cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Витаминдар
Дөйөм мәғлүмәттәр
Витаминдар төрлө ферменттарҙың актив үҙәге составында каталитик функция үтәй, шулай уҡ экзоген прогормон һәм гормон сифатында гумораль регуляцияла ҡатнаша. Матдәләр алмашыныуында витаминдар мөһим әһәмиәткә эйә булһа ла, улар организм өсөн энергия сығанағы ла (калорияһы юҡ), биологик туҡыма өсөн структур компонент та түгел. Туҡымаларҙа витаминдар концентрацияһы һәм уларға булған тәүлек ихтыяжы ҙур түгел, тик витаминдар етешмәгән осраҡта организмда хәүефле патологик үҙгәрештәр башлана. Витаминдарҙың күпселеге кеше организмында синтезланмай, шуның өсөн улар аҙыҡ йә витамин-минераль комплекстар, ризыҡ өҫтәмәләре менән организмға даими һәм етерлек кимәлдә инеп торорға тейеш. Кеше тиреһендә ҡояштың ультрафиолет нурҙары тәьҫирендә барлыҡҡа килгән D, организмға аҙыҡ-түлек менән ингән алдағыһы менән синтезлана алған А витаминдары һәм алдағыһы триптофа аминокислотаһы булған ниацин ғына был иҫәпкә инмәй. Организмда витаминдар кимәле боҙолған осраҡҡа 3 принципиаль патологик торош бәйле: витаминдың булмауы — авитаминоз, витаминдың етмәүе — гиповитаминоз һәм витаминдың кәрәгенән артыҡ булыуы — гипервитаминоз. 2012 йылда (йәки матдәләр төркөмө) витамин тип таныла. Тағы бер нисә матдә, мәҫәлән левокарнитин (карнитин) һәм инозитол әле ҡарала ғына. Иреү һәләтенән сығып, витаминдарҙы майҙа иреүсе — A,D, E,K витаминдары һәм һыуҙа иреүсе — C витаминыһәмB төркөмө — витаминдарына бүләләр. Майҙа иреүсе витаминдар организмда туплана, өҫтәүенә улар май туҡымаһында һәм бауырҙа йыйыла. Һыуҙа иреүсе витаминдар күп йыйыла алмай һәм артығы һыу менән сығарыла. Ошоноң менән һыуҙа иреүсе витаминдарҙың гиповитаминозын һәм майҙа иреүсе витаминдарҙың гипервитаминозын аңлатып була.
Тарихы
Ҡайһы бер аҙыҡ төрөнөң айырым сирҙәрҙе булдырмауҙа мөһимлеге борондан уҡ билдәле булған. Борон мысыр халҡы бауырҙың никталопиянан (күрәғарау) дауалауын белгән (әлеге ваҡытта күрәғарауҙың А витамины етмәгәндән килеп сығыуы билдәле). 1330 йылда Пекинда Ху Сыхуэй ашамлыҡтарҙың терапевтик әһәмиәте һәм сәләмәт йәшәүҙә рационды төрләндереүҙең файҙаһы тураһындағы белемде системаға һалған өс томлы «Ашамлыҡ һәм эсемлектең мөһим принциптары» тигән хеҙмәт баҫып сығарған. 1747 йылда шотланд табибы Джеймс Линд (James Lind), оҙайлы диңгеҙ сәйәхәте барышында, сирләгән матростар менән үҙенә күрә бер эксперимент уҙғарған. Уларҙың рационына төрлө әселектәге аҙыҡтар индереп, цитрус емештәренең зәңге (цинга) сиренә ҡаршы тора алыу сифатын асҡан. 1753 йылда Линд лимон һәм лаймаларҙы зәңге булдырмау маҡсатында ҡулланыу кәрәклеген тәҡдим иткән «Зәңге тураһында трактат» тигән хеҙмәтен баҫтырып сығарған. Әммә был ҡараштар шундуҡ танылыу тапмаған. Шуға ҡарамаҫтан, Джеймс Кук ғәмәлдә, карап рационына тоҙло кәбеҫтә, татлы ҡурйын үләнен, һоҫла (һыра яһай торған ҡуйы шыйыҡлыҡ) һәм цитрус сиробына оҡшаған шыйыҡса индереп, зәңгене булдырмауҙа үҫемлек аҙығының ролен иҫбатлаған. Шулай итеп, ул шул заман өсөн таң ҡалырлыҡ ҡаҙанышҡа эйә була һәм зәңге сиренән бер матросты ла юғалтмай. 1795 йылда лимон һәм башҡа цитруслылар британ моряктарының рационына стандарт өҫтәмәгә әйләнгән. Был матростарҙың теңкәһенә тейгән, үпкәләтерлек лимонник ҡушаматын барлыҡҡа килтергән. Матростар хатта лимон болалары ойошторған: лимон һуты тултырылған мискәләрҙе карап борты аша диңгеҙгә ырғытҡандар. Витаминдар тураһындағы тәүғилемгә рәсәй ғалимы Николай Иванович Луниндың тикшеренеүҙәрендә нигеҙ һалынған. Ул тәжрибә маҡсатында, һыйыр һөтө составына ингән бөтөн билдәле элементтарҙы: шәкәрҙе, аҡһымды, майҙы, углеводты (углерод, кислород һәм водородтан торған тереклек өсөн кәрәкле органик берләшмәләрҙең күп һәм киң таралған төркөмө), тоҙҙо, һәр береһен айырым-айырым һалып, сысҡандарға ашатҡан. Сысҡандар үлгән. 1880 йылдың сентябрендә, докторлыҡ диссертацияһын яҡлағанда, Лунин, тереклек иткән йән эйәһенең ғүмерен һаҡлау өсөн, аҡһым, май, углевод, тоҙ һәм һыуҙан башҡа, тағы ла башҡа, өҫтәмә матдәләр кәрәк тип, раҫлаған. Уларҙың әһәмиәтен танып, Н. И. Лунин: «Был матдәләрҙе табыу һәм уларҙың әһәмиәтен өйрәнеү ҙур иғтибарға лайыҡ» тип яҙған. Луниндың һығымтаһын ғилми берләшмәһе ҡәтғи ҡабул итмәгән, сөнки башҡа ғалимдар уның һөҙөмтәһен ҡабаттан тикшереп тормаған. Был хәлдең тағы бер сәбәбе бар: Лунин, тәжрибә башҡарғанда, тростник шәкәрен ҡулланған, ә башҡа тикшереүселәр насар таҙартылған һәм составына бер ни тиклем миҡдарҙа В витамины кергән һөт шәкәрен файҙаланған булған.
1895 йылда В. В. Пашутин, зәңге ауырыуы аслыҡтың бер формаһы һәм аҙыҡ состаында үҫемлектәрҙән бүленеп сыҡҡан, ләкин кеше организмы менән синтезланмаған, ниндәйҙер органик мәтдәнең ризыҡ составында етерлек миҡдарҙа булмауы сәбәпле үҫешкән, тигән һығымтаға килгән. Автор, был матдә энергия сығанағы түгел, ләкин организмға кәрәк һәм, ул булмаһа, ферментатив процестар боҙолоуы арҡаһында, зәңге сире үҫешә, тип билдәләгән. бының менән В. В. Пашутин витаминC-ның ҡайһы бер төп үҙенсәлектәрен, алдан күҙ аллап әйтеп биргән.
Артабанғы йылдарҙа витаминдарҙың барлығы тураһында мәғлүмәттәр тупланған. Шулай, 1889 йылда һолланд врачы Христиан Эйкман тауыҡтар, бешерелгән дөгө ярмаһын биргәндә, бери-бери ауырыуына дусар ителеүен, ә уларҙың ризығына дөгө көрпәһен (кәбәген) ҡушҡанда — һауығыуын күҙәткән. 1905 йылда Уильям Флетчер таҙартылмаған дөгөнөң кешеләрҙең бери-бери сиренә бирешмәүендә ҙур әһәмиәткә эйә булыуын асҡан. 1906 йылда Фредерик Хопкинс, аҡһым, май, углевод һ.б. тыш, ризыҡта тағы ла кеше организмына кәрәкле ниндәйҙер матдәләр бар тип раҫлаған һәм уларға «accessory food factors» тигән атама биргән. Был тәңгәлдә һуңғы аҙымды 1911 йылда Лондонда эшләгән поляк ғалимы Казимир Функ яһаған. Ул бәләкәй генә миҡдары бери-бери сиренән терелтә торған кристаллик препарат бүлеп сығарған. Препарат «Витамайн» тигән атама алған — vita — «тормош» һәм amine — азот берләшмәһенән торған «амин» тигәндән алынған. Функ башҡа ауырыуҙар ҙа — зәңге лә, пеллагра ла, рахит та — ҡайһы бер матдәләр етмәүҙән барлыҡҡа килеүен алдан әйтеп биргән.
1920 йылда Джек Сесиль Драммонд «» һүҙенән «e» хәрефен алырға тәҡдим иткән, сөнки ул саҡта яңы асылған C витаминында амин компоненты булмаған. Шулай "витамайн"дар "витамин"дар булып киткән.
1923 йылда доктор Глен Кинг было установлено химическое строение витаминаС витаминының химик төҙөлөшөн билдәләгән, ә 1928 йылда доктор һәм биохимик Альберт Сент-Дьёрди беренсе тапҡыр, уны гексурон кислотаһы тип атап, витаминС-ны тапҡан. 1933 йылда уҡ швейцар тикшеренеүселәре витаминС-ға идентик булған барыбыҙға ла билдәле аскорбин кислотаһын синтезлаған.
1929 йылда Фредерик Гоуленд Хопкинс һәм Христиан Эйкман витаминдарҙы асҡан өсөн Нобель премияһына лайыҡ булған, ә Лунин һәм Функ — иғтибарһыҙ ҡалған. Лунин педиатр булып эшләгән, һәм оҙаҡ йылдарға уның винтаминдар асыуы онотолған. 1934 йылда Ленинградта Витаминдар буйынса Беренсе бөтә союз конференцияһы ойошторолған, һәм шуға Лунин (ленинградлы) саҡырылмаған.
1910-сы, 1920-се һәм 1930-сы йылдарҙа башҡа витаминдар ҙа асылған. 1940-сы йылдарҙа витаминдарҙың химик төҙөлөшө асылған.
1970 йылда Карл Лайнус Полинг, ике тапҡыр Нобель премииһы лауреаты, үҙенең тәүге «ВитаминС, ғәҙәти һыуыҡ үткәреү һәм киҙеү» тигән хеҙмәтендә С витаминының ҡайһы бер ауырыуҙан дауалауҙағы эффекты тураһында яҙып, медицина донъяһын хайран ҡалдырҙы. Шунан бирле «аскорбинка» көндәлек тормошобоҙҙа иң билдәле, популяр һәм алыштырғыһыҙ витамин булып ҡала. Был витминдың 300артыҡ биологик функциялары өйрәнелгән һәм тасуирланған. Бигерәк тә, йәнлектәрҙән айырмалы, кеше үҙе С витаминын эшләп сығара алмай, һәм шуның өсөн уның запасын көн һайын тулыландырыр кәрәк (С витамины сикләнгән миҡдарҙа кешенең бауырында туплана). Һуңғы ваҡытта C витаминын ҡулланыуҙың һыуыҡ үткәреп ауырығандағы файҙаһы, айырым алғанда, шик аҫтына ҡуйыла.
Витаминдарҙы өйрәнеү сит ил ғалимдары тарафынан да, тыуған илебеҙ ғалимдары тарафынан да уңышлы тикшерелгән; шулар араһында — А. В. Палладин, М. Н. Шатерников, Б. А. Лавров, Л. А. Черкес, О. П. Молчанова, В. В. Ефремов, С. М. Рысс, В. Н. Смотров, Н. С. Ярусова, В. Х. Василенко, А. Л. Мясникова һәм башҡа бик күптәр.
Витаминдарҙың атамаһы һәм классификацияһы
Витаминдар шартлы рәүештә латин алфавиты хәрефтәре менән билдәләнгән: A,B, C, D, E, H,K һ.б. Һуңынан уларҙың ҡайһы береһе үҙ аллы матдә түгел, ә айырым витаминдарҙың комплексы икәне асыҡланған. Шулай, мәҫәлән, В витамины төркөмө витаминдары яҡшы өйрәнелгән. Витаминдарҙың атамалары, өйрәнелеү барышында, үҙгәртелгәндәр (был турала мәғлүмәт таблицала күрһәтелгән). Витаминдарҙың хәҙерге атамалары Таҙа һәм ғәмәли химия халыҡ-ара союзының биохимик секцияһы номенклатура буйынса Комиссияһы тарафынан 1956 йылда ҡабул ителгән.
Ҡайһы бер витаминдар өсөн шулай уҡ физик үҙенсәлектәре һәм организмға тәьҫир итеүе буйынса айырым оҡшашлыҡ билдәләнгән.
Хәҙерге ваҡытҡа саҡлы витаминдарҙы классификациялау, һыуҙа иреүенән һәм майҙа иреүенән сығып билдәләнгән булған. Шуның өсөн беренсе төркөмдө һыуҙа иреүсе витаминдар (C,P һәм бөтөн төркөмB), ә икенсеһен — майҙа иреүсе витаминдар — липовитаминдар (A,D, E, K) тәшкил иткән. Әммә 1942—1943 йылдарҙа уҡ академик А. В. Палладин К витаминының һыуҙа иреүсе аналогы — викасолды синтезлаған. Ә һуңғы ваҡытта был төркөмгә ҡараған башҡа витаминдарҙан да һыуҙа иреүсе препараттар алынған. Шулай итеп, витаминдарҙы һыуҙа иреүсе һәм майҙа иреүсе төрҙәргә бүлеү ҡайһылыр дәрәжәлә әһәмиәтен юғалта.
Ҡағиҙә булараҡ, витаминдарҙың тәүлек нормаһы кешенең йәшенә, шөғөлөнә, йыл миҙгеленә, енесенә, ҡатын-ҡыҙҙың буйға уҙыуына һ.б. факторҙарға ҡарап билдәләнә.
Кулинар эшкәртеү барышында витаминдарҙың тарҡалыуы
Витаминдарҙың стабиль булмауының төп факторы булып:
+++ — юғары һиҙеүсән ++ — һиҙеүсән + — еңел һиҙеүсән
Антивитаминдар
Антивитаминдар — витаминдарҙың биологик активлығын баҫыусы органик ҡушылмалар төркөмө. Был үҙҙәренең химик төҙөлөшө буйынса витаминдарға оҡшаған, ләкин ҡапма-ҡаршы биологик тәьҫир итеүсе ҡушылмалар. Антивитаминдар организмға эләкһә, улар витамин урынына матдәләр алмашыныуы реакцияһына инәләр һәм уның нормаль барышына аяҡ салалар йәиһә уны боҙалар. Аҙыҡ аша йә организмдың үҙендә витамин етерлек дәрәжәлә эшләнһә лә, бындай хәлдә витамин етмәү күренеше күҙәтелә. Мәҫәлән, B1 витаминының (тиаминдың) антивитамины полиневритҡа сәбәпсе булған пиритиамин.
Химиотерапия, микроорганизмдарҙың, хайуандарҙың һәм кешеләрҙең ризыҡланыуы өлкәһендәге тикшеренеүҙәр үҫеше, витаминдарҙың химик структураһын булдырыу витаминология өлкәһендә лә матдәләр антагонизмы тураһындағы ҡараштарҙы төгәлләү буйынса реаль мөмкинлектәр бирҙе. Шуның менән бергә, антивитаминдарҙы асыу витаминдарҙың үҙҙәренең физиологик тәьҫирен тулы һәм тәрән өйрәнеүгә булышлыҡ иткән, сөнки экспериментта антивитаминды ҡулланыу витаминдың тәьҫирен юғалтыуға һәм организмда шуға ярашлы үҙгәрештәр башланыуына килтерә; был билдәле дәрәжәлә теге йә был витаминдың организмдағы функциялары тураһында беҙҙең белемде киңәйтә.
Бөтөн витаминдар өсөн дә тиерлек антивитамин булғаны билдәле. Уларҙы ике төп төркөмгә бүлеп була:
Поливитаминдар
Поливитамин препараттар — үҙенең составында витаминдар комплексы һәм минераль берләшмәләр булған фармакологик препарат.
Кеше өсөн берҙән-бер натураль аҙыҡ поливитамины булып үҙендә бик күп эссенциаль витаминдар йыйылмаһы тотҡан ҡатын-ҡыҙ һөтө тора. Гиповитаминозды, бигерәк тә балаларҙа, профилактикалау маҡсатында комплекслы витамин препараттары файҙаланыу тәҡдим ителә. Поливитамин препараттары гиповитаминозды профилактикалау һәм дауалау өсөн генә түгел, ә гипотрофия йә паратрофия кеүек ашҡаҙан боҙолоу күренештәрен комплекслы терапиялағанда ҡулланыла.
Балаларҙың йәшәү эшмәкәрлегенә ярҙам итеүҙе, бала организмының үҫеүен һәм үҫешен тәьмин итеүҙе булдырған юғары аҙыҡ эшкәртеү һәләте (метаболизм), организмда витаминдарҙың ғына түгел, ә биологик әһәмиәтле макро- һәм микроэлементтарҙың тулы һәм регуляр рәүештә тулыланып тороуын талап итә. Ғалимдар фекеренсә, рәсәй балаларына һәм үҫмерҙәргә витамин-минераль комплекстарын ҡулланыу актуаль.
Шул уҡ ваҡытта, витаминдарҙы өҫтәп ҡулланыу яман шеш (карцинома) һәм йөрәк сирҙәренә килтерә, үҫемлектәр һәм хайуандар ғүмерен ҡыҫҡартыу хәүефен арттыра тигән мәғлүмәттәр бар.
Адвайта Мат
Адвайта Мат йәки Парамаһанс Адвайта Мат ул Төньяҡ Һиндостанла панттар (өйрәнсектәр төркөмдәре) кластеры. Ул Партамаһанс Дьял Маһраж булараҡ билдәле Шри Свами Адвайтананд Маһараж (1846-1919) тарафынан нигеҙләнгән булған. Ул рухи вариҫы итеп Свами Сварупананд Жи Маһараджны (ул шулай уҡ  Шри Нангли Ниваси Бһагван Жи  булараҡ мәғлүм) иғлан иткән. Свами Сварупананд Жи Маһараж остаҙының тәғлимәтен дәғүә итеү маҡсаты менән 300-ҙән артыҡ ашрам нигеҙләгән. Уның күп өйрәнсектәре шул уҡ мәғлүмәтте дәғүә итеү өсөн рухи ойошмалар нигеҙләүҙе дауам иткәндәр. Шри Парамаһанс Дьял Жи тарафынан нигеҙләнгән ашрамдар Кришна Дваралар тип атала. Адвайта-Сваруп Ашрам, Парамһанс Сатьяртһи Дһам, Шри Анандпур Сатсанг Ашрам шулай уҡ уға һәм Шри Партаман Адвайта Матка ҡарай. Иғлан ителгәнсә, улар килеп сығышын 18-енсе быуатта Тотапуриҙан тип уйлайҙар, ул шулай уҡ Рамакришнаның гуруһы булған.
Нәре (һырт)
Нәре — (Нары (хребет) Башҡортостан Республикаһы һәм Силәбе өлкәһе (Көньяҡ Урал) территорияһындағы һырт.
Атамаһы
Этимологияһы аныҡ түгел. "Башҡорт АССР-ының топонимдары һүҙлеге"ндә «...мансиҙан нер -гора һүҙенән сығыуы ихтимал» тигән фараз бар. Икенсе фараз буйынса атама фин-уғыр теленең "нер" һүҙенән килеп сыҡҡан, уға ярашлы был — тау армыты, морон тигәнде аңлата
Тасуирламаһы
Көнбайыш өлөшө уның Ҡытау-Ивановск районында, Көньяҡ Урал тәбиғәт ҡурсаулығы территорияһында урынлашҡан, Белорет районы буйлап Ҡытау йылғаһынан (Йүрүҙән йылғаһы ҡушылдығы) алып Кесе Ямантау киңлегенә тиклем субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Һырттың оҙонлоғо яҡынса 43 км, киңлеге 1,5—4 км, абсолют бейеклеге 1340 м. Рельефы ҡатмарлы. Һырт биләндәр менән төньяҡ, үҙәк һәм көньяҡ өлөштәргә бүленгән. Төньяҡ өлөшөндәге битләүҙәр һөҙәк, көньяҡ һәм үҙәк өлөшөндә — текә, ҡалдыҡ тауҙар, курумдар хас. Урта рифейҙың егәлгә свитаһы кварциттарынан, егәлгә‑комаров свитаһы һәүерташтарынан тора. Һырт битләүҙәрендә Кесе Ҡытау (Йүрүҙән й. басс.), Төлмәй, Кесе Инйәр һ.б. йылғаларҙың ҡушылдыҡтары башлана.
Тау түбәһендә таш ишелмәләре ята, түбәнерәк, диңгеҙ кимәленән 600-800 м бейеклектә еңел таҙа балсыҡлы тупраҡтар һәм эндемик, ҡомло тупраҡтар, улар тағы ла түбәндәрәк балсыҡ менән түшәлгән ваҡ ташлы һәм эре ҡомло еңел балсыҡлы тупраҡҡа күсә. Яланғас ерҙәрендә һәм тау тундраһы участкаларында үҫемлектәрҙең юғары тау реликт һәм эндемик төрҙәре осрай. Уларҙың күбеһе Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән. Ландшафтында бейеклек бүлкәтлеге күренә: ҡара ылыҫлы шыршы‑аҡ шыршы урмандары һирәк урмандар һәм бейек үләнле тау болондары менән алмашына, уларҙан өҫтәрәк тау тундралары урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән 650 м алып 1000 м тиклем бейеклектә аҡ шыршы-шыршы урмандары барлыҡҡа килтергән тау-тайга бүлкәте урынлаша, артабан 1000—1200 м бейеклектә — тәпәш ылыҫлы урман, кәкре ҡайын урманы һәм тау болондары тәшкил иткән яланғас тау аҫты бүлкәте урынлаша. Иң юғары бейеклектәрҙә бик күп яланғаслыҡтар араһында таулы тундра участкалары менән таулы-тундра бүлкәтлеге күренә. Нәре битләүҙәре үҫемлектәр менән ҡапланған, башлыса урман үҫемлектәре үҫә. Күберәк аҡ шыршы-шыршы һәм ҡарағай урмандары өҫтөнлөк итә. Бында тейен, һыуһар, мышы, айыу тереклек итә, ҡоштарҙан һуйыр, ала һәм тау тумыртҡалары, һоро торна, сел һ.б. йәшәй. Йылғала һәм шишмәләрҙә шаршы күкене, шамбы, ҡыҙыл балыҡ, бағры, алабуға бар.
Кәбән
Кәбән — түбәһенә табан ослая барған бейек, ҙур бесән өйөмө. Бесән, һалам йәки көлтә тығыҙлап тултырып, асыҡ һауала һаҡланырға ҡалдыралар. Кәбәнде ғәҙәттә күп күбәнән ҡоялар.
Дүрткелләп оҙонса итеп һалынған бесән өйөмө эҫкерт, ә һаламдан ҙур түңәрәкләп һалынғаны ҙурат тип атала.
Кәбән ҡойоу
Кәбән эҫкерттән формаһы буйынса айырыла. Эҫкерт дүрткел оҙонса итеп һалына, ә кәбән түңәрәк формала, радиусы 2 метрлап, бейеклеге 5-7 метр була. Төҙ торһон өсөн уртаһында махсус ҡолға — үҙәк ҡаҙайҙар, 4 яҡлап саталы ағас- таған беркетелә. Әгәр күләме ярайһы ҙур булырға тейеш булһа, тағы бер нисә ерҙән үҙәккә  диагональ буйынса һайғауҙар терәтелә. Үҙәкте ныҡлы ағастан, йышыраҡ ҡайындан яһайҙар.
Таған төбөнә арҡыс-торҡос итеп ваҡ ағастар һалына,бесәнде ергә һалырға ярамай, дым тартып,һыулана. Шунан һуң киптереп йыйған бесәнде тәүҙә таған эсенә һала башлайҙар һәм шулай итеп бесәндең самаһына ҡарап, яйлап ҡына көмбәҙ рәүешле итеп күтәрәләр.Күпмелер ҡойғас,кәбән башына бер кеше мендерәләр һәм ямғыр үтмәҫлек итеп ослайҙар.Кәбән башындағы кешене арҡан йәки кәртә ҡулланып һаҡ ҡына төшөрәләр.
Кәбәнде ослау оҫталыҡ талап итә, бесәнде кәбән эсенә һыу үтмәҫлек, ҡырынан ағып төшөп китерлек итеп тығыҙлап һалырға кәрәк.Оҫта кәбән ҡойоусылар кәбән башында кеше тормаһа ла бесәнде төҙөк итеп өйөп ҡуялар. Ел осороп тормаһын өсөн кәбән башына остары бәйләнгән ботаҡтар һалалар.
Бындай кәбәндәр икешәр-өсәр йыл тора, башҡорттар уларҙы "аҙау кәбән" тип атай.
Кәбәндең күләмен һәм ауырлығын үлсәр өсөн махсус методика бар, уны Бөтә Союз фәнни-ғәмәли институт әҙерләгән.
Топонимикала
Башҡортостанда Кәбәнташ тигән ҡая бар. Улар күренеше менән кәбәнгә оҡшап та тора.
Ҡаратал (Ырымбур өлкәһе)
Тарихы
Ырымбур өлкәһенең топонимикаһын өйрәнгән ''С. М. Стрельников'' «Кувандыкский край в географ ических названиях» тигән китабында биргән мәғлүмәт буйынса, ҡасаба 1929 йылда уҡ Яйыҡ йылғаһының һул ярында, Урал ҡасабаһынан 4 км өҫтәрәк барлыҡҡа килгән булған. Әммә ултырған урынын һыу баҫыусан булыу сәбәпле, 300 метрға өҫкәрәк күтәрелеп, ҡалҡыулыҡҡа күсеп ултырғандар
1944 йылда «Ҡыуандыҡ» совхозында һәм Ҡыуандыҡ районының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә итселек-һарыҡсылыҡ менән шөғөлләнеүсе совхоз ойоштороу маҡсатында Дәүләт фонды ерҙәренең бер өлөшө бүлеп бирелә. Совхоз составына ойошҡан малсылыҡ фермалары инә, уларҙың ҡышлаған урындарында малсылар өсөн ҙур булмаған тораҡ пункттар барлыҡҡа килә. Был фермаларҙың исемдәре булмай, рәт һандары буйынса 2-се Ферма, 3-сө Ферма, 4-се Ферма, 5-се Ферма тип аталып йөрөтөлә.
1949 йылда уҡ малсыларҙың һәр ҡасабаһында башланғыс мәктәп булған. 1-се Ферма ҡасабаһына совхоздың үҙәк усадьбаһы булып тора. Хәҙер ҡасаба «Ҡыуандыҡ» совхозының Үҙәк усадьбаһы тип атала.
1966 йылда РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән «Ҡыуандыҡ» совхозының 4-се фермаһы Ҡаратал ҡасабаһы тип үҙгәртелә
Климаты
Ҡаратал ҡасабаһы климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә дөйөм. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45 °C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 ята.
Этимологияһы
Тарихи Башҡортостан ерҙәренә ҡаҙаҡтар күпләп күсенеп ултырып, күп атамаларҙы ҡаҙаҡсаға үҙгәрткән, йә булмаһа ул төбәк башҡорттары менән һөйләш оҡшашлыҡтары ла килеп сыҡҡан. С. М. Стрельников ауыл исемен ҡаҙаҡ телендәге ҡаратал ағасы атамаһы менән бәйләй
Мосиха (Кулунда ҡушылдығы)
Мосиха — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға Кулунда йылғаһының һул ярына тамағынан 405 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кулунда күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иркутка (Ағиҙел ҡушылдығы)
Иркутка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 133 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Штрауфхайн
Штрауфхайн (Straufhain) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2824 кеше йәшәй. Майҙаны — 57,41 км2. Диңгеҙ кимәленән 315 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98646 һәм автомобиль коды — HBN.
Юлдаш Һөйәрембәтов
Юлдаш Һөйәрембәтов (?—1742) — 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе. Мулла.
Биографияһы
Юлдаш Һөйәрембәтов сығышы менән Себер даруғаһы Көҙәй улусы башҡорттарынан. Көҙәй улусы старшинаһы вазифаһын башҡара.
1737 йылдың ғинуарында Көҙәш Рахманғоловҡа властарға тоғролоҡҡа ант итә. Ғинуар аҙағында Себер даруғаһы башҡорттары Өфө властарынан баш ҡалаға императрица Анна Иоановнаға челобитная менән барырға рөхсәт һорап мөрәжәғәт итәләр. 1737 йылдың яҙында Урта жүз ҡаҙаҡтары менән баш күтәреүселәргә ҡораллы ярҙам итеү тураһында һөйләшеүҙәр алып бара. 1737 йылдың май башында Мырҙалар улусының Васкино ауылында Себер даруғаһының бер нисә улустары вәкилдәренең йыйыны үтә, Юлдаш мулла бында сығыш яһай һәм башҡорттарға Урта жүздән хан саҡырыу ниәте хаҡында хәбәр итә, әммә ҡайһылары был тәҡдимғә ҡырҡа ҡаршы була.
Июндә 2500 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 4200) кешенән торған Юлдаш Һөйәрембәтов, Бәпәнәй Төрөпбирҙин, Мәндәр Ҡарабаев һәм Төлкөсура Алдағолов етәкселегендәге баш күтәреүселәр Богдановский ҡәлғәһен ҡамауға ала. Алыш ике көн дауам итә, әммә ихтилалсылар ҡәлғәне яулап ала алмай, эргә тирәһендәге күскенселәрҙең тораҡ пункттарын талап Бөрө ҡалаһына йүнәлә. Ғәйнә башҡорттары Себер даруғаһы баш күтәреүселәренә ҡушыла һәм улар бергәләп Уҫы һәм Көңгөр ҡалалары, Тере Танып йылғаһы тирәһендәге күскенселәрҙең ауылдарын талайҙар. 1737 йылдың июнь аҙағы — август башында Юлдаш мулланың отряды Бәпәнәй Төрөпбирҙин, Мәндәр Ҡарабаев, Төлкөсура Алдағолов һ.б. отрядтары менән берлектә Бөрө, Ҡатай острогы, Красноуфимск ҡәлғәһе, Көңгөр, Уҫы һ.б. Иҫәт һәм Өфө провинцияларының тораҡ пункттары тирәһендә алыштар алып бара.
1737 йылдың сентябрендә Калиновский ҡәлғәһе янында капитан Галчиндың хөкүмәт командаһына ҡаршы алышта ҡатнаша. 1737 йылдың октябрь—ноябрендә ихтилалсылар һәм батша чиновниктары араһында һөйләшеүҙәр башлана. Баш күтәреүселәр Килмәк Нурышев, Аҡай Күсемов, Йосоп Арыҡов һәм башҡа ҡулға алынған ихтилал етәкселәрен иреккә сығарыу һәм йөкләмәләрҙе (штраф аттарын) талап итмәү шарты менән көрәште туҡтатасаҡтарын белдерәләр, әммә властар был талаптарҙы үтәүҙән баш тарта. 1738 йылдың ғинуарында Себер даруғаһында ихтилал йәнә тоҡана, апрель-майҙа Сыбаркүл, Силәбе һәм Красноуфимск ҡәлғәләренә, Ревда заводына һөжүм итәләр. Июндә 2500 кешенән торған полковник Арсеньевтең командаһы менән бер нисә алыш була, Арсеньев сигенергә мәжбүр була. Июнь аҙағында ихтилалсылар майор Люткин командаһы менән ауыр алыштар алып бара. Июль аҙағында баш күтәреүселәр властар менән һөйләшеүҙәрҙе башлай. Август уртаһында Башҡорт комиссияһы командиры генерал-майор Л. Я. Соймоновҡа Себер даруғаһындағы ихтилал етәкселәре Мәндәр Ҡарабаев, Төлкөсура Алдағолов һәм Юлдаш Һөйәрембәтовтар «ғәйептәрен танып» биреләләр.
1739 йылда башҡорттар араһында властар тарафынан йән иҫәбен алыуҙы уҙғарыуға ҡаршы була. 1740 йылдан Себер даруғаһында Ҡоҙаш Рахманғолов һәм Шығанай Борсаҡов менән бергә Ҡараһаҡалға ҡаршы хәрәкәт итә. 1740 йылда әсиргә алына. 1742 йылдың сентябренә тиклем Ырымбур төрмәһендә тотола, үлем язаһына тарттырыла.
Готфрид Лейбниц
Готфрид Вильгельм Лейбниц (Gottfried Wilhelm Leibniz; 1 июль 1646 йыл — 11 ноябрь 1716 йыл) — немец математигы һәм философы. Математика һәм фәлсәфә тарихында оло урын биләй.
Лейбниц Исаак Ньютондан айырым сикһеҙ бәләкәй һандар менән иҫәпләмәләрҙе һәм уларға нигеҙләнеп, дифференциаль иҫәпләмә һәм интеграль иҫәпләмәләрҙе керетә. Ул шулай уҡ цифрлы иҫәпләү машиналарының нигеҙен тәшкил иткән икешәрле һандар системаһын камиллаштыра.
Фәлсәфә өлкәһендә Лейбниц Рене Декарт һәм Бенедикт Спиноза менән бер рәттән, XVII быуаттағы рационализм ағымын яҡлап сығыусы ғалимдарҙың береһе була. Лейбниц шулай уҡ физикаға һәм технологияға ҙур өлөш индерә, ул башлап ҡулланған тамғалар һуңынан фәлсәфә, ихтималлыҡ теорияһы, биология, медицина, геология, психология, тел ғилеме, һәм компьютер фәндәре өлкәләрендә киң файҙаланыла.
Бала сағы
Готфрид Вильгельм 1646 йылдың 1 июлендә Лейпциг университеты профессоры Фридрих Лейбнюц ғаиләһендә тыуған(Friedrich Leibnütz Leibniz; 1597—1652). Уның әсәһе- хоҡуҡ ғилеме профессоры ҡыҙы Катерина Шмукк (Catherina Schmuck). Лейбництың атаһы сығышы менән Германияның көньяҡ-көнсығышында йәшәгән көнбайыш славян халҡы сорбтарҙан (чехтарға ҡәрҙәш халыҡ) Атаһы Лейбництың ғәҙәттән тыш һәләттәрен бәләкәй сағынан уҡ күреп, уларҙы үҫтерергә тырышҡан, уға Библиянан һәм башҡа донъяуи әҙәбиәттән төрлө тарихтар һөйләгән. Атаһы үлгәндә Лейбницҡа алты йәш тә тулмаған була Атаһынан Лейбницҡа ҙур китапхана ҡала.
Башта Лейбниц немец телендәге китаптарҙы ғына уҡый, латин телен ул тик мәктәптә генә өйрәнә. Тик бер саҡ уның ҡулына Тит Ливий менән Зет Кальвизий китаптары килеп эләгә. Кальвизийҙы Лейбниц ҡа аңлауы еңел була, сөнки ул немец телендә шундай уҡ мәғлүмәттәр яҙылған дөйөм тарих китабын уҡый, тик Ливийҙы уҡығанда ауырлыҡтарға осрай. Баҫҡы һүрәттәр (гравюралар) менән матур итеп биҙәлгән китаптағы ҡыҫҡа яҙмаларҙы Лейбниц уҡыштырып сыға, тик башҡа ерҙәренә бик иғтибар итмәй, сөнки боронғо, бик күтәренке пафос менән аңлайышһыҙ яҙылған телде аңлауы ауыр була. Китапты ул әллә нисә тапҡыр ҡараштыра, ара-тирә элек аңламаған урындарын да аңлай башлай. .
Лейбництың уҡытыусыһы бер аҙҙан уҡыусыһының нимә менән шөғөлләнгәнен һиҙеп ҡалып, малай йәшәгән кешеләргә бара һәм уларға Готфридтҡа бындай ваҡытынан алдағы эштәр менән шөғөлләнеүҙе тыйырға ҡуша. Уның фекеренсә, Ливий Лейбниц өсөн, пигмей өсөн котурн кеүек ти. Малай әлегә Ян Амос Коменскийҙың "Orbis pictus"ын, Мартин Лютерҙың Краткий катехизисын ғына уҡырға тейеш була. Ләкин был уҡытыусының һүҙҙәрен ошо ваҡыт бер дворян ишетеп ҡала һәм бөтә уҡыусылар ҙа бер төрлө түгел, һәләтле уҡыусының һәләтен ары үҫтерергә кәрәк тип ныҡыша. Был кеше Лейбниц менән бер аҙ һөйләшкәс, уның туғандарына китапхана ишеген асып, малайға теләгән китабын уҡырға рөхсәт итергә ҡуша. .
Ун ике йәшендә малай латин телен яҡшы ғына аңлай, грек телен өйрәнә башлай. Мәктәптә уҡытыусылар һәм уҡыусылар Лейбництың талантын таный. Лейбниц ағалы-ҡустылы Иттигтар менән дуҫлаша, улар мәктәптең иң яҡшы уҡыусылары тип иҫәпләнә, ә уларҙың атаһы —физика уҡытыусыһы Лейбництың иң яратҡан уҡытыусыһы була. Лейбниц Лейпцигтағы билдәле Изге Фома мәктәбендә уҡый. Атаһының китапханаһында Лейбниц ғәҙәттә университетта ғына уҡыла торған бик күп философия һәм теология буйынса китаптар менән таныша. 12 йәшендә Лейбниц латин теле белгесе булып таныла, 13 йәшендә шиғырҙар яҙа башлай. Бер ваҡыт уның Изге Троица көнөнә шиғыр яҙыуын һорайҙар. Лейбниц бер көн эсендә мәктәптәге сара өсөн өс йөҙ гекзаметр латинса шиғыр яҙа ,барыһы ла Лебницты талантлы шағир тип таный.
Лейбниц боронғо Рим шағиры Вергилий әҫәрҙәрен ярата, ҡартайғансы ул "Энеида"ны яттан һөйләй. Өлкән кластарҙа уға Якоб Томазий Лейбниц бер саҡ күренекле ғалим буласаҡ тип әйтә .Ун дүрт йәшлек Лейбниц логика закондары тураһында уйлана башлай.
Мәктәптә Лейбниц схоластик логикала булған бөтә иң әһәмиәтле эштәрҙе уҡып сыға. Дини трактаттарҙан ул Лютерҙың ирекле ихтыярҙы тәнҡитләүгә бағышланған хеҙмәтен, шулай уҡ лютерандар, реформаторҙар, иезуиттар, арминиандар, томистар һәм янсенистарҙың бәхәсле фекерҙәр яҙылған трактаттарын уҡып сыға. Уҡыусыларының был шөғөлө уҡытыусыларҙы хафаға һала, улар Готфрид «хәйләкәр схоластик»ҡа әйләнеп ҡуймаһын тип ҡурҡа .Лейбниц автобиографияһында: «Улар минең күңелемде бер төрлө генә нәмә менән тултырып булмағанды аңламаны»,- тип яҙа.
Университеттарҙа уҡыған осор
1661 йылда, 14-15 йәштәрҙә, Готфрид элек атаһы эшләгән Лейпциг университетына уҡырға инә. Әҙерлек буйнса Лейбниц үҙенән олораҡ студенттарҙан бер баш өҫтөн була. Студент саҡта Готфрид Вильгельм Кеплер, Галилей һәм башҡа ғалимдарҙың хеҙмәттәре менән таныша. Лейпциг университеты профессоры Якоб Томазий —уҡымышлы һәм бик һәләтле уҡытыусы Лейбництың төрлө өлкәлә алған, тырым-тырағай белемен бер төрлө системаға һалырға ярҙам итә. Томазий философия тарихынан лекциялар уҡый, ә ҡалғандар ул осорҙа тик философтар тарихын ғына уҡыта. Томазий лекцияларында Лейбниц яңы мәғлүмәт кенә тапмай, яңы һөҙөмтәләр һәм яңы фекерҙәр таба. Был лекциялар Готфридтың XVI быуат аҙағы — XVII быуат башындағы бөйөк идеялар менән танышыуын тиҙләтә.
Ике йылдан һуң Лейбниц Йена университетына күсә, бында ул математиканы өйрәнә. Йенала ул математик Вейгель, ҡайһы бер юристар һәм тарихсы Бозиустың лекцияларын тыңлай. Бозиус Лейбницты уҡытыусылар һәм студенттарҙан торған йәмғиәткә саҡыра («коллегия пытливых», тырыштар коллегияһы). Лейбництың дәфтәрҙәре араһында биттең дүрттән бер өлөшө ҙурлығындағы тышына алтын хәрефтәр менән яҙылған дәфтәр була («Отчёты о занятиях коллегии», Коллегияла уҡыу отчеты). Ләкин унда яҙмалар күп түгел, Готфридтың ул саҡтағы төп маҡсаты - хоҡуҡ өйрәнеү була. .
1663 йылда Лейбниц «О принципе индивидуации» («De principio individui», Индивидуалләштереү принциптары тураһында) тигән тәүге трактатын яҙа, унда ул индивидуаль нәмәнең ысынбарлыҡта булыуы тураһындағы номиналистик тәғлимәтте яҡлай, бакалавр дәрәжәһен ала, ә 1664 йылда — философия магистры булып китә/ Иң яҡшы профессорҙар Лейбницҡа юғары баһа бирә, бигерәк тә Якоб Томазий. Готфридтың тәүге диссертацияһына инеш һүҙҙе тап ул яҙа, Лейбниц «ауыр һәм бик буталсыҡ бәхәстәрҙә» ҡатнаша ала тип белдерә. Лейбниц бынан һуң Лейпцигта хоҡуҡ ғилемен өйрәнә, ләкин унда доктор дәрәжәһен ала алмай. 1666 йылдың 5 ноябрендә Лейбниц Нюрнбергтағы Альтдорф университетында хоҡуҡ ғилеме докторы дәрәжәһенә диссертация яҡлай. Диссертация ҡатмарлы, буталсыҡ эштәргә бағышлана («О запутанных судебных случаях» («De asibus perplexis injure»)). Лейбництың эрудицияһы, уның оҫта һәм ябай итеп һөйләй белеүе имтихан алыусыларға бик ныҡ оҡшай, һәм Готфридты был университетта ҡалырға өгөтләйҙәр, ләкин Лейбниц был тәҡдимдән баш тарта, ул үҙенең "фекерҙәренең бөтөнләй икенсе яҡҡа йүнәлгәнен" белдерә. Шул уҡ йылда Лейбниц лиценциат дәрәжәһен ала (академик дәрәжә, профессиональ эшмәкәрлек менән шөғөлләнергә рөхсәт).
Нюрнбергта
Хоҡуҡ докторы дәрәжәһен алғас, Лейбниц бер аҙ Нюрнбергта йәшәй. Унда ғалим Розенкрейцерҙар ордены тураһында хәбәр ишетеп бара, уның башында дингә өндәүсе Вёльфер тора. Готфрид иң билдәле алхимиктарҙың хеҙмәттәренән иң ҡараңғы, аңлайышһыҙ һәм хатта мәғәнәһеҙ һөйләмәдәр күсереп яҙа, был яҙмала ул үҙе лә бер нимә лә аңламай. Был яҙманы ул алхимиктар йәмғиәте рәйесенә үҙенең алхимиктар серҙәрен белгәнен күрһәткән хеҙмәте тигән булып бирә. Розенкрейцерҙар шунда уҡ Лейбницҡа үҙ лабораторияһының ишектәрен аса, уны кәм тигәндә, үҙҙәренең юлынан барыусы тип ышана. Шулай итеп, Готфрид был өлкәлә тейешле белеме булмаһа ла, ялланған алхимик булып китә. Уға йыллыҡ хеҙмәт хаҡы бирелә, Лейбниц йәмғиәттең протоколдарын алып барырға тейеш була, шулай уҡ алхимик тәжрибәләр үткәрә, уларҙы яҙып бара, ҡайһы бер алхимия буйынса китаптарҙан өҙөктәр күсереп бара, ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә Лейбниц үҙенә кәрәкле мәғлүмәтте белеп өлгөрә. Готфрид Розенкрейцерҙар орденында үткәргән ваҡыты тураһында бер ҡасан да үкенмәй
Сәйәсмән һәм публицист
1667 йылда Лейбниц Майнц курфюрстына хеҙмәт итә башлай. Уның министры Бойнебургтың ҡулы аҫтында 1676 йылға тиклем эшләй, бында ул сәйәси һәм публицистик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә, Лейбництың философия һәм фән менән шөғөлләнергә ваҡыты күп була. Эше буйынса Лейбниц бөтә Европа буйлап йөрөй. Сәйәхәт иткән осорҙа ул Христиан Гюйгенс менән дуҫлаша. Гюйгенс Лейбницты математиканан уҡыта башлай. 1672 — 1676 йылдарҙа Лейбниц Парижда була, Мальбранш һәм Чирнгаузен менән таныша. Лейбництың Францияға барыуының сәбәбе Людовик XIV -енең иғтибарын немец ерҙәренән Египетҡа табан бороу була. Был осраҡта Франция Ғосман империяһына бик ҙур зыян килтерер ине. Үҙенең "Египет проекты"нда Готфрид Лейбниц Египеттың донъялағы бик мөһим урыны тураһында яҙа. Төрлө заманаларҙа төрлө батшалар, сардарҙар, императорҙар Египетты баҫып алыу, Нилда хакимлыҡ итеү өсөн һуғышҡан ти :
Париждан Германияға ҡайтышлай, Готфрид Вильгельм Лейбниц Голландияла Бенедикт Спиноза менән таныша. Бында ул тәбиғәт фәндәре һәм философия өсөн бик мөһим роль уйнаған Антони ван Левенгуктың асыштары тураһында ишетә. Лейбниц сәйәсәт теорияһы һәм эстетикаға үҙ өлөшөн индерә.
Фәнни эшмәкәрлеге
1666 йылда Готфрид Вильгельм Лейбниц үҙенең күп һанлы хеҙмәттәренең береһен — «Об искусстве комбинаторики» («De arte сombinatoria») яҙа. 21 йәшлек Лейбниц логиканы математикалаштырыу проекты өҫтөндә эшләй. Булсаҡ теорияны (уны ғалим тамамлап өлөгөрмәй) ул «дөйөм характеристика» тип атай. Унда үҙенсәлектәрен Лейбниц күҙ алдына килтергән бөтә логик операциялар ҙа була. Лейбниц өсөн арифметика һәм алгебра нигеҙендә эстәлекле фекерләүҙе алмаштырып булған фән теле идеал булып тора. Формаль логиканы "математикалаштырыу"мәсьәләһенә Лейбниц әленән-әле кире ҡайта, йә арифметика, йә геометрия, йә комбинаториканы (үҙе булдырған математика өлкәһе; бының өсөн ғәҙәти силлогистика материал булып тора) ҡулланып ҡарай.
Лейбниц арифмометрҙың яңы конструкцияһын (Лейбниц калькуляторы) эшләй, ул Паскалдең ҡушыу машинаһынан яҡшыраҡ сыға— ул ҡабатлай, бүлә, квадрат тамыр ала һәм куб тамыр ала, шулай уҡ дәрәжәгә күтәреүҙе башҡара. Лейбниц тәҡдим иткән баҫҡыслы валик һәм ҡуҙғалып йөрөүсе каретка XX быуатҡа тиклем бөтә арифмометрҙар эшләгәндә ҡулланыла Был машина менән теләгән кеше төрлө иҫәпләүҙәр башҡара.
1673 йылда Лейбниц Лондонда Король йәмғиәте ултырышында үҙенең арифмометрын эшләтеп күрһәтә, һәм уны был йәмғиәт ағзаһы итеп ҡабул итәләр. Йәмғиәт секретары Генри Ольденбург уны Ньютондың асыштары менән — сикһеҙ бәләкәй рәттәр анализы һәм сикһеҙ рәттәр теорияһы менән таныштыра. Был методтың ҙур әһәмиәтен шунда уҡ аңлап алып, ул уның өҫтөндә эшләй башлай. Мәҫәлән, ул түбәндәге һан өсөн беренсе рәтте сығара\pi:
1676 йылда Майнц курфюрсты вафат булғас, Лейбниц герцог Эрнест-Август Брауншвейг-Люнебургҡа хеҙмәт итә башлай (Ганновер). Ул кәңәшсе, тарихсы, китапханасы һәм дипломат була; был эштәрҙе ул ғүмеренең аҙағынаса башҡара. Герцог ҡушыуы буйынса Лейбниц Гвельф-Брауншвейг героцгтары тарихын яҙа башлай. Ул был тарихты утыҙ йыл буйы яҙа һәм "Европалағы ҡараңғы быуаттарға" тиклем еткерә.
Был осорҙа Лейбниц математика буйынса тикшеренеүҙәрен дауам итә, "Анализдың төп теоремаһын аса, Ньютон менән хат алыша, рәттәр теорияһындағы ҡайһы бер аңашылмаған урындарҙы аңлатыуын үтенә. 1676йылда Лейбниц үҙ хаттарында математик анализдың нигеҙҙәрен асып һала . Ул бик күптәр менән хат алыша (15 000 хат).
1682 йылда Лейбниц «Acta Eruditorum» тигән фәнни журнал сығара башлай, ул Европала фәнни белем таратыуҙа бик ҙур роль уйнай. Готфрид Вильгельм был журналда бик күп фәнни мәҡәләләр баҫтыра, улар хоҡуҡ ғилеме, философия һәм математикаға баҡышлана. Бынан тыш ул төрлө һирәк осрай торған китаптарҙан өҙөктәр, рефераттар һәм яңы фәнни хеҙмәттәргә рецензиялар баҫтыра. Яңы хеҙмәткәрҙәр һәм уҡыусыларҙы журналға ылыҡтырыу өсөн күп көс һала. «Acta Eruditorum» тәүләп Лейпцигта баҫылып сыға. Лейбниц тикшеренеүҙәргә үҙ уҡыусыларын да йәлеп итә (Якоб һәм Иоганн Бернулли).
1698 йылда Брауншвейг герцогы үлеп китә. Уның вариҫы Георг-Людвиг була (буласаҡ Бөйөк Британия короле). Ул Лейбницты эшендә ҡалдыра, тик уны бик хөрмәт итмәй.
1700 йылда Лейбниц Ганновер королеваһы София Шарлотта ярҙамы менән Берлин фәндәр академияһы на нигеҙ һала һәм уның беренсе президенты була. Лейбницты Франция фәндәр академияһы ағзаһы итеп һайлайҙар. (1698)]]
Таштүбә
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кукша (Том ҡушылдығы)
Кукша — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 523 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мельп
Мельп — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Согом йылғаһының һул ярына тамағынан 162 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ф
{| align=right cell-padding=11px Фф [ф] — Башҡорт алфавитының егерме туғыҙынсы хәрефе.
Исток (Койда ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Советтарҙың Бөтә Рәсәй III съезы
Эшсе, һалдат һәм крәҫтиән депутаттары Советтарының Өсөнсө Бөтә Рәсәй  съезы  1918 йылдың 10-18  (23—31) ғинуарында Петроградта, Таврия һарайында үтә.
Тарихы
Үҙ эшен Советтарҙың эшсе һәм һалдат депутаттарының съезы булараҡ башлай, съезда хәл иткес тауышлы  942 делегат һәм кәңәшмә тауышы менән 104 делегат ҡатнаша. Улар 317  урындағы Советтарынан һәм 110 армия, корпус һәм дивизион комитеттарынан һайланғандар.
16 ғинуарҙа  генерал А. М. Калединға ҡаршы баш күтәргән 46 казак полкынан делегаттар килеп етә.
Съезда Украина, Белоруссия, Урта Азия һәм Прибалтика хеҙмәтсәндеренән  233  делегат ҡатнаша. Съезд эшенең аҙағына хәл иткес тауыш менән 1647 (шул иҫәптән 860-тан ашыуы большевиктар) һәм кәңәш тауышлы 219 делегат була. Дөйөм алғанда, съезда большевиктар һәм һул эсерҙар 94 % мандат ала.
Ҡарарҙар
Съезд Бөтә Рәсәй башҡарма комитетына (ВЦИК-ка) РСФСР  Конституцияһының төп положениеларын әҙерләүен йөкмәтте.
Сығыштар
Съезда шулай уҡ большевиктарҙың лидерҙары сығыш яҙай. Совнарком рәйесе В. И. Лениндың  11 ғинуарҙағы белдереүенән: На все обвинения в гражданской войне мы говорим: да, мы открыто провозгласили то, чего ни одно правительство провозгласить не могло… Да, мы начали и ведём войну против эксплуататоров.
Сит ил эштәре наркомы  Л. Д. Троцкий выступил 18 ғинуарҙа съезда Учредителдәр йыйылышын таратыу ваҡиғаларына бәйле аңлатма бирә: ''Мы знаем Учредительное собрание по его делам, по его составу, по его партиям. Они хотели создать вторую палату, палату теней Февральской революции. И мы нисколько не скрываем и не затушевываем того, что в борьбе с этой попыткой мы нарушили формальное право. Мы не скрываем также и того факта, что мы употребили насилие, но мы сделали это в целях борьбы против всякого насилия, мы сделали это в борьбе за торжество величайших идеалов''.
Ҡарабаш турғайҙар
Ҡарабаш турғайҙар( урыҫ. синицы) — ҡарабаш турғайҙар ырыуындағы ҡоштар ғаиләһе.
Э.Ф. Ишбирҙиндың Башҡортостан ҡоштары китабында Халыҡ - ара орнитологтар берләшмәһе базаһындағы белешмәләге өс төр ҡарабаш турғай бирелгән. Башҡортостан китап нәшриәте. 1986 йыл.
Уларҙан тыш тағы ла ҡарабаш турғайҙар ғаиләһендә ошо ҡоштар ҙа бирелгән:
Классификация
Халыҡ - ара орнитологтар берләшмәһе базаһындағы белешмә буйынса был төр составына 26 төр ҡарай:
Арслан (исем)
Арслан — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла. Арыҫлан варианты менән йөрөй.
Этимология
Төп башҡорт һүҙе, януар атамаһынан алынған. Батырлыҡ, ҡыйыулыҡ билдәһен аңлата
Билдәле кешеләр
Сәхиев Арыҫлан Мырҙағәли улы (Сахиев Арслан Мирзаг(н)алиевич 1907 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сержанты, һуңынан гвардия старшинаһы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (ике тапҡыр 1944 йылда).
Тимер Арыҫлан (тулы исеме — Арыҫланов Тимер Гәрәй улы; 1 май 1915 йыл — 19 март 1980 йыл) — башҡорт шағиры. 1942 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1939—1940 йылдарҙағы совет‑фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы.
Мөбәрәков Арыҫлан Ҡотләхмәт улы (төп исеме — Ҡотләхмәтов Арыҫлан Мөбәрәк улы; 15 декабрь 1908 йыл — 5 май 1977 йыл — СССР-ҙың театр һәм кино актёры, режиссёр һәм драматург, йәмәғәт эшмәкәре. 1948 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы, 1941 йылдан — ВКП(б)/КПСС ағзаһы. СССР-ҙың халыҡ (1955), РСФСР-ҙың (1944) һәм БАССР-ҙың (1940) атҡаҙанған артисы. Башҡорт АССР-ының 1—5 саҡырылыш Юғары Советы депутаты. БАССР‑ҙың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1989, үлгәндән һуң). Ленин (1949), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1968) һәм «Почёт Билдәһе» (1944) ордендары кавалеры.
Фамилияла
Арыҫланов Риф Хәмит улы (14 июнь 1968 йыл) — журналист, радио-һәм телетапшырыуҙар алып барыусы, композитор. «Башҡортостан» телерадиокомпанияһының «Юлдаш» мәғлүмәт-музыка каналының баш режиссёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2013).
Арыҫланов Мөхәмәт Нуриәхмәт улы (2 февраль 1910 йыл — 20 октябрь 2001 йыл) — сәхнә биҙәүсе рәссам, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1937 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. РСФСР‑ҙың (1980) һәм Башҡорт АССР-ының (1968) халыҡ рәссамы, РСФСР‑ҙың (1954) һәм БАССР‑ҙың (1943) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Башҡорт АССР‑ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1973). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1955, 1971).
Арыҫланов Роберт Мөтиғулла улы (8 апрель 1934 йыл — 12 август 2021 йыл) — комсомол, партия, дәүләт һәм мәғариф эшмәкәре. 1978–1990 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының мәғариф министры урынбаҫары. Халыҡтар Дуҫлығы (1986) һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1994)
Арыҫланова Динә Ғәбдрәхим ҡыҙы (27 июль 1953 йыл) — совет журналисы. 1978 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998).
Ауылдар
Арыҫлан (Арсланово) — Башҡортостан Республикаһының Шишмә районындағы ауыл.
Штабель Альфред Артурович
Штабель Альфред Артурович (3 сентябрь 1926 йыл — 6 ноябрь 2002 йыл) — рәссам-график, журналист. 1958 йылдан СССР Журналистар союзы, 1973 йылдан — СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1976), Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (2002). Йәштәрҙең республика фестивале лауреаты (1957).
Биографияһы
Альфред Артурович Штабель 1926 йылдың 3 сентябрендә Куйбышев ҡалаһында тыуған. 1955 йылда Өфө сәнғәт училищеһының художество бүлеген тамамлай.
1973 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1975). Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (2002).
2002 йылдың 6 ноябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Эштәре
«Натовская точка зрения», ҡағыҙ, гуашь, 1972. «Ложь сходит с рук», ҡағыҙ, гуашь, 1973. «Звонарь холодной войны», ҡағыҙ, гуашь, 1969. «Заказное блюдо Тель-Авива», ҡағыҙ, гуашь, тушь, 1977. «Эволюция доллара», ҡағыҙ, гуашь, 1969. «Подкармливает», ҡағыҙ, гуашь, тушь, 1970. «Хунта и её связи», ҡағыҙ, гуашь, тушь, 1974. «Страж свободы», ҡағыҙ, гуашь, тушь, 1974. «Окольцованная утка», ҡағыҙ, гуашь, тушь, 1976. «Поговорим о правах человека», ҡағыҙ, гуашь, тушь., 1977. «Пентагон: все для человека», ҡағыҙ, гуашь, тушь, 1977. Күргәҙмәләрҙән карикатуралар: 1. «Вам манной каши?»—Что Вы, нам и коньяк подойдет", ҡағыҙ, акварель, тушь. 2. «Ходите тут, весь ковер испачкали», ҡағыҙ, акварель, тушь. 3. «Портрет одного заведующего клубом», ҡағыҙ, акварель, тушь. 4. «За что увольняется? — Стал бодаться», ҡағыҙ, акварель, тушь. 5. «Не подходи, стрелять буду», ҡағыҙ, акварель, тушь.
«Крокодил» һәм «Һәнәк» журналдарынан ҡайһы бер төп эштәре: 1. «Смотри, тунеядец стал работать», ҡағыҙ, акварель, тушь. 2. «Семейный сабантуй», ҡағыҙ, акварель, тушь. 3. «Здорово поработали, аж голова закружилась», ҡағыҙ, акварель, тушь. 4. «Чем же сегодня воспитывать?», ҡағыҙ, акварель, тушь. 5. «Что кончали?—Недавно один сельпо кончал», ҡағыҙ, акварель, тушь. 6. «Махнем?!», ҡағыҙ, акварель, тушь. 7. «Может, распишемся? — У меня почерк неважный», ҡағыҙ, акварель, тушь. 8. «А это наш банкетный зал», ҡағыҙ, акварель, тушь.
Берёзовский алтын ятҡылығы
Берёзовский алтын ятҡылығы —Уралда, Рәсәйҙең Свердловск өлкәһендәге Берёзовский ҡалаһында урынлашҡан алтын ятҡылығы.
Тарихы
XVIII быуатта асыла, 1745 йылдан башлап эшкәртелә. Уны үҙләштерелә башланыуы Рәсәйҙә алтын мәғдәне сәнәғәте барлыҡҡа килеүенә этәргес булған.
Берёзовский 1748 йылда рудник ҡасабаһы булараҡ барлыҡҡа килә. Үҙенең атамаһын Пышма йылғаһының уң ҡушылдығы — Берёзовка йылғаһынан алған. Был урында 1745 йылда Шәрәташ ауылы крәҫтиәне Ерофей Марков алтын ятҡылығын аса. Марков күрһәткән урында алтын эҙләү тәүҙә һөҙөмтә бирмәй. Ысын ятҡылыҡты йәшертә тип шикләнәләр һәм уны ғәйепләйҙәр. Алтын асыусы байтаҡ ваҡыт төрмәлә тотола.
Шулай ҙа ике йыл үтеүгә алтын табыла. 1748 йылда бында тәүҙә Шәрәташ руднигы (һуңғараҡ уны Пышма, артабан Первоначальный тип үҙгәртәләр) барлыҡҡа килә. 1752 йылда Берёзово руднигы асыла. Ә 1757 йылда алтын йыуыу заводы эш башлай.
Характеристикаһы
Мәғдән яланы боронғо габбро һәм гипербазит, герцин гранитоидтарының субмеридиональ ярыҡтары һәм ҙур есемдәре менән сикләнгән Урал-Тубыл антиклинорийының төшөрөлгән блогы сиктәрендә урынлашҡан. Дайкаларҙың оҙонлоғо— 20 километрға тиклем, ҡеүәте 2-40 метр. Алтын (пробаһы — 800—900) йоҡа дисперслы вкрапленность һәм ҙурыраҡ тупланмалар, өҫкө горизонттарҙа ҡайһы берҙә ваҡ самородок рәүешендә һибелгән.
Эшкәртеү технологияһы
Ятҡылыҡтар ер аҫты ысулы ярҙамында эшкәртелә. Мәғдән байытыу — флотация менән.
Сартбаева Кайыркүл
Сартбаева Кайыркүл  (Кайыркүл Сартбаева; тыуғ. 20 июнь 1936 йыл, Кара-Булак ауылы, Ҡырғыҙ АССР-ы)- совет һәм ҡырғыҙ опера йырсыһы (лирик-драматик сопрано), педагог, СССР-ҙың халыҡ артисы (1980). Йырсы башҡарыуында 600-гә яҡын ария, романс һәм йыр яҙмаһы Ҡырғыҙстан Республикаһының милли телерадиотапшырыуҙар корпорацияһының "Алтын фонд"ына ингән.
Биографияһы
Кайыркүл Сартбаева 1936 йылдың 20 июнендә Чуй өлкәһенең Ҡара Булаҡ ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.