cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Марк Твен
Көнбайышта һәм беренсе китабы
АҠШ-тың Көнбайышында булыу тәжрибәһе Твенды яҙыусы булараҡ формалашыуға ярҙам итә. Көнбайыш тәьҫораттары уның икенсе китабының нигеҙен тәшкил итә. Невада штатында, байытырға өмөтләнеп, Сэм Клеменс шахтер булып китә һәм көмөш сығара башлай. Лагерҙа оҙаҡ ваҡыт башҡа старателдәр менән йәшәргә тура килә — артабан әҙәбиәттә ошо йәшәү рәүешен һүрәтләй. Клеменс уңышлы старатель була алмай. Ул көмөш сығарыуҙы ҡалдыра. Шул уҡ урында, Вирджинияла, «Территориаль предприятие» гәзитенә эшкә урынлашырға тура килә. Был гәзиттә ул тәүге тапҡыр «Марк Твен» псевдонимын ҡуллана. 1864 йылда Сан-Францискоға күсеп килә, унда бер үк ваҡытта бер нисә гәзит өсөн яҙа башлай. 1865 йылда Твендың тәүге әҙәби уңышы була, «Знаменитая скачущая лягушка из Калавераса» — «Калаверастың данлыҡлы галлопинг баҡаһы» тигән юмористик повесы бөтә ил буйынса баҫылып сыға һәм «Америкала был мәлдә ижад ителгән юмористик әҙәбиәттең иң яҡшы әҫәре» тип атала. 1866 йылдың яҙында Твенды «Sacramento Union» гәзите Гавайиға ебәрә. Юл буйында уға үҙенең мажаралары тураһында хаттар яҙырға тура килә. Сан-Францискоға ҡайтҡас, был хаттар Твенға ҙур уңыш килтерә. Полковник Джон Мак Комбе, «Алта Калифорния» гәзите нәшерсеһе, Твенды, мауыҡтырғыс лекциялар уҡып, штат буйлап экскурсияға саҡыра. Лекциялар шунда уҡ бик популяр булып китә, һәм Твен, йәмәғәтселекте күңел астырып, һәр тыңлаусынан доллар йыйып, бөтә дәүләт буйлап сәйәхәт итә.
Твендың Европа һәм Азия илдәре буйлап сәйәхәте ваҡытында яҙған хаттары гәзиттә баҫыла, ә һуңыраҡ «Сит илдәге Simpletons» китабының нигеҙен тәшкил итә. Китап 1869 йылда баҫылып сыға, яҙылыу юлы менән таратыла һәм ҙур уңыш ҡаҙана. Ғүмеренең аҙағына тиклем күптәр Твенды «Сит илдәге simpletons» авторы булараҡ белә. Ғөмүмән, яҙыусылыҡ карьераһы дауамында Твен Европа, Азия, Африка һәм Австралия буйлап сәйәхәт итеү мөмкинлегенә эйә була.
Никахы
1870 йылдың февралендә Марк Твен «Простаков за границей» уңышының иң юғары нөктәһендә Нью-Йорктың Бармаҡтар (Пальчиковые) күлдәренең матур районында урынлашҡан Эльмира ҡалаһында тыуған Оливия Лэнгдонға (27.11.1845 — 5.6.1904) өйләнә. Уның менән 1867 йылдың декабрендә ҡустыһы Чарльз аша таныша. Тәүге осрашыуҙарында улар Чарльз Диккенстың Нью-Йорк ҡалаһындағы лекцияһында ҡатнаша. Клеменс-Твен 1868 йыл дауамында Оливияға илтифат күрһәтеп йөрөй, уның менән хатлашып тора. 1869 йылдың февралендә туй Эльмирала үтә, ә тантананы конгрегация министрҙары Джозеф Твиккелл һәм Томас Бихер үткәрә.
Туйҙан һуң Клеменс ғаиләһе менән Буффалоға (Нью-Йорк штаты) күсеп килә, унда улар өсөн Оливияның атаһы Джервис Лангдон һатып алған йортта йәшәйҙәр. Тәүҙә уларға йәшәүе бик ауыр була. Август айында Джервис яман шештән вафат була. Ноябрь айында Клемстарҙың тәүге балаһы тыуа. Ул, Лэнгдон Клеменс, ваҡытынан алда тыуа. Оливия тиф менән ауырый башлай, шуға күрә Клеменс Оливияның әсәһе янына Лангдонды ла, ауырыу Оливияны ла ҡарай алһын өсөн, Эльмираға күсеп килә.
1871 йылда ғаилә Коннектикут штатының Хартфорд ҡалаһында күсеп килә. Тәүҙә улар Нук утары районында ҙур йортто ҡуртымға ала һәм тиҙ арала ижтимағи-әҙәби тормошта мөһим ҡатнашыусылар булып китә. Был осорҙа Твен АҠШ-та һәм Англияла йыш лекциялар уҡый. Һуңынан Америка йәмғиәтен һәм сәйәсмәндәрен ҡырҡа тәнҡитләп, үткер сатира яҙа башлай, был айырыуса 1883 йылда яҙылған «Жизнь на Миссисипи» йыйынтығында һиҙелә. Сэмюэл Клеменстың китаптарынан һәм лекцияларынан алған килеме, шулай уҡ Оливия мираҫы арҡаһында ғаиләнең Хартворттағы тормошо яҡшыра. 1874 йылда Клеменс һатып алған ер участкаһында үҙҙәре төҙөгән йортҡа күсә һәм унда 1891 йылға тиклем йәшәй.
Ижади үрҙәре
Джон Росс Браундың иҫкәрмәләр стиле Твендың илһамландырғыс әйберҙәренең береһе булып тора.
Америка һәм донъя әҙәбиәтенә Твендың иң ҙур өлөшө булып «Хьюклберри Финндың мажаралары» романы тора. Шулай уҡ «Приключения Тома Сойера», «Принц и паупер», «Янки из Коннектикута при дворе короля Артура» һәм «Жизнь на Миссисипи» автобиографик хикәйәләр йыйынтығы бик популяр була. Марк Твен үҙенең әҙәби карьераһын ябай юмористик әҫәрҙәр менән башлай, ә нескә ирониялы очерктар, социаль-сәйәси тематикалы һәм фәлсәфәүи яҡтан тәрән киҫкен сатирик памфлеттар, шул уҡ ваҡытта цивилизация яҙмышы тураһында бик пессимистик фекерҙәр менән тамамлай.
Күп кенә сығыш яһаған телмәрҙәре һәм лекциялары юғала йәки яҙылмай. Айырым әҫәрҙәре һәм хаттары автор үҙе тере сағында һәм вафатынан һуң да тиҫтәләгән йылдар дауамында баҫтырыу өсөн тыйыла.
Твен шәп оратор була. Танылыу һәм дан яулаған Марк Твен күп ваҡытын йәш әҙәби таланттар эҙләүгә бағышлай. Үҙенең йоғонтоһон һәм үҙе алған нәшриәт компанияһын файҙаланып, йәш әҙәбиәт таланттарына ярҙам итә.
Твен фән менән мауыға һәм Никола Тесла менән дуҫ була. Улар күп ваҡыттарын Тесла лабораторияһында бергә үткәрә. «Янки из Коннектикута при дворе короля Артура» әҫәрендә Твен ваҡыт сәйәхәтен индерә, Англияла король Артур ваҡытында заманса технологиялар күп була. Романда бирелгән техник деталдәр Твендың хәҙерге фән ҡаҙаныштары менән яҡшы таныш булыуын күрһәтә.
Марк Твендың башҡа билдәле мауығыуҙарының икәүһе бильярд уйнау һәм тәмәке тартыу була. Твен йортона килеүселәр ҡайһы берҙә яҙыусы кабинетында тәмәке төтөнө шул тиклем ҡалын, хужаһының үҙен күреү мөмкин түгел тиерлек, тиҙәр.
Ваҡыты-ваҡыты менән Твендың ҡайһы бер эштәре Америка цензураһы тарафынан төрлө сәбәптәр арҡаһында тыйыла. Был башлыса яҙыусының әүҙем гражданлыҡ һәм ижтимағи позицияһы менән бәйле була. Кешеләрҙең дини хистәрен рәнйетә алған ҡайһы бер әҫәрҙәрен Твен ғаиләһенең үтенесе буйынса баҫтырып сығармаған. Мәҫәлән, «Таинственный незнакомец» 1916 йылға тиклем баҫылмай ҡала. Твендың иң бәхәсле әҫәрҙәренең береһе булып Париж клубында « Размышления о науке онанизма» исеме аҫтында баҫылған юмористик лекцияһы тора. Лекцияның төп идеяһы: «Әгәр һеҙгә ысынлап та енси фронтта үҙ ғүмерегеҙҙе хәүефһеҙләндерергә кәрәк икән, тимәк, артыҡ мастурбацияланмағыҙ». Эссе 1943 йылда ғына 50 даналыҡ сикләнгән баҫмала баҫылып сыға. Дингә ҡаршы тағы бер нисә әҫәре 1940-се йылдарға тиклем баҫылмай ҡала.
Твен үҙе цензураға ирония менән ҡараған. 1885 йылда Массачусетс асыҡ китапханаһы «Приключения Гекльберри Финна» фондтан сығарыу тураһында ҡарар ҡабул иткәс, Твен үҙенең нәшерсеһенә былай тип яҙа:
«Приключения Гекльберри Финна» ны китапхананан «сүп-сар ғына» итеп сығарҙылар, шуға күрә тағы ла 25 000 дана һатасаҡбыҙ.
Һуңғы йылдары
Яҙыусы үҙенең вафатына тиклем дүрт балаһының өсәүһен юғалта, ҡатыны Оливияның вафатын кисерә. Артабанғы йылдарҙа Твен ныҡ төшөнкөлөккә бирелә, әммә һаман да шаярта ала. "Нью-Йорк Журнал"дағы хаталы некрологҡа яуап итеп, ул билдәле фразаны әйтә: «минең үлемем тураһында имеш-мимештәр бер ни тиклем арттырып үтәлә». Твендың финанс хәле лә ҡаҡшай: уның нәшриәт компанияһы бөлгөнлөккә төшә; үҙенең байлығын һәм ҡатынының капиталын Пейджа йыйыу машина8ына һала, был уның финанс уңышһыҙлығы булып сыға; плагиаттар уның бер нисә китабына хоҡуҡ урлай.
1893 йылда Твенды «Standard Oil» компанияһының директорҙарының береһе булған нефть магнаты Генри Роджерс менән таныштыралар. Роджерс Твенға финанс эштәрен табышлы итеп үҙгәртеп ҡорорға ярҙам итә. Улар яҡын дуҫтар булып китәләр. 1909 йылда Роджерстың ҡапыл вафат булыуы Твенды ныҡ тетрәндерә. Марк Твен Роджерсҡа уны финанс ауырлыҡтарынан ҡотҡарғаны өсөн бер нисә тапҡыр асыҡтан-асыҡ рәхмәт әйтә, уларҙың дуҫлығы икеһе өсөн дә файҙалы була.
Күрәһең, Твен «цербер Роджерс» ҡушаматы булған текә нефть магнатының холҡон йомшартыуға һиҙелерлек йоғонто яһағандыр. Роджерс үлгәндән һуң уның ҡағыҙҙарында билдәле яҙыусы менән дуҫлыҡ меценаттың рәхимһеҙ мистериянан сығыуына ҙур йоғонто яһағаны күренә. Твен менән дуҫлашҡан сағында Роджерс белем биреүҙә әүҙем ярҙам итә башлай, белем биреү программаларын ойоштора, бигерәк тә ҡара тәнлеләр һәм мөмкинлектәре сикләнгән һәләтле кешеләр өсөн күп изгелек эшләй.
Бөтә донъяға Марк Твен булараҡ билдәле Сэмюэл Клеменс 1910 йылдың 21 апрелендә, ғүмеренең 75-се йылында, күкрәк тояғынан (стенокардия) вафат була. Үлерҙән бер йыл алда ул: «Мин 1835 йылда Галлей кометаһы менән килдем, бер йылдан һуң ул яңынан килеп етә, һәм мин уның менән китергә иҫәп тотам», — ти. Һәм ул шулай була ла.
Яҙыусы Нью-Йорк штатының Эльмира ҡалаһындағы Вудлон зыяратында ерләнгән.
Гросширма
Гросширма (Gro?schirma) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 5943 кеше йәшәй. Майҙаны — 61,44 км2. Диңгеҙ кимәленән 330 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 9603 һәм автомобиль коды FG.
Мадмас (Яренга ҡушылдығы)
Мадмас  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яренга йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Одарюшка
Одарюшка — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мачеха йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бузулук. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡондораҡ
Ҡондораҡ (Agrostis, ἄγρωστις, Полевица) — Төньяҡ ярымшарҙа һәм тропиктарҙың таулы райондарында үҫә торған бер йыллыҡ һәм күп йыллыҡ ҡый үләндәре төрө, киң таралған ҡыяҡлы үҫемлек ырыуы. Еңел тупраҡта, дымлы урындарҙа: болондарҙа, һаҙлыҡтарҙа йәки һыу ятҡылыҡтары ярҙарында үҫә. Йыш ҡына һыубаҫар болондарҙың үҫемлек донъяһының төп компоненты булып тора.
Тасуирлама
Бейеклеге 1 метрҙан ашыу, сиҙәм барлыҡҡа килтерә.
Ҡулланыу
Был үләндәр һутлы һәм ҡоро мал аҙығы булараҡ ҡулланыла, декоратив баҡса ултыртҡанда газон булдырыу өсөн сәселә.
Мадмас (Шомвуква ҡушылдығы)
Мадмас  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шомвуква йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Грумбах (Вильсдруфф)
Грумбах (Вильсдруфф) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡасаба. йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡасабала кеше йәшәй. Майҙаны — км2. Диңгеҙ кимәленән метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡасабаның почта индексы һәм автомобиль коды.
Паника Степная
Паника Степная — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бузулук йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 74 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бузулук. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шахты тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Шахты тыуған яҡты өйрәнеү музейы — Ростов өлкәһе Шахты ҡалаһындағы музей. Музей бинаһы XIX быуат аҙағы (1896 йыл) архитектура ҡомартҡыһы булып тора. Музейға 1966 йылда нигеҙ һалына, 1967 йылдың 18 майында асыла.
Музей адресы: 346500, Ростов өлкәһе, Шахты ҡалаһы, Шевченко урамы, 149.
Тарихы һәм һүрәтләмә
Шахты тыуған яҡты өйрәнеү музейы Шахты ҡалаһының уртаһында, 1896 йылда төҙөлгән боронғо бинала урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта бина архитектура ҡомартҡыһы иҫәбенә инә. 1896 йылда был бинала, Император ғали йәнәптәре — Император Николай II һәм император ҡатыны Александра Феодоровнаның тәхеткә ултырыу иҫтәлегенә, император ҡатыны Александра Феодоровна хөрмәтенә аталған, Александра сиркәү- приход (мәхәлләһе) мәктәбе эшләй башлай. Мәктәп 1907 йылдан өлгөлө мәктәп иҫәбендә була. Бинаның үҙәк бүлмәһендә бейек көмбәҙ рәүешендәге түшәм музейҙа боронғолоҡ атмосфераһы тыуҙыра.
Музей Ростов өлкәһенең эре муниципал музейы булып тора. Уның төп фондында 13 000 тирәһе экспонат иҫәпләнә. Музейҙа боронғо иконалар һәм фотографиялар, төрлө периодтарҙың тарихи документтары, көнкүреш әйберҙәре һәм ҡала халҡының шәхси әйберҙәре йыйылған. Үҙ ваҡытында СССР художество Академияһы музейға бүләк итеп 200-гә яҡын картина тапшыра. Музейҙа тематик залдар бар: «Боронғо ҡала», «Мещандар көнкүреше», «Ҡаланың хәрби даны», «Дон крайы тәбиғәте». Музейҙың картиналар галереяһында графика, рәсем сәнғәте, биҙәү-ҡулланма сәнғәте һ.б. күргәҙмәләре үткәрелә, музыка һәм шиғриәт кисәләре, ҡаланың күренекле кешеләре менән осрашыуҙар үткәрелә. Музейҙа бөтәһе биш тематик зал бар. Уның Бөйөк Ватан һуғышы ваҡиғаларына арналған ике залында ҡорал, һалдаттарҙың шәхси әйберҙәре, фотографиялары һәм документтары тупланған. Музей экспозицияларының береһе Дон тәбиғәтенә арналған, бында Дон крайында йәшәүсе хайуандар һәм ҡоштарҙың толобо ҡуйылған. Музейҙа регионда күмер сығарыу тарихы, XIX—XX быуаттағы ҡала халҡының мещанлыҡ интерьеры менән танышырға була.
2015 йылдың 12 ноябрендә музей администрацияһы, янған «Күмер сәнәғәте тарихы музейы» бинаһы территорияһынан, ҡаланың тыуған яҡты өйрәнеү музейы ихатаһына музей экспонаты — В. И. Ленин һәйкәлен алып сыға. Артабан уны яңыртыу кәрәклеге тураһында мәсьәлә ҡараласаҡ.
Шахты тыуған яҡты өйрәнеү музейы эргәһендә шағир Недогонов Алексей Иванович исемендәге әҙәби берекмә эшләй. А. И. Недогонов Александровск-Грушевский (хәҙерге Ростов өлкәһе Шахты ҡалаһы) ҡалаһында, 1914 йылдың 19 октябрендә тыуған.
Карго культы
Ка́рго-культ, йәки ка́рго культы (от cargo cult — йөккә табыныу), шулай уҡ самолётҡа табыныусылар дине йәки Күк Бүләктәренә табыныу культы — Меланезиялағы дини хәрәкәттә төркөмдө атау термины. Карго культында: меланезия халҡына тәғәйенләнгән көнбайыш тауарҙарын булдырған ата-бабалар рухына ышаналар. Аҡ тәнле кешеләр был әйберҙәрҙе намыҫһыҙ юл менән контролдә тота тип һанала. Карго культтарында, шул предметтар артһын өсөн, аҡ тәнле кешеләрҙең ғәмәлдәренә оҡшаш ритуалдар үткәрелә. Карго-культ — ул тылсымлы фекерләү сағылышы, шулай уҡ өсөнсө «Кларк законы» иллюстрацияһы өлгөһө булып хеҙмәт итә ала.
Ҡыҫҡаса күҙәтеү
Карго культтары теге йәки был формала XIX быуаттан башлап теркәлгән, әммә Икенсе донъя һуғышынан һуң айырыуса ныҡ таралыу алған. Культ ағзалары ғәҙәттә етештереү (производство) йәки коммерция әһәмиәтен тулыһынса аңламай. Уларҙың хәҙерге йәмғиәт, дин һәм иҡтисад тураһында төшөнсәләре фрагментар булырға мөмкин.
Иң билдәле карго культтарында кокос пальмаларынан һәм һаламдан осоу-ултырыу һыҙаттарының, аэропорттарҙың һәм радиовышкаларҙың «аныҡ күсермәләре» төҙөлә. Ғибәҙәт ҡылыусылар уларҙы, ошо ҡоролмалар йөк тейәлгән транспорт самолёттарын (рух илселәре тип иҫәпләнгән) йәлеп итеренә ышанып, төҙөй. Диндарҙар даими рәүештә «муштра» строевой уҡыуҙарын һәм, мылтыҡтар урынына ботаҡтарын файҙаланып, тәндәренә орден һүрәттәрен һәм «USA» яҙыуын төшөрөп, һуғыш марштарына оҡшаған ритуалдар үткәрә.
Тарихы
Каргоның тәүге культтары XIX быуат аҙағында һәм XX быуат башында теркәлә. Иң тәүгеһе — 1885 йылда Фиджиҙа барлыҡҡа килгән Туҡ хәрәкәте. Башҡа иртә культтар, нигеҙҙә, Папуа — Яңы Гвинея — төньяҡта Таро культы һәм Вайлалдың аҡылһыҙлығы — барлыҡҡа килгән.
Карго классик культтары Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында һәм унан һуң таралған була. Япон империяһына ҡаршы Тымыҡ океан компанияһы осоронда утрауға парашют ысулы менән күп йөк төшөрөлә, был утрауҙа йәшәүселәрҙең тормошон тамырынан үҙгәрткән. Сәнәғәт ысулы менән етештерелгән кейемдәр, консервалар, палаткалар, ҡорал һәм башҡа файҙалы әйберҙәр хәрбиҙәрҙе һәм утрауҙа йәшәүсе оҙатып йөрөүсе ҡунаҡсыл хужаларҙы тәьмин итеү маҡсатында барлыҡҡа килгән. Һуғыш аҙағында һауа базалары ташландыҡ хәлдә була, ә йөк («карго») башҡа килмәй.
Тауар алыу һәм һауанан төшөүсе парашюттарҙы, осоп килгән самолёттарҙы йәки караптарҙы күреү өсөн, утрауҙағылар һалдаттарҙың, моряктарҙың һәм лётчиктарҙың эштәрен ғәмәлдәрен оҡшатып ҡабатлайҙар (имитация). Улар ағастан төҙөлгән контроль-диспетчер вышкаларында торған булып, кокос яртыһынан яһалған наушниктарҙы ҡолаҡтарына ҡуйған. Улар ағастан төҙөлгән осоу-ултырыу һыҙатында торған килеш ултыртыу сигналдары биргән. Улар был һыҙаттарҙы һәм маяҡтарҙы яҡтыртыу өсөн факелдар ҡабыҙған. Ғибәҙәт ҡылыусылар, сит ил кешеләре бындай байлыҡ етештерә алған берҙән-бер йән эйәләре менән айырым бәйләнештә булған, тип ышанған.
Утрауҙа йәшәүселәр ысын ҙурлыҡтағы самолёттар, самолёттарҙы йәлеп итеү өсөн осоу-ултырыу һыҙаттары төҙөйҙәр. Ахыр сиктә, был һоҡланғыс йөк тейәгән «илаһи» самолёттар әйләнеп ҡайтыуына килтермәгәнлектән, улар һуғышҡа тиклем элекке дини ҡараштарынан бөтөнләй баш тартып, аэродромдарға һәм самолёттарға ентекләберәк баш табына башлай.
Һуңғы 75 йылда карго культының күбеһе юҡҡа сыҡҡан. Әммә Танна утрауында (Вануату) Джон Фрумдың культы әле лә йәшәй. Шул уҡ утрауҙа Яохнанен ауылында шул уҡ атама йөрөткән Эдинбург герцогы принц Филиппҡа табыныу динен тотҡан ҡәбилә йәшәй.
Термин Калифорния технология институтында әйтелгән һәм һуңынан «Самолётҡа табыныусылар фәне» тип аталған физик Ричард Фейнмандың телмәренән ҙур билдәлелек ала, һуңыраҡ ул «Һеҙ, әлбиттә, шаяртығыҙ, мистер Фейнман» китабына инде. Үҙ телмәрендә Фейнман самолётҡа табыныусыларҙың аэродром күренешен тергеҙеүен, бамбук таяҡсаларынан «антенналар» ҡуйылған наушниктар ҙа кейәләр, әммә самолёттар ултырмай. Фейнман ҡайһы бер ғалимдарҙы (атап әйткәндә, психологтарҙы) самолётҡа табыныусылар менән сағыштырған, улар, уның фекеренсә, йыш ҡына ысын фәндең бөтә тышҡы атрибуттары булған тикшеренеүҙәр үткәрә, ләкин ысынында иһә псевдофәнгә хеҙмәт итә, хуплауға ла, ихтирамға ла лайыҡ булмаған тикшеренеүҙәр алып бара.
Хәҙерге ваҡытта «карго-культ» тигән төшөнсә йыш ҡына күсмә мәғәнәлә ҡулланыла: ниндәйҙер кеше йәки йәмғиәт, уларҙың фекеренсә, уңышҡа илтә алырлыҡ бер тәжрибә үҙләштерә, ләкин быны эске логикаһын аңламайынса, тышҡы яҡтан ғына, йәки аңлы рәүештә уның менән иҫәпләшмәйенсә эшләй.
Политолог Екатерина Шульман «кире карго-мәҙәни» төшөнсәһен индерә — ул структураһы башҡа илдәрҙән йыйылған, ләкин юғары дәрәжәле имитация кеүек ҡоролған һәм төп нөсхәнән күпкә насарыраҡ булған ижтимағи институттарға ҡарата ҡулланыла. Шул уҡ ваҡытта чиновниктар тарафынан уларҙың эше өсөн яуаплы булған төшөнсәләрҙең логик алмаштырылыуы — уларҙың имитацияһы насар эшләгәнлектән, алдынғы йәмәғәт институттарының эш принциптары йыш ҡына ялған тип иғлан ителә.
Джон Фрум
Яңы Гебриды архипелагындағы Танна утрауында (1980 йылдан алып Вануату исемен йөрөтә) тағы бер яҡшы билдәле культ әлегәсә йәшәй. Культтың төп фигураһы — Джон Фрум исемле мессия. Джон Фрум тураһында тәүге телгә алыу рәсми документтарҙа 1940 йыл менән билдәләнгән, әммә, был мифтың йәш булыуына ҡарамаҫтан, Джон Фрум ысынлап та булғанмы, юҡмы икәне бер кемгә лә билдәле түгел. Легендаларҙың береһе уны ялтырауыҡлы ҡара төймәле пальто кейгән буйы оҙон булмаған нәҙек тауышлы, аҡһыл сәсле кеше итеп һүрәтләй. Ул, сәйер пәйғәмбәрлектәр ҡылып, халыҡты миссионерҙарға ҡаршы күтәрер өсөн бар көсөн һалған. Ахыр сиктә ул, үҙенең триумфаль икенсе килеүен вәғәҙә итеп, бик мул «йөк» оҙатылыуында, «тәүбабаларына әйләнеп ҡайтҡан». Уның ахырызаманды күҙаллауцында «бөйөк һәләкәт» күренә: тауҙар ҡолар һәм үҙәндәр ҡапланыр (Тәүрат|Ис|40:4): «Һәр үҙән дә тултырылыр, һәр тау һәм ҡалҡыулыҡ та тәпәшләнер…», ҡарттар йәнә йәшәрер, сирҙәр юҡҡа сығыр, аҡ тәнле кешеләр утрауҙан мәңгелеккә ҡыуылыр, ә «йөк», һәр кем күпме теләй, шулай алырлыҡ күп булып килер.
Джон Фрумдың бер пәйғәмбәрлегенән күренеүенсә, икенсе тапҡыр килгәнендә ул үҙе менән кокос сәтләүеге һүрәтләнгән яңы аҡса алып киләсәк. Шуға бәйле, барыһы ла аҡ тәнле кеше валютаһынан ҡотолорға тейеш. 1941 йылда был халыҡ араһында аҡсаның самаһыҙ күп тотонолоуына килтерә; барыһы ла эш ташлай, һәм утрау иҡтисадына ҙур зыян килтерелә. Колония хакимиәте ҡотҡо таратыусыларҙы ҡулға алған, әммә бер ғәмәл дә Джон Фрумдың культын тамырынан бөтөрә алмаған.
Һуңғараҡ Джон Фрум — Америка батшаһы, тигән яңы доктрина таралған. Америка армияһында ҡара тәнле кешеләрҙең барлыҡҡа килеүе урындағы халыҡтың ышаныуҙарын нығытҡан ғына.
Артабан миф үҙгәртелә һәм Фрум "АҠШ-тың тәбәнәк буйлы булмаған короле"нән "Көньяҡ Американың оҙон буйлы кешеһе"нә әүерелә.
Джон Фрум 15 февралдә кире ҡайтасаҡ, тип иҫәпләнә, әммә ҡайтыу йылы билдәһеҙ. Йыл һайын 15 февралдә дин тотоусылар уны сәләмләү өсөн дини тантанаға йыйыла. Ул әлегә ҡайтып етмәгән, әммә улар төшөнкөлөккә бирелмәй.
Азов районы
Азо́в райо́ны (Азовский районы) — Рәсәй Федерацияһы Ростов өлкәһе составындағы муниципаль район.
Карго культы
Джон Фрум
Намбас исемле кеше культтың беренсе руханийы булған. Намбас үҙенең мессияһын «Джон» тип кенә атаған һәм, уның менән даими рәүештә «радио» аша һөйләшеп тороуын иҫбатлаған. Был шулай булған: биленә һылашып торған сым менән ураған бер ҡарсыҡ трансҡа киткән һәм осраҡлы һүҙҙәр йыйылмаһын әйтә башлаған, һәм Намбас һуңынан, йәнәһе, был Джон Фрум һүҙҙәре тип аңлатҡан. Намбас уның культын тикшерергә килгән операторҙар тураһында Джон Фрум алдан «радионан» «иҫкәрткәнен» белдергән. Натурлист Дэвид Аттенборо «радио»ға ҡарарға рөхсәт һораған, ләкин аңлайышлы сәбәптәр арҡаһында уның үтенесе кире ҡағылған.
Карго культтарының башҡа миҫалдары
XIX быуат аҙағында индейҙар менән инглиз-американдарҙың (Anglo-Americans) бәйләнешендә шундай мәҙәнилек, рухтарҙың бейеүе, барлыҡҡа килә. Паюте халҡының Вовока пәйғәмбәре, билдәле бер рәүештә бейеһәң, тимер юлы буйлап ата — бабалар ҡайтасаҡ, ә яңы ер аҡ кешеләрҙе ҡаплаясаҡ, тип вәғәзләгән.
Азов районы
Район үҙәге — Аҙау (Азов) ҡалаһы (район составына инмәй).
Карго культы
Карго культтарының башҡа миҫалдары
Вьетнам һуғышы ваҡытында хмонг халҡының бер өлөшө, камуфляж кейемендә хәрби джип руле артында ултырып килеп, тиҙ арала Ғайса Мәсихтең икенсе тапҡыр килеүенә һәм уларҙы изге ергә (земля обетованная) алып китеренә ышанған.
1896—1897 йылдарҙа Машон һәм Матабеле күтәрелештәре тарихы дауамында Көньяҡ Родезияла инглиз колонизацияһына ҡаршы карго-культты хәтерләткән мессиан инаныуҙары барлыҡҡа килә. Күтәрелеш лидерҙарының береһе жрец Мквати һәм уның көрәштәштәре, яугирҙәре европалыларҙы үлтерергә тейеш, ләкин уларҙың әйберҙәрен алырға тейеш түгел, тигән принципты ҡәтғи яҡлай.
Азов районы
Географияһы
Район тәбиғәт ландшафты бик бай. Бында көньяҡ рус далаһы, диңгеҙ яры буйы райондары, дон дельтаһының ҡурсаланған участкалары бар. 1884 йылда районда Александров урманы ултыртылған
Карго культы
Карго культтарының башҡа миҫалдары
Ҡайһы бер Амазонка индейҙары ағастан кассета аудиоплеерҙар моделен ҡырҡып алған, улар ярҙамында рухтар менән һөйләшкән.
Азов районы
Тарихы
XVIII быуат һуңында — XIX быуат башында Аҙау диңгеҙе буйҙарына Украина һәм Үҙәк Рәсәй губерналарынан күсеп килгән кешеләргә күпләп ултырырға рөхсәт бирелгән. Далала һәм яр буйында бик күп ауыл һәм утарҙар барлыҡҡа килгән.
XIX быуаттың икенсе яртыһында Аҙау ҡалаһы тирә-яғы народниктар эшмәкәрлегенең иң эре үҙәктәренең береһенә әүерелгән. 1905—1907 йылдарҙағы революция йылдарында Аҙау диңгеҙе буйы ауылдары буйлап крәҫтиәндәр сығышы тулҡыны йәйелгән. Аҡ гвардия ғәскәрҙәрен тар-мар иткәндән һуң, 1920 йылдың 1 мартында Аҙау яры буйында Совет власы урынлаштырыла.
Азов районы 1924 йылда — башта Донской округы, һуңғараҡ Таганрогский округы составында барлыҡҡа килгән. 1935 йылда район Ростов өлкәһенең Азов, Александровский районына һәм Һамар райондарына бүленгән. 1962 йылда Азов районы Ростов өлкәһенең Александровский районы һәм Батайский районы территориялары иҫәбенә эреләтелгән, ә 1963 йылда — Ростов өлкәһенең Һамар һәм Аҡсай райондары иҫәбенә эреләтелгән.
1928 йылда Азов районында Төньяҡ Ҡаф тауы территорияһында тәүге машина-трактор станцияһы (Александровский МТС-ы) барлыҡҡа килгән.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, 1942 йылдың авгусынан 1943 йылдың 8 февраленә саҡлы, район территорияһы немец-фашист баҫҡынсылары ҡулында булған.
Халҡы
Ростов өлкәһендә Азов районы халыҡ һаны буйынса иң эре район булып тора.
Районда 20-нән артыҡ милләт вәкиле йәшәй.
Муниципаль-территориаль ҡоролошо
Азов районында 18 ауыл биләмәһе составына ингән 99 тораҡ пункт бар:
Иҡтисады
Азов районы территорияһында бер нисә эре сәнәғәт предприятиеһы бар. Шуның иң эреһе — «Кока-Кола Эйч Би Си Евразия» — алкоголһеҙ эсемлектәр эшләп сығарыуға махсуслашҡан.
Археологияһы
Елизаветинская станицаһы (Ростовская область) янында Төньяҡ-Көнсығыш Аҙау буйында б.э.т. VI III быуаттарҙа скиф ырыу-ҡәбилә юғары ҡатламының ставкаһы һәм административ, сауҙа һәм һөнәрселек үҙәге булған 44 га майҙанлы Елизаветовский ҡаласығы (Танаис ҡалаһы — 20 га) бар. Ҡаласыҡ эргәһендә ҡурғандар һәм ҡәберлектәр булған, шуларҙан иң билдәлеһе — «Биш туған» ҡурғандар төркөмө.
Палеонтологияһы
Аҙау диңгеҙенең Таганрог ҡултығы ярында, Азов районының Семибалки ауылы эргәһендә плейстоцен эпохаһына ҡараған палеонтологик урын бар. Эоплейстоцен аҙағы тип эре ҡондоҙ-трогонтерия, тамань филе, эре ат, эласмотерия, гомотерия, гиена, эре мышы, ҡатмарлы мөгөҙлө болан, антилопа, ҡыҫҡа мөгөҙлө зубрҙың ) һәм ваҡ һөтимәрҙәрҙең бер ерҙә бик һирәк осраған дәүере билдәләнә. Табылдыҡтар морозовский горизонтына, черевичанский фазаһына һәм юғарғы черевичанский ассоциацияһына (тамань фаунистик комплекс) ҡарай. Табылдыҡтарҙың геологик йәше иң боронғо кешенең тормош көтөү эҙҙәренә юлығыу мөмкинлеген бирә, сөнки сирек (четвертичный) периоды башында дала зонаһында тереклек иткән көтөүҙә йәшәгән үлән менән туҡланыусы ҡырағай йәнлектәр кешегә йән аҫырау мөмкинлеге биргән тиергә кәрәк. Семибалка табылдыҡтары Аҙау тарих-археология һәм палеонтология музей-ҡурсаулығында һаҡлана.
Иҫтәлекле урындары
Азов районы территорияһында региональ әһәмиәтле (тарих, архитектура, монументаль сәнғәт) мәҙәни мираҫ объекттары бар. Мәҙәни мираҫ объекттары түбәндәге тораҡ пункттарында урынлашҡан:
Федераль әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты — Елизаветинская станицаһы эргәһендәге б.э.т. V—III быуатҡа ҡараған Елизаветово ҡаласығы.
Дилма Русеф
Биографияһы
1964 йылда хәрби түңкәрелеш барышында президент Жуан Гуларт властан ҡолатылғандан һуң Дилма сәйәсәт менән әүҙем ҡыҙыҡһына башлай. 1967 йылда Бразилия социалистик партияһының йәштәр ойошмаһы, ә һуңынан уның радикаль фирҡәһе — «Милли ҡотҡарыу командаһы» составына инә. Был фирҡә илдәге хәрби диктатураға ҡаршы ҡораллы көрәш идеяларын яҡлап сыға. Бер нисә йыл дауамында Дилма йәшерен ҡораллы ойошмалар составында була, әммә туранан-тура хәрби хәрәкәттә ҡатнашмай.
1970 йылда Русеф ҡулға алына һәм төрмәгә ябыла. Бында уны туҡмағандар һм электрошок менән язаға тартырғандар.
1980-се йылдарҙа кандидатлыҡ эшен яҙа башлай, әммә уны яҙып бөтмәй. Был ваҡытта Дилма Русеф яңынан «һул» ойошмалар менән мөнәсәбәтен ҡайтара, һәм Демократик эшселәр партияһының кәңәшсеһе булып китә.
2010 йылда Бразилия президентына кандидат була һәм һайлауҙар кампанияһы барышында аграр һәмр сәйәси реформалар үткәреү өсөн сығыш яһай, раса квоталарын , ирекле дин тотоуҙы һәм бер енесле граждан союздарын яҡлай , үлем язаһына һәм еңел наркотиктарҙы легализациялауға ҡаршы була.
2014 йылда йәнә президентҡа кандидатураһын тәҡдим итә. 2014 йылдың 5 октябрендә уҙған беренсе турҙа 41,6 % тауыш йыйып икенсе турға үтә, бында уның көнәркәше булып Бразилия социал-демократик партияһынан кандидат Аэсио Невес була. Икенсе турҙа Дилма Русеф 51,6 % тауыш йыйып йәнә президент итеп һайлана.
Шәхси тормошо
Дилма ике тапҡыр кейәүҙә була, хәҙер айырылышҡан. Икенсе никахтан ҡыҙы бар.
2009 йылда Дилма Русеф яман шеш ауырыуынан дауалана.
Русеф инглиз, француз һәм испан телдәрендә ирекле һөйләшә.
Уй районы (Пермь крайы)
Уй районы (Уинский район) — Пермь крайының административ районы, уның территорияһында Уй муниципаль округы булдырылған. Административ үҙәге — Уй ауылы.
Майҙаны — 1555 км². Халҡы — 10292 кеше (2019).
Кесе Ватса
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Уй районы (Пермь крайы)
Урмандарының күплеге менән һиҙелерлек айырыла — 50 проценттан ашыу майҙаны ағастар менән ҡапланған. Милли составы (2007 йыл): урыҫтар — 63,9 %, татарҙар — 33,4 %.
Географияһы
Район Пермь крайының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Төньяҡта — Көңгөр һәм Урҙа райондары, көнсығышында — Урҙа, көньяҡта — Октябрьский һәм Чернушин, көнбайышта — Барҙа районы менән сиктәш. Райондың майҙаны 1555,3 км2.
Райондың төп һыу артерияһы — Ирән йылғаһы (Сылва йылғаһының һул ҡушылдығы), уның ҡушылдыҡтары күп, шуларҙың иң ҙурҙары — Сып, Аспа, Телес.
1917 йылға тиклем
Боронғо замандарҙа Уй районы территорияһына нигеҙҙә фарсы сығышлы булған әйберҙәр килеп эләккән. Мәҫәлән, Суда ауылында 1954 йылда VII быуатта Көнсығыш Иранда яһалған көмөш һауыт табылған.
1649 йылда Көңгөр өйәҙе ойошторола. 1737 йылда өйәҙ Ҡазан губернаһының Пермь провинцияһына үҙгәртелә. 1797 йылда Пермь губернаһы ойошторола, ә уның составында — Уҫы өйәҙе, һәм райондың бөтә территорияһы Уҫы буйһоноуында булып сыға.
Уҫы өйәҙе составында Екатерина II заманында уҡ Ирән йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары буйлап йәшәгән урыҫ булмаған халыҡтар өсөн Иштерәк улусы ойошторолған. Уға түбәндәге ауылдар инә: Чайка, Ураҙмәт, Иштерәк, Янапай, Бикбаи (улус үҙәге), Барсаи, Мерекаи, Телестамаҡ, Басин, Сульмаш, Константиновка.
1917 йылдан һуң
Судин районы 1926 йылдың 15 сентябрендә Уй районы тип үҙгәртелә.
Уй районы 1931 йылдың 10 июнендә бөтөрөлә, уның территорияһы Урҙа районы составына инә.
Уй районы 1935 йылдың 25 ғинуарында ҡабаттан ойошторола.
1963 йылдың 1 февралендә район бөтөрөлә, уның территорияһы Чернушинский районында составына инә, ә 1965 йылдың 12 ғинуарында Урҙа районы составына ҡушыла.
1966 йылдың 30 декабрендә РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән Уй районы ойошторола, үҙәге — Уй ауылында тәғәйенләнә.
Халҡы
2007 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Уй районында ағымдағы иҫәп мәғлүмәттәре буйынса 13,5 мең кеше йәшәгән. Урыҫтар — 63,9 % (8540 кеше), татарҙар — 33,4 % (4468 кеше), башҡорттар — 1,4 % (191 кеше), украиндар — 0,2 % (32 кеше), башҡа — 1,1 % тәшкил иткән.
Территориаль-муниципаль ҡоролошо
2019 йылда бөтөрөлгәнгә тиклем Уй муниципаль районында 5 ауыл биләмәһе булған.
Тораҡ пункт төшөрмәләрендә муниципаль берәмек күрһәтелгән
Иҫке Собханғол ауыл Советы (Бөрйән районы)
Иҫке Собханғол ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы муниципаль берәмеге, «Башҡортостан Республикаһында сиктәр, статус һәм муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре тураһында Закон»ға ярашлы — ауыл биләмәһе статусына эйә. 2008 йылда Яңы Собханғол ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә.
Тарих
Башҡортостан Республикаһының 19.11.2008 йылғы № 49-З һанлы «Башҡортостан Республикаһының, айырым ауыл советтарының берләшеүе һәм ауыл биләмәләренең тапшырылыуына бәйле, административ-территориаль ҡоролошонда үҙгәрештәр тураһында» Закон, ст.1 әйтә : "Бөрйән районы буйынса Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәр индерергә: 16):
администрация үҙәген Иҫке Собханғолда ҡалдырып, «Иҫке Собханғол» исемен һаҡлап, Иҫке Собханғол һәм Яңы Собханғол ауыл советтарын берләштерергә. Яңы Собханғол ауыл Советы составындағы Яңы Собханғол, Иҫке Мөсәт ауылдарын Иҫке Собханғол ауыл Советы составына индерергә.
Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауыл Советы сиктәрен күрһәтелгән схематик картаға ярашлы раҫларға.
Яңы Собханғол ауыл Советын иҫәптән төшөрөргә
Грюнбах (Саксония)
Грюнбах (Саксония) (Grunbach) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1806 кеше йәшәй. Майҙаны — 27,53 км2. Диңгеҙ кимәленән 700-830 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 8223 һәм автомобиль коды V.
Свинуха (Мачеха ҡушылдығы)
Свинуха  — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мачеха йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бузулук. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Урта Кардаил
Урта Кардаил — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кардаил йылғаһының уң ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бузулук. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҙау хәрби флотилияһы моряктарына һәйкәл
Аҙау хәрби флотилияһы моряктарына һәйкәл  — Ростов өлкәһенең Аҙау ҡалаһындағы һәйкәл. 1975 йылдың май айында йылға вокзалы янында ҡуйылған. Регион әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.
Тарихы
Аҙау хәрби флотилияһы моряктарына һәйкәл Аҙау ҡалаһының тарихи Үҙәк районында диңгеҙ вокзалы янында ҡуйылған. Һәйкәл постаментҡа ҡуйылған торпедалы катерҙан ғибәрәт. Был монумент халыҡ депутаттары ҡала Советының башҡарма комитеты ҡарары буйынса ҡуйылған.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Таганрог ҡалаһы 680 көн немец баҫҡынсылары ҡулында булды. 1941 йылдың октябренән алып 1942 йылдың июль айына тиклем Аҙау ҡалаһында Аҙау хәрби флотилияһының айырым Дон отряды урынлашҡан була. Отряд Дон тамағын һәм Таганрог ҡултығының яр буйын һаҡлай. Дон отряды составында 10-сы һанлы «Тыуған ил өсөн» бронепоезды, йылға тупсы кәмәләре, ҡарауылсы катерҙар дивизионы, 661-се яр буйы батареяһы, 40-сы айырым артиллерия дивизионы була. Айырым Дон отряды моряктары араһында Советтар Союзы Геройы Цезарь Куников була.
Аҙау хәрби флотилияһы хәрбиҙәре 1943 йылдың 30 авгусында Таганрог районында хәрби диңгеҙ десанты төшөрәләр. Моряктар, Дон дельтаһы ҡылымыҡтары буйлап оккупацияланған территориялар эргәһендә еңел караптарҙа хәрәкәт итеп, үҙҙәренең һуғыш хәрәкәттәре менән ҡаланы азат итеүгә ярҙам итәләр. Аҙау һәм Аҙау районын немецтәр оккупациялағандан һуң, Аҙау хәрби флотилияһын Ҡара диңгеҙ яр буйына Новороссийск ҡалаһы янына күсерәләр. Бында Станички районында (Мысхако мороно) «Кесе ер» плацдармы өсөн һуғыштар барған була.
Һуғыш йылдарында Аҙау хәрби флотилияһының 1500-кә яҡын морягы ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнә. Улар араһында Советтар Союзы Геройҙары була. Һуғыштан һуң 3-сө Аҙау мәктәбенең ихатаһында Советтар Союзы Геройы Куников Цезарь Львовичтың бюсы ҡуйыла.
Аҙау хәрби флотилияһының айырым Дон отряды маряктары батырлығы хөрмәтенә монумент 1975 йылдың 7 майында асыла.
Һүрәтләмә
Һәйкәл бейек бетон постаментҡа ҡуйылған ысын торпедалы катерҙан ғибәрәт. Бындай катерҙарҙа Аҙау хәрби флотилияһының Дон отряды моряктары һуғыша. Һәйкәлдең авторҙары — архитекторҙар А. Иванов һәм Г. Стульцев. Һәйкәлдең постаментында яҙыу яһалған: «Тымыҡ Дон яр буйына мәңгелек якорға һин Аҙау хәрби флотилияһының 1941—1942 йылдарҙағы дәһшәтле, ҡаты һуғыштары иҫтәлегенә ҡуйылғанһың».
Кесе Вохта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Грюнхайн-Байерфельд
Грюнхайн-Байерфельд (Grunhain-Beierfeld) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 6253 кеше йәшәй. Майҙаны — 22,26 км2. Диңгеҙ кимәленән 505 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 8344 һәм автомобиль коды ASZ.
Ирҙәр гимназияһы (Аҙау)
Ирҙәр гимназияһы — Аҙау ҡалаһындағы мәктәп, Аҙау ҡалаһындағы тарихи ике ҡатлы бина, төбәк кимәлендәге мәҙәни мираҫ объекты.
Тарихы
Аҙау ҡалаһында ирҙәр гимназияһы 1877 йылда Император Александр II Указы буйынса Аҙау ирҙәр прогимназияһы булараҡ ойошторола. Революцияға тиклем Рәсәйҙә гимназиялар һәм прогимназиялар урта уҡыу йорттары булып иҫәпләнә. Һуңынан уға гимназия статусы бирелә. Уҡыу йортонда 8 йәштән 10 йәшкә тиклемге балалар уҡый. Гимназияла уҡыусылар динде, әҙәбиәтте һәм урыҫ телен, латин, грек, француз һәм немец телдәрен, математиканы, физиканы, тарихты һәм башҡа предметтарҙы өйрәнә. Гимназияла уҡыусыларҙың формаһы күк фуражканан, көмөш төймәле гимнастёрканан һәм ҡара салбарҙан тора. Фуражкала һәм ҡайыш айылында Аҙау гимназияһы баш хәрефтәре — «АГ» тигән яҙыу була. XIX быуаттың 90-сы йылдары башында Аҙауҙа ҡыҙҙар гимназияһы асыла. Хәҙерге ваҡытта был гимназия бинаһында педагогия колледжы урынлашҡан. ХХ быуаттың 20-се йылдарында Ирҙәр гимназияһы I (башланғыс кластар) һәм II баҫҡыс (өлкән кластар) Берҙәм хеҙмәт мәктәбе тип атала башлай. Мәктәптә хеҙмәт тәрбиәһенә ҙур иғтибар бирелә. Уҡыусыларҙың көндәлектәре булмай, улар урынына — хеҙмәт кенәгәләре. 1924 йылда мәктәпкә В. И. Ленин исеме бирелә. Бөйөк Ватан һуғышы алдынан был ҡалала берҙән бер уҡыу йорто була, ә һуғыш ваҡытында мәктәптә хәрби госпиталдәр урынлаша. Уҡыусылар санитарҙарға ярҙам итә, яралылар алдында концерт менән сығыш яһай. Һуғыштан һуң мәктәп тағы ла ҡалала берҙән-бер ун йыллыҡ мәктәп була. Хәҙерге ваҡытта бинала 1-се мәктәп эшләй.
XX быуаттың 70-80-се йылдарында мәктәптә В. И. Ленин исемендәге музей асыла. 2012 йылда мәктәп «һанлы быуат мәктәбе» мәғариф проекты ҡатнашыусыһы сертификатына эйә була.
Кесе Коряжемка
Кесе Коряжемка — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Коряжемка йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Альняшка
Альняшка — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы/ Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Беүә йылғаһының уң ярына тамағынан 141 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫкәртеүсе юл билдәләре
Иҫкәртеүсе юл билдәләре — техника менән идара итеүсене нинмәнәндер һаҡланыуҙы тәьмин итә һәм алдан саралар күрергә иҫкәртә, белешмә бирә.
Яугирлыҡ сәнғәте
Яугирлыҡ сәнғәте классификациялары
Яугирлыҡ сәнғәтенең төрҙәре бик күп. Уларҙы ике ҙур төркөмгә берләштерергә мөмкин: ҡорал ҡулланылған һәм ҡоралһыҙ. Яугирлыҡ сәнғәте алымдары: Яугирлыҡ сәнғәтен төрлө критерий буйынса берләштерергә була:
Донъя илдәренең яугирлыҡ сәнғәте
Яугирлыҡ сәнғәтен, ғәҙәттә, Көнсығыш Азия мәҙәниәте менән бәйләйҙәр, әммә ул башҡа халыҡтарға, илдәргә лә хас. Европала «тарихи европа яугирлыҡ сәнғәте» тип аталған алымдар киң таралған. Мәҫәлән, сават — француздарҙа аяҡтар ярҙамында һуғышыу. Ул — моряктар һәм урам һуғышсылары уйлап сығарған алым.
Америка индеецтары көрәшендә йола буйынса асыҡ ҡул алымы ҡулланыла. Гавайҙар борондан быуындар (терһәк, тубыҡ) менән һөжүм итеү сәнғәтен үҫтергән. Бразилияға Африканан килтерелгән ҡолдар уйлап сығарған Капоэйралағы атлетик хәрәкәттәр ҡатнаш һуғыш сәнғәтендә ҡулланыла.
Игнатенко Светлана Владиславовна
Игнатенко Светлана Владиславовна (20 декабрь 1956 йыл) — Рәсәй сәнғәт белгесе. 1979 йылдан М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейының ғилми, 1982 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1992 йылдан музей директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. 1996 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2003).
Биография
Светлана Владиславовна Игнатенко (ҡыҙ фамилияһы Евсеева) 1956 йылдың 20 декабрендә Өфөлә тыуған.
1979 йылда А. А. Жданов исемендәге Ленинград дәүләт университетының (сәнғәт тарихы кафедраһы) тарих факультетын тамамлай, (хәҙер — Санкт-Петербург дәүләт университеты). Университетты тамамлағандан һуң Петропавловск ҡәлғәһендәге Ленинград тарихы музейының рәсем бүлегенә һәм аспирантураға юллама ала, әммә һуңыраҡ Өфөгә эшкә ҡайта.
Өфөлә йәшәй һәм эшләй. М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары.
1997 йылдан республика, бөтә Рәсәй һәм төбәк күргәҙмәләрендә ҡатнаша («Сәнғәт белеме» бүлеге буйынса). Башҡортостан Республикаһы сәнғәте буйынса күп китап, каталогтар авторы
Ғаиләһе: тормош иптәше — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы, Рәсәй Федерацияһының Рәссамдар союзы ағзаһы, С. Н. Игнатенко, ике улы бар: Константин һәм Павел.
Күргәҙмәләре
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы, Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы ағзаһы, С. Н. Игнатенконың (һынлы сәнғәт) һәм БР атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының Рәссамдар союзы ағзаһы С. В. Игнатенконың (ғалимә) әҫәрҙәре күргәҙмәһе. 2011 г.
Петр I һәйкәле (Аҙау)
Петр I һәйкәле  — Ростов өлкәһе Аҙау ҡалаһындағы император Петр I һәйкәле. Һәйкәл 1996 йылда Петровск бульвары башланған ерҙә урынлашҡан.
Тарихы
Петр I һәйкәлен ҡуйыу идеяһы 1947 йылда тыуа. Ул саҡта ҡаланың генераль планын төҙөүсе Аҙау архитекторҙары Петр I һәйкәлен ҡаланың Баҙар майҙанында (хәҙерге III Интернационал майҙаны) ҡуйырға уйлайҙар.
Ростов өлкәһе Аҙау ҡалаһында Петр I һәйкәле 1996 йылдың 19 июлендә, Рәсәй Флотының 300 йыллығын байрам иткәндә асыла. Һәйкәл Мәскәү урамы алдынан Петровск бульвары башланған ерҙә урынлашҡан.
Һәйкәл өҫтөндә Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы, академик Олег Константинович Комов етәкселегендәге ижади коллектив эшләй. Авторлыҡ коллективы составында Комовтың ҡатыны Нина Ивановна, ҡаланың баш архитекторы В. Т. Фоменко була. Олег Константинович Комов 1995 йылда вафат була һәм Петр I статуяһы моделе өҫтөндә эште Комовтың уҡыусыһы, Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы Ковальчук Андрей Николаевич дауам итә.
Петрҙың бронза фигураһы Мытищи ҡалаһындағы художестволы ҡойоу заводында ҡойола. Һәйкәл скульптураһының бейеклеге 3 метр тәшкил итә. Постамент ҙур бөтөн гранит киҫәгенән эшләнгән. Гранит киҫәге Аҙауға Украинанан килтерелә. Постаменттың бейеклеге 2 метр тәшкил итә. Суйын пушка баш архитекторҙың эскизы буйынса «Донпрессмаш» заводында ҡойола.
Һәйкәл проектының дөйөм хаҡы уны эшләгән йылда 700 миллион деномина́цияланған һум тәшкил итә. Һәйкәлде төҙөүгә киткән сығымдарҙың бер өлөшөн ҡаланың эшҡыуарҙары ҡаплай.
Һүрәтләү
Олег Константинович Комов император Петрҙы герой-полководец итеп һүрәтләй. Батша бер ҡулы менән ҡыҫҡа көбәкле артиллерия орудиеһына таянған, уның ҡарашы йыраҡҡа төбәлгән. Петр батша үҙенең йәш сағындағы һымаҡ, уның ғәскәре ике аҙна буйы Аҙауҙы тупҡа тотҡан йылдағы кеүек һүрәтләнгән. Батшаға был ваҡытта 22 йәш тирәһе була. Уның ҡарашы нығытма яғына йүнәлгән. Батша тәжрибәһеҙ, ләкин маҡсатҡа ынтылышлы итеп күрһәтелгән.
Оҫта ҡорт
Оҫта ҡорт (Xylocopa valga) — Яңғыҙаҡ ҡорттар төрөнә ҡараған бал ҡорттары ғаиләһендәге Apidae бөжәк.
Биологик яҙма
Яры ҡанатлылар отрядының ысын бал ҡорттары ғаиләһенә ҡараған бөжәк. Кәүҙәһе 2,0—2,8 см оҙонлоҡта (ата ҡорттар вағыраҡ), ҡара төҫтә, күкһел—миләүшә ялтырауыҡлы, оҙон һирәк төктәр менән ҡапланған. Мыйығы өҫ яҡтан ҡара төҫтә, аҫтан — ерәнһыу. Ҡорһағы йомро. Ҡанаттары ялтыр, күкһел—миләүшә төҫтә, алғы ситтәре асыҡ төҫтә.
Үрсеүе
Ояһын ҡоро үҙағаста, иҫке ағас ҡаралтыларҙа һәм башҡа урындарҙа ҡора, уның күҙәнәктәренә тат, һеркә һәм йомортҡа һалына. Ҡарышлауыҡтары ҡурсаҡ көбөндә ҡурсаҡлана. Башҡортостан шарттарында йылына 1 быуын үҫә. Ҡарышлауыҡтары һәм йәш ҡорттар ҡышлай. Йәш ҡорттар яҙ көнө килеп сыға. Көндөҙ әүҙем.
Туҡланыуы
Ҡуҙаҡлылар, ирен сәскә һымаҡтар, роза һымаҡтарҙың таты һәм һеркәһе менән туҡлана. Үҫемлектәрҙе һеркәләндереүсе. Үҙағаста бөжәктең бер нисә ояһы булғанда уның структураһы боҙола.
Таралышы
Башлыса Көнбайыш һәм Үҙәк Евразияла, Африканың төньяғында таралған. Далала, урманлы далала, урман аҡландарында, урман ситтәре буйлап, торлаҡ янында тереклек итә. Башҡортостандың Урал алдында (Әлшәй, Баҡалы, Ғафури, Өфө, Саҡмағош райондары) осрай. Башҡортостандың һәм Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Әри (йылға)
Әри — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы һәм Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Беүәгә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.