cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Секунд
Хәҙерге үлсәмдәр
2018—2019 йылдарҙағы СИ системаһының төп берәмектәренә ҡарата билдәмәләрҙәге үҙгәрештәр   секундтың  төп йөкмәткеһенә  ҡағылмай. Бары стилистик ҡараштартарҙан сығып ҡына  яңы  формаль билдәләмә ҡабул ителә :
Ғөзәйеров Ғарифулла Вәли улы
Ғөзәйеров Ғарифулла Вәли улы 14 август 1911 — 2 ноябрь 1991) — журналист. Журналистар союзы ағзаһы (1958) . Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1949).
Биографияһы
Ғөзәйеров Ғарифулла Вәли улы 1911 йылдың 14 авгусында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Иҫке Ибрай ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районы) күп балалы ғаиләлә иң кесе, туғыҙынсы бала булып тыуған. Ошо уҡ йылда атаһы ауырып вафат була, 1921 йылғы ҡот осҡос аслыҡ ваҡытында, балаларҙы етем ҡалдырып, әсәһе вафат булғанда Ғарифуллаға ун йәш тә булмай ҡала. Иртә бала сағынан малай белемгә ынтыла, грамота һәм иҫәпте иртә төшөнә. Хыялы уны Башҡорт педагогия техникумына алып килә, уны 1932 йылда уңышлы тамамлай.
Бүздәктә ауыл йәштәре мәктәбендә йәмғиәт белеме уҡытыусы булып эшләгән йылдарҙа ул район һәм республика гәзиттәре менән әүҙем хеҙмәттәшлек итә башлай. Уға был эштә урыҫ телен белеүе ярҙам итә. Йәш кешене Рәсәй агентлығының башҡорт бүлегенә эшкә алалар, унда Ғарифулла Гөзәйеров беренсе журналистлыҡ тәжрибәһе ала. Ике йыл Ҡыҙыл Армия сафтарында хеҙмәт иткәндән һуң яуаплы секретарь, «Йәш төҙөүсе» (ҡара: «Йәншишмә») гәзитенең мәхәррир урынбаҫары, мөхәррире булып эшләй.
1948 йылдан Ғарифулла Вәли улы «Ҡыҙыл таң» гәзитенең яуаплы секретары. Шул уҡ йылда Мәскәүгә уҡырға киткән мөхәррир урынына эште алып ҡала. 1950 йылда — Башҡортостан дәүләт нәшриәте хеҙмәткәре, 1955 йылда — БАССР Мәҙәниәт министрлығының бүлек начальнигы. 1958 йылдан алып БАССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Телевидение һәм радиотапшырыуҙар комитетыты рәйесе, 1965—70 йылдарҙа рәйес урынбаҫары (1949).
1955 йылдан алып республиканың Мәҙәниәт министрлығында бүлек мөдире булып эшләй. 1957 йылда республика радиокомитеты Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы радиотапшырыуҙар һәм телевидение комитеты итеп үҙгәртелә. 1957 йылдың 10 декабрендә Ғарифулла Ғөзәйеровты комитет рәйесе итеп раҫлайҙар. Уны 1965 йылға тиклем етәкләй, һуңынан хаҡлы ялға киткәнгә тиклем 1970 йылда рәйес урынбаҫары булып эшләй. Был уның тормошоноң иң һөҙөмтәле йылдары була. Нәҡ бына шул осорҙа Башҡортостанда телевидение нигеҙҙәре һалына, яңа техника һәм технологияләр әүҙем индерелә.
Ғөзәйеров Ғарифулла Вәли улы 1993 йылдың 2 ноябрендә вафат була, Өфөлә ерләнә.
Хәтер
Ғөзәйеров Ғарифулла Вәли улының тормошо һәм ижадына «Башҡорт энциклопедияһының» икенсе томында һәм «Ҡыҙыл таң» гәзитенең ҡыҫҡа энциклопедияһында мәҡәләләр арналған.
Барышников Михаил Николаевич
Барышников Михаил Николаевич 27 ғинуар 1948 йыл) — СССР һәм Америка балет артисы, балетмейстер, актер, драматург, фотограф һәм коллекционер, СССР-ға «кире ҡайтмаусы»,1974 йыл да гастролдәр ваҡытында Канада ла ҡалған. РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1973), «Оскар » (1978) һәм «Алтын глобус » премияларына номинациалана, Өс Йондоҙ ордены командоры.
Биографияһы
Михаил Николаевич Барышников 1948 йылдың 27 ғинуарында Ригала Совет армияһы офицеры ғаиләһендә тыуған, ике йәш сағында әсәһе вафат була. Ике йыл тирәһе Михаил үҙенең класташы Андрис Витиньш ғаиләһендә йәшәй.
Урта белемен Риганың 22-се урта мәктәбендә ала. Рига хореография училищеһында педагогтар Юрис Капралис һәм Валентин Блинов етәкселегендә балет менән шөғөлләнә башлай. Александр Годунов менән бер класта уҡый. Уҡыуын Ленинград хореография училищеһында Пушкин Александр Иванович класында дауам итә (элек был педагогта Рудольф Нурыев та уҡыған).
Риганан Ленинградҡа күсеү тураһындағы ябай булмаған ҡарар Михаилдың кәйефен ҡыра. Беренсе уҡытыусыһы Капралис менән хушлашаһы килмәй, ләкин Капралис аҡыллы эш итә: ул, һәләтле уҡыусыны ебәреүе еңел булмаһа ла, тәржемә өсөн ризалыҡ биргән, хатта уға ныҡышҡан. Һуңғы интервьюһында Капралис, был мәл уның өсөн дә үҙенсәлекле имтихан булыуын билдәләй: хәҙер уның йәш бейеүсе менән эшләүен буласаҡ остазы А. И. Пушкин баһаларға тейеш була, Александр Иванович яңы тәрбиәләнеүсеһен әҙерләүҙән ҡәнәғәт ҡала. Ул Капралисҡа шымартыу өсөн һәләтле уҡыусылар артабан да ебәрергә тәҡдим итә.
Михаил Барышников өсөнсө кластан бишенсе класҡа тиклем, Ленинградҡа күскәнгә тиклем, Юрис Капралиста уҡый. Капралис уның өсөн дә, Александр Годунов өсөн дә тәүге бейеү номерҙарын, шул иҫәптән уртаҡ номерҙарын ҡуя, уның техник базаһына нигеҙ һала. Барышников ғүмере буйы уның менән яҡшы мөнәсәбәттә була, 1988 йылда уны Нью-Йоркҡа саҡыра, унда Капралис бер ай йәшәй һәм «Бродвей спектаклдәренә» һәм донъяның мәҙәни баш ҡалаһы иҫтәлекле урындарына йөрөй. .
1967—1974 йылдарҙа Киров исемендәге Ленинград опера һәм балет театрында төп солист була. Людвиг Минкустың «Дон Кихот» балетында Базил, Петр Чайковскийҙың «Спящая красавица» балетында Дезире, Н. Червинскийҙың шул уҡ исемле балетында Гамлет һәм «Сотворение мира» балетында Әҙәм партияһын башҡара, (Н. Касаткина һәм В. Васильев ҡуйған).
1974 йылда Канадала ҙур театр труппаһы составында гастролдәр ваҡытында, үҙенең күптәнге танышы Александр Минецтан «Америка балет театры» труппаһына саҡырыу алғас, кире ҡайтмай.
1974—1978 йылдарҙа — «Америка балет театры» (Нью-Йорк) труппаһы премьераһы, 1980—1989 йылдарҙа уның етәксеһе була; Америка һәм донъя хореографияһына һиҙелерлек йоғонто яһай. 1978 йылда «Поворотный пункт» фильмында балет йондоҙо ролендә төшөп, кинола тәүге тапҡыр сығыш яһай; икенсе пландағы иң яҡшы ир-егет роле өсөн «Оскар» премияһына дәғүә итә (фильм ун бер номинацияла күрһәтелә, ләкин береһен дә ала алмай).
1985 йылда «Аҡ төндәр» касса фильмында совет власынан ҡасып барған бейеүсе ролен башҡара. 1989 йылда Бродвеела сығыш яһай һәм Франц Кафктың повесы буйынса «Превращение» драма спектаклендә уйнай.
1990 йылда бейеүсе һәм хореограф Марк Моррис менән бергә хәҙерге заман бейеүе өлкәһендә постановкалар һәм тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнгән «Аҡ имән» (Флорида) проектын ойоштора. 2002 йылға тиклем, Барышников исемендәге Сәнғәт үҙәген ойоштороуға һәм төҙөүгә туплау өсөн проект ябылғанға тиклем, уның менән етәкселек итә. 2005 йылда Нью-Йорк ҡалаһының 37-се урамында, Театр округы эргәһендә үҙәк асылғандан алып, уның художество етәксеһе булып тора.. 2000 йылдар башында популяр «Секс в большом городе» телесериалында Кэрри Брэдшоу ролен башҡара.
Беүә
Беүә — Рәсәй Федерацияһының Европа өлөшөндәге йылға, Каманың һул ҡушылдығы.
Барышников Михаил Николаевич
Биографияһы
Фотография һәм картиналар йыйыу менән шөғөлләнә. Уның фотоһүрәттәре һәм коллекциялары күргәҙмәләрен төрлө музейҙар, шул иҫәптән Пушкин исемендәге Дәүләт һынлы сәнғәт музейы үткәрә.
2015 йылда ул, Латвия режиссеры Алвис Херманистың Бродский шиғриәте буйынса моноспектакль ҡуйырға тәҡдимен ҡабул итеп, тыуған яғына ҡайта. Ул Латвиянан ситтә театр миҙгелендә сенсация була.
Беүә
Пермь крайы Көйәҙе районы биләмәһенән башлана, унан һуң Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышы буйлап аға, Удмуртия биләмәһенә сығып Кама йылғаһына ҡоя.
Ubuntu
Ubuntu (әйтелеше: «убу́нту») – иң таралған Linux дистрибутивтарының береһе.
Беүә
Оҙонлоғо — 228 км, дөйөм һыу ятҡылығы майҙаны — 6530 квадрат километр, һыу йыйылыуҙың уртаса бейеклеге 153 метр. Тулайым ауышлығы — 0,4 м/км. Беүә йылғаһы Башҡортостандың төньяғында урынлашҡан Ҡарман ДРЭС-ының Ҡарман һыуһаҡлағысын һыу менән тулыландыра.
Барышников Михаил Николаевич
Ҡараштары һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге
Барышников Рәсәй өсөн һағышланмай, кире ҡайтырға йыйынмай һәм илгә гастролдәргә барыу тәҡдимдәрен иғтибарһыҙ ҡалдыра.<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Ubuntu
Зулу теленән тәржемә иткәндә "убунту" һүҙе "кешелеклелек" тигәнде аңлата. Ubuntu Debian GNU/Linux проектынан килеп сыҡҡан. (Беренсе Ubuntu сығарылышы – 2004 йылдың 20 октябре)
Беүә
Башлыcа ҡар һыуҙары менән туйына. Йыллыҡ ағымының 65 проценты яҙғы (апрель—май), 23 проценты йәйге-көҙгө (июнь—октябрь), 12 проценты ҡышҡы (ноябрь—март) ваҡыттарға тура килә. Нефтекама ҡалаһы ҡала округына ҡараған Шишмә ауылы тирәһендә уртаса йыллыҡ һыу сығымы 24,3 м³/с. Бассейн рельефы убалы тигеҙлек, йылға үҙәндәре һәм һыҙалар менән бүлгеләнгән, башлыса өҫкө пермдың өфө ярусы һәм ҡаҙан ярусы тоҡомдарынан ғибәрәт. Үрге ағымда ландшафтар кәҫле көлһыу тупраҡтағы ҡара ылыҫлы һәм киң япраҡлы урмандардан тора. Башҡа биләмәлә аҡһыл һоро һәм һоро урман тупрағы өҫтөнлөк итә, байтаҡ өлешө һөрөлгән. Бассейн территорияһының 31 процентын урман ҡаплаған. Беүәлә Ҡарман һыуһаҡлағысы төҙөлгән.
Барышников Михаил Николаевич
Ҡараштары һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге
Мин бер ҡасан да был урынға [Бродский] кеүек бәйләнгәнлек кисермәнем. Рәсәйҙә ни бары 10 йыл ғына йәшәнем. Ата-әсәйем урыҫ булһа ла, мин латыш тәрбиәһе продукты булып торам. Ләкин бер ҡасан да һағыш кисермәнем — дөрөҫөрәге, миндә рус халҡына һәм рус мәҙәниәтенә һағыш бар, ләкин географик карталағы урынға һағыш юҡ. <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— Рус хеҙмәте күҙәтеүсеһе Би-би-си А. Кану менән интервью  Икенсе журналист һорауына — «Ул киткәндән алып тормоштоң нисек үҙгәреүен үҙе күреп ҡыҙыҡһынмаҫ инеме?» Барышников «алыҫтан күреү яҡшыраҡ һәм һин унда йәшәгәнгә ҡарағанда барыһын да күпкә яҡшыраҡ аңлайһың» тип яуап бирә. Шуға ҡарамаҫтан, Рәсәйҙә 2013 йылда уның «Искусство, которые я живёт» коллекцияһының күләмле күргәҙмәһе үтә, унда Пушкин исемендәге дәүләт һынлы сәнғәт музейы шәхси коллекциялар бүлегендә тәҡдим ителә, ә һуңынан ағалы-ҡустылы Люмьер фотографиялар үҙәгендә «Метафизика тела» фотоһүрәттәре күргәҙмәһе үткәрелә. .
Ubuntu
Аҙаҡҡы Ubuntu сығарылышы - 2010 йылдың 10 октябрендәге 10.10 (Maverick Meerkat) өлгөһө. Ғәҙәттә 6 ай һайын яңы өлгөһө сыға. Ubuntu-ның төп ойошторыусоһы һәм спонсоры — Марк Шаттлворҫтың Canonical Ltd ойошмаһы. Күп телле, түләүһеҙ. Эшләүе өсөн 256 мегабайт RAM һәм дискта 3 Гигабайт буш урын кәрәк.
Беүә
Алтмышынсы йылдарға тиклем йылға буйлап һал ағыҙғандар. Шул саҡта Беүә һайыға башлай. 1960 йылдағы БАССР хөкүмәте ҡарары менән һыуһаҡлағыс төҙөлөүгә бәйле, һал ағыҙыу, шулай уҡ йылғаның ике яҡ ярынан өс саҡырымлыҡ ара аяу зонаһы тип иғлан ителә. Ул тирәлә мал көтөү, урман, ҡыуаҡтар киҫеү ҡәтғи тикшереүгә алына.
Ubuntu
Дистрибутив:
Барышников Михаил Николаевич
Ҡараштары һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге
2016 йылда Барышников Америка Ҡушма Штаттары президентлығына кандидат Хиллари Клинтонды һайлау алды кампанияһында хуплай. Дональд Трампты иһә тоталитар оппортунсы, йәшлек осоро совет риторикаһы менән сағыштыра.
Беүә
Яңауыл районы территорияһында Беүә йылғаһының оҙонлоғо 100 км тәшкил итә. Истәк ауыл советы территорияһы аша - 8 км, Ҡарман ауыл Советы аша- 12 км, Яңы Уртауыл ауыл Советы территорияһы аша йылғаның иң оҙон үҙәне үтә.
Ubuntu
Live-CD (Компьютерға ҡуймайынса эшләргә була) технологияһы менән ойошторолған.
Барышников Михаил Николаевич
Ҡараштары һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге
2022 йылдың февралендә Рәсәйҙең Украиналағы махсус операцияһына ҡаршы сығыш яһай. Шул уҡ йылдың мартында яҙыусы Борис Акунини һәм иҡтисадсы Сергей Гурьев менән бергә украин ҡасаҡтары файҙаһына аҡса йыйыуға йүнәлтелгән «Настоящая Россия» хәйриә проектын башлап ебәрә. .
Беүә
Яңауыл районы халыҡтарының күбеһенең тормошо, төбәктең һыу объекттарының иң эреһе - Быуа йылғаһы менән бәйле. Электән, йылға, ерҙәрҙе бүлгәндә территория сиге булып торған. Уның тураһында бик күп тарихи яҙмаларҙа иҫкә алына, һәм был мәғлүмәт райондың сиктәрендә лә билдәле.
Бензол
Бензол — (C6H6, PhH) ароматик углеводород.
Беүә
1963-1973 йылдарҙа Быуа йылғаһында Башҡорт энергетикаһының флагманы булып торған – Ҡарман ГРЭС-ын төҙөйҙәр. Һыуһаҡлағысы төҙөгәс һал ағыҙыуҙы туҡтаталар. 1973-74 йылдарҙа Таш-Елға ауылы территорияһында тимер-бетон күпер төҙөгәндән һуң, Быуа йылғаһының ике яры ла ҡушыла. Быға тиклем йылға аша тик кисеү сығып йөрөгәндәр.
Бензол
Ҡыҫҡаса белешмә
Үҙенсәлекле еҫле, төҫһөҙ шыйыҡса; tиреү 5,5°С, tҡайнау 80,1°С, тығыҙлығы 879 кг/ м³. Углеводородтарҙа, эфирҙарҙа яҡшы, этиленгликолдә, глицеринда, һыуҙа насар эрей; май, каучук, гудронды һ.б. эретә. Ядроһына юғары темпеатуралар, окислаусылар тәьҫиренә ҡаршы юғары сыҙамлылыҡ хас; электрофилгә алмаштырыу (хлорлау, нитратлаштырыу, сульфирлау һ.б.) реакциялары еңел, ҡушыу (гидрирлау) реакциялары ауыр үтә. Тирене ҡуҙғыта; юғары концентрацияла парҙары үҙәк нервы системаһына тәьҫир итә, түбән концентрацияларының күп тапҡырлы тәьҫиренән ҡан составы үҙгәреүе күҙәтелә (ПДК 5 мг/ м³).
Башҡортостанда етештереү
Башҡортостанда 20 быуаттың 50‑се йылдарынан алып бензол тура ҡыуылған бензиндарҙың тар фракцияһына (tҡайнау 62—85°С) водород баҫымы аҫтында каталитик риформинг үткәреп етештереү үҙләштерелә. Бензол хлор‑ һәм дихлорбензолдар, этилбензол, кумол, өҫкө йөҙҙә актив матдәләр, анилин, малеин ангидриды һ.б. ҡиммәтле ярым продукттар, фармацевтик препараттар, лак‑буяу материалдары етештереүҙә, мотор яғыулығына өҫтәмә сифатында ҡулланыла. 60‑сы йылдарҙа башында Өфө нефть эшкәртеү заводында бензол нигеҙендә айырыуса таҙа циклогексан етештерелә.
Беүә
Йылғала алабуға, суртан, сабаҡ, ҡорман, аҡ сабаҡ, шамбы, һыла, ажау, ағасъяңаҡ, этеш, ташбаш, ҡыҙылғанат һәм башҡа балыҡтар йөҙә. Йылғаның бассейны, ҡайһы бер йөҙә торған күсмә ҡоштар өсөн йәшү урыны булып тора.
Быуа йылғаһы, бигерәк тә йәй көнө, яңауыллыларҙың иң яратҡан ял итеү урыны. Ҡыш көнө бында балыҡ тотоу буйынса йола ярыштары үткәрелә. Йылға образы күпләгән поэт һәм прозаиктарҙың илһам алыу шишмәһе булып тора Төп ҡушылдыҡтары :
Ubuntu
Варианттары
Был Linux дистрибутивтың үҙ варианттары ла сыға башланы - Xubuntu, Runtu, һ.б.
Мамыҡкүл
Мамыҡкүл - Мамынкуль - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы һаҙланған һыу ятҡылығы.
Географияһы
Мамыҡкүл Ҡоншаҡ районының төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан.
Силәбегә тиклем аралығы – 120 км, Ҡоншаҡҡа – 29 км, Златоустҡа – 270 км, Екатеринбургҡа – 200 км.
Координаттары: 55°47′17″N 61°55′05″E
Күлгә яҡын бер нисә кеше йәшәгән урын бар: иң яҡыны - Ҡобағош ауылы, ул һыу ятҡылығының төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Көньяҡ-көнбайышта Мамыҡкүлгә яҡын ғына Борисовка һәм Бараково ҡасабалары.
Тасуирламаһы
Был һаҙлы күл күршеләш Әйҙекүл, Аҡтүбә, Алакүл һәм Ҡаракүлмәк күлдәр ҡушылған оло һыу ятҡылығының бер ҡушымта өлөшө. Уның майҙаны 100 квадрат километрға етә, ә Мамыҡкүл үҙе 1900 гектар урын биләй.
Мамыҡкүл — һай һыулы күл, тәрәнлеге 1 - 1,5 метр, ә көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә 3 метрға етә. Күл төбө ҡаты, урыны менән ләм ҡаплаған. Һыуы тоҙло, һелтеле.
Флораһы һәм фаунаһы
Мамыҡкүл һөҙәк ерҙә урынлашҡан, тирә яғын ҡуйы итеп ҡаплаған дала үләндәре үҫә. Шулай уҡ, яр буйы һыҙатын екән һәм ҡамыш баҫҡан.
Күлдә суртан, алабуға, сабаҡ, карп, алтын һәм көмөш табан балыҡ, алабалыҡ тереклек итә.
Мамыҡкүлдә ала сумғалаҡ, ҡарасабан (ҡара өйрәк), һоро ҡаҙ, һуна өйрәк, ҡылғойроҡ, ҡашҡалаҡ, сөрәгәй өйрәк, яҫыморон, ала өйрәк, ҡашҡабаш (таҙбаш), аҡ гагара, селән, торна, Һаралйын, бәләкәй аҡсарлаҡ, тәгәрлек (бибек), көйөлдө, гаршнеп кеүек һыу ҡоштары күпләп үрсей.
Этимологияһы
Күл атамаһының Мамынкуль, Мамык-Куль тигән варианты барлыҡҡа килеүе тураһында Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: Мамык-Куль (Мамын-Куль), озеро, Кунашакский район.От распространенного у башкир и татар тюркского мужского имени Мамык — «пух», в значении «легкий», «невесомый», тип яҙа.
Ихтимал, борон башҡорттарҙа бындай исем дә булғандыр, әммә яҡын тарихтағы исемдәр араһында осрамай
Шул уҡ ваҡытта күлдең атамаһын "мамыҡ" тигән үҫемлектән йәки бында күпләп үрсегән ҡоштарҙың мамығына бәйле килеп сыҡҡан тигән фараз да бар: ''Зато там, где людям трудно – птицам привольно. Мамынкуль так и переводят: пуховое озеро, невесомое (мамык – пух)''
Фёклабрукк
Фёклабрукк (Vöcklabruck) — округ үҙәге булған ҡала. Был округ үҙәге булған Феклаабрукк ҡалаһы Австрияның Үрге Австрия федераль ерендә урынлашҡан.
Феклабрукк ҡалаһы шул уҡ исемдәге округ составына инә. Был округтың халҡы 12 175 кеше тәшкил итә (2016 йылдың 1 ғинуарына ҡарата алынған мәғлүмәттәр буйынса). Феклабрукк ҡалаһы 16 км² майҙанды биләй, диңгеҙ кимәленән 433 метр бейеклектә ята. Рәсми коды — 41746. Ҡаланың бургомистры — Херберт Вальтер Брунштайнер.
Ҡалала «Феклабрукк» футбол клубы бар, уның өйҙәге стадионы — «Форальпенштадион». Был стадион 4400 тамашасыны һыйҙыра.
Рамаҙан (мәсет, Екатеринбург)
Рамаҙан (Рамазан) — Екатеринбург ҡалаһының Чкалов районы Химмаш микрорайонында урынлашҡан ислам ғибәҙәтханаһы (мәсет). Үҙәк Диниә назаратына ингән Свердловск өлкәһе мосолмандарының төбәк Диниә назараты (Урал мөфтиәте) ҡарамағында.
Тарихы
Екатеринбургтың Химмаш биҫтәһендә мосолман йәмғиәте 1994 йылда ойошторола. Имам итеп Илһам Сафиуллин билдәләнә. Чкалов районы администрацияһы башлығы Е. В. Сарапульцев мәсет төҙөү өсөн Димитров урамында сүплеккә әйләнгән буш ятҡан майҙанды бирә. Район мосолмандары, хакимиәт ярҙамы менән, 104 үҙбушатҡыс машина сүп-сарҙы йыйып, түгә, төҙөлөш башлау өсөн ерҙең өҫкө ҡатламын ҡырып ала.
Ваҡытлыса мәсет төҙөү өсөн яңы ағас бура, шулай уҡ боронғо сауҙагәр йорто һатып алынған, уны бура менән бергә нигеҙгә күтәреп ҡуялар. Ваҡытлы мәсеткә йома намаҙҙарына 60 кеше йөрөй.
2001 йылда Үҙәк Диниә назараты баш мөфтөйө Тәлғәт хәҙрәт Тажетдин һәм Свердловск өлкәһеһенең 1995—2009 йылдарҙағы губернаторы Россель Эдуард Эргартович ҡатнашлығында таш мәсет нигеҙенә беренсе кирбес һалына.
Таш мәсет төҙөлөшө 12 йылға яҡын дауам итә. Мәсеттең диуарҙары һалынған һәм түбәһе ябылғандан һуң көн һайын намаҙҙар уҡыла, ислам нигеҙҙәре һәм инглиз теле буйынса дәрестәр үткәрелә башлай. Мәсет төҙөлөшө буйынса төп эштәр 2009 йылда тамамлана, тағы өс йыл дауамында йортто биҙәү эштәре алып барыла. Йәнәшәләге ваҡытлы ағас мәсет һүтелә. Уның урынында хәләл кафе төҙөлгән. Мәсетте асыу тантанаһы 2013 йылдың 27 сентябрендә уҙа. Тантанала Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты баш мөфтөйө Тәлғәт Тажетдин һәм Свердловск өлкәһе вице-губернаторы Яков Силин ҡатнаша. Мәсет төҙөлөшөнә тиҫтәләгән эшҡыуар һәм йөҙҙәрсә диндар үҙ өлөшөн индергән.
2014 йылдың августында мәсет бинаһына хоҡуҡ һаҡлау хеҙмәткәрҙәре рейд яһаған. Унда улар экстремистик әҙәбиәт исемлегенә индерелгән дини китаптар, брошюралар, дискылар тапҡан, янғын һүндереү хәүефһеҙлеге талаптары үтәлмәүен асыҡлаған. Суд мәсетте 50 мең һум штрафҡа, имам ярҙамсыһы Альберт Баязитовты 360 сәғәтлек мотлаҡ хеҙмәткә хөкөм иткән .
Тасуирламаһы
Мәсет ике ҡатлы. Беренсе ҡатта ир-аттар өсөн ҙур ғибәҙәт залы урынлашҡан, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн урын балконда билдәләнгән. Аҫҡы ҡатта уҡыу синыфы һәм кухня урынлашҡан. Мәсет проект буйынса 300 кеше һыйҙыра, әммә йома намаҙҙарына һәм дини байрамдарға мосолмандар күберәк килә. Мәсеттә даими рәүештә инглиз теле һәм Ислам нигеҙҙәре буйынса дәрестәр үткәрелә, мосолман кибете эшләй. Рамаҙан айы дауамында «Рамаҙан сатыры» эшләй, унда ҡалала тороусы ир-ат төрки халыҡтар йәмғиәттәре тарафынан, үҙ милли аш-һыуын әҙерләп, һәр кисте ураҙа тотоусылар өсөн ауыҙ асыу (ифтар) ойошторола.
Пенчаж
Пенчаж — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Утюкс йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тананыҡ
Тананыҡ - Тананык - йылға, Рәсәй Ырымбур өлкәһе Ҡорманай районы биләмәләрендә аға. Бобровка йылғаһының уң ҡушылдығы. Йылға Бобровка йылғаһына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо — 52 км.
Тарихы
Йылға ярында нигеҙләнгән беренсе урыҫ ауылы Покровка була. Уға 19-сы быуаттың 20-се йылдарында был төбәккә яҡшы тормош эҙләп килгән тамбов крәҫтиәндәре тарафынан нигеҙ һалынған
Этимологияһы
Гидроним төрки сығышлы: сағыштырыу өсөн, мәҫәлән, Таналыҡ йылғаһын атарға була. Башҡорт телендәге «тана» һәм диалект һүҙ яһаусы «-ныҡ» аффиксы менән яһалған
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы — Сорочинск һыуһаҡлағысынан Елшән ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем,. Йылға бассейны — Волга йылғаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100007300.
Тартун
Тартун (Tarthun) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 814 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,62 км2. Диңгеҙ кимәленән 67 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39435 һәм автомобиль коды — SLK.
Ломенга
Ломенга — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лондушка йылғаһының уң ярына тамағынан 0,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Салтан-Се
Салтан-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 100 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ташлыкүл (Ауырғазы районы)
Ташлыкүл (Ташлыкуль) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 250 кеше. Почта индексы — 453486, ОКАТО коды — 80205819006.
Тарихы
Ташлыкүл ауылына V рәүизгә тиклем бер нисә йыл элек, 1786 йылда Стәрлетамаҡ өйәҙе Меркет-Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә шул уҡ өйәҙҙең Бишҡайын ауылынан сыуаштарҙың 10 ғаиләһе нигеҙ һала. Һуңғараҡ бында Нуғаҙаҡ, Филипповка ауылдарынан кешеләр күсенеп ултыра, 1795 йылда 53 кеше иҫәпкә алынған, 1811 йылда унда 140 кеше йәшәгән, 1865 йылда 50 йортта — 347 кеше. Игенселек, умартасылыҡ, сана яһау менән шөғөлләнгәндәр. 1906 йылда сиркәү-мәхәллә мәктәбе, бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — сыуаштар (92 %) йәшәй.
Географик урыны
Ауырғазы йылғаһы буйында урынлашҡан.
Сильныця (йылға)
Сильныця (Сільниця) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Тульчын һәм Тростянец райондары аша көньяҡҡа табан аға. Көньяҡ Бугтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 67 километр. Бассейн майҙаны — 835 км².
Байыҡ (йыр)
Байыҡ йыры — башҡорт халҡының ауыҙ-тел хазинаһы, был көйгә бейеү ҙә һалынған.
Халыҡ йырына әйләнһә лә, уның конкрет авторы ла бар. Ул Айҙар сәсән, ысын исеме Байыҡ Аблаев, башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Баймөхәмәт Байназаров 1734 йылда, башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1710 йылда Себер даруғаһы Мырҙалар улусы Монай ауылында (хәҙерге Башҡортостандың Салауат районы Арҡауыл ауылында), башҡа мәғлүмәттәр буйынса, шул уҡ улустың Мәхмүт ауылында — яҡынса 1815 йылда вафат булған, сәсән. Сәсән исеменең 2‑се өлөшө «айҙар» (хөрмәтле, ихтирамлы) халыҡ тарафынан бирелә.
Тормош һәм көрәш юлы
«Байыҡ Айҙар сәсән» ҡобайырына ярашлы, Байыҡ Айҙарҙың атаһы Байназар тархан булған. Ихтилалдарҙа ҡатнашҡаны өсөн Байыҡ Айҙар, батша карателдәренең эҙәрлекләүҙәренән ҡасып, ҡаҙаҡ далаларында йәшеренеп йәшәй. Тыуған яҡтарына әйләнеп ҡайтҡас, Салауат Юлаев һәм Юлай Аҙналин менән осраша; «Байыҡ сәсәндең Салауат батырға әйткәне» ҡобайыры буйынса, башҡорттарҙы Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—1775) ҡатнашырға саҡыра.
«Байыҡ Айҙар сәсән» ҡобайыры «Байыҡ сәсәндең ҡаҙаҡ аҡыны Бохар менән әйтеше» һәм «Халыҡтың ир‑егеттәрҙе француздарға ҡаршы яуға оҙатҡаны» әйтеш текстарын үҙ эсенә ала.
Йырҙың яҙылыу тарихы
Байыҡ Айҙар 1812 йылғы Ватан һуғышына тыуған илен һаҡларға киткән башҡорт яугирҙарын «Байыҡ сәсәндең ҡайтанан килеп сыҡҡаны, халыҡҡа туғанлыҡты аңлатҡаны» ҡобайыры менән оҙата: Күп йылдар үткән, һыуҙар аҡҡан. Яуҙа ғәйепләнгәндәрҙең аҫылдары аҫылған. Һөргөнгә ебәрелгәндәрҙең ҡайһылары ҡайтышып, тыныс торам тигәндә, тағы ла бер ғауға ҡупҡан. «Француздар яу асҡан, Мәскәүҙе килеп баҫҡан. Батша ҡасҡан» тигән хәбәр таралған. Ил ҡарттары йыйылып, түрә- һәрә һөйләшеп, ат-хат еткән ерҙән саҡырып, илде йыйғандар. Батша фарманын уҡып, кәңәш-төңәш иткән саҡта, ҡәбер төбөнән сыҡҡан кешеләй, башын-күҙен йөн баҫҡан, аҡ һаҡалы биленән ашҡан Байыҡ та йыйынға килгән. Танығандар булғандыр. Берәү бер һүҙ әйтмәгәс, барыһы ла аптырап, Байыҡҡа ҡапланып ҡарағас, Байыҡ былай тигән, ти:
Поска-Шор (Хулга ҡушылдығы)
Поска-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хулга йылғаһының уң ярына тамағынан 97 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Байыҡ (йыр)
Йырҙың яҙылыу тарихы
Байыҡты танып, һүҙен дә ишеткәс, бөтә халыҡ умарта ҡортондай гөжләшеп күтәрелеп киткән.
Поска-Шор (Хулга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Байыҡ (йыр)
«Байыҡ» йырының йөкмәткеһе
Ватан һуғышына үҙенең алмас ҡылысын Урал ташҡайына ҡайрап киткән башҡорт егете, Кутузов армияһында Рәсәйҙе дошмандан азат итеүгә тоғро хеҙмәт итеп, тыуған еренә еңеү менән ҡайта. Әлбиттә, һәләк булғандар ҙа күп була. Ә еңеүселәрҙе халыҡ ҙур шатлыҡ менән ҡаршы ала.
Поска-Шор (Хулга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Байыҡ (йыр)
«Байыҡ» йырының йөкмәткеһе
«Байыҡ» йыры француз яуында еңеп ҡайтҡан арыҫлан кеүек егеттәргә маҡтау итеп сығарылған. Авторҙың исеме менән халыҡ хәтерендә һаҡланған. Был көйгә шундуҡ бейеү ҙә һалғандар, шулай итеп еңеү ҡыуанысын тәбрикләгәндәр.
Иҫкәрмәләр
Башҡорт халыҡ йырҙары
ГУЛАГ-тың Салауат ҡалаһындағы лагерҙары
== Тарихы == 1948 йылдың 30 мартындағы 1001-346-се һанлы СССР-ҙың Министрҙар Советы ҡарарына ярашлы СССР-ҙың Эске эштәр министрлығы тотҡондар өсөн лагерҙарҙы Ишембай тирәһендә ойошторорға тейеш була. 12 мең тотҡондар алып килеүе планлаштырыла, улар 18-се һанлы комбинатты төҙөүгә йәлеп ителәләр.
Салауат ҡалаһының лагерҙар идаралығы түбәнге адрес буйынса урынлашҡан: Башҡорт АССР-ы, Ишембай ҡалаһы, Садовая урамы, 5-се йорт. Лагерҙар ГУЛПС-ҡа — 07.02.1949 йылдан, ГСНС-ҡа — 06.10.1951 йылдан, ГУЛАГ МЮ-ға — 02.04.1953 йылдан буйһона. Лагерҙарҙың литеры — ВН, телеграф коды — «Кама». «ВН» литер билдәһе Хакассия холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерына (ИТЛ) ҡарамағында була, әммә Главнефтегазстрой үтенесе буйынса уның базаһында 18-се һанлы ИТЛ төҙөлөшө ойошторола. 1948 йылдан алып Салауатта ГУЛаг системаһының 5 лагеры урынлаша. Ҡала лагерҙары дөйөм режимлы була. Каторга режимлы лагерҙар Стәрлетамаҡ шихандары аҫтында була (Торатау янында). Унда тотҡондар таш сығарыуҙа эшләйҙәр, кирбес ҡоролоштарында йәшәйҙәр. Эшкә бығауҙа сығалар һәм уларҙы бер ҡасан да сисмәйҙәр. Ялан иҙәндә йоҡлайҙар, көнөнә 400 грамм икмәк һәм тәүлегенә ике мәртәбә ҡайнаған һыу алалар. Вафаттарҙы ошонда уҡ ерләгәндәр, эзбисташты сығарған урындар алыҫ түгел. Зонала ашхана, икмәкхана (пекарня) һәм магазин була. Дөйөм ашханала өс тапҡыр ашатҡандар, бынан тыш түләүле ашхана булған. Лагерҙа киноны даими күрһәтеп торғандар, радио, китапхана эшләгән.
1951 йылда барлығы Салауатта алты лагерь була, тора-бара уларҙың һаны унға етә. Икенсе лагерь янында, хәҙерге һөт заводы яғында, сым кәртә аша 3-сө һанлы ҡатын-ҡыҙҙар лагеры урынлашҡан.
Салауатта дөйөм режимлы лагерҙар Северная, Первомайская, Строителей урамдары районында урынлашҡан. Лагерҙағы тотҡондар өсөн барактар сәнскеле тимер сымлы ҡоймалар менән уратылған була, сымдары юғары көсөргәнешле токка тоташтырылған. Тотҡондар йәшәгән барактар әсирҙәр һәм граждандар, ирҙәр һәм ҡатындар өсөн айырым булған. Кистәрен барактар араһында иҫ китерлек шау-шыу торған — тотҡондар шулай үҙ-ара аралашҡан.
ГУЛаг-тың Салауат лагерҙарында үлем осраҡтары илдәге уртаса үлеүсәнлек күрһәткестәренән юғары булған. Кешеләр төҙөлөштә бәхетһеҙ осраҡтар, үпкә шешеү, гриптан һуң өҙлөгөү арҡаһында үлгәндәр, сөнки уларға эшкә алама кейемдә йөрөгә, насар йылытылған барактарҙа йәшәргә, төҙөлөштәрҙә асыҡ һауала эшләргә тура килгән.
Ҡала халҡы тотҡондарға хәленән килгәнсе ярҙам иткән — эш ваҡытында ашатҡандар, төрмә срогын кәметеү өсөн план үтәлешен өҫтәп яҙғандар.
НКВД-ның хеҙмәткәрҙәре шулай уҡ күп кенә ирекле граждандарға органдар менән хеҙмәттәшлек тәҡдим итәләр. Уларҙы даими һөйләшеүгә саҡырғандар, кем нимә тураһында һөйләй, Совет власы менән ризаһыҙлыҡ белдергәндәр юҡ микән, тип ҡыҙыҡһынғандар. Пленда булғандар, Бөйөк Ватан һуғышы осоронда оккупацияланған ерҙәрҙә йәшәгән йәки уңайһыҙ милләт вәкиле булған — улар даими рәүештә органдарға килеп билдәләнергә мәжбүр булалар. Хеҙмәтсегә отпуск алыу өсөн НКВД органдарынан рөхсәт алыу мотлаҡ булған.
Әсирлеккә эләккән немецтар 1952 йылда ғына сығарыла. 1953 йылда, Сталиндың вафатынан һуң, Салауаттағы лагерҙар ябыла. Тотҡон енәйәтселәр холоҡ төҙәтеү заведениеларына күсерелә. Барактарҙа Салауат ҡалаһы халҡы йәшәй башлай. Иреккә сыҡҡандан һуң ҡайһы бер тотҡондар Салауатта йәшәргә ҡала.
Тотҡондар һаны
ГУЛаг-тың Салауат лагерҙарында тотҡондар һаны даими үҙгәреп торған:
Салауат ҡалаһын төҙөүҙә роле
Салауатта тотҡондар төҙөгән объекттар:
Тотҡондар төҙөлөш объекттарына эшкә сафтар менән барғандар. Эш өсөн уларға эш хаҡы түләнгән. Планды арттырып үтәгән өсөн тотҡонлоҡ срогы кәметелгән.
Тотҡондарҙың эш көнө 10-12 сәғәткә тиклем тәшкил икән. Ҡышҡы ҡаты бурандарҙа эштәр туҡтатылып торған.
Тәртип боҙоуҙар
Салауат лагеҙарынан ҡасыу осраҡтары ла булған. Йыл һайын ике — өс ҡасыу теркәлгән, шул иҫәптән ҡораллы. Бер ҡасҡынды Ташкентта тоталар.
Дүрт тотҡон самосвалды баҫып алып лагерҙан ҡаса. Икеһен тере рәүештә тоталар.
Ҡасҡындарға ҙур ғына өҫтәмә срок биргәндәр. Үҙенә күрә традиция булған — тотолған ҡасҡынды ишек янында, барыһы ла күрһен өсөн, йөҙ түбән лагерға ингән ергә һалғандар.
Ҡыҙыҡлы факттар
Тотҡондарҙың ҡалалағы төҙөлөштәрҙә өлөшө ҙур булыуға ҡарамаҫтан, Салауатта сәйәси ҡорбандарға Мемориал юҡ.
Башҡортостанда Рәсәй Ассоциацияһы законһыҙ сәйәси репрессиялар ҡорбандарының төбәк ойошмаһы булдырылған
Казанцев Юрий Васильевич
Казанцев Юрий Васильевич (7 декабрь 1935 йыл — 25 март 2011 йыл) — ғалим-геолог-нефтсе, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), геология-минералогия фәндәре докторы (1983). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983).
Биографияһы
Юрий Васильевич Казанцев 1935 йылдың 7 декабрендә Башҡорт АССР-ының хәҙерге Мәләүез ҡалаһында тыуған.
1959 йылда Криворог тау тоҡомдары институтын тамамлай һәм артабан Красноярск геология идаралығының геология- күсермә эштәре алыу партияһының начальнигы (1959—1965), «Башнефть» берекмәһенең Стәрлетамаҡ геология-эҙләнеүҙәр контораһының баш геологы (1965—1975), лаборатория мөдире (1975—2006), Рәсәй фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге Геология институтының төп ғилми хеҙмәткәре (2006) булып эшләй.
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Ер тураһында фәндәрҙең бүлеге (секторы) буйынса ағза-корреспонденты (1995).
Ғалим шулай уҡ бөгөмдәрҙең фронталь өлөштәрендә мәғдән һәм нефть ятҡылыҡтарын урынлаштырып Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының геологик һәм тектоник карталарын төҙөй; Магнитогорск мегасинклинорийы тектоникаһының синформ стилен билдәләй һәм нефть-газлы өлкәләрҙәге тоҙло тектониканың барлыҡҡа килеү механизмын яңыса аңлата. Ул тәүгеләрҙән булып нефть һәм газ ятҡылыҡтарының юлдашы — ләм вулкандарының барлыҡҡа килеүенең һәм эшмәкәрлегенең яңы моделен тәҡдим итә.
Хеҙмәттәре
''Казанцев Ю. В.'' — автор более 250 научных работ, в том числе 15 монографий.
Переиска
Переиска — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының һул ярына тамағынан 254 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Күҫәләр көкөртлө һыу сығанаҡтары
Күҫәләр көкөртлө һыу ) сығанаҡтары — Башҡортостандың Салауат районындағы тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965 йылдан).
Күҫәләр урғылыусы минераль һыу сығанаҡтары Ҡутҡантау төркөмөнә инә. Дебиты (л/с): беренсе төркөмдә — 0,5 — 2,0, бөтәһе бергә 60-ҡа тиклем. Асы сығанағында — 10-12. Икенсе төркөмдә 0,7 — 2,0. Бөтәһе бергә 20-23. Һыуҙа (мг/л) натрий (130), кальций (124), магний (44) катиондары, сульфат (243), гидрокарбонат (229), хлорид (227) иондары бар. Беренсе төркөм һәм Асы сығанағы аҙ минераллы (0,6 — 0,9), гидрокарбонат-сульфат—хлоридлы, гидрокарбонат—хлорид-магний-натрий-кальцийлы. Микроэлемент миҡдары (мг/л): бром 0, 42 — 0,99, бор 0, 05 — 0,40, фтор — 0,01 — 1,0, йод — 0,004 − 0,025. Газ составы буйынса кислородлы һәм көкөртлө-водородлы. Беренсе төркөм һыуының температураһы — 8,5 — 18. Асы сығанағы: 20 — 21 (Башҡортостан Республикаһында иң йылы сығанаҡ). Икенсе төркөм сығанаҡтары аҙ минераллы, яҡынса 1 м/г, гидрокарбонат-натрий-кальцийлы, радонлы, составында гелий бар. Газ составы буйынса көкөртлө-водородлы, температураһы 9, 5 — 17, 8. Сығанаҡтар фәнни һәм һауыҡтырыу әһәмиәтенә эйә Domain admmaloyaz.ru maybe for sale (недоступная ссылка с 06-12-2016 (166 дня))
Салауат районының 2-се Иҙелбай һәм Күҫәләр ауылдары араһында Йүрүҙән йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Минераль һыу сығанаҡтарының беренсе (төп) төркөмө — Күҫәләр ауылынан көнбайышҡа табан 1,5 километрҙе. Йылғанан 25 м алыҫлыҡта тәбиғи һыу өҫкә сыға; унан көнбайышҡа табан 650 м алыҫлыҡта — Асы сығанағы урынлашҡан (упҡындың диаметры 4,5 м, тәрәнлеге — 10 м), төбөндәге минераль ләмдәрҙең ҡалынлығы 1 м. Күҫәләр ауылы эргәһендә, йылғаның туғай өҫтө киртләсендә, 2-се (скважиналы) төркөм һыу сығанаҡтары урынлашҡан. Күҫәләр көкөртлө һыу сығанаҡтары тирә-яғындағы ландшафт ҡатнаш урмандарҙан һәм ҡоро болондарҙан тора.
Ғарифуллина Аида Эмиль ҡыҙы
Ғарифуллина Аида Эмиль ҡыҙы (30 сентябрь 1987 йыл) — татар опера һәм эстрада йырсыһы. Татарстандың атҡаҙанған артисы (2013).
Биографияһы
Аида Эмиль ҡыҙы Ғарифуллина 1987 йылдың 30 сентябрендә Ҡазан ҡалаһында тыуған.
2012 йылдың йәйендә Европаның иң ҙур сәхнәһендә — "Arena di Verona"ла (Италия), декабрҙә беренсе тапҡыр Мария Театрында (Санкт-Петербург) «Женитьба Фигаро» спектаклендә сығыш яһай, Лондонда Йәйге Олимпия уйындарында Рәсәй Йортон асыу тантанаһында ҡатнаша, Евровидениела сығыш яһау өсөн һайлау ярышында ҡатнаша, «Голубой Огонек», «Песня года», «Песенка года», «Новая Волна» кеүек телевизион йыр шоуҙарында ҡатнаша.
Аида Ғарифуллина бөтә донъяға танылған опера йырсылары Алессандро Сафина, Майкл Болтон, Андреа Бочелли, Илдар Абдразаҡов менән сығыш яһай, шулай уҡ Рәсәй эстрадаһы йырсылары Дима Билан, Филипп Киркоров, Тимати менән йырлай.
2013 йылдың авгусында Ғарифуллина «Арена ди Верона» сәхнәһендә үткән «Опералия-2013» конкурсында ҡатнаша. Аида «Опералия-2013» халыҡ-ара опера йырсылары конкурсының беренсе премияһын яулай. Конкурста ул Нанетта («Фальстаф»), Снегурочка («Снегурочка»), Сюзанна («Свадьба Фигаро»), Джульетта («Монтекки и Капулетти» Беллини) арияларын башҡара. "Опералия"ла еңгәндән һуң, Пекинда Пласидо Доминго менән бергә йырлай. Валерий Гергиев Аиданы Мария Театрына саҡыра.
Аида Ғарифуллина 2013 йылда Ҡаҙанда үткән Йәйге Универсиада илсеһе була. Әле Ҡазанда йәшәй. Аида Ғарифуллинаның репертуары татар, рус, инглиз, француз, итальян телдәрендәге әҫәрҙәрҙән тора.
2015 йылда Европаның төп Вена балында ҡатнаша.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ғарипова Рәйлә Мөхәмәтхан ҡыҙы
Сафа йырыны йылғаһы
Сафа йырынындағы исемһеҙ йылға (Безымянная река в овраге Сафин) — Рәсәй Ырымбур өлкәһе Александровка районы биләмәләрендә аға. Туҡ йылғаһыныңһул ярына тамағынан 230 км өҫтәрәк Канчерово тимер юлы станцияһы ауылында ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы — Сорочинск һыуһаҡлағысынан Елшән ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем,. Йылға бассейны — Волга йылғаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ким Нелли Владимировна
Нелли Ким Владимировна (, Шураб, Тажик ССР-ы) — СССР гимнасткаһы, биш тапҡыр олимпиада уйындары чемпионы, биш тапҡыр донъя чемпионы, ике тапҡыр СССР чемпионы һәм күп тапҡыр Европа чемпионы. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1976). Халыҡ-ара гимнастика федерацияһының ҡатын-ҡыҙҙар техник комитеты президенты.
Биографияһы һәм спорт ҡаҙаныштары
Нелли Владимировна Ким  1957 йылдың  29 июлендә  Шурабта тыуған (Тажик ССР-ы). Атаһы Владимир Ким — Сахалин  корейы, ә әсәһе Әлфиә Сафина — татар. Нелли тыуғандан һуң ғаилә Ҡаҙағстандың көньяғына, Шымкентҡа күсенә,  унда ата-әсәһе  әле лә йәшәй. Чимкентта Нелли 10 йәшенән балалар һәм үҫмерҙәр  спорт мәктәбендә тренер Владимир Байденда  шөғөлләнә башлай,  бер аҙҙан үҙен Ҡаҙағстанда һәм тиҙҙән  бөтә союзда, һуңғараҡ донъя аренаһында иң көслө  гимнаст итеп күрһәтә.
Ким 1970 йылдар дауамында донъяның иң яҡшы гимнасы була, шул уҡ ваҡытта ул  бындай ярыштарҙа Надя Команечи, Людмила Турищева һәм Ольга Корбут  кеүек лайыҡлы гимнастика  йондоҙҙары менән көнәркәшлек итә. 1975 йылда ирекле күнегеүҙәрҙә Европа чемпионы  һәм Ольга Корбут менән бергә  СССР халыҡтары спартакиадаһында абсолют чемпион була. Ә өс йылдан һуң Монреалда олимпия чемпионы була (1976). 1977 йылдың декабрендә белорус гимнасы Владимир Ачасовҡа күсеп кейәүгә сыға һәм  Минск ҡалаһына күсеп килә. Уның тренеры  Николай Милигулонан күнекмәләр ала һәм   Белорус ССР-ы өсөн сығыш яһай башлай. 1979 йылда донъяның абсолют чемпионы була, ә 1980 йылда Мәскәү олимпиада Олимпия чемпионы була.
Ким — Олимпия уйындары тарихында ирекле күнегеүҙәр һәм терәк һикереү өсөн 10 максималь балл баһа алыусы   беренсе гимнаст.
1980 йылда карьераһы тамамланыу менән Нелли Ким  спорт гимнастикаһы буйынса оҙаҡ ваҡыт төрлө милли  йыйылма командаларға күнекмә бирә  (Корея Республикаһы, Италия, Белоруссия), эре халыҡ-ара арбитр һәм һәм бөтә ҙур ярыштарҙа — Олимпия уйындарында, донъя һәм Европа чемпионатында баһалаусы була.
1996 йылдан —Халыҡ-ара гимнастика федерацияһы ағзаһы. 2004 йылдың октябрендә Халыҡ-ара гимнастика федерацияһы конгресында Нелли Ким  Халыҡ-ара гимнастика федерацияһы ҡатын-ҡыҙҙар техник комитетның  президенты итеп һайлана һәм спорт гимнастикаһында баһалауҙың яңы система  индереү инициаторҙарының береһе була.
Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1976, 1980) менән бүләкләнгән. Беларусь Республикаһының атҡаҙанған тренеры.
Нелли Ким 1999 йылда Американың Оклахома-Сити  ҡалаһында урынлашҡан гимнастиканың  Халыҡ-ара Дан залына индерелә.
Икенсе ире менән айырылышҡандан һуң, совет велоуҙышсыһы Валерий Мовчанға кейәүгә сыға,  АҠШ-та Миннеаполиста йәшәй. Ҡыҙы, шулай уҡ Нелли, Чикаго университетын тамамлаған.
Билдәле Канада-Португалия йырсыһы Нелли Фуртадо Ким (1978) Нелли Ким хөрмәтенә аталған. Монералдә 1976 йылғы Олимпиадала Кимдың сығышы уның ата-әсәһенә көслө йоғонто яһай, һәм улар ҡыҙҙарын Нелли тип атарға ҡарар итә
Белеме
2010 йылдан ситтән П. Ф. Ле́сгафт исемендәге милли дәүләт физик культура, спорт һәм сәләмәтлек университетының аспирантураһына инә (гимнастика теорияһы һәм методикаһы). 2011 йылда педагогия фәндәре кандидаты дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Подготовка высококвалифицированных судей по спортивной гимнастике» диссертация яҡлай.
Фригия
Фри́гия (Φρυγία, Phrygia, төр. Frigya ) — Кесе Азияның көнбайышында эске тарихи өлкә һәм гректарға тәүге билдәле булған «паназиат» державаларының береһе — ҡеүәтле батшалыҡ. Баш ҡалаһы — башта Келены ҡалаһы, ә сама менән б. э. т. X быуаттан — Гордион.
Исеме
«Фригия» атамаһы бриг йәки фригийлылар— б. э. т. 1200 йылдар тирәһендә көньяҡ Балҡан территорияһынан бында күсеп килгән халыҡ исеменән. Фригияның бер өлөшө Ликаония һәм Галатияға ҡушылғандан һуң, Бөйөк Фригия тигәндә (уның биләмә сиктәре бер ни тиклем үҙгәргән) Кария, Лидия, Мизия, Вифиния, Галатия, Ликаония һәм Писидия уратып алған өлкәне күҙ уңында тотҡандар. Кесе йәки Геллеспонт, йәки Епиктет Фригияһы тип Геллеспонт һәм Препонтиданан көньяҡҡараҡ ятҡан яр буйы һыҙаты аталған. Фригияның тағы ла ике исеме: төп ҡалалары Тирий һәм Филомелия менән «Таулы Фригия», һәм баш ҡала Писидий Антиохияһы менән «Писидий Фригияһы» булған. Византия империяһында Беренсе Фригия һәм Икенсе Фригия атамалары булған. Фемаларға бүлгән саҡта «Фригия» исеме юҡҡа сыға, һәм ул Опсикий һәм Анатолик фемалары составына инә. Кесе Азияның көнбайыш яртыһына күсенеп ултырғандан һуң, фригий ҡәбиләләре айырым дәүләт барлыҡҡа килтерә. Беҙҙең көнгә тиклем ике фригий батшаһы: Мидас һәм Гордий тураһында мәғлүмәт һаҡланған.
Географияһы
Фригияла Сангарий йылғаһы сығанағы (Афьонкараһисар) башланған. Геллеспонт Фригияһы топонимы төбәктең төньяҡ-көнбайыш сиге Геллеспонт (Дарданелл боғаҙы) булыуына күрһәтә, һәм был фригийлыларҙың Троя һуғышында ҡатнашыу факты менән дәлилләнә. Көньяҡтан Тавр тауҙарындағы Писидия (Писидий Антиохияһы) менән сиктәш. Фригияның көнсығыш сиге Галис йылғаһында була, әммә сәскә атҡан осоронда фригийлылар власы Ассирияға тиклем таралған. Көньяҡ-көнбайыштан Эгей яр буйы (Лидия, Иония, Кария) илдәренән Фригияны Герм йылғаһы айыра. Страбон, Галатия галаттар урынлашҡан Фригия ерҙәренән барлыҡҡа килгән, тип фаразлаған. Фригияға шулай уҡ Меандр йылғаһының башы ла ҡараған. Өлкәнең урман менән ҡапланғанлығы тураһында аныҡ мәғлүмәт билдәһеҙ, әммә борон урман массивтарының дәрәжәһен күрһәтергә тырышыу була. Хәҙер генә төп урман массивтары тауҙарҙа урынлашыуын фаразларға мөмкин, шул уҡ ваҡытта тигеҙлектәр, һис шикһеҙ, классик дәүерҙә үк урманһыҙ булған.
Фригийлыларҙың килеүе
Һинд-европалы фригий халҡының башы асыҡ түгел — моғайын, Анатолияның төньяҡ-көнбайыш өлөшөнә Балҡандан (Македония йәки Фракия территорияһынан) килгәндер. Антик мифтарға ярашлы, фригийлылар Трояға гректар менән һуғышырға ярҙам иткән. Шулай, Геродот хәбәр иткәнсә, фригийлылар Македониянан Троя һуғышы ваҡытында Кесе Азияға күсенгән булырға тейеш. Шулай уҡ хәҙерге заман ғалимдары фригийлыларҙың тәүге тыуған иле Көньяҡ-Көнсығыш Европала булғандыр, тип фаразлай. Ҡайһы берҙәре хет сығанаҡтарынан алынған Арцава батшалығы ярсыҡтары Ассува йәки Хапаллак конфедерациялары кеүек географик объекттар менән тиңләштерә. Башҡалары Иосиф Флавий Фригияны тәүрат Фогармаһы тип популярлаштырған классик традицияға күрһәтә, үҙ сиратында, был атама яңғырашы буйынса анатолий ҡалаһы Тегараманы хәтерләтә.
Киң таралған фекер буйынса, Фригий батшалығына б. э. т. тиклем 2 мең йыллыҡта нигеҙ һалына һәм ул Хет батшалығын ҡолатыуҙа әһәмиәтле роль уйнай. Шулай итеп, фригийлылар Кесе Азияға Хет батшалығын ҡыйратҡан "диңгеҙ халыҡтары"ның яуы составында яҡынса б. э. т. 1200 йылда килеүҙәре мөмкин. Әммә хәҙер күп ғалимдар был миграцияны империя ҡыйралышынан һуң ике-өс быуат һуңыраҡ булғандыр, тип фаразлай. Бында, Фригийлылар ассирия (һәм шулай уҡ урату һәм боронғо йәһүд) сығанаҡтарында фригийлылар менән асылда көнбайыш мушктарҙы бутауға алып килгән «мушкиҙәр» тип телгә алына.
Йыл Б. э. т. XII быуат аҙағынан Үрге Евфрат районында «мушкиҙәрҙең» хәрәкәтен туҡтатҡан Ассирия уларҙың төп дошманына әүерелә. Б. э. т. VIII быуат аҙағында фригийлылар Европанан күсеп килгән вифиндар һәм мисийлылар менән дошманлаша.
Фригияның сәскә атыуы
Б. э. т. VIII быуатта Фригия биләмәләр баҫып алыуҙың экспансия сигенә етә, шул уҡ ваҡытта беренсе фригий яҙыуҙары барлыҡҡа килә. Фригийлылар үҙҙәренең тәүге ерҙәренең сигенә сығыуын, Галис йылғаһы бөгөлөшөнөң көньяҡ нөктәһендә табылған үҙен «Көнсығыш һәм Көнбайыш батша»һы тип нарыҡлаусы Гордий I-нең лувий телендә иероглиф яҙыуы аныҡлай. Фригий сиктәре көньяҡ-көнсығышта Ассирияға һәм төньяҡ-көнсығышта Урарту ға килеп терәлә.
Гордийҙан тыш, фригий батшаларының киң таралған исеме, грек сығанаҡтарында яңғырағанса, Мидас (ассирийлыларса — «Мит(т)а, мушкиҙәр батшаһы») була. Боронғо мифологик традицияһы Мидасты Гордийҙың һәм бер бер тейеүҙә бар нәмәне алтынға әйләндереүсе Кибела алиһәнең улы тип иҫәпләй. Был сюжетта хет осоронан һуң, Лидияның бәләкәй генә Пактол йылғаһында бай алтын ятҡылыҡтарына эйә булыуы сәбәпле, Фригия байлығының йылдам үҫеше сағылған.
Саргон II осоронда Ассирия ҡеүәте күтәрелеүе Мидасты, Урарту батшаһы Руса I-не һәм Төньяҡ Сүриәнең һәм Таврҙың Каркемиш һымаҡ һуңғы бойондороҡһоҙ ҡала-дәүләттәрен ассирияға ҡаршы тороу союзын эҙләргә мәжбүр итә. Б. э. т. 718—717 йылдарҙа Мидас фригий отрядтарын Урта диңгеҙгә ебәрә, әммә уларҙы ассирийлылар еңелеүгә дусар итә, шулай уҡ Фригияла яңы дошман — евразия далаларынан һөжүм итеүсе киммерийсылар барлыҡҡа килә. Митаны телгә алған б. э. т. 709 йылғы ассирия яҙмаһы, был мәлгә Фригия һәм Ассирия араһында тыныслыҡ урынлаштырылған тип уйларға нигеҙ бирә.