cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Руханиҙар
Ислам
«Мосолман руханиҙары культты башҡарыуға бәйле кешеләр йыйылмаһын күҙ уңында тота (мулла, мәзин), судьялар (ҡаҙый), хоҡуҡ белгестәре (фаҡиһ) һәм дин белгестәре (ғөләмә, мөжтәһид), йәмәғәт башлыҡтары (имам), дәүләт башлыҡтары (хәлифә), шулай уҡ айырым дини йәмәғәттәрҙең башлыҡтары (мөфтөй), мәҙһәбтәр, дини ағымдар (шәйех, ишан)».
Ранис
Ранис (Ranis) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 1812 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,55 км2. Диңгеҙ кимәленән 380 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7389 һәм автомобиль коды — SOK.
Руханиҙар
Ислам
Шиғыйҙарҙа сөнниҙәргә ҡарағанда руханиҙар иерархияһы анығыраҡ (ҡар. аятулла). Ҡәтғи иерархия суфый тәриҡәттәренең күпселегенә, ҡайһы бер йәмәғәттәргә һәм ойошмаларға хас".
Беляков Вячеслав Филиппович
Беляков Вячеслав Филиппович (2 март 1939 йыл — 20 ноябрь 2021 йыл) — баянсы, педагог, музыка-йәмәғәт эшмәкәре. Профессор (1980). РСФСР‑ҙың (1974) һәм БАССР‑ҙың (1968) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
Биографияһы
Вячеслав Филиппович Беляков 1939 йылдың 2 мартында Мәскәүҙә тыуған. 1964 йылда Гнесиндар исемендәге музыка һәм педагогия институтының Н. Я. Чайкин класын тамамлай.
1963—68 йылдарҙа Гнесиндар исемендәге музыка һәм педагогия институтының Өфө уҡытыу-консультация пункты кафедраһы мөдире вазифаһын башҡара, бер үк ваҡытта Өфө сәнғәт училищеһының бүлек мөдире. 1968—83 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институтының халыҡ музыка ҡоралдары кафедраһы мөдире, 1974—78 йылдарҙа уҡыу-уҡытыу һәм фәнни эштәр буйынса проректоры. 1983 йылда Мәскәү мәҙәниәт институтында эшләй, 1984 йылдан алып Гнесиндар исемендәге Рәсәй музыка академияһында уҡыта, 1984—96 йылдарҙа халыҡ музыка ҡоралдары кафедраһы мөдире вазифаһын башҡара.
Музыкант һәм педагог 2021 йылдың 20 ноябрендә Мәскәүҙә вафат булды.
Ҡаҙаныштары
«Донъя кубогы» Халыҡ-ара баянсы-аккордеонсылар конкурсы лауреаты (Прага, 1962).
2013 йылда Өфөлә В. Ф. Беляков призына Халыҡ-ара баянсылар, аккордеонсылар һәм милли гармунда уйнаусылар конкурсы (2 йылға бер тапҡыр үткәрелгән) булдырыла.
Горулёв Павел Сергеевич
Горулев Павел Сергеевич (13 декабрь 1949 йыл) — Башҡортостан физик культура институты директоры. Педагогия фәндәре докторы (2004), профессор, СССР чемпионы (1978), ауыр атлетика буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1972), Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1993), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1997), ауыр атлетика буйынса халыҡ-ара категориялы судья (1995), Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1993).
Биографияһы
Павел Сергеевич Горулев 1949 йылдың 13 декабрендә Чкалов өлкәһенең Чкалов ҡалаһында тыуған.
1980 йылда П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленинград физик культура институтын тамамлаған, Юғары спорт оҫталығы мәктәбе тренеры В. Н. Самородовтың тәрбиәләнеүсеһе.
1981 йылдан алып тренер, 1987—1997 йылдарҙа — Юғары спорт оҫталығы мәктәбенең өлкән тренеры. Шул уҡ ваҡытта, 1996—1998 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы йыйылма командаһының баш тренеры була.
1999 йылдан алып Урал физик культура университетының филиалы Башҡорт физик культура институтының директоры вазифаһын башҡара. 1995 йылдан Башҡортостан Республикаһы спортының көс төрҙәре ассоциацияһының президенты, 2005 йылдан Башҡортостан Республикаһының ауыр атлетика федерацияһын етәкләй.
Спорт ҡаҙаныштары
1977 йылда РСФСР чемпионы була, 1978 йылда — РСФСР һәм СССР чемпионы, 1980 йылда ырғымда СССР чемпионатының бронза призеры. Шулай уҡ 1978 йылда «Дуҫлыҡ» Кубогына халыҡ-ара ярыштарҙа еңеүсе була.
Уның етәкселеге аҫтында Башҡортостан йыйылма командаһы Рәсәй чемпионы һәм 1993, 1994 һәм 1996 йылдарҙа Рәсәй Кубогына эйә була. Горулевтың тәрбиәләнеүселәре араһында 10-дан ашыу СССР һәм Рәсәй спорт мастерҙары бар.
Фәнни эшмәкәрлеге
60-тан ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән монографиялар һәм уҡыу әсбаптары авторы. уның ғилми эштәре спорттың көс һәм тиҙлек-көс төрҙәрендәге күнекмә процесы менән идара итеүгә һәм башҡа темаларға арналған.
«Ученые записки университета им. П. Ф. Лесгафта» журналының редколлегия ағзаһы.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Горюлева Любовь Андреевна. Балалары — Габдюшева Ксения Павловна, Горулёв Денис Павлович.
Ғәләмшин Ренат Биктимер улы
Ғәләмшин Ренат Биктимер улы (Галямшин Ренат Биктимирович; 18 февраль 1949 йыл — 8 ноябрь 2020 йыл) — ауыл хужалығы һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1981—2009 йылдарҙа «Дэмен» хужалығы рәйесе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Башҡорт АССР-ы Юғары Советының йәштәр эше, физик культура һәм туризм комиссияһы ағзаһы. «Башҡортостан удмурттарының республика милли-мәҙәни үҙәге» төбәк йәмәғәт ойошмаһы рәйесе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994). Кузебай Герд исемендәге Бөтә удмурт милли премияһы лауреаты (2004), Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2009). Саңғы спорты буйынса СССР спорт мастеры, еңел атлетика буйынса мастерлыҡҡа кандидат.
Биографияһы
Ренат Биктимер улы Ғәләмшин 1949 йылдың 28 февралендә Башҡорт АССР-ының Тәтешле районы Әрибаш ауылында тыуған. Милләте удмурт. юғары бемемле — 1976 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
1965 — 1967 йылдарҙа хәрби хеҙмәткә саҡырыла. Хеҙмәт юлын, армиянан хеҙмәт итеп ҡайтҡас, Арибаш урман-техник мәктәбен тамамлағас, райпотребсоюзда водитель булып башлай. Дыуан ауыл хужалығы техникумын тамамлай.
1971 йылда Тәтешле районы «Социализм» колхозында агроном була. Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлағас, 1975 — 1981 йылдарҙа «Урал» колхозының агрономы, баш агрономы һәм рәйесе булып эшләй. 1981 йылдан Тәтешле районының «Демән» колхозы рәйесе
Тәтешле районы 255-се Тәтешле һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.
Өйләнгән, ул һәм ҡыҙ үҫтергәндәр.
Ренат Биктимер улы Ғәләмшин оҙайлы һәм ҡаты ауырыуҙан һуң 2020 йылдың 8 ноябрендә ҡалаһында вафат булды.
Парки (Ай-Яун ҡушылдығы)
Парки  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Яун йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Килик (Иртыш ҡушылдығы)
Килик  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының уң ярына тамағынан 887 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Измир сәғәт башняһы
Измир сәғәт башняһы (İzmir Saat Kulesi) — Измир ҡалаһының (Төркиә) шул уҡ исемдәге районында Конак майҙанында урынлашҡан тарихи сәғәт башняһы.
Ғосман империяһының элекке балҡан провинцияларында, бигерәк тә Белград, Приеполе, Сараево, Баня-Лука, Градачац һәм Подгорица кеүек хәҙерге Сербия, Босния һәм Черногория ҡалаларында оҡшаш ғосман сәғәт башнялары һаҡланып ҡалған. Улар сахат-кула (Kulesi Saat төрөк һүҙҙәренән килеп сыҡҡан, сәғәт менән башня тигәнде аңлата) исемен йөрөтәләр.
Келәтаяҡ
Келәтаяҡ (Клятаяк) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 57 кеше. Почта индексы — 452715, ОКАТО коды — 80217813004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хыльчу-Яга
Хыльчу-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хыльчую йылғаһының уң ярына тамағынан 139 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Таловка (Куштумга ҡушылдығы)
Оло Таловка  — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Куштумга йылғаһының һул ярына тамағынан 5,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә башынан Арғазы һыуһаҡлағысы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аргубли
Аргубли (Аргудан) — Рәсәй йылғаһы. Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы/Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Терек йылғаһының һул ярына тамағынан 434 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Урух йылғаһы ҡушылған урындан Малка йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңғыҙ
Исеменең килеп сығышы
Фараз буйынса, тәүҙә топоним ике һүҙҙән торған, Башҡортостандағы Яңғыҙ ҡайын («Одинокая береза») тибы буйынса, һуңыраҡ исемдең төп өлөшө төшөп ҡалған, ә билдәләмәһе («яңгыҙ») ҡалған. Икенсе версия буйынса, гидроним ир-ат яңғыҙлыҡ исеме Энгизға барып тоташа (исемдең килеп сығышы иран).
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан. Йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы, Оло Эйек йылғаһы ҡойғандан алып йылға тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Аҫбассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200007067
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200706
- Бассейн коды — 12.01.00.007
- ГӨ буйынса томы — 12
- ГӨ буйынса сығарылышы — 2
Габричевский Георгий Норбертович
Габричевский Георгий Норбертович (11 (23) февраль 1860 йыл — 5 (18) апрель 1907 йыл) — Рәсәй империяһы ғалимы, микробиолог, фәнни мәктәпкә нигеҙ һалыусы, Мәскәү университеты профессоры, илдә бактериологик препараттар етештереүҙе ойошторусыларҙың береһе.
Биографияһы
Габричевскийҙың атаһы, Саксон гражданины Норберт Иосифович фотограф була. 1860 йылда ул 5-се кварталдың Арбат өлөшөндә, Барыков йортонда, Тверский ҡапҡаһы янында, Страстный монастыре алдында, ҡатыны Луиза Римейҙың исеме менән аталған «Римей» фотография фирмаһы аса. Мәскәү фотографы Михаил Тулинов ярҙамында Габричевскийҙың уйлап табыуы теркәлә һәм, 1863 йылдың 12 апрелендәге ғаризаһы буйынса, 1863 йылдың 21 ноябрендә уның уйлап тапҡан перспективалы фотография аппаратына 3 йылға айырым хоҡуҡ бирелә. Уйлап табыуҙың асылы шунда була, фотография аппараты объективы быялаларының айырым бер ҡушылмаһы иҫәбенә аппараттан төрлө йыраҡлыҡтарҙа урынлашҡан кешеләрҙе фотоға төшөрөү мөмкин була.
1884—1885 йылдарҙа ул Иҫке Екатерина хәстәханаһының неврология бүлегендә табип-экстерн булып эшләй; 1885—1886 йылдарҙа Мәскәү университетының физиология кафедраһы прозектор ярҙамсыһы; Чериновтың пропедевтик терапевт клиникаһында ординатор була. 1888 йылда ул, «К вопросу о возбудимости мышц. Экспериментальное исследование» темаһына диссертация яҡлап, медицина докторы була.
1889—1891 йылдарҙа уны сит илгә ебәрәләр, унда ул И. И. Мечников, Роберт Кох, Эмиль Ру, Пауль ЭрлихI лабораторияларында стажировка үтә.
Рәсәйгә кире ҡайтҡас, (1891) медицина факультетының приват-доценты булып раҫлана. Ул Мәскәү университетының терапевт клиникаһында бактериологик лаборатория ойоштора һәм уны 1891—1895 йылдарҙа етәкләй. 1895 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем ул шәхси иғәнәләр ярҙамында ойошторолған Бактериология институты директоры булып эшләй, уның өсөн Яңы Екатерина дауаханаһында Иҫке анатомия театры йорто бирелә. Институтта ул Рәсәй бактериологтар мәктәбен булдыра (Н. М. Береснев, П. В. Ильинская, В. И. Кедровск һәм башҡалар). Габричевскийҙың фажиғәле үлеменән һуң институтҡа уның исеме бирелә (1909).
Габричевский — Рәсәйҙә бактериология өйрәнеүгә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, дифтерия, скарлатина, кире ҡайтарылған тип, малярия, чума, бактериологияның дөйөм мәсьәләләре, серотерапия методтарын эшләү буйынса 100-гә яҡын ғилми эш авторы. Габричевский тарафынан скарлатинаның стрептококк теорияһы тәҡдим ителә, үлтерелгән скарлатинозға ҡаршы вакцина (уны үҙендә һынай) тәҡдим ителә һәм уны етештереү ойошторола. Рәсәйҙәа беренсе булып (Н. Ф. Филатов менән бергә) Габричевский дифтерияны сыворотка менән дауалауҙы уңышлы ҡуллана. Г. А. Левенталь менән бергә ҡабатланыусы тифты диагностикалау өсөн серологик проба тәҡдим итә. Габричевский кеше организмында кире ҡайтарылған тифтың спирохетын емереүҙә бактерицид матдәләрҙең ҙур ролен раҫлай. Кәсәләрҙә анаэробтарҙы үҫтереү ысулын, бактерияларҙың актив хәрәкәтсәнлеген билдәләүҙең яңы ысулын тәҡдим итә; дизентерия антитоксины һәм дизентерияға ҡаршы сыворотка таба. Рәсәйҙә беренселәрҙән булып малярияның тапма серәкәйҙәре менән күсерелеүе теорияһын яҡлай, малярия ерҙәренә өс экспедиция ойоштора.
Ун йыл эсендә (1895—1905), бактериология институты хеҙмәткәрҙәре тарафынан 200 фәнни хеҙмәт баҫтырыла. Был әҫәрҙәрҙең авторҙары —, П. В. Ильинская, С. С. Муравьев, В. И. Молчанов, И. Л. Бронштейн,С. С. Стерпул, В. И. Яковлев. Көн һайын бөтә хеҙмәткәрҙәр ҙә бер сәғәткә иртәнге ашка йыйылалар. Бактериология һәм биология һорауҙары тураһында йәнле әңгәмә бара. Л. А. Чугаев, В. И. Габричевский иҫтәлегенә арналған X Пирогов съезы ултырышында һүҙ алып барғанда, институтта «эллина ла, йәһүд тә, варвар ҙа» юҡ, барыһы ла тигеҙ ине, һәм барлыҡ хеҙмәткәрҙәр ҙә Фәнгә һәм Ватанға мөхәббәт менән бер үк төрлө берләштеләр, тип һыҙыҡ аҫтына ала.
Хайуандарҙы иммунлаштырыу буйынса ҙур пневмонияға ҡаршы вакцина әҙерләү тәжрибәһен үткәргәндә зарарланып вафат була. Мәскәүҙең Пятницкое зыяратында ерләнгән.
Ғаиләһе
— Ҡатыны: Елена Васильевна Бодиско (21 февраль 1862 — 13 сентябрь 1930)
Балалары:
— Александр (25 август / 6 сентябрь 1891 Мәскәү — 3 сентябрь 1968 Коктебель) — сәнғәт белгесе, әҙәбиәт белгесе, тәржемәсе, сәнғәт белеме докторы. — Ҡатыны: Наталья Алексеевна Северцова, рәссам (1901—1970)
— Евгений (1893 Мәскәү — 5 апрель, 1979 Мюнхен) — ғалим биолог, рәссам.
— Елена (25 апрель 1899 Мәскәү — 19 март 1937 Италия)
Хәтер
— Г. Н. Габричевский исемендәге Эпидемиология һәм микробиология ғилми-тикшеренеү институты. .
— 1960 йылда Габричевскийға арналған СССР почта маркаһы сыға.
— А. С. Пушкин исемендәге Һынлы сәнғәт дәүләт музейында уның скульптор О. Роден эшләгән бюсы урынлашҡан.
Уйылға районы
Уйылға районы  (Увельский район) — Рәсәйҙә, Силәбе өлкәһенең көнсығыш-көньяҡтағы район.
Үҙәге — Уйылға ҡасабаһы.
Район исеме Уйылға йылғаһының исеменән килә. Уйылға Уйға ҡоя. Уйылға башҡорт теленән ингән гидроним.
Географияһы
Уйылға районы Троицк, Сыбаркүл, Эткүл, Пласт һәм Октябрьск райондары менән сиктәш. Майҙаны — 2330,2 км², ауыл хужалығы ерҙәре — 157,8 мең га.
Тәбиғәте, климаты
Уйылға районында Ҡабан, Сухарыш, Уйылға йылғалары аға. Районда 95 эре күл бар. Дыуанкүл күлендә балыҡ хужалыҡтары ойошторолған.
Тарихы
Беренсе урыҫ тораҡ пункттары районда XVIII быуатта барлыҡҡа килгән. 1748 йылда беренсе тораҡ пункт — Кичигино станицаһына нигеҙ һалына (хәҙерге Кичигино ауылы).
1749 йылда Нижнеувельская станицаһы барлыҡҡа килә (хәҙерге Южноуральск ҡалаһы). 1758—1959 йылдарҙа Хомутининская һәм Дуванкульская станицаларына нигеҙ һалына.
XIX быуат башында районға Курск, Тамбов, Пенза һәм башҡа губернияларҙан крәҫтиәндәрҙе күсерәләр.
Этимологияһы
Район үҙәге булып торған Уйылды ҡасабаһы атамаһын Уйылды йылғаһынан алған. Ә йылғаның атамаһы тураһында Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә тураһында ошоларҙы яҙа: .
Шулай уҡ Николай Шувалов атаманың ниндәйҙер ырыу бүленешенән килеп сығыу ихтималын да яҙа.
Уй һүҙенең аңлатмаһын 2 томлыҡ «Башҡорт теленең һүҙлеге» былай тип бирә: Уй — һуҙылып киткән түбән ер, уйһыу; уяҙ Ихтимал, атама йылға һүҙенә уй тигән, уның бер сифатын белдергән һүҙ ҡушып яһалғандыр.
Таловая (Чумыша ҡушылдығы)
Таловая — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының һул ярына тамағынан 627 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ямской (Кушнаренко районы)
Ямской (Ямское) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 80 кеше. Почта индексы — 452236, ОКАТО коды — 80240840005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Санна Нильсен
Санна Виктория Нильсен (Sanna Victoria Nielsen; 27 ноябрь 1984 йыл, Швеция, Брумёлла) — йырсы, «Евровидение 2014» йыр конкурсында үҙенең «Undo» йыры менән сығыш яһаған Швеция вәкиле.
Карьераһы
1996 йылдың майында ун бер йәшендә Санна Нильсен «Till en fågel» йыры менән Svensktoppen швед хит-парадында алда барған Сентябрҙә уның тәүге дебют Silvertoner альбомы сыға. . 1997 йылда Санна Min önskejul раштыуа альбомын сығара (2001 йылда альбом яңынан баҫылып сыға).
2001 йылда Нильсен тәүге тапҡыр Мелодифестивалендә — Евровидениела Швецияны күрһәтеү хоҡуғын биргән швед музыкаль конкурсында ҡатнаша. Ул «Igår, idag» йыры менән сығыш яһай һәм һәм өсөнсө урын яулай. 2003 йылда ул конкурсҡа яңынан әйләнеп ҡайта һәм «Hela världen för mig» йыры менән бишенсе урынға сыға. Санна өсөнсө тапҡыр 2005 йылда ҡатнаша, ул Фредрик Щемп менән «Du och jag mot världen» йырын башҡара һәм һигеҙенсе урында була.
2006 йылда Санна үҙенең Nära mej nära dej исемле икенсе студия альбомын сығара. 2007 йылда ул дүртенсе тапҡыр Мелодифестивалендә («Vågar du, vågar jag» йыры менән сығыш яһай һәм Sanna 11-22 беренсе компиляцион альбомын сығара . Шулай уҡ 2007 йылдың йәйендә Санна Ширли Клэмп һәм Соня Альден менән бергә «Tre S» триоһы составында Швеция буйлап тур үткәрә.
2008 йылда Санна Мелодифестивалендә бишенсе тапҡыр ҡатнаша. 16 февралдә Санна «Empty room» йыры менән икенсе ярым финалында сығыш яһай, утыҙ меңдән ашыу тауыш айырмаһы менән беренсе урынды биләй. 15 мартта финалда Санна илле меңдән ашыу тамашасы тауышы буйынса Шарлотта Переллины урап үтә, әммә жюри тауыш биргәндән һуң, Перелли еңеүсе тип табыла, ә Нильсен икенсе юлға төшә. Һуңыраҡ «Empty room» OGAE Second Chance Contest-та, 91 мәрәй өҫтөнлөк менән, еңеү яулай. Шулай уҡ 2008 йылда Нильсен үҙенең инглиз телендәге Stronger тәүге альбомын сығара, һәм милли хит-парадта беренсе юлда була.
2011 йылда Санна Мелодифестиваленда тағы ла бер ҡатнашҡан. Бер ай элек кенә дүртенсе урында булһа ла, икенсе ярым финалда «I’m in love» йыры менән сығыш яһап, ул беренсе урын биләй һәм финалға үтә. Шулай уҡ 2011 йылда Нильсендың конкурс йырының исемен йөрөткән бишенсе альбомы сыға.
2014 йылдың көҙөндә Санна Нильсен «Евровидение 2015» конкурсына «Melodifestivalen 2015» швед һайлап алыу конкурсын етәкләйәсәге билдәле була.
Башкирпомощь
1920 йылдың мартында компосбедтар башҡорт ярлылары съезын саҡыра. Унда «Башкирпомощь» эше тураһында отчет тыңланыла. Башревком ағзалары, «Башкирпомощь» эшмәкәрлеген бик ҡаты тәнҡитләп, был ойошманы, башҡорттарға йүнле ярҙам күрһәтелмәйенсә, БАССР учреждениелары һәм ведомстволары эшмәкәрлегенә контроллек итеү органы булып тороуын һәм ауылды ике лагерға бүлергә ынтылыуын билдәләне.
Чира-Шор
Чира-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юр-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Итҡусты Әбделмәнов
Итҡусты Әбделмәнов (1794—?) — хәрби эшмәкәр. [1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Итҡусты Әбделмәнов Ырымбур губернаһы Ҡырҡ-Өйлө-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Көрмәнкәй ауылында йәшәгән. Зауряд-сотник булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 12-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 12-се Башҡорт атлы полкы Куроедово ауылында 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 16 октябрендә Түбәнге Новгородҡа бара. 1813 йылдың майында Түбәнге Новгород ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына керә. 1813 йылдың 15 авгусынан Глогауҙы блокадалауҙа ҡатнаша һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 12-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә. 1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота.
Пенза дәүләт университеты
Пенза дәүләт университеты (ПГУ) — Пенза ҡалаһындағы дәүләт университеты. 1943 йылда нигеҙләнә. Университет составында 8 факультет һәм 8 институт бар.
Тарихы
«Пенза индустриаль институтында» исеме менән 1943 йылдың 1 ноябрендә асыла. Составында 11 кафедра була. 1959 йылда СССР юғары белем биреү министры бойороғо менән Пенза индустриаль институты Пенза политехник институты итеп үҙгәртелә, ә төҙөлөш факультеты нигеҙендә Пенза инженер-төҙөлөш институты ойошторола.
Рәсәй Федерацияһының Юғары белем биреү буйынса дәүләт комитеты рәйесенең 1993 йылдың 5 июлендәге бойороғона ярашлы Пенза политехник институты «Пенза дәүләт техник университеты» итеп үҙгәртелә.
1998 йылдың 22 ғинуарында Рәсәй Федерацияһының дөйөм һәм профессиональ мәғариф министры бойороғо менән Пенза дәүләт техник университеты Пенза дәүләт университеты тип үҙгәртелә.
2010 йылда Рәсәй милли рейтингында 57-се урынды, 2011 йылда 32-се урынды , 2012 йылда 49-сы урынды биләй.
Институттары
Пенза дәүләт университеты составына түбәндәге институттар инә :
Факультеттар
Пенза дәүләт университеты составына түбәндәге факультеттар инә :
Филиалдар
Пенза дәүләт университеты составына түбәндәге филиалдар инә :
Тәнҡит
Техник фәндәр докторы, профессор, РФ-тың атҡаҙанған фән эшмәкәре. В. И. Левин «Троицкий вариант — наука» гәзитендә, хеҙмәт коллективының ПДУ ректоры итеп полицияның отставкалағы генералы А. Д. Гуляковты һайлауынан шок кисереүен билдәләй. Левин фекеренсә, бындай хәл университет репутацияһына зыян килтерә, лояль ректоры ҡуйылған тигән фекергә этәрә. Левин, Гуляков үҙе лә фән һәм мәғариф өлкәһеннә алдыҫ тороуын инҡар итмәй, тип раҫлай.
Биляги-Ком
Биляги-Ком — Рәсәй йылғаһы. Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы/Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Урух йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Пежи-Ега
Пежи-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сынь-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Биляги-Ком
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пежи-Ега
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ранштедт
Ранштедт (Rannstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 181 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,96 км2. Диңгеҙ кимәленән 198 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99518 һәм автомобиль коды — AP.
Йәшелғош
Йәшелғош (лат. Merops apiaster, урыҫ. Золотистая щурка) — сыбарсайҙар(Meropidae) ғаиләһендәге сағыусы бөжәктәр менән туҡланыусы ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Сыйырсыҡ ҙурлығында. Ғәҙәттә күмәкләшеп йөрөйҙәр. Осҡанда оҙон ҡанаты, уртаһынан нәҙек кенә ҡауырһындары сығып торған оҙон ҡойроғо күҙгә ташлана. Суҡышы оҙон, аҫҡараҡ кәкерәйеп тора. Түбәһе һәм арҡаһы һары көрән. Тамағы ҡара һыҙат менән уратып алынған һары төҫтә. ҡанаттары һәм ҡойроғо йәшел. Кәүҙәһенең аҫ яғы зәңгәр. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел. Тауышы яңғырауыҡлы: «тири-тири». Күсмә ҡош. Урыны менән киң генә таралған. Умартасыларға зыян килтерә.
Йәшәү урыны
Яландарҙағы балсыҡлы һәм ҡомло ҡабаҡтарҙа йәшәй. Ояһын ерҙе өңөп яһай.
Туҡланыуы
Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күберәген сағыусы бөжәктәр менән.
Үрсеүе
5-6 бөртөк аҡ йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт
Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө, 1986 йыл.
Зубов Виктор Геннадиевич
Зубов Виктор Геннадиевич (27 ғинуар (9 февраль) 1914 йыл — 15 июль 1982 йыл) — ғалим-педагог, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1946—1982 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусыһы. СССР Педагогия фәндәре академияһы академигы (1966).
Биографияһы
Виктор Геннадиевич Зубов 1914 йылдың 27 ғинуарында (9 февраль) Иваново ҡалаһында тыуған.
1932—1935 йылдарҙа Мәскәү педагогия университетының рабфагында уҡый.
1935—1940 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының физика факультеты студенты (Сталин стипендиаты). Уҡыуын тамамлағас, аспирантураға ҡабул ителә.
1941 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, уҡсылар дивизияһы составында һуғыша.
1942—1944 йылдарҙа Кавказды обороналау һәм азат итеү һуғыштарында ҡатнаша (хәрби-һауа көстәре политбүлеге инспекторы вазифаһында).
1944 йылдың аҙағында Хәрби-Һауа академияһына (хәҙер Ю. А. Гагарин исемен йөрөтә) уҡытыусылыҡ эшенә ебәрелә.
1949—1953 йылдарҙа  университеттың яңы биналар төҙөү буйынса проректоры бурысын үтәй.
1953 йылдан дөйөм физик практикум мөдире.
1956 йылда «Исследование динамических упругих свойств кварца» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1963 йылда «Об особенностях изменения свойств кварца вблизи α-β перехода и при облучении нейтронами» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
В. Г. Зубов физика факультетына уҡырға инәсәк өлкән класс уҡыусылары менән ҙур эш алып бара. Күп йылдар физиканың мәктәп курсы буйынса лекциялар уҡый, мәсьәләләр сисеү, уларҙың сығарылышын анализлау буйынса махсус семинарҙар алып бара. В. Г. Зубов кафедра буйынса коллегаһы В. П. Шальнов менән берлектә үҙ алдыңа белем алыу өсөн «Задачи по физике» уҡыу әсбабы баҫтырып сығара (ун тапҡыр яңынан баҫтырып сығарыла).
1976 йылда 8 класс өсөн «Физика-8» (Механика) эксперименталь дәреслеген баҫтырып сығара.
1982 йылда «Физика-9» һынама дәреслек (электромагнит күренештәре) баҫтырып сығара.
В. Г Зубов 80-дән ашыу баҫылып сыҡҡан ғилми хеҙмәт авторы.
Киша (Иртыш ҡушылдығы)
Киша  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының һул ярына тамағынан 834 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Исҡужин Әбдрәхим Рәхмәтулла улы
Әбдрәхим Рәхмәтулла улы Исҡужин (1891—1930) — ҡурайсы, халыҡ йырсыһы.
Тормош юлы
Исҡужин Әбдрәхим Рәхмәтулла улы 1891 йылда Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы) Темәс ауылында тыуған. Атаһы Рәхмәтулла Мәһәҙиев 1916 йылда Ырымбурҙа сыҡҡан Ғабдулла Сәиди тураһында китаптың авторы булараҡ билдәле.
Әбдрәхим Исҡужин бик йәшләй башҡорт йырҙарын оҫта башҡарыусы йырсы һәм ҡурайсы булып таныла. Ул йырлағанда моңло тауышы бер йәйләүҙән икенсеһенә ишетелер булған. Шуға ла 1923 йылдың йәйендә Мәскәүҙә беренсе тапҡыр уҙғарылған СССР ауыл хужалығы һәм кустар сәнәғәт күргәҙмәһендә йырсы булараҡ Башҡортостан вәкилдәре составында ҡатнаша.
1923—1929 йылдарҙа Өфөлә Башҡорт дәүләт драма театрында эшләй. 1924 йылда Х. Ғ. Ғәбитовтың «Ынйыҡай менән Юлдыҡай» спектакелендә уйнай.
1927 йылда Мәскәүҙә үткәрелгән театрҙар декадаһында Әбдрәхим Исҡужин Башҡорт дәүләт драма театры коллеективы составында ҡатнаша һәм Хәбибулла Ғәбитовтың "Ынйыҡай һәм Юлдыҡай" пьесаһында ҡурайсы һәм йырсы ролен башҡара.
Хәтер
Баймаҡ районында Әбдрәхим Искужин исемендә Оҙон көй бәйгеһе үткәрелә.
Ғәшүрә (исем)
Ғәшүрә — башҡорттарҙа һәм башҡа мосолман халыҡтарында таралған ҡатын-ҡыҙ исеме.
Билдәле шәхестәр
Ирназарова Ғәшүрә Хәйрулла ҡыҙы (15 март 1915 йыл — 3 ноябрь 2000 йыл, Сибай) - театр актёры. 1942—1973 йылдарҙа хәҙерге Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры актёры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1972). Бөтә Союз үҙешмәкәр сәнғәт радиофестивале лауреаты (1937).
Сөлйәмәнова Ғәшүрә Ғәлимйән ҡыҙы — «Заря» агросоюзын машина менән һауыу операторы, ауыл хужалығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1996).
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ғәшүрә (ғәр. عاشوراء‎‎) — Исламда айырата хөрмәтләнә торған көн, ул мөхәррәм айының 10-сы көнөнә тура килә; сөнниҙәрҙә был көн Аллаһтың Муса пәйғәмбәрҙе һәм Бәни исраилде Фирғәүен ғәскәренән ҡотолдороуы хөрмәтенә сөннәт ураҙа тотоу менән билдәләнә, шиғыйҙарҙа мәтам көнө булараҡ билдәләнә, сөнки был көндә шиғый шәһиттәрен, иң әүәл имам Хөсәйен ибн Ғәли иҫкә алған көн.
Таянды
Таянды (Таянды - ауыл. Рәсәй Силәбе өлкәһенең Эткүл районы Яманйылға ауыл биләмәһе составына инә.
Географияһы
Ауыл Силәбе өлкәһенең көнсығышында, урман-дала зонаһында, Таянды күле буйында, Эткүл ауылынан көнбайыш-көньяҡ-көнбайышҡа табан (WSW) сама менән 34 километр самаһы алыҫлыҡта урынлашҡан. Абсолют бейеклеге - диңгеҙ кимәленән271 метр.
Урамдары
Ауыл урамы селтәрҙәре ете урамдан һәм ике тыҡрыҡтан тора.
Этимологияһы
Ауыл атамаһы үҙе урынлашҡан Таянды күленән алынған. Таянды - башҡорт һүҙе, таяныр урын, таяныс мәғәнәһендә.
Португалияла ислам
Тарих
711 йылда Өмәүиҙәр хәлифәлеге дәүерендә Пиреней ярымутрауының ҙур өлөшөн ғәрәптәр һәм бәрбәрҙәр яулап ала. 711 йылдан 1249 йылға тиклем хәҙерге Португалия биләмәһенең ҙур өлөшө (Мондегу йылғаһынан көньяҡҡа табан) мосолмандар контроле аҫтында була һәм «Ғәрб Әл-Әндәлүс» (Көнбайыш Әл-Әндәлүс) тип атала. 711 һәм 1282 йылдар араһында Ислам мөһим диндәрҙең береһе була. Ул ваҡытта Дору йылғаһынан көньяҡҡа табан ерҙәрҙе ғәрәптәр төҙөгән Кордова хәлифәлеге алып тора. Оҙаҡ ваҡыт ислам абруйлы дин була, сөнки күп кенә иберо-римлылар ислам диненә күсә һәм хатта был осорҙағы роман һөйләмен яҙыу өсөн Ғәрәп яҙмаһы (مستعرب [муста`риб]) ҡулланыла.
1031 йылда Кордова хәлифәлеге күп кенә бәләкәй дәүләттәргә (тава’ифтәргә) тарҡала. Пиреней ярымутрауының төньяғында христиан короллектәре һәм графлыҡтар (Леон, Наварра, Португалия, Барселона, Кастилия) көсәйә бара. Улар ярымутрауҙың көньяғындағы мосолман дәүләттәрен яулап ала башлай (Реконкиста). 1492 йылда Гранада әмирлеге баҫып алынғас, ярымутрауҙа мосолман дәүләттәре ҡалмай. Мосолмандарҙың күпселеге көсләп суҡындырыла. XVII быуат башында суҡындырылған һәм суҡындырылмай ҡалған ғәрәптәрҙең (морискиҙар) нәҫелдәре Испаниянан тулыһынса ҡыуыла. Португалия мосолмандары әүәлгесә илдең көньяғында йәшәй. Испаниянан айырмалы булараҡ, улар ҡыуып сығарылмай һәм аҡрынлап португал халҡы эсендә тарала. Мосолмандар хәҙерге Португалияның тормошонда, көнкүрешендә, мәҙәниәтендә, традицияларында шаҡтай эҙ ҡалдыра.
Яңы заман
1974 йылдан башлап, элекке колонияларҙың үҙаллылыҡ алыуына бәйле, Португалияла мосолмандар һаны һиҙелерлек арта. Лиссабон ислам йәмғиәтенә Марокко, Гвинея-Бисау, Мозамбик, Һиндостан, Пакистан мөһажирҙәре инә. Мәсет төҙөлөшөнә рөхсәт 1966 йылда уҡ һорала. 1973 йылғы нефть кризисы һөҙөмтәһендә нефть сығарыусы ғәрәп илдәре иҡтисади һәм сәйәси йоғонтоға эйә булғас, 1978 йылда рөхсәт бирелә. 1979 йылда Карлос Мота Пинто хөкүмәте Ислам йәмғиәтенә намаҙ уҡыу өсөн король һарайының бер өлөшөн бирә. Сөләймән Вәли Мамед етәкләгән Лиссабон ислам йәмғиәте мәсет өсөн үҙ бинаһын төҙөү бурысын ҡуя. Уның төҙөлөшөнә ислам илдәре: Сәғүд Ғәрәбстаны (1 млн. АҠШ доллары), Кувейт, Ливия, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре һәм Оман өлөш индерә.
Португалияла яңы тулҡын мосолман-ҡасаҡтарҙың һаны әҙ.
Аға хан IV һәм Португалия
бөтә донъяла 15 миллиондан артык мосолман буйһона, уларҙың 15 меңе Португалияла йәшәй. Аға-хандың үҫеш селтәре Португалияла 1983 йылдан алып эшләй. Исмәғилиҙәр имамы менән Португалия араһында килешеүҙәр, айырым алғанда, Португалия хөкүмәте менән 2005 йылда ҡул ҡуйылған Хеҙмәттәшлек тураһында килешеү, шулай ук 2008 йылда ҡул ҡуйылған сит ил эштәре министрлығы менән Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төзөлгән.
2018 йылдың 11 июлендә Аға-хан үҙенең рәсми резиденцияһы менән әзериҙәрҙең (шиғыйҙарҙың ҙур төркөмө) глобаль штаб-фатирын Португалияға күсерергә ҡарар итә.
Тверь дәүләт университеты
Тверь дәүләт университеты — Тверь өлкәһенең иң ҙур юғары уҡыу йорттарының береһе. МәғариФ өлкәһендә профессиональ белем биреү эшмәкәрлеге алып барыу хоҡуғына лицензияһы — № 1786, 2011 йылдың 1 сентябрендә бирелгән һәм дәүләт аккредитацияһы тураһында таныҡлығы № 0426, 2013 йылдың 15 мартында  бирелгән.
Ҙур ғилми китапханаһы бар  — фонды 1 млн дананан ашыу китап. Университетта ғилми эштәр әүҙем алып барыла, семинар һәм конференциялар үткәрелә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Комсомол (Бүздәк районы)
Комсомол (Комсомол) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 316 кеше була. Почта индексы — 452701, ОКАТО коды — 80217810004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Аҙау ҡәлғәһе
Аҙау ҡәлғәһе — Аҙау ҙың тарихи үҙәгендә, Дон дельтаһының бер тармағының һул ярында, уға Аҙаука йылғаһы ҡойған ерҙә урынлашҡан фортификация ҡоролмаһы.
Ҡәлғәгә 1475 йылда, Тана ҡалаһын яулағандан һуң, төрөктәр тарафынан нигеҙ һалына. Ул Азак тип атала һәм Ғосман империяһы ның төньяҡ порты булып тора. 1637 −1642 йылдарҙа ҡәлғә Дон һәм Запорожье казактары контролендә була, һуңынан төрөктәр ҡулына күсә. 1695—1696 йылдарҙа Петр I Аҙауҡа хәрби походтар ойошторорға тырышып ҡарай. Һөҙөмтәлә ҡәлғә гарнизон бирелә, һуңынан рус-төрөк һуғышы (1686—1700) һөҙөмтәләре буйынса Рәсәйгә Аҙау менән идара итеү хоҡуғы биргән Константинополь солох килешеүе төҙөлә.
XVIII быуат уртаһында ҡәлғә емерелә. Уның иҫән ҡалған берҙән-бер оборона ҡоролмаһы — Алексеевск ҡапҡалары һәм уның эргәһендәге киңлеге — 30, бейеклеге 15 метрға тиклем булған ҡәлғә уры фрагменттары була.
Төркиә контролендә
XV быуаттың икенсе яртыһына тиклем Аҙау ҡәлғәһе урынында венециандарҙың һәм генуйҙарҙың көнбайыш һәм көнсығыш араһында сауҙа йөк күсереү пункты булған Тана ҡалаһы урынлаша. 1471 йылда Тананы Ғосман империяһы баҫып ала һәм унда ҡеүәтле Азак ҡәлғәһенә нигеҙ һала. Ул 11 башнянан торған бейек таш стенана ғибәрәт була. Эргәһе соҡорҙар һәм урҙар менән уратыла. Ҡәлғәне 200-ҙән ашыу пушкаға эйә дүрт меңлек пехота гарнизоны һаҡлай.
Аҙау урыны
Казактар батша Михаилу Федоровичҡа Аҙауты үҙ власы аҫтына алыуҙы, ҡәлғәне тергеҙеп, унда гарнизон ҡороуҙы тәҡдим итә, әммә бының сираттағы рус-төрөк һуғышына килтерәсәген күҙаллап, ә Рәсәй хөкүмәте быға әҙер булмай, Земство Соборы баш тарта. Һөҙөмтәлә 1642 йылдың йәйендә аҙыҡ-түлек һәм башҡа запастары бөткән казактар, төрөктәрҙең сираттағы һөжүмән көтмәйенсә, емерелгән ҡәлғәне ҡалдырып китә.
Рәсәй контролендә
1695 йылда Пётр I Волга һәм Дон йылғаһы буйлап транспорт судноларында Аҙау ҡәлғәһенә хәрби поход яһай. 5 августа Ф. Я. Лефорт командалығындағы пехота полктары 2500 казак ярҙамында беренсе һөжүм яһай, әммә ул уңыш ҡаҙанмай, шулай ҙа һаҡ ҡалансалары яулана. Рустар яғынан 1500 кеше һәләк була һәм яралана. 25 сентябрҙә ҡәлғәгә икенсе һөжүм башлана. Ф. М. Апраксинға Преображенский һәм Семеновск полктары, 1000 дон казагы менән нығытманың бер өлөшөн яулап, ҡалаға инеү мөмкин була, әммә төрөктәр төркөмдәргә тупланып өлгөрә, ә башҡа частар тарафынан ярҙам алмаған Ф. М. Апраскин сигенергә мәжбүр була. 2 октябрҙә ҡамау алына.
Бер йылдан һуң Аҙауҡа икенсе поход ойошторола. 1696 йылдың 16 июлендә ҡамауға әҙерлек эштәре тамамлана, 17 июлдә мең ярым дон һәм Запорожье казагы ҡәлғәгә үҙ аллы бәреп инә һәм ике бастионда урынлаша. 19 июлдә, оҙайлы артиллерия утына тотолғандан һуң, Аҙау гарнизоны бирелә. Рәсми рәүештә ул Рәсәйгә 1700 йылда төҙөлгән Константинополь тыныслыҡ килешеүенән һуң күсә. 1711 йылдағы уңышһыҙ Прут походы барышында рус армияһы күп һанлы төрөк армияһы һәм ҡырым татарҙары атлылары тарафынан Прут йылғаһына ҡыҫырыҡлана. Өмөтһөҙ хәл-торош Петрҙы Прут тыныслыҡ килешеүен төҙөргә мәжбүр итә. Уға ярашлы, Аҙау һәм Аҙау диңгеҙе яры Төркиә гә күсә.
1735—1739 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышы ваҡытында генерал-фельдмаршал Петр Ласси етәкселегендәге 28 меңлек Дон армияһы 1736 йылда ҡәлғәне ала. Кампанияның планын үтәп, граф Ласси ике яҡлап һөжүм итергә ҡара ҡыла. 27 майҙа төрөктәр ҡамау эштәренә ҡамасаулау маҡсатында ҙур сабауыл яһай. 2000-дән ашыу кеше булған отряд ҡамаусы армияның һул флангыһына һүжәм итә. 500 гренадер һәм йөҙләгән драгун менән килгән фельдмаршал Ласси шәхсән үҙе дошманды урап һөжүм итә, төрөктәрҙе тиҙ генә сигенергә мәжбүр була. 11 июндә рус армияһы бөтөн орудиенан ҡәлғә нығытмаларына ут аса. Ут тулыһынса еңгәнгә тиклем туҡтамай. Ҡамауҙа ҡалыусылар артиллерия уты менән яуап бирә. Шул уҡ ваҡытта төрөктәр ялан яғынан да бәйләнештә була. 28 майҙа ҡәлғәгә 100 татар үтеп инә. 15 июндә төрөктәр тағы ла сабауыл яһай, әммә улар кире ҡағыла. 19 июндә снарядтар төшөп, Аҙаута дары баҙы шартлай. Һөҙөмтәлә 5 мәсет, 100 йорт емерелә, 300 кеше һәләк була. Июндең 28-нән 29-на ҡараған төнгә фельдмаршал Ласси һөжүм билдәләй. Һөжүм колоннаһына полковник Ломандың 300 гренадеры, 700 мушкетеры инә. Төрөктәр ныҡлы ҡаршылыҡ күрһәтеп, ике мина шартлата, әммә сигенергә мәжбүр була. Һөжүм ваҡытында рустарҙың ете кешеһе һәләк була, 38 кесе чиндағы һуғышсы яралана, икүә хәбәрһеҙ юғала. Төнгө һөжүмдән һуң Аҙау пашаһы Мостафа-аги ҡаланы ҡалдырырға тәҡдим итә. 1739 йылғы Белград тыныслығы килешеүе буйынса Аҙау мәңгелеккә Рәсәйҙеке булып ҡала.
Һүрәтләнеше
Аҙау ҡәлғәһенең емереклектәрен ентекле өйрәнеү бары тик 1935 йылда Ростов өлкәһенең һәйкәлдәрҙе һаҡлау бюроһы тарафынан үткәрелгән археологик ҡаҙыныу эштәре ваҡытында тормошҡа ашырыла. Ҡаҙыныу эштәре мәлендә Алексеевск ҡапҡалары ҡәлғәнең ер уры буйында бер-береһенән 3 метр арала торған ике параллель таш стеналарҙан ғибәрәт була. Диуарҙарҙың оҙонлоғо 13,5 метрға етә, ҡапҡа стеналары юнылған таш менән йөҙләнгән була. Шулай уҡ тотош ташҡа ҡағылған ҡойолған штырҙар ҙа һаҡлана.
Ҡала ситендә ҡәлғә урҙары һаҡланып ҡала. Улар йөҙҙәрсә метрға һуҙылып, ҡайһы бер урындарҙа урамдар менән киҫешә. Уларҙың бейеклеге 4—15 метр араһында тирбәлә. Нигеҙ эргәһендәге киңлеге 10—30 метр, һыртында — 5—15. Параллель үҙәк буйлап XVI быуатта ҡоролған ҡәлғә уры һаҡланған. Уның тәрәнлеге 12 метрға етә, оҙонлоғо — 100 метрға тиклем. Битләүҙәренең текәлеге 450—600 ‰. Уның эргәһендә бейеклеге 30 метрғаса еткән, текәлеге 800 ‰ булған өлөш бар.
Карпов Михаил Павлович
Биографияһы
Михаил Павлович Карпов 1906 йылдың 14 (27) октябрендә Түбәнге Новгород губернаһының Перевоз районы Беляниха ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ялсы, йөк тейәүсе булып эшләй. 1928—1931 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияһында хәҙмәт итә. Демобилизациянан һуң — Смоленск ҡалаһының ОГПУ (НКВД) органдарында. 1938 йылдың 31 майында дәүләт именлеге сержанты званиеһы бирелә. 1939 йылда — Мещовск район НКВД бүлеге начальнигы. Бөйөк Ватан һуғышы башланыуы менән Мещовск районында һаҡланыу отряды етәксеһе була. Немец ғәскәрҙәре районды баҫып алғандан һуң Приморье крайы Хәсән районына күсерелә.
1943 йыл апрель айында ҡабаттан Ҡыҙыл Армия сафына алына, ошо уҡ йылдың декабренән Бөйөк Ватан һуғышы алыштарында ҡатнаша.
1945 йылдан — ВКП(б) ағзаһы.
1976 йылдың 29 июнендә вафат була. Түбәнге Новгородтағы Иҫке -Автозавод зыяратында ерләнә.
Батырлығы
СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 31 майындағы Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия өлкән сержанты Карпов Михаил Павлович «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла. (6449-сы).
Юань (династия)
Юань импе́рияһы (ҡытай йолалары буйынса — дина́стия) ( Их Юан УлсИх Юан Улс, Бөйөк Юань дәүләте, Dai Ön Yeke Mongghul Ulus; упр.元朝пиньинь; Nhà Nguyên (Nguyên triều)) — территорияһының төп өлөшө Ҡытай (1271—1368) булған монгол дәүләте. Сыңғыҙхандың ейәне, 1279 йылда Ҡытайҙы яулап алыуҙы тамамлаған монгол ҡағаны Хубилай уға нигеҙ һала. Династия 1361—1368 йылдағы Ҡыҙыл билбаулылар восстанияһы һөҙөмтәһендә юҡҡа сыға. Был династияның рәсми Ҡытай тарихы унан һуң тәхеткә килгән Мин династияһы осоронда яҙыла һәм «Юань ши» атамаһын йөрөтә.
Бынан алдағы тарихы
1259 йылда бөйөк Мункэ хан вафат булған мәлдә уның ҡустыһы Хубилай Көньяҡ Ҡытайҙа Сун империяһы менән һуғыш хәрәкәттәрен алып бара, ә уларҙың өсөнсө бер туған ҡустыһы Ариг-Буға монгол ерҙәренә (төп йортҡа) идара итә. Монгол Империяһының баш ҡалаһы Ҡараҡоромда булып үткән Ҡоролтай Ариг-Буғаны бөйөк хан тип иғлан итә. Хубилай был хаҡта белгәндән һуң үҙенең Ҡытайҙағы һуғышын туҡтатып тора. Ул, Кайпин ҡалаһындағы (хәҙерге Эске Монголиялағы Шанду) ставкаһында икенсе ҡоролтай йыйып, 1260 йылда бөйөк хан тип иғлан ителә. Тәхетте мираҫ итеп алыуҙа ҡулланылған монгол йолалары буйынса, Хубилай йыйған ҡоролтай законлы түгел, тип иҫәпләнелә, сөнки дәүләттең баш ҡалаһында төпләнеп йәшәгән һәм законлы рәүештә ҡуйылған бөйөк ханы Ариг-Буға бар. Бынан тыш Хубилайҙың кенәздәрҙе үҙ яғына ауҙарыуҙы киң ҡулланыуы беленә.
Хубилай Ариг-Буғаны власты законһыҙ рәүештә үҙ ҡулына алған кеше тип иғлан итә һәм, ҡытай йолаһы буйынса, «Чжунтун» идара итеү девизын ҡулланасағы тураһында белдерә. Ул заманда Көньяҡ Ҡытайҙа Сун ҡытай династияһы уға ҡаршылыҡ күрһәтһә лә, Ҡытайҙарҙың боронғо йолаһына ярашлы, Хубилай император титулын ала (хуан-ди). 1261—1264 йылдарҙа ул Ариг-Буғаға ҡаршы һуғыша, аҙаҡ килеп Ариг-Буға еңелә һәм Хубилайға баш һала. Хубилайға ҡаршы торорлоҡ башҡаса көс ҡалмай.
Әммә Джучи улусы һәм Сығатай улусы хакимдары Хубилайҙы бөйөк хан булараҡ танымай. Хубилай һәм баш күтәргән Үгәҙәй улусынан Хайду араһындағы низағ бер нисә тиҫтә йыл дауам итә, хатта XIV быуат башына тиклем дауам итә. Хубилайҙың тағы ла бер ҡустыһы Хулагу, үҙенең ильханлығына идара итһә лә, бөйөк ханға хеҙмәт итәсәге тураһында ант бирә, ләкин ысынбарлыҡта автономиялы дәүләт булдыра, ә 1295 йылда Газан хан тәхеткә ултырғас, Хубилайҙың вариҫы Тэмур уға мисәт ебәрә. Был мисәт Газан ханға дәүләт ҡороу һәм ундағы халыҡҡа идара итеү хоҡуғын тәьмин итә. Хулагуидтар һәм Алтын Урҙа дәүләттәре хакимдары бөйөк хандарҙың иң эре империя ярсыҡтары булыуҙарын таныһа ла, бер ҡасан да был дүрт улус дөйөм бер идараға берләшмәй.
Династияға нигеҙ һалыу
Хубилай хан унан алдағы ҡытай династияларының бик күп йолаларын ҡабул итеп ала. Бала сағында ул бер нисә ҡытай остазы тәрбиәһендә була. Улар Хубилайға ҡытай тарихын һәм идеологияһын аңлатып ҡына ҡалмай, ә даими рәүештә идара итеү мәсьәләләре буйынса ла кәңәштәрен бирә.
Ариг-Буғаны еңгәндән һуң Хубилай идара эшен үҙ көсөнә ныҡ ышанып башлай. 1264 йылда штабын Цзинь империяһының элекке баш ҡалаһына яҡыныраҡ күсерә. 1266 йылда ул яңы баш ҡаланы төҙөү урынын күрһәтә, әлеге ваҡытта был урында Пекин ҡалаһы урынлашҡан. Цзинь осоронда ҡала Чжунду тип атала, 1272 йылда ҡытайса Даду, моноголдар өсөн Дайду һәм төркиҙәр өсөн Ханбалыҡ булараҡ билдәле була. 1264 йылда уҡ Хубилай Чжунтун (中統) идара итеү девизын Чжиюаньға (至元) әйләндерергә ҡарар итә. Бөтә Ҡытай өҫтөнән хакимлыҡ итергә һәм Күк мандатына дәғүә итергә теләп, 1271 йылда Хубилай бөтә Ҡытайға идара иткән яңы Юань династияһын булдырыуы тураһында иғлан итә. 1272 йылда Даду рәсми рәүештә Юань династияһының баш ҡалаһы тип таныла.