлыҡ булып тора.
Фәнни эшмәкәрлеге
Н.П. Антоновтың иртә хеҙмәттәрендә диалектик материализм ысулдары ярҙамында аңдың асылы һәм килеп сығышы мәсьәләләре ҡарала. Уның тарафынан тере һәм тере булмаған тәбиғәттә сағылыш формаларына, психик сағылыштың иң юғары форма булараҡ аң үҙенсәлектәренә, сағылыш структураһында һәм эстәлегендә  объектив һәм субъектив бәйләнештәр мәсьәләләренә, шулай уҡ аң структураһының  кәрәкле эстәлекле компоненты булараҡ идеаль формалашыу мәсьәләләренә иғтибар итә
1970 йылдар аҙағы — 1980 йылдар башында аң формаһы булараҡ ноосфера менән бәйле мәсьәләләр ҡарала. Н.А. Антонов тарафынан «ноосфера» төшөнсәһенең материалистик аңлатмаһы бирелә, шулай уҡ биосфераның ноосфераға күсеү закондары һәм йәмғиәт һәм тәбиғәттең үҙ-ара эш итеү барышында аңдың экологиялаштырыу мәсьәләлер өйрәнелә
Һуңғы йылдарҙа Н. Антонов «Учение В. И. Вернадского о переходе биосферы в ноосферу» фәнни-практик конференцияһын әҙерләү менән шөғөлләнә, ул 1983 йылда Иваново дәүләт университетында үткәрелә
Ижтимағи-сәйәси эшмәкәрлеге
1940 йылда БССР- ҙң Браслово ҡала советы депутаты итеп һайлана. 1952 йылдан — Иваново ҡалаһы КПСС Сталин РК ағзаһы, ә 1961 йылдан — Новосибирск КПСС Совет РК ағзаһы. НДУ партия комитеты ағзаһы
Шәхесенең баһаһы
Н. П. Антонов социаль йүнәлешле философтың айырым төрөнә ҡараған һәм үҙенең педагогик һәм ғилми эшмәкәрлеге менән  көндәлек тормошта  социаль үҙ-үҙеңде сикләүҙең һәм фәлсәфәүи хөр фекерлелектең ҡатмарлы диалектикаһын сағылдыра».
Хәтер
Иваново ҡалаһында йыл һайын Н.П.Антонов иҫтәлегенә Антонов уҡыуҙары үтә
Ҡоҙаш (тау)
Ҡоҙаш (Кудашка) — Башҡортостандың Ишембай районындағы тау. Ҡолғона ауыл советы биләмәһендә урынлашҡан.
Иң бейек түбәһе- 599,5 м. Тау тоҡомо ҡомташ, алевролиттар, рифей һәүерташтарынан тора.
Ядарей-Яха
Ядарей-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Ҡоҙаш (тау)
Тау өҫтө уҫаҡ һәм йүкә ҡатын урмандар менән ҡапланған. Кесе Ҡоҙаш йылғаһының уң яғында ята, унан йыраҡ түгел Р316 юлы үтә (Ҡолғона- Берәтәк юлы). Төньяғында Мулбой? йылғаһы, көньяғында— Мәрҙәш йылғаһы аға. Икеһе лә Кесе Ҡоҙашҡа ҡоя.
Ядарей-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡоҙаш (тау)
Тау янында элек Ишембай районына ҡараған Ҡоҙаш ауылы булған.Яңы Һәйет ауылы тауҙан көнсығыштараҡ 6 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тау атамаһы кеше исеменән килеп сыҡҡан (Ҡоҙаш (русск. Кудаш)
Аҡмулла
Аҡмулла (ысын исеме — Камалетдинов Мифтахетдин Камалетдин улы; 14 декабрь 1831 йыл — 8 октябрь 1895 йыл) — күренекле башҡорт шағиры, мәғрифәтсе. Башҡорт шиғриәтенә тос өлөш индергән, милләттең XIX быуаттағы иң атаҡлы һүҙ оҫтаһы тип һанала.
Биографияһы
Камалетдинов Мифтахетдин Камалетдин улы 1831 йылдың 14 декабрендә Ырымбур губернаһы Бәләбәй өйәҙе 12-се Башҡорт кантоны Күл-Иле-Мең улусының (хәҙерге Башҡортостандың Миәкә районының) Туҡһанбай ауылында хәлле ғаиләлә тыуа. Архив мәғлүмәттәре буйынса, атаһы Камалетдин Ишҡужа улы (1805—1869) һәм әсәһе Бибиөмөгөл Сәлимйән ҡыҙы (1809—?) Күл‑Иле‑Мең улусының аҫаба башҡорттары була. 1843 йылда Мифтахетдиндың ҡартатаһы — указлы имам Ишҡужа Ишбулды улы вафат булғас, уның вазифаһын өлкән улы Камалетдин башҡара башлай. Ғилми әҙәбиттәге әсәһе Бибиөмөгөлдең бик иртә үлеүе (йә булмаһа икенсе иргә китеүе) һәм буласаҡ шағирҙың үҙ сиратында етем ҡалыуы тураһындағы раҫлауҙар дөрөҫ түгел, сөнки архив документтары буйынса Мифтахетдинға 19 йәш сағында әсәһе Бибиөмөгөл иҫән булған, әммә 1859 йылғы X ревизияла уның әсәһе күрһәтелмәгән.
Тыуған ауылында башланғыс белем ала, күрше Мәнәүезтамаҡ һәм Әнәс ауылдары мәҙрәсәләренә йөрөп уҡый.
1850 йылдың 1 февраленән 30 июнгә тиклем төрмәлә ултырған. Уның төрмәгә ябылыу сәбәбен әлегә аныҡ белеү мөмкин түгел. Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров фаразлауы буйынса, идара итеүҙең кантон системаһы осоронда башҡорттар хәрби хеҙмәткә алынғандар, һәм рөхсәтһеҙ йәшәгән урындарын ҡалдырғандарҙы, Ырымбур сик һыҙығына хәрби хеҙмәт үтер өсөн йыйылыу пункттарына бармағандарҙы йәки һуңлағандарҙы язаға тарттырғандар һәм зинданға бикләгәндәр, бәлки Мифтахетдин Камалетдинов та бындай яҙмышҡа дусар булғандыр.
1850 йылдар уртаһында Стәрлебаш мәҙрәсәһенең шәкерте була, бында ул шағир һәм суфыйлыҡ тарафдары Шәмсетдин Зәкиҙән һабаҡ ала. Ситтә йөрөп, Аҡмулла мөғәллим булып көн күрә, балта оҫтаһы булып эшләй, үҙендә сәсән һәләтен аса.
1859 йылғы һуңғы X ревизия мәғлүмәттәре буйынса, Мифтахетдин Камалетдинов әле атаһының ғаиләһе менән бергә Башҡортостанда йәшәгән һәм уның үҙ ғаиләһе булмаған. Р. Шәкүр яҙғанынса, тыуған ауылына ҡайтҡас ул өйләнә, әммә ҡатыны йәшләй генә вафат булып ҡала. Бәлки шуғалыр Мифтахетдин ауылында төпләнеп ҡала алмай һәм атаһының яҡшы атын алып, тыуған ауылын ташлап китә. Ошо көндән Аҡмулла мосафир тормошона күсә. Махсус йыһазланған арбаһына китап-ҡулъяҙма, яйланма ҡорамалдарын тейәп, башҡорт ауылдары буйлап ил гиҙә. Атын егеп, Ағиҙел, Яйыҡ, Уй, Мейәс йылға буйҙарын ҡыҙыра, Ҡаҙағстан далаларына ла барып етә. Яҙын-йәйен ауылдан-ауылға, йәйләүҙән-йәйләүгә күсеп, Аҡмулла мәғрифәтселек идеяларын тарата, зирәклекте, ғәҙеллекте, кешелеклелекте данлай, сәсәндәр һәм аҡындар әйтештәрендә ҡатнаша, шиғырҙарын халыҡҡа уҡый. Ул әҙәпһеҙлектән әсе көлә, властарҙың башбаштаҡлығын һәм законһыҙлығын фашлай. Һәләтле шағир-импровизатор булараҡ танылыу яулай. Бер үк ваҡытта һөнәрселек итә, балаларҙы уҡырға-яҙырға өйрәтә. Мифтахетдин Камалетдиновтың аҡыл эйәһе булараҡ формалашыуында уның Зәйнулла Рәсүлев менән дуҫлығы ҙур роль уйнай.
Ялған ялыу буйынса, батша армияһында хеҙмәт итеүҙән ҡасып йөрөүҙә ғәйепләнеп, 1867—1871 йылдарҙа Троицк ҡалаһы төрмәһендә ултыра. Тотҡонда сағында тәрән мәғәнәле әҫәрҙәренең береһе «Мәҡанем минең — зиндан» («Урыным — зиндан» ) шиғырын яҙа. Р. Шәкүр фаразы буйынса, яҡынса 1872 йылда Аҡмулла тыуған ауылына һуғылып Ырымбурға бара, артабан Троицк өйәҙенә юллана.
Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, Мифтахетдин Камалетдинов Троицк өйәҙендәге (хәҙерге Башҡортостандың Учалы районындағы) Һөләймән ауылында 1892 йылда булғанда Саһира Юлдыбай ҡыҙына (?—1921) өйләнә, әммә һуңынан уның менән айырылыша.
Аҡмулла 1895 йылдың 8 октябрендә Троицк өйәҙенең Һарыҫтан ауылы янында үлтерелә. Мейәс Заводы ҡасабаһының (хәҙерге Мейәс ҡалаһының) мосолмандар зыяратында ерләнгән.
Ижады
«Башҡорттарым, уҡыу кәрәк...» — Аҡмулланың иң мөһим әҫәрҙәренең береһе булып тора. Был шиғырҙа сәсән үҙ халҡын мәғрифәткә, ғилемгә саҡыра. Мәғрифәтсе әҫәрҙәрендә аҡылылыҡты, ғәҙелеллекте, кешелелекте данлай, әҙәпһеҙлектән көлә, властарҙың башбаштаҡлығын һәм законһыҙ эш итеүҙәрен фашлай. Аҡмулла аҡыл эйәһе булараҡ, үҙ заманы өсөн ысын мәғәнәһендә әхлаҡ-тәрбиә кодексы төҙөп, халыҡҡа был өгөт-нәсихәтен әҫәрҙәре аша халыҡҡа әйтеп биргән. Уның «Нәсихәттәр» шиғыры үҙ заманында ижтимағи-фәлсәфәүи фекер үҫешендә тос өлөш индерә.
1892 йылда шағир үҙе иҫән сағында нәшер ителгән берҙән-бер «Дамелла Шиһабетдин хәҙрәттең мәрҫиәһе» китабы донъя күрә. Бында уҡытыу һәм тәрбиә биреү системаларын үҙгәртеп ҡороу тураһындағы ҡараштарҙы сағылдыра.
Аҡмулла милли поэзияла үҙенсәлекле йүнәлешкә нигеҙ һала, уның йоғонтоһон Ш. Бабич, М. Ғафури, Д. Юлтый, Ш. Әминев-Тамъяни һәм башҡалар кисерә. 1960—1990-сы йылдарҙа башҡорт әҙәбиәт ғилемендә үҙ аллы ғилми йүнәлеш — аҡмулласылыҡ үҫеш ала. Шағирҙың тормошон һәм ижадын өйрәнеүгә Ә. Х. Вилданов, Ф. Кәрим, К. Мәргән, Ә. И. Харисов, Р. Шәкүр һәм башҡаларҙың хеҙмәттәре арналған.
Ҡылыс һымаҡ үҫенте
Ҡылыс һымаҡ үҫенте (processus xiphoideus, мечевидный отросток) —.
Нәфел намаҙҙары (сөннәт)
НӘФЕЛ НАМАҘҘАРЫ— һәр кемдең үҙ ирке, үҙ ихтыяры буйынса уҡый торған намаҙҙар.
Нәфел намаҙҙары шәриғәт тарафынан, намаҙ башҡа дини ғибәҙәттәр менән сағыштырғанда тәҡуалыҡтың иң юғары күрһәткесе икәнен иҫәпкә алып, фарыз намаҙҙарҙа булыуы мөмкин булған хаталарҙы төҙәтеү өсөн урынлаштырылған.
Аллаһынын Илсеһе Мөхәхммәд ғәләйһиссәләм әйткән: «Мәхшәр көнендә кешенән иң беренсе һорау намаҙы хаҡында булыр. Әгәр уның намаҙы уҡылған икән, тимәк, ул кеше хозурлыҡ алыр һәм уңышҡа ҡаҙаныр, әгәр уҡылмаған булһа, барыһын да юғалтыр.
Фарыз намаҙҙарында кәмселеге булһа. Раббыбыҙ әйтер: „Ҡарағыҙ, Минең ҡоломдың нәфел намаҙҙары юҡмы?“. Әгәр булһа, фарыз намаҙҙарының хаталары шул нәфел намаҙҙары менән ҡапланыр. Шунан һуң, уның бөтә ғәмәлдәре шуға тиңләнер».
Рәсүлебеҙ Мөхәммәд ғәләйһиссәләм йәнә әйткән: «Фарыз намаҙынан башҡа ңамаҙҙарҙың мәсеттә уҡылғанға ҡарағанда, өйҙә уҡылыуы яҡшыраҡ. Сөнки өйҙә ике йөҙлөләнеү юҡ. һәм шуның аша йортҡа бәрәкәт килер, фәрештәләр һәм рәхмәт инер, ә шәйтан ҡасыр».