cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сәйетов Илдар Ширҡәт улы
Биографияһы
Актёр 2020 йылдың 14 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат булды.
Спектаклдәрҙәге ролдәре
Адвокат Нагело («Илай белмәй торған ҡатын» — Филиппо Э. де); Андрей («Апалы-һеңлеле өсәү» — Чехов А. П.); Буштец («Рядовойҙар» — Дударев А.); Великатов («Таланттар һәм баш эйеүселәр» — Островский А. Н.); Вилдан («Бибинур, ах, Бибинур!» — Флорид Бүләков); граф Федерико («Бесән өҫтөндәге эт» — Лопе де Вега ); капитан Казарян («Ярлыҡау» — Мостай Кәрим); Ҡудашев («Һуңғы уҙаман» — Азат Абдуллин); Кудашев («Ун өсөнсө председатель» — Азат Абдуллин); Кудимов («Өлкән улым» — Вампилов А. В.); Тимербай («Эх, дуҫҡайым Байтимер» — Рәлиф Кинйәбаев); Толпар («Ос, Толпарым!» — Флорид Бүләков; Ялсығол («Ай тотолған төндә» — Мостай Кәрим).
Нефтекама боҙ һарайы
Нефтекама боҙ һарайы  — Башҡортостандың Нефтекама ҡалаһында тәүге яһалма боҙло һәм тамашасылар өсөн трибуналары булған боҙ һарайы. Һыйҙырышлығы — 2000 урын, 2007 йылдың башында асыла. ЮХЛ-да сығыш яһаған «Торос» хоккей клубының өй аренаһы. 2011 йылдың сентябренән алып 2018 йылға МЙХЛ-да ҡатнашҡан «Батыр» хоккей командаһының рәсми рәүештә өй аренаһы булып тора.
Тарихы
1988 йылда ҡалала «Торос» хоккей командаһы ойошторола. Оҙаҡ ваҡыт уның үҙ майҙансығы булмай, һуңынан ябыҡ каток барлыҡҡа килә. Әммә 2006 йылда команданы катоктан ҡыуып сығаралар. Нефтекама хоккейсыларының уйнау һәм күнегеүҙәр өсөн урыны булмай. Мәсьәләнең сиселешенә шундуҡ хоккей көйәрмәне Башҡортостан Президенты Мортаза Рәхимов ҡушыла. Ул команда өсөн арена төҙөүгә аҡса бүлергә һәм уны бик ҡыҫҡа ваҡытта сафҡа индерергә ҡуша. 2006 йылдың 2 майында Нефтекамала тантаналы шарттарҙа юғары дәрәжәле ҡунаҡтар, «Башкирэнерго» ААЙ һәм Рәхимовтың үҙе алдында буласаҡ һарайға беренсе таш һалына. Тотҡарһыҙ фининслау һәм республика етәкселегенең ыңғай ҡарашы арҡаһында Һарайҙы рекордлы ҡыҫҡа сроктарҙа — 6 ай эсендә төҙөнөләр. 2007 йыл алдынан Һарай асыла.
Дүрт тапҡыр бында ЮХЛ миҙгеленең Асыш кубогы өсөн уйын үтә, өсәүһендә «Торос» еңә. Шулай уҡ 2015 йылда команда ЮХЛ чемпионы исемен Нефтекама боҙ һарайында яулай. ЙХЛ беренселегенең тәүге миҙгелендә Асыш кубогы өсөн уйын Нефтекамала «Батыр» һәм «Ирбис» хоккей клубтары араһында үтә. Хужалар был трофейҙы яулайҙар.
Характеристикалары
Һарайҙың һыйҙырышлығы — 2000 урын. Трибуналар өс диуар буйлап урынлашҡан, дүртенсеһе табло һәм комментаторҙар кабиналары өсөн бирелгән. Бер яҡ ҡапҡалар артында көйәрмәндәр өсөн урындар Рәсәй флагын, ҡаршы яҡтағы — Башҡортостан флагын яһайҙар. Һарай хоккей матчтары, хоккей буйынса күнегеүҙәр, конькиҙарҙа шыуыу һәм концерттар үткәреү өсөн файҙалана.
Иорданов Павел Фёдорович
Иорданов Павел Фёдорович (17 ноябрь 1858 йыл, Таганрог — 1 март 1920 йыл, Принкипо утрауы) — Рәсәй империяһы табибы, йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәре, Таганрог ҡала башлығы (1905 йыл—1909 йылдар), Изге Станислав һәм Изге Анна ордендары кавалеры.
Биографияһы
Павел Федорович Иорданов 1858 йылдың 17 ноябрендә (1857 йыл ) Таганрог ҡалаһында, 3 гильдия сауҙагәре Федор Петрович Иорданов ғаиләһендә тыуған. 1877 йылда Таганрог ирҙәр гимназияһын алтын миҙал менән тамамлай. Гимназияның тәүге ике класында Антон Чехов менән класташ була.
В. Н. Каразин исемендәге Харьков милли университетының медицина факультетында белем ала. Медицина докторы. Хеҙмәт юлын санитар табип булып Таганрогта башлай. Таганрог ҡала думаһының гласныйы, ҡала башлығы итеп һайлана. 1904 йылдан башлап барлыҡ хөкүмәт һәм йәмәғәт учреждениеларында Таганрог баржа йәмғиәтенең вәкиле. Уның ҡалаға нигеҙ һалыныуҙың 200-йыллығына ҡарата, Таганрогта М. М. Антакольский ижад иткән Петр Беренсе һәйкәлен ҡуйыу тураһында, А. П. Чехов менән хат алышыуы билдәле.
1912—1917 йылдарҙа — сауҙа исеменән Дәүләт советына һайлап ҡуйылған ағза, Үҙәк төркөмөнә инә. Беренсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында санитария һәм эвакуация часы юғары башлығы принц А. П. Ольденбургтың ярҙамсыһы. Сенатор (1917). 1917 йыл революцияһын Рәсәй империяһының баш санитар табибы посында ҡаршы ала. Бер аҙҙан Таганрогҡа ҡайтҡас, Ирекле армияның санитар хеҙмәтен етәкләй.
1917 йылғы революциянан һуң П. Ф. Иорданов Кисловодск ҡалаһына күсә һәм табиплыҡ шөғөлөнә әйләнеп ҡайта. 1919 йылда халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре ойошмаһы тәҡдиме буйынса П. Ф. Иорданов яралы һәм ауырыу хәрби хеҙмәткәрҙәр тейәлгән транспортты Новороссийсктан Константинополгә оҙатып йөрөй. Аҙаҡ Принц утрауҙарының береһендә, Принкипо утрауында госпиталдә эшләй. Унда ул тиф менән ауырый һәм 1920 йылдың 1 мартында вафат була. Улы уның кәүҙәһен Римгә күсерә, Тестаччо зыяратында ғаилә кәшәнәһендә ерләнгән.
Ғаиләһе
Иҫкәрмә: Женева кантоны (Швейцария) суды ҡарары менән А. П. Иордановҡа бабайы Дмитрий Иванович Ознобишиндың нәҫелдән килгән фамилияһын ҡабул итергә һәм артабан Иорданов-Ознобишин тип аталырға рөхсәт бирелә.
Хажиев Фәнғәт Хаммат улы
Хажиев Фәнғәт Хаммат улы (27 апрель 1936 йыл) — тупраҡ белгесе, агрохимик, агроэколог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы мөхбир ағзаһы (1991), биология фәндәре докторы (1983), профессор (1989), Рәсәй Федерацияһының (1997) һәм БАССР-ҙың (1985) атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Биографияһы
Фәнғәт Хаммат улы Хажиев 1936 йылдың 27 апрелендә БАССР-ҙың Яланғас ауылында тыуа. Бала сағы 1937 йылда атаһы нигеҙ һалған Бүләк ауылында үтә. Үрге Ҡанһөйәр ете йыллыҡ һәм Штәнде урта мәктәптәрендә уҡый.
1960 йылда Ҡазан дәүләт университетын тамамлай. Шунан һуң Пермь өлкәһе ауыл хужалығы идаралығында тупраҡ белгесе булып эшләй. 1960—1962 йылдарҙа Ҡазан ҡала санэпидемстанцияһында инженер-гидротехник була.
1963 йылдан башлап СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының (хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы ӨФҮ) Биология институтында эшләй: 1977—2002 йылдарҙа тупраҡты өйрәнеү лабораторияһы мөдире, 1984—1992 йылдарҙа директор урынбаҫары, 1985—1986 йылдарҙа директор вазифаһын башҡарыусы, 1995 йылдан бүлек мөдире; бер үк ваҡытта Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы Биология бүлексәһенең академик-секретары (1995—2006) була.
Хажиевтың ғилми эш йүнәлештәре: тупраҡты өйрәнеү, агрохимия, тупраҡ энзимологияһы, агроэкология, тупраҡтарҙың уңдырышлылығы, боҙолған тупраҡтарҙы тергеҙеү. Ул тупраҡ энзимологияһы тигән яңы ғилми йүнәлеште нигеҙләй. Был өлкәлә тупраҡтарҙың ферментатив әүҙемлеген өйрәнеүгә экологик-генетик ҡарашты булдыра, тупраҡтарҙың ферментатив ҡеүәте формалашыуы һәм эш итеүенең системалы-экологик концепцияһын тәҡдим итә. Башҡортостан тупраҡтарының экологик-генетик һәм агроэкологик үҙенсәлектәрен комплекслы өйрәнеүҙе алып бара, тупраҡтың ҡулай уңдырышлылығын һаҡлау, боҙолған тупраҡтарҙы тергеҙеү буйынса комплекслы программалар эшләй.
Фәнғәт Хаммат улы тупраҡ ферменттарын һәм Башҡортостан тупраҡтарын өйрәнеү буйынса ғилми мәктәп булдыра. Уның уҡыусылары араһында 7 фән докторы һәм 25 фән кандидаты бар.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Фән һәм техника өлкәһендә Башҡортостан Республикаһы Дәүләт премияһы (2001), академик В. Р. Вильямс исемендәге премия (1986) лауреаты, БАССР Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1991), «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1985), Салауат Юлаев ордены (2016), Бөтә Рәсәй Тәбиғәтте һаҡлау йәмғиәте үҙәк советының шөһрәт билдәһе (2005), В. В. Докучаев исемендәге иҫтәлекле миҙал (1983) менән бүләкләнгән, В. В. Докучаев исемендәге Тупраҡ белгестәре йәмғиәтенең шөһрәтле ағзаһы.
Хеҙмәттәре
Хажиев Фәнғәт Хаммат улы — 350-нән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 32 монография, 10 уйлап табыу авторы.
Токио фонд биржаһы
Токио фонд биржаһы (яп. 東京証券取引所 То: кё: сё: кэн торихикидзё) 1878 йылда асыла. Токио биржаһы — ағзалыҡҡа нигеҙләнгән килемһеҙ ойошма, үҙидаралыҡ өлкәһендә киң хоҡуҡтарға эйә юридик шәхес.
Биржа Азия һәм Океанияның фонд биржалары ассоциацияһына инә. 2012 йылда Токио фонд биржаһы Осака фонд биржаһын йота, 2013 йылдың 1 ғинуарында барлыҡҡа килгән берләшкән компания Japan Exchange Group, Inc тигән атама ала.
Биржа ағзалары
Биржаның ағзалары:
Биржаның эшмәкәрлеге
Токио фонд биржаһы баҙар капиталлашыуы буйынса Нью-Йорк майҙансығынан ғына ҡалыша. Әле унда 3560 япон компанияһының, шул иҫәптән 6 сит ил компанияһының, ҡиммәтле ҡағыҙҙары һатыла-һатып алына. Үҙенең акцияларын Токио биржаһына урынлаштырған компаниялар араһында төрлө тармаҡҡа ҡараған трансмилли бәһлеүәндәр күп: Honda, Mazda, Mitsubishi, Toyota автомобиль концерндары, Konica Minolta, Nikon, Olympus, Casio, Sony кеүек юғары технологиялы ҡорамалдар етештереүселәр, эре-эре япон банктары һәм башҡа финанс ойошмалары.
Илдең биржа әйләнешенең 80 проценттан ашыуы Токио биржаһына тап килә. Ҡиммәтле ҡағыҙҙарҙың институциональ эйәләре төп һатыусылар һәм һатып алыусылар булып тора. Японияла биржала әйләнгән акцияларҙың 20 проценты ғына акция тотоусы айырым кешеләр өлөшөнә төшә, ә 80 процент — финанс учреждениеларыныҡы, страховка компанияларыныҡы һәм корпорацияларҙыҡы. Акция эйәләре дивидендтарға түгел (1990 йыл башында дивидендтар акцияларҙың баҙар хаҡынан 70 тапҡырға кәм була), ә акцияларҙың курсы күтәрелеүгә һәм уларҙы шул күтәренке хаҡҡа һатып килем алыуға иҫәп тота (1980—1994 йылғы бер акцияны һатыуҙан алынған уртаса килем 34,7 процент тәшкил иткән).
Сауҙа итеүҙең төп ысулы — икәүле асыҡ аукцион.
2005 йылда Токио фонд биржаһы донъяның иң эре фонд баҙарҙары араһында икенсе урынды ала. Уның составына йыл һайын 3000 миллиард долларҙан ашыу килем килтереүсе 2,5 мең компания ингән.
Биржаның тарихы
1878 йылдың майында Токиола Япония өсөн өр-яңы финанс учреждениеһы — фонд биржаһы бинаһы асыла. Японияның шул замандағы финанс министры Окума Сигэнобу һәм корпоратив хоҡуҡиәт менән шөғөлләнгән юрист Шибусава Ейичи Токио биржаһының тәүге хужалары һәм идарасылары була. Башта акция менән сауҙа итеүселәр биржала мотлаҡ рәүештә милли кейем — кимоно кейеп йөрөй.
Һуғыштан һуңғы йылдар
Икенсе донъя һуғышы башланған мәлгә Японияла 11 биржа эшләй. Әммә һуғыш башланғандың тәүге йылдарында уҡ шул асыҡлана: ҡиммәтле ҡағыҙҙар менән һатыу иткән майҙансыҡтарҙың күп булыуы отошло түгел. 1943 йылда бөтә биржаларҙы Токио биржаһына берләштерергә ҡарар ителә. Әммә берләштерелгән биржа 1945 йылдың авгусында Хиросима менән Нагасаки ҡалалары бомбаға тотолғандан һуң ябыла.
Токио биржаһының бинаһын Америка хәрбиҙәре биләй. 1948 йылдың ғинуарына тиклем унда оккупациясы ғәскәрҙәрҙең штаб-фатиры урынлаша. 1950-се йылдар уртаһында бөтә власты япон хөкүмәтенә тапшырғанға тиклем илгә улар идара итә. Шул уҡ ваҡытта илдә ҡиммәтле ҡағыҙҙар менән сауҙа ла туҡталмай, әммә килешеүҙәр дөйөм биржа майҙансығында түгел, ә аныҡ инвесторҙар менән акция, облигация тотоусылар араһында төҙөлә.
Һуғыштан һуң үҫеп сыҡҡан Азия мөғжизәһе — ҡитғалағы ҡайһы бер илдәрҙең иҡтисад һәм финанс системаларының йылдам үҫеп китеүе — Японияға ла ҡағыла. Технологик эшләнмәләре һәм алдынғы инновациялары аша ил донъя иҡтисады лидерҙары араһына эләгә.
1983—1990 йылдарҙа ҡиммәтле ҡағыҙҙарҙың килемдәре айырыуса йылдам үҫә — ошо ете йылда Токио фонд биржаһы үҙендә урынлаштырылған компанияларҙың баҙар капиталлашыуы буйынса донъяла беренсе урынға сыға (донъя фонд баҙары күләменең 60 проценты Япония баш ҡалаһында туплана). Нью-Йорктағы көнәркәштәрҙең уңышлы эшмәкәрлеге тиҙҙән хәлде үҙгәртә, Токио биржаһы иһә икенсе урында нығынып ҡала.
Электрон дәүере
1999 йылдың 30 апрелендә Японияның иң эре фонд биржаһында «йәнле» сауҙалашыу осоро тамамлана — брокерҙар эш иткән майҙансыҡтар ябыла. Бөтә сауҙа электрон баҙарға күсә.
Криндач йорто
Криндач йорто— Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһында район әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Бер ҡатлы был йорт Атаман урамындағы 46 һаны аҫтында тора.
Тарих
Йорт XX быуат башында төҙөлгән. Уның хужаһы Егор Иванович Криндач граждандар эштәре буйынса адвокат вазифаһын башҡара, шулай уҡ халыҡ мәғәрифе өлкәһендә йәмәғәт эштәре менән шөғөлләнә. Егор Иванович Дон Ғәсҡәре өлкәһенең файҙалы китаптар таратыу йәмғиәте ағзаһы ла. Был йәмғиәт 1876 йылда үҙ эшен башлай, ә ике йылдан һуң Дон Ғәскәре өлкәһенең халыҡ мәғарифына ярҙам итеү йәмғиәте тип үҙгәртелә. Егор Криндач был йәмғиәттә рәйес урынбаҫары булып эш башлап 1902 йылда ойошманың рәйесе дәрәжәһенә тиклем күтәрелә. Ойошоу башында йәмғиәт китап магазиндары һәм складтары асыу менән булыша. 1923 йылда Криндач йортонда туберкулезға ҡаршы диспансер асалар. 1992 йылда Ростов өлкә халыҡ депутаттары Советы Ҡарарына ярашлы рәүештә йорт төбөк әһәмиәттендәге мәҙәни мираҫ объекты тип таныла. XXI быуат башында элекке Криндач йорто әкренләп емерелә башлай. 2015 йылда уның урынында ике ҡатлы, ҡунаҡхана ихтыяждарына көйләнгән 30 урынға иҫәпләнгән ҡунаҡхана йортон аяҡҡа баҫтырыу эштәре башлана. Баш фасадтың беренсе ҡатын үҙгәртмәйсә генә йортто реконструкцияларға ҡарар итәләр. Яңы отелгә «Платов» исеме бирелә. 2015 йылдың декабрь аҙағында йорттоң рәсми асылыуынан бер нисә көн алда бинала янғын сыға һәм ваҡытында һүндерелә.
Һүрәтләү
Криндач йорто модерн стилендә төҙөлгән. Йорт бер ҡатлы, симметриялы фасадлы, бина үҙәгендә йортҡа инә торған ишек. Кәрнизендә дуға формаһындағы декоратив биҙәктәр. Кәрниз өҫтөнә аттик һәм парапет ҡуйылған.
Кизитиринка ҡаласығы
Тарихы
Рәсәй археологы Александр Александрович Миллер Кизитиринка ҡаласығының барлыҡҡа килеүен Рим дәүере осорона бәйләй, был ваҡытта башҡа — Ростов һәм Темерник ҡаласыҡтары ла барлыҡҡа килә. 1926 йылғы тикшеренеүҙәр барышында Кизитиринка ҡаласығында баулы биҙәк төшөрөлгән керамик иәйберҙәр табыла. 1927 йылда объект территорияһында, балсыҡ табыу урынында ҡәберлек, ә уның эсендә юғары сифатлы ҡыҙғылт-һары балсыҡтан эшләнгән амфора табыла. Тикшеренеүселәр уны беҙҙең эраға тиклем беренсе быуат менән билдәләй. Һауыттың һыйҙырышлылығы — 5 литр, бейеклеге 74 сантиметр самаһы. Тар ауыҙлы амфора бөтөн килеш табыла. Башҡа артефактарҙан муйынсаны килтерергә мөмкин. Тап бына улар ҡәберлек табылған, тип фаразлау мөмкинлеге бирә, сөнки шундай үҙенсәлекле формалағы биҙәнеү әйберҙәре бары тик ҡәберлектәрҙә генә осрай. Аҡ быялаға оҡшаш массанан эшләнгән бер мәрйен цилиндр формаһында була, уны дуға формаһындағы ҡара һыҙаттар тирәсләй. Икенсе мәрйен дөрөҫ булмаған оҙонса формала, өсөнсөһө — түңәрәк, дүртенсеһе — ялпаҡ. Шулай уҡ Кизитиринка ҡаласығы территорияһында күкһел мысыр смальтаһы ҡулланылып эшләнгән фигура табыла. Һауыт-һаба ярсыҡтары ла осрай ..
Һүрәтләнеше
Кизитиринка ҡаласығы территорияһы Кизитиринка йырыны һәм Дондың уң яғында барлыҡҡа килгән моронда урынлашҡан. Тикшеренеүселәр археологик ҡиммәткә эйә был территорияға аҙ иғтибар биргән, шуға күрә ул ентекле тикшерелмәгән. Әммә табылған фрагменттар һәм өлөшсәләр буйынса, Кизитиринка ҡаласығы территорияһында йәшәүселәр Ростов һәм Темерник ҡаласыҡтарында йәщәүселәр менән бәйләнештә торған. Ҡаласыҡ территорияһында әле рәхсәтһеҙ таш һәм кирбес сығарыу бара, быны территориялағы соҡорҙар ҙа раҫлай. Кизитиринка ҡаласығы квадрат формала була һәм 10 000 квадрат метрҙы биләй.
Тарасов дивизионы
Тарасов дивизионы — спорт, географик һәм башҡа принциптар нигеҙендә командаларҙы бүлеү маҡсаты менән 2008 йылда нигеҙләнгән Континенталь хоккей лигаһының дүрт дивизионының береһе. Был дивизион Көнбайыш конференцияһы составына инә.
ЦСКА һәм СССР йыйылма командаһының хоккейсыһы һәм тренеры Анатолий Тарасов иҫтәлегенә аталған.
2009/2010 йылдар миҙгеле
Был миҙгелдә Континенталь хоккей лигаһы командалары географик принцип нигеҙендә икешәр дивизиондан торған Көнсығыш һәм Көнбайыш конференцияларына бүленде. Тарасов дивизионы Көнбайыш конференцияһы составына индерелде. Уның командалары:
2019/2020 йылдар миҙгеленән алып
Братиславанан «Слован» хоккей клубы Лига составынан сыға, уның урынына Көнсығыштан «Торпедо» командаһы дивизионға килә.
КХЛ йондоҙҙар уйыны
2017 йылдан башлап КХЛ йондоҙҙар уйынының форматы үҙгәре, хәҙер ул дүрт команда ҡатнашлығында үткән мини-турнир була. Көнбайыш конференцияһына ингән дивизиондар үҙ-ара ярымфиналда, кем финалға сыға икәнен, билдәләй. Тарасов дивизионы тәүе турнирҙың финалында Чернышёв дивизионына еңелә. Ә киләһе йылда шул уҡ дивизион командаһынан үс алып турнирҙы еңә.
Лысенко Андрей Гаврилович
Лысенко Андрей Гаврилович (16 июль 1916 йыл — 2000 йыл) — тарихи картиналар, пейзаж һәм портрет яһау сәнғәте оҫтаһы. Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы.
Социалистик реализмдың иң күренекле вәкилдәренең береһе, уның эштәре открыткаларҙа, почта маркаларында, «Огонек», «Правда», «Советская культура», «Московский художник», «Москва» һәм башҡа күп кенә журналдарҙа баҫыла. «Клятва» диплом эше өсөн Сталин премияһы менән бүләкләнә.
Биографияһы
Андрей Гаврилович Лысенко 1916 йылдың 16 июлендә Дон Ғәскәрҙәре өлкәһенең Сандата ауылында, Сальск далаһында тыуа. Буласаҡ рәссамдың атаһы — Гаврила Лысенко — тимерсе була.
Андрей бала саҡтан икһеҙ-сикһеҙ Сальск далаларын ярата, ә ауыл тормошо уға мәңгелеккә тәбиғәткә мәхәббәт тыуҙыра. Бик бәләкәй сағында Андрей күмер менән аҡ стенала күп һанлы кешеләр һәм хайуандар фигураларын төшөрә. Ул башта тырышып өлкән апайының әлифбаһынан һүрәттәр күсереп эшләй, ә унан һуң үҙен уратып алған донъяны һүрәтләй башлай. Беренсе класта уҡығанда уҡытыусыһы малайҙың һүрәт төшөрөргә яратыуын күрә һәм уның һәләтен үҫтерергә ярҙам итә. Рәссам булырға тигән ныҡлы ҡарар, уның иптәшенә майлы буяуҙар бүләк иткәндәренән һуң, һәм дуҫтары буяу менән һүрәт төшөрөп ҡарағандан һуң, барлыҡҡа килә. Артабан Андрей ни генә эшләһә лә: совхозда сүкешсе булып эшләгәндә, Краснодар сәнғәт-педагогия техникумында уҡығанда, Армавир ҡалаһының РККА (Эшсе-крәҫтиәндәр Ҡыҙыл Армияһы) гарнизон клубында рәссам-биҙәүсе булып эшләгәндә лә — сәнғәт дөньяһында карьера эшләргә һәм бөйөк рәссам булырға тигән ынтылыш бер ҡасан да уны ташламай.
1938 йылда йәш Андрей Мәскәүгә күсеп килә һәм уҡырға инеү имтихандары ваҡыты еткәнсе МДУ-да маляр булып эшкә урынлаша. Бөтә союз Кинематография Институтының сәнғәт факультетына уҡырға ингәс, күп тә тормай Андрей был уның өсөн түгел икәнен аңлай. Уны кино түгел, ә тик рәсем сәнғәте генә ҡыҙыҡһындыра. Шул саҡ ул туп-тура Суриков исемендәге Сәнғәт институтының директоры Игорь Эммануилович Грабарға бара һәм институтҡа уҡырға алыуын һорап мөрәжәғәт итә. Грабарь рәссамдың эштәрен ҡарай һәм уны шунда уҡ икенсе курсҡа уҡырға ала. Институтта студент Лысенко И. Грабарь, А. Лентулов, Б.Йогансон, С. Герасимов кеүек ҙур оҫталарҙа уҡый.
Һуғыш осоронда Андрей Гаврилович Д. Моор етәкселегендә агитация-масса плакаттар өсөн эскиздар яҙа. Андрей Лысенко фронтҡа китергә хыяллана, әммә хәрби комиссариатта кире ҡағалар — бөтә студент йәштәр эвакуацияланырға тейеш була. 1944 йылда Андрей Лысенко беренселәрҙән булып И. Е. Репин премияһы ала. Ә 1948 йылда «Клятва» диплом эше өсөн уны Сталин премияһы менән бүләкләйҙәр. Шул уҡ йылда, ҡыҙыл диплом алғас, Андрей Лысенко Рәсәй Рәссамдар Союзына инә. Ул ныҡлап эшләргә, яҙырға, төрлө Бөтә союз, республика һәм Мәскәү күргәҙмәләрендә ҡатнаша башлай. Тулыһынса эшкә сумып, ул үҙ шәхси тормошон тиҙ генә яйға һала алмай. Ләкин бер аҙҙан, үҙенең тормош иптәшен — Маргаританы осрата. Уны ул йыш ҡына үҙенең эштәрендә яҙа. Андрей Лысенко: «Әгәр мин көнөнә ике булһа ла этюд яҙмаһам, мин рәссам түгел…»,-тип яҙа.
Ижади эшмәкәрлегенән тыш, рәссам әүҙем йәмәғәт эше алып бара. 1965 йылда уны Мәскәү Рәссамдар Союзы Ойошмаһының һынлы сәнғәт секцияһы рәйесе итеп һайлайҙар. 1973 йылда ижади ҡаҙаныштары өсөн ул "Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы " тигән исемгә лайыҡ була. 1974 йылда ул бер төркөм рәссамдар менән Италияға бара, 1976 йылда — Францияға. Сит илдә рәссам күп һүрәттәр төшөрә. 1970 йылдар аҙағында уның күп кенә эштәрен Японияла Ек Накамур галереяһында күргәҙмәгә ҡуйыу өсөн һайлап алалар.
1989 йылдан алып рәссамдың эштәре әүҙем рәүештә йыл һайын Париж күргәҙмәләрендә ҡуйыла, шулай уҡ Druot аукцион йортонда торғы менән һатыла. Ғүмер буйы Андрей Гаврилович Масловкала данлыҡлы рәссамдар йортонда йәшәй, ә ғүмеренең аҙағын Абрамцево рәссамдар ҡасабаһында үткәрә.
2000 йылда Андрей Лысенко, үҙенән һуң Рәсәйҙең һәм донъяның рәсем сәнғәте өсөн бик ҙур мираҫ ҡалдырып, вафат була. Уның эштәре Рәсәйҙең иң ҙур музейҙарында — Третьяков Дәүләт галереяһында, Тарихи музейҙа, Ҡораллы Көстәр музейында, Революция музейында, ПВО музейында, Абрамцево музей-усадьбаһында; донъяның — «Сан Carlo Borromeo» Милан сәнғәт музейында, Италия «Торе Кановезе» Туринск сәнғәт музейында; Американың заманса сәнғәт музейында; шулай уҡ Рәсәйҙең һәм Европа илдәренең, Австралия, Америка, Япония, Ҡытайҙың галереяларында һәм шәхси йыйынтыҡтарҙа бар.
Ғаиләһе
1950 йылда Лысенко йәшел күҙле сибәр ҡыҙ Маргаританы осрата, ул рәссам менән уның хафаларын да һәм шатлыҡтарын да ғүмер буйы уртаҡлаша.
Ул сағыу һәм үҙенсәлекле рәссамдар — ҡыҙы Лысенко Любовь Андреевнаны (1951 йылғы) һәм ейәне Лысенко Андрей Станиславовичты тәрбиәләп үҫтерә. Улар А. Г. Лысенконың һабаҡтарына һәм васыятына тоғро ҡалып, Рәсәй һынлы сәнғәт мәктәбенең традицияларын үҫтереүҙе дауам итәләр һәм Ватаныбыҙҙың мәҙәниәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индерәләр
Эдгар По
Эдгар По (Эдгар Аллан По, Edgar Allan Poe; 19 ғинуар 1809 йыл, Бостон, АҠШ — 7 октябрь 1849 йыл, Балтимор, АҠШ) — Америка яҙыусыһы, шағир һәм әҙәби тәнҡитсе, Америка романтизмы вәкиле. Хәҙерге заман детективына һәм психологик проза жанрына нигеҙ һалыусы. Эдгар Поның ҡайһы бер әҫәрҙәре фәнни фантастиканың барлыҡҡа килеүенә һәм үҫешенә булышлыҡ иткән. Уның ижадының үҙенсәлекле һыҙаттары: иррационаллек, мистицизм, һәләкәткә дусар булыу, һүрәтләнеүсе хәлдәрҙең ғәҙәттән тыш булыуы. Бигерәк тә «ҡурҡыныс» һәм мистик хикәйәләр һәм «Ҡарға» шиғырының авторы булараҡ билдәле.
Эдгар По новелланы үҙенең төп ижад формаһы итеп алған тәүге Америка яҙыусыларынан. Ул тик әҙәби ижад менән генә көн итергә маташҡан, шуға күрә уның тормошо һәм карьераһы финанс ауырлыҡтарҙа үткән, етмәһә, хәмер менән дә мауыҡҡан булған. Егерме йыл ижади ғүмере эсендә Эдгар По ике повесть, ике поэма, бер пьеса, етмешләгән хикәйә, иллеләп шиғыр, ун тирәһе эссе яҙған. Әҫәрҙәре журналдарҙа һәм альманахтарҙа баҫылған, һуңынан йыйынтыҡтарға тупланған.
Эдгар По иҫән сағында тәү сиратта әҙәби тәнҡитсе булараҡ билдәле булыуға ҡарамаҫтан, артабан уның әҙәби әҫәрҙәре донъя әҙәбиәтенә, космология һәм криптографияға йоғонто яһаған. Яҙыусы Европала тыуған иленә ҡарағанда нығыраҡ таныла. Жюль Верн, Говард Филлипс Лавкрафт, Артур Конан Дойл кеүек әҙиптәр Эдгар Поның ижадын юғары баһалай, үҙҙәре популярлаштырған жанрҙарҙа уның беренселеген таный.
Тормош һәм ижад юлы
Эдгар По 1809 йылдың 19 ғинуарында Бостонда, актёрҙар Элизабет Арнольд Хопкинс По һәм Дэвид По ғаиләһендә донъяға килгән. Элизабет По Бөйөк Британияла тыуған. 1796 йыл башында ул әсәһе, шулай уҡ актриса менән, АҠШ-ҡа күсеп килә, бәләкәйҙән сәхнәлә сығыш яһай. Поның атаһы Ирландияла тыуған, шунан атаһы менән Америкаға килгән.
Эдгар ғаиләлә уртансы бала булған, уның ағаһы Уильям Генри Леонард (1807—1831) һәм һеңлеһе Розали (1810—1874) була. Ата-әсәһе гастролдә йөрөгәнлектән, Эдгар ғүмеренең тәүге бер нисә айын Балтиморҙа олатаһында үткәрә. Эдгар тыуғандан һуң бер йыл үткәс, атаһы ғаиләһен ташлап сығып китә, уның артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. 1811 йылдың декабрендә үпкә сиренән әсәһе үлә. Ата-әсәһеҙ ҡалған бәләкәй малай Ричмонд ҡалаһынан (Вирджиния штаты) сауҙагәр Джон Алландың ҡатынына оҡшап ҡала, оҙаҡламай балаһыҙ ғаилә уны үҙенә ала. Һеңлеһе Розали Маккензиҙар ғаиләһенә эләгә, улар Алландарҙың дуҫтары һәм күршеләре булған, ә ағаһы Генри Балтиморҙа аталарының туғандарында йәшәй.
1827 — 1829 йылдарҙа Эдгар По армияға яҙыла, сөнки йәшәргә аҡсаһы булмай. Артиллерия полкында баш сержант вазифаһына етә. Штабта хеҙмәт итә, шунда әҙәби ижад менән ныҡлап шөғөлләнә, яңы әҫәрҙәр яҙа, элеккеләрен эшкәртә. 1829 йылда Поның үгәй әсәһе Фрэнсис вафат була. Уртаҡ ҡайғы Алланды һәм Эдгарҙы яҡынайта, улар яраша. По армиянан ваҡытынан алда китә. Шул уҡ йылды Эдгар По үҙенең икенсе китабын сығара («Аль-Аарааф», «„Тамерлан“ һәм бәләкәй шиғырҙар»). Быныһы 250 дана менән сыға. Әммә Джон Алландың ҡулына үгәй улы яҙған хат килеп эләгә, унда ул Алланды эскесе тип атаған була. Аралар тағы боҙола, Джон Эдгарҙы икенсеһенә өйөнән ҡыуа. Бүтән улар күрешмәй. Оҙаҡламай Аллан яңынан өйләнә. Эдгар По Вест-Пойнт Хәрби Академияһына уҡырға инә. Еңелдән булмай, әммә Поға армия хеҙмәте тәжрибәһе ярҙам итә, уҡыу уңышлы бара. 1831 йылда Эдгар По үгәй атаһынан Вест-Пойнттан алдан китергә ярҙам итеүен һорап хат яҙа, ләкин яуап алмай. Шуға ул бойороҡтарҙы үтәмәй, ҡарауылға сыҡмай тәртип боҙа һәм уны суд ҡарары менән академиянан ҡыуалар. По Нью-Йоркҡа китә һәм унда өсөнсө китабын сығара. «Шиғырҙар» йыйынтығына «Аль-Аарааф», «Тамерлан»дан тыш яңы «Израфель», «Пэан», «Хөкөм ителгән ҡала» һ.б. әҫәрҙәре инә. 1833 йылда По «Шешәлә табылған ҡулъяҙма» хикәйәһе менән конкурста еңә һәм 50 доллар бүләк ала. Әйткәндәй, ул бәйгегә 6 хикәйә ебәргән була һәм баһалама ағзаларына уның барлыҡ хикәйәләренән иң яҡшыһын һайлап алыу бик ауырға тура килә. Шулай итеп, уның һәләтен тәү тапҡыр таныйҙар. 1833 — 1835 йылдарҙа, конкурста еңеүгә ҡарамаҫтан, яҙыусының хәлдәре хөрт ҡала. 1834 йылда вафат булған Джон Аллан да васыятнамәһендә Эдгар Поны иҫкә алмай. 1834 — 1837 йылдарҙа По «Southern Literary Messenger» айлыҡ журналында эшләй, үҙенең әҫәрҙәрен дә баҫтыра. Шунда уның тәүге мистик хикәйәһе «Ганс Пфаалдең мөғжизәле мажараһы» сыға. Шунан уның рух төшөнкөлөгө башлана, эскегә һалыша, эштән ҡыуыла. Бер нисә ай дауам иткән депрессиянан ҡотолғас, ҡабат журналға эшкә ҡайта, әҙәби тәнҡиткә тотона. Уны «берҙән-бер ҡурҡыу белмәҫ Америка тәнҡитсеһе» тип тә атағандар, сөнки ул абруйлы исемдәргә ҡарамайынса, етешһеҙлектәрҙе фашлаған. 1836 йылдың 16 майында По ике туған һеңлеһе Вирджиния Клемм менән никахлаша. Ошо ваҡыттарҙа ул «Артур Гордон Пимдың мажаралары тураһында повесть» исемле үҙенең иң ҙур сәсмә әҫәрен яҙа башлай. 1837 йылда, етәкселеге менән һүҙгә килешкәндән һуң, Эдгар По ҡатыны һәм ҡәйнәһе менән Ричмондтан Нью-Йоркҡа китә.
1837 — 1844 йылдарҙа По ғаиләһе менән Нью-Йоркта һәм Филадельфияла йәшәй. 1837 йылда АҠШ-та иҡтисади көрсөк башлана, ул нәшриәт өлкәһенә лә ҡағыла. Журналдар һәм гәзиттәр ябыла, хеҙмәткәрҙәр күпләп ҡыҫҡартыла. Эдгар По ла эшһеҙ ҡала. Әммә был осорҙа ул ижадына күберәк иғтибар бүлә ала. «Лигейя», «Уильям Уилсон», «Ашерҙер йортоноң һәләкәте», «Сиркәү манараһындағы шайтан» әҫәрҙәрен яҙа, «Артур Гордон Пим» өҫтөндә эшен дауам итә. Әҙип повесҡа хоҡуҡты бер Нью-Йорк нәшриәтенә һатыуға өлгәшә, әммә уның беренсе күләмле әҫәре килем килтермәй. 1839 йылда яҙыусының 25 хикәйәһе тупланған «Гротесктар һәм арабескалар» исемле ике томлыҡ китабы сыға. Был ваҡиға тәнҡитселәр күҙенән ситтә ҡалмай, бөтә ил буйынса тиҫтәләгән баҫмалар йыйынтыҡтың сығыуын яҡтыртып ҡына ҡалмай, тулы баһалама ла бирәләр. Был Поның яҙыусы булараҡ тәүге тапҡыр киң танылыуы була. Тик башлыса яҡшы баһа алыуына ҡарамаҫтан, китап насар һатыла. Шул уҡ йылда Эдгар По «Burton’s Gentleman’s Magazine» журналына эшкә урынлаша, әммә баҫманың хужаһы менән насар мөнәсәбәттәр арҡаһында бер йылдан саҡ ҡына ашыуыраҡ эшләй. Шулай ҙа ул матди хәлен яҡшырта һәм ғаиләһе менән ҙур йортта йәшәй башлай. 1841 йылда Поның «Graham’s Magazine» журналында «Морг урамында үлтереү» исемле хикәйәһе баҫыла. Киләсәктә был әҫәре менән По детектив жанрына нигеҙ һалыусы булараҡ донъя күләмендә дан ала. 1842 йылда Эдгарҙың йәш ҡатыны Вирджинияны беренсе тапҡыр туберкулез өйәнәге тота. Ул оҙаҡҡа түшәккә йығыла, ә яҙыусы күңел тыныслығын һәм эшкә һәләтен юғалта, йыш эсә һәм эштән ҡыуыла. Ҡатынының ауыр хәле уға ныҡ тәьҫир итә һәм ижадында ла сағыла. «Ҡоҙоҡ һәм маятник», «Фашлаусы йөрәк» шундай хикәйәләрҙән. Эшһеҙ ҡалған Эдгар По хатта таможняға ла урынлашырға уйлай, әммә был теләге бойомға ашмай, бурыстар арта, бер нисә тапҡыр торлаҡ алмаштырырға мәжбүр булалар. 1843 йылда суд Поны банкрот тип таный, әммә ул төрмәнән ҡотолоп ҡала. Финанс ҡыйынлыҡтарына һәм ҡатынының сире менән бәйле рух төшөнкөлөгөнә ҡарамаҫтан, Поның әҙәби даны үҫә. Әҫәрҙәре бөтә ил буйынса күп баҫмаларҙа сыға, уның ижады хаҡындағы тәнҡит мәҡәләләренең күбеһе яҙыусының ғәҙәттән тыш ҙур һәләтен һәм ижади хыял көсөн билдәләй. 1843 йылда әҙиптең иң шомло шиғырҙарының береһе «Ҡорт-еңеүсе» шиғыры сыға, унда Эдгар Поның һуңғы йылдарҙағы хыял-өмөттәре юҡҡа сығыуы, рух төшөнкөлөгө сағыла. 1844 йылда «Ҡара бесәй», «Ваҡытынан алда ерләү», «Текә тауҙар повесы», «Алтын ҡуңыҙ» баҫыла.
1844 йылдың яҙында По ҡатыны менән Нью-Йоркҡа күсенә, бер аҙҙан уларға ҡәйнәһе күсеп килә. Яҙыусының ҡәйнәһе менән мөнәсәбәттәре яҡшы була. Эдгар По күп нәшриәттәр һәм журналдар менән хеҙмәттәшлек итә, йыш баҫыла, әммә аҡса яғы барыбер ҡайтыш ҡала. 1845 йылда әҙиптең төп әҫәре булған «Ҡарға» шиғыры баҫыла. 1847 йылда яҙыусының ҡатыны вафат була. Вирджинияны ерләгәндән һуң, Эдгар По үҙе түшәккә йығыла, уның нескә тойоусо күңеленә был үлем шул тиклем ныҡ тәьҫир итә.
1848 йылда «Эврика» китабы сыға. Ул яҙыусының үҙе иҫән сағында сыҡҡан аҙаҡҡы яңы китабы була. По үҙенең хыялын — журналын булдырыу эшенә тотона, яҙылыусылар йыйыу маҡсаты менән ил буйлап лекциялар туры ойоштора, әммә тыуған ҡалаһында тағы хәмер ҡапҡанына эләгә, теләге тормошҡа ашмай. Эдгар По икенсеһенә өйләнергә лә уйлай, әммә эскелеге бында ла уның пландарын боҙа — Сара Хелен Уитман никахлашыуҙан баш тарта.
Ижады
Эдгар Поның «Тамерлан һәм башҡа шиғырҙар» исемле тәүге шиғри йыйынтығында инглиз романтиктары Шелли, Кольридж, Вордсворт, Китс һәм бигерәк тә Байрон йоғонтоһо һиҙелә. Тәүге шиғырҙарының мотивтары ла Европа романтиктарына оҡшаш: һағыш, яңғыҙлыҡ, өмөт өҙөлөү, рух төшөнкөлөгө, үлем. Уның лирикаһының үҙәгендә — мөхәббәт һәм үлем. Поның поэтик теорияһының нигеҙе булып «Юғары Матурлыҡ» тора. Матурлыҡты По тәбиғәттә, сәнғәттә һәм кеше тойғолары донъяһында таба. Был тойғолар араһында айырым урынды һөйөү һәм һөйгән йәрен — гүзәл ҡатын-ҡыҙҙы мәңгегә юғалтыу ҡайғыһы биләй. Поның образдары тоноҡ, уларҙың маҡсаты төптә ятҡан хисле мәғәнә ярҙамында уҡыусыны хыял осошона этәреүҙә. Билдәһеҙлектә — шиғриәттең йәне, тип һанаған ул.
Тәүге хикәйәләрендә үк Эдгар Поның үҙенсәлекле йөҙөн билдәләүсе жанр — психологик новелла формалашыуы күренә.Поның ҡурҡыныс хикәйәләре өсөн шомло ваҡиғалар һәм һәләкәт, ҡото осҡан кеше аңының фажиғәле үҙгәрештәре хас. «Ашерҙер йортоноң һәләкәте» — яҙыусының психологик новеллистикаһында иң юғары нөктә булып һанала. Был хикәйә үлем йәки йәшәүҙән ҡурҡыуҙы түгел, ә йәшәү һәм үлемдән ҡурҡыу алдындағы ҡурҡыуҙы һүрәтләй, был рухи көрсөккә һәм шәхестең тарҡалыуына килтерә.
Эдгар Поны бик ҡыҙыҡһындырған психологик йомаҡтарҙың береһе — кешенең тыйылғанды боҙоуға ынтылышы. Яҙыусы был феноменды «Ҡаршылыҡ ене» тип атай. Ул бигерәк тә «Ҡара бесәй» һәм «Фашлаусы йөрәк» хикәйәләрендә художестволы сағылыш тапҡан. Ошо һәм ҡайһы бер башҡа хикәйәләрендә тыйылған эшкә (зыянһыҙ иҫәрлектән алып кеше үлтереүгә тиклем) барыусы геройҙарҙың эске этәргестәрен аҡыл ярҙамында аңлатып булмай. Бындай үҙ-үҙен юҡ итеүгә ынтылышты, упҡын ситендә бейеүҙе По кешенең тәбиғәтенә хас нәмә, ләкин шул уҡ ваҡытта норманан ситкә тайпылыш тип иҫәпләй. Үҙ фекерҙәрен тәртипкә һалыу һәм дөйөмләштереү маҡсатында әҙип 1845 йылда «Ҡаршылыҡ ене» хикәйәһен яҙа һәм уның инеш өлөшөндә был феноменға хас һыҙаттарҙы тасуирлай.
По кешенең рухи донъяһы менән генә түгел, уның аҡыл эшмәкәрлеге менән дә ҡыҙыҡһына. «Морг урамында үлтереү», «Мари Роженың сере» хикәйәләре менән По детектив (әҙип үҙе уларҙы логик хикәйәләр тип атай) жанрына нигеҙ һала. Ул буласаҡ жанрҙың нигеҙҙәрен, төп элементтарын индерә, формаһын һәм төҙөлөшөн барлыҡҡа килтерә.
Хәтер
1921 йылда Балтиморҙа скульптор Мозес Эзекиль ижад иткән һәйкәл ҡуйыла. 1959 йылда Ричмондта — Чарльз Руди ижад иткән һәйкәл. 2014 йылда «Бостонға ҡайтып барыусы По» скульптураһы асыла (авторы — Стефани Рокнак).
По бала саҡта йәшәгән бер йорт та беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған. Һаҡланып ҡалған биналарҙың иң иҫкеһе — Ричмондтағы йорт, унда 1922 йылдан алып Эдгар Поның музейы эшләй. Унда яҙыусының ҡулъяҙмалары, шәхси әйберҙәре, әҫәрҙәренең тәүге баҫмалары һ.б. һаҡлана.
Башҡортсаға тәржемәләре
Эдгар Поның әҫәрҙәре башҡорт теленә лә тәржемә ителгән.
Айя Суфия
Айя Суфия мәсете (Ἁγία Σοφία, полностью: Ναός τῆς Ἁγίας τοῦ Θεοῦ Σοφίας; Ayasofya) — Истанбулдағы мәсет. 1935 йылда музей статусы ала. Хәҙерге көндә лә музей (Ayasofya Müzesi). ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән. Элекке христиан храмы.
Тәүге ҡоролмалар
Тәүге тапҡыр был урында христиан сиркәүе император Константин I осоронда 324 -337 йылдарҙа төҙөлгән. Сократ Схоластик София тип аталған тәүге ҡорамды  император Констанций II осорона ҡайтарып ҡалдыра. Тарихсы Кондаков Никодим Павлович фекеренсә иһә, Констанций Константин төҙөткән бинаны киңәйткән генә.
Был ҡорам 404 йылда халыҡ баш күтәргәндә яна. Яңынан төҙөлгән сиркәү 415 йылда йәнә яна. Император Феодосий II шул уҡ урында яңы базилика төҙөргә бойора. Уныһы 532 йылдағы «Ника» фетнәһендә яндырыла. Харабалары 1936 йылда ғына, собор янындағы майҙанды ҡаҙғанда килеп сыға.
Константин һәм Феодосий ҡорамдары биш нефлы базилик булған. Табылдыҡтар буйынса тик ҡорамдың бик ҙур булғанын һәм мәрмәр менән бик бай итеп биҙәлгәнен генә күҙаллап була.
Янғындан һуң ҡырҡ көн үтеүгә император Юстиниан I шул уҡ урында, тирә-яғындағы ерҙәрҙе һатып алып, кешеләрен күсертеп, мөһабәт сиркәү эшләтергә тотона, ул баш ҡаланың биҙәге һәм императорҙың ҡөҙрәте һынланышы булырға тейеш була.
Соборҙы төҙөү Византия империяһының өс йыллыҡ килемен "йота". «Сөләймән, мин һине уҙҙым!» — тигән ти Юстиниан, был легендар ҡорамға ингәндә. Тантаналы асыу ғибәҙәтен 537 йылдың 27 декабрендә Константинополь патриархы Мина үткәрә.
Византия империяһы осоронда собор Константинополдең уртаһында император һарайы алдында торған.Мең йылдан ашыу Константинополдәге София соборы христиан донъяһыныңның иң ҙур ҡорамы булып ҡала, беренселектән ул Римдә  Изге Петр соборы төҙөлгәс кенә төшөп ҡала. София соборының бейеклеге — 55,6 м, көмбәҙенең диаметры — 31 м.
Византия империяһы осоро
… Изге Софияның изге миһрабы аҫтындағы Көнсығыш өлөшө емерелде, киворий (япманы) һәм изге трапеза һәм  амвонды емерҙе. Механиктар ғәйептәрен таный, улар артыҡ аҡса сыҡмаһын тип, аҫтан терәү ҡуймай, бағаналар араһында көмбәҙҙе тотоп торған тороҡтар ҡуйған, шуға күрә бағаналар ауырлыҡты тотоп тора алмаған.Быны күреп,изге күңелле батша көмбәҙҙе тотоп торорлоҡ итеп өҫтәп бағаналар ҡуйырға ҡуша; шулай итеп, элекке бинаныҡынан  20 ҡарышҡа бейегерәк көмбәҙ ҡуйыла.
Шулай итеп, элекке йәлпәк көмбәҙ урынына яңы, ҡабарынҡырағы барлыҡҡа килә. Собор 989 йылғы ер тетрәүҙә лә зыян күрә, бигерәк тә уның көмбәҙе ныҡ емерелә. Бинаны контрфорстар менән нығыталар, шул арала уның тышҡы йөҙө үҙгәрә. Емерек көмбәҙҙе әрмән архитекторы Трдат яңынан тергеҙә (Аниҙағы соборҙы төҙөгөн архитектор), ул был юлы көмбәҙҙе тағы ла бейегерәк итә.
1054 йылдың 16 июлендә София соборында ғибәҙәт ҡылған саҡта Рим папаһы легаты кардинал Гумберт Константинополь патриархы Михаил Керулларийға сиркәүҙән ситләтелеүе тураһында грамота тапшыра. Быға яуап итеп, 20 июлдә патриарх папа легаттарына ләғнәт уҡый (анафема). Был ваҡиға христиан сиркәүенең православие һәм  католик сиркәүенә бүленеүенә килтерә.
1204 йылда Дүртенсе тәре походы ваҡытында тәре йөрөтөүселәр Константинополде ныҡ итеп талай, емерә, Изге София соборы ла талана, мыҫҡыл ителә. Константинополдән православие сиркәүе патриархы ҡыуыла һәм уның урынына латин (католик) етәксе ҡуйыла. Изге София католик соборына әйләнә, унда  1204 йылдың  16 майында Фландрия графы Балдуин  Латин империяһының тәүге императоры тип иғлан ителә. Соборҙағы бөтә ҡиммәтле әйберҙәрҙе көнбайышҡа алып китәләр (мәҫәлән,Турин япмаһы (плащаница), уға үлгәндән һуң Христостың кәүҙәһен төргәндәр тигән риүәйәт йәшәй). Шул арҡала уларҙың күбеһе XV быуатта мосолмандар тарафынан юҡ ителмәй, беҙҙең заманға тиклем иҫән ҡала.
1261 йылда Латин империяһы ҡолағандан һуң собор яңынан православие сиркәүенә әйләнә. XIV быуатта сираттағы ер тетрәүҙән һуң көмбәҙ тағы емерелә һәм әлегеһе төҙөлә. Ул осорҙа собор лампадарийы булып сиркәү композиторы Иоанн Кладас хеҙмәт итә.
Османлылар осоро
1453 йылда һуң османлылар Константинополде баҫып алғандан һуң София соборы Айя Суфия тип аталған мәсеткә әйләндерелә, диуарҙарҙағы христиан «изге»ләре рәсемдәре балсыҡ менән һылана, улар урынына ғәрәп каллиграфияһы яҙыуҙары төшөрөлә.
Ул Төркиә баш ҡалаһы Истанбулда урынлашҡан донъя күләмендәге мәшһүр архитектура ҡомартҡыһы булып, Византия архитектураһының киң танылған үрнәктәренең береһе, империяның “алтын осоро” иҫтәлеге булып тора. Хәҙерге ваҡытта ул урынлашҡан урын Истанбулдың тарихи үҙәгендә, Солтанәхмәт биҫтәһендә тороп ҡалған.
XX быуат башында Осман империяһы тарҡалғандан соң  яңы милли дәүләт - Төркиә йөмһүриәте барлыҡҡа килә. Уға нигеҙ һалыусы Мостафа Кәмал Ататөрк дәүләтте донъяуи йүнәлешле тип иғлан итә һәм төрле яҡлап динде ҡыҫырыҡлау башлана. Шул арҡала Айя Суфия ла үҙгәрешкә дусар була – 1935 йылда Кәмал-паша ҡарары менән мәсет музейға әйләндерелә.
Дини статусын юғалтҡас, диуарҙарҙағы христиан һүрәттәре яңынан асылып, күп һанлы Европа туристарын йәлеп итәләр.Шул көндән бирле ул илгә ҙур күләмдә табыш килтерә башлай – бер үк ваҡытта ике мәҙәниәт һәм ике дингә бәйле булған бина донъяның төрлө тарафтарында йәшәгән мосолман, христиан һәм башҡа диндәге туристарҙы йәлеп итә. Унда йылына 3 миллион кеше булып китә.
1985 йылда Истанбулдың башҡа тарихи ҡомартҡылар иҫәбендә София соборы ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы составына индерелгән.
Архитектураһында һәм биҙәлешендә ислам элементтары
Айя Суфияны мәсеткә әйләндереү эштәрендә ҡатнашҡан даһи архитектор Синан мәсет мәңгелек йорт  булып һаҡланһын өсөн ундағы мосолман элементтарын бина эстән сыҡмаҫлыҡ итеп эшләй: Аллаһ, Мөхәммәт, хәлифәләр исемдәре яҙылған һәм диуарҙарға эленгән ҙур таҡталар бинаның эсендә яһала. Шул рәүешле уларҙы һүтмәй тороп мәсеттән алып сығып булмай. Шул мөһабәт таҡталар бөгөн дә Айя Суфияның диуарҙарын биҙәп тора.
Һырлы мәрмәр мөнбәр XVI быуат аҙағында Морат III идара иткәндә төҙөтөлә. Солтан Мәхмүт I хакимлығы осоронда 1739—1742 йылдарҙа соборҙы үҙгәртеп төҙөйҙәр, бынан һуң мөнбәр өлөшөндә михраб барлыҡҡа килә. Хәҙерге михраб XIX быуатҡа ҡарай һәм 1847—1849 йылдарҙа  архитектор Густав Фоссати тарафынан реставрацияланған. Михрабтың ике яғынан да 1526 йылда солтан Сөләймән Буданан алып ҡайтҡан бронза шәмдәлдәр ҡуйылған.
Ҡорамға боронғо статусын ҡайтарыу кампанияһы
2007 йылда ҡайһы бер йоғонтоло америка сәйәсмәндәре һәм эшҡыуарҙары Изге Софияға тәүге статусын ҡайтарыу юллаған хәрәкәт башлай  — « Изге Софияны азат итеү буйынса совет» тип атала ул (Free Agia Sophia Council). 2007 йылдың 20 июнендә АҠШ конгресының кеше хоҡуҡтары буйынса комитетының йәмәғәт тыңлауҙарында  (Congressional Human Rights Caucus), Нью-Гэмпшир штатының  Демократик партияһы президенты  Реймонд Бакли (Raymond Buckley), мәҫәлән, былай тип әйткән:
«Кешеләрҙе Сиркәү-Әсәлә ғибәҙәт ҡылыу хоҡуғынан мәхрүм итеү килешерлек түгел <...> Көн дә был изге урынды сауҙа, йәрминкәләр һәм концерттар өсөн ҡулланып мыҫҡыл итеү килешерлек түгел. Асыҡтан-асыҡ православиеға, ғөмүмән, христианлыҡҡа ихтирамһыҙлыҡты артабан да дауам иттереп ҡуйыу менән килешерлек түгел»
Халыҡ-ара «Изге Софияны азат итеү буйынса совет» хәрәкәте президенты Крис Спиру 2009 йылдың апрелендә Рәсәйҙең «Завтра» гәзитенә биргән интервьюһында былай тигән
Мы стремимся, чтобы собор Святой Софии Премудрости Божией снова занял подобающее ему место как храм, священный для всего христианства, как мать всех церквей, как царственный храм православия — чем он и был до захвата турками-османами в 1453 году. Всё дело в том, что Святая София никогда не была мечетью и никогда не была музеем. Она всегда была христианским храмом, переделанным в мечеть султана-завоевателя, а затем и в музей. Считаю обязательным возвращение этого храма к своему первоначальному предназначению.
Иҙрисова Айгөл Илдус ҡыҙы
Иҙрисова Айгөл Илдус ҡыҙы (11 июль 1995 йыл) — Рәсәй шашкасыһы. 2017 йылғы донъя чемпионатының бронза призёры, Европаның 2016 йылғы чемпионы, халыҡ-ара гроссмейстер (2016).
Биографияһы
Айгөл Илдус ҡыҙы Иҙрисова 1995 йылда Башҡортостан Республикаһының Ишембай ҡалаһында тыуған.
2002—2011 йылдарҙа Ишембайҙағы Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернатында, 2011—2013 йылдарҙа Өфөләге Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатында уҡый. 2013 йылдан Башҡорт дәүләт университетының Физика-техник институты студенты.
Шашкала уйнарға алты йәштә, балалар баҡсаһына йөрөгәндә өйрәнә. Мәктәпкә барғас, беренсе кластан шашка секцияһына яҙыла. 9 йәшендә 2004 йылғы Рәсәй шәхси-команда чемпионатында халыҡ-ара шашка буйынса ҡатын-ҡыҙҙар араһында сығыш яһай. Өфө ҡалаһының 23-сө балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе уҡыусыһы. 2011 йылға тиклем «Сатраш» шашка клубы (Ишембай), 2012 йылдан «Юность» шашка клубы (Өфө) өсөн сығыш яһай. «Башнефть» профессиональ шашка клубы өсөн уйнай (Өфө).
Халыҡ-ара шашка буйынса ҡатын-ҡыҙҙар араһында Рәсәй чемпионатының бронза призеры (2011 йыл, Өфө).
Халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй шәхси-команда чемпионатында Рәсәй чемпионы (шәхси зачет, шулай уҡ командала) (ноябрь 2011, Ишембай, Рәсәй).
Халыҡ-ара шашка буйынса ҡатын-ҡыҙҙар араһында донъя чемпионатының бронза призеры (ноябрь 2011, Улан-Батор, Монголия).
Халыҡ-ара шашка буйынса ҡатын-ҡыҙҙар араһында Рәсәй чемпионатының көмөш призеры (2012, Ишембай).
Бөтә Донъя интеллектуаль уйындары чемпионы (Лилле, 2012 йыл) (ҡатын-ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионаты).
Блиц программа буйынса Европа чемпионатының бронза призеры (2013, Венгрия, Будапешт).
2013 йылдағы Халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионатында 19 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында еңеүсе (Франция, Мирпуа).
Рәсәй йыйылма командаһы составында етеҙ программа буйынса Европа чемпионы (октябрь 2014, Эстония)
2014 йылда халыҡ-ара шашка буйынса Европа беренселегендә ҡыҙҙар араһында еңеүсе (Беларусь, Пинск).
Рәсәйҙең халыҡ-ара шашка (2004), шулай уҡ рус шашкаһы буйынса йәштәр йыйылма командаһына инә
2015 йылда Халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионатында 6-сы урынды яулай.
2016 йылда блиц форматында донъя чемпионы, шулай уҡ Европа чемпионы була һәм халыҡ-ара гроссмейстер исемен ала (GMIF).
Матбуғат
Рәсәй һәм Башҡортостан йыйылма командаһының баш тренеры Юрий Владимирович Черток «Республика Башҡортостан» гәзитендәге әңгәмәлә (15.01.2008) Башҡортостан шашкаһының киләсәген билдәләп үтә:
«Өфөнән 10 йәшлек Азалия Сәғитова, уның яҡташы 16 йәшлек Юлиә Вәлиева, Ишембай ҡыҙҙары 12 йәшлек Айгөл Иҙрисова һәм 15 йәшлек Әлиә Әминова — бына беҙҙең киләсәккә нигеҙ. Егеттәрҙән үҙенең сағыу һәләтен Айнур Шәйбәков раҫлай».
Пародия
Пародия төп нөсхә әҫәргә оҡшатып эшләнә, әммә төп ҡалыпты, көлкөлө итеп файҙаланып, ҙурайтып күрһәтә, шулай уҡ йәмғиәт мәсьәләләрен күтәрә.
Мәҫәлән, көнбайыш киноһында ыңғай герой тиҫкәре геройҙарға ҡарағанда яҡшыраҡ, төҙөрәк һәм тиҙерәк ата. Ыңғай герой бер мәртәбә атһа, бер нисә кире герой аттан ҡолап төшә, көнбайыш пародияһында ошондай күренеш арттырып күрһәтелә.
Мэл Брукс (Mel Brooks) бик күп фильмдарға пародия эшләгән директор. Улар араһында: Uncyclopedia вебсайты Википедияға пародия.
Пародия йырға, поэмаға, китапҡа һәм фильмға булырға мөмкин.
Газеталарҙағы яңылыҡтар йәмәғәт фекеренә тәьҫир итерлек мәҡәләләре менән билдәле, улар араһында пародия — күптән түгел үткән финанс кризисы.
Әберсен ояһы
«Әберсен ояһы» (Гніздо горлиці) — Режиссёр Тарас Ткаченконың 2016 йылғы украин драмаһы. 2016 йылдың 10 ноябрендә Украинала фильм премьераһы үтте.
Сюжеты
Әгәр ул ҡартайған синьораның улы Алессандро булмаһа, Даринаның итальян ғаиләһендәге хеҙмәте түҙеп торғоһоҙ булыр ине. Уларҙың һәр береһенең ысҡынып китеүе еңел булмаған үткән ғүмере бар, әммә уларҙы бер-береһенә йылылыҡ һәм ихлас йәлеп итә. Украинаға ире һәм ҡыҙы янына ҡайтҡас, Даринаға үҙе белгән элекке торомошо менән хәҙерге ваҡытта үҙе менән  «килтергән» тормош араһында һайлау еңелдән булмаған.
Төшөрөү
Фильм башлыса Украинала, Вижница ҡаласығында, Виженка ауылында, ҡала Черновцы ҡалаһында, шулай уҡ Генуяла (Италия) төшөрөлгән. 2014 йылда финанс проблемалары менән бәйле, йыл ярымға яҡын арауыҡҡа фильм төшөрөү туҡталып тора. Төшөрөү яңынан башланған саҡта, төп ролде башҡарған Виталий Линецкий һәләк булыу сәбәпле, картинаның финалы тулыһынса күсереп яҙыла.
Күлбаев Айҙар Мазһар улы
Күлбаев Айҙар Мазһар улы (27 октябрь 1954 йыл) — хәрби врач-офтальмолог, подполковник. I, II, III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалдары, I дәрәжә «Өлгөлө хәрби хеҙмәте өсөн» миҙалы кавалеры. Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы көстәре ветераны.
Биографияһы
Айҙар Мазһар улы Күлбаев 1954 йылдың 27 октябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында Йомабикә һәм Мазһар Күлбаевтар ғаиләһендә тыуған. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, Куйбышев медицина институтының Хәрби-медицина факультетына уҡырға инә һәм уны 1978 йылда тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң хәрби хеҙмәтте стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәрендә үтә, хәрби врач-офтальмолог булып хеҙмәт итә. Намыҫлы һәм өлгөлө хеҙмәте өсөн Айҙар Мазһар улы Күлбаев I, II, III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалдары, III,II, I дәрәжә «Өлгөлө хәрби хеҙмәте өсөн» миҙалдары һәм Рәсәй Федерацияһы оборона министрлығының Почет грамоталары, Рәхмәт хаттары менән бүләкләнә. Рационализатор, биш рационализаторлыҡ тәҡдиме танытмаһы бар.
Хәрби хеҙмәтен тамамлағандан һуң Айҙар Мазһар улы Өфө ҡалаһында йәшәй, Орджоникидзе һәм Калинин райондарының хәрби-табип комиссияһының табип-етәксеһе, Башҡортостан Республикаһы хәрби комиссариатының Хәрби-табип экспертиза үҙәге табип-офтальмологы булып эшләй. Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы көстәре ветераны, подполковник.
Шәрәфетдинова Әлфиә Мазһар ҡыҙы
Шәрәфетдинова Әлфиә Мазһар ҡыҙы (6 июль 1951 йыл) — уҡытыусы, дәүләт эшмәкәре, III саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре.
Биографияһы
Әлфиә Шәрәфетдинова 1951 йылдың 6 июлендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында Йомабикә һәм Мазһар Күлбаевтар ғаиләһендә тыуа.
Тыуған ауылында урта мәктәпте тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт педагогия институтының математика бүлегенә уҡырға инә. Институтты тамамлағас, Өфө ҡалаһының 36-сы мәктәбендә математика уҡытыусыһы булып хеҙмәт юлын башлай. Үҙенең тырыш, намыҫлы хеҙмәте менән коллективта ҙур абруй яулай. 1973—1985 йылдарҙа уҡытыусы, 1985—1986 йылдарҙа уҡытыу-тәрбиә эше буйынса директор урынбаҫары.
Хеҙмәтен баһалап 1990 йылда уға РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы билдәһә, ә 1994 йылда Башҡортостан Республикаһыны атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре маҡтаулы исеме бирелә.