cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дунай кенәзлегендәге 1848 йылғы революция
Тарих башы
Дунай кенәзлеге булған Валахия һәм Молдавия XVI быуатта уҡ  Асман империяһының Вассал дәүләте һанала. Ә улар үҙҙәренең дәүләтселеген һаҡлап ҡалалар, ләкин уларҙың суверенитеты сикләнгән була. Оҙаҡ йылдар дауамында кенәзлектәге милли идея асман иҙеүенән ҡотолоуға йүнәлтелә. . Валахия һәм Молдавияла XIX быуат баштарында ҡатмарлы ситуация барлыҡҡа килә. Йыл һайын Портта ҙур күләмдә, ҡайһы саҡ көс еткеһеҙ, яһаҡ түләнә. Элек боярҙар тарафынан һайланған кенәзлек Господары солтандың ҡуйылған кешеһенә әйләнә. Солтан уларҙы тәғәйенләү һәм бушатыу хоҡуғына эйә була. Господарь һайлау процесы төрөктәр өсөн бик тә уңайлы иҫәпләнә: урынға дәғүә иткән кеше, үҙенең ҡаршы тороусыһын еңеү өсөн, солтанға билдәле бер күләмдә аҡса түләй. Претенденттар күп булғанлыҡтан, уларҙың ҡайһыныһы күберәк түләй, шул еңгән. Идара итеү мөҙҙәте алдан билдәләнмәй, шуға күрә күпмелер ваҡыттан һуң, был урын тағы ла «вакантлы» тип иғлан ителә. Һәр господарь, власта оҙаҡ ултырмаҫын белеп,  ил эсендәге һалымдарҙы тағы ла арттыра. Был һалымдарҙың бер өлөшө господарь кеҫәһенә төшһә, ә икенсе өлөшө солтанға бурысын ҡаплауға китә. Кенәзлектең һәр тарафында төрөктәр яңы ҡәлғәләр төҙөйҙәр йәки булғанын үҙгәртеп ҡоралар, бының менән улар халыҡты үҙҙәренә буйһондороп тоталар. Кенәзлек биләмәләрендә йыш ҡына Асман империяһы һәм башҡа дәүләттәр араһында һуғыш сығып тора. Шул уҡ ваҡытта, XVIII быуатта  Асман империяһының хәле насарая, ә  иҡтисады менән бәйле  Дунай кенәзлеге иҡтисадында күтәрелеш башлана. Бөтә был факторҙар кенәзлектәргә һәм унда йәшәүсе халытарға кире йоғонто яһай.
Адрианополь тыныслыҡ килешеүенә (1829) ҡул ҡуйғандан һуң,  ситуация ҡырҡа үҙгәрә. Дунай кенәзлектәре бойондороҡһоҙ дәүләт булара, де-факто таныла һәм Рәсәй яҡлауы аҫтына эләгә, ә Төркиә был дәүләттәрҙең эске эштәренә ҡыҫылыу хоҡуғын юғалта. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа Валахия һәм  Молдавияла администрацияны  генерал Киселёв  Павел Дмитриевич етәкләй. . Ул етәкләгән осорҙа кенәзлектә иҡтисад көслө үҫеш ала, сәйәси һәм мәҙәни күтәрелеш күҙәтелә. Шулай уҡ реформалар  ҙа үткәрелә:  эске таможня үҙ көсөнән сығарыла, сауҙа иреклеге индерелә, крәҫтиән йөкләмәһе регламентлана, медицина һәм санитар хеҙмәттәре булдырыла. Дунай буйындағы Асман империяһы сигендә хеҙмәттә булғандарға карантин индерелә.
Эре реформалар, милли берҙәмлек идеяһы
Мәҙәниәттә лә етди үҙгәрештәр күҙәтелә. Румын телен популярлаштырыу башлана. Шул йылдарҙа Румын алфавитын ҡулланып яҙылған тәүге гәзиттәр сыға башлай : «Албина ромыняскэ» һәм «Курьерул ромынеск». Уларҙың тәүге һандарында кенәзлекте төрөк иҙеүенән ҡотҡарған Рәсәй данлана. Шуның менән бер мәлдә, туған телдә белем биреүсе мәктәптәр һаны арта (элек белем усаҡтарында уҡытыу грек телендә алып барылған була). Яссыла һәм кенәзлектең баш ҡалаһы Бухарестта беренсе академиялар асыла. Әммә кенәзлек элеккесә де–юре Асман империяһының хакимлығы аҫтында ҡала, һәм уның үҙаллығы сикләнгән була. Йәштәр, белем алыу өсөн, беренсе тапҡыр сит илдәргә сыға башлай. Улар  Париж, Гейдельберг, Берлин  һ.б. Европа ҡалаларың абруйлы университеттарына ынтылалар. Бер үк ваҡытта кенәзлек менән Трансильвания араһындағы бәйләнештәр ҙә көсәйә. Уларҙы берләштереүсе фактор булып уртаҡ тарих, тел һәм дин уртаҡлығы тора. 1830 йылдарҙа уҡ Дунай кенәзлектәрендә һәм Трансильванияла йәшәүселәр үҙҙәрен «валахиҙар», «молдавандар», «трансильвандар»  һәм «банаттар», тип түгел, ә  «румындар» исеме аҫтында йөрөтә башлай. Был осорҙа кириллицаны латиницаға алмаштырырға маташыусы үҙҙәрен «латинизаторҙар» тип атап йөрөүселәрҙең эшмәкәрлеге әүҙемләшә. Хатта словян һәм грек сығышлы һүҙҙәрҙе ҡулланыуҙы тыйыуға тиклем барып еткән осраҡтар була. Һуңғараҡ Алеку Руссо  был яңылыҡтар һәм үҙгәртеүҙәр тураһында былай тип яҙа: «'' 1835 йылдан алып 1851 йылға тиклемге ун алты йыл эсендә  Молдавия  үҙенең элекке тарихындағы биш йөҙ йыллыҡтан күберәкте кисерә… ата-әсәләрҙең ҡараштары һәм уй-ниәттәре  – Көнсығышҡа, беҙҙеке – Көнбайышҡа, башҡалаҙыҡы – ер һәм күккә йүнәлтелгән була. ''».
Кенәзлектәрҙә Органик регламент индерелә, уның ярҙамында господарҙарҙың абсолют монархияһы сикләнә. Ике кенәзлектә лә Адунаря Обштяскэ парламент булдырыла. Генерал П. Д. Киселёв, үҙе үткәргән реформалар арҡаһында,  крәҫтиәндәрҙең хәлен яҡшыртыуға һәм  Дунай кенәзлектәрен артабан үҫтереүгә өлгәшә.
Әммә 1834 йылда П. Д. Киселёв, төрөк солтаны Мәхмүд II ике яңы господарь: Михаил Стурдзаны Молдавияға һәм Александр II Гиканы Валахияға  ҡуйғанлыҡтан, кенәзлек идарасыһын вазифаһын юғалта. Уларҙың бер йыл идара иткән ваҡыты эсендә илдә түрәләрҙең баш-баштаҡлығы һәм ришәүәтлек арта. Дәүләт аппаратының ҙур өлөшө коррумпирланған була, хатта господарҙар ҙа бынан ситтә ҡалмай. Кризис көсәйеү менән боярҙарҙың һәм түрәләрҙең баш-баштаҡлығы ла арта, Адунаря Обштяскэ кенәзлектәренең икеһендә лә, господарҙар йоғонтоһона эләккәнлектән, бер ни ҙә эшләй алмайҙар. Ил дә бөлгөнлөк хәленә төшә. Бындай шарттарҙа элееке тәртиптәрҙе яңыртырға теләмәгән оппозиция барлыҡҡа килә.
Оппозицион ойошмалар
Илдең сәйәси үҫешендә халыҡтың бик әҙ генә проценты – интеллигенция ғына ҡатнаша. Господарҙар һәм боярҙар үҙҙәренң байыуы тураһында ғына уйлайҙар, ә халыҡтың башҡа ҡатламдарының властҡа үтергә мөмкинлектәре булмай. Оппозиция төрлө түңәрәктәр ойоштора, улар үҙ алдына бояр һәм господарҙарҙың власын сикләүҙән алып Дунай кенәзлектәрен берләштереү һәм бөтәһенең дә ҡануниәт алдында тигеҙ хоҡуҡлы булыуына тиклемге маҡсаттар ҡуя.
1840 йылдар башына милли берҙәмлек, тигеҙлек һәм азатлыҡ идеяһы тулыһынса әҙер иҫәпләнә. В оппозицион түңәрәктәр үҙ эшмәкәрлеген туҡтата. Уларға алмашҡа йәштәр ойошмалары барлыҡҡа килә. Уларҙың башында Көнбайышта уҡып ҡайтҡан йәштәр тора. Революцион көстәрҙе, 1843 йылдың февралендә   өс үҙәк булдырыла: 1843 йылда төҙөлгөн  «Фрэцие»  (үҙәге Бухареста), 1845 йылда барлыҡҡа килтерегән  (үҙәге Парижда) «Париждағы румын студенттары йәмғиәте», һәм 1846 йылда нигеҙләнгән «Асоциацие патриотикэ»  (үҙәге  Васлуйҙа) Джувара,  330—331 б. . 1846 йылдың көҙөндә Валахия полицияһы «Асоциацие патриотикэ» эҙенә төшә. Ойошманың сере асыла һәм ул тарҡатыла, уның бик күп ағзалары сит илгә ҡаса. Һәм был революция барышына кире йоғонто яһай.
«Фрэцие» ойошмаһы (девиз — «Ғәҙеллек һәм туғанлыҡ») мәҙәни-ағартыу әҙәби түңәрәге исеме аҫтында йәшертен эшләп килә. Уның ағзалары урындағы халыҡты грамотаға өйрәтеү һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары менән танышыу һылтаныуы аҫтында Дунай кенәзлектәре буйлап эш итәләр. Ойошма программаһында Органик регламентты һәм крепостной правоны алып ташлау, боярҙарҙың өҫтөнлөгөн, төрөк хакимлығы аҫтындағы кенәзлектәрҙең  автономияларын сикләү, Рәсәй империяһы сюзеренитетынан ҡотолау һәм буржуаз-демократик үҙгәртеүҙәр үткәреү кеүек пункттар ҡаралған була. . Ойошманың рәсми үҙәге булып Бухарест һаналһа ла, уның бөтә ағзалары ла эҙәрлекләүҙәрҙән ҡасып, Парижға китә. Тиҙҙән студенттар йәмғиәтенә төрлө йәштәге һәм төрлө сәйәси ҡарашлы кешеләр килә башлай. Башында боярҙарҙан торған түрәләрҙе властан алып һәм ҡалыплашҡан феодаль тәртипте юҡҡа сығарыу һәм Дунай кенәзлектәрен берҙәм дәүләткә ойоштороу теләге уларҙы берләштерә. Ләкин ойошмала фекер ҡапма-ҡаршылығы ла килеп тыуа: либералдар киләсәктә конституцион монархия, ә радикалдар — республика дәүләтселеге төҙөргә уйлай. Либерал Ион Гика молдава господары Михаил Стурдзаға тәхетенә ултырырға һәм берҙәм румын дәүләтен төҙөргә тигән тәҡдим менән бара. Стурдзе тәҡдимдән баш тарта. . Шулай ҙа радикалдар һәм либералдар консенсус  таба, әммә берҙәм программа барыбер төҙөлмәйенсә ҡала.
Ойошманың ике өлөшө араһындағы бөтә аңлашылмаусанлыҡтар бөтөрөлә, Парижда Франциялағы 1848 йылғы февраль революцияһы башлана. Румын студент-эмигранттары француздар менән бергә урам алыштарында ҡатнаша хатта королдеңТюильри һарайын алыуҙа ярҙам итәләр. Яҙ башында Дунай кенәзлектәренән килгән  эмигранттар Парижда ҡорға йыйылалар, унда Молдавия һәм Валахияла буласаҡ революция мәсьәләләре тикшерелә. Был ҡорҙа ҡатнашыусылар Францияның яңы эске эштәр министрына эштәрендә ярҙам һорап мәоәжәғәт итә. Министр ни ҙә булһа эшләүҙән тыйылып тора, Рәсәй илсеһе менән әңгәмәлә Францияның румын революционерҙарына ярҙам итеүен инҡар итә.
Молдавиялағы революцияның еңелеүе
1847 йылда Молдавия кенәзлектәрендә ике ҙур бәлә-ҡаза була: көслө ҡоролоҡ һәм илде ҡара сиңерткә баҫа. Бөтә уңыш юғала. Боярҙарға ҡаршы крәҫтиәндәрҙең локаль болалары башлана, иген  менән сауҙа итеүселәр тауарҙар етешмәүе һәм  Европалағы  иҡтисади кризис менән риза булмайҙар. Ваҡ һәм урта боярҙар килеп тыуған ситуацияла идара итеү вазифаһынан ситләштереләләр, һәм шуға ла улар «бөйөк» бояр һәм  господарҙың баш-баштаҡлығына ҡаршы булалар. Был ваҡытҡа илдә бөтә ерҙә коррупция һәм ҡаҙнанан уғрылығының сәскә атыуы менән тулыһынса риза булмау күренештәре күҙәтелә.
Франциялағы был ваҡиғаларҙан һуң Валахия һәм Молдавия эмигранттары тыуған иленә әйләнеп ҡайта башлай. Молдавия господары уларҙы сик аша үткәрмәҫкә ҡуша, шуға 1848 йылдың 27 мартында Яссының «Петербург» ҡунаҡханаһындағы ҡор улар ҡатнашлығынан тыш үтә. Ҡорҙа төрлө ҡатлам кешеләре ҡатнаша: боярҙарҙан алып кәсепселәргә тиклем бөтәһе 1 000 кеше. Ҡорҙа шулай уҡ «Петиция-прокламация» төҙөлә һәм Василе Александри етәкселегендәге комитет булдырыла, ул прокламацияны господарға тапшырырға тейеш була. Документ Органик регламентты тоторға һәм законды боҙмаҫҡа саҡыра, бынан ары цензураны, тән язаларын, эҙәрлекләүҙәрҙе бөтөрөү, шәхес иркенә гарантия индереүҙе һәм хөкүмәттең яуаплылығын арттырыуҙы, мәктәптәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙы һәм милли гвардия булдырыуҙы, сәйәси тотҡондарҙы азат итеүҙе, крәҫтиәндәрҙең хәлен яҡшыртыуҙы күҙ уңында тота. Бөтәһе 35 пункт. «Петиция-прокламация», беренсе сиратта, буржуаз-демократик үҙгәрештәр үткәреү юлы менән господарҙың баш-баштаҡлығына ҡаршы йүнәлтелгән була. Уның сикләнгәнлеге, кенәзлеккә урыҫ ғәскәрҙәренең баҫып инең ҡурҡынысы янағанын аңлата. Михаил Стурдза, петиция тапшырылғандан һуң, көтөлмәгәнлектән һәм ҡаушауҙан 33 пунктты ҡабул итә, әммә тиҙҙән үҙен ҡулға ала һәм шунда уҡ күпләп һаҡ аҫтына алыуҙар башлана. Ул арала ҡорҙа ҡатнашыусылар «Петербург» ҡунуҡханаһы янында баррикада төҙөйҙәр, полиция хеҙмәткәрҙәренә уны штурм менән алырға тура килә. Бер кем дә һәләк булмай. Революционерҙарҙың күбеһе - шул урында уҡ, ҡайһы берҙәре – үҙ өйҙәрендә ҡулға алына, әммә бер өлөшө ҡасып китеп өлгөрә. Шул уҡ кисте Струдзе ҡалала йәшәүселәргә ҡайтан тәртип урынлаштырылыуын иғлан итә. Господарь һәм юғары урын биләгән түрәләрҙең Яссыла үткән съезға мөнәсәбәте халыҡта, беренсе сиратта, крәҫтиәндәрҙә, кире ҡараш тыуҙыра. Струдзе популярлығын һәм халыҡтың ышанысын юғалта. .
Рәсәй һәм Асман империялары был ваҡиғаларҙы тыныс ҡына күҙәтә алмай, шуға күрә  Яссыға үҙҙәренең  вәкилдәре булған комиссарҙары Рәсәйҙән - Дюгамель Александр Осипович, Төркиәнән Тәлғәт әфәнде ебәрелә. Май айында Молдавия господары Рәсәй императорына үҙ дәүләтенә ғәскәр индереүен һорап мөрәжәғәт итә. Әммә  Николай I был үтенесте үтәргә теләмәй. Уның урынына, июнь айында  команда башлығы исеменән, урыҫ армияһының береһендәге Герценцвейг Молдавия – Рәсәй сиген үтеүҙе һорай,  Дюгамель быны үҙе башҡара. 12 000 урыҫ һалдаты Император тарафынан рөхсәт булмаһа ла, Молдавия кенәзлегенә баҫып инә һәм крәҫтиәндәрҙең бөтә болаларын баҫтыра. Николай I, бөтә Европа буйынса Герценцвейг армияһы  сығыштары арҡаһында протестар башланырына борсолғанлыҡтан,   бындай баш-баштаҡлыҡ менән ҡәнәғәт  булмай. Ул арала, Герценвейг император ихтыярын боҙҙом тип, үҙ-үҙенә ҡул һала. Ғәскәрҙәре кире ҡайтырға бойороҡ ала, был турала Николай I ошолай тип билдәлә: «Бәхеткә, беҙҙең ғәскәрҙәр,  әгәр ҙә төрөктәр үҙҙәре был турала һорамаһа йәки үҙҙәре  уны аша үтмәһә, Прут йылғаһын үтмәне һәм, бик тә  кәрәк булмаһа, һис ҡасан да үтмәҫтәр».
Шулай ҙа йәй аҙағына урыҫ ғәскәрҙәре Молдавияны баҫып ала һәм Венгрия менән Трансильвания сиктәрен ябып ҡуя. Молдавия кенәзлектәрендәге 1848 йылғы революция шулай тамамлана. Күп кенә сәйәсмәндәр һәм революционерҙар сит илгә ҡасып китә һәм эмиграцияла молдова халҡының азатлыҡ өсөн көрәше тураһында хеҙмәттәр баҫтырып сығаралар. Когэлничану Михаилдың еңелгән ыңғайы черновсылар тураһында яҙылған  «Молдавия милли партияһына теләктәр» хеҙмәтен айырып күрһәтергә була. Әммә Молдавияның  юғары ҡатлам мәҙәниле кешеләренең ҡайһы берҙәре революцияны үҙ итмәй. Мәҫәлән, Георге Асаки революцияны ла, ул тыуҙырған либераль йүнәлештәрҙе лә бөтөнләй ҡабул итмәй.
Халыҡ сыуалыштары
Молдавияла революция еңелгәндән һуң, уның артынса уҡ Валахияла революцион ваҡиғалар башланып китә. «Фрэцие» йәмғиәте эш планын һәм программаһын ентекле эшкәртә. Бөтә пункттарҙа ла фекер уртаҡлығы булмай. Ультрарадикал ҡарашлы Николай Бэлческу армия ярҙамы менән крәҫтиәндәрҙең ер мәсьәләһен хәл итергә саҡыра. Властар менән уртаҡ тел табыу яҡлы булған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре төркөмө быға ҡаршы сыға. Һәҙәмтәлә, төрлө төркөмдәр араһындағы килешеүгә нигеҙләнгән программа төҙөлә. У 21 пункттан тороп, Валахияның Асман империяһы составында автономиялы булыуын күҙаллай, рангтарҙы һәм титулдарҙы алып ташлау, һүҙ иреклеге, һалым түләүҙең яңы системаһын индереүҙе, милли гвардия төҙөүҙе, түләүһеҙ белем алыуҙы, Учредитель йыйылышҡа тура һайлауҙар үткәреүҙе, господарь вазифаһын юҡҡа сығарыуҙы һәм президент вазифаһын индереүҙе, барщинаны алып ташлауҙы һәм бояр ерҙәрен крәҫтиәндәргә бүлеп биреүҙе талап итә. Документ идеаль була. Унда күп кенә һорауҙар хәл ителмәһә лә, уның ыңғай яҡтары күп.
Йәйен бер юлы дүрт урында һөжүм башлау планлаштырыла, ләкин был ниәт полиция арҡаһында тормошҡа ашмай. Валахияның көнбайышындағы Излаз ауылында 9 июнь көнө «Фрэцие» ағзаһы Элиаде-Радулеску йыйылған крәҫтиәндәр һәм һалдаттар ротаһы алдында, тантаналы рәүештә,тарихта Ислазс прокламацияһы тип аталған манифесын уҡый. Урындағы священник Раду Шапкэ уның тәҡдимен хуплай һәм халыҡты барщинанан ҡотҡаруын һорап, Аллаға мәрәжәғәт итә. Элиаде-Радулеску бында булғандарҙың барыһын да революцияның уңышына инандыра.
10 июндә Бухарестҡа яҡын-тирәләге ауылдарҙан кешеләр йыйыла ,һәм улар господарь һарайына ҡарай юлланалар, ғәскәрҙәр һәм полиция уларҙың юлын быуырға йыйынмай. Һарайға тик халыҡ вәкилдәре генә инә һәм  Ислазс прокламацияһына ҡултамға ҡуйыуҙы талап итә. 11 июндә господарь Георгий III Дмитрий Бибеску ҡултамғаһын ҡуя, һәм  документ ил Конституцияһына   әйләнә. Консерватив митрополит Неофит етәкләгән Ваҡытлы хөкүмәт булдырыла .. 13 июндә Георгий Бибеску тәхеттән баш тарта һәм Австрияға сығып китә. Революция легаль төҫөн юғалта.
14 июндә Ваҡытлы хөкүмәт беренсе декреттарын баҫып сығара, унда  Валахияның дәүләт флағы итеп   Румыния Флагы алына, ҡатлам дәрәжәләре, цензура, үлем язаһы бөтөрөлә, милли гвардия булдырыла. Азатлыҡ Яланы тип үҙгәртелгән Филарет яланында, 15 июндә Бухарестың 30 000 кешеһе йыйыла. Улар Конституция ҡабул итеү айҡанлы тантаналы байрам үткәрә. Матбуғатта эшләүселәр хатта типографиянан станок алып киләләр, шул яланда уҡ революцион шиғырҙар баҫтырылып сыға. Ләкин офицерҙарҙың бер өлөшөнөң ярҙамын күргән боярҙар Ваҡытлы хөкүмәтте ҡулға алалар. Шулай итеп дәүләт түңкәрелеше ойошторола. Әммә Анна Ипэтеску һәм Тома Георгиу етәкселегендәге ҡала халҡы быға ҡаршы сыға,  һалдаттар халыҡты атыуҙан баш тарта һәм власть тағы Ваҡытлы хөкүмәт ҡулына күсә. 28 июндә ваҡиғалар тағы ҡырҡыулаша. Кемдер урыҫ ғәскәрҙәре Валахияға һөжүм итергә һәм революцияны баҫтырырға йыйына, тигән ялған хәбәр тарата. Ул ваҡытта урыҫ ғәскәре Молдавиялағы сыуалыштарҙы баҫтырып, Рәсәйгә ҡайтырға йыйынған була. Ваҡытлы хөкүмәт министрҙары был хәбәргә ышанып, Карпат тауҙарына йәшеренә. Бухарест бары тик хөкүмәт башлығы Неофит һәм боярҙар ғына тороп ҡала. Киләһе көндө, 29 июндә, килеп тыуған мәлде файҙаланып, Неофит ҡала буйлап «фетнәсе хөкүмәттең» тауҙарға ҡасыуы һәм хәҙер илдә «тәртип урынлаштырылыуы» хаҡында иғландар йәбештертә. Ваҡытлы хөкүмәт депутаттары шунда уҡ кенәзлеккә әйләнеп ҡайта һәм үҙҙәренең элекке эштәренә тотона.
Йәйен илдә эре үҙгәртеп ҡороуҙар башлана. Дәүләт эшмәкәрлеге өлкәләренең бөтәһе лә тиерлек үҙгәртелә.Валахияның үҙ армияһы булдырыла. Нисек кенә тырышһалар ҙа, барщинаны бөтөрә алмайҙар. Деутаттар крәҫтиәндәргә тағы 3 ай (йәғни ауыл хужалығы эштәре тамамланға ҡәҙәр) түҙеп тороуҙарын һорап, мөрәжәғәт итә.
Революцион кенәзлек өсөн тышҡы сәйәсәт ситуацияһы ла маҡтанырлыҡ булмай. Молдавия менән берләшеү уйы тормошҡа ашмай. Асман империяһына элекке господарь Бибескунан тороп ҡалған бурысты ҡаплар өсөн, ҙур күләмдәге яһаҡ ебәрелә. Революционерҙарҙың тышҡы сәйәсәттә бойондороҡһоҙлыҡ алыу өсөн Рәсәй менән Асман империяһын талаштырыу идеяһы уңышһыҙ тамамлана. Төрөк солтаныВалахияны баҫып алыр өсөн, кенәзлектең тулыһынса юҡҡа сыҡҡанын көтһә, Рәсәй императоры иһә Европаның халыҡ-ара сәйәсәттә йоғонтоһо ҙур булған бойондороҡһоҙ дәүләттәре араһында проваслав халҡы ихтыярын баҫтырыусы булып күренгеһе килмәй. Шуға ла урыҫ ғәскәрҙәре лә, төрөк ғәскәрҙәре лә Валахия сиген үтергә ҡабаланмай.
Урыҫ-төрөк интервенцияһы
1848 йылдың 19 июлендә Рәсәй императорының үтенесе буйынса,, солтан Валахияға 20 000 һалдат ебәрергә баҙнат итә. Ваҡытлы хөкүмәттең ҡаршы сығыуына ҡарамаҫтан, төрөк ғәскәрҙәре Дунайҙы уңышлы аша сығалар. Төрөктәрҙең талаптары буйынса, Ваҡытлы хөкүмәт үҙ хоҡуҡтарынан ваз кисә. Кенәзлек конституцияһы бик ныҡ ҡыҫҡартыла һәм ҡаралыр өсөн Истанбулға ебәрелә. Килеп тыуған ситуацияла Валахияның сикләнгән революцион көстәре лә Асман империяһы менән тыныс мөнәсәбәттә булырға саҡыра, быға яуап итеп, киҫкен фекерле кешеләре (радикалдар) баҫҡынсыларға ҡаршы ҡораллы ҡаршылыҡ күрһәтеүҙе яҡлап сыға. 9 августа аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ер бүлеү эштәрен ҡарай. Властар крәҫтиәндәр һәм помещиктар араһында фекер уртаҡлығы табыуҙы хуп күрә. Икенсе берәүҙәре крәҫтиәндәрҙең талаптарын иҫәпкә алыуға ҡырҡа ҡаршы сығалар. Һөҙөмтәлә, бөтәһе лә элекке хәлдә ҡала. Һәм крәҫтиәндәр революцияға булған ышыныстарын юғалталар. Боярҙар революцияның ҡабатланыуын булдырмаҫ һәм киләсәктә ерҙәрҙе бүлешеү өсөн,солтанға Сөләймән паша вазифаһына  тәүәккәлерәк кешене ҡуйыуҙарын үтенеп, мөрәжәғәт итә. 19 августа кенәзлеккә Кечеджизада Мәхмүд Әмин Фуад паша килә. Ул үҙе менән Валахияла торған төрөк ғәскәренә өҫтәмә көстәр алып килә. Халыҡ быға яуа,п итеп үҙәк майҙанда йыйыла һәм асыҡтан-асыҡ күрһәтеп, Органик регламенттың күсермәһен һәм боярҙарҙың урындағы китабын яндыра. 13 сентябрҙә төрөк армияһы Бухарестҡа яҡын килә Ирекмәндәр Бухарестың көньяғынаныраҡ, Дунай тәңгәлендә, ҡаршылыҡ күрһәтеп маташалар. Көстәрҙең берҙәм булмауы арҡаһында, уларҙың башланғысы ҡыйратыла, бынан һуң Бухарест халҡы юлды һаҡсылар отряды ярҙамында кәртәләргә маташып ҡарай. Алыш башлана. Төрөктәрҙең атлы ғәскәре халыҡ төркөмөн йырып үтә, бик күп кеше һәләк була. Дялул Спирий районында Павел Зэгэнеску   етәкселегендәге янғын һүндереү  һалдаттарынан торған рота һәм Валахия армияһының 3-сө йәйәүлелер полкы оҙаҡ ҡына  ҡаршылыҡ күрһәтә.Төрөктәрҙең яҡшы әҙерлекле һәм һан яғынан күпкә өҫтөн ғәскәрҙәре ҡаршы тороусыларҙы еңеүгә өлгәшә һәм кисен Бухаресты тулыһынса баҫып ала. Фуад паша шунда уҡ митрополит Неофитҡа үҙ  миссияһын еткерә. Уның һүҙҙәре буйынса, Төркиә бөтә Европа менән берлектә «коммунизм рухындағы» революцияға ҡаршы көрәш алып бара, уның менән килгән армия Валахияла законды яҡлаясаҡ, тәртип булдырасаҡ һәм Рәсәй мәнфәғәтен яҡлаясаҡ. Төрөк революцияһынан һуң, Фуад пашаның бойороғо буйынса 91 революционер илдән ҡыуыла.
15 сентябрҙә Валахияға урыҫ армияһы инә. Ғәскәр башының һүҙҙәре буйынса, төрөктәр уларҙы «тәҡдирҙәренә буйһонған ҡиәфәттә» ҡаршы алалар. Урыҫтарға етди ҡаршылыҡ күрһәтелмәй, шуға күрә улар Валахияла тороп ҡалалар һәм күрше Венгер короллегендә хәлдәрҙең ҡырҡыулашыуын көтәләр. Төрөктәрҙе власҡа яҡын ебәрмәүҙе урыҫтар үҙҙәренә маҡсаты итеп ҡуя. Ниндәйҙер ваҡытҡа революцион власть Олтенияла һаҡланып килә, әммә тиҙҙән власть әһелдәре  Трансильванияға ҡасып китә һәм  Венгрияла 1848—1849 йылдарҙа үткән революцияла ҡатнаша.
Революция һөҙөмтәләре
1849 йылдың 1 майында Асман һәм Рәсәй империялары Балта-Лиман конвенцияһына ҡул ҡуя. Ул Органик статуттың үҙ көсөнә индерә һәм Дунай кенәзлектәренең автономияһын сикләй. Ошо мәлдән господарь һалым йыйыусы итеп кенә ҡалдырыла, уның хоҡуҡтары ҡыҫҡартыла. Валахияла Барбу I Дмитрий Штирбей һәм,  Молдавия кенәзлегенән Гика, Григорий йөҙөндәге реакцион көстәр ҡуҙғала, у рыҫ-төрөк һөйләшеүҙәрендә Дунай кенәзлектәрен «тәртип» «урынлашҡанға ҡәҙәр»  унда ҡалырға килешеләр йыйыла. Дөйөм йыйылыш үткәреү туҡтатыла, ә урыҫ-төрөк комитеттары элекке Органик регламентты ҡайианан ҡарап сығырға тейеш булалар.
Сит илгә киткән революционерҙарүҙ эшмәкәрлектәре буйынса йомғаҡ яһайҙар һәм һөҙөмтә сығаралар. Хәҙер уларҙың маҡсаты халыҡ азатлығы түгел, ә кенәзлектәрҙе берҙәм дәүләткә ойоштороу була. Сит илдәге эмигранттар ойошмаһы икегә бүленә: даими реформалар ярҙамында румын дәүләтен үҙгәртертеү һәм төҙөү яҡлылар һәм йәшәп килеүсе сәйәси режимға ҡаршы ҡапыл күтәрелгән дөйөм халыҡ ихтилалы яҡлылар. Революционерҙерҙың берҙән-бер ҡыҫҡа ваҡытлы берҙәмлеге кенәзлектәрҙең иркен сикләү һәм уларҙың күпселегенең Төркиә менән Рәсәй ҡулы аҫтына эләгеү перспективаһы икәнлегендә була. Шуға ҡарамаҫтан, ике илдә лә феодаль ҡоролошҡа һәс боярлыҡ системаһына күҙгә күренгән зыян килтерелә.
Кенәзлектәрҙең үҫешендә ауыл хужалығы мөһим роль уйнауын дауам итә, ләкин киләһе ун йыллыҡта иҡтисадта һәм сәнәғәттә ярайһы уҡ уңыштар күҙәтелә. 1848 йылдан 1866 йылға тиклем кенәзлектә 3 000 эре предприятие барлыҡҡа килә.
Һуңыраҡ 1861 йылда, Дунай кенәзлектәре Валахия һәм Молдавияның Берләшкән кенәзлектәре тип иғлан ителә .Революцияның ҡайһы бер идеологтары һәм ҡатнашыусылары дәүләттә идара итеүсе урын биләй. Александру Иоан Куза бер үк ваҡытта тиерлек абруйлы йыйылыш тарафынан Дунай кенәзлектәренең господары итеп һайлана. 1878 Берләшкән кенәзлектәр үҙаллы дәүләт булып китә, ә 1881 йылда Румыния Короллегенә әйләнә. Һөҙөмтәлә, революционерҙар һәм халыҡ ынтылған маҡсаттар тормошҡа аша. Халыҡ-ара сәйәсәттә революция ҙур мәғәнәгә эйә була. Рәсәй һәм Асман империялары Дунай кеәзлктәрендә ваҡиғаларға ҡәтғи мөнәсәбәттәрен белдереп, унда үҙ ғәскәрҙәрен индерәләр һәм бер нисә йыл кенәзлектәрҙе үҙҙәренә буйһондороп тоталар. Был Европа илдәрендә уларҙың эшмәкәрлегенә, бигерәк тә Рәсәйҙең баш-баштаҡлыығна ҡарата кире мөнәсәбәт тыуҙыра. Кенәзлектәрҙәге урыҫ интервенцияһы урыҫ-француз һәм урыҫ-британ мөнәсәбәттәреең ҡырҡыулашыуына килтерә, һәм аҙаҡ ул Ҡырым һуғышы башланыуға сәбәп була. Француз-валаш һәм француз-молдава мөнәсәбәттәре яҡшыра һәм бынан һуңғы тиҫтә йылдар буйынса улар дуҫтарса мөнәсәбәт һаҡлап ҡала. Дунай кенәзлектәрендә француз мәҙәниәте һәм французс теле киң таралыш ала, аҙаҡ был Объединённое княжество Валахия һәм Молдавия Берләшкән кенәзлектәре мәҙәниәтенә лә йоғонто яһай.
Революция, барыһынан да бигерәк, Бессарабияла молдавандар йәшәгән урындарҙа ихтилал күтәрелеүенән ҡурҡҡан  Рәсәй империяһына ныҡ тәьҫир итә. Кенәзлектәрҙә Рәсәйҙең әһәмиәте үҫә, ул эске сәйәсәткә йоғонто яһау өсөн яңы легаль мөмкинлектәр ала. Был Рәсәй власын на Балҡан ярымутрауында йәйелдереүҙең уңышы булаref name="laviss" />, әммә Ҡырым һуғышында еңелгәндән һуң, Рәсәй империяһы кенәзлектәр өҫтөнән булған протекторат хоҡуғын юғалта. Күрше Трансильванияла панрумынизм тулҡынында, ситуация  үҙ төйәктәренең Валахия һәм Молдавия менән берлектә Румыния составына инеүен теләгән урындағы  румындарҙың баш күтәреүе арҡаһында ҡатмарлашып китә. Һуңғараҡ улар бында ҡасып килгән валаш революционерҙары тарафынан яҡлау табалар.
Карма (Икса ҡушылдығы)
Карма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Икса йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нөгөш (йылға)
Нөгөш(Оло Нөгөш)— Башҡортостандағы йылға, Ағиҙел йылғаһының уң ҡушылдығы. Кама йылғаһы бассейнына ҡарай.
Башланған урыны— Белорет районы Кукҡашҡа ауылынан (бөткән ауыл) көнсығыштараҡ, Йүрмәтау һыртының көнбайыш битләүенән башлана. Белорет, Бөрйән, Мәләүез райондары буйлап төньяҡ‑көнсығыштан көньяҡ‑көнбайышҡа ҡарай аға. Унан Мәләүез районыны Эткөсөк ауылы янында төньяҡ‑көнбайышҡа борола һәм Ағиҙел йылғаһына (тамағынан 837 км алыҫлыҡта) уң яҡтан ҡушыла.
Йыллыҡ аҡманың (годовой сток) 73,9 %‐ы — яҙғы осорға (апрель—май), 18,3 %‐ы — йәйге һәм көҙгө осорҙарға (июнь—октябрь), 7,6 %‐ы ҡышҡы (ноябрь—март) осорға тура килә. Башлыса ҡар һыуҙары менән туйына.
Мәләүез районында Нөгөш һыуһаҡлағысы, һәм һыуһаҡлағыс ярында Нөгөш ял йорто урынлашҡан.
Меттналь-Кикя
Меттналь-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ширта йылғаһының һул ярына тамағынан 202 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Беркимбаев Сматолла Молдаш улы
Беркимбаев Сматолла Молдаш улы (Сматолла Молдашұлы Беркімбаев 28 август 1931 йыл — 13 июль 2020 йыл) ) — Ҡаҙағстандың партия органдары хеҙмәткәре, йәмәғәт эшмәкәре. Аҡтүбә өлкәһенең почётлы гражданы (2013).
Биографияһы
1954 йылда Мәскәү йәнлек тиреләре институтының тик яҡшы билдәләргә тамамлай.
1971 йылда Алма-Атала КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен яҡшы билдәләргә тамалай..
1956 йылдан 1959 йылға тиклем — Колин һарыҡсылыҡ совхозының баш зоотехнигы, аҙаҡ директоры булып тәғәйенләнә.
1959 йылдан 1965 йылға тиклем — Ҡаҙағстан Коммунистар партияһы Новороссийск райкомының икенсе секретары.
1965 йылдан 1982 йылға тиклем —Ҡаҙағстан Компартияһы Байганин район комитетының беренсе секретары.
1982 йылдың майынан 1983 йылдың ғинуарына тиклем — Темир райком партияһының беренсе секретары.
1983 йылдың ғинуарынан 1984 йылдың декабренә тиклем — Ҡаҙағстан Компартияһы Аҡтүбә өлкә партия ҡарамағындағы комиссия рәйесе.
1984—1989 йылдарҙа — Ҡаҙағстан Коммунистар партияһы Шалкар район комитетының беренсе секретары.
1995 йылдың декабренән 1989 йылдың сентябренә тиклем — Актүбә ҡалаһы хәкимиәтенең етәкләүсе белгесе.
1995 йылдан республика әһәмиәтендәге персональ пенсионер.
Вазифалары, депутатлыҡ эшмәкәрлеге
1965 йылдан 1987 йылға тиклем партияның Аҡтүбә өлкә комитеты ағзаһы һәм өлкә советы депутаты.
Ҡаҙағстан Компартияһының XII, XIII, XIV, XV, XVI съездары делегаты.
Упрямка
Упрямка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кишкинский Исток йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Юлбарыҫ
Иҫке Юлбарыҫ — хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районындағы ауыл. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң юҡҡа сыҡҡан.
Географик урыны
Ерәнағас йылғаһы үҙәнендә, Юлбарыҫ ауылынан түбәндәрәк.
Ауыл тарихы
1816 йылда Һабыр ауылында йәшәүсе Күсәрбай Байғужин Туғалы, Ишәле, Нәрәле улдары; 1750 йылғы, йорт старшинаһы зауряд йөҙбашы Юлбарыҫ Күсәрбай улы Таймаҫов, Башҡорт ғәскәренең баш командующийының 1853 йылдың 14 июнендәге 4871-се бойороғо нигеҙендә Иҫке Юлбарыҫ ауылына нигеҙ һалғандар. Һуңыраҡ ошо ауылда йәшәүселәрҙән Яңы Юлбарыҫ ауылы барлыҡҡа килгән. 1859 йылғы ревизия материалдары буйынса ауылда 26 йорт иҫәпләнгән һәм 172 кеше йәшәгән. Улар араһында үрҙә һанап кителгәндәре менән, ауылда Ғәбделвәлит Нурғәли улы Байғужин (1801 йылғы), уның улы Әбделғәфәр, 1828 йылғылар, урядник; Ямалетдин Байғужин; Ғәлиәхмәт Таймаҫов; Юлбаристың улдары - Ғәбделлатиф, Шәрәфетдин, Ғәбделғафар.
1889 йылда ауылда 41 йортта 264 кеше, 1919 йылда 66 йортта 371 кеше иҫәпләнгән, 1940 йылда Иҫке һәм Яңы Юлбарыҫ ауылдарында 30-ҙан ашыу ихата булған һәм 240 самаһы кеше иҫәпләнгән. Иҫке Юлбарыҫ ауылы Бөйөк Ватан һуғышынан һуң юҡҡа сыҡҡан.
«Списки населенных мест. Оренбургская губерния. 1866.» тигән китапта түбәндәге яҙма бар: Орск өйәҙе, 2-се стан, №777 Юлбарсово ауылы. Иҫке һыҙат трактының уң яғы менән Орск ҡалаһынан алып Верхнеурал ҡалаһына тиклем һул почта юлы араһында Ерәнағас йылғаһы буйында урынлашҡан. Өйәҙ ҡалаһынан алыҫлығы 115 саҡрым, стан фатирынан 65 саҡрым, ихаталар һаны 28, халыҡ һаны: ирҙәр 91, ҡатын-ҡыҙҙар 79 кеше..
Башилов Пётр Петрович
Башилов Пётр Петрович (16 март 1857 йыл — 12 сентябрь 1919 йыл) — Рәсәй империяһының дәүләт эшмәкәре, Эстляндия, Новгород губернаһы һәм 1911—1917 йылдарҙа Өфө губернаһы губернаторы, тайный советник.
Биографияһы
4 йәшендә уҡырға өйрәнә, ә 13 йәшендә инде ата-әсәһенең бик ҙур китапханаһының рус, француз һәм инглиз телдәрендәге бөтә китаптарын уҡып сыға.
1878 йылда Император хоҡуҡ белеме училищеһын тамамлағас, Санкт-Петербург прокуроры янында суд палатаһына суд вазифаларына кандидат итеп тәғәйенләнә. Хәрби бурысын Рәсәйҙең 30-сы артиллерия бригадаһында ирекле хәрби хеҙмәткәр булып башҡара. Был бригада Сан-Стефано (Константинополь) ҡалаһындағы 4-се армия корпусына инә. Аҙаҡ Рәсәй империяһының 1-се артиллерия лейб гвардия бригадаһының 4-се батареяһына күсә. Граждан хеҙмәтенә әйләнеп ҡайтҡас бер аҙыраҡ Петербург суд палатаһы прокуроры камераһында эшләп ала. Тиҙҙән ул Рәсәй империяһының юстиция министрлығы департаментының I енәйәт эштәре бүлегенә ебәрелә. Ул унда 1890 йылға тиклем хеҙмәт итә. Радом ҡалаһында округ суды прокуроры урынбаҫары (товарищ) итеп тәғәйенләнә (Товарищ прокурора — прокурор ярҙамсыһы йәки урынбаҫары вазифаһы мәғәнәһендә, 1917 йылда был вазифа бөтөрөлгән). Бер йылдан һуң Рязань ҡалаһы округ судына шул уҡ вазифаға күсерелә. 1894 йылда Петербург ҡалаһына ҡайтарыла һәм Санкт-Петербург округ судына прокурор урынбаҫары (товарищ) итеп тәғәйенләнә. Бик күп шаулы процестарҙа ғәйепләүсе булып сығыш яһай.
1896 йылда Финанс министрлығына ведомстволар буйынса хеҙмәткә күсә һәм Эстляндия ҡаҙна палатаһына идара итеүсе булып эш башлай. 1904 йылда Курляндия губернаһына шул уҡ вазифаға күсерелә һәм мөхбир (действительный) статский советник итеп үрләтелә. 1905 йылдың декабрендә яңы ғына Прибалтика генерал-губернаторы итеп ваҡытлыса тәғәйенләнгән Соллогуб Василий Устинович Башиловты Ригаға саҡыртып ала. Соллогуб Башиловтан үҙенә канцелярия ойоштороп биреүен һорай. Канцелярия ойоштороп биргәндән һуң Петр Петровичте 1906 йылдың 21 ғинуарында Эстляндия губернаһына губернатор итеп тәғәйенләйҙәр. Был мәлдә Эстляндия губернаһында революцион тәртипһеҙлектәр таралған була. Ул губернатор вазифаһында эш башлағас та, ваҡытлыса генерал-губернатор булып торған Саранчов Евграф Семёновичтың әүҙем ярҙамы менән революция ҡалдыҡтарын юҡ итә. Губернаны тынысландырыуҙы ул революцион-аграр сыуалыштар бигерәк тә көслө булған урындарҙы йөрөп сығыуҙан башлай. Ул улыҫтарға барғас та, йыйылған халыҡҡа агитаторҙарҙы һәм революцион пропаганданы фашлап телмәр тота. Аҙаҡ бөтә ваҡлыҡтарына тиклем улыҫ идаралығы эшенә ревизия яһай, ялыуҙар һәм үтенес яҙыуҙары ҡабул итә. Ошо рәүешле ул губернаның 132 улыҫының 109 улыҫында булып сыға. Губернала ер мөнәсәбәттәрен ғәҙел итеп нормаға килтереү өсөн ер төҙөү буйынса комисиялар булдырыу тураһында юллап йөрөп ҡарай, ләкин урындағы ер биләүселәрҙең ҡаршылыҡ күрһәтеүе арҡаһында был эш уңышһыҙ тамамлана. 1907 йылда Башиловты Новгородҡа губернатор итеп итеп ебәрергә булғас, эстон халҡы уға хушлашыу хөрмәтенә художестволы итеп эшләнгән адрес (XVIII—XIX быуаттар термины, политик мәғәнәлә билдәле һандағы халыҡтың ғаризаһы, ғәҙәттә, хөкүмәт башлығына килешеү йәки килешмәүен белдереп конституцион органдар (парламент, ландтаг, палата) тарафынан бирелгән) бүләк итә.
Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы ваҡытында рус армияһының Көнсығыш фронтында (Себерҙәге аҡ хәрәкәт) ҡатнаша. 1918 йылдың 16 сентябрендә Ваҡытлы Себер хөкүмәте Эске эштәр министрлығында дөйөм эштәр департаменты директоры итеп тәғәйенләнә. 8 октябрҙән ваҡытлыса эске эштәр министрының урынбаҫары (товарищ министра) вазифаларын үтәй. 28 декабрҙә Һамар-Өфө крайы Баш начальнигы генерал-майор Вишневский Евгений Кондратьевичтың ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә. Ләкин инде 1919 йылдың 17 ғинуарынан адмирал Колчак хөкүмәтенә Эске эштәр министрлығында дөйөм эштәр департаменты директоры итеп ҡайтарыла. 1919 йылдың 11 июлендә эске эштәр министрлығында махсус йомоштар буйынса IV класс чиновнигы итеп тәғәйенләнә. Башилов 1919 йылдың 12 сентябрендә инспекция үткәргән ваҡытында үлеп ҡала.
Хеҙмәтенән азат ваҡытында сит илдәр буйлап күп сәйәхәт иткән, тәржемәләр яһаған. Испан теленән бер-нисә тарихи романды тәржемә иткән. Француз теленән ул тәржемәләгән новеллалар «День женщины в разные исторические эпохи» (Новгород, 1908) исеме аҫтында йыйынтыҡ рәүешендә баҫылып сыға.
Филлинген-Швеннинген
Филлинген-Швеннинген (Villingen-Schwenningen) — көньяҡ-көнбайыш Германиялағы район үҙәге булған ҡала, Баден-Вюртемберг федераль ерендә урынлашҡан.
Шварцвальдтың иң эре ҡалаһы. 1972 йылдағы коммуналь реформалар сиктәрендә ике ҡала (Филлинген һәм Неккарҙағы Швеннинген) бер административ идара аҫтында берләшә.
Географияһы
Филлинген ҡалаһы Шварцвальдтың көнсығыш сигендә һәм Бригахалағы Бар яҫы ҡалкыулығындағы соҡор араһында тора — Дунай йылғаһының ике башының береһендә (икенсеһе — Брег), улар Донауэшингендә бергә ҡушылып аға. Швеннинген Бар яҫы ҡалҡыулығынан биш километр көнсығыштараҡ урынлашҡан. Швеннинген һаҙлығынан Неккар йылғаһы ағып сыға. Ҡала 660 метрҙан алып 975 метр ауышлыҡтағы тауҙар битләүендә урынлашҡан. Ике ҡала араһында европа йылғаларының һыу айырғысы тора (Дунай Ҡара диңгеҙгә, ә Рейн — Төньяҡ диңгеҙгә аға) һәм элекке Вюртемберг һәм Баден сиктәре тора.
Климат
Филлинген-Швеннингендә уртаса яуым-төшөм йыл әйләнәһенә 916 мм тәшкил итә, уртаса йыллыҡ температура 6,7 °C.
Тирә — яҡ
Ҡаланан алыҫ түгел Германияның коммуна һәм ҡалалары урынлашҡан: Унтеркирн, Шварцвальдтағы Санкт-Георген, Менхвайлер, Кенигсфельд, Нидерэшах, Даухинген (бөтәһе лә Шварцвальд-Барҙа тора), Дайссинген (Роттвайл районы), Троссинген (Тутлинген районы), шулай уҡ Тунинген, Бад-Дюрхайм, Бригахталь, Донауэшинген һәм Ференбах (бөтәһе лә Шварцвальд-Барға ҡарай).
Ҡаланың райондары буйынса халыҡ һаны
Сығанағы: Статистика с сайта города Филлинген-Швеннинген
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Иҙрәнде
Иҙрәнде — Изранда - Рәсәйҙәге йылға.
Географияһы
Иҙрәнде йылғаһы Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡуҫа йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Этимологияһы
Атама башҡорт телендәге иҙрәү, иҙрәтеү һүҙҙәре нигеҙендә барлыҡҡа килгән. "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә был һүҙҙәргә ошондай аңлатма бирелә:
Әминева Резида Рәүф ҡыҙы
Әминева Резида Рәүф ҡыҙы (1.01.1964) — йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы, ижади конкурстар лауреаты
Меттынай-Кы
Меттынай-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының һул ярына тамағынан 1290 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ибн Хәлдүн
Әбу Зәйед Абдуррахма́н ибн Мөхәммәт ибн Хәлдүн әл-Хәдрәми әл-Әшби́ли (ابو زيد عبد الرحمن بن محمد بن خلدون الحضرمي الإشبيلي) йә Ибн Хәлдүн (ابن خلدون - әйтелеше ;, Тунис — , Ҡаһирә; 732—808 һижри йылдар) — ғәрәп мосолман философы, тарихсыһы, ижтимағи фекер эйәһе.
Биографияһы
Артабан Ибн Хәлдүн Тунис һәм Фәс хакимдарының хат ташыусыһы булған. 1382 йылдан ул Ҡаһирәлә йәшәгән һәм профессор вазифаһын биләгән, ә һуңғараҡ мәликиҙәрҙең баш ҡаҙыйы булған (шәриғәт буйынса судья). Намыҫлылығы арҡаһында уның дошмандары күбәйә, шуға күрә уға бер нисә тапҡыр эшенән алып, йәнә вазифаһына ҡайтаралар. Мысыр солтаны биләмәһе Сүриәгә Аҡһаҡ Тимер баҫып ингәс, хакимын оҙатып барған Ибн Хәлдүн Аҡһаҡтың күңелен яулай ала һәм уны кире үҙенең вазифаһында ҡалдыралар (1400).
Хеҙмәттәре
Тарихсы булараҡ танылған. Төп әҫәре – "Мүҡәддимә" ("Инеш һүҙ"). Оло ғалим Бартольд үзенең хеҙмәттәрендә Ибн Хәлдүн хаҡында былай дип яҙа: «Ибн Хәлдүн бары тик Ислам тарихында ғына түгел, хәтта бөтә донъя тарихында тарих фәлсәфәсенең иң бөйөк заты, социология кеүек фәнгә нигеҙ ташы һалыусы», тип баһалай.
Карма (Ундоша ҡушылдығы)
Карма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ундоша йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 3 км.
Ибн Хәлдүн
Баҫылған әҫәрҙәре һәм тәржемәләре
Ибн Хәлдүндең хеҙмәттәрен өйрәнеү XIX быуаттың тәүге тиҫтәләрендә  француз шәрҡиәтселәре тарафынан башлана, оуларҙың береһе Сильвестр де Саси була.
Карма (Ундоша ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таллыкүл (Шаран районы)
Таллыкүл (Таллыкуль) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 14 кеше. Почта индексы — ?, ОКАТО коды — ?.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ибн Хәлдүн
Баҫылған әҫәрҙәре һәм тәржемәләре
Мәхмәт Пиризадә уның «Мүҡәддимә»һен стилистик йәһәттән эшкәртеп төрөк теленә тәржемә итә.
Яроватая
Яроватая — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Блудная йылғаһының уң ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Ибн Хәлдүн
Баҫылған әҫәрҙәре һәм тәржемәләре
Этьен Катрмер тотош «Мүҡәддимә»не ғәрәп телендә  «Notices et extraits» баҫмаһында сығара (tt. XVI—XVIII, Пар. 1858); әҫәрҙең тулы  французса тәржемәһен Вильям де Слэн баҫтыра: «Prolegomenes» (Париж, 1862); шәреҡтәге баҫмалар — Ҡаһирәлә (2-е, 1886) һәм Бәйрүттә (1882) сыға.
Яроватая
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Ибн Хәлдүн
Баҫылған әҫәрҙәре һәм тәржемәләре
Икенсе өлөшөн аббато Арри ғәрәп һәм итальян телдәрендә баҫтыра. Өсөнсө өлөшөн ентекле итеп Рено (Reinaud) әҙерләй: «Memoire sur les populations de l’Afrique septentrionale, leur langage, leurs croyances et leur etat social» (в «Nouv. annales des Voyages», 1858, февр.); ғәрәп баҫмаһы «Hist. des Berberes» (Алжир 1847 һәм 1851) һәм французса тәржемә(1852—1856, 4 том).
Яроватая
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ибн Хәлдүн
Баҫылған әҫәрҙәре һәм тәржемәләре
Дүртенсе өлөшө киҫәкләп Noel des Vergers: «Histoire de l’Afrique sous la dynastie Aghiabide et de la Sicile sous la domination musulmane» (Париж 1841) сыға; тәре походтары — Торнберг тәржемә иткән һәм баҫтырған: «Narratio de expeditione Francorum» (Упсала 1841, в «Академ. Зап.»).
Ибн Хәлдүндең  «Ҙур тарих» тексы Ҡаһирәлә сыҡҡан ( 1867, 7 т.).
«Китаб әл-Ибәр» әлегәсә урыҫ теленә тулыһынса тәржемә ителмәгән.
Венгрия короллеге
Венгрия короллеге (Magyar Királyság) — Үҙәк Европала 1001 йылдан 1918 йылға тиклем (1920—1944 йылдарҙа регент Миклош Хорти етәкселегендәге Венгрия Короллеге) йәшәгән дәүләт. Бөгөнгө көнбайыш Венгрия ерҙәрендә барлыҡҡа килә һәм биләмәләрен бөтә Венгрия, Трансильвания, Словакия, Воеводина, Карпат аръяғы, Хорватия (Далмациянан тыш), Истрияға һәм башҡа ерҙәргә киңәйтә.
Тарихы
900—1000 йылдар тирәһендә венгр ҡәбиләләре урта-дунай тигеҙлегенә, шулай уҡ венгрҙарға ҡәрҙәш секей һәм чангоштар биләгән Карпат тауҙары буйына (Трансильванияға) килеп урынлашалар. Быға тиклем өс-дүрт быуат элек был ерҙәрҙә күсеп йөрөгән славян ҡабиләләренән айырмалы венгрҙар ерҙәрҙе һуңғараҡ яулай. Был халыҡ славяндар (төньяҡтан һәм көньяҡтан), немецтар (көнбайыштан) һәм румындар/валахтар менән (көнсығыштан) тәбиғи байлыҡтар өсөн ҡаты конкуренция шарттарында, ярайһы уҡ һуғышсанлыҡ күрһәтеп, яулай был ерҙәрҙе. Мадьярҙарҙы, улар артынан хазарҙарҙы, бәшнәктәрҙе һәм ҡомандарҙы (ҡыпсаҡтарҙы) тарихи аренаға сығарыу процесы биш быуат элек һундарҙы, шулай уҡ башҡа дала халҡын дәртләндергән процесҡа үтә ныҡ оҡшаған. Шул уҡ социал мотивация, хәрби тактика, иҡтисади билдәләр, хатта барып етеү урыны — паннон бассейнына тиклем оҡшағандар. Тимәк урта быуат венгр тарихын яҙыусыларының Аттила вариҫтарына һылтаныуҙары һис тә осраҡлы түгел.
Венгрияның тәүге короле Арпадтар династияһынан Изге Иштван I була. Ул король итеп 1001 йылда, рим папаһы Сильвестр II «апостол ғәли йәнәптәре» титулын биргәс кенә ысынлап таныла. 1102 йылда венгр короле Кальман I хорват бейҙәре менән килешеү төҙөй. Уның буйынса Шәхси уния һөҙөмтәһендә ике дәүләттең короле тип билдәләнә. Хорват ерҙәренә идара итеү менән башлыса хорват Бандары шөғөлләнә. XII—XIII быуаттарҙа венгр короллеге словак, хорват, румын һәм украин ерҙәренең бер ни тиклемен үҙенә буйһондора.
Арпадтар династияһы көсһөҙләнгәс венгр коронаһын Анжуй династияһы вариҫҡа ала. Ә Анжуйҙарҙан һуң поляк Ягеллондары һәм башҡа династияһыҙ етәкселәр вариҫ булалар. Янош Хуньяди бер юлы етәксе лә полководец та була һәм 1456 йылда Белградты яуларға теләгән ғосмандар яуын кире ҡаға. Бының менән ул Венгрияға 70 йылға етерлек бәйһеҙлек бирә. Вафатынан һуң уның улы Матьяш Хуньядины король итеп һайлайҙар. Ул Европалағы Яңырыу осороноң иң сағыу етәкселәрнең береһе була. 1527 йылда сабор Цетин замогында Габсбургтар ырыуынан эрцгерцог Фердинандты Хорватия короле итеп һайлай. 1526 йылдан Габсбургтар венгр коронаһына ла эйә булалар; Австро-Венгрия 1918 йылда тарҡалғанға тиклем уны үҙҙәрендә һаҡлайҙар.
1541—1699 йылдарҙа боронғо Венгр короллеге хәрби-иҡтисади бөлгөнлөк кисерә һәм дунай алды Венгрияһының күп өлөшө төрөк-ғосман ҡулына күсә. Австрия ҡайһы бер сиктәш региондарҙы контролгә ала. Ғосман империяһы регионды исламлаштырыу буйынса әүҙем (ярайһы уҡ уңышлы) кампания йәйелдерә. Әммә уларҙы Габсбург империяһының ҡаршылыҡ күрһәтеүе тотҡарлай. XVIII быуат башына төрөктәр тулыһынса илдән ҡыуыла, ә Венгрия Австрия империяһы составына ҡушыла, әммә венгр башлыҡтары буйһонмай һәм автономия өсөн көрәшеүен дауам итә.
Австро-Венгрия
Австро-Венгрия 1867 йылда австрия немецтары һәм венгрҙар араһындағы ике яҡлы килешеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Был дәүләт 1805 йылда барлыҡҡа килгән Австрия Империяһын реформалау була. Империя составында Венгр короллеге киң автономия, шулай уҡ барыһы бергә венгр Транслейтанияһын барлыҡҡа килтергән «ярым-колониаль» биләмәләрҙе (Трансильвания, Хорватия, Словакия) ала. Венгрҙар был ерҙәрҙә йәшәгән халыҡтың 45 процентын ғына тәшкил иткән була. Венгр элитаһы үҙенең официаль телен — венгр телен — һаҡлау хоҡуғын яулай, мадьяризация -Транслейтания халҡының күп өлөшөн тәшкил иткән халыҡ телен ассимиляциялау — буйынса агрессив кампания йәйелдерә.
Австро-Венгрия Беренсе Бөтә Донъя һуғышында еңелгәндән һуң йәшәүҙән туҡтай. Император Карл IV 1918 йылдың 12 ноябрендә ил менән идара итеүҙән ситләштерелә. Венгрия короллеге Венгр Халыҡ Республикаһына әйләнә.
Устье Степная
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Зольштедт
Зольштедт (Sollstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3251 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,56 км2. Диңгеҙ кимәленән 260 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99759 һәм автомобиль коды — NDH.
Үләй (Бөрө районы)
Үләй (Улеево) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 101 кеше. Почта индексы — 452461, ОКАТО коды — 80213807004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Яланка
Яланка (Яланка) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Томашпиль һәм Ямпиль райондары аша көньяҡҡа табан аға. Маркивканың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 34 километр. Бассейн майҙаны — 227 км².
Ҡобағош сәсән
Ҡобағош сәсән (XV—XVI бб.) — башҡорт сәсәне. Ҡобағош сәсәндең ниндәй йылдарҙа тыуыуы һәм йәшәүе тураһында асыҡ ҡына әйтеүе ҡыйын. Шулай ҙа ҡайһы бер ҡаҙаҡ һәм башҡорт фольклор материалдарына ҡарап, ул йәшәгән дәүерҙе тойомларға мөмкин. Шул уҡ сығанаҡтарҙан Ҡобағоштоң оло шәхес һәм оҫта сәсән булыуы ла күренә.
Ҡобағош сәсәнгә ҡағылышлы фольклор материалдарында өс быуатҡа ҡараған шәхестәр телгә алына. Мәҫәлән, Ҡара Хандың XIV быуаттың икенсе яртыһында йәшәгәнлеге билдәле. Ҡара Ҡоломбәт тә тарихи шәхес тип күрһәтелә һәм уның XV быуатта Дим буйҙарын биләүе әйтелә. Шәжәрәләрҙән күренеүенсә, Бикбау, Шаҡман бейҙәр Иван IV заманында, йәғни XVI быуаттың тәүге яртыһында көн иткәндәр. Йәғни, Ҡара Ҡоломбәт менән Бикбауҙар йәшәгән ике дәүер араһы яҡынса 50 — 60 йылдарҙы тәшкил итә. Шунан сығып, Ҡобағош сәсәндең йәшәү ижад осоро XV быуаттың беренсе яртыһына тап килә тип уйларға мөмкин. Һәр хәлдә Ҡобағош сәсәндең эшмәкәрлеге, фольклор материалдарына ҡарағанда, Алтын Урҙаның тарҡала башлауы һәм Урыҫ дәүләтенең нығыныу осорона тап килә. Ҡобағош шул замандың батыры һәм сәсәне булған.