cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Джузеппе Верди
Оҫта
Вердиҙың сираттағы бөйөк операһы «Травиата» «Риголетто»нан һуң ике йылдан яҙыла һәм ҡуйыла. Либреттоһы Александр Дюма-улдың "Камелиялы ханым" пьесаһы буйынса эшләнгән.
1869 йылда Верди тарафынан Джоаккино Россини иҫтәлегенә бағышланған Реквиемға «Libera Me» ижад ителә (ҡалған өлөштәрен беҙгә аҙ билдәле итальян композиторҙары яҙа). 1874 йылда Верди яратҡан яҙыусыһы Алессандро Мандзони вафатына бағышланған Реквиемын яҙа, уға алдараҡ ижад ителгән «Libera Me» реквиемының эшкәртелгән вариантын да өҫтәй.
Вердиҙың бөйөк операларының һуңғыларына ҡараған «Аида»ны яҙыуға Мысыр хөкүмәте заказ бирә. Ул Суэц каналын асыу тантанаһына бағышлана. Тәүҙә Верди баш тарта. Парижда сағында уға дю Локль аша тәҡдим ҡабаттан еткерелә. Был юлы Верди операның сценарийы менән таныша, уны оҡшата һәм ризалаша.
Верди һәм Вагнер, һәр береһе — үҙ милли опера мәктәбенең лидеры — бер-береһен яратмай. Улар үҙ ғүмерҙәрендә бер тапҡыр ҙа осрашмай. Вердиҙың Вагнер һәм уның музыкаһы тураһындағы фекерҙәре әҙ һаҡланған, улар нигеҙҙә дошмансыл рухта. Шулай ҙа, Вагнерҙың вафатын ишеткәс, Верди былай ти: «Ниндәй хәсрәт! Был исем сәнғәт тарихында оло эҙ ҡалдырҙы». Вагнерҙың Верди музыкаһы тураһында бер генә һүҙе билдәле. Реквиемды тыңлағас, башҡаларҙың музыкаһына баһа бирергә бик тә яратҡан телдәр бөйөк немец: «Бер ни ҙә әйтмәү яҡшыраҡ», — тиеү менән сикләнә.
«Аида» 1871 йылда  Ҡаһирәлә ҙур уңыш менән ҡуйыла.
Һуңғы йылдары һәм вафаты
Артабанғы ун ике йыл эсендә Верди аҙ эшләй, йәш саҡтағы операларын шымартыу менән мәшғүл була.
Уильям Шекспир пьесаһы буйынса ҡуйылған «Отелло» (Otello) операһы Миланда 1887 йылда күрһәтелә. Уның музыкаһы «өҙлөкһөҙ» була, унда итальян операһына хас арияларға һәм речитативтарға бүленеш юҡ — был яңылыҡ Р. Вагнерҙың опера реформаһы аша тарала (ул мәрхүм булғандан һуң). Бынан тыш, шул уҡ Вагнер реформаһы йоғонтоһонда һуң осорғо Верди стиле речитатив стилен ала, был операға реалистик төҫ бирә, ләкин традицион итальян операһын һөйөүселәрҙе өркөтә.
Вердиҙың һуңғы операһы «Фальстаф»ҡа (Falstaff) иһә (либреттоһын либреттолар яҙыу оҫтаһы һәм композитор Арриго Бойто яҙған, Шекспирҙың «Виндзор шаянҡайҙары» (Merry Wives of Windsor) пьесаһы буйынса ижад ителгән) «үткәлдәге үҫеш» манераһы хас. 1901 йылдың 21 ғинуарында «Grand Et De Milan» (Милан, Италия) отелендә саҡта Вердиға инсульт була. Алты көндән 1901 йылдың  27 ғинуарында иртән мәрхүм була.
Башта Верди Миланда Монументаль зыяратта ерләнә. Бер айҙан кәүҙәһен Casa Di Riposo в Musicisti'ға — Верди тарафынан пенсионер музыканттар өсөн асылған ял йортона күсереп ҡуялар.
Ул агностик була. Икенсе ҡатыны Джузеппина Стреппони уны «әллә ни диндар түгел» тип ҡылыҡһырлай.
Бохара йәһүдтәре
Бохара йәһүдтәре (Урта Азия йәһүдтәре, бухори, исроил йәки яхуди) —Рәсәй экспансияһы мәлендә Урта Азиялағы Коканд ханлығы, Бохара әмирлеге һәм Хиуа ханлығы ҡалаларында йәшәгән йәһүд диаспораһының этноконфессиональ һәм этнолингвистик төркөмсәһе; тажиҡ теленең бохара-йәһүд диалектын йөрөтөүселәр.
«Бохара йәһүдтәре» терминының килеп сығышы
Бохара йәһүдтәре термины Бохара ҡалаһы йәһүдтәрен һәм Бохара әмирлеге йәһүдтәрен аңлата. Йәһүдтәр Бохара әмирлегендә генә түгел, уның менән күршеләш Хиуа ханлығында һәм Коканд ханлығында ла йәшәгән, шуға күрә уларға ҡарата Урта Азия йәһүдтәре дөйөм термины ла ҡулланылған. Урта Азия йәһүдтәре үҙҙәрен йәһүди, исроил һәм джиут тип йөрөткән. Эргә-тирәләге халыҡ уларға ҡарта зороастризм Сәсәниҙәр дәүләте осоронан ҡалған терминдар ҡулланған: : джугут/джуһуд/джууд/джээт/джут (johūd һәм jahūd-тан алынған).
Урта Азия Рәсәй империяһына ҡушылғанға тиклем Урта Азиянан килгән сауҙагәр-йәһүдтәргә ҡарата шулай уҡ йәһүд-азиат термины ҡуллыныла. Ҡушылғандан һуң (1850—1873 йылдарҙа) элекке Коканд ханлығы йәһүдтәрен — ерле йәһүдтәр (туземные евреи), ә вассал Бохара әмирлеге йәһүдтәрен — Бохара йәһүдтәре тип йөрөтәләр''. Әлеге терминдар юридик төҫкә эйә була. Вассал Хиуа ханлығы йәһүдтәре көсләп мосолманлыҡҡа әйләндереләләр (1700-се йылдарҙың аҙағында) һәм 1800-се — 1900-се йылдар башына ҡатнаш никахтар арҡаһында мосолмандар (төркмәндәр һәм үзбәктәр) араһында юғалалар.
Октябрь революцияһынан һәм Рәсәй империяһы ҡыйратылғандан 1924 йылда Урта Азияның милли-территориаль ыҙанлауы башлана һәм СССР составында милли республикалар ойошторола. 1925 йылдың 10 февралендә Үзбәк ССР-ының башлығы Юлдаш Aхунбаев Урта Азия йәһүдтәрен этник төркөм итеп таныу буйынса указ сығара, шул ваҡыттан, күрәһең, Бохара йәһүдтәре йәки Урта Азия йәһүдтәре термины этник билдәләнеш булараҡ нығынып ҡалған, шул уҡ ваҡытта паспорттарҙа улар йәһүдтәр тип кенә яҙылған була. Шулай уҡ майҙа милләт тигән термин да ғәмәлдә булған, йәғни милли аҙсылыҡ.
СССР-ҙағы үҙгәртеп ҡороу осоронда (1985 йылда башлана) һәм 1991 йылда СССР тарҡалғандан һуң Урта Азия йәһүдтәрҙең күпселеге АҠШ-ҡа, Канадаға, Австрияға, Германияға һәм Израилгә күсеп китә. АҠШ-та һәм Канадала ошондай үҙ-атамалар билдәле: йәһүдтәр һәм Jews, Бохара йәһүдтәре һәм Bukharan/Bukharian Jews, Bukharians (бохарҙар), Bukhara of jews (йәһүдтәр/Бохара йәһүдтәре), Bukharian Community (Бохара мәхәлләһе). Израилдә: бохаралылар/бохаралар һәм бухарим (бохар), бохар йәһүдтәре, бохара мәхәлләһеһәм эда бухарит (бохара мәхәлләһе), йеһудэй Бохара /яҳудыени Бухоро (йәһүдтәр/Бохара йәһүдтәре), Бохара яһадут (Бохара йәһүдлеге.
Миграция ағымы
1827 йылдан алып Ховевей Цион хәрәкәтенән Бохара йәһүдтәре Иерусалимға барып етәләр.
1868 йылдан алып Беренсе донъя һуғышына тиклем Бохара тирәһендә йәшәгән 16 мең кешенән 1500 кеше Иерусалим ҡалаһына күсенә.
1917 йылғы революциянан һуң Рәсәй империяһында, 1920—1930 йылдар араһында, яҡынса 4 мең Бохара йәһүде Афғанстан һәм Фарсы аша Фәләстанға ҡаса. 800 тирәһе кеше үлтерелә йәки юлда аслыҡтан үлә.
1970-се йылдарҙа Советтар Союзын ташлап сыҡҡан 17 мең Бохара йәһүденән 15, 5 кеше Израилдә йәшәй башлай, ҡалғандары — АҠШ-та, Канадала һәм Австрияла.
Советтар Союзы тарҡалғандан һуң эмиграция көсәйә, һәм Бохара йәһүдтәренең күпселеге Израиль, АҠШ, Австрия һәм башҡа илдәргә күсеп китә.
Аралашыу телдәре
Бохара теле тип исемләнгән традицион йәнле һөйләү теле фарсы сәмәрҡәнд-бохара диалектының ''бохар-йәһүд төрө йәки тажиҡ теленең йәһүд диалектынан ғибәрәт. Башҡа телдәр үзбәк һәм урыҫ, иврит (Израилдәге репатрианттарҙа), шулай уҡ йәшәгән илдең теле. АҠШ-та, Канадала, Европала һәм Израилдә йәшәгән яңы быуын үзбәк һәм фарсы телдәрен бик тиҙ юғалта бара. Урыҫ теле бохара-йәһүд гәзиттәре теле булараҡ әлегә һаҡланып килә (Bukharian The Times).
Төп мәхәлләләр
Төп мәхәлләләр Урта Азия республикаларының күп кенә ҡалаларында урынлашҡан була: Үзбәкстанда — Ташкент, Сәмәрҡәнд, Бохара, Навои, Хатырчи, Шаһрисабз, Каршы, Катт-Курган, Коканд, Андижан, Маргилан, Фергана, Тажикстанда — Дүшәмбе, Худжанд, Ҡырғыҙстанда — Фрунзе (Бишкәк), Ош, Төркмәнстан — Мерв, Байрамали, Чарджоу һәм Керки, шулай уҡ Ҡаҙағстанда — Чимкент (Шымкент), Джамбул (Тараз), Ҡаҙалы һәм башҡа ҡалаларҙа.
Һаны
Урта Азия халҡы буйынса статистик мәғлүмәттәр нигеҙендә Бохара йәһүдтәрҙең һаны:
1970-се йылдарҙа СССР-ҙан яҡынса 17 мең Бохара йәһүде эмиграциялана.
1979 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Советтар Союзында 1980-се йыл башына Бохара йәһүдтәренең һаны 40 мең кеше тип билдәләнә. 1987 йылға ҡарата донъяла бохара йәһүдтәренең дөйөм һаны (Израилдәге һәм көнбайыштағы өсөнсө быуынды иҫәпкә алғанда) — 85 мең, шул иҫәптән 45 мең самаһы кеше Советтар Союзында йәшәй, 32 мең — Израилдә һәм 3 меңгә яҡын — башҡа илдәрҙә.
Бөгөн Израилдә Бохара йәһүдтәренең донъяла иң ҙур мәхәлләһе бар — 150 мең тирәһе кеше. АҠШ-та һәм Канадала яҡынса 60 мең Бохара йәһүде йәшәй, уларҙың 50 меңе — Нью-Йоркта. Бохара йәһүдтәренең күпселек өлөшө Нью-Йорктағы Форест-Хилс районында йәшәй. Унда инглиз телендә «Bukharian times» гәзите сыға. Ҡалғандары Төнььяҡ Америкала йәшәйҙәр — Аризона, Флорида, Калифорния, Джорджия, Торонто, Монреалдә һәм башҡа урындарҙа.
2002 йылғы иҫәп алыу буйынса, Рәсәйҙә 54 кеше һәм 1 кеше Украинанан үҙҙәрен бохара йәһүде булараҡ индентификациялаған.
Тарихы
Монгол империяһы Сыңғыҙхандың улдары араһында бүленгәндән һуң, Урта Азия төбәге өлөшләтә Һулағуиҙҙар дәүләте, өлөшләтә Алтын Урҙала, өлөшләтә Сағатай улусында булып сыға. Бөтә ошо дәүләттәрҙә йәһүдтәр йәшәүен дауам итә.
Йәһүдтәрҙең Урта Азияға төпләнеү тарихынан
. Урта Азияла тәүге йәһүдтәрҙең барлыҡҡа килеүе Әһәмәниҙәр дәүләте осорона ҡарай (беҙҙең эраға тиклем 500-се йылдар). Улар боронғо арамея телле һәм боронғо иврит телле йәһүдтәр (евреи-иудеяне) була. Иудеян тип Навуходоносор II әсирлеккә алған Иудея батшалығы йәһүдтәрен атағандар, улар Бабилияға б.э. т. 598/597 йылдан башлап сығарыла. Еврей- иудеяндар үҙҙәрен йеһудым (йеһуды), йәғни йәһүд тип йөрөткәндәр.
9 ноябрь
9 ноябрь — григориан стиле буйынса йылдың 313-сө көнө (кәбисә йылында 314-се). Йыл аҙағына тиклем 52 көн ҡала.
Бохара йәһүдтәре
Йәһүдтәрҙең Урта Азияға төпләнеү тарихынан
Йәһүдтәр Бабилия әсирлегендә бик оҙаҡ булмайҙар. Яңы эраға тиклем 539-сы йылда фарсы батшаһы Бөйөк Кир II Яңы Бабилия батшалығын яулап ала һәм йәһүдтәргә үҙ илдәренә ҡайтырға рөхсәт итә. Әммә йәһүдтәрҙең барыһы ла үҙ иленә ҡайтмай, күптәре ерҙәре булмау сәбәпле, сит ерҙәрҙә ҡалыуҙы хуп күрәләр, улар хәрби хеҙмәт өсөн ер биләмәһен алыр өсөн фарсы армияһына хеҙмәткә инәләр.
9 ноябрь
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Бохара йәһүдтәре
Йәһүдтәрҙең Урта Азияға төпләнеү тарихынан
Билдәле булыуынса, Бөйөк Кир II яңы эраға тиклем 530 йылда Урта Азия төбәгендә массагет күсмә халҡы менән һуғыша, шул ваҡытта йәһүдтәр Урта Азия ерҙәренә килеп төпләнгән, тип фаразлап була. Бөйөк Кир II һәләк буғандан һуң 47 йыл үткәс, б .э. т. 483 йылда "Эстер китабы"нда бер нисә тапҡыр Ахашверош фарсы батшаһы хакимлығы осоронда йәһүдтәр мәхәлләләр булып Фарсы дәүләтенең бөтә өлкәләрендә лә урынлашҡан.
9 ноябрь
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Бохара йәһүдтәре
Йәһүдтәрҙең Урта Азияға төпләнеү тарихынан
Йәһүд күскенселәренең Урта Азияға икенсе ағымы Артаксеркс III осоронда, Ахашверондың вафатынан 85 йыл үткәс, барлыҡҡа килә. Был юлы йәһүдтәр хәҙерге көньяҡ-көнбайыш Төркмәнстан һәм төньяҡ Иран территорияларына күсенә «Йәһүд халҡының боронғолоғо. Апионға ҡаршы» әҫәрендә Иосиф Флавий «беҙҙекеләрҙең бик күп меңдәрен перстар Бабилияға алып киттеләр» тип яҙа. Артаксеркс III осоронда йәһүдтәрҙе урындарынан ҡыуып сығарыу тураһында башҡа сығаныҡтарҙан да билдәле: Солин, Евсевий, Орозий, Синцел, улар (аҙаҡҡы өсәүһе) йәһүдтәрҙе Каспий диңгеҙендәге Гирканияға ҡыуып сығарыу тураһында яҙыла. Синцел тағы ла Бабилияны өҫтәй
Өсөнсө йәһүд төркөмө Урта Азия төбәк ерҙәренә ошо ваҡиғаларҙан 20 йыл үткәндән һуң, полководец Искәндәр Зөлҡәрнәй ғәскәре составында, яңы эраға тиклем 330 йылда килә. Искәндәр Зөлҡәрнәй Әһәмәниҙәр дәүләтенә ҡаршы хәрби поход башлай һәм яңы эраға тиклем 332 йылда йәһүд халҡы менән осраша. Риүәйәттәр буйынса, Искәндәр йәһүдтәргә яҡшы ҡарашта булған. Улар Искәндәрҙең ғәскәренә инәләр һәм Урта Азияға тиклем барып етәләр.
Дүртенсе йәһүд төркөмө Урта Азияға 42 йылдан һуң килә, б.э. т. 288 йылда, Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең диадохы Селевк I Никатор осоронда.
Күскенселәрҙең был ағымы тураһында мәғлүмәттәрҙе Иосиф Флавий «Йәһүд боронғолоҡтары» әҫәрендә бирә. XII китаптың 3 киҫәгендә Флавий йәһүдтәрҙең эллин батшаларында ниндәй хөрмәткә ҡаҙанғандары тураһында яҙа. Селевк I Никатор уларҙы Урта Азияла үҙе булдырған ҡалаларҙа урынлаштыра, гражданлыҡ хоҡуҡтарын бирә һәм уларҙы македондар һәм гректар менән тиңләй.
Йәһүдтәрҙең Урта Азияла йәшәүе тураһында тәүге археологик раҫлауҙар 1954 йылда Мерв оазисында совет тикшеренеүселәр тарафынан табыла. Синагога ҡалдыҡтары, шулай уҡ йәһүд яҙыуҙары һәм исемдәре менән һауыт-һаба ярсыҡтары табыла.
Парфия империяһы
Яңы эрға тиклем 115 йыл тирәһендә парфия династияһының вәкиле Митридат II осоронда Мерв оазисы халҡы менән бергә баҫып алына һәм йәһүдтәр яйлап Парфия баш ҡалаһы Нисаға күсенә башлайҙар. 100 йыл үтеүгә Ниса йәһүдтәре аралашыу өсөн парфия теленә күсәләр. Бындай парфия телле йәһүдтәр тураһында «Апостолдар эштәре» китабында телгә алына. Китапта улар сит ил сәйәхәтселәре булараҡ һәм Иисус Христостың ун ике апостолы менән аралашҡан булып күрһәтелгән. Сәйәхәтселәрҙең бер өлөшө бынан һуң суҡына. Шулай итеп, апостолдарҙың эшмәкәрлегенә бәйле Парфия батшалығында байтаҡ ҡына йәһүд-христиандар барлыҡҡа килә.
Икенсе Йәһүд Һуғышы
Парфия йәһүдтәре 115—117 йылдарҙағы Икенсе Йәһүд Һуғышында император Траян менән римляндарға ҡаршы әүҙем ҡатнаша, алыштар Месопотамия территорияһында ла бара һәм римляндарҙың еңеүе менән тамамлана. Айырым йәһүд өҫтәмә көстәре һуғышҡа Парфия империяһының Урта Азия өлкәләрәнен дә булғандар, тип фаразлана.
Сәсәниҙәр дәүләте
Был ваҡытта прозелитизм киң таралыу ала. Шаһиншаһ Шапур II-нең әсәһе йәһүд диненән була — ҡушан ҡыҙы Ифра Ормизд. Дәүләттә бик күп йәһүдтәр йәшәй һәм улар уникаль дине менән яңы кешеләрҙе үҙҙәренә йәлеп итәләр.
Яңы эраның 300-се йылдарында Урта Азия Мерв оазисындағы йәһүдтәр тураһында Бабилия Талмудында телгә алына. Һис шикһеҙ, был йәһүд мәхәлләһе Селевкид батшалары осоронанбында йәшәгән йәһүдтәр. 399 йылдан 420/421 йылдарға тиклем Сәсәниҙәр дәүләтендә йәһүд шаһтың ҡыҙы Шошандухт батшабикә була. Шаһтың уртансы улы Баһрам Сәсәниҙәр дәүләтендә 420\ 421 йылдарҙа шаһишаһ була.
Асылда, Бохара ҡалаһы тирәһендә йәһүд мәхәлләһе барлыҡҡа килеүе шаһиншаһ Баһрам (йәһүд Шошандухтың улы) менән бәйле. Баһрам V эфталиттарға, уларҙың үтенесе буйынса, сик буйы итеп бер урын күрһәтә.
Эфталиттар һәм Фарсы араһында Баһрам сик буйы итеп күрһәткән урын — Бохара ҡалаһы районы, унда фарсы сик буйы һаҡсылары урынлаша, йәһүдтәр улар араһында булыуы билдәле. Улай ғына ла түгел, Баһрам үҙенең кесе туғаны Нарсәне Хөрәсән провинцияһы наместнигы итеп тәғәйенләй. Асылда, Хәрәзм ҡалаһында йәһүд мәхәлләһенең барлыҡҡа килеүе Нарсә менән бәйле.
Йәһүдтәр Хөрәсән провинцияһында Мерваны ғәрәптәр 652 йылда яулап алғанға тиклем йәшәйҙәр.
Ғәрәп хәлифәлеге һәм Хазар ҡағанаты
ғәрәптәр Мервты яулағанға тиклем үк унда Сәсәниҙәр осоронан йәһүдтәр, христиандар һәм зороастрийсылар йәшәгән. 87 йыл үткәндән һуң да улар Ат-Тарабий тарафынан «Пәйғәмбәрҙәр һәм батшалар тарихы» китабында телгә алына. бында телгә алынған жизйә (яһаҡ), зимми статусына эйә булған халыҡҡа һалына, йәғни, зороастрийсыларға, йәһүдтәргә һәм христиандарға.
Ә шул уҡ ваҡытта Ғәрәп хәлифлеге менән күрше булған Хазар ҡағанатында үҙҙәренең полководецы Булан йоғонтоһо аҫтында хазарҙар йәһүҙилеккә күсәләр. 700-се йылдар уртаһында Урта Азияның бер өлөшө, атап әйткәндә, Хәрәзм, бер нисә тиҫтә йылға Хазар ҡағанаты составына инә, шунда мосолман Хөрәсәндән һәм Мәреүәннаһрҙан йәһүдтәрҙең бер өлөшө күсенә. Хөрәсәндә һәм Мәреүәннаһрҙа ҡалған йәһүдтәр Хазар ҡағанаты менән бәйләнеште «Раданита» сауҙа корпорацияһы аша тоталар. был осорҙа Сәмәрҡәнд Мәреүәннаһрҙың баш ҡалаһы була, унда әмир Наср I, Сәмәнхоҙаның бүләһе хакимлыҡ итә, һәм һөҙөмтәлә, 800-се йылдарҙа, раданиттар арҡаһында, ҡалала ҙур йәһүд мәхәлләһе барлыҡҡа килә.
Ике быуат дауамында хазарҙар иудаизмға инаналар һәм ошо ваҡыт эсендә йәһүд мәхәлләләре Хазар ҡағанаты аша Персиянан һәм Урта Азия төбәгенән көнсығыш славяндар ерҙәренә тиклем барып етәләр.
968/969 йылда Хазар ҡағанаты ҡолатылғандан һуң баш ҡала халҡы Урта Азия төбәгенә күсенәләр һәм Хөрәсән һә Мәреүәннаһр йәһүдтәре араһына инеп китәләр.
Ғәзнәүиҙәр, Ҡараханиҙар, Сәлжуктәр, Ҡараҡытайҙар, Хәрәзмшаһтар
Артабан 200-ҙән ашыу йылдар дауамында Урта Азияла төбәгендә Ҡараханиҙар, Ғәзнәүиҙәр, Сәлжуктәр, Ҡараҡытайҙар, Хәрәзмшаһтар хакимлыҡ итәләр. Бөтә ошо осор дауамында Йәһүдтәр Урта Азия ерҙәрендә йәшәйҙәр.
Монгол империяһы
1219 йылда Урта Азия төбәген Сыңғыҙхан етәкселегендәге монголдар яулап ала. 1220 йылд монголдар Бохараны һәм сәмәрҡәндте яулайҙар, ә 1221 йылда — Ургенчты һәм Мервты. Урта Азия ҡалалары бик ҡаты яулап алыныуына ҡарамаҫтан, монголдар баҫып инеүенән 20 йыл үткәс, 1240 йылда йәһүдтәр Бохарала тарихсы Ибн-әл Фувати тарафынан телгә алына.
Сағатай улусы, Һулағуиҙҙар дәүләте, Алтын Урҙа
Монгол империяһы Сыңғыҙ хан улдары араһында бүленгәндән һуң, Урта Азия төбәге өлөшләтә ике дәүләткә ҡарай: Һулағуиҙҙар, Алтын Урҙа һәм Сағатай улусына. Йәһүдтәр ошо дәүләттәрҙә йәшәүен дауам итә.
Алтын Урҙалағы Гүрганжа ҡалаһында 1300 йылдарҙы беренсе яртыһында йәһүдтәрҙең йәшәүе тураһында әл-Умари үҙенең «Пути взоров по государствам разных стран»" китабында яҙа . Телгә алынған йәһүдтәр һәр хәлдә Гүрганж ҡалаһында Хәрәзмдән Хазар ҡағанатына 968/969 йылдарҙа күсеп килгәндән алып йәшәгән.
Ошо уҡ йылдарҙа Сағатай улусында Сәмәрҡәнд баш ҡалаһы) йәшәгән йәһүдтәр тураһында ибн-Баттута үҙенең «Сәйәхәт» китабында яҙып ҡалдырға.
Тимериҙар империяһы
Тимериҙар осоронда йәһүдтәр Бохарала ла йәшәгән, быны Бохараның Оло Синаногаһы раҫлай, был синанога 1300—1900 йылдарға тиклем ғәмәлдә була. Шулай уҡ улар 1720 йылға тиклем Сәмәрҡәндтә лә (ер тәтрәүгә тиклем) һәм башҡа ҡалаларҙа йәшәгәндәр.
Үзбәк ханлыҡтары
1601 йылда Бохара ханлығында хакимлыҡ Шәйбәниҙәрҙән Әштәрханиҙарға күсә. XVI—XVII быуаттар араһында Бохарала киң билдәле шағир Хажийи бохари ижад итә.
1721 йылда Хиуа, Бохара һәм Коканд (1709 йылда Бохара ханлығынан бүленеп сыға) ханлыҡтарына Петр I-нең илсеһе Флорио Беневени килә, ул да үҙенең яҙмаларында йәһүдтәрҙе телгә ала: туҡымаларҙы буяу менән шөғөлләнеүен билдәләй.
1740 йылда Бохара һәм Хиуа ханлығы ханлыҡтары (Коканд ханлығынан тыш) Нәдир-шаһ контроле аҫтына күсәләр. Башта Нәдир шаһ, башҡа хакимдар кеүек, йәһүдтәргә ҡарата ҡаты ҡылана, Хәмәдандә йәһүдтәрҙе талау ойошторола, ләкин һуңынан Нәдир-шаһ уларҙы ҡурсалай башлай. Легенда буйынса, был мөғжизә арҡаһында булған.
1743 йылда Нәдир шаһ үҙенең баш ҡалаһы Мәшһәдкә Ҡәзвиндән күп кенә йәһүд ғаиләләрен күсерә һәм уларҙы уның ҡаҙнаһы менән идара итеүҙе йөкмәтә. Быға тиклем Мәшһәдтә йәһүд мәхәлләһе булмай, хатта унда уларға инергә лә ярамаған була, сөнки ҡалала Имам Реза Мавзолейы урынлашҡан. Нәдир шаһтың ҡурсауы арҡаһында йәһүдтәр тиҙ арала ҡаланы эре халыҡ-ара сауҙа үҙәгенә әүерелдерәләр. Йәһүд күскенселәре шулай уҡ Бохара һәм Сәмәрҡәндкә лә күсеп ултыралар. Ҡош-хаус гузарында 1880-се йылдарға тиклем синанога ғәмәлдә булған.
Шулай итеп, Нәдир шаһ йәһүдтәрҙең эҙәрлекләүен туҡтата ;элек улар өсөн тыйылған булған Мәшһәдкә (шииттар ҡалаһы) күсерә, ҡаҙна менән идара итергә рөхсәт итә; Фарсынан Сәмәрҡәндтәге мосолман гузарҙарҙарында йәшәргә һәм синанога төҙөргә рөхсәт бирә.
Нәдир шаһ 1747 йылда үлетерлә, бынан һуң мосолмандар яғынан йәһүдтәрҙе ҡыйырһытыуҙар башлана. Тиҙҙән Манғыттар династияһынан Мөхәммәт рәхим власҡа килә. Уның хакимлығы осоронда йәһүдтәрҙе тулыһынса тиерлек исламға көсләп индерәләр һәм йәшерен рәүештә иудаизмға табынған чала (һүҙмә-һүҙ: тегеләй ҙә, былай ҙа түгел) мәхәлләһе барлыҡҡа килә.
1774 йылда әсирлеккә эләккән һәм туғыҙ йылдан ҡасҡан Филипп Ефремов үҙенең китабында, Бохарала төрлө халыҡтарҙы, йәшәү рәүешен тасуирлай һәм йәһүдтәрҙе телгә алып, улар «слободала» йәшәй һәм һөнәрселек менән шөғөлләнә, ебәк етештереләрә, тип яҙа.
1-се Манғыт Мөхәммәт Рәхим хандың һәм 2-се Манғыт Дәниәл бейҙең вафатынан һуң 1785 йылдан алып Шаһморат исемле хаким осоронда Бохара ханлығы бохара әмирлеге тип атала башлай. Шаһморат хакимлығына «Диндар Хоҙайдада мулла иҫтәлегенә» поэмаһының сюжет ҡарай, был әҫәрҙә Хоҙайдада исемле йәһүд тураһында бәйән ителә, ул исламды ҡабул итеүҙән баш тартҡан өсөн Мәсъүм хан уны язаларға ҡуша, тип бәйән ителә.
Хиуа һәм ханлыҡтарындағы йәһүдтәргә ҡарата күрһәтелгән түҙмәүсәнлек Фарсынан, сәфәүиҙәр династияһы осоронан, килгән тигән фараз бар. Йәһүдтәрҙең хәле бер аҙ сәфәүиҙәр шаһы Ғәббәс I (1629 йылда вафат булған) осоронда еңеләйтелә, әммә уның хакимлығының аҙаҡҡы йылдары һәм 17 быуаттың икенсе яртыһы яңы эҙәрлекләүҙәр менән билдәләнә. Йәһүдтәргә тәүмәүсәнлек артабан Ғәббәс II (1642—1667), Сәфи II Сөләймән (1666-94), һәм һуңғы сәфәүиҙе Солтан-Хөсәйен (1694—1722) һаҡланып килә, сөнки хакимлыҡ фанатик шиит руханиҙары ҡулында була.
1793 йылда Бохараға Израиль Еренән Рав Йосеф Маман килә, һәм ул Бохара йәһүҙилегенең рухи дидеры булып китә. Ул фарсы ғибәҙәт ҡылыу каноны урынына сәфәрд канонын индерә. Рав мосолман абруйлы диндарҙары менән яҡшы мөнәсәбәттәр булдырыуға өлгәшә һәм йәһүдтәрҙе төрлө ыҙаларҙан ҡотҡара.
Бохара йәһүдтәренең хатын Рәсәй имперяһы Могилев губернаһы Шклов ҡалаһы йәһүдтәре ала. Артабан уларҙың бәйләнештәре нығына.
1820 йылда Бохараға Рәсәй илселеге килә. Илселек ҡатнашыусыһы Е. К. Мейендорф «Ырымбурҙан Бохараға сәйәхәт» китабында Урта Азия йәһүдтәре тураһында ҡайһы бер мәғлүмәттәр ҡалдырған, улар 800 йорт биләй (ҡала халҡынан 10 %) һәм үҙҙәре тураһында, 700 йыл элек Сәмәрҡәндтән килдек, тип һөйләйҙәр. Мейендорф фекеренсә, Азияла иң ҙур йәһүд диаспораһы Бохарала йәшәй («Мәшхәдтә 300 йәһүд йорто, Шаһрисәбздә — 30, Балхала — шулай уҡ, Сәмәрҡәндтә һәм Гератала — 10 ғына, Хиуала — 4, Бадахшанда, Кокандта һәм Ҡашғарҙа йәһүд халҡы юҡ»). Шул уҡ ваҡытта ысынбарлыҡта Сәмәрҡәндтә улар күберәк йәшәй, тик мосолман кварталдарында. Хиуала йәшәгән йәһүдтәр башлыса 1700-сы йылдар аҙағында мосолманлыҡты ҡабул ителәләр, шуға күрә улар ҙа билдәләнмәй. Өсөнсө главала ул, дәүләттә 4000 йәһүд йәшәй, тип яҙа. Мейендорф, башҡа сәйәхәтселәрҙең һүҙҙәрен ҡабатлап, йәһүдтәр туҡыма буяу һәм эсемлек эшкәртеү менән шәғәлләнәләр, тип яҙа. Ташкеттағы диаспора тураһында бер һүҙ юҡ, әммә ысынында 1820 йылда Ташкентта йәһүд мәхәлләһе булыуы билдәле.
Рухи дидер Йосеф Мамандың 1823 йылда вафатынан һуң Бохара йәһүдтәре Израиль Еренә күсенә башлай.
1800 йылдың беренсе яртыһында исламға мәжбүри әйләндереүҙең икенсе тулҡыны чала мәхәлләләре һанын күпкә арттыра. Чалаларҙың ҡалдыҡтары Урта Азияла хәҙерге ваҡытҡа тиклем ғәмәлдәләр, башлыса Бохарала. Уларҙың күпселеге паспорт буйынса үзбәктәр.
Бохара ҡалаһында йәһүдтәр мосолмандарҙан айырым өс квартал — мәхәлләләрҙә йәшәйҙәр: Махалляй-Кухна (Иҫке мәхәллә), Махалляй-Нав (Яңы мәхәллә) һәм Амиробод (Әмир ҡалһы).
Сәмәрҡәндтә йәһүд кварталы (Махалляи-Яхудиён) ҡаланың көнсығыш өлөшөндә урынлашҡа. Сәмәрҡәндтәге 1891 йылда төҙөлгән «Канесои Гумбаз» синагогаһы беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған. Профессор М. М. Абрамов мәғлүмәттәре буйынса, Бохара йәһүдтәре йәшәгән Махалляи-шарк (йәки Махалляй-Яхудиён) кварталы XVIII быуат аҙағында барлыҡҡа килгән. Сәмәрҡәндтең үҙаллы бер өлөшө тип һанала. Квартал менән йәмғиәт тәғәйенләгән калонтар (староста) етәкселек итә. Кварталда йәмәғәт үҙәге була; мунса, синагога, сәйхана, кәсеселәр оҫтаханалары, башлыса, буяусылрҙың, итекселәрҙең, тегеүселәрҙең; ҙур булмаған баҙар, башланғыс мәктәп-хедер. 1843 йылда квартал рәсми статусын ала, сөнки Бохара әмире Насрулла йәһүдтәргә ер һата, улар шунда үҙҙәренең кварталы барлыҡҡа килтерә.
Рәсәй империяһы
Рәсәй протектораты урынлашҡандан һуң Бохара әмирлеге йәһүдтәре өсөн ғәмәлдә булған бөтә тыйыуҙар һәм сикләүҙәр бөтөрөлә. Уларға алмашҡа ерле йәһүдтәр һәм Бохара йәһүдтәренә бүлеү индерелә. Ерле (туземный) йәһүдтәр үҙенең Төркөстан крайы территорияһында йәшәүен документтар менән дәлилләргә тейеш була. Ерле йәһүдтәр Рәсәй подданыйҙары булып һаналалар, сауҙагәрҙәргә бөтә край территорияһындаһәм Европа Рәсәйенең эре ҡалаларында иркен рәүештә сауҙа итергә рөхсәт ителә.
Рәсәй Төркөстанындағы йәһүдтәр хәле тураһында Канада тарихсыһы Альберт Каганович ентекләп яҙған.
СССР
1920-се йылдарҙа Үзбәк ССР-ында бер нисә йәһүд мәҙәни, фәнни, мәғариф ойошмалары, йәһүд колхоздары ғәмәлдә була. 1930-се йылдарҙа улар бөтәһе лә ябыла, Бохара-йәһүд интеллигенцияһы репрессиялана.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында яҡынса 30000 Бохара йәһүде Совет армияһында хеҙмәт итә. Улар араһында осоусылар, моряктар, танкистар, пехотинсылар була. Улар араһынан яҡынса 10 мең кеше һәләк була йәки хәбәрһеҙ юғала.
Һуғыштан Бохара йәһүдтәре совет иҡтисадының бөтә тармаҡтарында эшләйҙәр. 1951 йылда һуңғы бохара-йәһүд мәктәбе ябыла. берҙән-бер мәҙәни үҙәк булып Сәмәрҡәнд синаногаһы «Канесои Гумбаз» ҡала. Бохара йәһүдтәре араһынан бик күп иҫ китмәле шәп актерҙар, артистар, музыканттар, композиторҙар, режиссерҙар, шағирҙар, яҙыусылар, рәссамдар, архитекторҙар, спортсылар, шулай уҡ табиптар һәм, әлбиттә, совет Урта Азиялағы иң яҡшы парикмахерҙар килеп сыға.
Израиль, Төньяҡ Америка, Көнбайыш Европа
Алты көнлөк һуғыш СССР һәм АҠШ араһындағы Һалҡын һуғышты бер аҙ йомшарта. 1968 йылдың 10 июнендә, Израиль менән мөнәсәбәттәр өҙөлөүенә бер йыл үткәндән һуң, КПСС Үҙәк Комитетына СССР Сит ил эштәре министрлығының һәм СССР КГБ-ның берлектәге хаты тапшырыла, унда Громыко һәм Андропов совет йәһүдтәренә илдән эмиграцияланырға рөхсәт итеү буйынса тәҡдим индерелә. 1960—1970 йылдарҙы эмиграция сәйәсәте йомшартыла. Әммә эмиграцияға рөхсәт өлөшләтә генә бирелеүе диссидентлыҡ хәрәкәтен көсәйтә. АҠШ-та 1974 йылда Джексон- Вэниктың төҙәтмәһе ҡабул ителә.
СССР-ҙағы Үҙгәртеп ҡороу осоронда яҡынса 60000 Бохара йәһүдтәре Төньяҡ америкала урынлаша. Ҙур булмаған мәхәлләләр шулай уҡ Көнбайыш Европала ла бар: Австрия, Германия һәм Францияла.
Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһе республикалары
Рәсәй Федерацияһы, Ҡаҙағстан, Үзбәкстан, Ҡырғыҙстан, Тажикстан һәм Төркмәнстан Израиль менән дипломатик мөнәсәбәттәр булдырған.
Державин Гавриил Романович
Биографияһы
Ғаилә риүәйәттәре буйынса, Державиндар һәм Нарбековтар татар ырыуының  береһенән килеп сыҡҡан. Багрим-мырҙа тигән кеше Оло Урҙанан Мәскәүгә килә һәм суҡынғандан һуң бөйөк кенәз Василий Васильевичҡа хеҙмәт ит.
Гавриил Романович Ҡазан янындағы Сокур имениеһында ваҡ биләмәле дворяндар ғаиләһендә 1743 йылдың 14 июлендә тыуған, бала сағын шунда үткәргән. Әсәһе — Фекла Андреевна (ҡыҙ фамилияһы Козлова). Атаһын, секунд-майор Роман Николаевичты, Гаврила Романович иртә йәштә юғалта.
2) «Пугачев комиссияһы буйынса ордерҙар», 3) «Пугачев комиссияһы буйынса хәбәрҙәр һәм рапорттар», 4) «Пугачев болаһы ваҡытында партикуляр хаттар». Пугачев кампанияһына ҡарата Державиндың хеҙмәттәрен системалаштырыуҙ академик Я. К. Грот үткәрә.
Державиндың беренсе шиғырҙары 1773 йылда донъя күрә.
1783 йылда Импесратор Рәсәй академияһына нигеҙ һалынған ваҡыттан алып Державин уның ағзаһы була, беренсе рус аңлатма һүҙлеген төҙөүҙә һәм нәшер итеүҙә туранан-тура ҡатнаша.
1786—1788 йылдарҙа Тамбов наместниклығы хакимы булып хеҙмәт итә. Үҙен мәғрифәтле етәксе итеп күрһәтә, крайы тарихында сағыу эҙ ҡалдыра. Державин ваҡытында бер нисә халыҡ училищеһы, театр, типография (1788 йылда унда Рәсәй империяһының  тәүге гәзите «Тамбовские известия» баҫыла)  асыла,  Тамбовтың планы төҙөлә, эш башҡарыу тәртипкә килтерелә,   етемдәр йорто, хәйриә йорто,  дауахана төҙөү  башлана.
1791—1793 йылдарҙа —  Екатерина II кабинеты-секретары
1795 йылдан алып 1796 йылға тиклем Коммерц-коллегия  президенты. Был вазифаны биләп, тышҡы сауҙа үҫеше өсөн сығыш яһай, рәсәй сауҙагәрҙәрен «бөтә үҙ көстәрен Левант,  Һиндостан, Ҡытай һәм Америкаға йүнәлтергә» саҡыра, сөнки улар күптән Рәсәй халҡынан  уларҙан отошло хаҡҡа хазиналар алыуҙы һорай
1802—1803 йылдарҙа — Рәсәй империяһы юстицияһы  министры.
Бөтә ошо ваҡытта Державин әҙәбиәт өлкәһен ҡалдырмай,  «Бог» (1784),  «Гром победы, раздавайся!» (1791, рәсми булмаған Рәсәй гимны),  «Вельможа»] (1794),  «Водопад»] (1798) һәм башҡа одалар яҙа.
Гавриил Романович кенәз С.Ф. Голицын менән дуҫ була һәм Зубриловкалағы Голицындарҙың усадьбаһына йыш килә. Уға билдәле «Осень во время осады Очакова» (1788) шиғырын арнай.<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> 1803 йылдың 7 октябрендә отставкаға ебәрелә һәм барлыҡ дәүләт вазифаларынан  бушатыла  («бөтә эштәрҙән бушатыла»).
Отставкала Новгород губернаһында үҙенең Званка имениеһында йәшәй. Ғүмеренең һуңғы йылдарында әҙәби эшмәкәрлек менән шөғөлләнә.
Державин 1816 йылда Званка имениеһында  үҙ йортонда  вафат була.
Ғаиләһе
1778 йылдың 18 апрелендә Гавриил Романович 16 йәшлек Бастидон Екатерина Яковлевнаға (8 ноябрь 1760 йыл — 15 июль 1794 йыл) (Державин  тарафынан Пленира кеүек мәүгеләштерелгән),  Петр III элекке камердинеры португал Бастидондың һәм бөйөк кенәз Павел Петровичтың һөт әсәһенең ҡыҙына  өйләнә.
794 йылда 34-се йәшендә ул ҡапыл вафат була. Санкт-Петербургтың Александро- Невская лавраһының Лазарев зыяратында ерләнә.
Ярты йылдан һуң Г. Р. Державин Дарья Алексеевна Дьяковаға өйләнә (ул Милена кеүек маҡтап йырлана)
Державиндың беренсе никахынан да, икенсе никахынан да балалары булмай. 1800 йылда, дуҫы, Лазарев Петр Гаврилович үлгәндән һуң, уның балаларын тәрбиәгә ала, улар араһында күренекле адмирал, һуңынан  Антарктиданы асыусы, Севастополь губернаторы Михаил Петрович Лазарев  була.
Бынан тыш, йортта Дарья Дьякованың ҡыҙ туғанының  — һеңлеһе  Марияның һәм  шағир Николай Львовтың етем ҡалған балалары: Елизавета, Вера һәм Прасковья тәрбиәләнә. Прасковьяның көндәлегендә Державин ғаиләһе тураһында ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр бар.
Гавриил Романович Державин һәм уның ҡатыны Дарья Алексеевна (1842 йылда вафат була) Бөйөк Новгород янында Варлаам-Хутын монастырының Спас-Преображенский соборында ерләнә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында монастырь ҡоролмалары артиллерия утына дусар була һәм ҡырҡ йыл буйына емереклектәрҙә ята. 1959 йылда Г.Р. Державиндың һәм уның ҡатынының кәүҙәләре Новгород кремленә күсереп яңынан ерләнә.
1993 йылда Г.Р. Державиндың тыуыуының 250-йыллығына тап килтереп Варлаам-Хутын монастырының Преображенский соборы реставрацияланғандан һуң, Гавриил Романович һәм уның ҡатыны Дарья Алексеевна Державиндарҙың кәүҙәләре  Новгород кремленән монастырь ҡәберенә кире ҡайтарыла.
Ижады
Г. Р. Державин ижады М.В. Ломоносовтың һәм А.П. Сумароковтың рус классицизмы түбәһенән ғибәрәт.
Г. Р. Державин аңлауында шағирҙың бурысы — бөйөк эштәрҙе данлау һәм насарлыҡты шелтәләү. «Фелица» одаһында ул Екатерина II идараһы кәүҙәләндергән мәғрифәтсе монархияһына дан йырлай. Аҡыллы, ғәҙел император ҡатын ҡомһоҙ һарай яны вельможаларына ҡаршы ҡуйыла.
Державин шиғриәтенең төп объекты булып шәхси зауыҡтарының һәм мауығыуҙарының бөтә байлығында ҡабатланмаҫ шәхес булараҡ кеше тора. Төп объект поэтик драматургия һәм шәхси кешеләр бөтә байлығы булараҡ, ҡабатланмаҫ тәме Державин ситтекенә булып тораКүп одалары фәлсәфәүи характерҙа була,  уларҙа кешенең ерҙәге тәғәйенләнеше һәм урыны, йәшәү һәм үлем проблемалары күтәрелә
Державин бер нисә лирик шиғыр өлгөһөн ижад итә, уларҙа одаларҙың фәлсәфәүи көсөргәнешлеге һүрәтләнеүсе ваҡиғаларға ҡарата эмоциональ мөнәсәбәт менән берләшә. «Снигирь» (1800) шиғырында Державин Александр Суворовтың үлеменә ҡайғыра.
Профессор Андрей Зорин билдәләүенсә, Державинға яңыса ҡарау  һәм уны яңынан асыу  «көмөш быуатҡа» ҡарай —XIX быуаттың икенсе яртыһы уҡыусылары уның ижадын үткән йылдарҙың күптән иҫкергән  риүәйәттәре тип иҫәпләй.
Һынлы сәнғәткә мөнәсәбәте
Державиндың шиғриәтенә һүрәт кеүек үҙенсәлек хас, уны «һөйләүсе һынлы сәнғәт»  тип атайҙар   1788 йылда Тамбовта Державиндың 40 гравюранан торған йыйылмаһы була, улар араһында 13 бит Анжелика Кауфман нөсхәләре  буйынса,  11 бит Бенджамин Вест нөсхәләре буйынса төҙөлгән. Державин йыш ҡына Кауфмандың сентименталь неоклассицизмы йоғонтоһона бирелә, рәссамға «К Анжелике Кауфман» (1795)  шиғырын арнай.
Бенджамин Вестың репродукциялы картиналарының барлығы Державиндың тарихҡа ҡыҙыҡһыныуы менән аңлатыла. Георг Өсөнсөнән «ғали йәнәптәренең тарихи рәссамы»  тигән рәсми титул алыусы Вест, тарихи жанрҙа махсуслашҡан тәүге рәссамдарҙың береһе була. Державин йыйған 40 гравюраның  12-һе үткәндәрҙең данлыҡлы геройҙарының һәләкәте менән бәйле. Тағы 13 гравюра боронғо тарихтан һәм мифологиянан киҫкен драматик ваҡиғаларҙы күрһәтә. Державинда шулай уҡ рус рәссамы Гаврила Скородумовтың — «Клеопатра» һәм «Артемисия» эштәре лә була.
ЕЭС Төпкилде
2010 йылда ЕЭС 0,30 млн кВт·с электр энергияһы биргән.
Тарих
Электростанцияны Башкирэнерго ААЙ төҙөгән, 2002 йылда эшләй башлаған. Монтаж һәм көйләү эштәре 2001 йылдың 1 мартында тамамланған һәм электр ҡеүәтен етештереү башланған. .
Мөлөков Әнүәр Бәхти улы
Мөлөков Әнүәр Бәхти улы (25 август 1923 йыл — 8 ғинуар 2008 йыл) — уҡытыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963). Башҡорт АССР-ының уҡытыусылар съезы делегаты.
Биографияһы
Саҡмағош 1-се урта мәктәбен тамамлағас, Рапат урта мәктәбендә математика уҡытыусыһы булып эш башлай.
1942 йылдың февралендә Ҡыҙыл Армия сафына хәрби хеҙмәткә саҡырыла. Хәрби әҙерлекте Ғафури районынын Красноусол ауылында яңы төҙөлгән 219-сы дивизияла үтә.
1943 йылда Өфө хәрби йәйәүлеләр училищеһына ебәрелә. Пулеметчиктар взводы командирына уҡый.
1944 йылдың йәйендә 300 курсант менән бергә 4-се Украина фронтына ебәрелә. 18-се армия составында өлкән лейтенант дәрәжәһенә тиклем күтәрелә. Житомир, Львов, Ивано-Франковск, Мукачево, Ужгород, Кошице янындағы хәрби операцияларҙа ҡатнаша.
1945 йылдың февраль башында Прагала Бейек Татр янында ауыр яралана. Еңеү көнөн Мәскәүҙә ҡаршы ала.
1945—1971 йылдарҙа Яңы Ҡото урта мәктәбендә математика уҡытыусыһы, уҡытыу һәм тәрбиә эштәре буйынса директор урынбаҫары, директор булып эшләй.
1958 йылда ситтән тороп Башҡорт дәүләт университетында уҡытыусы һөнәрен үҙләштерә.
1971 йылдан Саҡмағош 1-се урта мәктәбе директоры итеп тәғәйенләнә.
1985—1988 йылдарҙа — Саҡмағош 1-се урта мәктәбендә уҡытыу һәм тәрбиә эштәре буйынса директор урынбаҫары, математика уҡытыусыһы булып эшләй.
Дөйөм педагогик стажы: 44 йыл.
2006 йылдың 8 ғинуарында вафат була.
Вольмирштедт
Вольмирштедт (Wohlmirstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 944 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,96 км2. Диңгеҙ кимәленән 42 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6642 һәм автомобиль коды — BLK.
Башланғыс белем
Башланғыс белем биреү — ул дөйөм белем биреүҙең беренсе этабы. Башланғыс белем алыу менән балалар тирә-яҡ донъя тураһында тәүге белемгә, аралашыу һәм ғәмәли мәсьәләләрҙе хәл итеү күнекмәләренә эйә була. Ошо этапта бала шәхесе формалаша һәм үҫешә башлай, был башланғыс белем биреүҙең йәмғиәт һәм ил өсөн мөһим булыуын һыҙыҡ өҫтөнә ала.
Рәсәйҙә башланғыс дөйөм белем мотлаҡ тип иҫәпләнә. Башланғыс мәктәптәрҙә балаларҙы уҡытыу, ғәҙәттә, һаулыҡ торошо буйынса сикләүҙәр булмағанда ете йәштән башлана, ләкин уларға һигеҙ йәш тулғандан һуңға ҡалмайынса.
Башланғыс белем дөйөм белем биреү күнекмәләрен һәм оҫталыҡтарын формалаштыра, уларҙы үҙләштереү кимәле бөтә артабанғы уҡытыуҙың уңышлы булыуын билдәләй. Башланғыс дөйөм белем биреүҙе уңышлы тамамлаған уҡыусылар дөйөм белем биреү баҫҡыстарында уҡыуҙарын дауам итә.
Ислам мәҙһәбтәрен яҡынайтыу буйынса бөтә донъя ассамблеяһы
Бөтә донъя ислам мәҙһәбтәрен яҡынайтыу ассамблеяһы (перс. مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی‎, المجمع العالمي للتقريب بين المذاهب الإسلامية) — 1990 йылда Иранда асылған халыҡ-ара мосолман экуменик (панисламистик) ойошмаһы. Штаб-квартираһы Тәһранда аятулла Тәлиҡани урамында урынлашҡан. Эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше — халыҡ-ара конференциялар үткәреү һәм ислам мәҙһәбтәрен яраштырыуҙы пропагандалауҙың башҡа формалары.
Тасуирламаһы
Ойошманың Уставында танылыу алған мәҙһәбтәр исемлеге яҙылған. 1999 йылдан алып ойошма ислам берҙәмлеге буйынса йыл һайын халыҡ-ара конференция үткәреү инициаторы булып тора. Ассамблея ҡарамағында төрлө мосолман дини-хоҡуҡи мәктәптәрен берләштереү өсөн платформа әҙерләү буйынса ғилми-тикшеренеү үҙәге, шулай уҡ уҡыу алып барылған Ислам мәҙһәбтәренең университеты булдырылған.
Рәсәй мосолмандары яғынан 2006 йылдан ассамблеяның мөхбир ағзаһы булып Рәсәй мөфтөйҙәр советы рәйесе шәйех Рауил Ғәйнетдин тора.
Тарихы
Ислам мәҙһәбтәренең яҡынайыуын (تقريب, тәҡриб) пропагандалау тарихын аятулла Бүрүжерди менән шәйех Мәхмүт Шәлтүттең мәҙһәб-ара шиғый-сөнни диалогы тарихынан һүрәтләй башлайҙар.
Аҡдәүләт
Аҡдәүләт (Акдавлетово) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Байыш ауыл Советына ҡарай. Почта индексы — 453392, ОКАТО коды — 80226806003.
Тарихы
Ауылға 19 быуаттың 20-се йылдарҙа Ырымбур өйәҙе Үҫәргән улусы Байыш ауылы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Тәүге төпләнеүсе Аҡдәүләт Нияҙғолов исеме менән аталған. 1866 йылда 13 йортта 51 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған.
Әлеге көндә башланғыс мәктәп, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб бар.
Халыҡ һаны
Халҡы: 1906 йылда — 124 кеше; 1920 йылда — 185, 1939 йылда — 158, 1959 йылда — 151, 1989 йылда— 114, 2002 йылда — 115,  2010 йылда — 84 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002).
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - башҡорттар (99 %).
Географик урыны
Аҡдәүләт ауылы Иҙәш йылғаһы (Ҡаҫмарт йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.
Бүләков Фәнил Нил улы
Биографияһы
Фәнил Нил улы Бүләков 1980 йылдың 5 июлендә БАССР-ҙың Учалы районы Иманғол ауылында тыуа. Иманғол урта мәктәбендә белем ала. 1997—1998 йылдарҙа Иманғол мәҙәниәт йортонда эшләй.
1998 йылдан алып 2003 йылға тиклем Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында уҡый. Студент йылдарында, 2000 йылдан, Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһының «Тамыр» студияһында хеҙмәт юлын башлай, «Тай-тулаҡ» тапшырыуын алып бара.
2002 йылдың октябренән - 2008 йылдың сентябренә тиклем «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы дәүләт унитар предприятиеһының «Тамыр» телерадиостудияһы редакторы булып эшләй.
2004 - 2006 йылдарҙа Мәскәүҙә Телевидение һәм радио тапшырыуҙары хеҙмәткәрҙәренең белемен камиллаштырыу институтында телерадиожурналистика белгестәре бүлегендә уҡый.
2008 йылда тыуған районына күсеп ҡайта.
Әҙәби эшмәкәрлеге
2008—2009 йылдарҙа Учалы районының "Яйыҡ " гәзите редакцияһында хәбәрсе булып эшләй. Фәнил Нил улы Бүләков тәүге шиғырҙарын университетта уҡығанда яҙа.
Ике йыл дауамында Башҡорт дәүләт университетының «Шоңҡар» әҙәби ижад түңәрәген етәкләй.
2009 йылда «Йәштәр тауышы» серияһында «Ҡибла эҙләгәндә» тигән тәүге китабы донъя күрә.
2014 йылда Башҡортостан Яҙыусылар союзына ҡабул ителә.
2016 йылда Силәбе өлкәһенең Сосновка районының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты була.
2018 йылда "Торналарҙы офоҡ саҡыра" тигән икенсе йыйынтығы донъя күрә.
2018 йылдың 21 мартында «Литературная газета» сайтында Фәнил Бүләков тураһында ҡыҫҡа мәҡәлә һәм Сергей Янаки тәржемәһендә шиғри шәлкеме баҫыла.
Хеҙмәт юлы һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге
2011—2018 йылдарҙа Иманғол ауыл биләмәһе хакимиәте башлығы вазифаһында хеҙмәт итә.
2012 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан Дәүләт хеҙмәте һәм идаралығы академияһының «Муниципаль идаралыҡты хоҡуҡи тәьмин итеү» программаһы буйынса һөнәри камиллашыу үтә.
Башҡортостан Республикаһы Учалы районы муниципаль районы Иманғол ауыл советының 26-сы, 27-се саҡырылыштары депутаты итеп һайлана. Хәҙерге ваҡытта, 2018 йылдан башлап, Иманғол мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәтен уҡыта.
Учалы башҡорттары ҡоролтайын етәкләй.
Ҡатыны Зөһрә менән өс бала: Айсилә, Азалина, Сулпан исемле ҡыҙҙар тәрбиәләйҙәр.
Оло Сом
Оло Сом — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Глухая Вильва йылғаһының уң ярына тамағынан 213 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡайраҡлы (йылға)
Этимологияһы
Ҡайраҡлы атамаһы йылғаның яр буйында ҡайраҡ итеп ҡулланылған ҡайраҡ таштар булыуы менән бәйле булырға мөмкин.
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов Ҡайраҡлы топонимын былай аңлата: Н. И. Шувалов яҙыуынса: «Кайракта, речка, правый приток Большой Караганки, бассейн Урала; железнодорожная станция, Карталинский район.
В основе названия по одному толкованию казахское слово кайрак — «точильный камень», «брусок», т. е. «место с точильными камнями». Здесь добывали камень для изготовления точильных брусков. Автор словаря топонимов Казахстана Е. Койчубаев считает, что название характеризует вязкость грунта дна речки и образовано казахским слов каир — «вязкое», -акты — словообразовательная частица.». ..
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002578
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200257
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Кудельная
Кудельная — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кулымский Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мурдея
Мурдея — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының һул ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гельблу Яков Иосифович
Гельблу Яков Иосифович (4 сентябрь 1911 йыл — 2007 йыл) — ғалим-тел белгесе-германист, яҙыусы, крайҙы өйрәнеүсе, коллекционер-филателист. Совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы, хәрби тәржемәсе. 1952 йылдан К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы, немец теле кафедраһы мөдире, 1957 йылдан Башҡорт дәүләт университетының сит телдәр факультеты деканы, бер үк ваҡытта Башҡорт дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты, доцент. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы. Ике I дәрәжә Ватан һуғышы(1945) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1943) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Украинала, Каменец-Подольск губернаһының Ладыжино ауылында 1911 йылда тыуған. Атаһы Иосиф Гельблу 1914—1916 йылдарҙа һуғышта була. Ул һуғыштан ҡайтҡас, ғаилә Винница ҡалаһына күсә. Яков Гельблуның бала сағы ошо ҡалала үтә. Мәктәптә уҡығанда уҡ ул почта маркаларын йыя башлай,һуғыш ваҡытында беренсе коллекцияһы янып юҡҡа сыҡһа ла, был шөғөлөнә ғүмер буйы тоғро ҡала.
1934 йылда институт Харьковҡа күсә һәм Яков Гельблу 1936 йылда ошо институтты тамамлай. Йүнәлтмә буйынса Одесса немец педагогия институтына эшкә бара. Бында башлыса Украинаның көньяғында йәшәгән немец колонистарының балалары уҡыған. Яратҡан уҡытыусыһы М.Калинович кәңәше буйынса аспирантураға уҡырға инә.
1939 йылда хәрби хеҙмәткә саҡырыла, хәрби тәржемәсе булып хеҙмәт итә. Фин һуғышында, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Хәрби хеҙмәттәре өсөн орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә. Немец теленең 7 диалектында һөйләшә, идиш, украин, поляк телдәрен белә.
1947 йыға тиклем Яков Иосифович Көнсығыш Германияла хеҙмәт итә. Әсәһе Рахиль менән һеңлеһе Мирра уны Киевта көтә. Йәшәргә торлаҡтары булмай.
1952 йылда Я.Гельблу бик ауырлыҡ менән армиянан демобилизациялана. Бик күптәнге хыялына ынтыла — фән менән шөғөлләнә башларға теләй. Һеңлеһе йәшәгән Өфө ҡалаһында Тимирязев исемендәге педагогия институтында өлкән преподаватель булып эш башлай.
19 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Башҡортостан өсөн ифрат кәрәкле сит телдәр буйынса белгестәр әҙерләүгә күп көс һала. Яков Гельблу немец теле кафедраһы мөдире була. Сит телдәр факультеты студенттары өсөн «Geschriebenes Deutsch» исемле дәреслек яҙа.