cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Донда элемтә үҫеше тарихы музейы
Тарихы
Донда элемтә үҫеше тарихы музейы 2009 йылдың 6 майында ААО «Көньяҡ телекоммуникацион компанияның» («КТК») Ростов филиалында асыла. Музей заманса телекоммуникацион тармаҡҡа нигеҙ һалыусы Попов Александр Степановичтың 150-йыллыҡ юбилейына тап килтереп асыла,. Музей «КТК» ААО-ның Ростов филиалы етәксеһе Юрий Метла инициативаһы буйынса булдырыла.
Музейҙа элемтәселәр 120 йыл дауамында ҡулланған төрлө телефон техникаһы ҡуйылған. Номер йыймай торған тәүге телефондар, Беренсе һәм Икенсе донъя һуғышы элемтә саралары, радиостанциялар һ.б. ҡуйылған. Экспонаттар араһында Еңеүҙең 60-йыллығына музейға бүләк ителгән 1942 йылғы америка ялан телефоны бар.
Музейҙа Ростов өлкәһендә элемтәнең үҫеш тарихы менән танышырға мөмкин, ул 1885 йылдың апрелендә башланғыс ала. Был ваҡытта ҡала Думаһы ҡаланы телефон бәйләнеше менән тәьмин итергә була. Элемтә станцияһын 1886 йылдың 20 авгусында эшләтә башлайҙар. Беренсе станцияның һыйҙырышлылығы 60 номер тәшкил итә, 1913 йылға абоненттар һаны 3304 булып китә. Абоненттарҙы тоташтырыуҙы телефонистар башҡаралар. Телефон селтәрен эшләтеү менән К. Зигель фирмаһы шөғөлләнә.
2006 йылда, ҡалала телефон бәйләнешен асыу хөрмәтенә, ҡала администрация бинаһында бронза таҡтаташ ҡуйыла.
Ваҡыт үтеү менән районда элемтә үҫешә, уның һыйҙырышлылығы арта, белгестәр әҙерләү өсөн уҡыу йорттары асыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында 1 400-ҙән артыҡ элемтәсе белгес фронтҡа китә. Дондағы Ростовты азат итеү менән 1943 йылдың февралендә ҡалала элемтә эшләй башлай. Ваҡыт үтеү менән ҡалала бәйләнештең бөтә төрҙәре үҫешә: телефон, телеграф, радиобәйләнеш, Ерҙең яһалма юлдаштары аша космос бәйләнеше. Музейҙа барлығы 500 тирәһе экспонат бар: 1905 йылғы Siemens телефонынан алып хәҙерге кәрәҙле телефондарға тиклем. Музей стендына ҡуйылған фотографияларҙа ҡала телефонсыларын күрергә мөмкин. Элемтә үҫешенең беренсе йылдарында телефонсы итеп тик оҙон буйлы ҡыҙҙарҙы ғына алалар. Оҙон буйлы ҡыҙҙар оҙон ҡулдары менән телефон сымдары ярҙамында ҡулдан телефон айырғысҡа үрелә алалар.
Дон хәрби-тарихи музейы
Дон хәрби тарихи музейы  — хәрби тарих музейы. Дондағы Ростов ҡалаһында һәм Мясниковский районының Недвиговка утарында урынлашҡан.
Тарихы
Ростов хәрби тарих музейы 2006 йылда ҡарай килеүселәрҙе Рәсәй армияһы тарихы, уның дәүләт тормошонда роле менән таныштырыу маҡсатында булдырылған. Музейҙа күп һанда атыу ҡоралы, автомобиль техникаһы, танктар һәм Дон крайының хәрби тарихы менән бәйле башҡа экспонаттар ҡуйылған. Музей Беренсе донъя һуғышы, Бөйөк Ватан һуғышы, татар-монгол ябырылыуы осоро һәм башҡа ваҡиғаларҙы тергеҙеү менән шөғөлләнә.
Дондағы Ростов ҡалаһында музейҙың түбәһе ябыҡ өлөшөндәге экспозицияла хәрби башлыҡтарҙың фотографиялары, хәрби форма, көнкүреш предметтары, төрлө осорҙарҙағы урыҫ һалдатының ғәскәри кәрәк-ярағы һәм ҡорамалдары ҡуйылған. Экспонаттар иҫәбендә: мушкеттар, пистолеттар, автоматтар, винтовкалар, пулеметтар, минометтар, шпагалар, ҡылыстар, шашкалар һәм күп һанда төрлө төрҙәге хәрби техника. Ростовтан егерме километр алыҫлыҡтағы Недвиговка утарында асыҡ майҙансыҡта урынлашҡан музей экспозицияһында эре хәрби техника урынлашҡан. Бында шулай уҡ хәрби ангарҙар төҙөлгән, боронғо хәрби нығытма макеты эшләнгән.
Музей хеҙмәткәрҙәре тарихи-публицистик фильмдәр төшөрәләр. Улар иҫәбендә: «Февраль 43. Ростовты азат итеү», «Миус-фронтты өҙөү», «Ватандың ҡалҡан һәм ҡылысы» һәм башҡалар.
Төньяҡ-көнбайыш диалект
Төньяҡ-көнбайыш диалект (шулай уҡ көнбайыш диалект) — башҡорт теле диалекттарының береһе.
Таралыу ареалы
Башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалекты Башҡортостан Республикаһының Асҡын, Баҡалы, Балтас, Благовар, Благовещен, Борай, Бөрө, Бүздәк, Дүртөйлө, Йәрмәкәй, Илеш, Краснокама, Кушнарен, Ҡариҙел, Саҡмағош, Туймазы, Тәтешле, Шаран һәм Яңауыл райондарында, Татарстан Республикаһының Аҙнаҡай, Аҡтаныш, Баулы, Бөгөлмә, Минзәлә, Мөслим, Сарман, Әгерже, Әлмәт, Ютазы һәм башҡа райондарында, Пермь крайының Барҙы, Көйәҙе, Пермь, Уй, Чернушка һәм башҡа райондарында, һәм тағы ла Ырымбур өлкәһенең көнбайыш өлөшөндәге бер нисә торама пункттарҙа таралған.
Фонетика
Башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалектының төп фонетик билдәләре:
Башҡорт әҙәби телендә һымаҡ Ә|[ә] һуҙынҡыһы [к] һәм [т] тартынҡыларынан башланған беренсе ижектәрҙә ҡулланыла: әҙәби телдә «кәрәк» (надо) к[ә]р[ә]к — диал. к[ә]р[ә]к; әҙәби телдә «кәштә» (полка) к[ә]шт[ә] — диал. к[ә]шт[ә] һ. б.
Түбәнге ағиҙел-ыҡ һәм ҡариҙел һөйләштәрендә, шулай уҡ минзәлә һәм бөгөлмә башҡорттарының телдәрендә, башҡорт әҙәби телендә Ҙ|[ҙ] тартынҡы хәрефе менән билдәләнгән ð өнө актив рәүештә ҡулланыла:
Ҡариҙел һөйләшендә шулай уҡ артабанғылар таралған:
Ғәйнә һөйләшендә шулай уҡ таралыу алғандар:
Грамматика
Башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалектының төп грамматик билдәләре :
Зыярат
Зыярат (ғәр.) — үлгән кешеләрҙе күмә торған урын; ҡәберлек (мосолман зыяраты).
Зыярат, ғәҙәттә, башҡорт ауылының эргәһендә, асыҡ ерҙә йәки ҡайынлыҡ янында, күп осраҡта ҡалҡыу ерҙә урынлашҡан була.
Борон зыяратты ҡәҙерләп тәрбиәләп кенә торғандар. Зыяратты бөтә ауыл бер булып ҡойма менән уратҡан. Имән бағаналарға һәр кем үҙенең тамғаһын кирткән. Зыяраттағы ағастарҙы ҡырҡыуҙан һаҡлап, тәрбиәләгәндәр. Зыярат ере башҡорт халҡында изге ер булып һанала. Унда ҡәбер тупрағына баҫырға, төкөрөргә ярамай. Ҡысҡырып һөйләшеү, көлөшөү ҙә ҡәтғи тыйыла.
Башҡорт халҡында зыярат менән бәйле тағы ла күп кенә тыйыуҙар йәшәп килә. Мәҫәлән, «Зыяратҡа бармаҡ төртөп күрһәтмә, бармаҡ серей», «Зыярат эргәһенән үткәндә теш күрһәтергә, ауыҙ асырға ярамай». Ауырлы ҡатындарға зыяратҡа барырға ярамай, сөнки аяғына ҡәбер тупрағы йәбешһә, баланың ғүмере ҡыҫҡа була йә үле тыуа. Ҡатындарға зыяратҡа инергә ярамай. Бала-сағаға, ҡыҙҙарға зыяратҡа инергә рөхсәт.
Зыяратта ҡәберҙе мәрхүмдең буйына ҡарап ҡаҙалар. Ир кешегә кендек тиңенән дә ярай, ҡатындарға түш тиңенән ҡаҙыла. Соҡорҙоң ҡибла яғынан кеше һыймалы, ултырғанда, башы теймәҫлек уйым яһала (уны ләхет алыу тиҙәр).
Пурум-Сабун
Пурум-Сабун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сарм-Сабун йылғаһының уң ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 114 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Зыярат
Әүлиә кеше ерләнгән зыярат изге зыярат булып һанала.
Пурум-Сабун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зыярат
Яҡты донъянан киткән яҡындарын, туғандарын иҫкә алыу өсөн халыҡ зыярат ҡыла. Зыярат итеү (йәки ҡылыу) — 1) күрергә, ҡарарға, хәл белергә барыу . Был урынды бер нисә тапҡыр зыярат итеп, бөтә ҡанундарын… үҙләштереп бөткән извозчиктар аттарын урынлаштырып, арбаларындағы нәмәләрен бушата башланы (Имай Насыри); 2) изге урынды йәки нәмәне барып күреп, дини йола атҡарыу. ''Бер нисә көндән Сәмәрҡәндҡә оҙаталар икән. Ана шунда зыярат ҡылырға, ҡарай барырға мөмкин тинеләр'' (Сәғит Агиш). Зыярат ҡылыу ҙур сауап һанала.
Һылтанмалар
http://www.pandia.ru/text/77/113/135.php
Канн
Ка́нн, Канн   йәки Кан  (Cannes, , Canas) — Францияның Прованс — Альп — Лазурный Берег (Зәңгәрһыу Яр) төбәгенең, көньяҡ-көнсығышындағы ҡала һәм коммуна. Приморье Альпы департаменты, Грас округы, Канн-1 һәм Канн-2 кантондары. Зәңгәрһыу Ярҙың иң билдәле һәм популяр курорттарының береһе булып тора. Үҙенең йыл һайын үтә торған кинематография фестивале менән билдәле. 2011 йылдың ноябрендә G-20 алтынсы саммитын ҡабул итте.
Исемдең Кан вариантын ҡулланғанда (французса әйткәндә, таҙа, танау өнө [а] менән түгел), һәм уны айырыр кәрәк Кан (Caen, норманд. Caën Cadomum французса танау өнө менән [ɑ̃] әйтеү) — Францияның төньяҡ-көнбайышындағы ҡала һәм коммуна, Кальвадос департаменты префектураһы (административ үҙәге).
Коммунаның майҙаны — 19,62 км², халҡы — 70 кеше 610 (2006) тотороҡланыу тенденцияһы менән: 73 603 кеше (2012), халыҡ тығыҙлығы — 3751,4 кеше/км².
Атамаһы
Нигеҙ һалынған осорҙа ҡала Эгитна тип аталған. Һуңғараҡ, б. э. X быуатында Канн бейеклек мәғәнәһенә эйә — Кануа тип йөрөтөлгән. Шулай уҡ Кануа исеме «canna» үҫемлегенән барлыҡҡа килгән, тигән фараз бар.
Исемдең Кан вариантын ҡулланғанда (французса, танау өнө [а] менән түгел, таҙа әйтелә), һәм уны айырыр кәрәк Кан (Caen, нормандса Caën Cadomum французса танау өнө менән [ɑ̃] әйтеү) — Францияның төньяҡ-көнбайышындағы ҡала һәм коммуна, Кальвадос департаменты префектураһы (административ үҙәге).
Французса атамаһы ҡалҡыулыҡта яңғыраған бик боронғо ҡалалар исемлегенә ингән (яҡынса «а» тигән танау тауышы менән); уны Нормандиялағы Кан ҡалаһы менән бутарға кәрәкмәй, шулай ҙа урыҫ ҡолағына оҡшаш яңғырай.
Ҡаланың ранцузса атамаһы (Cannes) [кан] (танау менән түгел, таҙа «а» өнө) менән әйтелә; уны Нормандиялағы «ã» танау әйтелешле Кан (Caen) ҡалаһы менән бутарға ярамай, әммә рус ҡолағына бик оҡшаш яңғырай.
Тарихы
Б. э. 69 йылда — дүрт император йылында — Эгитна Отон менән Вителлий ғәскәрҙәре араһындағы аяуһыҙ бәрелештәр башланған. 891 йылда ҡаланы сарациндар баҫып алған. Кануа (Canua) исемен алған ҡала X быуат аҙағына тиклем уларҙың власы аҫтында ҡалған.
1035 йылда төҙөлгән ҡәлғә төбәктә килеп ултырған монахтарға уны уңышлы обороналарға мөмкинлек биргән. 1530 йылда ҡала сиркәү хакимлығы аҫтынан сыға һәм сағыштырмаса бойондороҡһоҙлоҡ ала. Канн Прованстан ситтә XIX быуатҡа тиклем аҙ билдәле булған.
1834 йылда инглиз канцлеры лорд Генри Питер Брум Италияға барышлай ваба эпидемияһы арҡаһында Канн ҡалаһында ҡалырға мәжбүр була. Лорд Брум был француз ҡаласығының матурлығына, уның күгенә, йомшаҡ климатына шул тиклем хайран ҡала, хатта Канн ҡалаһында йорт төҙөргә ҡарар итә. Күп инглиз аристократтары уның үрнәгенә эйәргән. Оҙаҡламай Каннды үҙҙәре өсөн Рәсәй империяһының бай подданныйҙары ла аса. 1879 йылда Александр II батша улдары Сергей һәм Павел менән бергә ҡалаға императрица Мария Александровна килгән. 1888 йылда Ги де Мопассан Канн тураһында былай тип яҙа: «Принцтар, принцтар, бөтә ерҙә лә шаһзаттар».
Геральдикаһы
Канн ҡалаһының гербы зәңгәр геральдик ҡалҡандан ғибәрәт, диагональ буйынса уны көмөш пальма ботағы киҫеп үтә, уның ике яғында ла ике алтын ләлә урынлашҡан.
Заманында Лерин аббатлығының зәңгәр ҡалҡанда көмөш пальма һынланған гербы бар ине, риүәйәткә ярашлы, изге Арелат Гонораты йыланды пальма ботағы менән ҡыуып сығарған. 1030 йылда, аббатлыҡҡа Канн ерҙәрен бүләк иткәс, гербта Canna һүҙенән «C» һәм abbatia һүҙенән — «A» хәрефтәре һынланған. 1633 йылда консулдар, король вәкиле (Melchior Mitte de Chevrières) ризалығы өсөн, хәрефтәрҙе король лилиәләре һүрәтенә үҙгәрткән. 1696 йылда (Charles d'Hozier) Франция гербтарының Ҙур йыйынтығында беренсе тапҡыр Канндың хәҙерге гербы теркәлә.
Коммунаның логотибы бар.
Халҡы
2011 йылда коммуна халҡы — 72 607 кеше, ә 2012 йылда — 73 603 кеше тәшкил иткән.
Халыҡ һаны үҫешенең динамикаһы :
Иҡтисады
2010 йылда 42 267 эшкә һәләтле йәштәге кешенең (15-64 йәш) 30 309-ы — иҡтисади яҡтан әүҙем, 11 958-е — актив булмаған (әүҙемлек күрһәткесе 71,7 процент, 1999 йылда — 67,7 процент). 30 309 эшкә һәләтле кешенең 25 691-е (13 197-һе ир-егет һәм 12 494-е ҡатын-ҡыҙ) эшләгән, 4618-е эшһеҙ тип иҫәпләнгән (2193-ө ир-егет һәм 2425-е ҡатын-ҡыҙ). 11 958 эшкә һәләтле әүҙем булмаған граждандың 3636-һы — уҡыусы йәки студент, 3512-һе — пенсионер, тағы 4810-ы башҡа сәбәптәр арҡаһында әүҙемлек күрһәтә алмағандар.
2010 йыл дауамында коммунала һалым һалынған 39 381 хужалыҡ булып, уларҙа 72 308,0 кеше йәшәгән. Бер һалым түләүсегә килем медианаһы 17 мең 723 евро тәшкил иткән.
Климаты
Канн ҡалаһы Урта диңгеҙ климаты зонаһына ҡарай.
Хәҙерге ҡала
Ҡала Франция Ривьераһындағы Бокка кварталынан Фуркад ҡаяларына тиклем 9 саҡрымға һуҙылған иң популяр курорттарҙың береһе.
Канн ҡалаһының үҙәге — Антиб урамы, Азатлыҡ аллеяһы һәм Круазет яр буйы.
Канн ҡалаһында бер нисә тимер юл станцияһы бар: Канн вокзалы, Канн-Ла-Бокка, Ле-Боске, Ла-Фрейер.
Иҫтәлекле урындары
Иҫке ҡала уртаһында Сюке убаһы — Castrum Canois ҡалҡып тора, уның урамдары һәм йорттары Шевалье тауы битләүҙәре буйында өйкөлөшкән.
22 метр бейеклектәге Сюке манараһы (башня) — иҫке ҡаланың иң сағыу тарихи ҡомартҡыһы. Ә Сюкеның ҡәлғә диуарҙары артына Алла Әсәһе Өмөт (Богоматери Надежды — Notre-Dame de l’Esperance) сиркәүе урынлашҡан.
Канн кинофестивален йыл һайын үткәреү урындарынан — билдәле кинотеатрҙан даими рәүештә экскурсия трамвайсыҡтары йөрөй. Күп һанлы туристар өсөн экскурсия тексы тәржемәләп төрлө телдәрҙә, шул иҫәптән рус телендә лә, тапшырыла.
Соборҙары һәм сиркәүҙәре
Билдәле Гран-Жас зыяраты ҡаланың иң ҙур паркы булып тора.
Билдәле ваҡиғалар
Канн ҡалаһы айырыуса йыл һайын уҙғарылып килгән Канн кинофестивале һәм «Канн арыҫландары» халыҡ-ара реклама фестивале аша билдәле.
Шулай уҡ Канн ҡалаһында Европа 3GSM World Congress мобиль элемтә технологияларының эре йәрминкәһе үтә һәм Европала иң ҙурҙан һаналған «MAPIC» коммерция күсемһеҙ милек күргәҙмәһе ойошторола. 2011 йылдың ноябрендә алтынсы /20 саммитын ҡабул иткәйне.
2011 йылдың ноябрендә Канн ҡалаһы G-20-тың 6-сы саммитын ҡабул итте.
Канн кинофестивале
Халыҡ-ара Ка́нн кинофестива́ле (Festival international du film de Cannes) Францияның Канны курорт ҡалаһында һәр йылдың май аҙағында Фестиваль һарайы базаһында кинематография фестивале уҙғарыла. Халыҡ-ара кинопродюсерҙар ассоциациялары федерацияһы (FIAPF) тарафынан уйын фильмдары конкурсының ун ике фестивале («А категориялы фестивалдәр») иҫәбендә аккредитацияланған.
Канн ҡалаһында пиротехника фестивале
Канн пиротехника фестивале (Festival d'art pyrotechnique de Cannes) — июль һәм август айҙарының икенсе яртыһында Напуль ҡултығы өҫтөндә үткәрелә торған фейерверктар фестивале. Финал сығышы 24 августа була. Фестиваль 1967 йылдан алып үткәрелә.
«Каннские львы» халыҡ-ара реклама фестивале
«Канн арыҫландары» халыҡ-ара реклама фестивале (Cannes Lions International Advertising Festival, ҡыҫҡартылып IAF) реклама етештереүселәрҙең иң абруйлы халыҡ-ара фестивале һанала. 5-7 көнлөк фестиваль, ғәҙәттә, йыл һайын июндең өсөнсө аҙнаһында уҙғарыла.
MipTV/Milia
MipTV/Milia — йыл һайын үткәрелеүсе телетапшырыуҙар, аудиовидеотехнологиялар өлкәһендә етештереүселәрҙең, һатып алыусыларҙың һәм дистрибьюторҙарҙың алдынғы глобаль форумы. Күргәҙмә һанлы контент һәм интерактив технологиялар менән бәйле яңы асыштар менән танышырға тәҡдим итә.
«MIDEM»
«MIDEM» — Халыҡ-ара музыкаль аудиопродукция күргәҙмәһе.
«MAPIC»
«MAPIC» — Халыҡ-ара сауҙа күсемһеҙ милке күргәҙмәһе.
Пурлюк-Еган
Пурлюк-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Варен-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шанхай
Шанха́й (, Zånhae) — Ҡытайҙың иң ҙур ҡалаһы һәм халҡы буйынса донъя ҡалалары араһында иң ҙур ҡалаларҙың береһе. Ҡытайҙың көнсығышында Янцзы йылғаһының дельтаһында урынлашҡан. Илдең үҙәк ҡарамағындағы дүрт ҡалаһының береһе, мөһим финанс һәм мәҙәни үҙәге, һәм шулай уҡ донъялағы иң ҙур диңгеҙ порты.
2020 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Шанхайҙа 24,87 миллион кеше йәшәгән.
Этимологияһы
Шанхай атамаһының ике иероглифтарының беренсеһе «өҫтөндә/өҫтөнән», «өҫкә», «инергә/инергә», икенсеһе — «диңгеҙ» тигән мәғәнәгә эйә. Урындағы диалектта улар (занхэ) тип әйтелә. Был исемдең тәүге тапҡыр телгә алыныуы Сун дәүеренә (XI быуат) ҡарай, ул саҡта инде Янцзы һәм Хуанпу йылғалары ҡушылған һәм шундай атама менән тораҡ булған. Шулай уҡ был атаманы аңлатыу буйынса аңлашылмаусанлыҡтар бар, Ҡытайҙың рәсми тарихнамәһе уны «үрге диңгеҙ», «диңгеҙ буйы» тип аңлата.
Әммә тағы бер уҡыу (бигерәк тә төньяҡ диалекттарҙа) һүҙмә-һүҙ мәғәнәне күҙҙә тота: «диңгеҙгә баҫыу», йәғни диңгеҙгә сығыу, был порт ҡалаһы өсөн ярайһы уҡ яраҡлы булыр ине. Икенсе, шиғри версия иероглифтарыҙы кире тәртиптә уҡырға кәрәк ти(海上 hǎi shàng), шунан ҡытай телендәге һүҙҙәр тәртибенә ярашлы, «диңгеҙ буйындағы [ҡала]» мәғәнәһен ала. Көнбайышта элек төрлө транскрипциялар булған: Shanghai (англ.), Schanghai (нем.), Sjanghai (голл.) һәм Changhaï (фр.). 1990 йылдарҙа Shanghai тип пиньинь транскрипцияһы ҡағиҙәләре буйынса яҙыу латин алфавитын ҡулланған күпселек телдәр өсөн универсаль булып китә.
Географияһы һәм климаты
Шанхай Ҡытайҙа көньяҡ ҡала тип һанала, сөнки Янцзы йылғаһынан көньяҡтараҡ урынлашҡан.
Шанхайҙың көнсығышында — Көнсығыш Ҡытай диңгеҙе. Шанхай Хуанпу йылға менән ике өлөшкә бүленгән, Янцзы дельтаһының көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Шанхай ҡалаһының күпселек өлөшө Хуанпу йылғаһының көнбайыш ярында урынлашҡан. Шанхай Чжэцзян һәм Цзянсу провинциялары менән сиктәш.
Шанхайҙа муссон һыҙаттары менән дымлы субтропик климат. Аныҡ билдәләнгән дымлы һәм ҡоро миҙгел араһында айырма юҡ, шулай ҙа йәй яуым-төшөм күпкә күберәк. Шанхайҙа ҡар һирәк яуа, ғәҙәттә йылына 1-2 көндән артыҡ түгел.
Шанхайҙа дүрт миҙгел билдәләнә — ҡыҫҡа, әммә сағыштырмаса һалҡын ҡыш (шуны иҫтә тоторға кәрәк: Шанхай 30-сы параллелдә тиерлек тора, йәғни Төньяҡ Африка, йәки АҠШ-тың көньяҡ киңлегендә — был киңлектәрҙә ҡыш юҡ тиерлек), ҡыҫҡа һәм етеҙ яҙ, оҙайлы һәм эҫе йәй, һәм декабргә тиклем дауам иткән оҙайлы көҙ.
Ҡышын температура йыш ҡына нульдан түбән төшә, ә июль һәм август айҙарында уртаса температура 32 °C тәшкил итә. Тарихи минимум һәм максималь температура — -10 °C һәм +41 °C. Ғәҙәттә йәй башында ҡойма ямғырҙар була. Яҙ көнө һауа торошо бик үҙгәреүсән, йыш ҡына температура үҙгәреп яуым-төшөмдәр булып тора. Йәй — туристик миҙгелдең иң юғары нөктәһе, әммә был ваҡытта Шанхайҙа дымлылыҡтың юғары булыуы арҡаһында бик тынсыу. Көҙ Шанхайҙа ғәҙәттә ҡояшлы һәм ҡоро була, ноябрҙә япраҡтар ҡойола. Ҡыш Шанхайҙа болотло һауа торошо өҫтөнлөк итә, ҡайһы саҡ епшек йәки ваҡ һыуыҡтар була. Йыл дауамында ҡалаға бер нисә тайфун ябырылыуы ихтимал, әммә һуңғы йылдарҙа тайфундар әллә ни ҙур зыян килтермәй, шулай ҙа улар аэропорттарҙың ваҡытлыса ябылыуына һәм ҡала иҡтисадына ҙур булмаған зыян килтерә.
Тарихы
Ҡалаға әйләнгәнсе Шанхай Суньцзян өйәҙенең (松江县 sōng-jiāng xiàn) Сучжоу управаһы (苏州府 sū-zhōu fǔ) хакимиәте аҫтындағы составында була. Сун империяһынан башлап Шанхай яйлап диңгеҙ порты булып китә һәм үҙенең административ үҙәген уҙып китә (бөгөн Сунцзян — Шанхай райондарының береһе генә).
Ун бишенсе быуатта (Чжэн Хэ дингеҙсеһе заманында) Янцзы тамағындағы, Шанхайҙан Янцзы ағымы буйлап яҡынса 35 км өҫтә, хәҙерге Цзянсу провинцияһында урынлашҡан, төп диңгеҙ порты Люцзяган була. Әммә артабан йылға ултырмалары арҡаһында әһәмиәтен юғалта.
Ун туғыҙынсы быуатта Шанхайҙың роле бик ныҡ үҙгәрә, сөнки ҡаланың Янцзы йылғаһы тамағындағы стратегик позицияһы уны Көнбайыш менән сауҙа итеү өсөн идеаль урынға әйләндерә.
XIX быуаттың беренсе яртыһында Беренсе әфйун һуғышы ваҡытында Шанхай бер ни тиклем ваҡыт британ ғәскәрҙәре тарафынан бикле тотола. Һуғыш 1842 йылда Нанкин килешеүенә ҡул ҡуйыу менән тамамлана, уның буйынса бер нисә килешеү порттары, шул иҫәптән Шанхай ҙа, тышҡы сауҙаға асыла.
1853 йылда Тайпиндар ихтилалы ваҡытында Шанхай «Общество малых мечей» тип аталған триада тарафынан баҫып алына. Һуғыш барышында Шанхайҙың ауыл өлөшө емерелә, әммә сит илдәрҙең генә тораҡ пункттары зыян күрмәй, шуға ла ҡытайҙар уларға хәүефһеҙ урын эҙләп инергә тырышалар. Был ваҡытҡа тиклем ҡытайҙарға был райондарҙа йәшәү тыйыла, әммә был сикләү 1854 йылда бөтөрөлә, шунан һуң уларҙа ер хаҡы һиҙелерлек арта.
1854 йылда Шанхай муниципаль советының беренсе йыллыҡ ултырышы үтә, уның бурыстарына сит ил концессиялары менән идара итеү инә. 1863 йылда Хуанпу ҡалаһының көнбайыш ярында Сучжоу йылғаһының көньяҡ һәм төньяҡ яғында урынлашҡан Бөйөк Британия һәм АҠШ тораҡ пункттары Шанхай халыҡ-ара сеттльмент булдырыу өсөн берләшә. Франция, Халыҡ-ара тораҡ пункттан көнбайыштараҡ урынлашҡан француз концессияһының бойондороҡһоҙ статусын һаҡлап, муниципаль советында ҡатнашыуҙан баш тарта.
Кореяны контролдә тотоу өсөн 1894—1895 йылдарҙағы Ҡытай-Япон һуғышы Симоносек килешеүенә ҡул ҡуйыу менән тамамлана, шунан һуң Япония Шанхайҙа үҙ сеттльменты булған сит ил державаларының береһенә әйләнә. Япондар ҡалала тәүге заводтар төҙөй, улар артынан тиҙҙән башҡа илдәр ҙә эйәрә, шулай итеп Япония Шанхай сәнәғәтен үҫтереү инициаторы була.
Шанхай яйлап Алыҫ Көнсығыштың иң эре финанс үҙәгенә әүерелә. 1927 йылда республика хөкүмәте идара иткән осорҙа Шанхай махсус ҡала статусын ала, ә 1930 йылдың майында — үҙәк ҡарамағындағы ҡала. 1932 йылдың 28 ғинуарында Икенсе ҡытай-япон һуғышы ваҡытында япон хәрби-диңгеҙ флоты Шанхайҙы бомбаға тота, уның маҡсаты Мукден инцидентына һәм артабан япондарҙың Маньчжурияны оккупациялауына ҡаршы студенттарҙың протест акцияларын туҡтатыу була. 1937 йылда япон армияһы Шанхайҙы яуҙар менән баҫып ала һәм унда марионетка хөкүмәтен урынлаштыра, ҡала 1945 йылда Японияның капитуляцияһына тиклем баҫҡынсылар ҡулында ҡала. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Шанхай Европанан ҡасаҡтар өсөн һыйыныу урыны була. Был донъяла холокост ҡорбандары (йәһүдтәр) өсөн асылған берҙән-бер ҡала була. Әммә немец союздаштары баҫымы аҫтында 1941 йылдың аҙағында япондар Шанхай йәһүд иммигранттарын геттоларға ултырталар, унда дизентерия кеүек йоғошло ауырыуҙар тарала башлай.
Ҡаланы коммунистар оккупациялағандан һуң, күпселек сит ил фирмаларының офистары Шанхайҙан Гонконгҡа күсерелә. Әммә ҡала үҫеше дауам итә, һәм 1950-1960 йылдарҙа Шанхай мөһим сәнәғәт үҙәгенә, шулай уҡ ККП-ла һул көстәр базаһына әүерелә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Мәҙәни революцияның иң ҡараңғы һәм боларғыс йылдарында ла Шанхай сәнәғәт етештереүенең юғары кимәлен һәм сағыштырмаса социаль тотороҡлоҡто һаҡлап ҡала ала.
ҠХР тарихының күп өлөшөндә Шанхай башҡа провинциялар һәм ҡалалар менән сағыштырғанда иң ҙур һалым кереме сығанағы булып ҡала.
1992 йылдан Шанхайҙың элекке мэры Цзян Цзэминь етәкселегендәге үҙәк власть Шанхайҙа сит ил һәм эске инвестицияларҙы йәлеп итеү өсөн һалымдарҙы яйлап кәметеү курсын башлай. Шул ваҡыттан алып Шанхай иҡтисады йылына 9-15 % тиҙлек менән үҫә, был Ҡытайҙың башҡа төбәктәре араһында иң юғары күрһәткес.
Халҡы
2000 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Шанхайҙың бөтә территорияһында (шул иҫәптән ҡалаға ҡарамаған зонала) 16,738 миллион кеше йәшәйгән, был һанға Шанхайҙа ваҡытлыса йәшәгән кешеләр ҙә инә, уларҙың һаны 3,871 миллион кеше тәшкил итә. 1990 йылда үткән халыҡ иҫәбен алыуҙан алып Шанхай халҡы 3,396 миллион кешегә, йәғни 25,5 процентҡа артҡан. Ир-аттар ҡала халҡының 51,4 процентын, ҡатын-ҡыҙҙар — 48,6 процентын тәшкил итә. 14 йәшкә тиклемге балалар халыҡтың 12,2 процентын тәшкил итә, 15-64 йәшлектәр төркөмө — 76,3%, 65 йәштән өлкәндәр — 11,5%. Шанхай халҡының 5,4 проценты белемһеҙ. 2003 йылда Шанхайҙа рәсми теркәлгән 13,42 миллион кеше иҫәпләнә, рәсми булмаған рәүештә 5 миллиондан ашыу кеше йәшәй һәм эшләй, шуларҙың яҡынса 4 миллионы — миҙгелле эшселәр, башлыса Цзянсу һәм Чжэцзян провинцияларынан. 2003 йылда ғүмер оҙонлоғо 79,80 йыл тәшкил иткән (ирҙәр — 77,78 йәш, ҡатын-ҡыҙҙар — 81,81 йәш). 2007 йыл аҙағында даими йәшәүгә рөхсәте булған Шанхай халҡы 13,79 миллион кеше, ваҡытлыса йәшәүгә рөхсәт ителгәндәр һаны 4,79 миллион кеше, һәм даими һәм ваҡытлыса йәшәүгә рөхсәте булған дөйөм халыҡ һаны 18,58 миллион кеше тәшкил итә. 60 йәштән өлкән оло йәштәгеләрҙең өлөшө ҡаланың дөйөм халҡының 20,8 процентын тәшкил итә. 2009 йылдың 31 декабренә рәсми иҫәпләүҙәр буйынса ҡала халҡы 24,632 миллион кеше тәшкил итә, шул иҫәптән 19,213 миллион кеше даими теркәлә; бынан тыш, ҡалала 6 айҙан ашыу ваҡытлыса теркәлеү үтеүсе 5,419 миллион мигрант йәшәгән; статистика буйынса рәсми рәүештә теркәлгән мигранттар һаны 2000 йылдағы 3,05 миллиондан 2009 йылда 5,42 миллионға тиклем 77,8 процентҡа артҡан.
Экономика
Шанхай — Ҡытайҙың финанс һәм коммерция үҙәге. Шанхайҙа баҙар реформалары 1992 йылда, көньяҡ провинцияларға ҡарағанда ун йылға һуңыраҡ башлана. Быға тиклем ҡала килемдәренең күп өлөшө Пекинға оҙатыла. 1992 йылда һалымдар кәметелгәндән һуң Шанхайҙан килгән һалым керемдәре бөтә Ҡытайҙан килгән килемдең 20-25 процентын тәшкил итә (1990-сы йылдарға тиклем был күрһәткес яҡынса 70% була). Бөгөнгө көндә Шанхай Ҡытайҙың континенталь олошонжа иң ҙур һәм үҫешкән ҡала булып тора.
2005 йылда Шанхай йөк әйләнеше буйынса донъяла иң ҙур порт була (443 млн тонна йөк).
1990 йылда ҡалала Шанхай фонд биржаһы ойошторола, ул континенталь Ҡытайҙа беренсе була. 2005 йылда фонд баҙары реформаһынан һуң акциялар баҙары капитализацияһы күпкә арта. Хәҙер Шанхай фонд биржаһы — заманса һәм инвесторҙар платформаһы тарафынан хөрмәт ителгән майҙансыҡ. Шанхай фьючерс биржаһы — тәбиғи каучук һәм баҡыр өсөн фьючерс контракттарының сауҙа күләме буйынса донъяла алдынғы тауар биржаларының береһе. Шанхай алтын биржаһы — Ҡытайҙа ҡиммәтле металдар менән сауҙа итеү буйынса иң ҙур биржа. Ҡытайҙың башҡа күп кенә төбәктәре кеүек үк, Шанхайҙа ла төҙөлөш үҫеше күҙәтелә. Шанхайҙың заманса архитектураһы үҙенсәлекле стиле менән айырылып тора, мәҫәлән, ресторандар биләгән бейек йорттарҙың өҫкө ҡаттары осоусы тәрилкәләрҙе хәтерләтә. Шанхай символдарының береһе — Шанхай бөтә донъя финанс үҙәгенең йорто, уны формаһы өсөн «асыусы» тип атайҙар. Бейек йорттар һаны буйынса Шанхай Гонконгты уҙып киткән. Ҡалала Ҡытайҙың иң бейек йорто һәм донъяла икенсе урынды биләгән 128 ҡатлы Шанхай башняһы төҙөлгән.
По (йылға)
По (Po, Pô, Padus) — Италияның төньяғындағы йылға, һыу йыйыу бассейн майҙаны (70 000 км²-ҙан ашыу) һәм оҙонлоғо (652 км) буйынса илдең иң эре йылғаһы. Көнсығыш йүнәлештә аға, күп өлөшө Падан уйһыулығы буйлап Пьемонт, Ломбардия һәм Венеция өлкәләре аша аға. Һаҙлыҡлы дельта барлыҡҡа килтереп, Адриатик диңгеҙгә ҡоя.
Һуғарыу өсөн ҡулланыла, һул ҡушылдыҡтарының ҡайһы берендә ГЭС-тар каскады төҙөлгән. Йылға тамағынан башлап, Пьяченца һәм Павия ҡалаларына тиклем, суднолар йөрөй.
Атамаһы
Лигур телендә По атамаһы «төпһөҙ» — Bodincus йәки Bodencus тигәнде аңлата. Padus исеме Бретандан килтерелгән кельттарҙан йәки Галлия венеттарынан алынған. Йылғаның үрге ағымында Bodincomagus (хәҙер — Монтеу-да-По) ҡалаһы булған, ә түбәнге ағымында Падуя ҡалаһы (Padua) урынлашҡан.
По йылғаһы бассейнын күп осраҡта Падания тип атайҙар; Падан йылғаһы бассейнына ҡараған объекттарҙы — падандыҡы (Padano) тиҙәр.
Географияһы
Кот Альпы тауҙарындағы Монте-Визо массивы битләүҙәренән 2022 м бейеклектә башлана һәм көнсығышҡа табан аға. По үрге ағымында 1,7 саҡрым бейеклекте тәүге 35 саҡрымда юғалта. Салуццонан көнбайышҡа табан кинәт төньяҡҡа борола һәм Турин ҡалаһы, Монферрат төбәге аша аға. Кивассола йылға тағы борола һәм Италияның иң киң һәм уңдырышлы Падан тигеҙлеге буйлап көнсығышҡа табан аға. Йылғаның бер участкаһында Ломбардия һәм Венеция өлкәләре араһындағы сик үтә. Урта һәм түбәнге ағымда йылға, иҫке үҙәндәр барлыҡҡа килтереп, бөгөлләнә. Венеция ҡултығынан көньяҡҡа табан, дельта барлыҡҡа килтереп, Адриатик диңгеҙгә ҡоя.
Ҡушылдыҡтары һәм каналдар буйлап Италияның төньяғындағы ҙур күлдәр (Комо, Лаго-Маджоре, Гарда) менән бәйләнеш булдырыла. По йылғаһы ярында — Турин, Пьяченца, Кремона кеүек Италияның ҙур ҡалалары урынлашҡан. Йылға Милан һәм Венеция ҡултығы (лагуна) менән каналдар (навильялар) менән тоташҡан.
Дельтаһы
По дельтаһы — Европалағы йылға дельталарының иң ҡатмарлыһы. Тармаҡланыу Феррара менән Ровиго араһында башлана, үҙәнде кәм тигәндә 14 ең менән бүлешә, улар биш төркөмгә берләшә (төньяҡтан көньяҡҡа): По-ди-Леванте, По-ди-Маэстра, Поделла-Пила, По-делле-Толле һәм По-ди-Ди-Нокка. Иң ҙур ең — Поделла-Пила, шулай уҡ навигацияны тормошҡа ашырған берҙән-бер тармаҡ булып тора
Дельтала һыу юлы (йырҙа) кәм тигәндә 14-кә тармаҡлана, һәм был тармаҡтар (төньяҡтан көньяҡҡа) биш төркөмгә берләшә: По-ди-Леванте, По-ди-Маэстра, По-делла-Пила, По-делле-Толле һәм По-ди-Горо-е-ди-Ньокка). Иң эре тармағы — По-делла-Пила, буйынса суднолар йөрөй йәғни навигация башҡарыла.
Дельта майҙаны яҡынса 1500 км², ҡатламдар ултырыу (седиментация) арҡаһында йылына уртаса 60-ҡа үҫә -80. Дельтанан көньяҡҡа табан боронғо диңгеҙ порттары, мәҫәлән, Равенна, бөгөнгө көндә диңгеҙ ярынан 10 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
1995 йылда Феррара ҡалаһы менән берлектә По йылға дельтаһы ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелде.
Гидрографияһы
Йылға тамағында уртаса һыу сығымы 1460 м³/с тәшкил итә Понтелагоскурола (тамағынан 96 км) уртаса сығым — 1370 м³/с, өҫтәүенә, йылына 910-дан 9630 м³/с тиклем үҙгәрә. Йылға тамағының артыуына килтереүсе ҡаты аҡма йылына 13-15 миллион т тип баһалана.
Урта һәм түбәнге ағымда ике ташҡын миҙгеле бар — яҙғыһын (май — июнь), Альп тауҙарында ҡар һәм боҙлоҡтарҙың иреүе осоронда һул ҡушылдыҡтар күп һыулы, көҙгөһөн (октябрь — ноябрь), ул ваҡытта — уң ҡушылдыҡтар күп һыулы. Ҡышын йылға, ғәҙәттә, аҙ һыулы. Көслө ямғырҙарҙан һуң По йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары барыбер таша ҡойола, һыу 5-10 метрға тиклем күтәрелә. XX быуатта ҙур зыян килтергән көслө ташҡындар 1951, 1966 йылдарҙа (сығым 12 мең м³/с-ҡа етә) була. Иртәрәк булғандары араһында — 589, 1150, 1438, 1882, 1917 һәм 1926 йылдарҙа (бөтәһе лә көҙ көнө башланған).
По йылғаһының урта һәм аҫҡы өлөшөндә (Танаро менән ҡушылған урында) йылға үҙәнендә, һыу килтергән өйөмдәрҙе кире ҡағыу, һыу баҫыуҙан һаҡланыу өсөн, кәртә хеҙмәтен үтәүсе валдар өйөлгән (Венеция республикаһы осоронда һыу ағыҙыу өсөн урҙалар һәм каналдар төҙөлгән). Феррара һәм Адриатика яры араһындағы өлкәлә һуңғы өс быуатта бер нисә мең гектар ер мелиорацияланған. 1953 йылда Валли-ди-Комаккьо кеүек марштарҙың тупрағын яҡшыртыу һәм мелиорациялау, шулай уҡ 1951 һәм 1966 йылдарҙағы көслө ташҡындан зыян күргән йылғаларҙа (Полизина) фермалар ойоштороу буйынса проект башлана.
Йылға бассейны
Йылға бассейнының һыу йыйыу майҙаны 70 091 км² (башҡа мәғлүмәт буйынса — 70 742 км² ), күпселеге Италияла, бәләкәй бер өлөшө Швейцария биләмәһендә урынлашҡан.
Һул ҡушылдыҡтары
Иң эре һәм күп һыулы һул ҡушылдыҡтарының башы Альп тауҙарының көньяҡ битләүендә урынлашҡан :
Уң ҡушылдыҡтары
Уң ҡушылдыҡтары башлыса Приморье Альпы һәм Тоскано-Эмилиан Апенниндарының төньяҡ битләүҙәрендә башлана. Ғәҙәттә уларҙың һул ҡушылдыҡтарға ҡарағанда аҙ һыулыраҡ була, шулай уҡ күп яҫма өйөмдәркилтерәләр.
Тарихы
Йылғаның түбәнге ағымында палеолит һәм неолит осоронда уның һаҙлыҡлы ярҙарында свайлы торлаҡ төҙөгән кешеләр йәшәгән. Йылға ағымы менән идара итеүҙе кешеләр Римға тиклемге осорҙа уҡ белгән. Боронғо Рим заманында уҡ киптерелгән тура мөйөшлө участкаларҙы һаман да күреп була. Вәхшиҙәр баҫып ингән осорҙарҙа ерҙе йылға ташҡыедарынан һаҡлау ҡоролмаларының күбеһе емерелгән. Һуңыраҡ, Урта быуаттарҙа улар тергеҙелгән, шуға күрә заманса ҡоролмалар башлыса XV быуаттан башлап эшләгән.
Исмәғилев Фәйзрахман Абдрахман улы
Исмәғилев Фәйзрахман Абдрахман улы (24 март 1955 йыл) — рәссам, 1986 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1997) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2004).
Биографияһы
Фәйзрахман Абдрахман улы Исмәғилев 1955 йылдың 24 мартында БАССР-ҙың Белорет районы Йөйәк ауылында тыуған.
1978 йылда Өфө сәнғәт институтын (уҡытыусыһы Р. М. Нурмөхәмәтов) тамамлай. Репин исемендәге Санкт-Петербург дәүләт академия институтында стажировка үтә.
1980 йылдан Өфөнөң 2-се педагогия колледжында эшләй, 1983—1986 йылдарҙа — Башҡортостан ижади-производство комбинатында рәссам, 1993 йылдан — Өфө дәүләт сәнғәт академияһында уҡытыусы, 2003 йылдан М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы директоры. 1995 йылдан «Артыш» ижади берекмә ағзаһы.
Рәссамдың эштәре Третьяков галереяһында, М. В. Нестеров ис. БДХМ (Өфө), «Academia» (Өфө, УГАЭС), Белорет, Нефтекама картиналар галереяһында, А. Мөбәрәков музей-йортонда, шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана.
Эштәре
«Ауыл хыялыйы» (1980), «Таң» (1983), «Өйөрөлмәк» (1989), «Толпар» (1991), «Алпамыша», «Ҡыҙылташ» (1992), «1812 йылғы Ватан һуғышында башҡорттар» (1998—2004), «Салауат тураһында иртәк» (2003—2004; соавторы И. И.Ғаянов), «Ҡанатлы ат», «Ҡолап барыусы Толпар», «Сен-Жермен майҙанында таң», «Александр I батшаның башҡорттарға мөрәжәғәте», «Йылға янында».
Күргәҙмә
Исмәғилев Фәйзрахман Абдрахман улы — 1974 йылдан художество, 2006 йылдан халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.
Шәхси күргәҙмәләре Өфөлә (1987, 1993, 2005, 2006), Белоретта (1990, 1997), Стәрлетамаҡта (2006).
Пыктыган-Еган (Нин-Кан-Еган ҡушылдығы)
Пыктыган-Еган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кулын-Игол йылғаһының һул ярына тамағынан 284 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Нафиҡова Фирҙәүес Мөхәмәтвәли ҡыҙы
Нафиҡова Фирҙәүес Мөхәмәтвәли ҡыҙы (20 март 1938 йыл — 26 ғинуар 2008 йыл) — балет артисы, бейеүсе, педагог, РСФСР-ҙың халыҡ (1974), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1963). «Почёт Билдәһе» ордены (1981) кавалеры. БАССР‑ҙың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1977).
Биографияһы
Фирҙәүес Мөхәмәтвәли ҡыҙы Нафиҡова 1938 йылдың 20 мартында Өфөлә тыуған. Атаһы НКВД хеҙмәткәре, әсәһе — башланғыс кластар уҡытыусыһы. Күп балалы ғәиләлә Фирҙәүес иң кесеһе. 1942 йылда атаһы репрессияға эләгә һәм һөргәндә мәрхүм була. Бер аҙҙан әсәһе лә вафат булып ҡала. Фирҙәүес балалар йортонда тәрбиәләнә.
1956 йылда Ленинград хореография училищеһын тамамлай һәм ижади эшмәкәрлеген Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында солист булып башлай.
30 йылдан ашыу ғүмерен сәхнәгә бағышлай, башҡорт, рус һәм сит ил классик спектаклдәрендә ҡабатланмаҫ образдар тыуҙыра.
1959 йылда Венала Йәштәр һәм студенттарҙың етенсе бөтә донъя фестивалендә лауреат исеменә лайыҡ була.
1975 йылда СССР-ҙың Ҙур театры саҡырыуы буйынса «Дон-Кихот» спектаклендә Китри, «Кармен-сюита» спектаклендә Кармен партияларын башҡара.
Театр сәнғәтен үҫтереүгә тос өлөш индергәне өсөн Фирҙәүес Нафиҡоваға «РСФСР-ҙың халыҡ артисы», «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы» тигән маҡтаулы исемдәр бирелә, 1977 йылда Бизе-Щедриндың "Кармен-сюитаһы"ндағы Кармен роле һәм "Испан миниатюралары"ндағы Ампара-кәләш роле өсөн Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ була. 1986 йылдан Өфө хореография училищеһында уҡытыусы булып эшләй.
Дүрт балаһы бар.
Төп партиялары
Фирҙәүес Нафикованың репертуарына ингән классик, шулай уҡ заманса һәм милли балет партиялары:
Пыктыган-Еган (Саим-Еган ҡушылдығы)
Пыктыган-Еган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Саим-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Себер татарҙары
Себер татарҙары (үҙ ат. татарлар) — Көнбайыш Себерҙә йәшәгән татарҙар төркөмө.
Пылинская
Пылинская — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вах йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 73 км.
Грегори Диз
Грегори Диз (J. Gregory Dees, Greg Dees; 1950 йыл — 20 декабрь 2013 йыл, Дарем, Төньяҡ Каролина, АҠШ) — Америка ғалимы, профессоры, Дьюк университетының Социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереү үҙәгенең (CASE) нигеҙләүсеһе һәм директоры.
Пылинская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Грегори Диз
Грегори Диз 1990-сы йылдарҙа Социаль эшҡыуарлыҡты һөнәр һәм академик фән кеүек беренселәрҙән булып һанауы менән билдәле.
Грегори Диз ике китаптың (Enterprising Nonprofits һәм Strategic Tools for Social Entrepreneurs), 60 тирәһе фән мәҡәләләренең, күп тикшеренеүҙәр һәм методик эштәрҙең авторы. Шунда ул эшҡыуарлыҡ практикаһын фәҡилектең, тирә-яҡтың бысраныуының һәм башҡа мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә ҡуллана алыуын күрһәтә.
Академик эшмәкәрлегенә өҫтәүенә Диз The Bridgespan Group, Inc. һәм башҡа ойошмаларҙың күҙәтеү кәңәшмәһендә эшләй ине; бөтә донъя экономика форумында социаль инновациялар секцияһында рәйес була; Journal of Social Entrepreneurship һәм Social Enterprise Journal матбуғаттарының мөхәррирҙәр кәңәшмәһенә инә; Kauffman Foundation фондында эшләй.
Биографияһы
Грегори Диз 1950 йылда тыуа.
Диз Цинциннати университетында бакалавриат тамамлай, Йель университетында магистр дәрәжәһен, ә Джонс Хопкинс юғары уҡыу йортонда доктор дәрәжәһен ала.
Белем алғас McKinsey & Company ойошмаһында консультант булып эшләй башлай.
Пылинская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Грегори Диз
Биографияһы
Диз Йель менеджмент мәктәбендә (Yale School of Management) үҙенең академик карьераһын башлай, ә аҙаҡтан Гарвард бизнес мәктәбендә уҡыта, шунда социаль сферала эшҡыуарлыҡ буйынса курс эшләү инициативаһы менән сығыш яһай.
1995 йылда Harvard’s Apgar Award for Innovation in Teaching премияһына лайыҡ була.
Эшҡыуарлыҡты үҫтергән ваҡыттан һуң, Стэнфорд университетында юғары бизнес мәктәбендә (Stanford Graduate School of Business) академик эшмәкәрлегенә ҡайта, шунда бакалавриат, магистратура һәм бизнес курстарының программаларын эшләй һәм Стэнфорд социаль инновациялар үҙәген асыуҙа ярҙам итә.
1998 йылда ул «Социаль эшҡыуарлыҡ билдәләмәһе» (The Meaning of Social Entrepreneurship) исемле мәҡәләһен баҫтырып сығара.
2001 йылда Фукуа бизнес мәктәбендә эшкә тотона.
Грег Диз һәм Бес Андерсон (Beth Battle Anderson) Дьюк университетында Социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереү үҙәген (CASE) ойошторалар.
2007 йылда Аспен институты (Aspen Institute) һәм «Ашока» фонды уны социаль эшҡыуарлыҡ өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн бүләкләйҙәр.
2012 йылда Халыҡ-ара үҫеш буйынса АҠШ агентствоһы Социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереү үҙәген бүләкләй һәм уның үҫешеүенә 10 миллион АҠШ долларға тиң булған грант бирә.
Грегори Диз 2013 йылдың 20 декабрендә 63 йәшендә Дьюк университетының дауаханаһында вафат була.
Пыктыгы-Игол
Пыктыгы-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Глубокий Сабун йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәйәсмән
Сәйәсмән, сәйәси эшмәкәр — сәйәси эшмәкәрлек менән профессиональ нигеҙҙә шөғөлләнгән кеше. Сәйәси эшмәкәрлек башҡарма (президент, премьер-министр, министрҙар кабинеты ағзаһы) һәм закондар сығарыу (төрлө кимәл парламенттарының, ҡала советтарының депутаттары һ.б.) власы органдарында, шулай уҡ сәйәси партиялар функционерҙары сифатында тормошҡа ашырыла ала. Сәйәсмәндең төп маҡсаты — власҡа килеү.
Иҡтисади глобалләшеү
Иҡтисади глобалләшеү — бөтә донъяла милли дәүләттәр иҡтисадтарының бер-береһенә бойондороҡло бәйләнешенең көсәйеүе, ул тауарҙар, хеҙмәттәр, технологиялар һәм капиталдарҙың дәүләт сиктәре аша хәрәкәт итеү тиҙлеге һәм уларҙың күләмдәре артыуына бәйләнгән. Илдәр араһында иҡтисади интеграцияның көсәйеүе айырым баҙарҙарҙың бер бөтөн донъя баҙары булып ойошоуына килтерә. Иҡтисади глобалләшеүҙең ыңғай яҡтары ла, кире яҡтары ла бар.
Иҡтисади глобалләшеүгә етештереү ҡеүәттәренең, баҙарҙарҙың, конкуренцияларҙың, технологияларҙың, корпорацияларҙың һәм тармаҡтарҙың глобалләшеүе инә.
Иҡтисади глобалләшеү билдәләре халыҡ-ара сауҙа барлыҡҡа килгәндән алып бер нисә мең йыл һуҙымында күҙәтелә. Ләкин һуңғы 20-30 йылда был күренештең тиҙлеге йылдам арта. Был алдынғы илдәр иҡтисадының үҫештәге илдәр иҡтисадтары менән ҡушыла барыуының һөҙөмтәһе булып тора. Сит илдәрҙән туранан-тура инвестициялар индерелеү, сауҙа юлындағы кәртәләрҙең кәмеүе һәм үҫештәге илдәр иҡтисадтарының модернизацияланыуы ла ошоға этәрә.
Пьюкин-Еган
Пьюкин-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Комсес-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пыхтол-Еган
Пыхтол-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вонтэр-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
МИНТ
МИНТ — Мексика, Индонезия, Нигерия һәм Төркиә  акронимы. Термин Fidelity Investments компанияһында индерелә һәм Джим О’Нил тарафынан популярлаштырыла.
Руть-Еган
Руть-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Мег-Тыг-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 159 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғаянов Илдар Ихсан улы
Ғаянов Илдар Ихсан улы (19 март 1957 йыл) — рәссам, график. 1998 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Рәссамдар Союздары ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2004) (Исмәғилев Фәйзрахман Абдрахман улы менән берлектә).
Биографияһы
Хәҙерге ваҡытта Балтас районы Һәйтәк ауылы мәсете имамы булып хеҙмәт итә.
Эштәре
Илдар Ғаяновың йөҙҙән ашыу картинаһы бар, шулар араһында «Башҡорт илселәре Иван IV янында», 11 картинанан торған «Слауат тураһында иртәк» серияһы, 1812—1814 йылдарҙағы Ватан һуғышына арналған картиналар циклы.
Улар М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы (Өфө), МНК НКЦ «Ҡаҙан» МКҮ (Ҡаҙан, ТР), ГИ «Academia» (Өфө, УГАЭС) һәм шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.
Күргәҙмәләр
1988 йылдан — республика, төбәк-ара, Рәсәй, союз, халыҡ-ара күргәҙмәләр.
1988 йылдан ете шәхси, 14 төп күргәҙмә (төбәк-ара, төбәк, Рәсәй, Союз, халыҡ-ара күргәҙмәләр).
Шолохов районы
Шолохов районы — Рәсәй Федерацияһының Ростов өлкәһе составындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
Район 1924 йылда барлыҡҡа килгән һәм Вёшенский тип аталған.
1954 йылдан 1957 йылға саҡлы Каменский өлкәһе составына ингән булған. 1956 йылда уға элекке Базковский районы территорияһының бер өлөшө ингән булған.1963 йылда район Верхнедонский һәм Боковский райондары иҫәбенә эреләтелгән. 1964 һәм 1970 йылдарҙа яңыса бүленгән. РСФСР Юғары Советы Президиумының 1984 йылдың 4 июнендәге Ҡарары нигеҙендә Вёшенский районы Шолоховский тип аталған. Шулай итеп бөйөк яҡташтары — яҙыусы Шолохов Михаил Александрович исеме мәңгеләштерелгән.
Географияһы
Өлкәнең төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан, Волгоград өлкәһе менән сиктәш. Шолохов районы территорияһы — 2,5 мең квадрат километр. Район территорияһында түбәндәге йылғалар аға: Дон, Дубровая, Решетовка.
Административ бүленеше
Шолохов районы составына 9 ауыл биләмәһе инә:
Иҡтисады
Районда 29 ауыл хужалығы предприятиеһы, 169 крәҫтиән (фермер) хужалығы, 11656 шәхси ярҙамсы хужалыҡ ауыл хужалығы продукцияһы етештереү (производств о) менән мәшғүл.
Районда ужым бойҙайы һәм көнбағыш, кескәй күләмдә — ужым арышы, яҙғы бойҙай һәм арпа, орлоҡ кукурузы, тары, ҡара борсаҡ орлоҡлолар һәм мал аҙығы культуралары эшкәртелә. Райондың ауыл хужалығы биләмәләре майҙаны 136,3 мең га.
Иҫтәлекле урындары
Ростов өлкәһенең Шолохов районында иҫәптә барлығы 266 археология һәйкәле бар.
Вёшенская станицаһындағы федераль әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекттары: Вёшенская станицаһындағы төбәк (регион) әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекттары: Вёшенская станицаһында асыҡланған мәҙәни мираҫ объекттары: Шолохов районының тәбиғәт һәйкәлдәре : Храмдар һәм доға уҡыу йорттары:
Рыка
Рыка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кыс-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.