cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сәғүд Ғәрәбстаны тарихы
Исламға тиклемге Ғәрәбстан
Иртә палеолит осоронда тап Ғәрәп ярымутрауы кешелек планета буйынса тарала башлаған тәүге төбәк була.
Люминесцент хронология мәғлүмәттәре бынан 130 мең йыл элек Ғәрәп ярымутрауында һау эҫерәк булған, ямғырҙар йышыраҡ яуған, шуға күрә бында үҫемлектәр үҫкән, кеше йәшәргә мөмкинлек булған. Был осорға Ҡыҙыл диңгеҙ кимәле төшкән һәм уның көньяҡ өлөшөндәге киңлек упал барлығы 4 км булған. Был ҡыҫҡа ваҡыт арауығанда кешеләргә Баб-әл-Мәндәб боғаҙы аша үтеп, хәҙерге Ғәрәбстанға етергә мөмкинлек биргән, һәм улар Яҡын Көнсығышта тәүтөйәк тапҡандар. (en:Jebel Faya) .Тәүге мигранттар Африкалағы климат үҙгәреүенән ҡасып, «Ҡайғы ҡапҡаһы» аша бөгөнгө Йемен һәм Оман ерҙәренә үтеп, артабан Ғәрәп ярымутрауы аша яйлыраҡ климат шарттары эҙләп киткәндәр. Ҡыҙыл диңгеҙ һәм Джәбәл-Файя (БҒӘ) араһы — 2000 км, бында хәҙер кеше йәшәй алмай торған сүллек, мәгәр 130 ң йыл элек, нәүбәттәге боҙлоҡ осоро тамамланыуға, Ҡыҙыл диңгеҙ ярайһы һай булған, уның аша йөҙөп тә, һал һаллап та сығырға мөмкин булған. Ғәрәп ярымутрауы сүллек түгел, ә йәшеллек ҡаплаған урын булған.
Бында Таас әл-Ғәдһә (Taas al-Ghadha) тигән ерҙә 90 мең йыл элек йәшәгән кешенең бармаҡ һөйәге табылған, был урын Сәғүд Ғәрәбстанының төньяҡ-көнбайышындағы Тема (Тәймә) тигән оазисынан йыраҡ түгел.
Боҙлоҡ осоро тамамланғас Европала климат эҫерәк һәм ҡорораҡ булып киткән, Ғәрәбстан кеше йәшәүгә яраҡһыҙ сүллеккә әйләнгән.
Әсир административ округында ер өҫтөндә хайуан скульптура-статуялары (улар араһында эт, дөйәғош, ыласын), таш ҡоралдар, уҡ башаҡтары, ҡырғыс, һөңгө остары табылған. Яндырылған дүрт һөйәкте (нимәнеке икәне аңлашылмай) радиоуглерод ысулы менән тикшереп, б.э.т. 7300—6640 йылдар тип билдәләгәндәр. Әл-Макар тигән ерҙә урта палеолиттан прототарих осорона тиклем кеше йәшәгәнлеге раҫланған. 86 см оҙонлоҡтаҡы билдәһеҙ хайуан скульптураһы фрагментын Дэвид Энтони ҡырағай ишәктеке тип иҫәпләй.
Ғәрәп хәлифәте барлыҡҡа килеү
632 йылда баш ҡалаһын Мәҙинә итеп, Ғәрәп хәлифәте барлыҡҡа килә, ул ғәмәлдә Ғәрәп ярымутрауын тулыһынса биләп ала. Үҙҙәре теләп ҡушылыуҙары һәм яулап алыуҙар һөҙөмтәһендә IX быуатҡа ғәрәп дәүләте Яҡын Көнсығышты, Персияны, Урта Азияны, Кавказ аръяғын, Төньяҡ Африканы, шулай уҡ Көньяҡ Европаны биләй.
Беренсе Сәғүд дәүләте
Сәғүд дәүләте 1744 йылда Ғәрәп ярымутрауы үҙәгендә барлыҡҡа килгән. Урындағы хаким Мөхәммәт ибн Сәғүд һәм ваһһабилыҡты барлыҡҡа килтергән Мөхәммәт ибн Әбд әл-Ваһһаб Осман империяһына ҡаршы берҙәм ҡеүәтле дәүләт булдырыу идеяһы менән берләшәләр. XVIII быуатта барлыҡҡа килгән был берлек бөгөнгә тиклем идара итеп килгән Сәғүдиҙәр дәүләтенә нигеҙ һала. Бер ни тиклем ваҡыттан йәш дәүләткә Осман империяһы ҡаршы сыға, төрөктәр көньяҡ сиктәрендә ғәрәптәр көсәйеүенән ҡурҡа башлайҙар. 1817 йылда осман солтаны Ғәрәп ярымутрауына Муөхәммәт Али-паша етәкселегендә ғәскәр ебәрә, улар Имам Абдалланың бик көслө булмаған ғәскәрен еңә. Шулай итеп, Беренсе Сәғүд дәүләте 73 йыл йәшәп ҡала.
Икенсе Сәғүд дәүләте
Осман Империяһы еңеүгә ҡарамаҫтан, бары 7 йыл үтеүгә (1824 йылда) Икенсе Сәғүд дәүләте төҙөлә, баш ҡалаһы итеп Әр-Рияд билдәләнә. Был дәүләт 67 йыл йәшәп ҡала һәм Сәғүдиҙәрҙең көнәркәштәре — әр-Рәшид тоҡомо тарафынан бәреп төшөрөлә. Сәғүдиҙәр Кувейтҡа ҡасырға мәжбүр була.
Сәғүд Ғәрәбстаны Короллеген булдырыу
Икенсе Сәғүд дәүләте тарҡалғас, Сәғүдиҙәрҙең тыуған ере Нәжд ҡалаһында Джәбәл-Шәммәр әмирлеге йоғонтоһо үҫә, уға Әл Рәшид тоҡомдары идара итә. Сәғүд Ғәрәбстаны империяһына нигеҙ һаласаҡ Сәғүдиҙәр тоҡомонан Әбд әл-Әзиз ибн Абдуррахман Әл Сәғүд 1893 йылдан Кувейтта була. 1902 йылда 22-летний Әбд әл-Әзиз күп һанлы ғәскәр менән Әр-Риядты яулап ала, губернатор Рәшиди һәм уның ғаиләһен бәреп төшөрә. 1904 йылда Рәшидиҙәр ярҙам һорап Осман империяһына мөрәжәғәт итә.
Тегеләр үҙ ғәскәрен индерә, әммә был юлы уңышһыҙлыҡҡа осрайҙар Һәм ҡасып ҡайталар. 1912 йылда Әбд әл-Әзиз тотош Нәждде баҫып ала. 1920 йылда, Осман империяһы ярсыҡтарында нығынырға өмөт иткән инглиздәрҙең көслө яҡлауына таянып, Әбд әл-Әзиз Рәшидиҙәрҙе тамам еңә. 1925 йылда Мәккә һәм тотош Хижаз яулап алына. Ошо яулап алыу һөҙөмтәһендә берләшкән Нәжд һәм Хижаз короллеге барлыҡҡа килә. Нәжд һәм Хижаз короллеген Советтар Союзы 1926 йылда, Великобритания — 1927, АҠШ — 1931 йылда таный. Сәғүдиҙәр Әсир әмирлеген, Әл-Хасаны һәм Кәтифте 1932 йылдың 23 сентябрендә яулап алғас, Нәжд һәм Хижаз короллеге Сәғүд Ғәрәбстаны тип атала башлай. Әбд әл-Әзиз дәүләттең короле булып китә.
Король Әбд әл-Әзиз ибн Абдуррахман һәм уның вариҫтары
Сәғүд Ғәрәбстанының тәүге короле бер ҡайҙа ла ҡушылмау сәйәсәте алып бар. Уның осронда дәүләт Милләттәр Лигаһына ла инмәй. 1953 йылда вафат булып ҡалғанға тиклем ул илдән 3 тапҡыр ғына китеп йөрөп ҡайта. Шуға ҡарамаҫтан 1945 йылда Сәғүд Ғәрәбстаны ООН һәм Ғәрәп дәүләттәре Лигаһын төҙөүҙә ҡатнаша.
Әбд әл-Әзиз ибн Абдуррахман Әл Сәғүдтең вариҫы булып уның улы Сәғүд ибн Әбд әл-Әзиз Әл Сәғүд ҡала. Уның уйламай эш ҡылыуҙары һөҙөмтәһендә дәүләттә түңкәрелеш була, Сәғүд Европаға ҡаса, власть уның ҡустыһы Фейсал ибн Әбд әл-Әзиз Әл Сәғүд (Фейсал) ҡулына күсә. Фейсал илдең үҫешенә ҙур өлөш индерә. Ул хакимлыҡ иткәндә нефть сығарыу ныҡ арта, был иһә күп кенә социаль реформалар һәм заманса инфраструктура булдырырға үткәрергә мөмкинлек бирә. 1973 йылда Фейсал Сәғүд нефтен барлыҡ сауҙа майҙандарынан алдырта һәм Көнбайышта нефть һәм энергетик көрсөгө килеп сығыуға килтерә. Уның радикализм хатта үҙенекеләр ҙә аңламай һәм 2 йылдан Фейсалды үҙенең ағаһының улы атып үлтерә. Уның үлеменән һуң килгән король Хәлид ибн Әбд әл-Әзиз Әл Сәғүд (Хәлид) Сәғүд Ғәрәбстанының тышҡы сәйәсәте тынысыраҡҡа әйләнә. Хәлидтән тәхет ҡустыһы Фәхд ибн Әбд әл-Әзиз Әл Сәғүдкә (Фәхд) ҡала, ә 2005—2015 йылдарҙа король Абдалла ибн Әбд әл-Әзиз Әл Сәғүд (Абдалла) идара итә, унан һуң бөгөнгө көнгә тиклем Сәлмән ибн Хәлид Әл Сәғүд (Сәлмән) король булып тора. Ул Әбд әл-Әзиздең кесе улдарының береһе.
Халҡы
2014 йылда Сәғүд Ғәрәбстанының халҡы 27 345 986 кеше, шуларҙың 30 % — иммигранттар булған. Был һандар түбәнәйтелгән булыуы ихтимал, сөнки 2006 йылда 27,02 млн кеше теркәлгән, шул иҫәптән 5,58 млн — сит илдекеләр. Урбанизация кимәле бик юғары — халыҡтың 81 % ҡалаларҙа йәшәй.
Төп ҡалалар
Сәғүд Ғәрәбстанының 88 % халҡы ҡалаларҙа тупланған. Иң ҙур ҡала — Әр-Риядта 4 млн-дан ашыу кеше йәшәй. Джиддә — ҙурлығы буйынса икенсе урында торған ҡала, еҠыҙыл диңгеҙҙә бик мөһим порт. Мәккә менән Мәҙинә Сәғүд Ғәрәбстанының һәи Ислам донъяһының иң мөһим һәм бик ҙур ике ҡала.Хаж осоронда хажға килеүселәр арҡаһында Мәккә халҡы ике тапҡырға артып китә. Шуға күрә унда донъялағы иң ҙур палатка ҡаласыҡтары, паркингтар һәм илдәге тәүге метрополитен урынлашҡан. Иҡтисадта ҙур урын тотҡан ҡалалар: Даммам, Джубәйл һәм Хафжи. Тап ошо ҡалаларҙа төп нефть сығарыусы ҡеүәттәр төҙөлгән.
Дин
Рәсми дин — Ислам, сөнни мосолмандар. Халыҡтың күпселеге сәләфи. Шиғыйҙар яҡынса халыҡтың 10—15 %, башлыса илдең көнсығыш провинцияларында йәшәй. Сәғүд Ғәрәбстаны хакимиәте башҡа дин кешеләренә илгә инергә рөхсәт итә, әммә ғибәҙәттәрен үтәргә рөхсәт ителмәй. Мосолман булмағандарға изге Мәккә менән Мәҙинәгә инергә рөхсәт юҡ.
Илдә дини полиция бар (муттава). Шәриғәт гвардияһы һалдаттары урамдарҙа даими патруль менән йөрөй, йәмәғәт урындарында Ислам ҡанундарын боҙоуға юл ҡуймай. Ҡанун боҙоусыны тотһалар, яза бирелә (штраф, хатта үлем язаһы).
Илдә шулай уҡ башҡа дин тотоуслар ҙа йәшәй — нәсрани, индуист, буддист, сикх, бахаи. Нәсраниҙарҙың һаны 1,2 млн кешегә етә ; иң күбе- католиктар (1,05 млн ) һәм илле меңселәр (пятидесятниктар) (83 тыс. ). Мысыр, Хәбәшстан (Эфиопия), Эритрея һәм Ливандан күсеп килеүселәр араһында үҙ боронғо диндәрен тотоусылар бар.
Административ бүленеш
Сәғүд Ғәрәбстан 13 административ округҡа бүленгән (المناطق الإدارية: almnat aladarih), ранее также известных как провинции, улар әмирлек йәки минтәҡәт (mintaqat, берлектә. — mintaqah) тип атала.
Сулпан
Сулпан (Зөһрә, Венера; символы: ) — Ҡояшҡа яҡынлығы буйынса икенсе планета. Сулпан, Меркурий кеүек, астероидтар орбитаһынан эстә ята, шуға уны Ҡояш системаһының эске планетаһы тип атайҙар.
Сулпан күк йөҙөндә яҡтылығы буйынса, Ҡояш һәм Айҙан ҡалышып, өсөнсө урында тора. Сулпан Ҡояш байыр алдынан, йәки Ҡояш сығыр алдынан яҡшы күренә. Шуның өсөн уны Шәреҡ йондоҙо, йәки Сулпан йондоҙо тип атайҙар.
Сулпан Ергә оҡшаған планета тип квалификациялана. Ике планета ла тартылыу көсө, составы буйынса оҡшаш. Әммә ике планетала шарттар ҡырҡа айырыла. Сулпан ҡуйы көкөрт кислотаһы болото менән ҡапланған, был ҡуйы болот Сулпандың йөҙөн ҡарарға бирмәй. Әммә радиотулҡындар ярҙамында Сулпандың рельефын тикшерергә була. Был планетаның атмосфераһы тығыҙ, башлыса углекислый газдан тора. Был Сулпанда углекислый газды биомассаға әйләндерә алырлыҡ органик тормош һәм углерод әйләнеше булмау менән аңлатыла.
Бик борон Сулпан йөҙө бик ҡыҙған һәм Ерҙәге кеүек океандар, урынында сүллек пейзажы ҡалдырып, парға әйләнеп бөткән. Магнит ҡыры көсһөҙ булғанға һыу парҙары Ҡояш еле менән йондоҙ-ара арауыҡҡа таралған.
Атмосфера баҫымы Ерҙәгенән 92 тапҡыр ҙурыраҡ. Сулпан өҫтө вулкан эшмәкәрлеге эҙҙәрен һаҡлай. Сулпанда плиталарҙың тектоник хәрәкәте күҙәтелмәй, был өҫтөндә һыу булмау менән аңлатыла.
Сулпанда атмосфера булыуын 1761 йылдың 6 июнендә М. В. Ломоносов аса.
Дөйөм мәғлүмәт
Ҡояштан Венераға тиклем яҡынса 108 млн км (0,723 а. е.). Венеранан Ергә тиклем алыҫлыҡ 38-ҙән 261 млн км-ға тиклем үҙгәрә. Венераның орбитаһы түңәрәккә бик яҡын. Ҡояш тирәләй әйләнеү периоды 224,7 ер тәүлегенә тиң; уртаса орбита тиҙлеге —. Орбита ауышлығы эклиптика буйынса 3,4°. Ҙурлығы буйынса был планета ергә яҡын. Радиусы 6051,8 км (ер менән сығыштырғанда 95 %), массаһы — 4,87 кг (ер менән сағыштырғанда 81,5 %), уртаса тығыҙлығы — 5,24 г/см³. Ирекле төшөү тиҙлеге, икенсе космос тиҙлеге —.
Венера ергә оҡшаған планета тип квалификациялана. Уны ерҙең «һеңлеһе» тип тә атайҙар, сөнки ике планета ҙурлығы менән дә, составы менән оҡшаш. Тик планеталағы шарттар ғына ныҡ айырыла. Венерала, ергә оҡшаған планеталар менән сағыштырғанда, атмосера бик тығыҙ. Атмосфера, башлыса, углекислый газдан тора. Планетаның өҫлөгө көкөрт кислотаһынан торған болоттар менән ҡапланған. Болоттан аша планета өҫлөгө күренмәй. Ҡуйы болоттар аҫтындағы планетаның ҡҫлөгө тураһында бәхәстәр XX быуатҡа тиклем дауам итә. Венераның болоттары радиотуоҡындар өсөн үтә күренмәле, был ысул менән планетаның рельефы өйрәнелде.
Бик борон заманда Венерала Ерҙәге кеүек океандар булған тип фаразлана. Океандар кибеп, парға әйләнеп осоп бөткән. Улар урынында буш сүллектәр һәм ҡаялар тороп ҡалған. Бер гипотеза буйынса, Венерала магнит ҡыры бик көсһөҙ, шул сәбәпле Ҡояш нуры тәьҫирендә һыу тарҡалып бөткән. Ҡояш еле тарҡалған һыуҙы планета-ара арауыҡҡа таратҡан. Планетаның атмасфераһы хәҙер ҙә водород һәм кислородты 2:1 нисбәтендә юғалта икәне иҫбатланған.
Сапай (Дәүләкән районы)
Сапай (Чапаево) — Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 444 кеше. Почта индексы — 453412, ОКАТО коды — 80222825003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 47 саҡрым алыҫлыҡта Сәрмәсән йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауылға 1740 йылда керҙәшлек килешеүе буйынса Ҡазан даруғаһы Ҡаңлы улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә шул уҡ даруғаның Йәнәй улусы Үтәгән ауылы башҡорттары нигеҙ һала. 1795 йылда 20 йортта 85 кеше йәшәгән,1834 йылда 240 кеше, 1865 йылда 67 йортта — 498 кеше,1870 йылда 502 кеше,1913 йылда 668 кеше,1920 йылда 663 кеше, 1932 йылда 768 кеше, 1939 йылда 564 кеше, 1959 йылда 423 кеше, 1989 йылда 377 кеше, 1999 йылда 423 кеше,2002 йылда 426 кеше. Башҡорттар йәшәй. Ауыл халҡы малсылыҡ, умартасылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгән. Мәсет булған. 1906 йылда шулай уҡ һыу тирмәне, бакалея кибете теркәлгән.1919 йылдың 26 майында Чапаевтың 25-се дивизияһы 218-се полк тарафынан Сапай һәм Ҡыҙрас ауылдарын аҡтарҙан азат ителгән. Халҡы 1930—1950 йылдарҙа «Чапаев», 1950—2007 йылдарҙа «Асылыкүл» колхозында, колхоз бөткәс, «Төбәк-Агро» ЯСЙ‑нда эшләй. 1950-се йылдарҙа колхозда балыҡ үрсетеү буйынса айырым бригада булған. Башланғыс мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто бар.
Урамдары
Урам исемдәре :
Мюмдя-Хэвы-Яха
Мюмдя-Хэвы-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сабирйәнова Сәнә Ғәфүр ҡыҙы
Сабирйәнова Сәнә Ғәфүр ҡыҙы (3 декабрь 1939 йыл) — ғәлим-телсе-диалектолог, тәржемәсе, йәмәғәтсе. 1963—1994 йылдарҙа хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре. Салауат районына һәм уның арҙаҡлы шәхестәренә арналған «Земля салаватская, земля батыра» (2010) исемле китап-белешмәнең автор-төҙөүсеһе, Салауат районының Рәми Ғарипов исемендәге премияһы лауреаты (2012).
Биографияһы
Сәнә Ғәфүр ҡыҙы Сабирйәнова 1939 йылдың 3 декабрендә Башҡорт АССР-ының Салауат районы Арҡауыл ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1957 йылда урта мәктәпте тамамлағас, Учалы районы күсмә судында секретарь булып эшләй. 1958 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарында уҡ ғилми тикшеренеүҙәргә ылыға башлай, бигерәк тә ерле һөйләштәрҙе өйрәнеүгә ныҡлы иғтибар бирә. СССР Фәндәр Академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты ғалимдәре тарафынан башҡорт һөйләү телен тикшереү өсөн материалдар йыйыу буйынса ойошторған диалектологик экспедицияларында ҡатнаша. Ғилми тикшеренеүҙәргә ныҡлы ҡыҙыҡһыныу күрһәткән әүҙем йәш белгес университетты тамамлағас та Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтына эшкә саҡырыла һәм хаҡлы ялға сыҡҡансы ошо фәнни учреждениелә ғилми хеҙмәткәр вазифаһын фиҙакәр башҡара. Ул күп һанлы фәнни экспедияларға сыға һәм уларҙа йыйылған бай фактик материал нигеҙендә башҡорт теленең диалектологик һүҙлектәренең 1962, 1967 һәм 1973 йылдарҙа баҫылып сыҡҡан өс томын әҙерләүҙә турана-тура ҡатнаша. Шулай уҡ башҡорт теле диалекттарының 2002 йылда «Китап» нәшриәтендә донъя күргән Йыйылма һүҙлеген төҙөүселәрҙең дә береһе була.
1973—1993 йылдарҙа Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты ғалимдары тарафынан төҙөлгән Башҡорт теленең диалектологик атласын әҙерләүҙә иң әүҙем эшләүселәрҙең береһе була. Был осорҙа шулай уҡ Төрки телдәре атласы һәм Европаның лингвистик атласы ла тулыһынса тамамланып нәшер итеүгә тапшырыла һәм Финляндияла баҫтырылып сығарыла. Был оло мәғлүмәтле һәм ғилми нигеҙле хеҙмәттәр өсөн башҡорт теле буйынса бар материалдарҙы Сәнә Сабирйәнова йыя һәм тотошлайы менән әҙерләй. Бынан тыш институттың ғилми йыйынтыҡтарында, республиканың гәзит һәм журналдарында башҡорт диалектологияһының күп яҡлы мәсьәләләренә бағышланған күп һандағы фәнни һәм фәнни-популяр мәҡәләләр менән сығыш яһай. Мәҫәлән, башҡорт тел һөйләштәрендә туғанлыҡты аңлатҡан терминдарға, аҙыҡ-түлек атамаларына, ритуал һәм йола ашамлыҡтары исемдәренә арналғандары әле лә әүҙем ҡулланылышта, һәм белгестәр улар тураһында тик ыңғай фекер белдерә. Авторҙың башҡорт халҡының аш-һыу һәм туҡланыу йолалары хаҡында донъя күргән ике китабы бик тиҙ арала таралып бөттө.
1995—1998 йылдарҙа «Заман-Башҡортостан» гәзитендә баш мөхәррир булып эшләй. Материалдары дүрт телдә — башҡортса, русса, татарса һәм төрөксә донъя күргән был баҫманы уҡымлы итеү өсөн ул күп тырышлығын һәм белемен һала. Аҙаҡтан «Рисәләт» тип исемләнгән мосолман гәзитенең тәүге мөхәррире бурыстарын намыҫ менән еренә еткереп башҡара. Был осорҙа шулай уҡ тәржәмә һәм китаптарҙы мөхәррирләү менән дә әүҙем шөғөлләнә.
Сәнә Сабирйәнованың ныҡлы тырышлыҡ һалған һәм уға бар яҡташтарының оло рәхмәтен килтергән төп хеҙмәте — үҙенең тыуған төйәге Салауат районына арналған «Земля салаватская, земля батыра» (2010 йыл) тигән китап-белешмә. Ул — был баҫманың автор-төҙөүсеһе. Китапта район, уның тәбиғи ҡомартҡылары, Ватан азатлығы өсөн яу сапҡан батырҙары, төрлө йылдарҙағы хеҙмәт алдынғылары һәм күренекле шәхестәре, ғөмүмән, Салауат ере хаҡында бай материал тупланған. Киң ҡатлам уҡыусыға иҫәпләнгән белешмәнең ҡиммәте баһалап бөткөһөҙ. Төҙөүсе-автор тарафынан ифрат ҙур эш атҡарылған. «Йүрүҙән» гәзите билдәләүенсә, алты йыл буйына бөртөкләп йыйылған ҡулъяҙмаларҙы мөхәррирләп һәм тикшереп-төҙәтеп бер бөтөн хасил итеү, нәшерләү Сәнә Ғәфүр ҡыҙының күп хеҙмәтен һәм ваҡытын талап иткән. Был китап өсөн Сәнә Сабирйәнова 2012 йылда Салауат районы хакимиәте һәм райондың «Йүрүҙән» гәзите үҙҙәренең бөйөк яҡташтары иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында 1997 йылда булдырған һәм биш йылға бер тапҡыр бирелә торған Рәми Ғарипов исемендәге премияһына лайыҡ булған. Авторға был мәртәбәле бүләк халыҡ шағирының тыуыуына 80 йыл тулыуға арналған тантана ваҡытында Салауат районы үҙәге Малаяҙҙа тапшырылған.
Оло йәштә булыуына ҡарамаҫтан, Сәнә Ғәфүр ҡыҙы әүҙем тормош һәм ижади эшмәкәрлек менән йәшәүен дауам итә. Ул үҙенең тыуған төйәге, Өфөлә һәм республиканың башҡа ҡала һәм райондарында йәшәүсе яҡташтары менән дә бәйләнештәрен бер ҙә һыуытмай. Баш ҡалабыҙҙа сирек быуатҡа яҡын әүҙем эшләп килгән «Салауаттар» республика яҡташтар йәмғиәтендә Сәнә Сабирйәнова сәркәтип вазифаһын башҡара. Бышан тыш төрлө гәзит һәм журналдарҙа халҡыбыҙҙың арҙаҡлы улдары һәм ҡыҙҙары, Салауат районының данлыҡлы шәхестәре тураһында даими рәүештә мәҡәләләр баҫтыра.
Ворсын-Юган
Ворсын-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хурь-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шнеллин
Шнеллин (Schnellin) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 318 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,3 км2. Диңгеҙ кимәленән 69 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6901 һәм автомобиль коды — WB.
Йоханна Матинтало
Йоханна Катариина Матинтало (Johanna Katariina Matintalo; 11 декабрь 1996 йыл, Пеутюй, Финляндия) — Финляндия спортсыһы, саңғысы һәм элекке еңел атлет.Финляндия командаһы составында саңғы спорты буйынса донъя чемпионатында 4×5 километрлыҡ эстафетала 2021 йылда бронза миҙал яулаусы.
Еңел атлетикалағы карьераһы
Саңғыла йүгереү менән шөғөлләнеүҙән тыш, Йоханна Матинтало йәштән үк етди рәүештә еңел атлетика менән шөғөлләнә: урта дистанцияларға йүгереү буйынса үҙ йәшендәгеләр категорияһында бер нисә тапҡыр милли рекорд ҡуя, үҫмерҙәр һәм юниорҙар донъя чемпионатында ҡатнаша. 14 йәшендә Финляндияның өлкәндәр өсөн чемпионатында 800 метрға йүгереүҙә финишҡа икенсе булып килә, шул уҡ ваҡытта үҙенең шәхси рекордын 6 секунд самаһына яңырта. Бер йылдан һуң спортсы үҙенең көмөш уңышын ҡабатлай, ә 2013 йылда ошо уҡ дистанцияла ил чемпионы була.
Артабан Матинталоның еңел атлетикалағы үҫеше туҡталып ҡала — сәбәбе булып спортта күп йәрәхәттәр алыуы тора. 2016 йылда ул барлыҡ иғтибарын саңғы ярышына йүнәлтә. Финляндия ил саңғы командаһының юғары кимәлдә сығыш яһауы һәм был спорт төрөндәге илдең спорт традициялары уға был спорт төрөн һайлауға булышлыҡ итеүсе көс була.
Саңғысы карьераһы
Йоханна Матинтало 2013 йылда Ҡышҡы Европа үҫмерҙәр Олимпия фестивалендә Финляндия командаһы составында сығыш яһай һәм ундағы 5 км-ға классик стиль менән шыуыу ярышында һигеҙенсе һәм ҡатнаш эстафетала дүртенсе урынды яулай.
2015 йылда юниорҙар араһындағы донъя чемпионатында 20 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында скиатлон буйынса 16-сы урынды яулай. шунан һуң 2016 йылда спортсы тулыһынса саңғы менән шөғөлләнергә ҡарар итеп, Рованиемиға күсеп килә, был уның һөҙөмтәләрен яҡшыртыуға булышлыҡ итә. Балтырының йәрәхәтенә ҡарамаҫтан, 2017 йылда юниорҙар араһындағы донъя чемпионатында 23 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында Матинталоға скиатлонда көмөш миҙал яуларға насип була.
Йоханна үҙенең иң беренсе Донъя Кубогындағы ярышын 2014 йылдың ноябрендә үҙ илендә үткән Рука ҡалаһында үткәреүенә ҡарамаҫтан, ул Финляндияның төп командаһында бары тик 2017 йылдың февралендә генә нығына ала, ул саңғы ярыштары миҙгелен тамамлау алдынан йәрәхәттәр алған Риит-Лииса Ропонен урынында сығыш яһай. Отелялағы 10 км-ға ярыш ваҡытында, үҙ ватандаштарының барыһынан да алдараҡ килеп, унан бер кем дә яҡшы һөҙөмтәләр көтмәгәндә 12-се урынды биләй. Шундай юғары һөҙөмтә күрһәтеүе сәбәпле спортсы 2017 йылда Лахти ҡалаһында үткәреләсәк донъя чемпионатына үҙе өсөн берҙән-бер саңғыла йүгереү төрө — скиатлон — буйынса Финляндия командаһы составына индерелә һәм ошо ярышта 29-сы урынды биләй.
Йоханна Матинтало 2018 йылда Олимпиада буласаҡ Пхенчханға барыусы фин делегацияһы составына алына. Үҙенең олимпиадалағы дебюты ярышында — скиатлон буйынса — 24-се урынды яулай, ярымфинал стадияһында спринтта сығышын тамамлай , ә 30 & nbsp;  км «классика» марафонында 18-се урында була.
2018/2019 йыл миҙгелендә саңғысы Донъя Кубогында — норвег Бейтостелендә үткән эстафетала фин ҡатын-ҡыҙҙар саңғысылары командаһы составында өсөнсө урында подиумға күтәрелә. 2019 йылда Зефелдә үткән донъя чемпионатында спортсының формаһы йыл башында ауырыуы сәбәпле бик үк яҡшы булмай. Ул донъя беренселегенә ике ярышта ҡатнаша: скиатлонда бары тик 32-се генә һөҙөмтәһене күрһәтә, шуның менән үҙ ватандаштары араһында еңелә, ә «разделка» 10 & nbsp;  км-ға булған ярышта 17-се урынды яулай.
2021 йылдағы Оберстдорфтағы донъя чемпионаты Матинтало өсөн бик уңышлы башлана — ул квалификация өсөн спринт ярыштарында өсөнсө ваҡыт күрһәтә. Әммә сирек финалда йығылыу арҡаһында артабанғы көрәштә ҡатнашыу мөмкинселегенән мәхрүм була. Скиатлонда ла уға шулай уҡ юғары урындар өсөн көс һынашырға насип булмай — уның йомғаҡлау һөҙөмтәһе бары тик 30 -сы ваҡытты ғына күрһәтә. Алдағы дистанцияларҙа һөҙөмтәләре бик уртаса ғына булыуына ҡарамаҫтан, Йоханна 4×5 & nbsp;  км эстафетаһына йүгереүсе командаға алына, Йоэнсуу Ясми, Риита-Лииса Ропонен һәм Криста Пярмякоска менән берлектә ул донъя беренселегендә «бронза» призер була. Чемпионаттың һуңғы ярышында — 30 & nbsp;  км-ға классик стиль менән марафонда — спортсы 13-сө һөҙөмтәне күрһәтә.
Кесе Тыкотлова
Кесе Тыкотлова — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тыкотлова йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡубыяҙ ауыл Советы (Асҡын районы)
Ҡубыяҙ ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Асҡын районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Тарихы
1980 йылда ауыл Советынан Пановка ауылы сығарыла.
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Париж (мәғәнәләр)
Париж
Ньюстед аббатлығы
Ньюстед аббатлығы (ингл.   Abbey Newstead ) — элекке августин монастыры. Был монастырь Англияның Ноттингемшир графлығында урынлашҡан. Ньюстед аббатлығына нигеҙ Англия короле Генрих II тарафынан яҡынса 1170 йылда һалынған. Монахтар общинаһы таратылғандан һуң поместьеға әүерелә. Был урын Англия шағиры лорд Байрондың тыуған иле булараҡ киң билдәле. Исеме нығыныуға ҡарамаҫтан Ньюстедтағы монастырь бер ҡасан да аббатлыҡ булып тормаған.
Баймырҙина Гөлнур Рәхмәт ҡыҙы
Баймырҙина Гөлнур Рәхмәт ҡыҙы (25 ноябрь 1916 йыл — декабрь 1972 йыл) — педагог. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963).
Биографияһы
Гөлнур Рәхмәт ҡыҙы Баймырҙина — 1916 йылдың 25 ноябрендә алтын сәнәғәтсеһе Рәмиевтың хәҙерге Силәбе өлкәһе Нуғайбәк районында урынлашҡан 8-се руднигында руда сығарыусы ғаиләһендә тыуған. Темәс ауылы мәктәбендә етенсе синыфты тамамлай, унан һуң Өфөләге үҫемлектәрҙе һаҡлау техникумына уҡырға инә. Техникум бер йылдан Дәүләкәнгә күсеп китә, Гөлнур Рәхмәт ҡыҙы Темәскә ҡайта һәм педагогия училищеһына уҡырға инә.
1935—1937 йылдарҙа Баймаҡ районы Үҙәнбаш мәктәбенең мөдире һәм башланғыс кластар уҡытыусыһы. Бында ул балалар менән эш тәжрибәһе туплай, бер үк ваҡытта ололар менән наҙанлыҡҡа ҡаршы көрәшә. Йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша. Уға күренекле башҡорт яҙыусылары Һәҙиә һәм Ғөбәй Дәүләтшиндар менән тығыҙ аралашып эшләргә тура килә.
1937—1950 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Ишбирҙе руднигында ете йыллыҡ мәктәп уҡытыусыһы.
1952—1953 йылдарҙа — Сибай ҡалаһының 1-се урта мәктәптең башланғыс кластар уҡытыусыһы.
1953—1978 йылдарҙа — Сибай ҡалаһының 5-се урта мәктәбенең башланғыс кластар уҡытыусыһы.
1972 йылда вафат була, Сибай ҡалаһында ерләнгән.
Фюрстенфельд монастыры
Фюрстенфельд монастыры (ҡайһы берҙә Фюрстенфельдский монастыры, һүҙмә-һүҙ тәржемәһе Кенәз яланы; Kloster Fürstenfeld) — ирҙәр элекке цистерциан аббатлығы. Был монастырь Баварияның Фюрстенфельдбрукк (Үрге Бавария, көнбайышҡа табан 25 км алыҫлыҡта. Мюнхендан көнбайышҡа табан 25 км алыҫлыҡта) ҡалаһы территорияһында урынлашҡан. Монастырь Пассау епархияһы ҡарамағында торған. 1263 йылда герцог Людвиг II монастырға нигеҙ һала. Һуңғы Монастырҙың Изге Мария сиркәүе герман һуңғы барокко осороноң иң төп әҫәрҙәренең береһе булып тора.
Тасуирлау һәм тарихы
Фюрстенфельд монастырына 1263 йылда Баварияла бик ҡатмарлы сәйәсәт алып барылған саҡта нигеҙ һалына. 1265 йылда папа Климент IV Фрайзинг епискобының был монастырға Альдерсбах монастырынан цистерциан монахтарын күсереү тураһындағы үтенесенә ризалыҡ бирә. 1266 йылда Фюрстенфельд, ниһәйәт, үҙ уставын ала, уға ярашлы, Бавария герцогы монастырға бик «йомарт» итеп ерҙәр һәм хоҡуҡтар бирә.
Людвиг II улы, Бавария императоыр IV Людвиг, монастырға мәрхәмәтлек күрһәтеүҙе дауам итә, сөнки монастырь 1332 йылда уны Габсбургтан булған кокуренты III Фридрихҡа ҡаршы көрәш алып барған сағында яҡлап сыҡан: Фридрих алдынан Фюрстенфельд монахтары Фридрих илселәренең 1322 йылдағы Мюльдорф алышы алдынан юлын туҡтата. 1322 йылдың 28 сентябрендә был алыш бавария ғәскәренең еңеүе менән тамамлана. Людовик IV үҙе монастырь янында айыуға һунарҙа йөрөгән саҡта,1347 йылда, үлгәндән һуң, король йөрәге монастырь кәшәнәһендә ерләнгән.
1270—1290 йыл араһында үҙ эсенә бай китапхананы алған беренсе готика монастырь комплексы төҙөлгән. Артабан ул күп тапҡырҙар үҙгәртеп ҡорола һәм киңәйтелә. Яйлап монастырҙың статусы күтәрелә, әммә тиҙҙән Фюрстенфельдта рухи көрсөк билдәләре барлыҡҡа килә.Реформация имонастырь общинаһын тулыһынса емерә, шунлыҡтан Бвария герцогы монастырь менән идара итеүгә ҡыҫыла башлай. Тик Тридент соборында ҡабул ителгән католик сиркәү реформалары монастырҙың ҡатмарлы осорон тамамлай. 1595 йылда аббат Сито етәкселенедәә Фюрстенфельдта дини реформалар нигеҙе ҡабул ителә. Уларҙы XVIII быуатта бөтөрөү планлаштырыла. Реформаларҙың төп маҡсаты монастырҙы монах тормошонда ҡәтғи сикләүҙәрҙе тормошҡа ашырыу була.
Утыҙ йыллыҡ һуғыш ваҡытында, 1632—1633 йылдарҙа, монастырь швед протестант-короле Густав II Адольф ғәскәрҙәре тарафынан талана. Монахтар монастырҙан ҡасып китә һәм Мюнхенда урынлаша, уларҙың 42 кешеһе аманатлыҡҡа алына һәм өс йыл буйы бик аҫтында тотола. 1640 йылда монастырь яйлап тергеҙелә башлай. Аббат Балдуин Хелм идаралығында монастырь барокко стилендә реконструкциялана, ә 1700 йылда яңы сиркүә нигеҙенең беренсе ташы һалына. 1741 йылда сиркәүҙе Фрайзинг кенәз-епискобы, Бавария кардиналы Иоганн Теодор изгеләндерә. Интерьерҙы биҙәү эштәре сиркәүҙә 25 йылдан һуң ғына тамамлана.
Кастровка
Кастровка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шереньга йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Морзе алфавиты
Морзе алфавиты, «Морзя́нка», Морзе коды — символдар менән кодлау ысулы, унда алфавит хәрефтәре, һандар, пунктуация билдәләре һәм башҡа символдар эҙмә-эҙлекле нөктә һәм һыҙыҡтар менә бирелә. . Эҙмә-эҙлекле элемтә каналдары буйынса тапшырыу өсөн тәғәйенләнгән. Морзе алфавитының уникаль үҙенсәлеге булып кеше тарафынан махсус терминал ҡоролмаларын ҡулланмайынса кодлау һәм декодлау мөмкинлеге тора.
Морзе әлифбаһының ишетеү алымы киң ҡулланыла, ул радиоэлемтә (ишетеү радиотелеграфы) киң таралыу ала. Хәрби-диңгеҙ флотында Морзе коды караптар араһында махсус сигнал прожекторҙары ҡулланыла. Морзе кодын тактиль тапшырыу һирәк осрай, атап әйткәндә, ул смарт-сәғәттең ҡайһы бер моделдәрендә бар.
Морзе стандарт кодында ваҡыт берәмеге өсөн иң ҡыҫҡа сигнал оҙайлығы ҡабул ителә. Һыҙыҡ оҙайлығы өс нөктәгә тигеҙ. Бер тамға элементтары араһындағы пауза, 3 нөктә, 7 нөктә һүҙҙәре араһында. Код теләһә ниндәй тиҙлек менән тапшырыла ала, өҫтәүенә, декодлау мөмкинлеге ваҡыт интервалын үтәлмәһә лә һаҡлана.
Яңы Субай
Яңы Субай (Новый Субай) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 346 кеше. Почта индексы — 452445, ОКАТО коды — 80245840001.
Морзе алфавиты
Америка уйлап табыусыһы һәм рәссамы Сэмюэл Морзе хөрмәтенә аталған. Хәреф кодтарын (ысынында «код») Морзеның коллегаһы Альфред Вейл өҫтәй, был фактты Морзе һуңынан ҡәтғи инҡар итә (һәм шул уҡ ваҡытта телеграф уйлап табыуын да үҙенә бәйләй). Вейлем кодтың һанлы өлөшөн уйлап тапҡандыр. Ә 1848 йылда Немец Фридрих Герке тарафынан Вейл/Морзе коды камиллаштырыла. Герке камиллаштырған код бөгөн дә ҡулланыла.
Яңы Субай
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Морзе алфавиты
Морзе аппараты
Уҡ тибындағы беренсе телеграф ҡоролмаларынан айырмалы рәүештә, күп сымлы элемтә линиялары һәм тиҙлеге түбән булған (сәғәтенә 25 һүҙ самаһы) күп сымлы элемтә линиялары йыш ҡына башҡарыла, Морзе аппараты бер генә сигнал сымы ярҙамында (икенсеһе ер булыуы мөмкин) тапшырыу тиҙлеген 10 тапҡырға арттырырға һәм ҡағыҙ таҫмала сигналды яҙҙырыу рәүешендә автоматик документация үткәрергә мөмкинлек бирә. Аппарат телеграф асҡысынан тора, уның менән телеграф операторы линиялағы токты ҡул менән модуляциялай һәм ҡағыҙ таҫманы энә йәки буяу роликтары алдында һуҙып торған ҡабул итеү яҙыу ҡоролмаһынан тора. Һыҙыҡҡа тоташтырылған электромагнит хәрәкәтендә роликты ҡағыҙға ҡыҫып, унда төрлө нөктә йәки һыҙыҡ ҡалдырыла, йәғни Морзе коды аша тапшырылған хәбәрҙе ҡағыҙға баҫа..
Морзе алфавиты үҫеше
Беренсе, төп нөсхә, Морзе коды хәҙергеһенән айырылып тора, унда төрлө оҙайлыҡтағы, «нөктә», «һыҙыҡ», «оҙон нөктә», «оҙон һыҙыҡ» (нөктәнән 4 тапҡырға оҙонораҡ), шулай уҡ символ эсендә төрлө оҙонлоҡтағы паузалар ҡулланыла. Мәҫәлән, «С» хәрефе (кириллица аналогы — «Ц») өс нөктә менән кодлана, унда 1-се һәм 2-се һәм 2-се пауза ҡыҫҡа була һәм 2-се һәм 3-сө оҙонораҡ була, ә «0» һаны, ҡағиҙә булараҡ, бик оҙон һыҙыҡ була (10 нөктәнән артыҡ). Тағы ла бер етешһеҙлек инглиз алфавитында булмаған хәрефтәрҙе тапшырып булмай, был кодты төрлө илдәрҙә ҡулланыуҙы ҡатмарлаштыра.
1848 йылда Фридрих Герке (Friedrich Clemens Gerke) Морзе кодын камиллаштыра, унда яңы символдар индерә, символ эсендә үҙгәрешһеҙ элемент-ара паузалар яһай һәм элементтың оҙайлығы буйынса ике генә элементты ҡалдыра: ҡыҫҡа — нөктә һәм оҙон — һыҙыҡ. 1851 йылдан Герке коды, Америка алфавиты менән «Гамбург алфавитының» (Hamburg alphabet) йәки Морзе янындағы континенталь коды) атамаһын ала, Германияла һәм Австрияның ҡабул ителә.
1865 йылда, Халыҡ-ара электр элемтәһе союзына нигеҙ һалыусы беренсе Халыҡ-ара телеграф конференцияһында, Морзе алфавитының халыҡ-ара варианты — International Morse code әҙерләнә һәм ҡабул ителә, ул Герке кодының артабанғы үҫеше булып тора. Оҙаҡ ваҡыт Морзе әлифбаһының төрлө версиялары төрлө илдәрҙә үҙ аллы йәшәй, был ҙур уңайһыҙлыҡтар тыуҙырмай, сөнки телеграф линиялары сымлы була, әммә XX быуат башында радиоэлемтәнең ҡыҙыу үҫеше башлана һәм 1930-сы йылдарҙа Морзе алавитының халыҡ-ара варианты ҡалғандарҙы ҡыҫырыҡлап сығара. Ул әлеге ваҡытта ла ҡулланыла.
Өйрәнеү
Уртаса тапшырыу тиҙлегендә тексты ғәҙәти ысул менән яҙып өлгөрөп булмай, шуға күрә, уҡыу барышында, йыш ҡына радиограммаларҙы ҡыҫҡартыу ысулдары ла эшләнә. Ҡағиҙә булараҡ, яҙыуҙағы иң ҡатмарлы хәрефтәр ябайлаштырылған тамғалар менән алмаштырыла. Юғары тиҙлектә тулыһынса стенографик яҙыуға йәки клавиатурала тексты ҡабул итеүгә күсә.
Морзе алфавитындағы символдарҙың нисек кодланыуын хәтерҙә ҡалдырыу бик ябай. Бының өсөн төрлө визуаль-ассоциатив таблицалар ярҙам итә ала, уларҙа алфавит хәрефтәре һәм һандар нөктәләр һәм һыҙыҡ рәүешендә һүрәтлә. Әммә бындай уҡытыу Морзе кодын етерлек тиҙлек менән ҡабул итергә мөмкинлек бирмәй, сөнки нөктәләрҙе һәм тиреләрҙе иҫәпләү һәм һәр символдың тәржемәһе операторҙан артыҡ ҙур ваҡыт талап итә.
Ишетеү алымына өйрәтеү, йышыраҡ, билдәнең ритмик структураһын айырым нөктәләргә һәм һыҙыҡтарға бүлеп тормайынса, хәтерләргә мөмкинлек биргән һүҙ формалары ярҙамында башҡарыла. Билдәнең структураһы (йыр) тейешле оҙайлыҡ һәм интервалдар менән әйтелә торған шартлы телмәр билдәләренән тора. Һүҙ формаһы ла шундай уҡ рәүештә барлыҡҡа килә, тик һәр символ Морзе кодындағы ритмик структураһына тап килгән ижектәр һаны һәм оҙайлығы менән һүҙгә йәки фразаға сағыштырыла. Шул уҡ ваҡытта, хәтерләү ябайлығы өсөн, фразаның беренсе хәрефе йәки мәғәнәһе символ менән еңел ассоциацияланырға тейеш.
Өйрәнеү барышында яңғыраш һәм символдың мәғәнәһе араһында ассоциатив-рефлектор бәйләнеш формалаша, был сағыштырмаса еңел Морзе алфавитын минутына 50-100 тамға тиҙлеге менән тапшырырға һәм ҡабул итергә мөмкинлек бирә, был уны практик радиоэлемтә ҡулланыу өсөн етерлек. Тиҙлектең артабанғы күтәрелеүе кешенең индивидуаль һәләтенә бәйле. Ҡағиҙә булараҡ, ритм тойғоһо һәм музыкаль ишетеү һәләте үҫешкән кешеләргә уҡытыу еңелерәк бирелә.
Көйләү (йырлау)
Ғәмәлдә морзе кодының һәр билдәһенә тап килгән «мелодия» (мнемоник ҡылым формаһы) тип аталған мәрәйҙәр һәм даштар һанын һәм уларҙың эҙмә-эҙлелеге ятлана. «Көйләү» стандарт түгел, улар уҡыу мәктәбенә ҡарап үҙгәрергә йәки бөтөнләй ҡулланылмаҫҡа мөмкин (һуңынан стажер символдың «көйөн» ятлай). Профессиональ диңгеҙ радиооператорҙары араһында көйһеҙ уҡытыу ғәмәлгә индерелгән; өҫтәүенә, алфавитты «көйҙәр» менән ятлау ҡабул итеү тиҙлеген кәметкән аяуһыҙ ғәмәл тип һаналған. Цифрҙарҙың, тыныш билдәләренең һәм латин хәрефтәренең музыкаль яңғырашы аудиояҙмаһы.
Морзе алфавиты тапшырған беренсе хәбәр
Беренсе рәсми бәйләнеш 1844 йылдың 24 майында тапшырыла. Вашингтонда Юғары судтан Балтиморға бер һөйләмле телеграмма ебәрелә: «Алла нимә эшләне!» Был хәбәр Чис китабынан Библия шиғырының аҙағы менән тап килә.
Собжа
Собжа — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Угра йылғаһының уң ярына тамағынан 149 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Баязит I
Йәшен Баязит I  (, Birinci Bayezid, Yıldırım Bayezid; яҡынса 1357—1403) — Ғосман империяһы солтаны, 1389—1402 йылдарҙа хакимлыҡ итә. Баязит заманында Балҡан ярымутрауында баҫҡынсы һуғыштар дауам итә, империяның территорияһы ике тапҡырҙан ашыуға киңәйә, Византия өҫтөнән протекторат булдырыла. Баязит Анатолияла ла ғосмандарҙың урынын нығыта, ваҡ-төйәк бейлектәрҙе буйһондороға тырыша. Ошо сәбәптән Аҡһаҡ Тимер килеп ҡыҫыла һәм 1402 йылда Анкара алышында Ғосман ғәскәрен тармар итә, ә Баязитты әсирлеккә ала. Анкара алышынан һуң көсһөҙләнгән Ғосман дәүләтендә Баязиттың улдары араһында власть өсөн көрәш башлана, ул 1413 йылда Мәхмәт I-нең еңеүе менән тамамлана.
Баязит ярһыу, дыуамал була, төптән уйлап эш иткән элгәрҙәренән айырылып тора. Әммә талантлы полководец була, ғәскәрҙәрен бик етеҙ хәрәкәт иттергән өсөн уны Йәшен (Йылдырым) тип атайҙар. 13 йыл хакимлыҡ итеү дәүерендә Баязит бер генә тапҡыр еңелә һәм был еңелеү уның өсөн фажиғәле тамамлана. Дәүләт эштәре менән ҡыҙыҡһынмай, уларҙы губернаторҙарына йөкмәтә. Илбаҫарлыҡ яуҙары араһында Баязит ғәҙәттә ярандары менән Европала урынлаша һәм күңел аса, ашай, эсә, һәрәмендәге ҡатын-ҡыҙҙар, малайҙар менән кәйеф-сафаға бирелә. Солтандың һарайы зиннәтлелеге менән дан тота. Шуның менән бергә Баязит иҫ киткес диндар кеше була, Бурса мәсетендәге хөжрәһендә оҙаҡ-оҙаҡ намаҙ уҡып, доға ҡылып ултырыр була, дин белгестәре менән аралаша.
Тормошо һәм яу юлдары
1389 йылдың 15 июнендә, атаһы Морат I Косово яланындағы яуҙа һәләк булған көндө, Баязит солтан тип иғлан ителә. Грек ҡаны ҡатнашҡан Баязитты Ғосман империяһының христиан вассалдары солтан итеп күрергә теләһә, уның ағаһы Яҡупты, талантлы полководецты, төрөктәр хуп күрә. Легендаға ярашлы, мираҫ өсөн тартыш сыҡмаһын өсөн Баязит ҡулына власты алғас та ағаһын быуып үлтерергә ҡушҡан. Баязит Ғосман династияһына ағай-энене үлтереү ғәҙәтен керткән. Был ағай-эне араһындағы талаш-тартыштан ҡотолоу сараһы булған.
Косово яланында Баязит сербтарҙы ҡыра, атаһы өсөн үс ала. Сербия Ғосман империяһының вассалы ителә. Ошо яуҙа һәләк булған серб батшаһы Лазарҙың ҡыҙы Оливера Баязитҡа кейәүгә бирелә.
1389—1390 йылдарҙың ҡышында Баязит ғәскәрҙәрен йәһәт кенә Анатолияға күсерә һәм көнбайыштағы Айдын, Сарухан, Гермиян, Ментеше, Хәмит бейлектәрен буйһондора. Шулай итеп, ғосмандар тәүге тапҡыр Эгей һәм Урта диңгеҙ буйҙарына сыға. Яңы барлыҡҡа килгән Ғосман флоты Хиос утрауын талай, Аттикаға барымталар яһай.
1390 йылда Баязит Ҡараман бейлегенең баш ҡалаһы Коньяны ала. Унан һуң Кайсери, Сивас, Кастамона баш һала.
1393 йылда Баязит Балкан ярымутрауын яулауын дауам итә. Венгрия менән араһы ныҡ боҙола, Венгрия короле Сигизмунд төп дошманына әйләнә.
Баязит ғәскәре 1393 йылда Болгарияны буйһондора. Болгария Ғосман дәүләтенең провинцияһы ителә.
Болгариянан һуң Баязит Византияға юл тота. Греция, Босния, Албанияны буйһондороу яуҙарын алып бара.
Сивасты алғас, Баязиттың өлкән улы Сөләймән етәкселегендәге Ғосман ғәскәрҙәре Аҡһаҡ Тимер яҡлауы аҫтында булған төркмән хакимы Ҡара Йософ ерҙәренә бәреп инә. Баязиттың тәкәбберлеге һәм дыуамаллығы Аҡһаҡ Тимерҙең асыуын килтерә.
Баязиттың тәкәбберлегенең сиге булмай. Яу алдынан бер нисә көн буйы уның яугирҙәре ҡотороноп яҡын-тирәлә һунар итә. 1402 йылдың 20 июлендә Анкара эргәһендә ғәскәрҙәр бәрелешә. Баязит армияһы 120-нән 160 меңгә тиклем яугирҙән торһа, Аҡһаҡ Тимер армияһы күпкә ҙур була. Ғосман ғәскәрҙәрендәге элекке ҡаты тәртип йомшарған, яугирҙәр эҫенән һәм оҙайлы юлдан, хеҙмәт хаҡы ваҡытында түләнмәүҙән хәлһеҙләнгән була.
Аяуһыҙ алышта төрөк ғәскәре ҡыйратыла, Баязит әсирлеккә алына һәм Аҡһаҡ Тимер ҡаршыһына илтелә. Баязиты сынйырлайҙар, яратҡан ҡатыны Оливераның билгә тиклем шәрә көйө төшкө аш артындағы Аҡһаҡ Тимерҙе хеҙмәтләндергәнен ҡарап торорға мәжбүр итәләр. Аҡһаҡ Тимер ғәскәрҙәре Ғосман дәүләтен аяуһыҙ талай, ә Баязитты рәшәткәле арбаға ултыртып, илен һәм халҡын талағанды ҡарап йөрөргә мәжбүр итәләр.
1403 йылдың 8 мартында Баязит әсирлектә вафат була.
Вотма-Юган
Вотма-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ванзеватская ҡылымығының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 82 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Тирбәлеү
Тирбәлеү  — тигеҙләнеш нөктә янында системаның хәле ҡабатлап үҙгәреү процессы. Мәҫәлән, физик маятниғы тирбәлеү ваҡытта уның ситкә китеүе вертикаль хәле янында ҡабатлап үҙгәрә.
Ҡоролмалар теорияһында тирбәлеү бүленә:
Мөхит менән бәйләнеш яҡтан
баҫылған булалар.
Үрге Ғәле ауыл Советы (Йылайыр районы)
Үрге Ғәле ауыл Советы (элек Үрге-Ғәлиев ауыл Советы ) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Үрге Ғәле ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
1956 йылға тиклем  Үрге-Ғәлиев ауыл Советы  Матрай районы составында була, район бөтөрөлгәс ауыл Советы Йылайыр районы  составына күсә.
1963 йылда Йылайыр районы бөтөрөлә һәм Үрге-Ғәлиев ауыл Советы Хәйбулла районы составына инә.
1965 йылдың ноябрь айында Йылайыр районы ҡайтанан тергеҙелә, Үрге-Ғәлиев ауыл Советы ҡабат Йылайыр районына инә.
Ҡаранай
Ҡаранай
Ибраһими диндәр
thumb|300px|right|Эре ибраһими диндәрҙең тамғалары: [[Йәһүҙилек (өҫтә), Христианлыҡ (һулда) һәм Ислам (уңда).]] thumb|300px|Ер шарында ибраһими (алһыу) һәм [[Дхарма|дхармик (һары төҫтә) диндәрҙең таралышы]]
Ибраһими диндәр — боронғо семит халыҡтарының уртаҡ дини йолалары нигеҙендә барлыҡҡа килгән монотеистик (бер Аллаға ышаныусан) диндәр төркөмө. Риүәйәттәр буйынса, бөтә семит халыҡтарының шәжәрәһе Ибраһим пәйғәмбәргә барып тоташа — «ибраһими диндәр» атамаһы ошонан килә. Донъяла киң таралған ибраһими диндәр һанына йәһүҙилек, христианлыҡ һәм ислам инә.
Йәһүҙилек үҙен Ибраһим пәйғәмбәрҙең ейәне Яҡуп тоҡомоноң дине тип таныта — туфан ҡалҡҡандан һуң кеше нәҫелен тергеҙгән Нухтың иң яратҡан улы Сам булған, Ибраһим иһә Самдың тура тоҡомонан килә. Христианлыҡ I быуатта йәһүҙилектең бер йүнәлеше булараҡ башланып, үҙенсәлекле ҡараш-тәртиптәрен тиҙ үҫтерә һәм айырым дингә әүерелә; уның айырмалы һыҙаттарының иң мөһиме — йәһүҙилектең «айырым алынған халыҡтың махсус дине» үҙаңы урынына «бар халыҡтарҙың дини берләшмәһе» (йәғни христиан сиркәүе) идеяһы. Ислам VII быуатта Мөхәммәт пәйғәмбәр тарафынан Ҡөрьән тәғлимәттәренә терәлеп нигеҙләнә; уның тәү тамырҙары йәһүҙилек һәм христианлыҡ менән йәнәш килә һәм ерле ғәрәп ғөрөф-ғәҙәттәренә таяна. Исламдың үҙенсәлекле һыҙаты ─ христианлыҡҡа оҡшаш бөтә кешеләр һәм бар халыҡтар өсөн асыҡ булыуы һәм шул уҡ ваҡытта христианлыҡтың ҡатмарлы «бер уҡ ваҡытта бөр бөтөн һәм өс заттан тороусы» тигән Аллаға ҡарашы урынына асыҡтан-асыҡ берҙәм монотеистик ҡарашы.
Өс дин тарихтары ағымында йәнәш үҫә килә һәм бер-береһенә йоғонто яһай. Улар бер-береһенә айырылғыһыҙ рәүештә бәйләнгән тип иҫәпләнә — сығыштары менән ҡәрҙәш булыуҙан тыш, улар төп һыҙаттарында ла билдәле яҡынлыҡ күрһәтә:
thumb|300px|Донъяла диндәр таралышы (%) Бөгөнгө көндә ошо өс динде барлығы 3.8 миллиард самаһы кеше тота — был ер йөҙөндә торған бөтә халыҡтың яҡынса яртыһын тәшкил итә.
Ибраһими диндәр донъяла таралған башҡа диндәргә, әйтеп үткәндә индуизмға, буддизмға, сикхизмға, джайнизмға, конфуцианлыҡҡа һәм даосизмға ҡаршы ҡуйыла. Был диндәр Һиндостанда таралған дхармик һәм Көнсығыш Азияла таралған даоик дин төркөмдәренә ҡарай.
Башҡа ибраһими диндәр
Үрҙә күрһәтелгән өс диндән тыш, түбәндәгеләр ҙә ғәҙәттә Ибраһими диндәр һанына инә, тип иҫәпләнә. Был диндәрҙең өсөһө лә сикләнгән төбәктәрҙә генә таралған:
Төркөм:Диндәр
Навыл-Яха (Болотная ҡушылдығы)
Навыл-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Болотная йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Тынагота
Кесе Тынагота — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хальмер-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һөләймән
Һөләймән
Черкассы (Дәүләкән районы)
Черкассы (Черкассы) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Почта индексы — 453401, ОКАТО коды — 80222844004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хәлилов Азат Насретдин улы
Хәлилов Азат Насретдин улы, Азат Кинйә (29 май 1962 йыл) — уҡытыусы, балалар яҙыусыһы, йәмәғәтсе. 2010 йылдан Башҡорт Википедияһы ирекмәне, хеҙмәт ветераны.
Биографияһы
Азат Насретдин улы Хәлилов 1962 йылдың 29 майында Башҡорт АССР-ының Көйөргәҙе районы 1-се Кинйәбыҙ ауылында тыуған. Башланғыс белемде тыуған ауылында ала, артабан күрше Абдул ауылында уҡый. Унан һуң Өфө районының Михайловка ауылында умартасы һөнәрен үҙләштерә.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1981 йылда Мораптал тоҡомсолоҡ совхозында умартасы булып башлай. Ошо йылдың яҙында Совет Армияһы сафына алына, Совет ғәскәрҙәренең Германиялағы төркөмөндә хеҙмәт итә.
Армиянан һуң ВЛКСМ-дың Күмертау ҡала комитетында эшләй, унан һуң Мораптал тоҡомсолоҡ совхозының спорт буйынса методисы була.