cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шайтанташ яҙмаһы
Яҙманы һүрәтләү
Шайтанташ - көлһыу төҫтәге граниттан тоған 40 метр бейеклектәге 400 метрға һуҙылған ҡая. Был тәңгәлдә йылғаның киңлеге 20-25 метр самаһы. Ҡая менән һыу араһы 25-30 метр. Бында ҡарағай, ҡайын, муйыл, миләш, уҫаҡ күп. Ҡая башында ҡарағай үҫә. Ҡая үҙе ике өлөшкә вертикаль бүленгән, был ярыҡтан өҫкә күтәрелеүе бик еңел.
Өйрәнеү тарихы
Боронғо һүрәттәрҙе 1976 йылда В.Т. Петрин, А.Ф. Шорин, В.Н. Широков таба. Артабан бер нисә тапҡыр тикшереүселәр була. 1990 йылда «Шайтанская и Северская писаницы на Среднем Урале», (Широков В. Н., Чаиркин С.Е.) хеҙмәте баҫыла. 2007 йылда Широковтың  «Уральские писаницы: Реки Реж и Ирбит» китабы донъя күрә. Ул бөгөнгө көндә һүрәттәр буйынса тулы өйрәнелгән баҫма тип һанала.
Һүрәттәр төркөмө
Ҡая һүрәттәре Шайтанташтың уң яғы өлөшөндә табылған. Уларҙың араһы 175 метр самаһы. Широков В. Н. һүрәтле биш урын билдәләй. Улар 17 төркөмгә бүленә. Һүрәттәрҙең бейеклеге 2 метрҙан бейегерәк. Уларҙың күбеһе етҙән 15-20 см бейеклектә яһалған.
Шайтанташтағы һүрәттәр ҡасан һалынғаны әлегә тиклем билдәһеҙ.
Һүрәттең сағыулығы буйынса ҡарағанда, Шайтан яҙмалары бер генә ваҡытта яҙылған тип әйтеп булмай. Уларҙың ҡайһылары өҫтө-өҫтөнә һалынған. Ҡайһы бер фигуралар асыҡ, ҡайһылары ныҡ ҡына юйыла башлаған. Бөтә һүрәттәр ҙә ҡыҙғылт-һоро төҫтән алып ҡуйы көрән төҫкә тиклем охра менән яһалған.
Беренсе төркөм
Тәүге төркөм Шайтанташтың көньяҡ осонан 19,4 метр бейеклектә башлана. Һүрәттәр насар күренә, 3 һын ғына асыҡ айырымлана (1-3). 3-сө һын тояҡлы хайуанды, йәки ҡуянды хәтерләтә.
Ике һын өҫтәрәк урынлашҡан. Улар яҡшыраҡ һаҡланған, тояҡлы хайуандар асыҡ күренә.
Икенсе төркөм
Икенсе төркөм тәүгеһенән 20 метрһулғараҡ урынлашҡан. Һүрәттәр насар һаҡланған. Бында 4 хайуан һынын айырырға мөмкин.
Өсөнсө төркөм
Өсөнсө төркөм ҡаяның түбәнге өлөшөндә урынлашҡан. Бында геометрик фрагменттар күрергә мөмкин.
Авдеев Анатолий Алексеевич
Авдеев Анатолий Алексеевич БАССР-ҙың Стәрлетамаҡ районының Михайловка ауылында тыуған.
1972 йылдын — коммунистар партияһы ағзаһы.
1971—1972 йылдарҙа Өфө нефть университетында комсомол комитетының секретары урынбаҫары була. 1972—1976 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Өфө ҡалаһы Орджоникидзе районы комитетының икенсе, артабан — беренсе секретары.
КПСС-тың ХХII съезы исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводының цехы начальнигы урынбаҫары, ҡулайлама начальнигы.
1981—1985 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары булып эшләй.
1985—1997 йылдарҙа БАССР-ҙың Эске эштәр министрлығының холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт учреждениелары идаралығы начальнигының урынбаҫары.
Пангалова-Паюта-Яха
Пангалова-Паюта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нярово-Паюта-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әл-Ләйҫ ибн Сәғд
Әл-Ләйҫ ибн Сәғд (الليث بن سعد; аль-Лайс ибн Са́ад;,  — , )- мосолман ғалимы, мөхәддис һәм ҡанун белгесе — фаҡиһ. Үҙ ваҡытында әл-Ләйҫ ибн Сәғдтең фәтүәләрен Мысыр мосолмандары нигеҙ итеп алған, ләкин абруйлы эйәреүселәре булмау сәбәпле, улар үҙ аллы Ләйҫи мәҙһәбкә әйләнә алмаған.
Биографияһы
Ләйҫ ибн Сәғд Ҡалҡашанда ауылында 712 йылда тыуған. Уның ғаиләһе Исфаһандан булған, тик Фарсияны ғәрәптәр баҫып алғандан һуң ҡоллоҡҡа эләккән. Улар фәһм тигән билдәле ғәрәп ырыуына ҡараған. Атаһы ҡорайыштарҙан булған. Ул осорҙа фәһмиҙәр Мысырҙа ҙур ихтирам менән файҙаланған, был уның тәрбиәһендә ҙур роль уйнаған.
Әл-Ләйҫ ибн Сәғд үҙенең йомартлығы менән дан тота. Уның йыллыҡ килеме 80000 динарға етә, әммә ул мөлкәтенән бер ҡасан да хатта бер генә дирһәм дә зәҡәт (һалым) түләмәгән, сөнки ул бар нәмәһен ярлыларға таратып торған .Шулай уҡ әл-Ләйҫ даими рәүештә ғалимдарҙың һәм ябай кешеләрҙең бурыстарын түләгән, тип һөйләйҙәр.
Дини эшмәкәрлеге
Әл-Ләйҫ ибн Сәғд Мысыр һәм Хижәз ғалимдарынан дини тәғлимәт дисциплиналарына өйрәнә, ә һуңғараҡ үҙе Мысырҙа хәҙистәр һәм ислам хоҡуғы буйынса дәрестәр бирә. Үҙ заманының иң белемле кешеләренең береһе була һәм Мысыр мөхәддистәренең һәм фаҡиһтарының имамы булып һанала. Был ғалимдың тәрән белеменә ҡарамаҫтан, уның методологияһы һәм фәтүәләре һаҡланмағанлыҡтан, Ләйҫи мәҙһәб үҫешеп китә алмаған.
Һылтанмалар
Әл-Лайса ибн Саад тураһында биографик белешмә мосолман ғалимдары тураһында мәғлүмәттәр базаһында
Урал яҙмалары
Урал яҙмалары (таштағы һүрәттәр, яҙмалар) — ҡаялағы һүрәт сәнғәте ҡомартҡыһы, уларҙың боронғолоғо сама менән 5 мең йыл. Йылға буйҙарындағы ҡаяларҙа осрай. Яҡынса 90 урын билдәле.
Табылған ҡомартҡылар күберәк Урта Урал һәм Көньяҡ Урал төбәгендә урынлашҡан. Чусовая, Тагил, Реж, Нейва, Өфө, Иҫәт, Ирбит, Ағиҙел, Йүрүҙән һәм башҡа Урал йылғалары үҙәнендә күрергә була. Ҡайһы бер ҡомартҡыларҙа бер-ике һүрәт, ҡайһыларында бер нисә тиҫтә һын осрай.
Тасуирлама
Һүрәттең сағыулығын көсәйтеү маҡсатында рәссам ҡаяларҙың яҡты урындарын һайлаған һәм буяуҙы бармаҡтары менән һалған, быны 1—3 сантиметрлыҡ һыҙаттарға ҡарап әйтеп була. Меңәр йылдар буйы ҡая буйлап һарҡҡан дым уларҙың өҫтөн йоҡа ғына эзбиз ҡабыҡ менән ҡаплаған. Был үҙ сиратында һүрәттәрҙең беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланыуына булышлыҡ иткән.
Яҙмалар контур һәм һыҙыҡтар ярҙамында эшләнгән, фигуралар, башлыса ҡабырғаларға баҫым яһалып, «һөлдә» стилендә йәки эске органдарҙы һүрәтләү менән күрһәтелгән. Әммә тулыһынса буялған фигуралар ҙа бар.
Ҡаяларҙағы һынлы сәнғәттә кешеләр тәбиғи буяуҙар һәм металл оксидтарын ҡулланған. Иң таралған буяу тәбиғи пигменттар (аҡһыл-һарынан ҡуйы ҡыҙыл һәм көрән тондарҙағы охра) менән һыу, хайуан ҡаны йәки майын ҡушыу һөҙөмтәһендә алынған.
Ҡая сәнғәте ҡомартҡыһы боронғо ваҡыттарға ҡарай: һуңғы Мезолит, Неолит, Бронза быуаты. Боронғо кешеләрҙең донъяға ҡарашы беҙҙекенән күпкә айырыла, шуға күрә тәүтормош һүрәттәрҙең мәғәнәһен аңлау бик ҡатмарлы.
Урал яҙмалары башлыса ике үлсәмле һүрәтте хәтерләтә. Бындай күләмлек ҡаялағы ҡалҡыу урындарҙы файҙаланыу һөҙөмтәһендә күренә. Хайуан һәм ҡош һындары йыш ҡына ҡырындан (профиль) һүрәтләнгән, Шулай ҙа өҫтән күренгән кеүек төшөрөлгән һүрәттәр ҙә осрай. Кешегә оҡшаш һындар башлыса тура (анфас) ҡарай, шулай уҡ ситкә ҡарағандары ла бар.
Шулай итеп, боронғо рәссамдар бөгөнгө сәнғәттә таныш барлыҡ үлсәмдәрҙе лә ҡулланған, тик уны тигеҙ яҫылыҡта күрһәтеү оҫталығын ғына белмәгән. Шулай уҡ һүрәтләнгән хайуандарҙың күләм пропорцияһы ла һаҡланған. Мәҫәлән, мышы янындағы кеше йәки ҡош һыны үҙ ҙурлығында күрһәтелгән.
Ҡая һынлы сәнғәтендә хәрәкәт аяҡтар ярҙамында (киҫешеүе, бөгөлөүе), тән ауышыуы йәки баш боролошо менән бирелгән.
Һынлы мотивтарҙы 4 төркөмгә айырырға мөмкин: Хайуандар араһында тояҡлылар өҫтөнлөк итә: мышы, болан, илектәр (ҡоралай). Урта һәм Төньяҡ Уралдағы һүрәттәргә мышы һәм болан хас булһа, ә Көньяҡ Уралда йәшәүселәр илектәрҙе һүрәтләгән. Хайуандарға ҡағылышлы был күренеш бөгөнгө биләмәләргә лә тап килә. Тояҡлыларҙан тыш айыу, эт һүрәттәре лә бар.
Ҡаяларҙа хайуандарҙан тыш ҡоштарҙың бик күп һындарын күрергә мөмкин. Уларҙың күпселеге — һыу ҡоштары. Башлыса ауыр кәүҙәле, ҡыҫҡа муйынлы өйрәктәр. Оҙон муйынлы ҡоштар ҡаҙ тип ҡабул ителә. Аҡҡоштар тураһында ышаныслы әйтеп булмай. Ҡош һындары, ҡағиҙә булараҡ, төркөм-төркөм бер нисә дана төшөрөлгән.
Кешегә оҡшаш йәки антропоморф заттар киң күрһәтелгән. Уларҙың йөҙө башлыса тамашасыға йүнәлтелгән һәм бер нисә һыҙыҡ ярҙамында бирелгән, ҡул-аяҡтары бөгөүле. «Кеше» даими хәрәкәттә, «бейеүҙә» күрһәтелә. Ҡайһы берҙә уларҙың баштары ике йәки күп нурлы баш кейемдәре менән биҙәлгән.
Өйрәнеү тарихы
Уралдағы ҡая һүрәттәре тураһында тәүге яҙма XVII быуат аҙағында теркәлә. XVIII йөҙ йыллыҡ башында Верхотур приказының дьякон ярҙамсыһы Яков Лосев, ә бер нисә йылдан һуң Семен Ремезов тарафынан ирбит Яҙылған Таш һүрәтенең күсермәһе эшләнә. Әммә был күсермәләр ныҡ стилләштерелә, масштабы боҙоп, ориентирһыҙ эшләнгән. 1705 йылда яҙмалар тураһында Витсен Николаас үҙенең «Көнсығыш һәм төньяҡ Тартария» хеҙмәтендә телгә ала. Яҙмаларҙы билдәһеҙ яҙыу төрөнә йәки чуд тамғаһына индерәләр. «Яҙма ҡая» тураһында теүәлерәк мәғлүмәттәрҙе XVIII быуат тарихсыһы Миллер Герард килтерә.
XIX быуат башында ҡая һүрәттәре тураһында Никита Попов билдәләп үтә, ул Вишера йылғаһындағы «Яҙыулы таш» тураһында яҙа. «Ҡаяла ҡыҙыл төҫтәге яҙмалар йәки айырым һындар күренгәнгә, ул Яҙыулы таш тип йөрөтөлә… Улар вогул йәки башҡа халыҡ тамғалары булыуы ихтимал…». Ул шулай уҡ Тагил йылғаһындағы һүрәттәр тураһында ла хәбәр итә.
1829 йылда Тагил яҙмаларын Александр Гумбольдт ҡарай һәм уларҙың Америка һүрәттәре менән оҡшашлығын билдәләй. XIX быуатта Урал ҡаяларындағы һүрәттәрҙе өйрәнеүгә Түбәнге Тагил заводы кассиры Дмитрий Шорин ҙур өлөш индерә. Ул Тагил йылғаһындағы Билабан, Ыласын Таш, Ҡарауыл Ташы, Йылан Таш һәм башҡа ҡаяларҙағы яҙмаларҙың күсереп ала. Улар яҡшы теүәллеге менән айырыла.
Урал яҙмаларын өйрәнеүҙә Урал тәбиғи белемдәр яратыусылар Йәмғиәте булдырылыуы ныҡ ярҙам итә. XIX быуат аҙағында Тагил, Нейва, Кама, Вишера, Иҫәт, Тура һәм башҡа йылға ярҙарындағы «чуд яҙмалары» һүрәтләмәһен эшләргә тырышалар. Әммә һөҙөмтәлә Пермь губернаһы археологик ҡомартҡылар теҙмәһендә айырым һанап сығыу менән генә сикләнелә.
XX быуат уртаһында ҡая рәсемдәрен өйрәнеү буйынса махсус экспедициялар ойошторола. О. Н. Бадер һәм В. Ф. Генинг — Вишера, В. Н. Чернецов Урта Уралдағы йылға ярҙарындағы яҙмаларҙы өйрәнә.
Хәҙер ҡая яҙма сәнғәте булған яҡынса 90 урын билдәле. Уларҙы асыуҙа археологтар В. Т. Петрин, В. Н. Широков, С. Е. Чаиркин, Ю. П. Чемякин, Н. А. Широкова һәм башҡа белгестәр ҙур өлөш индерә.
В. Н. Чернецовтың Уралдағы ҡая яҙмаларын өйрәнеүе
Яҙмалар был ергә рустар килгәнгә тиклем манси халҡы йәшәгән мәлдәргә тура килә. Рутар уларҙы «вогул» тип йөрөткән. Чернецов шулай уҡ ҡая яҙмалары оҡшашлығын манси милли сәнғәтендә — материалдарҙағы биҙәктәрҙә, көнкүреш һүрәттәрендә, татуировка һәм тамғаларҙа, изге урындарҙа таба.
Һүрәттәрҙе сюжет буйынса төркөмләү
Урал ҡаялары һүрәттәрен анализлау һөҙөмтәһендә Чернецов бер нисә төркөм билдәләй.
Бөтәһе өс төп сюжетты билдәләй.
Тәүге Сюжет. Төп һүрәттәр йәнлек (мышы, болан, илектәр). Был сюжет бер-береһенән айырылып торған бер нисә деталдәргә ҡарап, дүрт вариантта билдәләнә.
Ҡая яҙмалары датаһы
Шулай ҙа яҡынса иҫәпләүҙәр ысулы — ҡая һүрәтенән башҡа әйбер оҡшашлыҡтары менән сағыштырыу: керамикалағы биҙәктәр, һөйәктәге гравировка, ҡорал һәм ҡорамалдар. Ошонан сығып, Уралдарғы ҡая һүрәттәре неолит, бәлки, һуңғы мезолит осорона тап килеүен билдәләй белгестәр.
Әҙәбиәт
Чернецов В. Н. Наскальные изображения Урала. В. 1. Мәскәү. 1964
Чернецов В. Н. Наскальные изображения Урала. В. 2. Мәскәү. 1971
Петрин В. Т., Широков В. Н., Чаиркин С. Е. Древнее святилище во 2-й Серпиевской пещере на Южном Урале.// Семантика древних образов. Мәскәү. 1990
Широков В. Н., Чаиркин С. Е., Чемякин Ю. П. Уральские писаницы: река Нейва. Екатеринбург. 2000
Широков В. Н., Чаиркин С. Е., Широкова Н. А. Уральские писаницы: река Тагил. Екатеринбург. 2005
Широков В. Н. Уральские писаницы: Реж и Ирбит. Екатеринбург. 2007.
Широков В. Н., Чаиркин С. Е. Писаница Старичная (река Нева, Средний Урал)//Охранные археологические исследования на Среднем Урале. Вып. 1. Екатеринбург 1997
Польта
Польта — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының һул ярына тамағынан 278 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.
Вярска
Вярска (Värska, выруск. Verska; элек — Верхоустье) — Эстонияла  Вырумаа өйәҙендә ҡасаба. Сетомаа улусының административ үҙәге булып тора. Тсятски нулкаһына ҡарай.
Польта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Вярска
Эстония ерле үҙ идаралаҡтарының административ реформаһына тиклем 2017 йылда Пылвамаа өйәҙе составына инә һәм Вярска улусының административ үҙәге була.
Географияһы
Вярска Эстония һәм Рәсәй Федерацияһының Псков өлкәһе  Печора районы сигендә, Мустоя йылғаһы дельтаһының уң яҡ ярында урынлашҡан.
Халҡы
Эстонияның Сетумаа өлөшөндә иң ҙур тораҡ пункт.
2011 йылдың халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡасабала 443 кеше йәшәй, шуларҙың 424 (95,7%) — эстондар (Сету милләттәр исемлегендә теркәлмәгән  ).
Вярска ҡасабаһы халҡы һаны :
Тарихы
Элек Верхоустьинское йәки Верхоустье  ауылы булараҡ билдәле. 1914 йылға ҡарата Псков губернаһы Псков өйәҙендә Слобода өйәҙе булған (Верхоустье ауылында үҙәге менән), ул хәҙерге Эстонияның Вярска һәм Пылвамма өйәҙенең Микитамяэ улустары, шулай уҡ РФ Псков өлкәһе Печора районы Кулейская һәм Крупская улустары территорияһында урынлашҡан булған.
1563 йылғы яҙма сығанаҡтарҙа Верхъустье (ауыл) һәм Верхустьела  йылғала,  1585 йылда — Верхоустинский, 1585–1587 йылдарҙа —  Верхулинский губернаһы, 1652 йылда — Верхуско, Верхутско, ~1790 йыл —  Верхулинскои погосы, 1882 йылда — Верхнее Устье, Верхоустье, Гвоздница (погост), 1901 йылда — Verska külä, 1903 йылда — Werska, Верхутский, 1904 йылда — Verska, Верхоу́стинскій пого́стъ телгә алына.
1920 йылдың 2 февралендә Тарту тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң Вярска ауылы РФ Псков губернаһы Псков өйәҙенең Слобода улусы  составына инә.
1922 йылда Вярска Печора өйәҙенең Ярвесуу улусы үҙәге була (Järvesuu vald). 1937 йылда Вярска ҡасаба статусында телгә алына.
Совет осоронда Вярска ауыл Советының үҙәге булып тора, ул үҙ эсенә «Вярска» совхозының үҙәк усадьбаһы менән 23 ауыл торама пунктын үҙ эсенә ала, 1978 йылда хеҙмәткәрҙәр һаны 421 кеше тәшкил итә.
Инфраструктураһы
Вярска курорт үҙәге булып тора. Ҡасабала ләм менән дауалау урыны менән  «Вярска» шифаханаһы, һыу үҙәге эшләй. Ҡасаба эргәһендә минераль һыу сығарыла. Вярскала  гимназия (2002/2003 уҡыу йылында 213 уҡыусы,  2009/2010 уҡыу йылында — 162 уҡыусы), музыкаль мәктәп, мәҙәни үҙәктәр, йәштәр үҙәге, китапхана, почта бүлексәһе һәм дарыухана бар.
Иҡтисады
2021 йылдың 31 мартына ҡарата ҡасабаның эре эш биреүселәре :
Зерно (ҡала)
Зерно (ҡала) (Serno) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 443 кеше йәшәй. Майҙаны — 33,86 км2. Диңгеҙ кимәленән 119 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6862 һәм автомобиль коды — WB.
Кабель телевидениеһы
[[Файл:RG-59.jpg|справа|мини|282x282пкс|Коаксиаль кабель телесигнал тапшырыу өсөн киң ҡулланыла.А: тышҡы пластик ҡабыҡ; В: баҡырлы төргө; С: Эске пластик изолятор; D: Үҙәк үткәргес
]] Кабель телевидениеһы —алыҫтан сигнал (телевидение, шулай уҡ радиосигнал) тапшырыу варианттарының береһе. Аналоглы ла, цифрлы формат та тапшырылырға мөмкин.
Тарих
Донъяла тәүге тапҡыр кабель телевидениеһы 1948 йылдың яҙында АҠШ-тың Пенсильвания штатының Маханой-Сити ҡалаһында барлыҡҡа килә. Коммерция бизнесы булараҡ, унда ике йылдан һуң, 1950 йылда башлана. 1968 йылда кабель телевидениеһын американдарҙың 6,4 проценты ғына ҡарай, 1978 йылда — 7,5 %, 1988 йылда — 52,8 %, ә 1994 йылда — 62,4 %. АҠШ-та һәм Европала кабель телевидениеһы селтәрҙәре әүҙем үҫешә башлай; СССР-ҙа беренсе кабель селтәрҙәре 1985 йылда барлыҡҡа килә; әммә реаль үҫеш 1980-се йылдар аҙағында һәм 1990-сы йылдарҙа Рәсәйҙә генә алына. Оҙаҡ ваҡыт кабель телевидениеһы селтәрҙәренең нигеҙен коаксиаль кабель тәшкил итә. Мәғлүмәт тапшырыуҙың оптик технологияларын уңышлы эшләү кабель телевидениеһы селтәрҙәрендә коаксиаль һәм сүс-оптик кабелдәрҙе берләштергән гибрид сүс-коаксиаль селтәрҙәр (IW) рәүешендә сүс оптикаһын индереүгә килтерә.
Сигнал тапшырыу ҡоролмалары
Заманса кабель телевидениеһы селтәре баш станцияны, магистраль элемтә каналдарын, субмагистраль линияларҙы һәм йорт таратыу селтәрҙәрен үҙ эсенә ала.
Өҫтөнлөгө
Кабель телевидениеһы цифрлы һәм спутниктан ҡайһы бер өҫтөнлөктәргә эйә:
21 ноябрь
21 ноябрь — григориан стиле буйынса йылдың 325-се көнө (кәбисә йылында 326-сы). Йыл тамамланыуға 40 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Өмбәт
Өмбәт (Умбетово) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Муйнаҡ ауыл Советына ҡарай. Почта индексы — 453390, ОКАТО коды — 80226822007.
Тарихы
Марат Түләбәаевтың «Үҫәргәндәр ере- Ейәнсура» китабында «Үҫәргәндең бишенсе быуыны Толобайҙан Тәүәкәй-Бикбау тыуған, тиелә. Өмбәт, Яҡшыбай, Бикжан, Әлмөхәмәт, Йәрмөхәмәт шунан таралған. Бынан биш йөҙ йылдар элек үҫәргән башҡорттарының бер өлөшө Һамар буйында йәшәгән. Уларға йыш ҡына үҙҙәренең аҫаба ерҙәрен Ҡазан ханлығынан ҡурсалап торорға тура килгән, һамар башҡорттары яуҙарҙы берҙәм ҡайтарған. Ҡор башында үҫәргән батыры Өмбәт торған. Өмбәт батыр, олоғая төшкәс, үҙ иленә ҡайтып йәшәмәк була. Уны ололап оҙаталар. Үҫәргәндәр Өмбәтте бик хөрмәтләп ҡаршы ала. Уға Өҫкәлек буйынан ауҡан ерҙәрҙе бирәләр. Өмбәт ир ҡорона ингән бер нисә улы менән шунда төйәкләнә. Был тирәгә ҡаҙаҡтар, ҡалмыҡтар йыш ҡына сапҡын яһап торған. Өмбәт, олоғайыуына ҡарамаҫтан, өйҙә тыныс ҡына ята алмай. Үҙенең улдарын башлыҡ итеп тәғәйенләп, ғәскәр йыя. Ҡаҙаҡтарҙың һәм ҡалмыҡтарҙың килер юлына шәйләктәр билдәләй. Хәҙерге Муйнаҡ ауылы эргәһендәге Тишектауҙың башына ҡарауыл итеп үҙенең улы Муйнаҡты ҡуя. Ҡарауыл, дошман килеүен шәйләү менән, усаҡ яғып хәүеф тураһында хәбәр итә торған булған. Бер ваҡыт ҡалмыҡтар бик күп ғәскәре менән Өмбәт ҡарт йәшәгән Ҡаратау йәйләүенә үк килеп етә. Үҫәргәндәр был яуҙы ҙур ҡыйынлыҡ менән ҡайтара. Бала-саға, бисә-сәсә дошмандан урман, тау араларына ҡасып ҡотола торған булған. Хәҙерге Өмбәт ауылы эргәһендәге Ауылҡасҡан урманының атамаһы ана шул замандарҙан тороп ҡалған. Өмбәт ҡарт, байтаҡ йәшәп, вафат була. Уны хәҙерге Өмбәт ауылының зыяратына ерләйҙәр».
Шәжәрә буйынса ла, ауыл тәүге төпләнеүсе Өмбәт батыр исеме менән аталған. Шулай уҡ Имбәт, Өрмәт, Өмөтбай булараҡ теркәлгән. 1795 йылда 21 йортта 172 кеше йәшәгән, 1866 йылда 55 йортта 363 кеше иҫәпләнгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған
Халыҡ һаны
Халҡы: 1900 йылда– 480 кеше, 1920 йылда – 543, 1939 йылда – 413; 1959 йылда – 360, 1989 йылда 494 кеше иҫәпләнгән.
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - башҡорттар (100 %).
Ревизия материалдарында
1816 йылда Өмбәт ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Хоҙайбәндә
Хоҙайбәндә, Аҡҡондоҙ (Худабандино) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453383, ОКАТО коды — 80226834005.
Өмбәт
Тирә-яҡ мөхит
Йылға-күлдәр Тауҙар Башҡа урындар
Видеояҙмаларҙа
Видео от Хабира Идрисова
Абдрахман (Стәрлетамаҡ районы)
Абдрахман (Абдрахманово) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 303 кеше. Почта индексы — 453164, ОКАТО коды — 80249864005.
Тарихы
Ауылға 20-се быуаттың 30-сы йылдарында Әлшәй совхозы ойошторолоуға бәйле нигеҙ һалына. Первомайский совхозының Һөтсөлөк-тауар фермаһы ҡасабаһы булып иҫәптә тора. 1993 йылдан башлап хәҙергә исеме һәм статаусы менән йөрөй.
Һылтанмалар
Башҡорт Энциклопедияһында мәҡәлә
Автономиялы округ (Рәсәй)
Автономиялы округ — Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 65-се статьяһына ярашлы илдең субъект төрө.
Сладкая Балка
Сладкая Балка — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кызылоба йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Межевая
Оло Межевая — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 388 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Магалианс (өлкә)
Магалианс (Región de Magallanes y de la Antártica Chilena) — Чилиҙың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан өлкә. Үҙенә 11 коммуна һәм 4 провинция берләштерә.
Майҙаны — 132 291,1 км². Халыҡ һаны — 150 826 кеше (2002). Халыҡ тығыҙлығы — 1,14 кеше/км².
Административ үҙәге — Пунта-Аренас.
Географик урыны
Өлкәнең сиктәштәре:
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Сога (Пинега ҡушылдығы)
Сога — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 281 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эмануил Ласкер
Ласк Эмануил (Emanuel Lasker, урыҫ сығанаҡтарында ҡайһы берҙә исеме Эмануэль һәм Эммануил тип яҙыла; 24 декабрь 1868 йыл — 11 ғинуар 1941 йыл) — немец шахматсыһы һәм математигы, позицион мәктәп вәкиле, шахмат буйынса икенсе донъя чемпионы (1894 йылда Стейництан яулап ала һәм 1921йылда Капабланканан еңелә). Ласкер донъя чемпионы исемен 27 йыл һаҡлай, был шахмат өсөн рекордлы ҡаҙаныш булып тора. Чемпион исемен юғалтҡандан һуң да ул 68 йәшенә тиклем юғары кимәлдә сығыш яһауын дауам итә.
Ласк универсаль уйын стиленә эйә була, әммә уның иң көслө яғы позицияны тойоу һәм эндшпиль була. Бик күп биографтар һәм тикшеренеүселәр Ласкерҙы шахматҡа психологик ҡарашты асыусы тип атай: Ласкер йыш ҡына аныҡ дәғүәсе өсөн уйынды уңайһыҙ яҡҡа бороу маҡсатында үҙ позицияһын хөртәйтергә әҙер булған. Был ҡараш хәҙер ҙә киң таралған, шулай ҙа эксперттарҙың бер өлөшө уны хаталы тип һанай һәм Ласкерҙың ошо алым менән уңыш ҡаҙаныуын уның шахматты тәрән аңлауы, партияны дауам итеүҙең ыңғай һәм кире яҡтарын баһалай белеъе менән аңлата.
Шахмат карьераһы дауамында Ласкер күп тапҡырҙар математика һәм фәлсәфә менән шөғөлләнер өсөн сығыштарын туҡтатып торған. 1901 йылда ул математика буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, ә математикала төп ҡаҙанышы булып үҙенең һәм Эмми Нетер исеме менән аталған теорема була. Бынан тыш, Ласкер бер нисә фәлсәфәүи эш һәм әҙәби әҫәр баҫтыра.
Талипов Әнүәр Кәнзил улы
Талипов Әнүәр Кәнзил улы  (29 ноябрь 1924 йыл) — онколог, СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1972), Бөйөк Ватан һуғышы ветераны (1942— 1945).
Биографияһы
Әнүәр Кәнзил улы Талипов 1924 йылдың 29 ноябрендә Башҡорт АССР-ның Шаран районы Ямаҙыбаш ауылында тыуған.
Порная
Порная — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Киевский Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Талипов Әнүәр Кәнзил улы
Биографияһы
Уның хеҙмәт биографияһы 1942 йылда башлана. 1943 йылдың сентябрь айынан алып 1945 йылдың 8 майына тиклем Брянск фронтының артиллерия полкында хәрби фельдшер булып хеҙмәт итә. Шулай уҡ «Смерш» контрразведкаһында (рәсми атама?), Беренсе Украина фронтының 4-се танк армияһында хеҙмәт итә. Һуғыш йылдарында Курск, Берлин алыштарында, Украина, Польша, Прага ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнаша. Польшалағы Пиатрук ҡалаһын азат итеүҙә ҡатнашып, контузия ала һәм бик ҡаты яралана. 1946 йылдың 12 декабрь айында демобилизациялана.
Порная
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Талипов Әнүәр Кәнзил улы
Биографияһы
1947—1952 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтында уҡый.
1952—1962 йылдарҙа Әлшәй районында хирург, Йәрмәкәй үҙәк район дауаханаһында баш табип һәм баш хирург булып эшләй. Ошо дәүерҙә Әлшәй һәм Йәрмәкәй райондарында хирургия бүлектәре ойоштора. Трахома бүлеген ойошторғас, барлыҡ ҡатмарлы операцияларҙы райондарҙа үткәрә башлайҙар.
1962 йылда Республика онкология диспансерына ординатор-хирург итеп күсерәләр, унда оҙаҡ йылдар проктология бүлегенә етәкселек итә. Проктология буйынса 14 фәнни эш, өс дауалау медицина ҡулланмаһы авторы. Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң онкология диспансер дауаханаһында табип-проктолог булып 1999 йылға тиклем эшләй. Уның 51 йыллыҡ дөйөм эш стажы бар.
Парисиды-Яха
Парисиды-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Туси-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лао-цзы
Лао-цзы (Ҡарт Сабый, Аҡыл Эйәһе Бабай;, б. э. т. VI быуат), {б. э. т. VI—V быуаттың 3} боронғо ҡытай философы, ул классик дао фәлсәфәүи трактаты «Дао Дэ Цзин»ды яҙған тип иҫәпләнә. Хәҙерге фән уның тарихи шәхес булыуын шик аҫтына ала, әммә Лао-цзы фәнни әҙәбиәттә даосизмға нигеҙ һалыусы тигән фекер бар. Күпселек даос мәктәптәренең дини-фәлсәфәүи тәғлимәттәрендә Лао Цзы традицион рәүештә өс Таҙаның береһе — илаһ булараҡ ҡабул ителә.
Биографияһы
left|300px|мини|Лао-цзы һыу һыйыры менеп Ҡытайҙан сығып китә Лао-цзының легендар шәхескә әүерелеүе һәм уны илаһилаштыу процестарына даосылыҡтыҡ барлыҡҡа килә башлағанда уҡ нигеҙ һалына. Уның донъяға мөғжизәле рәүештә тыуыуы тураһында легендалар йәшәп килә. Ли Эр — уның беренсе исеме. Ли — слива ағасы, Эр — ҡолаҡ тигәнде аңлата, сөнки, ҡолағы ҙур булған, ти. Легенда буйынса әсәһе уны ҡарынында 81 йыл йөрөткән, һәм бала уның янбашынан донъяға килгән, был ваҡытҡа сәстәре салланып өлгөргән булған. Ошондай мөғжизәләрҙе күреп, әсәһе бик ныҡ ғәжәпләнә һәм уны тәү тапҡыр «Лао-цзы» Һүҙе менән, йәғни, «ҡарт аҡыл эйәһе» йәки «ҡарт бала» тип атай.
Лао-цзының иң билдәле биография варианты Ҡытай тарихсыһы Сыма Цянь тарафынан уның «Тарихи хикәйәт» тигән хеҙмәтендә тасуирлана. Уның һүҙҙәре буйынса, Лао-цзы Ҡытайҙың көньяғында Чу батшалығы Ли улусы Ху өйәҙе Цюйжэнь ауылында тыуған. Тормош юлының ҙур өлөшөн Чжоу династияһы осоронда император архивы һаҡсыһы хеҙмәт һәм дәүләт китапханаһында китапханасы хеҙмәтенә бағышлай, был уның бик белемле, мәғлүмәтле булыуы тураһында һөйләй.
Лао-цзы йәшәгән осорҙа ҡол биләүселек феодаль ҡоролош менән алмашына. Лао-цзы элекке «ҡағиҙәләр нигеҙендә идара итеү тәртибе» принциптарҙы сирҡанып кире ҡағып, «тәртип ҡағиҙәләре — улар тоғролоҡ һәм ышанысты ҡаҡшата, ғауға килеп сығыуға килтерә», тигән. Шул уҡ ваҡытта ул феодалдарҙың «закон нигеҙендә идара итеү» принциптары менән дә ҡәнәғәт түгел: «Ҡанундар һәм бойороҡтар артҡан һайын, бурҙар һәм юлбаҫарҙар һаны ла үҫә». Шулай уҡ ул «аҡыл эйәләренә табыныуҙы» өнәмәй, айырым батшалыҡ хакимдары араһында алып барылған яулап алыу һуғыштарына ҡаршы сыға.
Дөйөм алғанда, иҫкенән сирҡанып баш тарта, әммә шул уҡ ваҡытта яңыны ла ҡабул итә алмай, өҫтәүенә, бынан сығыу юлдарын да таба алмай булып сыға. Шуның менән бәйле, «Чжоу династияһының көсһөҙләнә барыуын күреп», Лао-цзы хеҙмәттән китә һәм бәхетлерәк тормош эҙләп, үҙе өсөн генә йәшәү юлдарын эҙләй башлай. Хеҙмәт иткән ваҡытында алған һабаҡтарҙы дөйөмләштереп, Лао-цзы, «идара итеү ауырлығы» - «белем» һәм «теләк» ҡаршылығында, тип иҫәпләй. Ул былай ти: «Белем ярҙамында илгә идаралыҡ итеү — ил өсөн бәхетһеҙлек, ә белемгә таянмай идара итеү — ил бәхете», ул ғәмәл ҡылмай ғына идара итеү фекерен тағырға тырыша. Бөтә бәхәс тыуҙыра торған нәмәләрҙән баш тартырға кәрәк тип һанай. Лао-цзы: «ғәмәл ҡылмаған осраҡта идара итеп булмаған бер ни ҙә ҡалмай», — тип һанаған.
Беҙҙең эраға тиклем 517 йылда уның Конфуций менән данлыҡлы осрашыуы була. Лао-цзы уға шул саҡта былай тигән: «Дуҫҡайым, үҙеңдең тәкәбберлегеңде һәм төрлө мифик пландарыңды ташла: был шәхсән һинең өсөн бер ниндәй әһәмиәткә эйә түгел. Башҡа минең һиңә әйтер һүҙем юҡ!». Конфуций уның янынан китеп, үҙенең уҡыусыларына янына килә лә: — «Мин ҡош нисек осҡанын, балыҡ нисек йөҙгәнен, кейектең нисек сапҡанын беләм… Әммә аждаһаның елдә һәм болот араһында нисек талпынғанын, күккә нисек ҡалҡынғанын белә алмайым… Әле мин Лао-Цзыны күрҙем һәм ул аждаһаға оҡшаған тигән уйға килдем».
Оло йәшкә еткәс, Лао-цзы илдән көнбайышҡа табан юлға сыға. Ил сигендәге заставаға еткәс, уның етәксе Инь Си Лао-цзынан үҙ тәғлимәте тураһында һөйләүен һорай. Лао-цзы уның үтенесен үтәй, Дао Дэ Цзин тигән яҙма ҡалдыра. Унан артабан юллана, нисек һәм ҡайҙа вафат булғаны билдәһеҙ.
Лао-цзының Көнбайышҡа сәйәхәте Хуахуцзин трактатында яҙылып, буддасылыҡҡа ҡаршы полемика концепцияһы сифатфнда ҡулланыла.
Даосизмдың башланған осронда уҡ әле Лао-цзы легендар шәхес булараҡ таныла һәм уны илаһилаштырыу күҙәтелә. Риүәйәттәр буйынса, имеш, әсәһе әллә нисә йылдар уға ғоманлы булған, шуға ла бабай булып тыуған, шуға ла, имеш, Ҡарт Сабый тип исемләгәндәр. Мәгәр «цзы» иероглифы «аҡыл эйәһе» тигәнде лә аңлата, шулай булғас уның исемен «Аҡыл Эйәһе Бабай» тип тә уҡырға мөмкин.
Хәҙерге заман тикшеренеүселәренең күбеһе Лао-цзының шәхес булыуын шик аҫтына ҡуя. Ҡайһы берәүҙәр фаразлауынса, ул Конфуцийҙың оло замандашы булыуы мөмкин, уның тураһында, Конфуцийҙан айырмалы рәүештә, сығанаҡтарҙа тарихи йә биографик мәғлүмәт юҡ. Хатта Лао-цзы һәм Конфукция — бер үк шәхес, тигән версия ла бар.
Шулай уҡ Лао-цзы — даосизм философияһына нигеҙ һалған, легендаларға күмелгән ҡытай фекер эйәһе тип һанау ҙа бар. Б. э. т. 604 йылда тыуған тип һанайҙар. Биографияһында император йортонда йылъяҙмасы-архивариус булып эшләгән һәм йәшәгән тигән мәғлүмәттәр бар.
Икенсе бер риүәйәт буйынса Лао-цзы Остаз Ҡытайға, элекке тормошон юйҙыртып, сабый халәтендә Һиндостандан килгән.
Көнбайышҡа сәйәхәт
«Көнбайышҡа сәйәхәт» тигән романда Лао-цзыны тау эйәләре рәтенә алғас, илаһтар Сунь Укунды тоторға ҡушыуҙары бәйән ителә. Сунь Укун илаһтарға буйһонмаған, уларға ҡаршы этлектәр ҡылған имеш. Артабан Лао-цзының уны тотоуы, әммә бер нисек тә уны юҡҡа сығара алмауы һүрәтләнә. Хатта мейескә ултыртып 49 көн буйы яндырғандан һуң да тере ҡалып, мейсте емерә һуғып, кирбестәре осоп төшкән ерҙәрҙә утлы тауҙар барлыҡҡа килә. Бары Будда ғына уны еңеп, тау аҫтына ултыртып ҡуя. Лао-цзының һыу һыйыр (буйволы) уның мөғжизәле алмас беләҙеген урлап, Иблискә әйләнә һәм ҡот осҡос ҡыйралыштар эшләй башлай. Будда Ляо-цзыға Сунь-Укунды ярҙамға ебәрә, тегеләр икәүләп яуызды тота һәм кире һыу һыйырына әйләндерә.
Лао-цзының мейесе кирбестәренән барлыҡҡа килгән утлы тауҙар, Сюаньцзан тигән кешенең сәйәхәт ваҡытнда юлын быуа. Бер тау Урта Азия яғына йүнәлгән юлда була. Шул тауҙа юл быуған уттарҙы һүндергәндә килеп сыҡҡан мажаралар бәйән ителә.
Дао дэ цзин
Лао-цзы Чжоу мәркәз ҡалаһында йәшәгәндә Дао Дэ Цзин тигән трактат яҙа. Был әҫәрендә ул боронғо ҡытай телендә әйбер булмышы һәм уның кәүҙәләнеше тураһында яҙа. Бөгөнгө ҡытайҙар уны ауырлыҡ менән аңлай, етмәһә, автор әҫәрен күп мәғәнә бирә торған һүҙҙәр ҡулланып яҙған булған. Бынан тыш, күп мөһим төшөнсәләрҙең инглиз телендә лә, урыҫ телендә лә һүҙмә-һүҙ тап килгән мәғәнәлеһе юҡ. Джеймс Легг трактаттың тәржемәһендә былай тип яҙа: "Ҡытай теленең яҙма тамғалары һүҙ түгел, ә идеяны сағылдыра, һәм был тамғаларҙың эҙмә-эҙлеклелеге авторҙың ни әйтергә теләгәнен түгел, ә нимә уйлағанын һүрәтләй ". Ҡағиҙә булараҡ, китап авторы тип Лао-цзыны һанайҙар, шуға күрә китапты ла уның исеме менән атайҙар.
Мәгәр ҡайһы бер тарихсылар Лао-цзының автор булыуын шик аҫтына ала; улар уның икенсе замандашы Конфуций — Лао Лай-цзы булыуы ихтимал тип фараз итә. Быға дәлил итеп улар беренсе заттан бәйән ителгән «Дао Дэ Цзин» тигән әҫәрҙе килтерә:
Бар кеше үҙем тип йәшәй,
Йөрәгем алйоттар йөрәгендәй
Ҡараңғы, аңлайышһыҙ.
Кешеләрҙең тормошо үтә күренеп тора,
Мин генә күҙ бәйләнгән киске эңерҙәй
Буталсыҡ донъяла йәшәйем.
Кешеләр ваҡ ҡына эште лә уйлап эшләй
Мин генә билдәһеҙлек тулы мөхиттә
Елдәй иҫһәм, тыйып алалмаҫлыҡмын!
Һәр кешенең шөғөлө бар, тик мин генә
бер ҡырағай наҙан кеүек көн итәм.
Бер мин генә тормош тамырын,
Фәлсәфәһе
Лао-цзының фәлсәфәһендә ике башланғыс — Дао һәм Дэ барлығы төп урында тора. «Дао» йәки «Тао» ҡытай телендә «юл» тигәнде аңлата; әммә был фәләсәфә системаһында ул киңерәк метафизик мәғәнәгә эйә. «Дао» есемдәрҙең асылын да, Ғаләм булмышын да үҙ эсенә ала. Материалистик күҙлектән ҡарағанда, «дао» — ул тәбиғәт, объектив донъя.
Дэ төшөнсәһе ҡытай ғәҙәт-йолаларында бик ҡатмарлы урын биләй. Бер яҡтан, Дэ — Даоны туйындырыусы, бар итеүсе (Шулай уҡ ул Даоны ҡулланыу һәм уға ярашлы йәшәү ысулы ла. Дэ — йәшәйеш принцибы. Ул йәшәү ҡеүәте тупларға биреүсе көс, ци. Дэ — йәшәйеш ҡеүәтен дөрөҫ файҙаланыу, дөрөҫ ҡылыҡ-фиғел. Әммә Дэ — әхлаҡ менән генә сикләнмәй. Дэ аңды көндәлек мәшәҡәттәрҙән өҫкә күтәреүсе лә ."Дэ" төшөнсәһенә Дао У-вэй тәғлимәте, ғәмәлһеҙлек яҡын.
Аң етмәҫлек Дэ — шулдыр:
ул әйберҙең рәүешен булдыра,
Әммә үҙе Даоҙан сыға.
юлы уның серле һәм сиселмәҫлек.
…Кем эшендә Даоға эйәрә,
…рухын таҙартып тора,
Дэ ҡөҙрәтенә бирелә.
Төп идеялары
Ғаләм үҫешен билдәле өлгөләр һәм принциптар менән аңлатып булмай. Әммә бик үк теүәл булмаһа ла — Дао тип атап була. «Дэ»ға килгәндә, уға ынтылырға ярамай, ул, тәбиғи, ҡапыл ғына барлыҡҡа килә. «Дэ» Ғаләм Гармонияһы законы булараҡ асылған донъяның дөйөм законлығы булараҡ сағыла. У-вэй принцибы — алдан уйланмаған әүҙемлек — тышҡы донъяла "Дао"ны тормошҡа ашырыуҙың иң яҡшы ысулы булып тора.
Ҡаты норматив этик системаларҙың йәмғиәттә булыуы — мәҫәлән, конфуцианлыҡ — унда проблемалар барлығын күрһәтә. Система, уларҙы хәл итә алмай, тик көсәйтә генә.
Кешенең төп ыңғай сифаты — нәфсене тыя белеү.
Идеялары Адвайта тәғлимәтенә яҡын.
Лао-цзы хәҡиҡәт тураһында
"Тел менән әйтелгән хәҡиҡәт — хәҡиҡәт түгел инде, сөнки хәҡиҡәт менән баштағы бәйләнеште юғалтҡан ".
«Белгән — һөйләмәй, һөйләгән — белмәй».
«Кеше үҙендәге ялғандарҙан арынып, хәҡиҡәткә өлгәшә».
Лао-цзы былай тип яҙған: «Күктән һәм Ерҙән алда уҡ булған Сикһеҙ бер Көс бар. Ниндәй тыныс, ниндәй сабыр ул! Яңғыҙлыҡта йәшәй һәм үҙгәрмәй.. Бар нәмәне ҡулында тота, әммә сәбәләнмәй. Беҙ уны Ғаләмдәр Инәһе тип атай алабыҙ. Мин уның исемен белмәйем. Үҙемсә Дао тип атайым».
Диалектика
Лао-цзының фәлсәфәһе бик үҙенсәлекле дидактикаға ҡоролған: "Ысынбарлыҡтан һәм юҡтан бар нәмә барлыҡҡа килгән; мөмкинлек һәм мөмкин булмағандан — башҡарылыш;оҙон һәм ҡыҫҡанан — рәүеш (форма). Юғары — түбәнде буйһондра; ҡалын һәм нәҙек тауыштар бергә гармония тыуҙыра; алдан килгәне үҙенән һуң килгәнде буйһондора.
Әммә Лао-цзы быларҙы ҡапма-ҡаршылыҡ көрәше түгел, ә килешеү тип һанай.
«Кеше бер нәмә эшләмәҫкә ҡарар иткәндә эшләр нәмә ҡалмаған булыр.»
Был фекерҙәрҙән Лао-цзының фәлсәфәһе, йәки этикаһы: бер ни ҙә эшләмәү икәне күренә. Көсләп нимәнелер тағыу, тәбиғәтте үҙгәртергә тырышыу ғәйепләнә.
«Бик күп тау һыуҙары диңгеҙгә ағып төшә, сөнки диңгеҙ тауҙарҙан аҫтараҡ. Шуға ла бар сығанаҡтарға ла идара итә ала. Аҡыл эйәһе лә, кешеләрҙән өҫтәрәк булырға теләһә, үҙен уларҙан аҫтараҡ тота, алдараҡ булайым тиһә — артҡа баҫа. Шуға ла кеше уның өҫтәлегенең ауырлығын тоймай, артта торғас, алдалығын күрмәгәнлектән, ғәҙелһеҙлек тип уйламай»
Илгә идара иткән «„Изге ир“ аҡыл эйәләрен нимәлер эшләүҙән тыя. Бер ни ҙә эшләнмәгәндә донъяла тыныслыҡ урынлаша»
«Бер белеме лә булмаған кеше бер ваҡытта ла ауырымай» (Башҡорт халыҡ әйтеме — Белмәгәндең беләге тыныс)
«Белем юҡ ул, шуға бер ни ҙә белмәйем»
«Дәүләттең һалымдары күтәргеһеҙ ауыр. Бына шул халыҡты бөлдөрә.»
Сыма Цянь Лао-цзының һәм конфуцийлыҡҡа ҡаршы сыҡҡан философ Хань Фэйҙың 韩非 биографияһын бергә ҡуша. «Хань Фэй-цзы» трактатында Лао-цзыға ике бүлек бағышланған(《解老》, 《喻老》).
Лао-цзы культы
Лао-цзыны илаһилаштырыу процесы даосылыҡта һалына башлай. Б.э.т. III быуаттан алып б.э.т. II быуатта уҡ барыуы мөмкин, әммә тулыһынса ул Хань династияһы осоронда ғына, йәғни беҙҙең эраның II быуатында формалашып бөтә. 165 йылда император Хуань-ди Лао-цзы рухына уның тыуған ере Ку өйәҙендә ҡорбан салырға ҡуша, ә бер йылдан инде үҙенең һарайында шул йоланы үтәргә ҡуша.
Даосылыҡтың баш мәктәбен барлыҡҡа килтергән ru:Чжан Даолин 142 йылда илаһи Лао-цзының донъяла пәйҙә булыуын белдергән һәм үҙенә тылсымлы кәрәмәттәрен тапшырыуын хәбәр иткән. Был мәктәп юлбашсылары «Дао дэ цзин» трактатына үҙ шәрехләмәләрен яҙып, «Сян Эр чжу» тигән атама биргән, шул рәүешле ru:Сычуань провинцияһында Лао-цзы культын барлыҡҡа килтергән. II быуаттан III быуат уртаһына тиклем (220—589 йылдар) Лао-цзы Дао пантеонындағы өс саф илаһтың береһе тип ололана башлай. Лао-цзыға табыныу Тан династияһы (618—907 йылдар) осоронда бигерәк тә көсәйә, был династия императорҙары уны үҙҙәренең тәүбабаһы итеп иғлан итә һәм уға бағышланған табыныу урындары булдыра, юғары исемдәр һәм титулдар менән атай башлай. Шул ваҡытта Лао-цзыны «аҡыл етмәҫлектең батшаһы» («повелитель непостижимого») титулы барлыҡҡа килә.
Хәҙерге осорҙа хәтер
1998 йылдың 5 октябрендә астероид Лао-цзы хөрмәтенә 7854 Laotse исеме бирелә. Ул 1977 йылдың 17 октябрендә Т. Герельс төшөргән Паломар фотопластинкаларҙа К. Й. ван Хаутен һәм И. ван Хаутен-Груневелд тарафынан табыла.
Әҫәрҙәренең исемлеге
1Yu Kan Dao Homepage
3 Лао-цзы Дао Дэ Цзин: A paragon ebook, LAO ZI most-comprehensive ebook for FREE in PDF & HTM format, contains 50 translations in 6 different layouts, by Sanmayce.
4 Дао Дэ Цзин.(«Канон Пути и Добродетели») Перевод А. Кувшинова. — С.-Пб., 1991.
Башҡорт халҡының даосизмға ауаздаш мәҡәл һәм әйтемдәре
Атым юҡ бурамда, ҡайғым юҡ буранда
Иртәгәһен ишәк ҡайғыртҡан
Иртәгә лә көн бөтмәҫ
Үгеҙ үлһә — ит, арба ватылһа — утын
Аҙ ҙа етә, күп тә бөтә
Әммә был мәҡәлдәр күпселек тарафынан хәрәкәт итмәү, бошмауҙы ғәйепләп ҡулланыла. Шул уҡ ваҡытта даосылыҡта ыңғай һыналған бәхәскә инмәү, тыныслыҡ һаҡлау, килешә белеү ысулы беҙҙең халыҡта ла өнәлә:
Баҙнатлы тыныслыҡ яратыр
Иҫәр менән иҫәр булма Йоҡлаған йыланды уятма Ҡырмыҫҡа ояһына таяҡ тыҡма Таш менән атҡанға аш менән ат
Тыныслыҡтың төбө — уңышлыҡ
Кычанка
Кычанка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовая йылғаһының уң ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Айгөл (Стәрлетамаҡ районы)
Айгөл (Айгулево) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 666 кеше. Почта индексы — 453141, ОКАТО коды — 80249804001.
Өфө Успенье ирҙәр монастыры
Успенье ирҙәр монастыры — Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфөләге элекке православие монастыры. XVI быуат аҙағында Саввин-Сторожев монастыры (Звенигород ҡалаһы) монахтары тарафынан нигеҙ һалынған. 1920-се йылдарҙа ябыла. Хәҙерге адресы: Өфө ҡалаһы, Муксинов урамы, 2-се йорт.
Тарихы
Изге монастырь тураһында тәүге мәғлүмәттәр Борис Годунов идара иткән осорҙоң башына, 1598 йылға, ҡарай, ул Өфө Успенье монастыры тураһында батша грамоталарының береһендә яҙа. Ул ваҡытта монастырь хәҙерге Сочи урамы тирәһендә урынлашҡан була, хәҙерге Өфө епархияһы идаралығы янында.
Тәүҙә ҙур булмаған монастырь дошман һөжүмен бер аҙ ваҡытҡа булһа ла туҡтата алырлыҡ соҡоро, үрҙәре һәм бүрәнәнән эшләнгән ҡоймаһы булған ҡәлғәғә оҡшай. Әммә, күп һанлы монголдарҙың ябырылыуын татып, сираттағы Өфө ҡамауында монастырь тулыһынса ҡыйратыла, ә уның тәүге игумены Авраамий, уҡ менән үтәнән-үтә яраланып, сиркәүҙең үҙендә һәләк була.
Монастырь ике быуатҡа яҡын ғәмәлдә була һәм 1764 йылда, Екатерина II идара иткән осорҙа, секуляризация ваҡытында ябыла. Өфө Успенье монастырының бөтә булған мөлкәте һәм элегерәк бүләк ителгән ерҙәре тартып алына.
Әммә ағастан эшләнгән элекке Успенье Божия Матерь монастырь сиркәүен Өфө алпауыты Сергей Иванович Аничковтың башланғысы менән бүрәнәләп яңы урынға ташып һаҡлап алып ҡалалар, яңы урыны — Оло Успенье (хәҙерге Коммунистик) урамының бер яҡ осо.
Сиркәү яңы урында 1798 йылдан алып 1931 йылға тиклем хеҙмәт итә. Успенье сиркәүе һәм Оло Успенье урамы тураһында хәтер махсус булдырылған топонимик реконструкцияһы — «На Успенской» Өфө тарихи кварталында һаҡланған.
Икенсе яңырыу
1799 йылда монастыь яңынан тергеҙелә. Элекке территорияның бер өлөшөндә шәхси йорттар төҙөлгәнгә күрә, монастырға яңы урын бирелә — боронғо ҡаланан өс саҡрым алыҫлыҡта Өфө ярымутрауының иң бейек урынында (200 м) — Ағиҙел һәм Өфө йылғаларының ҡушылған урынында. Хәҙер монастырь урынында Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты урынлашҡан (Муксинов урамы, 2-се йорт).
Монастырҙың тәүге башлығы архимандрит Лаврентийҙың ойоштороу һәләте арҡаһында бик күп эштәр башҡарыла. Монастырь территорияһы таш диуар менән уратылған, уның ансамбле классицизм стилендәге ике таш сиркәүҙән тора: Успенье Божия Матерь сиркәүе (1810 йыл) һәм Митрофан Воронежский сиркәүе (1852 йыл), шулай уҡ дүрт торлаҡ корпусы, хужалыҡ ҡаралтылары. Монастырь сиркәүҙәре биналары ҡалаға ингән саҡта Ағиҙелдең һул яҡ ярынан бик һәйбәт күренеп тора.
1879—1880 йылдарҙа Өфө Успенье монастыры башлығы игумен Кирилл (донъялыҡта П. Н. Щеглов) була, ул Өфө халҡына үҙенсәлекле шифалы үләндәр комбинацияһын ҡалдыра — «Кирилл йыйылмаһы». Был йыйылма өфөлөләргә табипһыҙ ике-өс көн эсендә грипптан һәм һыуыҡ тейеүҙән булған ауырыуҙарҙан һауығырға ярҙам итә.
Монастырь биләмәләре
1621 йылда монастырға Өфө ҡалаһы эсендә — һөрөнтө һәм бесәнлек өсөн, Ағиҙел һәм Долгое күле буйҙарында балыҡ тотоу өсөн биләмәләр бирелә.
1764 йылда монастырҙың Өфө провинцияһында 2342 гектар ере, тирмәне, 2 күле, Вознесенское һәм Монастырь Дуванейҙары ауылдары була.
1799 йылда монастырға 30 дисәтинә ер, балыҡ тотоу биләмәләре, тирмән беркетелгән.
1890 йылда — монастырҙың 101 дисәтинә һөрөнтө ере, 143 дисәтинә сабынлығы (61 дисәтинаһын Өфө алпауыты К. Долженкова иғәнә итеп бүләк итә), 226 дисәтинә урман, 39 дисәтинә уңайһыҙ ерҙәре, Өфө тирәһендә балыҡ тотоу урындары, умарталары, һыйыр аҙбары, ат аҙбары, оҫтахана, быуаһы була.
1890 йылдың аҙағында монастырь эргәһендә псалм уҡыусыларҙы әҙерләү буйынса класс эшләп килә (1901 йылда 20 кеше уҡый), китапханаһы була. Монастырь хәйриә менән шөғөлләнә: 1892 йылда аслыҡтан интеккән кешеләр өсөн бушлай ашхана ойошторола, Беренсе донъя һуғышы осоронда монастырь эргәһендә лазарет ойошторола.
Һаны
1764 йылда өс иеромонах һәм монастырь башлығы йәшәй.
XIX быуат уртаһында — алты иеромонах, ике иеродьякон, дүрт монах.
1910 йылда — ете иеромонах, ике иеродьякон, өс монах, 18 монах.
Өсөнсө яңырыу
XIX быуат аҙағында архитектор һәм иконалар эшләүсе Иоиль игумены осоронда — монастырь яңыран тергеҙелә башлай. Иоиль башлыҡ булған саҡта (1897—1901) яңы биналар төҙөлә, таш диуарҙар ремонтлана, Мәскәүҙән алып киленгән 300 ботлоҡ ҡыңғырау урынлаштырыла.
Революциянан һуң Успенье монастырын башҡа сиркәүҙәр яҙмышы көтә: 1918 йылда губерна башҡарма комитетының ҡарары буйынса уның ерҙәре национализациялана, 1920 йылда монастырь ябыла. Уның территорияһында НКВД-ның мәжбүри эштәр концентрацион лагеры урынлаша, 1935 йылдан — бәлиғ булмағандар өсөн тәрбиә-хеҙмәт колонияһы, 1971 йылдан — Өфө юридик институты.
Хәҙер Юридик институттың территорияһында Митрофан Воронежский Святитель сиркәүе тергеҙелә һәм эшләй башлай. Икенсе монастырь сиркәүе — Успенье-Владимир сиркәүе, әлеге ваҡытта эшләмәй.
Ивановка (Баҡалы районы)
Ивановка (Ивановка) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 11 кеше. Почта индексы — 452669, ОКАТО коды — 80207846009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Михнәтләү (Ислам)
Михнәтләү (араб. محنة — имтихан, һынау; Ми́хна) — 833 йылдан 849 йылға тиклем ислам ғөләмәләре кисергән һынау. Был һынауҙар Ғәббәси хәлифәләр Әл-Мәмүн, Әл-Мөтәсим һәм Әл-Вәсиҡ ваҡытында кисерелгән, уларҙың маҡсаты ғөләмәләр режимға күнәме-юҡмы икәнлекте асыҡлау булған.
Тарихы
Ҡөрьәндең ижад ителеүе тураһындағы тезисты таныған дин әһелдәре лояль тип иҫәпләнгән, ә Изге Яҙманың ижад ителгән тип танымағандар репрессия ҡорбандарына әүерелгән.
Михнәтләү әл-Мәмүн хәлифәлегендә башлана һәм барыһынан алда Бағдадта тормошҡа ашырыла. Уны быға тиклем бер нисә тапҡыр төрмәлә ултырған мөтәзили фаҡиһ Бишр әл-Мәриси, күрәһең, башлап ебәргәндер. Мөтәзили Әхмәд ибн Әбү Дуад та репрессияларҙа мөһим роль уйнаған. Ул Әл-Мөтәсим, Әл-Вәсиҡ һәм әл-Мөтәүәккил хәлифәләр идара иткән ваҡытта юғары судья (ҡаҙый әл-ҡуҙат) вазифаһын биләгән.