cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Фин теле
Агглютинатив телдәрҙең береһе. Фин-уғыр һәм самодий телдәре (энец, ненец, нганасан теле, селькуп теле) бергә Урал тел ғаиләһен тәшкил итә.
Таралыш
thumb|left|200px|Фин теле һөйләшкән төбәктәр. Күк төҫ: рәсми статус, йәшел төҫ: халыҡтың күпселек өлөшө һөйләшә. Фин телендә Финляндия халҡының күпселеге (92 %) һөйләшә. Шулай уҡ ошо телдә Финляндиянан тыш йәшәгән этник финдар һөйләшә: Швецияла,Норвегияла, АҠШ-лағы фин диаспораһы, Эстонияла, Рәсәйҙә (күпселеге Ленинград өлкәһендә һәм Карелияла).
Фин теле Финляндияла рәсми тел булып тора; Швецияла аҙсылыҡ халыҡ теле булараҡ таныла. Рәсәйҙең Ленинград өлкәһендә фин телендә ингерманландлылар һөйләшә; Карелияла йәшәүсе этник финдар ҙа бар. Карелияла карел һәм вепс теле менән бергә милли тел тип һанала
Ярын-Сегэ-Яха-Тарка
Ярын-Сегэ-Яха-Тарка — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ярын-Сегэ-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нәҙер (исем)
Нәҙер — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла осрай.
Фамилияла
Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы (7 февраль 1936 йыл) — хеҙмәт ветераны, ғалим-фольклорсы. 1962 йылдан хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре, 1973 йылдан — өлкән, 1999 йылдан — төп, 2005 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Филология фәндәре докторы (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (2016), Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1987), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2007).
Нәҙерғолов Миңлеғәли Хөсәйен улы (7 октябрь 1953 йыл) — башҡорт әҙәбиәте белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2010). 2003 йылдан Башҡортостандың Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007), Ғәли Соҡорой исемендәге премия лауреаты (2013).
Нәҙершин Мотаһар Закир улы (1923 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1944).
Нәҙершин Альберт Сәхәби улы (1951 йылдың 7 майы) — тау инженер-электригы, техник фәндәр докторы, профессор, Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының яғыулыҡ-энергетик комплексының почётлы хеҙмәткәре, фән һәм техника өлкәһендә Башҡортостан Республикаһыны Дәүләт премияһы лауреаты
Нәҙерғолов Урал Фәйзулла улы (1937 — ?) — башҡорт теле белгесе.
Иллинци
Иллинци (Іллінці) — Украинаның Винница өлкәһендәге ҡала, Иллинци районының административ үҙәге.
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 11 270 кеше йәшәй.
Байкал (Ауырғазы районы)
Байкал (Байкал) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 53 кеше. Почта индексы — 453473, ОКАТО коды — 80205802003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Зелигенпортен монастыры
Зелигенпортен монастыры (Kloster Seligenporten) — элекке монастырь, Баварияның Пирбаум йәрминкә общинаһы территорияһында (Үрге Пфальц) урынлашҡан һәм Айхштетт епархияһына ҡарай; сиратлап ҡатын-ҡыҙ цистерциандар, визитанттар һәм цистерциан-ирҙәр орденына ҡараған ҡатын-ҡыҙҙар монастыры, ул Мәрйәм Анаға арналған һәм 1242 йылда өлкән Готфрид һәм уның ҡатыны Адельхайд фон Хоэнфельс тарафынан нигеҙләнгән; 1967 йылда тулыһынса таратылған. 1976—1979 йылдарҙа элекке монастырь сиркәүе реконструкциялана; 2003 йылда монастырь һыра ҡайнатҡысы ла реконструкциялана.
Тасуирлау һәм тарих
Зелигенпортен монастыры Мәрйәм Ана хөрмәтенә изгеләндерелә, уға нигеҙҙе 1242 йылда зуульцбюрг ырыуынан өлкән Готфрид һәм уның ҡатыны, монастырь барлыҡҡа килгәс уның менән етәкселек итеүсе, Адельхайд фон Хоэнфельс һала. 1247 йылда «Felix Porta» монастыры («бәхетле» йәки «хәйерле ҡапҡа») цистерциан орденына индерелә, ә 1249 йылда — епископ Генрих IV фон Айхштетт тарафынан раҫлана. 1299 йылда король I Альбрехт тарафынан төп хоҡуҡтар һәм ирек ала. Тиҙҙән монастырҙы нигеҙләүсене рухани Федран алмаштыра, ул Майдбронн монастырынан күсеп килә. Готфридтың беренсе ҡатыны үлгәс, уның икенсе ҡатыны, Берта, монастырға ҡыҙы менән бергә ҡабул ителә — һәм тиҙҙән монастырь руханийы булып китә.
Монастырь урындағы халыҡ һәм абруйлы кешеләрҙең иғәнәләрен ала башлай. Мәҫәлән Альберт фон Фриккенхофен 1366 йыл да монастырға сиркәү төҙөрлөк аҡса бүләк итә, уның нәҫелдәре сиркәүҙең руханиҙары була. 1500 йылда монастырҙың 350 күсемһеҙ объекты була, уларҙа 650 крепостнойҙар һәм һалым түләүселәр 20-нән артыҡ ауылда урынлаша. Монастырь шулай уҡ (Kirchenpatronat) ете мәхәлләнең һәм һәм ике капелландың ҡурсаусыһы булып тора. 1550 йылда монастырҙың һуңғы цистериан руханийы — Анна фон Куэдорф (үлгән 1576 йылда) — монастырҙы һәм уның милкен Пфальц түрәләренән әүҙем яҡлай. Ул үҙе монастырҙа вафатына тиклем ҡалырға рөхсәт ала, уның вафатынан һуң монастырь протестант монастырына әйләнә. Зелигенпортен ул ваҡытта Үрге Пфальцта секулярлаштырылған һуңғы монастырь булып тора.
Контрреформация барышында Зелигенпортен 1625 йылда ҡайтанан католиклаштырыла: 1671 йылда уны Амбергтағы Изге Августин монастыры идаралығы аҫтына күсерәләр, ул Пресвятая Дева Мария Посещение орденынан була. Секуляризация барышында Баварияла 1803 йылда монахтар общиналары таратыла, ә элекке монастырь бинаһы һәм биләмәһе шәхси милеккә күсә. Бөгөн элекке монастырь сиркәүе — уның нефы XIII быуат аҙағына ҡарай, ә хоры XIV быуаттың беренсе яртыһына ҡарай — Зелигенпортен мәхәллә сиркәүе булып тора (Успение хөрмәтенә изгеләндерелгән). Артабанғы йылдарҙа күпселек монастырь биналары һүтелә: Урта быуаттарҙан бөгөн бары тик монастырҙың өс ҡатлы көнсығыш ҡанаты ғына һаҡланған, ул 1548 йылдағы янғындан һуң тергеҙелә һәм XVII—XVIII быуаттарҙа уға үрге ҡаттар өҫтәлә. 1931 йылда һаҡланған ҡаралтыларҙы Броннбах монах-цистерциандары биләп тора, улар 1967 йылда монастырҙы ташлап китә. 1976—1979 йылдарҙа сиркәү үҙе реконструкциялана; 2003 йылда элекке монастырь һыра ҡайнатҡысы ҡайтанан ҡорола — хәҙер уның территорияһында заманса һыра ҡайнатҡыс ойошторолған.
Бөркөт (Күгәрсен районы)
Бөркөт (Беркутово) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 11 кеше. Почта индексы — 453346, ОКАТО коды — 80238845004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡаранбаш (Дәүләкән районы)
Ҡаранбаш (Каранбаш) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 185 кеше. Почта индексы — 453406, ОКАТО коды — 80222843003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Дәрүиш
Дәрүиш ( [derviš] «фәҡир, хәйерсе») шулай уҡ каландар йәки календер — Исламдағы монах, аскет аналогы; суфыйлыҡҡа бирелгән кеше. Суфый дәғүәтсе-дәрүиште хөрмәт йөҙөнән — ата тип атау ҡабул ителгән булған (ata «отец»).
Дәрүиштәрҙең төрҙәре
Мосафир дәрүиштәр һәм шәйехкә бирелеп «текие», ханакаларҙа йәшәүселәр була. Ханакаларҙа йәшәүселәр йыш ҡына ил гиҙеп сығып киткән, халыҡ биргән хәйер-саҙаҡаға көн күргән, әммә ваҡыт уҙыу менән йәшәгән еренә кире ҡайтып, бергәләп ураҙа тотҡан, намаҙ уҡыған.
Урта Азияның ҡайһы бер ҡалаларында (мәҫәлән, Бохара, Сәмәрҡәнд тә һ.б.) ҡала башлыҡтары дәрүиштәргә йәшәр өсөн ҡаҙна һәм хәйриә аҡсаһына ханака төҙөп биргәндәр.
Дәрүиштәр бер ниндәй мөлкәте булмау менән айырылып торған. Дәрүиш хатта кейемен дә үҙенеке тип әйтә алмаған, былар барыһы ла Аллаһы тәғәләнеке. Берәй нәмәгә эйә булып ҡуйһа, ул бының менән бүлешергә тейеш булған. Дәрүиш етеш йәшәй торған булһа, быны ул йомартлығы һәм киң күңеллелеге менән ҡайтарырға тейеш булған — үҙенә, хатта ғаиләһенә бер ни ҡалдырмай ҡунағына биреп ебәрә алған. .
Дәрүиштәрҙең әйләнеп бейеүе
Мәүләнә кәшәнәһе музей итеп йыһазландырылған, бында китаптар (шул иҫәптән Мәүләнәнең «Мәснәүии» тигән китабы)һәм дәрүиштәрҙең кейемдәрен күрергә мөмкин. Бүлмәләрҙә дәрүиштәр нисек йәшәгәнен, ғибәҙәттәрен, иң мөһиме - семәне нисек үтәгәндәрен ҡарарға була. Был ритуалды Мәңләнә үҙе барлыҡҡа килтергән тип һанайҙар. Бер мәл ул баҙар буйлап китеп барғанда сүкештәр туҡылдағанын ишетеп ҡалған да ҡапыл шул көйгә ҡулдарын күкккә күтәреп, мауығып әйләнә башлаған, тиҙәр
Башҡорт әҙәбиәтендә дәрүиш образы
Башҡорт әҙәбиәтендә дәрүиш образын һынландырған бер әҫәр — Мостай Кәримдең «Ай тотолған төндә» пьесаһы бар. Дәрүиш унда кире образ итеп һынландырыла.
Әҫәр буйынса шул уҡ исемле фильм төшөрөлгән.
Үзбәков Шаһибәк
Шаһибәк Үзбәков — башҡорт милли–азатлыҡ хәрәкәтендә әүҙем ҡатнашҡан офицерҙарҙың береһе, Әхмәтзәки Вәлиҙең яҡташы, остазы һәм дуҫы. Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙенең Әхмәр ауылында тыуған. Стәрлетамаҡ ҡалаһында рус мәктәбен тамалай, артабан Көҙән ауылында Вәлидиҙең атаһы Әхмәтшаһ мулланың мәҙрәсәһендә уҡыта. Ошо осорҙа (1901 йылдар тирәһендә) Шаһибәк Үзбәков З. Вәлидигә рус теленән һабаҡтар бирә. Артабан Үтәк мәҙрәсәһендә лә Вәлиди Ш. Үзбәков ҡулы аҫтында уҡый. «''Атайымдың мәҙрәсәһендә уҡытҡан Шаһибәк Үзбәков тә олатайымдың мәҙрәсәһенә күсте. Мин унан русса өйрәнеүемде дауам иттем…»'', — тип яҙа Вәлиди үҙенең хәтирәләрендә.
1918 йылдың ноябрендә хәлдәр ҡатмарлашып китә, Колчак үҙенең фарманы менән Башҡорт корпусын дивизия кимәленә ҡалдыра. Дивизияға командир итеп рус офицерын ҡуйҙырта. Зәки Вәлиди 14 декабрҙә фронттағы башҡорт офицерҙары һәм полк муллаларына яҙған йәшерен хатында, башҡорт полктарын бер урында тупларға тигән бурыс ҡуя һәм дивизия менән етәкселекте Шаһибәк Үзбәковҡа тапшырырға ниәтләй. Хатында былай тиелә: "'…Не надо идти дальше, мотивируя это тем, что вы ждете 4-й и 5-й полки; когда они прибудут, опять не двигайтесь с места. Когда закончится сбор всех войск, я дам специальное распоряжение отступить… Однако если до моего распоряжения большевики начнут наступление, не оказывая больше сопротивления, необходимо отступать. Если начальник дивизии генерал Савич-Заболоцкий выйдет в отставку в Уфу, буду поручать Шайбеку Узбекову отступить с соответствующей дивизией '."
Бер йоҙроҡҡа тупланған башҡорт полктары, 1919 йылдың ғинуарында Зәки Вәлидиҙең фарманы менән яңынан Башҡорт корпусына берләштерелә. Ғинуар аҙағында Башҡорт хөкүмәте большевиктар менән һөйләшеүҙәр башлай. Февраль башында Советтар яғына сығырға тигән ҡәтғи ҡарарға килә. Зәки Вәлиди был ҡарарҙы командирҙарға иғлан итә: «''Офицерҙарҙы йыйҙым. Күсергә теләмәүселәр булһа, мәжбүр итмәйем, ундайҙарҙы бер айлыҡ жалованиеларын, ат һәм ҡоралдарын биреп, үҙҙәре теләгән аҡ генералдарға ебәрәм, тинем, — тип яҙа Вәлиди. — Ныҡ яҡын күргән арҡадаштарымдан Шаһибәк Үзбәков, Ғәни Ҡарамышев, Исмәғил Шәрипов һәм башҡа ҡайһы берәүҙәр рөхсәт алып китте… Шаһибәк менән йәш саҡтан дуҫ инек. Бик яҡшы, аҡыллы һәм ҡыйыу кеше булыу менән бергә үтә үҙ һүҙле ине. Яҡшы белемле офицер булғас, хәрби эштәр теорияһы менән шөғөлләнерме тип өмөт иткәйнем. Тиҫкәреләнде, унан да баш тартты…»''. Шәһибәк Үзбәков Колчак армияһында, үҙенең полкы менән кире аҡтарға сыҡҡан Муса Мортазин менән бергә башҡорт ғәскәрҙәре командалыҡ итә. 1919 йылдың июнендә М. Халиҡов: «По сведениям помполитпреда Фахретдинова, двумя башкирскими отрядами Узбеков и Муртазин действуют против 20-й дивизии, всего тысяча штыков…», — тип Вәлидигә хәбәр итә. Август айында Колчак армияһы Башҡортостандан сигенә башлай. Мортазин үҙ бригадаһы менән ҡабат ҡыҙылдар яғына сыға. Зәки Вәлиди яҙыуынса, Шаһибәк Үзбәков Урал казактары Украинаға китеп, генерал Врангель ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә. «Аҙаҡ, Ҡырымда яраланып, Истанбулға килеүе һәм шунда вафат булыуы хаҡында ишеттем», — тип яҙа Вәлиди.
Лукитс Теодор
Николай Теодор Лукитс (Theodore Nikolai Lukits; 26 ноябрь 1897 йыл — 20 ғинуар 1992 йыл) — АҠШ-тың румын сығышлы рәссамы, портретсы һәм пейзажсы. Уға телһеҙ кино ҡыҙҙарының портреттары тәүге билдәлелекте килтерә. Ул вафат булғандан һуң, сәнғәт һөйөүселәрҙең иғтибарын рәссамдың Азия, испан Калифорнияһы һүрәттәре һәм пастель төҫтәге пейзаждары йәлеп итә.
Үҫмер сағынан уҡ Лукитс иллюстратор сифатында профессиональ карьераһын башлай. Ул натюрморт рәссамы, рәссам-монументалист һәм Лос-Анджелестағы нәфис сәнғәт академияһына нигеҙ һалыусы. Ул сей пигменттарҙан буяу яһау оҫтаһы булып таныла. Ул үҙе бумала һәм палитралар яһай, картиналар өсөн рамдарҙы проектлай һәм эшләй. АҠШ-та Лукитс «Beaux-Arts» француз академия системаһы методтарын ҡуллана, уның бер нисә студенты күренекле карьера яһай. Уның әҫәрҙәре күп дәүләттәрҙең коллекцияһында тора. Лукитс сәнғәт эшгмәкәрҙәренең байтаҡ профессиональ ойошмаларында ағза булып тора һәм төрлө конкурстарҙа төрлө наградаларға лайыҡ була. Лукитс үлгәс, уның күп шәхси күргәҙмәләре үткәрелә. Шулай уҡ уның эштәре  тонализм һәм америка импрессионизмына арналған күргәҙмәләргә ҡуйыла.
Бала сағы һәм йәшлек йылдары
Лукитс Австро-Венгрия империяһының өлөшө булған  Трансильванияның Тимишоара ҡалаһында тыуа. Уның атаһы ит ҡырҡыусы, әсәһе — хужабикә. АҠШ-ҡа ул ике йәшлек сағында, ғаиләләренең 1899 йылда иммиграцияға күсеүе арҡаһында, килә. Бала сағы  Миссури штатының Сент-Луис ҡалаһында үтә .Лукитс Вашингтондың Сент-Луис университетындағы нәфис сәнғәт мәктәбендә ун ике йәшендә  уҡый башлай, уның беренсе уҡытыусыһы Эдмунд Х. Вюрпель (1866-1958) була. Сент-Луиста ул шулай уҡ  Живерня сәнғәт колонияһынан ҡайтышлай Лукитстың ата-әсәләрендә туҡтаған Ричард Миллерҙа ла (1875-1943) уҡый. . Лукитс, 8-сы класты тамамлағас,рәссам карьераһын дауам итер өсөн, мәктәптә уҡыуҙан туҡтай. Ул бик йәшләй башта йомошсо булып, ә һуңынан кеше тиреһенә ҡатын-ҡыҙҙар портретын төшөрөүсе рәссам-аэрограф булып эшләй.
Чикагола уҡыуы
Лукитс ун биш йәшендә Чикаго сәнғәт академияһына һәм Чикаго сәнғәт институтына уҡырға керер өсөн был ҡалаға килә.Чикаго академияһында ул рәссам, иллюстратор һәм сәйәхәтсе Карл Вернтцта (1874-1944) уҡый. Шулай уҡ уның уҡытыусыһы Уильям Виктор Хиггинс (1884-1949) була..
Башта Чикаго ҡалаһына барып, Лукитс сәнғәт институтында кис һәм ял, каникул көндэрендэ уҡып йөрөй, ун һигеҙ йәше тулмағанлыҡтан көндөҙгө студент булараҡ теркәлә алмайынса, шулай укып йорой. Институтта Лукитс куп уҡытыусыларҙа уҡый, әммә унын төп уҡытыусыһы булып америка импрессионисы Карл Альберт Буэр (1866-1952), портретсы Веллингтон ДЖ. Рейнольдс (1866-1949), фигуративсы Гарри Миллс Уолкотт (1877-1930) була. Күпмелер ваҡыт Лукитс Эдвин Блашфельд (1848-1936) етәкселеге аҫтында эшләй. Лукитс бында уҡыған сағында сәнғәт институтына ваҡытлыса уҡытырға саҡырылган рәссам-реалист Роберт Генри (1865-1929), Чарльз Вебстер Хоторн 1872-1930) һәм Джордж Беллоузда (1882-1925) уҡый.
Рыбная Речка
Рыбная Речка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 2625 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Лукитс Теодор
Чикагола уҡыуы
Рәссам Лукитс ижадына шулай уҡ Овсеп Пушман (1877-1966) йоғонто яһай. Был уның әрмән рәссамы менән тәүге тапҡыр 1916 йылда Чикагола осрашыуы була.
Рыбная Речка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Лукитс Теодор
Чикагола уҡыуы
Студент йылдарында Лукитс швед рәссамы Кристиан фон Шнейдау (1893-1976) менән  бер студияла эшлэй. Һуңыраҡ улар Калифорния һәм Чикагола дуҫтар булып, унда кино йондоҙҙарының портретын төшөрә.
Рыбная Речка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лукитс Теодор
Чикагола уҡыуы
Сәнғәт институтында  уҡығанда Лукитс институттын төп премияларын, шул иҫәптән Брайан Латроп стипендияһын да ала. Уҡыу өсөн түләүҙе ул Cosmopolitan һәм Post Saturday The Evening эре баҫмаларына   иллюстрациялар төшөрөп туләй.1918 йылда уҡыуын тамамлағас, ул бер йылдан  һуң аспирантурала уҡырға инә, унда Карл Бауэр етәкселегендә уҡый.
Лукитс шулай уҡ медицина колледжына уҡырға инә һәм кеше анатомияһын өйрәнә.
Профессиональ карьераһы
Калифорнияға күсеп килгәс ул Голливуд актрисалары Теда Бара, Пола Негри, Мэй Мюррей һәм Алла Назимоваларҙың портреттарын төшөрә. Лукис төшөргән Мексика актрисаһы Долорес дель Рио портреты  данлыҡлы бер фильмдың премьераһында күрһәтелә һәм Лос-Анджелес һәм Мехико гәзиттәрендә баҫылып сыға.
1924 йыл башында рәссам үҙе исемендәге Лукитс академияһынаса һәм бында туҡһан йәше тулғансы буласаҡ рәссамдарҙы уҡыта. Ул Сьерра-Невада, Үлем үҙәне (Долина смерти), Мохава сүлендә, Калифорния яр буйында, Гранд-Каньонда үткәрелгән плэнэрҙарҙа иң билдәле рәссам була. 1930 йылдар башында Лукитс вакерос һәм бейеүселәргә арналған, хәҙерге ваҡытта Fiesta Suite тип аталған картиналар серияһын төшөрә. Был майлы буяу һәм пастель менән яһаған серияларында ул Голливудҡ төшөргән фильмдарҙа ҡатнашҡан латин америкаһы актрисаларының һәм һыбайлыларҙың образдарын тыуҙыра.
Лукитстың ижади әйберҙәре Калифорния штатының Пасадендағы Азия-Тымыҡ океан төбәге музейында, Окснардтағы Карнеги  художество музейында, Фуллертондағы Мукентхаллер мәҙәни үҙәгендә һәм Сан Хуан Капистрано миссияһында ретроспектив күргәҙмәлә күрһәтелә.
Студент-рәссамдарҙан башҡа Голливуд грим яһаусыларын да Лукитс уҡыта. Билдәле грим һалыусы Луис Хиппе (1909—1967) Лукитста белем ала, ул рәссамдан кеше  башы формаларын һәм структураларын өйрәнә һәм уның яһалма яҡтылыҡта нисек күренәсәген өйрәнә. Быны белеп ҡалған башҡа күп кенә грим яһаусылар ҙа 1930-1940 Лукитсҡа уҡырға килә.
Күргәҙмәләр
1920-1930 йылдарҙа Көньяҡ Калифорнияла Лукитстың шәхси күргәҙмәләре үткәрелә. 1926 йылдың көҙө уның иң тос, уңышлы осоро була. Сотбиҙың Ларчмонт бульварындағы салонында 23 сентябрҙә асылған күргәҙмәһе бик күп халыҡты йыя. унда Лукитс Этель Уэйдтың портретын күрһәтә. Ноябрҙә Голливудтың Montmetre Cafe ресторанында Лукитстың төшөргән портреттары, пейзаждары күрһәтелә.
Лукитстың әҫәрҙәре Лос- Анджелестың иң шәп галереяларына ҡуйыла. 1931 йылдың февралендә Палм-Спрингстағы Desert Gallery күргәҙмәһе үтә. Июнь айында Стендаль галереяһындағы күргәҙмәлә рәссамдың пейзаж, натюрморт һәм портреттары күрһәтелә. 1935 йылда уның шәхси күргәҙмәләре Санта-Барбарала, 1937 йылда Палм-спрингстың  Harriet галереяһында егерме рәссам, шул иҫәптән Браун Морис, Хансон Путафф, Мейнард Диксондарҙың картиналары менән ҡуйыла. .
Никахтары
1931 йылда Лукитс уға уҡырға килгән,  яңы ғына актриса һәм рәссам юлына баҫҡан Элинор Мерриам (1909-1948)менән таныша. Элинор Лукитстың иң яратҡан моделдәренең береһе була. 1932 йылда ул пастель менән актрисаның портретын яҙа, был портрет 1934 йылдан алып йыш ҡына күргәҙмәләрҙә ҡуйыла, ә  — 1936 йылда рәссам Элинорҙың портретын майлы буяуҙар менән яҙа. 1937 йылда улар Санта-Барбараҙа күсеп киләләр һәм бында өйләнешәләр. 1940 йылда улар Лос-Анджелеста, Ситрус -Авенюҙа испан стилендәге бик уңайлы йорт һатып ала
Бер нисә йыл үткәс, Лукитс Дисней аниматоры булып эшләгән үҙенең уҡыусыһы Люсиль Грейтхауз менән осраша башлай. 1952 йылда улар өйләнешә. . Шулай икенсе ҡатыны менән уртаҡ Лукитс күргәҙмәләр ойоштора, 1952-1960 йылдарҙа улар Калифорнияның төрлө сәнғәт ойошмаларында  үткәрелгән күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. 1952-1990 йылдарҙа Люсиль Лукитстың уҡытыу йортонда идаралыҡ һәм бизнес алып бара. Ире вафат булғандан һуң Люсиль Лукитс рәссамдың эштәре һәм мөлкәте менән идаралыҡ итә, аҙаҡтан был яуаплылыҡты Лукитстың уҡыусылары ҡарамағына тапшыра. 1997 йылда Люсиль  Паркинсон ауырыуы эҙемтәләрен һиҙенеп, Юта штатына, ғаиләһенә яҡыныраҡ булыу өсөн, күсә,  2003 йылда ул туҡһан дүрт йәшендә Ютала вафат була. Лукитстың ике никахында ла балалары булмай.
Һуңғы карьераһы
Лукитс Теодор 1970-1990 йылдарҙа уҡытҡан һуңғы быуын студенттары араһынан  бик күп күренекле рәссамдар сыға, шул иҫәптән пленэр оҫтаһы пастелсе Арни Карл (1940-2000) Лукитста 1968 йылдан 1978 йылға тиклем уҡый. Пленэр оҫтаһы һәм фигуратив рәссам Петер Зейц Адамс (1950 йылда тыуған) рәссам Лукитста 1970-1977 йылдарҙа ете йыл буйына уҡый. Көнбайыш пленэр оҫтаһы пейзаждар төшөрөүсе Том Соллидей(тыуған 1952й.) Лукитста биш йыл дауамында белем ала.
Люсиль һәм һаулығы насарлана башлаған Теодор Лукитс 1990 йылда Лос -Анджелестың Джонатан сәнғәт фондына  ҙур сәнғәт коллекцияһына иғәнә итә. Рәссам вафат булғандан һуң, уның бик күп пастель эштәре, портрет әҫәрҙәре музейҙарҙағы күргәҙмәләргә ҡуртымға тапшырыла.
Үлгәндән һуң ойошторолған күргәҙмәләре
Лукитс, мексика һәм мексика-америка  натураларына ҡарап, бик күп портреттар яҙа. Был портреттар Сан Хуан Капистрано миссияһында 1998 һәм 1999  йылдарҙа ике тапҡыр күргәҙмәгә ҡуйыла. Икенсе күргәҙмә "Лукитс: иҫке рухи Калифорния рухы", тип атала һәм унда Говард Хьюз өсөн төшөрөлгән Фиеста Suite, картиналар серияһы ҡуйыла. Ул тиҫтәнән ашыу фигуратив әҫәрҙәр, пастель һәм 1920-се йылдарҙа миссия территорияһындағы пленэрҙа төшөрөлгән картиналарҙы үҙ эсенә ала.
Теодор Лукитс пленэр пастель әҫәрҙәре Көньяҡ Аллеген музейының иҫ киткес коллекцияһы булып тора.Рәссамдың эштәре ике күргәҙмәнең төп урынын биләп тора. 1999 йылдағы күргәҙмәһе пастель пейзажына арнала, ә 2008 йылдың күргәҙмәһендә акварелдәр һәм пастель менән төшөрөлгән картиналары күрһәтелә.
Сан Хуан Капистрано миссияһында 2001 йылда Лукистың "Романс о миссии" тигән күргәҙмәһе хәйриә киске ашы менән бергә үткәрелә.
Ҡырым күпере
Ҡырым күпере, шулай уҡ Керчь күпере - транспорт үткәүеле Керчь боғаҙы, тоташтырыусы Керчь ҡалаһы һәм Тамань ярымутрауы утрау аша Туҙла һәм Туҙлы мороно.
Факил (исем)
Этимология
Факил исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Мәғәнәһе — депутат, вәкил
Билдәле кешеләр
Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы (14 ноябрь, 1950, БАССР-ҙың Миәкә районы Ҡаран-Ҡуңҡаҫ ауылы) — яҙыусы, тәржемәсе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993), Журналистар союзы ағзаһы (1979), Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы (1997).
Факил Миңнемөхәмәт улы Сафин — псевдоним Факил Әмәк, 1954 йыл. 2 ғинуар, Әмикәй ауылы, Мөслим районы, Татар Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы, Рәсәй Совет Социалистик Республикаһы, СССР һәм Рәсәй, татар яҙыусыһы, шағир, журналист. Татарстан Республикаһының Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2021)
Әһлиуллин Факил Вәлиулла улы — урмансылыҡ белгесе, ауыл хуҗалығы фәндәре докторы (1983), профессор (1987), Мари Республикасының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған урмансыһы (1999)
Атаһының исемендә
Айытов Валерий Факил улы (26 ғинуар 1955, Ҡыҙыл Шишмә (Нуриман районы), БАССР) — СССР һәм Рәсәй педагог-методисы. Педагогия фәндәре докторы (2007), профессор. Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2006).
Ҡараһыу (Уйылға ҡушылдығы)
Ҡараһыу (Карасу) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уйылға йылғаһының һул ярына тамағынан 166 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Сәхәр
Сәхәр (сүхүр) (سحور) — Ислам термины, ул Рамаҙан айында ураҙа тотҡан ваҡыттағы иртәнге аш өсөн ҡулланыла. Башҡорт халҡында ул күберәк «сәхәр эсеү» тип ҡулланыла, йәғни иртәнге туйыныу күберәк сәй, һыу эсеүгә ҡайтып ҡала.
Ҡараһыу (Уйылға ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уйылға йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Сәхәр
Ваҡыты
Сәхәрҙе сабах намаҙы (фәжер) алдынан ашайҙар. Ҡояш сығырҙан 2 сәғәт алда тамамланырға тейеш. Сәхәр (ауыҙ ябыу) һәм ифтар (ауыҙ асыу) Рамаҙан айында бүтән ваҡытта ашаған тәртиптән айырмалы туҡланыуға килтерә.
Сауабы
Мосолмандар өсөн сәхәрҙе тәүге ҡояш нуры сағылмаҫ элек тамамлап ҡалыу хәйерле, бының ураҙа өсөн сауабы күберәк тип һанала. Әгәр ураҙа тотоусы сәхәргә тормаһа, уның ураҙаһы дөрөҫ булып ҡала, әммә сауабы кәмерәк була, сөнки Мөхәммәт с.ғ.с. сөннәтендәге бер ғәмәл үтәлмәгән һанала.
Сәхәрҙә туҡланыу
Сәхәр аҙан ҡысҡырыуға ашап бөтөлөргә тейеш. Уны ҡалдырмауҙың сауабы ҙурыраҡ. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең «Бер йотом һыу менән булһа ла сәхәр үтәп ҡуйығыҙ», шулай уҡ «Мосолманға иң яҡшы сәхәр ашамлығы — хөрмә (финик)» тигәне мәғлүм.
Хәҙис шәриф: "Таң алдынан ашағыҙ, сәхәрҙең сауабы бар. (әл-Бохари, 1923, Мөслим, 1095)".
Медиктар сәхәрҙә ҡатмарлы углеводтар ингән ризыҡ — шыттырылған орлоҡтан тарттырылған йәки ныҡ онталмаған ондан бешерелгән икмәк, ярманан бешерелгән ризыҡтар, йәш йәшелсә һәм киптерелгән еләк-емеш ашарға кәңәш итә. Бындай ризыҡтың энергияһы 8-12 сәғәткә етә. Аҡһымдарҙан — ит, балыҡ, йомортҡа йәки һөт ризыҡтары өҫтәргә мөмкин. Аҡһым да ярайһы оҙаҡ эшкәртелә. Финик (хөрмә) — шәкәр, күҙәнәклек, углевод, калий һәм магний сығанағы; миндаль — протеин һәм сүсле матдәләргә бай; банан — калий, магний һәм углеводтар сығанағы. Мәгәр сәхәр ваҡытында артығын ашамау һәм эсмәү хәйерле, шул арҡала организамдан минераль матдәләр күпләп сығарыла һәм тонус һаҡларға ҡамасаулай.
Сәхәр осоронда ҡәһүәнән баш тартыу йә кәметеү хәйерле. Айран кеүек эсемлектәр һыуһатмаҫҡа булышлыҡ итә.
Оло Яг-Йоль
Оло Яг-Йоль — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хулга йылғаһының һул ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аулозен
Аулозен (Aulosen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 236 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,26 км2. Диңгеҙ кимәленән 17 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39615 һәм автомобиль коды — SDL.
Вәхитова Әлфинур Зариф ҡыҙы
Вәхитова Әлфинур Зариф ҡыҙы (20 ноябрь 1931 йыл — 20 май 2021 йыл — башҡорт балалар шағиры, Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы (1993). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986).
Биографияһы
Әҙип һәм журналистика ветераны 2021 йылдың 20 майында Өфө ҡалаһында вафат булды.
Ижады
Әлфинур Вәхитова башҡорт балалар шиғриәте өлкәһендә ижад итә. «Күстәнәс» (1966), «Кем ғәйепле?» (1975), «Хат яҙа беләм» (1983) һ. б. шиғри йыйынтыҡтарында хеҙмәткә, тәбиғәттең һәм тормоштоң матурлығына дан йырлай.
Сортам
Сортам — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сортамак йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Морарь Наталья Григорьевна
Биографияһы
Наталья Григорьевна Морарь Молдавия ССР-ының Котовск ҡалаһында (хәҙер Хынчешты) 1984 йылдың 12 ғинуарында тыуған. «Гаудеамус» рус телле лицейында уҡый, уны тамамлағандан һуң, 2002 йылда Мәскәүгә килә һәм Мәскәү дәүләт университетының социология факультетына уҡырға инә һәм уны 2007 йылда отличие менән тамамлай.
Рәсәйҙә
2005 йылда Морарь «Демократик альтернатива» (ДА!) партиянан ситтә торған йәштәр хәрәкәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе була. 2005 йылдың сентябренән алып 2006 йылдың авгусына тиклем «Асыҡ Рәсәй» фондында «Асыҡ сәйәсәт мәктәбе» проектының координаторы сифатында эшләй. 2006 йылдың авгусынан алып — «Другая Россия» коалицияһының пресс-секретарь.
2007 йылдың февраль айында «Новое время» журналы менән стажер сифатында хеҙмәттәшлек итә башлай; шул уҡ ваҡытта сәйәси ойошмаға ағзалыҡтан сыға, сөнки «бер үк ваҡытта журналист һәм ниндәйҙер бер сәйәси партияның пресс-секретары булыуҙы яраҡһыҙ эш тип таба». 2007 йылдың июленән сәйәсәт бүлегенең штаттағы хәбәрсеһе була. Морарҙың баҫмалары Рәсәйҙәге коррупция мәсьәләләренә арналған була. Ул, атап әйткәндә, банкир Андрей Козловтың үлтерелеүе һәм аҡса йыуыу эштәре тураһында яҙа һәм, ул, был эшкә Австрияның Zentralbank Raiffeisen һәм Рәсәй банкы «Дисконт» ҡатнашҡан тип һанай; шулай уҡ ул саҡтағы ФСБ директоры урынбаҫары һәм ФСБ-ның иҡтисади хәүефһеҙлек департаменты начальнигы, генерал-лейтенант Александр Бортниковтың исемен телгә ала. 2007 йылдың ноябрь айында Дәүләт Бөтә Рәсәй йәмәғәт фекерен өйрәнеү үҙәгенең законһыҙ финанс эшмәкәрлеге тураһында мәҡәләләр серияһын баҫтыра.
Депортация һәм Рәсәйгә кереүҙе тыйыу
«Новое время» журналында 2007 йылдың 10 декабрендә Морарҙың «Чёрная касса Кремля» тигән мәҡәләһе баҫылып сыға — унда 2007 йылдағы парламент һайлауҙары ваҡытындағы фондтың Рәсәйҙәге бөтә сәйәси партияларҙың да «Берҙәм Рәсәй» партияһына буйһондоролоуы тураһында яҙа. Журналист: «Барлыҡ Рәсәй партияларына үҙаллы спонсор эҙләп табырға мөмкинселек тыйылыу арҡаһында, „Берҙәм Рәсәй “ партияһы еңеп сыҡты», — тип яҙа. Журналист баһаһы буйынса, бағыусылар ярҙамын үҙаллы эҙләүҙән тыш һайлауҙар "Берҙәм Рәсәй"гә ышаныслы еңеү, ә ҡалған партияларға үҙ оппозицилылығын сикләү килтерә.
16 декабрҙә Морарь Израилгә аҙналыҡ командировканан һуң Рәсәйгә әйләнеп ҡайта. Домодедово аэропортында паспорт контроле үтеү ваҡытында уға ФСБ ҡарары буйынса Рәсәйгә инеү тыйыла. Уға Кишиневҡа осорға тура килә. Морарь Рәсәй гражданкаһы булмаған була; Мәскәү дәүләт университетын тамамлағас та, ул Рәсәй гражданлығы алыу өсөн документтар тапшыра, һәм 2008 йылдың апрелендә гражданлыҡ алырға тейеш була.
2008 йылдың 17 ғинуарында Молдавиялағы Рәсәй илселегенән Морарь Натальяға «Рәсәй оборона һәләтен йәки дәүләт именлеген тәьмин итеү өсөн» «РФ-тан сығыу һәм РФ-ҡа инеү тәртибе тураһында»ғы Федераль закондың 27-се статьяһының 1-се пунктына ярашлы Рәсәйгә инеү тыйыла тип хәбәр ителә. 23 февралдә, Рәсәй гражданы менән ниҡахҡа инеү был хәлде үҙгәртергә мөмкинлек бирмәйәсәк, тип Рәсәй Сит ил эштәре министрлығынан киҫәтеүҙәргә ҡарамайынса, Морарь үҙеңең коллегаһы — «Новое время» журналисы, Рәсәй гражданы Илья Барабанов менән никахын теркәй. 27 февралдә был пар Кишиневтан Мәскәүгә килә, ләкин Натальяға кире Кишинёвҡа ҡайтырға тәҡдим ителә. Ире менән ул сик зоналары контролендә ҡала, шунда төн үткәрә. Журнал вәкилдәрен һәм адвокатты улар янына үткәрәләр. 28 февралдә Морарь менән уның ире транзит зонаһында үҙ теләктәре менән ҡалыуын дауам итә. Бында уларға йөрөү мөмкинлектәрен һәм бәйләнештә тороуҙы сикләмәйҙәр. 1 мартта улар Кишиневҡа ҡайталар. 5 июндә Мәскәү ҡала судына Морарь Рәсәйгә инеү мөмкинлегенән баш тартыуҙары тураһында ялыу бирә.
21 августа Морарь Натальяны Рәсәй гражданлығы алыуҙан мәхрүм итәләр. Сәбәбе — Рәсәй Федерацияһының конституцион ҡоролошон көс ҡулланып ҡолатыу һәм дәүләт хәүефһеҙлегенә янау "Эхо Москвы" радиостанцияһы хәбәрҙәре буйынса, август аҙағында Морарь кеше хоҡуҡтары буйынса Европа судына дәғүә бирә.
19 май 2009 йылда Рәсәй Федерацияһының Конституция Суды билдәләмә сығара № 545-О-О : гражданка Морарь Наталья Григорьевнаның ялыуын ҡарарға ҡабул итеүҙән баш тартырға, сөнки ул «Рәсәй Федерацияһының Конституция Суды тураһында»ғы федераль конституция закон талаптарына яуап бирмәй, шуға ярашлы, Рәсәй Федерацияһы Конституция Судына ялыу рөхсәт ителә. Шулай уҡ, Конституция Суды фекеренсә: Федеральный законодатель был вправе предусмотреть оспариваемое ограничение в отношении въезда иностранных граждан и лиц без гражданства на суверенную территорию Российской Федерации, а сам по себе пункт 1 части первой статьи 27 Федерального закона «О порядке выезда из Российской Федерации и въезда в Российскую Федерацию» конституционные права гражданки Республики Молдовы Н. Г. Морарь не нарушает. Конституция Судының ике судьяһы был ҡарарға ҡаршы сығыш яһай, ә судья Анатолий Кононов был ҡарар тураһында «Айырым фекер» яҙа һәм унда «оспариваемые в настоящем деле положения Закона, как и сложившаяся практика его применения, противоречат конституционным гарантиям прав и свобод и не оставляют заявительнице никаких шансов на эффективную защиту от произвола и на справедливое судебное разбирательство» тип раҫлай.
2012 йылдың 26 мартында Наталья Морарға Рәсәйгә ҡайтырға насип була: «Новое время» журналының баш редакторы Евгения Альбацтың февралдә Сочи киң мәғлүмәт сараларының баш мөхәррирҙәре осрашыуы ваҡытында Рәсәй Президенты Дмитрий Медведев менән шәхсән һөйләшеүе был мәсьәләне хәл итеүгә булышлыҡ итә.
Мадьяр һынлы сәнғәт университеты
Мадьяр һынлы сәнғәт университеты (Magyar Képzőművészeti Egyetem) — Венгрияның төп художество мәктәбе, Будапештта урынлашҡан. 1871 йылда Мадьяр король һүрәт төшөрөү мәктәбе (Magyar Királyi Mintarajztanoda) булараҡ нигеҙләнгән. Хәҙерге атамаһын 2001 йылда ала.
Тарихы
1876 йылда төҙөлгән төп бинаһы Будапешттың төп урамдарының береһе — Андраши проспектында урынлашҡан. 1997—1998 йылдарҙағы реставрация эштәренән һуң уға баштағы күренеше ҡайтарыла.
Петра Гинчицова
Спорт карьераһы
2021 йылда донъя чемпионатында спортсы өс шәхси уҙышта ҡатнаша, бер тапҡыр ҙа топ-30-ға эләкмәй: спринтта  ул 35-се ваҡытты күрһәтә, 10 км уҙышта айырым старт менән — 33-се ваҡытты күрһәтә , ә 30 километрға масс-стартта — 36-сы була. Бынан тыш, һуңғы этапта Гинчицова торған чехтарҙың эстафета дүртлеһе дөйөм 8-се урында була.
Айвох-Яха
Айвох-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иорку-Нгэван-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Банат Республикаһы
Банат Республикаһы (Republica Bănăţeană, Banater Republik, Банатска република, Bánáti Köztársaság) — Австро-Венгрия империяһы тарҡалыуы һәм Югославияның берләшеүе барышында 1918 йылдың 1 ноябрендә Тимишоара ҡалаһында иғлан ителгән дәүләт.
Тарихы
1918 йылдың 31 октябренә ҡарай Банат тарихи өлкәһе территорияһында йәшәгән милләттәрҙең (румын, мадьяр, немец, серб, йәһүд) хәрби советтары ойошторолған. Уларҙың осрашыуында Граждан радикаль партияһынан социалист Отто Рот һәр бер этник төркөмдән вәкилдәр ҡатнашлығында автономлы Банат халыҡ советы ойоштороу тәҡдиме менән сығыш яһаған, әммә быға Румын милли советынан резолюция булмауына һылтанып румын офицерҙары уны ойоштороуҙан баш тартҡан. Шуға ҡарамаҫтан, Социаль-демократик партияһының алдынғы ағзалары республика иғлан итергә ҡарар иткән һәм быны 1 ноябрҙә уның президенты булып киткән Отто Рот эшләгән. Банаттың бойондороҡһоҙлоғон Венгрия короллеге таныған.
4 ноябрҙә Банат халыҡ советы республиканың барлыҡ территорияһы өҫтөндә контроль урынлаштырыу маҡсатында хәрби отрядтар ойошторған, әммә контролде тотоуҙы тормошҡа ашыра алмағандар. 15 ноябрҙә Сербия ғәскәрҙәре Банатҡа ингән һәм республика йәшәүҙән туҡтаған; һуңынан уның территорияһы Румыния короллеге һәм Словендар, хорваттар һәм сербтар дәүләте араһында бүленгән.
1920 йылдың 16 апрелендә Париж тыныслыҡ конференцияһында Банат тарихи өкәһенең этник немецтары республиканы («Банатия Республикаһы» атамаһы аҫтында) тергеҙеү тураһында тәҡдим менән мөрәжәғәт иткән, әммә уларға баш тартылған.
Халҡы
Республика халҡы 1582133 кеше тәшкил иткән:
Сарбоян
Сарбоян — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2830/60/15 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡарабулатов Рәсүл Рафиҡ улы
Ҡарабулатов Рәсүл Рафиҡ улы (18 март 1968 йыл) — ҡурайсы, музыкант, йырсы һәм театр актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2003), Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1996). Ҡурайсыларҙың Йомабай Иҫәнбаев исемендәге республика конкурсы лауреаты (1991)
Биографияһы
Рәсүл Рафиҡ улы Ҡарабулатов 1968 йылдың 18 мартында Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Урта Муйнаҡ ауылында тыуған.
1987 йылда Өфө сәнғәт училищеһының ҡурай класын, аҙаҡ — Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының театр факультетын тамамлай. Уҡыу барышында ике йыл СССР Ҡораллы Көстәрендә хеҙмәт итеп ҡайта.
1994—1996 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театрында эшләй.
1998—1999 йылдарҙа «Башҡортостан» ДТРК-ның «Таныш булмаған таныштар» һәм «Таныш булмаған таныштар-2» музыкаль телефильмдәрендә төп ролдәрҙе башҡара. «Башҡортостан» киностудияһында нәфис фильмдәрҙә төп ролдәрҙә уйнай: Ҡурамша Йәнбирҙин («Сөмбөлдөң етенсе йәйе», 2002 йыл), Мәрәһим («Оҙон-оҙаҡ бала саҡ», 2003 йыл).
2006 йылда Рәсүл Ҡарабулатов Өфө ҡалаһындағы "Дуҫлыҡ Йорто"ноң директоры итеп тәғәйенләнә, 2007 йылдан ул — Башҡортостан Республикаһының «Конгресс-холл» дәүләт унитар предприятиеһының генераль директоры.
2010 йылдың декабренән 2014 йылдың февраленә тиклем Рәсүл Рафиҡ улы — Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының директоры.
Ғаиләһе: ҡатыны — Ҡарабулатова Айгөл Ҡәҙим ҡыҙы, ҡыҙы Гөлнур Санкт-Петербург дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт университетында уҡый, улы Ильяс Башҡорт дәүләт филармонияһының «Карауанһарай» төркөмөндә бейеүсе булып эшләй.
2018 йылдың 10 ноябрендә «Башҡортостан» дәүләт концерт залында Рәсүл Ҡарабулатовтың ҙур юбилей концерты була.
Ҡурайсы-музыкант
Рәсүл Ҡарабулатов «Карауанһарай» төркөмөн ойоштороусыларҙың береһе, хәҙерге көндә лә унда эшләй. 1991 йылда Йомабай Иҫәнбаевтың тыуыуына 100 йыл тулыуға арналған республика ҡурайсылар конкурсында I урын ала.
Спектаклдәрҙәге ролдәре
Башҡортостан Республикаһы Милли Йәштәр театрында Тәлғәт образын (Әнғәм Атнабаев, «Мөхәббәт тураһында йыр»), Салауат Юлаев образын (Мостай Кәрим, «Салауат») ижад итә.
Сатай
Сатай (Сатаево) — Башҡортостан Республикаһының Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 136 кеше. Почта индексы — 452098, ОКАТО коды — 80244820003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тамада
Тамада (თამადა, перс. dāmād‎ «кейәү, буласаҡ кейәү» «зять, жених», икенсе версия буйынса тхьаматэ «лидер, начальник») — мәжлес, киң күләмле сараны ойоштороусы, тар мәғәнәлә — туй тантанаһын алып барыусы (аяҡсы, көрәгәсе).
Тамаданы, ҡағиҙә булараҡ, сараны ойоштороусылар йәки ҡатнашыусылар һайлай. Тамаданың бурыстарына телмәрҙәр һәм тостар тәртибен билдәләү, артистарҙың сығыштарын ойоштороу һәм контролдә тотоу инә. Тамада спиртлы эсемлектәрҙе үҙе ҡулланмай йәки ҡунаҡтарға ҡарағанда күпкә әҙерәк ҡуллана. Күп илдәрҙә бындай йолалар булған.
Бок (Альтмарк)
Бок (Альтмарк) (Boock (Altmark)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 301 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,01 км2. Диңгеҙ кимәленән 27 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39606 һәм автомобиль коды — SDL.
Дитерихс Михаил Константинович
Дитерихс Михаил Константинович (17 апрель 1874 йыл — 9 октябрь 1937 йыл) — Аҡтар хәрәкәте эшмәкәре. Генерал‑лейтенант (1918). 1904—1905 йылдарҙағы Рус‑япон һәм Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы. Башҡорт ғәскәренең почётлы казактары (Ил егете) исемлегенә индерелгән (1920). Приамурье земство крайы хакимы (1922 йыл).
Иртә йылдары
1874 йылдың 5 (17) апрелендә Санкт — Петербургта полковник-артиллерист Константин Александрович Дитерихстың һәм Ольга Иосифовна Мусницкаяның ҙур ғаиләһендә тыуған.
1894 йылда Паждар корпусын тамамлағандан һуң 2-се лейб-гвардия артиллерия бригадаһында хеҙмәт итә. 1900 йылда 1-се разряд буйынса Генераль штабы Николаев академияһын тамамлай. 1990—1903 йылдарҙа штаб вазифаларында Мәскәү хәрби округы ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә. 1903 йылда 3-сө драгун полкы эскадроны командиры итеп тәғәйенләнә.
Рус-япон һуғышы
Һуғыш башланғас, 17-се Армия корпусы штабы ҡарамағында махсус йомоштар өсөн офицер булып тәғәйенләнә. Фронтҡа 1904 йылдың авгусында килә. Ляоян тирәһендә, Шах йылғаһында, Мукден тирәһендәге алыштарҙа ҡатнаша. 1905 йылдың 17 апрелендә подполковник дәрәжәһенә күтәрелә һәм корпус штабына махсус йомоштар өсөн офицер вазифаһына күсерелә.
1905—1914 йылдар
Рус-япон һуғышынан һуң Мәскәү хәрби округына әйләнеп ҡайта. 1906 йылда 7-се армия корпус штабы янына махсус йомоштар өсөн штаб-офицеры итеп тәғәйенләнә. Ошондай уҡ вазифаға Киев хәрби округына күсерелә. 1909 йылда полковник званиеһына лайыҡ була. 1910 йылда округ штабы өлкән адъютанты итеп тәғәйенләнә. 1913 йылда Генераль штабы Баш идаралығының мобилизацион бүлегенә бүлексә начальнигы итеп тәғәйенләнә. Беренсе донъя һуғышын ошо вазифала ҡаршылай.
Беренсе донъя һуғышы
1914—1916 йылдарҙа, Беренсе донъя һуғышы осоронда, 3-сө армияның штаб начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1916 йылдың сентябре башында ул үҙе етәкләгән 2-се Айырым пехота бригадаһы һәм Архангельскиҙан һәм Салоникиларҙан ошондай уҡ тағы ике махсус формированиелар менән серб армияһына ярҙамға юллана (28 сентябрҙә барып етә). 1916 йылдың ноябрь уртаһында уның етәкселегендә болгар армияһының частары ҡыйратыла, һөҙөмтәлә союздаштар 19 ноябрҙә Монастир ҡалаһын яулап ала. Ошоноң менән хәрби уңыштар тамамлана.
Граждандар һуғышы
Февраль революцияһынан һуң Рәсәйгә ҡайтарыла. 1917 йылдың 24 авгусынан алып 6 сентябргә тиклем Петроград айырым армияһы штабы начальнигы була, 6 сентябрҙән 16 ноябргә тиклем — генераль штабы начальнигы.
21 ноябрҙә Украинаға күсенә, 1918 йылдың мартында Чехословак корпусы штабы начальнигы була. Корпус менән ул (июнь айында) Александр Колчакка ярҙам күрһәтә, 1919 йылдың 17 ғинуарында Колчак уны батша ғаиләһенең һәләк булыу cәбәптәрен тикшереү комиссияһы етәксеһе итеп тәғәйенләй (Дитерихс әүҙем монархист була), әлеге комиссияны ул шул уҡ йылдың 7 февраленә тиклем етәкләй.
1919 йылдың 1 июленән 22 июленә тиклем Себер армияһы командующийы була, 22 июлдән 17 ноябргә тиклем — Көнсығыш фронты командующийы һәм ошо уҡ ваҡытта, 12 августан 6 октябргә тиклем, Колчактың штабы начальнигы була. Омск оборонаһы буйынса Колчак менән фекер айырымлыҡтары һөҙөмтәһендә үҙ теләге менән отставкаға китә. 1919 йылдың йәйе-көҙөндә дин яҡлау идеологияһы менән православныйҙарҙың «Изге Тәре Дружинаһы» һәм мосолмандарҙың «Йәшел Байраҡ Дружинаһы» ирекле формированиеларын төҙөү инициаторы була. 1919 йылдың сентябрендә адмирал Колчактың һуңғы һөжүм операцияһын әҙерләй һәм уны уңышлы үткәрә — Тубыл өҙөклөгө. 1920 йылдың майынан Рәсәйҙең Көнсығыш сиге Ҡораллы көстәре баш командующийы Г.М.Семёнов эргәһендәге Хәрби кәңәшмә рәйесе була. 1920 йылдың 15 июнендә Чита ҡалаһында башҡорт вәкилдәренең Хәрби кәңәшмәһе ҡарары менән Башҡорт ғәскәренең почётлы казактары (Ил егете) исемлегенә индерелә. 1922 йылдың июнендә Амур буйы Ваҡытлы хөкүмәте ғәскәрҙәренә һәм флотына етәкселек итә.
1922 йылдың 23 июлендә Владивостокта Земство соборында Алыҫ Көнсығыш хакимы һәм Земство воеводаһы итеп һайлана.
Эмиграцияла
1922 йылдың октябрендә Приамурье земство крайы ғәскәрҙәре еңелеүгә дусар була һәм Дитерихс Ҡытайға эмиграцияға китергә мәжбүр була, Шанхайҙа йәшәй. 1930 йылда Урыҫ Дөйөм ғәскәр союзының Алыҫ Көнсығыш бүлексәһе рәйесе булып китә. 1937 йылдың 9 октябрендә вафат була, Шанхайҙа, Лю-Кавей зыяратында, ерләнгән. «Мәҙәни революция» осоронда зыярат ҡыйратыла.
Наградалары
Сит ил наградалары:
Сортамак
Сортамак — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ишим йылғаһының уң ярына тамағынан 201 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Истомина Энесса Георгиевна
Истомина Энесса Георгиевна (16 июнь 1934 йыл — 10 апрель 2023 йыл) — ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1998), тарих фәндәре докторы (1984), профессор (2003). Рәсәй Журналистар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Энесса Георгиевна Истомина 1934 йылдың 16 июнендә Башҡорт АССР-ының Шишмә районы Шишмә ауылында тыуған.
1957—1968 йылдарҙа — өлкән ғилми хеҙмәткәр, Псков һәм Новгород өлкәләрендә дәүләт архивтарының документаль материалдарын файҙаланыу буйынса бүлек мөдире.
1969—1970 йылдарҙа — Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институтында документ һәм архив эше буйынса өлкән ғилми хеҙмәткәр (ВНИИДАД).
В 1970—1971 — Мәскәү дәүләт тарих-архив институтының өлкән уҡытыусыһы.
1971 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, аҙаҡ СССР Фәндәр академияһы Тарих институтының төп ғилми хеҙмәткәре (хәҙер — Рәсәй Фәндәр академияһының Рәсәй тарихы институты). Тарихи география, төбәк һәм социотәбиғи тарихы, Рәсәйҙең тарихи-мәҙәни һәм тәбиғи мираҫы, Ватан тарихы, мәҙәниәт тарихы өлкәһендә белгес.
Рәсәй Фәндәр академияһының тарихи демография һәм тарихи географияһы буйынса Ғилми советтың тарихи география, картография һәм тыуған яҡты өйрәнеү буйынса секция бюроһы рәйесе; Рус география йәмғиәте ағзаһы;
1992 йылдан бер үк ваҡытта Рәсәй дәүләт гуманитар университетында уҡыта (РГГУ); 2003 йылдан — профессор. «Төбәк тарихы», «Тарихи тыуған яҡты өйрәнеү» лекциялары курсын уҡый, Рәсәй дәүләт гуманитар университетының культурология, тарих фәндәре, сәнғәт белеме буйынса диссертация советы ағзаһы.
Рәсәй Фәндәр академияһы Рәсәй тарихы институтының ғалимдар советы рәйесе урынбаҫары һәм Диссертация советы ағзаһы.
200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.