cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Александр фон Гумбольдт
Уҡыуы һәм фәндә тәүге аҙымдары
Александр һәм Вильгельм үҙ йорттарында яҡшы белем алғандар. Уларҙың тәүге гувернёры — Иоахим Генрих Кампе, аҙаҡ билдәле педагог һәм лингвист була. 1777 йылда малайҙарҙы Кристиан Кунт тәрбиәләй башлай, ул Руссо нигеҙҙәре яҡлы һәм энциклопедик белемгә эйә булған.
Ағалы-ҡустылы Гумбольдттарҙың белеме Мәғрифәтселек дәүере, Кант һәм Руссо идеялары йоғонтоһонда була. Уларҙың уҡытыусылары — философ һәм әҙип И. Энгель, тарихсы Х. В. Дом, дин белгесе һәм боронғо телдәрҙе яҡшы белгән Лёффлер. Александрҙы ауыр, уҡыуҙы яратмаған бала тип иҫәпләнеләр, ләкин ул тәбиғәт менән ҡыҙыҡһына һәм художестволы һәләтенә эйә булған.
1785 йылда К. Ф. Николаи һәм М. Мендельсон менән таныша.
1787 йылда ул Одерҙағы Франкфурт университетына уҡырға инә, унда иҡтисадты һәм финанстарҙы өйрәнә. Ул шулай уҡ боронғо донъя тураһында фән, медицина, физика, математика буйынса лекциялар тыңлаған.
1788 йылда Александр Берлинға килә, унда грек телен һәм технологиялар өйрәнә. Гумбольдттың яҡшы танышы К. Л. Вильденов, киләсәктә — Берлин ботаника баҡсаһы директоры һәм үҫемлектәр таксономияһы буйынса билдәле белгес, уға ботаниканы үҙләштерергә ярҙам иткән.
1789 йылдың яҙында ағалы-ҡустылы Гумбольдттар Гёттинген университетына килә, унда К. Гейне (классик әҙәбиәт), И. Блуменбах (анатомия), А. Кестнер (математика һәм физика), Г. Лихтенберг (физика һәм астрономия), И. Эйхгорн (көнсығыш телдәре һәм тарих) кеүек билдәле ғалимдар уҡыта. К. Гейне ярҙамында ул археология менән ҡыҙыҡһына һәм үҙенең «Гректарҙың туҡымалары тураһында» тигән беренсе, баҫтырылмаған, ғилми эшен әҙерләй. Шул уҡ йылда ул Германия буйлап сәйәхәт иткән. Гёттинген университетында Александр үҙенең «Рейн базальттары тураһында» тигән тәүге геологик хеҙмәтен (Mineralogische Beobachtungen über einige Basalte am Rhein. — Brunswick, 1790) яҙған. Шунда ул тәбиғәтте өйрәнеүсе һәм этнограф Георг Форстер, донъя буйлап икенсе экспедицияла ҡатнашыусы Джеймс Кук менән дуҫлашҡан.
Г. Форстер менән икәүләп немец ерҙәренән ситкә сәйәхәт ҡылалар: 1790 йылдың мартында Майнцтан (Рейн буйлап) юлға сығалар, Нидерландта, Англияла булалар, Франция ярҙарына етеп һәм июндә Парижға баралар. Гумбольдт әйтеүенсә, сәйәхәт итеүгә һәм алыҫ тропик илдәргә барыуға ынтылыш тыуҙырыусы көслө тойғо ошо экспедицияның һөҙөмтәһе булған. Тиҙҙән ул Гамбургка килә, унда минералогия һәм ботаника менән шөғөлләнә, шулай уҡ, сауҙа академияһы студенты булараҡ, телдәрҙе өйрәнә. Уның ботаник дәрестәре Берлинда дауам итә һәм һөҙөмтлә бер нисә фәнни мәҡәлә әҙерләй, уларҙың береһе орлоҡтарҙың хлор тәьҫире аҫтында тиҙ шытып сығыу феноменына арнала.
1791 йылдың йәйендә Тау академияһында геологияны өйрәнеү маҡсатында Фрайберг ҡалаһына килә. 1791 йылдың авгусында академия буйынса дуҫтарының береһе И. К. Фрайеслебен менән бергә ул Богемияға барған. 1792 йылдың ҡышында уҡыуҙы тамамлағас Гумбольдт Берлинға ҡайта: Александрҙың һәләттәре асыҡ сағылған ине. Ул тәбиғәт белемендә генә түгел, ә тарихта, юридик фәндәрҙә, классик әҙәбиәттә лә киң һәм төрлө-төрлө мәғлүмәттәргә эйә булған… бер нисә тел белгән, үҙ аллы тикшеренеүҙәр баҫтырып сығарған һәм буласаҡ сәйәхәттәрҙең планын уйлаған… Быға тулыһынса матди тәьмин ителеште өҫтәргә кәрәк.
Өлгөрөү йылдары
1792 йылда Гумбольдт Ансбахта һәм Байройтта обер-бергмейстер вазифаһын ала. Был вазифаға бәйле эштәр Гумбольдттың теләктәренә тулыһынса яуап биргән, һәм ул ҙур ашҡыныу менән уларға тотона. Тау сәнәғәтен үҫтерергә һәм дәртләндерергә тырышып, ул уның тарихын архив документтары буйынса өйрәнә, Гольдкронахта ташландыҡ мәғдән һөңгөләрен яңырта, Штебендә тау эше мәктәбен ойоштора, шахталарҙа газдарҙы өйрәнеү менән шөғөлләнә һәм хәүефһеҙ лампа һәм тын алыу аппараты уйлап табырға тырыша. 1792—1794 йылдарҙа ул Германия ерҙәре буйлап күп һанлы инспекция сәфәрҙәрен тормошҡа ашыра.
Был ғәмәли эш менән бер үк ваҡытта фәнни тикшеренеүҙәр ҙә алып барыла: геология һәм ботаника буйынса мәҡәләләр һәм хеҙмәттәр, шул иҫәптән «Йәшерен никахлы Фрейберг флораһы» (Florae Fribergensis Specimen, 1793) һәм «Үҫемлектәрҙең химик физиологияһынан афоризмдар» (Гумбольдттың туҡымаларҙың туҡланыусанлығы һәм үҫемлектәрҙең үрсеүе буйынса эксперимент һөҙөмтәләре) тигән мәҡәләләр һәм яҙмалар баҫыла. Етмәһә, һуңыраҡ «Боҙолған мускул һәм нервы сүстәре өҫтөндә тәжрибә» (Versuche über die gereizte Muskel- und Nervenfaser. Berlin, 1797) исеме аҫтында баҫылып сыҡҡан «хайуан электры» тикшеренеүҙәре лә ошо осорға ҡарай. Доктор Шалдерн булышлығында тәжрибәләренең бер өлөшөн үҙендә ҡуйған: Гумбольдттың арҡаһы тикшеренеү объекты булып хеҙмәт иткән.
Был эштәрҙә Гумбольдтың ғалим булараҡ үҙенсәлектәре күренә: тәү ҡарашҡа төрлө күренештәрҙең дөйөм нигеҙен эҙләп табырға ынтылыу, метафизик принциптарға ышанмау. «Афоризмдар…» китабында ул әле физика закондарына ҡаршы килгән йәшәү көсө өсөн тора; әммә хайуандар электры тураһындағы тикшеренеүҙәрҙә үк фәндә 1830—1840 йылдарҙа ғына хасил булған тормошҡа рациональ ҡараш сағылдыра. Даһиҙың хайуандар туҡымаһындағы электр күренештәренә ҡарашы 50 йылдан Дюбуа-Реймондың хеҙмәттәрендә раҫлана. Соссюр менән Либихтың эштәренән һуң ғына фәндә үҫемлектәрҙе туҡландырыуҙың кәрәкле компоненты булараҡ минераль тоҙҙарҙың роле тураһында фекер раҫланды. Шул уҡ ваҡытта уның тормошоноң төп бурысы билдәләнә — «донъяны физик һүрәтләү».
«Донъя физикаһы» — бер төркөм фәндәр йыйылмаһы, уларҙың бер өлөшө Гумбольдт тарафынан нигеҙләнгән. Ниһайәт, «Родос даһийы тураһында» (Die Lebenskraft, oder der rhodische Genius) — «тормош көсөн» һүрәтләү тураһындағы мәҡәләлә фәнни һығымталарҙы нәфис, образлы итеп еткерергә теләк сағыла.
Ул күп кенә юғары дәрәжәле чиновниктар һәм король һарайына яҡын кешеләр менән таныш була; тәхеткә ултырырға тейешле принц ике ағалы-ҡустылы Гумбольдттарҙы шәхсән белә һәм уларҙың ҡәҙерләй. Былар барыһы ла Александрҙы йыш ҡына дәүләт эштәрендә ҡатнашырға мәжбүр иткән. Мәҫәлән, 1794 йылда Майндағы Франкфуртҡа Голландия һәм Англия вәкилдәре менән һөйләшеүҙәр алып барырға килгән Карл Август фон Гарденбергты оҙатып йөрөгән. Базель солох килешеүе төҙөлгәндән һуң, Гумбольдт Гогенлоэ биләмәләре тураһында һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн француз баш командуйющийы Жан Виктор Мороға ебәрелә (Пруссия хөкүмәте француздарҙың уларҙы талауҙан ҡурҡа), һәм уға тапшырылған йөкләмәне уңышлы үтәй.
Сәйәхәтсе
Оҙаҡ йылдар Александр алыҫ юлға йөрөмәгән, сөнки был уның әсәһенең теләгенә ҡаршы килгән — ул улының бындай ынтылыштарын хупламаған. Әммә 1796 йылда Мария Елизавета фон Гумбольдт вафат булғас, ул етди ғилми экспедицияла ҡатнашырға ниәтләп, отставкаға сыҡҡан. Шул уҡ ваҡытта ул үҙ мираҫына иҫәп тота алған (яҡынса 85 000 талер).
Әммә был пландарҙы тормошҡа ашырыуы донъялағы тотороҡһоҙ сәйәси шарттар арҡаһында еңелдән булмаған. Хәрби хәрәкәттәр ағалы-ҡустылы Гумбольдттарҙың Италияға барыуына ҡамасаулай, унда Александр ғәмәлдәге вулкандарҙы ҡарарға ниәтләй. Нил йылғаһы буйлап Асуанға тиклем сәйәхәт тә бойомға ашырылмай, сөнки Гумбольдттың бай компаньоны, инглиз лорды Бристоль сәйәси мотивтар буйынса ҡулға алынған. Хәрби сығымдар Францияның дәүләт ҡаҙнаһын бөлгөнлөккә төшөрә, шуға күрә Башҡарма директория ағзалары капитан Бодендың донъя буйлап сәйәхәтен икенсе ваҡытҡа күсерергә ҡарар итә, уның командаһы менән бергә Александр һәм уның яңы дуҫы, йәш ботаник Эме Бонплан сәйәхәткә сығырға өмөтләнгән. Мысырға француз фәнни экспедицияһына ҡушылыу уңышһыҙ килеп сыҡҡан: Әбүкир эргәһендә инглиздәр француз флотын ҡыйратҡан, был иһә республиканың Александрия менән диңгеҙ юлын өҙгән.
Александрға башҡаларҙан бигерәк тә «донъяның баш ҡалаһы» оҡшаған, ул бында танылыу алған һәм шул осорҙа йәшәгән бик күп арҙаҡлы ғалимдар менән осрашҡан. Ошонда уҡ ул алыҫ илдәргә ғилми экспедициялар хаҡында хыялланған Эме Бонплан менән таныша. Улар Тунисҡа йөҙөр өсөн, бергәләп Марсель ҡалаһына киләләр. Сәйәси шарттарҙың Африкаға сәйәхәт итеү өсөн ҙур ҡаршылыҡ булып тороуы ап-асыҡ күренгәс, Александр менән Эме Испанияға юл тотҡан, унда күпмелер ваҡыт топографик, метеорологик һәм ботаник эҙләнеүҙәр үткәргән.
Чарльз Дарвин уны «иң бөйөк ғалим-сәйәхәтсе» тип атай.
Американы икенсе асыу
Мадридта Александр король Карл IV менән осраша һәм Америкала һәм Тымыҡ океанда испан биләмәләрендә фәнни тикшеренеүҙәр алып барырға юғары рөхсәт алған. Гумбольдт һәм Бонплан 1799 йылдың 5 июненә ҡарай төндә, Ла-Корунья портынан Яңы Испанияға «Писарро» корветында йөҙөп китә.
Артабан корветта йөҙөү 22 көн дауам иткән. Был арала судно Атлантик океан аша сыҡҡан һәм 1799 йылдың 16 июлендә Куманала (Венесуэла) якорь ташлаған. Бында тикшеренеүселәр борттағы эпидемия арҡаһында корветтан сығырға мәжбүр булған.
Сентябрҙә Гумбольдт Карипела католик миссияһында була һәм Гуачаро мәмерйәһен тикшерә, бында фәнгә яңы ҡоштар төрөн гуахаро осрата. Куманаға ҡайтҡас, Александр Леонидтарҙың метеор ағымын күҙәткән (1799 йылдың 11 ноябренән 12-һенә ҡарай төндә). Һуңыраҡ ул ошо астрономик феномендың тасуирламаһын баҫтырып сығарған, был быға оҡшаш ваҡиғаларҙың ваҡытлы характерын төшөнөүгә булышлыҡ иткән.
Гумбольдт менән Бонплан ике ай буйы Каракаста була, һуңынан ҡоро ерҙән Апуреға юллана. Юл ҡоро ер буйлап льяностар аша үткән, унда сәйәхәтселәр һаҙлыҡта индеецтар тарафынан ойоштоорлған аттар менән электр йыланбалыҡтарҙың аяуһыҙ һуғышыуына шаһит була. Апуренан биш индеец менән ошо уҡ исемдәге йылға буйлап пирогала юлға сығалар. Улар Оринокоға барып етеп, әлеге йылғаның бассейны Амазонка системаһы менән тоташамы-юҡмы икәнлеген тикшереү өсөн уның үрге ағымына күтәрелергә уйлаған. Ике йылға системаһының Касикьяре ағымы менән бәйле булыуын асыҡлағас, тикшеренеүселәр, Ориноко ағымы буйлап түбәнгә, Испанияның Гуайана провинцияһы баш ҡалаһы Ангостурға (хәҙерге Венесуэла составындағы Сьюдад-Боливар) барып етә.
<!-- Гумбольдт Вилденовҡа ошолай яҙған: Дүрт ай дауамында хатта кәмәләргә һөжүм иткән крокодилдар, боалар (йыландар), юлбарыҫтар (ягуарҙар) уратып алған урмандарҙа ҡунып сыҡтыҡ, дөгө, ҡырмыҫҡалар, маниок, пизанг, Ориноко һыуы һәм һирәкләп маймылдар менән туҡландыҡ... Гуайанда һауа тулған бик күп мәскәүҙәр арҡаһында йомоҡ башлы һәм ҡуллап йөрөргә тура килгән һауала яҙыу мөмкин түгел: ҡулда ҡәләмде тоторға ярамай - бөжәктәр шулай ярһыу ҡыла. Шуға күрә эштәрҙе ут ваҡытында, ҡояш нуры үтеп инмәгән индеецтар йортонда башҡарырға тура килде…
-->
1800 йылдың 24 ноябрендә дуҫтар Гаванаға юл тота. Кубала улар билдәле үҫемлектәр коллекционеры Джон Фрейзер менән осраша. Фрейзерҙың улы йыйылған гербарийҙың бер өлөшөн Европаға алып барырға ярҙам иткән. Антиль утрауҙарының тәбиғәтен һәм сәйәси географияһын тикшереүгә бер нисә ай ваҡыт киткән, шул ваҡыт эсендә Essai politique sur l′île de Cuba өсөн бай материал йыйылған.
Артабан Александр менән Эме яңынан Көньяҡ Америка материгына юл ала, һәм 1801 йылдың 30 мартында Картахенала, Колумбияның Кариб диңгеҙе яры буйында, экспедицияның икенсе этабы башлана. Оҙайлы ваҡыт Сабана-де-Богота яйлаһын тикшереүгә арналған. Артабанғы маршрут Квиндиу (Кордильер тауҙары) аша Китоға үткән. Был ҡатмарлы һәм хәүефле үткәүел була: йәйәү, тар тарлауыҡтар буйлап, ҡойма ямғыр аҫтында, аяҡ кейемһеҙ (сөнки ул тиҙ туҙған) үтергә тура килгән.
Нисек кенә булмаһын, 1802 йылдың ғинуарында сәйәхәтселәр Китоға тиклем барып еткән. Американың был өлөшөндә улар, төрлө яҡтарҙан уның бай тәбиғәтен өйрәнеп, бер йыл самаһы ҡала. Гумбольдт Пичинча, Котопахи, Антизана, Тунгурауа янартауҙарына күтәрелә, уға тиклем бер кемгә лә буйһонмаған Чимборсоға (юлға ҙур йырын кәртә ҡуя, Гумбольдт күтәрелгән бейеклек 5350-5878 метр тип баһалана) һәм башҡаларға күтәрелергә тырыша. 1802 йылдың 9 ноябрендә Кальяола булғанда Гумбольдт Меркурийҙың Ҡояш дискы буйынса үтеүен күҙәткән. Юлда ул инктарҙың мәҙәниәтен һәм телен, шулай уҡ ҡасандыр Китола таралған телдә — пуругвайҙа яҙылған Инк осорона тиклемге ҡулъяҙмаларҙы өйрәнә. Китоға сәйәхәткә өсөнсө ҡатнашыусы — бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәшеүсе Карлос Монтуфар ҡушылған.
Көньяҡ Американан тикшеренеүселәр Мексикаға юлланған, унда йыл самаһы эшләгән. Гумбольдт төрлө пункттарҙың географик урынын билдәләне, вулкандарҙың, шул иҫәптән 1759 йылда барлыҡҡа килгән Хорульо янартауҙың эшмәкәрлеген өйрәнә, бик күп барометрик үлсәүҙәр үткәрә, Мексикала йәшәгән боронғо халыҡтарҙың — ацтектарҙың һәм толтектарҙың пирамидаларын һәм ҡорамдарын тикшерә, илдең тарихын һәм сәйәси хәлен өйрәнә. Ул тәүгеләрҙән булып 1810 йылда ацтек ҡулъяҙмаһын — Теллериан-Ременсис кодексын нәшер итә.
Ниһайәт, 1804 йылдың 9 июлендә, Америкала биш йылға яҡын йәшәгәндән һуң, Гумбольдт һәм Бонплан Европаға юллана һәм шул уҡ йылдың 3 авгусында Бордоға килеп етә.
Уларҙың сәйәхәтенең һөҙөмтәләре иҫ киткес була. Гумбольдтҡа тиклем Көньяҡ Америка пункттарының береһе генә — Кито астрономик яҡтан аныҡ билдәләнә; материктың геологик төҙөлөшө бығаса өйрәнелмәгән. Гумбольдт күп кенә пункттарҙың киңлеген һәм оҙонлоғон билдәләй, төбәктең орографияһын тикшерә, яҡынса 700 гипсометрик үлсәүҙәр башҡара, төбәктең климаты тураһында киң мәғлүмәт туплай һәм уның айырмалыҡлы һыҙаттарын күрһәтә.
Ғалимдар ҙур ботаник һәм зоологик коллекциялар йыйған — 4000-гә яҡын төр үҫемлек, шул иҫәптән фән өсөн 1800 яңы төр.
Амазонка һәм Ориноко системаларының тоташыуы иҫбатлана; ҡайһы бер тау сылбырҙарының йүнәлеше билдәләнә һәм яңылары асыла (мәҫәлән, Анд тауҙары, Сьерра-Парима); тауҙарҙың һәм уйпатлыҡтарҙың дөйөм һыҙаттары асыҡлана; Американың көнбайыш ярҙары буйлап «Гумбольдт» тип аталған диңгеҙ ағымы картаға төшөрөлә.
Барған илдәрҙең этнографияһы, тарихы, телдәре, сәйәси хәле лә иғтибарҙан ситтә ҡалмаған: һуңынан Гумбольд йәки уның хеҙмәткәрҙәре анализлаған ҙур материал йыйылған.
Гумбольдт менән Бонпландың сәйәхәтен ғәҙел рәүештә Американы икенсегә фәнни асыу тип атайҙар. <!--
Снова в Европе
Для обработки и издания результатов американского путешествия Гумбольдт остался в Париже. Первый том гигантского труда «Путешествие в равноденственные области Нового Света в 1799—1804 годах» (Voyage aux regions équinoxiales du Nouveau Continent, fait en 1799, 1800, 1801, 1802, 1803 et 1804 par Alexander Humboldt et Aimé Bonpland / red. A. de Humboldt. — Grand edition. — Paris: Schoell Dufor, Mare et Gide) вышел в 1807-м, тридцатый и последний — в 1833-м. Издание содержало 1425 таблиц, частью раскрашенных, и стоило в то время 2553 талера.
Бо́льшую часть работы составляют сделанные преимущественно Бонпланом описания растений (16 томов), астрономо-геодезические и картографические материалы (5 томов), другую часть — зоология и сравнительная анатомия, описание путешествия и другое.
Сотрудниками Гумбольдта были Ольтманс (астрономические вычисления), Бонплан и Кунт (описание растений), Кювье, Валансьен и Латрейль (зоология), Клапрот и Вокелен (минералогия), фон Бух (окаменелости).
Самому Гумбольдту принадлежит описание путешествия (Relation historique, 3 т. in 4°), общая картина природы, климата, геологического строения, жизни и памятников диких стран (Vues des Cordillères, атлас и текст); трактат о географическом распределении растений (Essai sur la géographie des plantes); сборник исследований по геологии и сравнительной анатомии (2 тома) и трактаты о политическом состоянии испанских колоний (Essai polit sur la Nouvelle Espagne, 2 тома с 20 картами).
Кроме этих трудов более или менее специального характера, Гумбольдт издал в 1808-м «Картины природы» (Ansichten der Natur) — ряд картин тропической природы, нарисованных с удивительным мастерством. «Космос» превосходит глубиной и разнообразием, но далеко уступает «Картинам природы» по живости и свежести изображения.
В следующем, 1805 году Гумбольдт съездил в Италию к брату, которому передал материалы для изучения американских наречий, побывал в Неаполе, чтобы посмотреть на извержение Везувия, случившееся в том году, а оттуда отправился в Берлин; здесь он прожил 1806—1807 годы, занимался магнитными наблюдениями, писал «Картины природы» и, кажется, не особенно сокрушался политическими невзгодами своей родины. Космополитическая закваска была в нём слишком сильна.
В 1808 году ему пришлось, однако, бросить научные занятия, чтобы сопровождать в Париж принца Вильгельма Прусского, который ездил туда для переговоров с Наполеоном. Гумбольдт, пользовавшийся большим значением в высшем парижском обществе, должен был подготовить почву для соглашения, что и исполнил с успехом. После этого он прожил во Франции почти 20 лет (1809—1827). Париж в то время блистал таким созвездием учёных, каким не мог похвалиться ни один город в Европе. Тут действовали Кювье, Лаплас, Гей-Люссак, Араго, Био, Броньяр и другие. С Гей-Люссаком Гумбольдт работал над химическим составом воздуха, с Био — над земным магнетизмом, с Сент-Илером — над дыханием рыб.
Простота и свобода отношений, общительность и отсутствие мелкой зависти были ему по душе. Гумбольдт вёл в Париже такую трудовую жизнь, что для сна оставлял едва 4—5 часов в сутки. Такой деятельный образ жизни он вёл до самой смерти и, что всего удивительнее, оставался всегда здоровым и сильным физически и умственно.
Огромное влияние Гумбольдта в учёном кругу Парижа заставляло стремиться к нему всех приезжавших в столицу Франции учёных, тем более что он щедро расточал в пользу других своё влияние и деньги. Когда Агассис по недостатку средств должен был прекратить занятия в Париже, Гумбольдт самым деликатным образом заставил его принять денежную помощь; когда Либих, ещё неизвестный, начинающий учёный, прочёл в Париже одну из своих первых работ, Гумбольдт немедленно познакомился с ним и оказал ему деятельную поддержку.
Ещё в Америке Гумбольдт мечтал о путешествии в Азию и теперь деятельно готовился к нему, изучая, между прочим, персидский язык у Сильвестра де Саси. В 1811 году русский канцлер граф Румянцев предложил ему присоединиться к посольству, которое Император Александр I отправлял в Кашгар и Тибет. Но события наступившего 1812-го и последующих годов поглотили внимание русского правительства, и экспедиция не состоялась.
В 1818 году Гумбольдт был в Ахене на конгрессе, но хлопотал лишь об азиатском путешествии. Всё своё состояние он истратил на американскую экспедицию и издание её результатов, так что теперь мог путешествовать только за казённый счёт; но и на этот раз путешествие не состоялось, и Гумбольдт вернулся в Париж.
В 1822 году он ездил в Италию, посетил Везувий и исследовал изменения, происшедшие в нём между извержениями 1807 и 1822 годов.
Фридрих Вильгельм III был лично расположен к Гумбольдту, дорожил его обществом. В 1826 году он пригласил своего учёного друга переселиться поближе. Гумбольдт, скрепя сердце, переселился в «туманный Берлин». С этого времени он жил главным образом в Берлине, часто бывал при дворе, сопровождал короля в поездках по Европе и, хотя не играл официальной роли, но по возможности старался противодействовать реакции, приверженцы которой называли Гумбольдта «придворным революционером».
Период после обоснования в Берлине, с конца 1827 по апрель 1828 года, отмечен активной деятельностью Гумбольдта по популяризации науки. Она имела форму бесплатных публичных лекций, проходивших в двух местах — в Берлинском университете (61 лекция) и в (16 лекций) с самым большим из залов Берлина, доступных широкой публике, ныне в здании академии расположен. Лекции «О физическом мироописании» послужили основой для будущего научно-популярного сочинения Гумбольдта «Космос». Они привлекли массу слушателей — на каждой лекции собиралось до тысячи человек. В двадцатых годах XIX столетия наука только ещё начинала спускаться со своих высот в сферу обыденной жизни, и лекции Гумбольдта были в своём роде неожиданным и поразительным явлением. Они знаменуют собою торжество нового направления в духовной жизни Европы — направления, характеризующего XIX столетие и состоящего в сближении науки с жизнью. В то же время они были первым очерком новой науки — физического мироописания. По окончании лекций (1828) особо назначенный комитет поднёс Гумбольдту медаль с изображением солнца и надписью: Illustrans lotum radiis splendentibus orbem. -->
Рәсәй буйлап сәйәхәт
Бер нисә йыл дауамында Гумбольдт Рәсәй империяһының финанс министры граф Е. Ф. Канкрин менән хат алышҡан, ул билдәле ғалимдан илдең аҡса әйләнешенә платина тәңкәһен индереүҙең маҡсатҡа ярашлы булыуы тураһында фекерен белдереүҙе һораған. Һөҙөмтәлә Гумбольдтҡа «фән һәм ил мәнфәғәтендә» Урал руда ятҡылыҡтарын ҡарарға рәсми саҡырыу килә.
1829 йылдың 12 апрелендә Гумбольдт юлдаштары Густав Розе һәм Христиан Готфрид Эренберг менән Берлиндан сыға, ә 1 майҙа улар Санкт-Петербургта була (Рәсәйҙең баш ҡалаһына тиклем маршрут Кёнигсберг, Курш дуғаһы һәм Дерпт аша үтә, шулай уҡ ҡыҫҡа ваҡытҡа Дерпт университетында була). Сәфәр «рус хөкүмәте иҫәбенә» бойомға ашырылған : Берлинда уҡ Гумбольдт 1200 червонецҡа вексель ала, ә Петербургта — 20 мең һум. Бар ерҙә лә экипаждар, фатирҙар, аттар алдан әҙерләнгән була; Гумбольдты оҙатып йөрөүселәргә немец һәм француз телдәрен белгән тау департаменты чиновнигы Д. С. Меншенин тәғәйенләнә; Азия сигендәге хәүефле урындарҙа сәйәхәтселәрҙе конвой менән оҙатып йөрөргә тейеш була…
Башта улар түбәндәге маршрут буйынса сәфәргә сыға: Санкт-Петербург — Мәскәү — Владимир — Түбәнге Новгород — Ҡазан — Екатеринбург — Пермь. Ҡазанға тиклем Волга буйлап килә.
Урта Уралда геологик эҙләнеүҙәргә һәм тимер, алтынлы мәғдән, саф платина (ағалтын), малахит ятҡылыҡтарын тикшереүгә ваҡыт бүлеп, тикшеренеүселәр бер нисә аҙна ваҡыт үткәргән. Улар билдәле Урал заводтарында, шул иҫәптән Невьянск һәм Үрге Тура заводтарында булған:
Гумбольдт крепостнойҙарҙың ҡыҙғаныс хәлдә булыуына һәм сәнәғәттең мөмкин булмаған хәленә иғтибар итмәйенсә булдыра алмай, әммә был хаҡта һөйләү уңайһыҙлыҡ тыуҙыра, һәм ул Канкрин менән асыҡтан-асыҡ хатлашҡанда сүп-сарҙы өйҙән сығармаҫҡа вәғәҙә бирә…
Урал буйлап сәйәхәте ваҡытында Гумбольдт Екатеринбург эргәһендә Шарташ күлен киптереү юлы менән алтынлы шахталарҙы һыу менән баҫыуҙы кәметергә тәҡдим итә. Гумбольдттың абруйы ҙур булғанлыҡтан, урындағы тау белгестәре ҡаршы килеүенә ҡарамаҫтан, уның тәҡдиме ҡабул ителгән. Күлдә һыу кимәле ярайһы кәмегән, күл бөткән тиерлек, әммә шахталарҙағы һыу элекке кимәлдә ҡалған.
Артабанғы юл Тубыл, Барнаул, Семипалатинск, Омск һәм Мейәс аша үтә. Бараба далаһында ғалимдар үҙ зоология һәм ботаника йыйылмаларын ярайһы уҡ тулыландырған. Мейәскә килеп еткәс, Гумбольдттың 60 йәшлек юбилейына арналған тантаналар уҙғарылған. Экспедиция Көньяҡ Урал буйлап Златоуст, Кичимск, Орск һәм Ырымбур ҡалаларын ҡарап, артабан дауам иткән. Илек таш тоҙ ятҡылығын ҡарап сыҡҡас, сәйәхәтселәр Әстерханға барып ҡайтҡан, ә һуңынан «Каспий диңгеҙе буйлап ҙур булмаған сәфәргә сыҡҡан». Кире юлда Гумбольдт Мәскәү университетында була, унда уға тантаналы осрашыу ойошторолған. 1829 йылдың 13 ноябрендә экспедицияла ҡатнашыусылар Санкт-Петербургка ҡайта.
Сәфәр тиҙ үтеүенә ҡарамаҫтан, ул бик һөҙөмтәле була: уның һөҙөмтәләре «Үҙәк Азия» (Asie Centrale, 1843) өс томлыҡ хеҙмәтендә сағылыш тапҡан. Дерпт университетында Гумбольдт Рәсәй империяһының күренекле ғалимдары: университет обсерваторияһы директоры В.Я. Струве, минералог О.М.фон Энгельгардт, үҫемлектәр систематикагы К.Х. Ледебур, тәбиғәтте өйрәнеүсе И. Паррот менән, уларҙың уҡыусылары менән таныша.
<!-- === Гипотеза о вулканизме Центральной Азии === В трудах «Фрагменты по геологии и климатологии Азии», в двух томах, 1831, и «Центральная Азия», в трёх томах, 1843, Гумбольдт на основе редких опубликованных отчетов из китайских источников и опросных сведений, которые он получил во время путешествия в Россию, обосновал гипотезу о существовании нескольких действующих вулканов в Центральной Азии. Гумбольдт приложил к изданиям гипотетическую карту Азии, на которую нанес вероятное положение вулканов.
В середине XIX века среди физиков, геологов и географов господствовала теория «морского» происхождения вулканов, когда во время землетрясений прибрежных районов суши воды Мирового океана вливаются в образовавшиеся трещины в земной коре и результатом реакции раскаленных недр на воду и являются вулканические извержения.
Существовавшие взгляды подтверждались большим количеством вулканов на островах и побережьях, а также выделениями водяного пара при извержениях вулканов. Именно поэтому гипотеза Гумбольдта представлялась невероятной и взволновала научное сообщество.
Исследователи ряда стран отправлялись в Азию на поиски «гумбольтовых вулканов». Действующие вулканы не были обнаружены. Однако Гумбольдт оказался прав: большое количество вулканов в континентальной Азии существует и эти вулканы достаточно молодые. «Морская теория» образования вулканов оказалась несостоятельной.
«Космос»
Вернувшись из России, Гумбольдт отправился в Париж (1830), где намеревался заняться обработкой научных результатов экспедиции. Помимо этого, поездка преследовала и политические цели: приветствовать новую французскую династию. Живя в Париже, Александр нередко появлялся при дворе, отправляя доклады Фридриху Вильгельму III о политической ситуации. Он имел непререкаемый авторитет в научной среде и снискал дружеское расположение многих французских учёных.
В 1832 году Гумбольдт вернулся в Берлин, где продолжил работать над многотомным научно-философским трудом, который поначалу намеревался назвать «Очерками физического мироописания» (Essai sur la physique du monde), а позднее назвал «Космосом». Намерение написать произведение, предназначенное для широкой публики и содержащее квинтэссенцию научных знаний о мире, возникло у него ещё до путешествия в Америку, в 1796 году.
В 1835 году умер Вильгельм Гумбольдт, и Александр занялся публикацией сочинений брата (три тома вышли в течение 1836—1839 годов). Много времени отнимали придворные обязанности. В 1840 году умер старый король, и на престол взошёл его сын Фридрих Вильгельм IV, который относился к учёному так же уважительно, как и отец. Но «его причудливый, странный характер и реакционная политика причиняли много досады Гумбольдту».
В 1845 году был издан первый том произведения, которое А. Гумбольдт в письме Фарнгагену (1834) назвал «делом своей жизни». Книга называлась «Космос: план описания физического мира» (Kosmos: Entwurf einer physischen Weltbeschreibung) и предварялась такими словами великого просветителя:
На склоне деятельной жизни я передаю немецкой публике сочинение, план которого почти полстолетия носился в моей душе.
В 1847, 1852 и 1857 годах были опубликованы три последующих тома (соответственно, второй, третий и четвёртый). До последних дней своей жизни учёный продолжал работу над пятым томом, но завершить его не удалось.
Сочинение Гумбольдта было переведено на многие языки и получило высокую оценку европейского научного сообщества.
В конце XIX века российский публицист М. А. Энгельгардт, автор биографий многих знаменитых учёных, писал:
«Космос» представляет свод знаний первой половины нашего столетия и, что всего драгоценнее, свод, составленный специалистом, потому что Гумбольдт был специалистом во всех областях, кроме разве высшей математики…
…Легко написать компиляцию, в которой важное будет перемешано с пустяками, мыльные пузыри со строго обоснованными теориями, но нелегко составить свод, подвести итоги, дать критическую проверку наших знаний. «Космос» носит именно такой характер. --> <!--
На склоне деятельной жизни.
Одной из причин огромной популярности Гумбольдта была его щедрость и бескорыстная любовь к науке, заставлявшая его всеми силами выдвигать и поощрять молодые таланты. Несмотря на своё высокое положение, он не оставил никакого состояния. Любезный и уступчивый в мелочах, Гумбольдт, тем не менее, не молчал о том, что его возмущало; он заступался за людей, несправедливо подозреваемых в неблагонамеренности, и нередко в довольно резких выражениях упрекал короля за реакционную политику. Активная жизненная позиция и независимый образ мыслей Гумбольдта способствовали тому, что он нажил себе немало врагов среди людей, приближённых к власти. Он держался при дворе лишь благодаря личному расположению короля. В последние годы он испытывал неудовлетворённость общим положением дел в стране, к которой присоединялось ощущение одиночества: друзья и сверстники Гумбольдта умирали один за другим. Давно уже не было в живых ни Гёте, ни Вильгельма Гумбольдта. В 1853 году умер Л. фон Бух, с которым Гумбольдта связывала 63-летняя дружба; за ним последовал лучший из его парижских друзей, Ф. Араго. В 1857 году заболел король; а вскоре скончался последний из старых друзей учёного — К. А. Фарнхаген фон Энзе (1858), — и Гумбольдт, в ореоле своей славы, оставался одиноким, усталым и печальным. В конце апреля 1859 года он простудился и слёг. Смертельная болезнь быстро прогрессировала, но она не причиняла сильных страданий. Сознание учёного сохранилось до последнего дня: он скончался 6 мая 1859 года. -->
Награды
<!-- == Итоги == Многочисленные работы Гумбольдта, представляющие целую энциклопедию естествознания, связаны идеей физического мироописания.
Исследования химического состава воздуха привели Гумбольдта и Гей-Люссака к следующим результатам: 1) состав атмосферы остаётся вообще постоянным; 2) содержание кислорода в воздухе — 21 %; 3) воздух не содержит значительной примеси водорода. Это было первое точное исследование атмосферы.
Температура воздуха вызвала целый ряд исследований Гумбольдта. Распределение тепла на земной поверхности представляет крайне сложное, запутанное явление. Прежде чем открывать его причины, нужно знать самые факты, то есть иметь картину распределения тепла на земном шаре. Гумбольдт исполнил эту задачу, установив изотермы, после основополагающих работ в этой области Акосты. Работа об изотермах послужила основанием сравнительной климатологии. Учёный мир встретил работу Гумбольдта с величайшим сочувствием; всюду принялись собирать данные для пополнения и исправления изотерм. В первой его монографии об этом предмете (1817) мы находим только 57 мест с определённой годовой температурой, в «Центральной Азии» (1841) число их достигает уже 311, в «Мелких сочинениях» (1853) — 306.
Гумбольдту принадлежит также ряд капитальных исследований о климате южного полушария, о понижении температуры в верхних слоях воздуха, о влиянии моря на температуру нижних слоёв воздуха, о границах вечного снега в различных странах и др. Он уяснил понятия о морском и континентальном климатах; показал причины, смягчающие климат в северном полушарии, и, приложив свои выводы к Европе и Азии, дал картины их климатов, определил их различие и причины, от которых оно зависит. Влажность и давление воздуха также много занимали его. Он, например, показал причины суточных колебаний барометра в тропических странах и т. д.
До Гумбольдта ботанической географии как науки не существовало, хотя и были отрывочные указания в сочинениях Линнея, Гмелина и др. В основу ботанической географии Гумбольдт положил климатический принцип; указал аналогию между постепенным изменением растительности от экватора к полюсу и от подошвы гор к вершине; охарактеризовал растительные пояса, чередующиеся по мере подъёма на вершину горы или при переходе от экватора в северные широты; дал первую попытку разделения земного шара на ботанические области и многое другое. Труды Декандоля, Гризебаха, Энглера и других превратили набросок Гумбольдта в обширнейшую науку. Тем не менее за Гумбольдтом навсегда останется слава основателя ботанической географии.
Исследования Гумбольдта в зоологии не имеют такого значения, как его ботанические работы. Из Америки им и Бонпланом было привезено много видов; Гумбольдт сообщил немало сведений о жизни различных животных, дал превосходную монографию кондора, очерк вертикального и горизонтального распространения животных в тропической Америке и другое.
По анатомии и физиологии животных ему принадлежат исследования над строением горла птиц и обезьян-ревунов. Вместе с Гей-Люссаком он изучил устройство электрического органа у рыб; с Провансалем — дыхание рыб и крокодилов.
В области геологии Гумбольдт был одним из главных двигателей плутонической теории, развитой, главным образом, Л. фон Бухом. Гумбольдт не высказывался за неё вполне резко и определённо; но в значительной степени разработал фактический материал, на котором она построена. Он указал на широкое распространение вулканических явлений, связь между отдалёнными и разбросанными вулканами, особенности в их географическом распределении, говорящие в пользу теории Буха; определил полосу землетрясений в Азии; классифицировал землетрясения, сведя их к трём различным типам. Гумбольдт — один из главных столпов учения, долгое время господствовавшего в науке.
Собственно к физике Земли относятся его исследования над земным магнетизмом. Он первый фактически доказал, что напряжённость земного магнетизма изменяется в различных широтах, уменьшаясь от полюсов к экватору. Ему же принадлежит открытие внезапных возмущений магнитной стрелки (магнитные бури) и других частностей. Большое значение для науки имели магнитные обсерватории, устроенные по мысли Гумбольдта английским, русским и американским правительствами.
Классические труды Гумбольдта по географии Азии впервые уяснили в общих чертах её орографию, климатологию и послужили основой дальнейших исследований. В этой науке он занимает важное место наряду с Риттером: они своими трудами создали истинно научное землеописание.
Исследования морских течений Гумбольдтом можно считать началом новой отрасли знаний, разросшейся в обширную науку после работ Мори.
Гумбольдт издал огромный пятитомный труд по истории географии. Там были изложены причины, подготовившие открытие Америки, постепенный ход открытий в XV и XVI веках.
Человеку посвящено было также немало труда со стороны Гумбольдта: данные о политическом состоянии испанских колоний, о древней цивилизации ацтеков, общие выводы о связи природы и человека, о влиянии природы на цивилизацию, странствования племён и т. п. — находятся в различных томах его американского путешествия, равно как и в книгах, посвящённых Азии.
Первым ввёл в науку понятие «сферы жизни» (лебенссфера), то есть всё живое на планете, ставшее позднее известным в переводе эквивалентом — биосфера. Одним из первых (после Бюффона, Ламарка) выделил Жизнь как ещё один всепланетный феномен, наряду с лито-, атмо-, и гидросферой.
Великий натуралист внёс в науку массу фактов, ввёл в обращение целый поток мыслей, впоследствии развитых другими и вошедших в наше миросозерцание.
В растительном царстве
В честь Гумбольдта названы четыре рода растений:
Ботанический номенклатурный справочник Index Kewensis, издаваемый Королевскими ботаническими садами Кью (Англия), включает 321 вид растений, названных в честь Гумбольдта.
Гумбольдт в произведениях русских классиков
В 1829 году Гумбольдт, возвращаясь из своей поездки по России, ненадолго заехал в Москву. Вот как А. И. Герцен описывает в «Былом и думах» визит Гумбольдта в Московский университет: Гумбольдт, возвращаясь с Урала, был встречен в Москве в торжественном заседании общества естествоиспытателей при университете, членами которого были разные сенаторы, губернаторы, — вообще люди, не занимавшиеся ни естественными, ни неестественными науками. Слава Гумбольдта, тайного советника его прусского величества, которому государь император изволил дать Анну и приказал не брать с него денег за материал и диплом, дошла и до них. Они решились не ударить себя лицом в грязь перед человеком, который был на Шимборазо и жил в Сан-Суси. …Приём Гумбольдта в Москве и в университете было дело нешуточное. Генерал-губернатор, разные вое- и градоначальники, сенат — всё явилось: лента через плечо, в полном мундире, профессора воинственно при шпагах и с трёхугольными шляпами под рукой. Гумбольдт, ничего не подозревая, приехал в синем фраке с золотыми пуговицами и, разумеется, был сконфужен. От сеней до залы общества естествоиспытателей везде были приготовлены засады: тут ректор, там декан, тут начинающий профессор, там ветеран, оканчивающий своё поприще и именно потому говорящий очень медленно, — каждый приветствовал его по-латыни, по-немецки, по-французски, и всё это в этих страшных каменных трубах, называемых коридорами, в которых нельзя остановиться на минуту, чтоб не простудиться на месяц. Гумбольдт всё слушал без шляпы и на всё отвечал — я уверен, что все дикие, у которых он был, краснокожие и медного цвета, сделали ему меньше неприятностей, чем московский приём. Когда он дошёл до залы и уселся, тогда надобно было встать. Попечитель Писарев счёл нужным в кратких, но сильных словах отдать приказ, по-русски, о заслугах его превосходительства и знаменитого путешественника; после чего Сергей Глинка, «офицер», голосом тысяча восьмисот двенадцатого года, густо-сиплым, прочёл своё стихотворение, начинавшееся так: «Humboldt — Promethee de nos jours!» А Гумбольдту хотелось потолковать о наблюдениях над магнитной стрелкой, сличить свои метеорологические заметки на Урале с московскими — вместо этого ректор пошёл ему показывать что-то сплетённое из высочайших волос Петра I…; насилу Эренберг и Розе нашли случай кой-что рассказать о своих открытиях.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
-->
Башҡа публикациялар
Рус телендә
Нежилой-Ахк
Нежилой-Ахк — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы, Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шаро-Аргун йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Грозный ҡалаһынан Аргун йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рашмор
Рашмор (Rushmore) — Блэк-Хилс тау итәгендә ҡая. Ҡаяла Джордж Вашингтон, Томас Джефферсон, Теодор Рузвельт һәм Авраам Линкольн скульптуралары булыу менән билдәле тапҡан.
Көньяҡ Дакота штатында урынлашҡан.
Йылына ҡаяға 2 миллион турист килә.
Ибраһимов Ғабдулла Ғәбделғәлләм улы
Ибраһимов Ғабдулла Ғәбделғәлләм улы (псевдонимы Ибраһим Ҡыпсаҡ; 1895 — 27 сентябрь 1937) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтенең әүҙем эшмәкәре, Граждандар һуғышында ҡатнашыусы, яҙыусы. Сәйәси золом ҡорбаны. РСФСР-ҙың Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1921).
Тормош юлы
Ғабдулла Ғәбделғәлләм улы Ибраһимов 1895 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙенең Ҡараҡыпсаҡ улысына ҡараған Сапыҡ ауылында (хәҙерге ваҡытта Башҡортостандың Күгәрсен районы) тыуған. Тәүҙә тыуған ауылында, атаһы указлы мулла Ғәбделғәлләмдең мәҙрәсәһендә белем ала. 1914 йылдан Ҡарғалы мәҙрәсәһендә, артабан Ырымбур ҡалаһында уҡый.
1918 йылда Башҡортостан автономияһының Ҡыпсаҡ кантон башҡармаһында сәркәтип булып эшләй. Ошо осорҙа Ырымбурҙа сыҡҡан Башҡорт милли хәрәкәтенең матбуғат органы — «Башҡортостан хөкүмәте теле» гәзитенә әүҙем яҙыша. Башҡорт хөкүмәте һәм ғәскәрҙәре Совет власы яғына сыҡҡандан һуң, Ғ. Ибраһимовты Башревкомға агитатор-ойоштороусы итеп тәғәйенләйҙәр.
1919 йылдың майында Ғабдулла Ибраһимов Мәскәүгә Я. М. Свердлов исемендәге Коммунистик университетҡа уҡырға ебәрелә. 1919 йылдың октябрендә Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы хәрби комиссары Нуриәғзәм Таһиров һәм Башҡортостандың хәрби-революцион комитетының махсус вәкиле (особоуполномченный) Х. Н. Әмиров юллауы буйынса Петроградта Коммунистик университетты тамамлаған курсанттар — Ибраһимов, Сәғәҙиев һәм Лотфуллин — Петроградҡа килә. Был осорҙа 10 меңдән ашыу яугир тәшкил иткән Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмө тәжрибәле сәйәси эшмәкәрҙәргә ҙур ҡытлыҡ кисерә. Ғабдулла Ибраһимов күптән түгел Бәләбәйҙән килгән Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһына (4 меңдән ашыу кеше) хәрби (сәйәси) комиссар итеп тәғәйенләнә. Һөҙөмтәлә Ғ. Ибраһимов Петроградтағы башҡорт ғәскәрҙәренең сәйәси етәкселәренең береһе булып китә. Ибраһимов бында, һалдаттар араһында, Башҡорт автономияһы етәкселегенең сәйәси йүнәлешен алып бара, шул уҡ ваҡытта әүҙем яҙыша.
1919 йылда Петроградты обороналауҙа һәм Н. Н. Юденич армияһын ҡыйратыуҙа ҡатнаша.
1920 йылдың февралендә, Башҡорт хөкүмәте һәм ғәскәрҙәренең Совет власы яғына сығыуының бер йыллығына бағышлап, «Бәхет көнө» исеме аҫтында альбом-йыйынтыҡ, әҙерләп сығара. Был йыйынтыҡ милли хәрәкәттең пропагандистик баҫмаһы булараҡ, һалдаттар араһында таратыла. Комиссар Ибраһимов «Бәхет көнө» йыйынтығында «Башҡортостан хәрәкәте» тип исемләнгән мәҡәләһе менән сығыш яһай. Башҡорт һалдаттарына автономия өсөн көрәштең тарихын, Совет власы яғына сығыуҙың уның әһәмиәте хаҡында бәйән итә. "Күп тотҡонлоҡта торған халыҡтың яҙмышы, яҡшы тормошо фәҡәт Совет власын урынлаштырғанда ғына мөмкин буласағына ышанып, бөтә Башҡортостан халҡы бөгөнгө көндө иң ҙур, иң хөрмәтле байрамдарҙан һанай.
1920 йылдың башынан Башҡорт айырым кавалерия дивизияһында хәрби комиссар булып хеҙмәт итә, дивизияны тарҡатҡандан һуң республикаға ҡайта.
I Бөтә башҡорт эшсе, крәҫтиән һәм һалдат депутаттары съезы советы делегаты (1920 йыл) итеп һайлана. 1920 йылдың көҙөндә ул Башҡортостандың Социаль тәьминәт халыҡ комиссары итеп вазифаһына тәғәйенләнә, 1921 йот йылында Ибраһимов «Башпомгол» рәйесе урынбаҫары булып эшләй. Граждандар һуғышынан һуң ас-яланғас ҡалған башҡорт халҡының хәлен яҡшыртыу, ҡот осҡос аслыҡтан ҡотҡарыу өсөн булған көсөн һалып эшләй.
Петроградты обороналауҙа күрһәткән хеҙмәттәре өсөн юғары дәүләт наградаһы — РСФСР-ҙың Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә (1921).
Артабан РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетында бүлек мөдире, БАССР-ҙың Үҙәк архивы мөдире вазифаларын биләй. 1923 йылда Ғабдулла Ибраһимов Ырымбурҙа, Каруанһарай бинаһында урынлашҡан Башҡорт педагогия техникумына директор итеп тәғәйенләнә. Ул етәкселек иткән осорҙа, техникумда башҡорт әҙәбиәтенең буласаҡ күп кенә эшмәкәрҙәре тәрбиәләнеп сыға. Карауанһарай техникумында эшләгән осоронда Ғабдулла Ибраһимов үҙе лә әүҙем ижади эш менән мәшғүл була.
1925 йылда «Башҡорттар Петроград өсөн көрәштә» исемле документаль очеркы китап булып баҫылып сыға.
1931 йылдан Өфөнөң Комбайн моторҙары заводында (хәҙерге УМПО) бүлек начальнигы булып эшләй, һуңынан, 1932 йылда, Белорет металлургия заводына директор урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
1934—1937 йылдарҙа ошо йүнәлештә юғары белем алыу маҡсатында Мәскәүгә И. В. Сталин исемендәге Бөтә Союз сәнәғәт академияһына уҡырға инә.
1937 йылда, Мәскәүҙә уҡып йөрөгән мәлендә, Ғабдулла Ибраһимов репрессиялана (1937 йылдың 26 июлендә ҡулға алына, 27 сентябрҙә — атып үлтерелә).
Ғабдулла Ғәбделғәлләм улы Ибраһимовтың яҡты исеме 1958 йылда аҡлана.
Масль-Вын-Тяха
Масль-Вын-Тяха — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хапхльнутяй йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лев Толстой һәйкәле (Мәскәү, Поварская урамы)
Лев Толстойҙың Поварская урамындағы һәйкәле — рус әҙәбиәте классигы, яҙыусы Лев Толстойҙың Мәскәүҙең Поварская урамындағы «Ростов йорто»ноң ҡунаҡ ишек алдында торған һәйкәле.
Поварская урамы — ҡаланың үҙәк өлөшөндә һаҡланып ҡалған иң боронғо урамдарҙың береһе. Бында һәр йорттоң тиерлек тарихи ҡиммәте ҙур. Сит илдәрҙең илселектәре урынлашҡан модерн һәм эклектика стилендәге ҙур йорттар бында килем йорттары һәм ампир стилендәге боронғо ҡаралтылар менән сиратлашып торалар. Бындай ҡаралтыларҙың береһе булып Баҡса ҡулсаһы янындағы «Ростовтар йорто» тора, риүәйәт буйынса, был йорт Лев Толстойҙың «Һуғыш һәм солох» роман-эпопеяһындағы геройҙары йортоноң прототибы була.
Рәсми рәүештә тыуған яҡты өйрәнеү әҙәбиәтендә был яҡты йорт « Соллогуб усадьбаһы (Кенәз Долгорукийҙарҙың усадьбаһы)» тип атала, Поварская урамының 52/55 -се һаны аҫтында тора һәм ХХ быуаттың күпселек яҙыусылары менән бәйле тип әйтергә була, сөнки нәҡ бында СССР Яҙыусылар Союзы урынлашҡан.
Был ойошманың бөгөнгө көндә айырым статусы юғалған, йорт биналары иҫкерә төшкән, уның ҡабырға ҡанаттарында ресторандар урынлашҡан. Бина алдында торған Лев Толстой һәйкәле ҡунаҡ ҡапҡаһы — төп ишек күсәрендә тора, урамдан бөтөнләй тиерлек күренмәй. Хәҙерге заман кешеләренә Лев Толстойҙың Девичье поле майҙанында торған һәйкәле, ә скульптура тарихсыларына — Пречистенкалағы Лев Толстой һәйкәле нығыраҡ билдәле.
Һәйкәлде Мәскәү яҙыусыларына Украинаның Рәсәй менән ҡушылыуының 300 йыл тулыуға ҡарата украин яҙыусылары бүләк иткән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Тега
Тега — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нерехта йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.