cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Вәлиев Сәғит Сабит улы
Биографияһы
Сәғит Сабит улы Вәлиев 1957 йылдың 31 октябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. 1980 йылда Өфө авиация институтын тамамлағандан һуң шунда уҡ эшләй башлай (2009 йылдан алып информатика кафедраһы мөдире).
Фәнни эшмәкәрлеге
Вәлиев Сәғит Сабит улының фәнни эшмәкәрлеге идара итеүҙең интеллектуаль системаларын эшләүгә арналған. Сәғит Сабит улы ҡатнашлығында ҡатмарлы техник объекттар менән идара итеү ысулдары һәм алгоритмдары уйлап табылған, улар авиация сәнәғәте предприятиеларында индерелгән. 200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 8 уйлап табыу авторы.
Ҡоромуйын (тау,Ырымбур өлкәһе)
Ҡоромуйын (Курмаин) — Көньяҡ Уралдағы Ырымбур өлкәһе менән Башҡортостан сигендә һуҙылып киткән Ҡараморонтау һыртындағы тау. Русса уны «Нос-Гора» (Курмаин) тип тә атайҙар."Ҡоро" һәм «муйын» һүҙҙәренән алынған («Сухая шея»).
Тау Һаҡмар йылғаһының уң яҡ ярында Кондуровка ҡасабаһынан 2,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. 1936 йылда палеонтолог В. Е. Руженцев Ҡоромуйынтауҙың көньяҡ һыртындағы үҫемлектәр донъяһын ентекләп өйрәнеп, уның пермь системаһының һаҡмар ҡатламына ҡарауын дәлилләй.
Тау халыҡ-ара стратиграфик әһәмиәткә эйә. Ул тәбиғи геология һәм ландшафт ҡомартҡыһы, майҙаны — 168,6 га.
Көнсығыш һырт менән Ҡоромуйын тауы тығыҙланған эбизташ ҡатламдарынан (плиталарынан) тора. Эзбизташ менән ҡомташ аралаш барлыҡҡа килгән тау тоҡомоноң көньяҡ һәм көньяҡ-көнбайыш киҫелеше — һҺҡмар ҡатламының (ярус) стратотибы.
Был ҡатламдың киҫелештә күренгән дөйөм ҡеүәте 900 м. Һаҡмар ҡатламының ташҡа әйләнгән фаунаһы ентекләп тикшереләгән һәм ваҡ моллюскалар ҡабырсаҡтарынан, диңгеҙ хайуандарының (мшанка, диңгеҙ лилияһы) ҡалдыҡтарынан тора. Бында шулай уҡ фузулинидалар һәм радиолярийҙарҙың ваҡ ҡына ҡабырсаҡтары осрай.
Тәү тапҡыр уны 1874 йылда академик А. П. Карпинский өйрәнә башлаған, ул фәндә беренсе булып «һаҡмар» ҡатламы терминын ҡулланған. 1991 йылда тау киҫелешендә пермь системаһы буйынса халыҡ-ара геологтар конгрессы ваҡытында экскурсия үткәрелә. Тауҙың көньяҡ текә итәгендә карст күлдәре бар. Береһе-«Түңәрәккүл», ә икенсеһе тәрән булғанға «Шайтан сөңгөлө» (Чёртов омут) тип атала.
Б
Бб [бэ] — Башҡорт алфавитының икенсе хәрефе. Яңғырау тартынҡы. П хәрефенең һаңғырау ише булып йөрөй.
Ғәрәп графикаһында — ب
Латин графикаһында — Ḃḃ
Кирил графикаһында — Бб
Чекалин (ҡала)
Чекалин (1944 йылда Лихвин) — Рәсәйҙең Тула өлкәһе Суворов районындағы ҡалаһы.
Чекалин ҡала статусын йөрөтөүсе ҡала биләмәһе менән бергә уның составындағы берҙән-бер тораҡ пункты булған муниципаль берәмек.
Халҡы— 914 кеше (2018 йыл мәғлүмәттәре буйынса), Рәсәйҙең иң аҙ һанлы халыҡ йәшәгән ҡалаларының береһе.
Географияһы
Чекалин ҡалаһы Ока йылғаһының һул яҡ ярында, Тула ҡалаһынан 102 км алыҫлыҡта, Суворовтан 16 км алыҫлыҡта, 30 км алыҫлыҡта Перемышлдан 30 км алыҫлыҡта, Тула — Козельск линияһының Чекалин тимер юл станцияһынан 7 км алыҫлыҡта (2009 йылдан алып эшләй), Калуга өлкәһенең Перемышль районының сигендә урынлашҡан.
История
Ҡала Лихвин исеме аҫтында 1565 йылдан алып билдәле, ул Иван Грозный ваҡытында опричниктар ҡалаһы була һәм нығытыла. XVI быуат аҙағында ҡала урман ҡырҡылған сиктә тора һәм Лихвин нығытмаһының үҙәге була. Ҡала имән стеналар һәм дүрт манара менән уратып алынған (нығытма ҡалдыҡтары әлегә тиклем һаҡланған).
1727 йылдан алып Лихвин — Мәскәү губернаһы Лихвин өйәҙе ҡалаһы, 1776 йылдан — Калуга губерна наместниклығына ҡарай. 1776 йылда губерна архитекторы П. Р. Никитин Лихвиндың генераль планын эшләй. XIX быуат башында Лихвин ока йылғаһының пристанлы сауҙа ҡалаһы була, ул Белев, Калуга, Алексин ҡалалары менән сауҙа бәйләнеше тота.
XIX быуат аҙағында ҡала бер квадрат саҡрым майҙанды биләй; ҡалала 266 йорт иҫәпләнә (шул иҫәптән 21 таш), 4 ғибәҙәтхана, 25 сауҙа кибет, трактирҙар һәм 7 күмәртә шарап склады; 4 шарап ҡыуыу заводы эшләй. Бынан тыш, Лихвинда 80-дән ашыу һөнәрселек йорто иҫәпләнә. Өс училищела белем алырға тәҡдим ителә: өйәҙ ир-ат, ҡатын-ҡыҙ һәм ике класлы ир-ат мәхәллә училищеһы була. 30 карауатлыҡ дауахана эшләй, ул 1905 йылда земство табибы Лисицын тырышлығы менән ойошторола. XIX быуаттың икенсе яртыһынан алып ҡала яйлап хәлһеҙләнә: Ока йылғаһының һайығайыуы арҡаһында сауҙа кәмей, ә иҡтисад үҫешенә булышлыҡ итә алырлыҡ тимер юл магистрале Лихвинды урап үтә. Ваҡыт үтеү менән Ока йылғаһы Лихвин районында бөтөнләй һайыға һәм уға караптар инә алмай.
1905 йылдың 25 декабрендә Тула ҡалаһы— «Мәскәү» төп тимер юлы вокзалынан Тула - Лихвин тимер юлы буйынса поездар хәрәкәте асыла. Лихвин станцияһының һуңғы туҡталышы Ока йылғаһының ҡапма-ҡаршы яҡ ярында урынлаша. 1941 йылда Лихвин станцияһында хәрәкәт ябыла, сөнки киң колеялы Тула—Козельск тимер юлында хәрәкәт башлана, ә Тула-Лихвин тар колеялы тимер юлы 1996 йылға тиклем эшләй.
1941 йылда Лихвин Черепеть районы үҙәге булып тора, ә 1944—1958 йылдарҙа — Чекалин районы үҙәге була.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ҡала ике ай немец-фашист оккупацияһы аҫтында була (1941 йылдың 19 октябренән алып).
1944 йылда Лихвин ҡалаһына 1941 йылдың 6 ноябрендә ҡалала язалап үлтерелгән 16 йәшлек партизан, Советтар Союзы Геройы А. П. Чекалин исеме бирелә.
Совет заманында бында бер нисә предприятие эшләй: һөт заводы; юрғандар етештереүсе комбинаты етештергән одеял; леспромхоз һәм балалар шифаханаһы.
1970 йылдың 7 авгусында ҡалала драма түңәрәге ойошторла, хәҙер ул Чекалин халыҡ театры кимәленә үҫкән.
2006 йылда «Чекалин ҡалаһы» Чекалин ҡала биләмәһе барлыҡҡа килә. 2008 йылда ҡаланың генераль планы эшләнә. 2012 йылда Суворов район хакимиәте ҡала биләмәһе статусын ауыл биләмәһе тип үҙгәртергә тәҡдим итә, был Чекалин халҡында ризаһыҙлыҡ тыуҙыра; һөҙөмтәлә ҡала статусы һаҡланып ҡала.
Социаль сфера
Ҡалала мәғариф объекттарынан мәктәп һәм балалар баҡсаһы бар. Мәктәптә музей асылған. Дауахана — Суворов ЦРБ филиалы — ғәмәлдә әлеге ваҡытта амбулатория режимында эшләй; 2014 йылда бында бары 2 табип ҡына даими эшләй. Ҡала мәҙәниәт йортонда китапхана бар. Шулай уҡ ҡалала почта бүлексәһе, берҙән-бер йәмәғәт туҡланыуы йорто — «Лихвин» трактиры— 2014 йылдың йәйендә эшләмәй торған. Халыҡты хеҙмәтләндереүсе банк ябыҡ, яҡын бүлексәһе- Рәсәй һаҡлыҡ банкыһы Черепеть ҡасабаһында урынлашҡан.
Һарғат мәҙәниәте
Һарғат мәҙәниәте — беҙҙең эраға тиклем VII—VI быуаттарҙан беҙҙең эраның III—V быуаттарына тиклем Урал аръяғы һәм Көнбайыш Себерҙең эре йылғалары — Иртыш, Ишем, Тубыл, Омь йылғаһының урта ағымы һәм Иҫәттең түбәнге ағымы буйлап урынлашҡан археологик мәҙәниәт. Һарғат мәҙәниәтенең төньяҡтағы ҡомартҡылары Тубыл киңлегендә, урман зонаһы сигендә табыла. Көньяҡта был мәҙәниәттең сиге урман-даланың көньяҡ сиге менән тап килә. Уралдың көнсығыш итәгенән көнбайышҡа табан һәм Барабы урман-далаһында көнсығышҡа табан шулай уҡ Һарғат тораҡ урындары һәм боронғо ҡәберлектәре табыла
Асыу тарихы
Һарғат тарихын фәнни тикшеренеүҙең башы ғалим-археологтар П. А. Дмитриев, В. Н. Чернецов һәм В. П. Левашёваларҙың исемдәре менән бәйле. Ғәмәлдә улар хәҙерге ваҡытта «Һарғат мәҙәниәте» тип аталған археологик мәҙәниәтте башлап асыусылар була. Беренсе тапҡыр 1927 — 28 йылдарҙа В. П. Левашёва тарафынан Омск өлкәһенең Саргатское ауылы янында табылған был боронғо ҡәберлектең атамаһы ошо ауыл исеме менән бәйле.
П. А. Дмитриев 1929 йылда үлгән кеше башы менән төньяҡҡа йүнәлтеп һалынған һәм яҡынса бер үк төрлө ҡәбер инвентары булған Тубыл, Ишем, Урта Иртыш һәм Барабы ҡурған ҡәберлектәрен бер төркөмгә индереү мөмкинлеген билдәләй.
П. А. Дмитриевтың күҙаллауын В. Н. Чернецов артабан үҫтерә. Ул ҡорт йомғағына оҡшаш һәм һарғат тибындағы ҡурғандарҙы айырым бер мәҙәниәткә бүлеү тураһындағы фекерҙе белдерә, уның фекеренсә, был мәҙәниәтте йөрөтөүселәр уғыр ҡәбиләһенең вәкилдәре булыуы ихтимал.
Палеогенетика
Һарғат мәҙәниәте вәкилдәрендә түбәндәге митохондриаль гаплогруппаларҙың булыуы асыҡлана: A, C, T1, Z, B4a , N1a1a1a, U5a1, H, H8, C4a2c1, биш индивидта: Y-хромосом гаплогруппаһы N1a1, икәүһендә — Y-хромосом гаплогруппаһы R1a1]] [./Саргатская_культура#cite_note-4 [4]  ] R1a1
Әҙәбиәт
<div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон для простановки библиографических ссылок на статьи из журналов и периодических сборников.">Статья <span id="автор" class="cx-template-editor-param-key">автор <span data-key="автор" title="Имя автора, или список имен авторов. Рекомендуется использовать этот параметр во всех случаях, когда известны авторы цитируемого источника. В конце должна быть точка. Внимание: инициалы отделяются от фамилии и друг от друга неразрывным пробелом. Примеры: Иванов С. В." class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="автор" id="mwTg-автор-" style="position: relative;">Глазов И. А.  <span id="заглавие" class="cx-template-editor-param-key">заглавие <span data-key="заглавие" title="Название статьи. В конце не должно быть точки." class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="заглавие" id="mwTg-заглавие-" style="position: relative;">Проблемы изучения вооружения саргатской культуры   <span id="ссылка" class="cx-template-editor-param-key">ссылка <span data-key="ссылка" title="Ссылка на цитируемый источник в интернете. Относится к полю заглавие. Если ссылка содержит специальные символы (например, «|»), их нужно заменять на соответствующие &#nnn;-последовательности (например, &amp;#124;)." class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="ссылка" id="mwTg-ссылка-" style="position: relative;"> http://annals.xlegio.ru/sibir/small/glazov.htm    <span id="издание" class="cx-template-editor-param-key">издание <span data-key="издание" title="Название журнала, газеты, сайта, и т. п." class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="издание" id="mwTg-издание-" style="position: relative;">Памятники археологии и художественное творчество. Материалы осеннего коллоквиума (с международным участием)  <span id="тип" class="cx-template-editor-param-key">тип <span data-key="тип" title="Примеры: журнал, газета, сборник, сайт и т. п." class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="тип" id="mwTg-тип-" style="position: relative;">сборник   <span id="место" class="cx-template-editor-param-key">место <span data-key="место" title="Примеры: М. (Москва), М.—СПб. (Москва — Санкт-Петербург), Париж" class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="место" id="mwTg-место-" style="position: relative;">Омск   <span id="год" class="cx-template-editor-param-key">год <span data-key="год" title="Год издания. Пример: 2010" class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="год" id="mwTg-год-" style="position: relative;">2004
<div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон для простановки библиографических ссылок на статьи из журналов и периодических сборников.">Статья <span id="автор" class="cx-template-editor-param-key">автор <span data-key="автор" title="Имя автора, или список имен авторов. Рекомендуется использовать этот параметр во всех случаях, когда известны авторы цитируемого источника. В конце должна быть точка. Внимание: инициалы отделяются от фамилии и друг от друга неразрывным пробелом. Примеры: Иванов С. В." class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="автор" id="mwUA-автор-" style="position: relative;">Дмитриев П. А.  <span id="заглавие" class="cx-template-editor-param-key">заглавие <span data-key="заглавие" title="Название статьи. В конце не должно быть точки." class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="заглавие" id="mwUA-заглавие-" style="position: relative;">Мысовские стоянки и курганы   <span id="издание" class="cx-template-editor-param-key">издание <span data-key="издание" title="Название журнала, газеты, сайта, и т. п." class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="издание" id="mwUA-издание-" style="position: relative;">Труды секции археологии РАНИОН   <span id="тип" class="cx-template-editor-param-key">тип <span data-key="тип" title="Примеры: журнал, газета, сборник, сайт и т. п." class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="тип" id="mwUA-тип-" style="position: relative;">журнал   <span id="место" class="cx-template-editor-param-key">место <span data-key="место" title="Примеры: М. (Москва), М.—СПб. (Москва — Санкт-Петербург), Париж" class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="место" id="mwUA-место-" style="position: relative;">М.   <span id="год" class="cx-template-editor-param-key">год <span data-key="год" title="Год издания. Пример: 2010" class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="год" id="mwUA-год-" style="position: relative;">1929   <span id="том" class="cx-template-editor-param-key">том <span data-key="том" title="Номер тома (или томов). Перед значением будет добавлен префикс «Т.» (или другой, если указан параметр «язык»)." class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="том" id="mwUA-том-" style="position: relative;">4   <span id="страницы" class="cx-template-editor-param-key">страницы <span data-key="страницы" title="Конкретная страница в цитируемом источнике (например, 105), либо список и/или диапазон страниц (например, 12, 15, 123, или 107—110, или 45—48, 51); обратите внимание, что диапазон записывается через тире, а не через дефис («—», а не «-»)." class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="страницы" id="mwUA-страницы-" style="position: relative;">189
<div class="cx-template-editor-title" title="Оформление библиографических ссылок на книжные издания.">Книга <span id="автор" class="cx-template-editor-param-key">автор <span data-key="автор" title="Имя автора или список авторов. Внимание: инициалы отделяются от фамилии и друг от друга неразрывным пробелом. Пример: Петров А. Б." class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="автор" id="mwVA-автор-" style="position: relative;">Матвеева Н. П.  <span id="заглавие" class="cx-template-editor-param-key">заглавие <span data-key="заглавие" title="Заглавие книги целиком (без точки в конце)." class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="заглавие" id="mwVA-заглавие-" style="position: relative;">Саргатская культура на Среднем Тоболе   <span id="ответственный" class="cx-template-editor-param-key">ответственный <span data-key="ответственный" title="Используется для обозначения пометки «составитель», «под (общей) редакцией», «перевод» такого-то и т. п. Примеры: ответственный = под ред. А. Б. Иванова; ответственный = сост. В. Г. Петров; ответственный = пер. с англ. Д. Е. Сидорова. Имя редактора записывается в родительном падеже, инициалы следует ставить перед фамилией." class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="ответственный" id="mwVA-ответственный-" style="position: relative;">Отв. ред. Н. В. Полосьмак  <span id="место" class="cx-template-editor-param-key">место <span data-key="место" title="Примеры: М., Л., К., М.—СПб., Париж, Berlin" class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="место" id="mwVA-место-" style="position: relative;">Новосибирск   <span id="издательство" class="cx-template-editor-param-key">издательство <span data-key="издательство" title="Примеры: Наука, Oxford Press, АСТ (или просто АСТ — АСТ после | будет добавлено автоматически при сохранении статьи)" class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="издательство" id="mwVA-издательство-" style="position: relative;">ВО «Наука»   <span id="год" class="cx-template-editor-param-key">год <span data-key="год" title="Год издания. Пример: 2010" class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="год" id="mwVA-год-" style="position: relative;">1993   <span id="страниц" class="cx-template-editor-param-key">страниц <span data-key="страниц" title="Общее количество страниц в источнике. При цитировании не рекомендуется (хотя и допустимо) указывать вместе с полем «страницы»." class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="страниц" id="mwVA-страниц-" style="position: relative;">172    isbn <span data-key="isbn" title="Используется для указания международного стандартного книжного номера (ISBN). Для знака X в номере нужно использовать латинскую X («икс»), а не русскую Х («ха»). Если необходимо добавить другие идентификаторы, их можно дописать после номера ISBN. Пример: isbn = 12345, ББК 678" class="cx-template-editor-param-desc"> 5020302678
<div class="cx-template-editor-title" title="Оформление библиографических ссылок на книжные издания.">Книга <span id="автор" class="cx-template-editor-param-key">автор <span data-key="автор" title="Имя автора или список авторов. Внимание: инициалы отделяются от фамилии и друг от друга неразрывным пробелом. Пример: Петров А. Б." class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="автор" id="mwWA-автор-" style="position: relative;">Соловьёв А. И.  <span id="часть" class="cx-template-editor-param-key">часть <span data-key="часть" title="Раздел книги или статья в сборнике, на которую идёт ссылка. Пример: Глава 5. Доминиканцы" class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="часть" id="mwWA-часть-" style="position: relative;">Саргатская культура (эпоха раннего железного века)   <span id="заглавие" class="cx-template-editor-param-key">заглавие <span data-key="заглавие" title="Заглавие книги целиком (без точки в конце)." class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="заглавие" id="mwWA-заглавие-" style="position: relative;">Оружие и доспехи. Сибирское вооружение: от каменного века до средневековья  <span id="место" class="cx-template-editor-param-key">место <span data-key="место" title="Примеры: М., Л., К., М.—СПб., Париж, Berlin" class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="место" id="mwWA-место-" style="position: relative;">Новосибирск   <span id="издательство" class="cx-template-editor-param-key">издательство <span data-key="издательство" title="Примеры: Наука, Oxford Press, АСТ (или просто АСТ — АСТ после | будет добавлено автоматически при сохранении статьи)" class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="издательство" id="mwWA-издательство-" style="position: relative;">«Инфолио-Пресс»   <span id="год" class="cx-template-editor-param-key">год <span data-key="год" title="Год издания. Пример: 2010" class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="год" id="mwWA-год-" style="position: relative;">2003    isbn <span data-key="isbn" title="Используется для указания международного стандартного книжного номера (ISBN). Для знака X в номере нужно использовать латинскую X («икс»), а не русскую Х («ха»). Если необходимо добавить другие идентификаторы, их можно дописать после номера ISBN. Пример: isbn = 12345, ББК 678" class="cx-template-editor-param-desc"> 5-89590-035-6
<div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон для простановки библиографических ссылок на статьи из журналов и периодических сборников.">Статья <span id="автор" class="cx-template-editor-param-key">автор <span data-key="автор" title="Имя автора, или список имен авторов. Рекомендуется использовать этот параметр во всех случаях, когда известны авторы цитируемого источника. В конце должна быть точка. Внимание: инициалы отделяются от фамилии и друг от друга неразрывным пробелом. Примеры: Иванов С. В." class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="автор" id="mwXg-автор-" style="position: relative;">Чернецов В. Н.  <span id="заглавие" class="cx-template-editor-param-key">заглавие <span data-key="заглавие" title="Название статьи. В конце не должно быть точки." class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="заглавие" id="mwXg-заглавие-" style="position: relative;">Древняя история Нижнего Приобья   <span id="издание" class="cx-template-editor-param-key">издание <span data-key="издание" title="Название журнала, газеты, сайта, и т. п." class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="издание" id="mwXg-издание-" style="position: relative;">Материалы и исследования по археологии   <span id="тип" class="cx-template-editor-param-key">тип <span data-key="тип" title="Примеры: журнал, газета, сборник, сайт и т. п." class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="тип" id="mwXg-тип-" style="position: relative;">журнал   <span id="место" class="cx-template-editor-param-key">место <span data-key="место" title="Примеры: М. (Москва), М.—СПб. (Москва — Санкт-Петербург), Париж" class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="место" id="mwXg-место-" style="position: relative;">М.   <span id="год" class="cx-template-editor-param-key">год <span data-key="год" title="Год издания. Пример: 2010" class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="год" id="mwXg-год-" style="position: relative;">1953   <span id="выпуск" class="cx-template-editor-param-key">выпуск <span data-key="выпуск" title="Номер выпуска. Перед значением будет добавлен префикс «Вып.» (или другой, если указан параметр «язык»)." class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="выпуск" id="mwXg-выпуск-" style="position: relative;">35   <span id="страницы" class="cx-template-editor-param-key">страницы <span data-key="страницы" title="Конкретная страница в цитируемом источнике (например, 105), либо список и/или диапазон страниц (например, 12, 15, 123, или 107—110, или 45—48, 51); обратите внимание, что диапазон записывается через тире, а не через дефис («—», а не «-»)." class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="страницы" id="mwXg-страницы-" style="position: relative;">238
В (кирил хәрефе)
Вв [вэ] — Башҡорт алфавитының өсөнсө хәрефе.
Һыуғомаҡ мәмерйәһе
Тасуирламаһы
Һыуғомаҡ мәмерйәһе — Уралда берҙән-бер мәрмәр тоҡомдарында һыу менән яһалған мәмерйә. Мәмерйә тар үткәүелдәр менән тоташҡан өс мәғәрәнән тора. Ҡышҡы ваҡытта һәм яҙ башында беренсе мәғәрәнең стеналары һәм түбәһе ҡар кристалдары менән ҡаплана, иҙәндә боҙ сталагмиттары барлыҡҡа килә. Икенсе мәғәрәнең иҙәнендә еүеш балсыҡ, түшәмдән һыу һарҡып ағып тора, температура һәр саҡ ыңғай. Икенсе мәғәрәнең алыҫ өлөшөндә, алты метр тәрәнлектәге ҡоҙоҡҡа күскән, тәрән булмаған тар тишек. Ул өсөнсө ҡыуышлыҡҡа алып бара. Өсөнсө мәғәрә бейек һәм тар, өлөшләтә һыу менән тулған. Һыу кимәле даими түгел, йәй, ҡоро осорҙа кәмей. Был ваҡытта ябыҡ барып бөткән бер нисә юл асыла. Өсөнсө мәгәрәнең алыҫ, түбәнерәк өлөшө һәр саҡ һыу аҫтында. Һыу аҫтында тикшерелмәгән юлдар бар. Мәмерйәнең тикшерелгән өлөшөнөң дөйөм юлдар оҙонлоғо 123 метр.
Мәмерйәнең беренсе мәғәрәһе тыштан үтеп ингән яҡтылыҡ менән өлөшләтә яҡтыртыла, һәм хатта балалар ҙа иркен йөрөй алырлыҡ. Икенсе мәғәрәгә тар тишек алып инә һәм ул тулыһынса ҡараңғылыҡ эсендә, әммә унда инеү өсөн фонарҙар булыуы етә. Өсөнсө мәғәрәгә вертикаль ҡоҙоҡ алып бара һәм унда инеү өсөн ҡорамалдар кәрәк. Ғәҙәттә, тәүге ике мәғәрәгә генә экскурсия ойошторола. Силәбе өлкәһе хөкүмәтенең 1985 йылдың 23 декабрендәге 553-сө ҡарары менән Һыуғомаҡ мәмерйәһенә тәбиғәт ҡомартҡыһы статусы бирелә.
Зобаный
Башҡорт телендә
Башҡорт телендә «зобаный» һүҙе яуыз, уҫал кешегә ҡарата ла ҡулланыла
Кесе Ершовая
Кесе Ершовая — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/318/861 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үрге Камзас
Үрге Камзас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 478 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Глубочанка
Глубочанка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Ағиҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Албанияның тирә-яҡ мөхите
Албания бәләкәй генә утрауҙа урынлашҡан дәүләт булыуына ҡарамаҫтан, тирә-яҡ мөхите уникаль флора һәм фаунаһы, төрлө йылға-күлдәре менән дан тота. Хатта ул яҡтағы мөхитте бер нисә экологик региондарға ла бүлеп йөрөтәләр: тәбиғи географик экосистемаһы, һыу менән тьәмин итеү системаһы, тергеҙә торған ресурстар һәм уларға йоғонто яһаусы факторҙар. Албанияның күпселек ерендә таулы рельеф өҫтөнлөк итә, ә ҡалған өлөшө уңдырышлы тупрағы менән билдәле булған тәрән үҙәнле ҡалҡыулыҡтарҙа урынлашҡан. Дөйөм алғанда, тауҙар һәм диңгеҙ кимәленән 2751 м өҫтә ятҡан ҡалҡыулыҡтар илдең 70 процент территорияһын биләй.
Албан тауҙарының ландшафтары, Швейцария һәм Австрия илдәренекенән бер ҙә кәм түгел, ә пляждарҙы Адриатик диңгеҙ яры буйындағыларҙан да ҡалышмай.
Сербия, Черногория, Македония, Греция илдәре менән ятҡан сик эргәһендә бер нисә эре күл урынлашҡан: Шкодер, Охрид һәм Преспа.
Климат
Албания субтропик Урта диңгеҙ климатлы. Шуға күрә, йәйе — эҫе һәм ҡоро, ҡышы — һалҡын һәм дымлы. Июлдең уртаса температураһы +24-тән алып +28-гә тиклем. Ғинуар айында, күп осраҡтарҙа, температура +4-тән төшмәй. Ә яуым-төшөмгә килгәндә, ул башлыса яҙ һәм көҙ миҙгелдәренә тура килә.
Диңгеҙ кимәленән ниндәй бейеклектә урынлашыуына ҡарап, илдең төбәктәрендә лә климат төрлөсә. Таулы ерҙәрҙә температура уртаса күрһәткестәрҙән байтаҡҡа айырыла (сатлама һыуыҡтар −20-гә лә етеүе ихтимал, ә йыллыҡ яуым -төшөмө- 2600 мм).
Экология
Һауаны, һыуҙы бысратыу, тупраҡтың эрозияланыуы һәм тарҡалыуы, био-юғалтыуҙар төрлөлөгө, ҡалдыҡтарҙың тейешенсә эшкәртелмәүе- Албания ның төп экологик пробемаларын тәшкил итә. Ә деградация үҫешенә урбанизацияның ҡот осмалы тиҙлектә күбәйеүе, тәбиғи ресурстарға кешелектең мохтажлығы артыуы булышлыҡ итә. Ошо барлыҡ сәбәптәр өсөн Албания климатының үҙгәрештәре, тәбиғәт һәләкәттәре артыуы ихтимал. Әлеге ваҡытта был ил парник газдары буйынса түбән эмитентлы, әммә һуңғы йылдарҙа уның тиҙ үҫеше күҙәтелә (башлыса, сәбәпсе булып транспорттың, ҡалдыҡтарҙың артыуы, ауыл хужалығының алға үҫеше тора). Албания экологик яҡтан таҙа булыуға, тулыланыусы энергия һәм транспортты булдырыуға өлгәшә ала. Сөнки ил ныҡлы рәүештә тирә-яҡ мөхит, энергия сығанаҡтарын яңыртыу һәм уларҙың һөҙөмтәлелеге сиктәрендә хоҡуҡи һәм институциональ өлкәләрҙә эшләргә тотонған.
Тәбиғәт төрлөлөгө
Албания — күп экосистемалы ил. Был илдә Урта диңгеҙ яғына хас булған үҫемлектәр бик күп (уларҙы ҡурсаулыҡ территориялары селтәрендә күрергә мөмкин).
Албанияла алты милли парк, 24 ҡурсаулыҡ һәм бик күп тәбиғәт ҡомартҡылары бар. Әйтеп үтер кәрәк: Албания йәнлектәр төрлөлөгө менән илдәр араһында беренсе баҫҡыстарҙа тора.
Ҙур күлдәр һәм яр ситендәге лагуналар ҡышлауға ҡайтҡан ҡоштар өсөн мөһим булып тора. Килгән 70 төр һыу ҡоштары, яҡынса, 180 000-гә барып баҫа. Албания ҡоштар, бөжәктәр, ярғанаттарҙың миграция юлдарының киҫешкән мөһим пункты булып тора.
Донъяның иң эре авикомпаниялары
Донъяның иң эре авикомпаниялар
Мерәҫ
Мерәҫ — топоним.
Аҡкүл
Атамаһы
Атамаһы ике мәғәнәле: аҡ «аҡ» йәғни «изге», плюс күл. Ғафури районында йәшәгән табын ҡәбиләһе башҡорттары Аҡҡүлде изге тип һанайҙар ).
Тасуирламаһы
Өҫкө йөҙөнөң майҙаны — 8,8 км². Оҙонлоғо — 6,2 км, уртаса киңлеге — 1,4 км, иң ҙур киңлеге — 2 км, күл уртаһында 3—4 метр тәрәнлек, иң тәрән ере — 11 м, һыу күләме — 34,5 млн м³. Күл ҡаҙанлығы Ағиҙел йылғаһы буйлап һуҙылған һәм дөрөҫ булмаған эллипс формаһында. Ҡаҙанлыҡ террасалы һыу баҫҡан туғайлыҡтағы ултырмаларҙа барлыҡҡа килгән.
Ағын күл — унан Ҡарамалы йылғаһы (Ашҡаҙар ҡушылдығы) ағып сыға. Күл мезотрофлы, йәғни уның һыуында органик һәм биоген минерал матдәләр уртаса миҡдарҙа.
Күлдең тирә-яғы ландшафты һыубаҫар урмандарҙан һәм (ҡайын, ҡарама, тал, балан, ерек, уҫаҡ, муйыл) туғайҙарҙан тора. Күл яр буйында, , күрән, , , һ. б. үҫә.
Күл һыуында, , , , ,  тереклек итә, , , аҡсарлаҡтар,  һ.б. ҡоштар йәшәй.
Айырым һаҡланған тәбиғәт территорияһы (ООПТ)
Һаҡлау объекттары:
Һаҡланған тәбиғәт территорияһы (ОПТ) — 1567,0 га.
Г
Гг [гэ] — Башҡорт алфавитының дүртенсе хәрефе.
Быховская Анна Марковна
Анна Марковна Быховская (1901—1996) — Мәскәү дәүләт университетының биология факультетының тәүге деканы.
Биографияһы
Велиж ҡалаһында тыуған. Урта белемде экстерн ысулы менән ала, сөнки аҡса булмау сәбәпле гимназияла уҡый алмай. Шәхси дәрестәр бирә, башланғыс мәктәптә уҡытыусы булып эшләй. 1920 йылда ВКП(б.) сафына инә.
1927 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетының биология бүлеген тамамлай. Цитология һәм гистология кафедраһына Г. И. Роскинға аспирантураға уҡырға инә. Доцент дәрәжәһенә эйә була.
Мәскәү дәүләт университетының биология факультеты барлыҡҡа килгәндән һуң беренсе декан һәм уның тарихында әлегә берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ-декан. Был вазифаға 1930 йылдың 21 авгусында тәғәйенләнә. Декан вазифаһын 1930 йылдан алып 1931 йылдар буйынса биләй. 1931 йылдың 18 апрелендә университетта факультет-кафедраль структура бөтөрөлә. А. М. Быховская Мәскәү дәүләт университетының зоология бүлеге етәксеһе итеп тәғәйенләнә. 1933 йылдың 1 майынан Мәскәү дәүләт университетында факультеттар тергеҙелә — Быховская биология факультеты деканы вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә. 1935—1937 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының зоология ғилми-тикшеренеү институты директоры булып эшләй.
1937 йылдың 10 июнендә Быховская «үҙенең эшендә күп кенә сәйәси хаталар ебәреүсе һәм партия уяулығын юғалтыусы» булараҡ Биология факультеты менән етәкселек итеүҙән ситләтелә. Шул уҡ 1937 йылда Мәскәү дәүләт университетының зоология ғилми-тикшеренеү институты директоры вазифаһында ҡулға алына.
1947 йылдан Сәмәрҡәндта медицина паразитологияһы һәм малярияһы институтында, 1960-сы йылдарҙа административ бүлек буйынса директор урынбаҫары вазифаһында эшләй.
Бойондороҡһоҙ Үзбәкстанда 95 йәше тулыуға 10 көн ҡалғанда вафат була.
Шмириц
Шмириц (Schmieritz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 418 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,31 км2. Диңгеҙ кимәленән 410 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7819 һәм автомобиль коды — SOK.
Мал аҙығы
Донъя күләмендә аҙыҡтарын ҡулланыу дөйөм алғанда 635 миллион тонна тәшкил итә (2006 йыл), үҫеш темпы йыл һайын  яҡынса 2 %.
Мал аҙығы етештереү
Мал аҙығы махсус үҫтереп тә, тәбиғи болондарҙа ла етештерелә. Мал аҙығы әҙерләү — мөһим ауыл хужалығы эш төрө.
Ҡайһы берҙә мал аҙығы өсөн ауыл хужалығы ҡалдыҡтары  ҡулланыла ала: жмых, һалам, ҡауырһын оно, һөйәк оно һәм балыҡ оно. Шулай уҡ төрлө сәнәғәт етештереү ҡалдыҡтары — виноград төпрәһе, барда, жом ҡулланыла.
Мал аҙығы итеп ҡулланылған үҫемлектәр исемлеге бер нисә тиҫтәгә етә; был хайуандар аҫралған географияғә һәм хайуандарҙың төрөнә бәйле.
Ағыулы мал аҙығы
Мал аҙығы булараҡ ҡулланылып кеше сәләмәтлегенә насар йоғонто яһаған иң билдәле матдә — рактопамин. Ҡатмарлы структур формаға эйә. Ит етештереүҙе арттырыу өсөн ҡулланыла — шуның менән һатырға  мал һимертәләр. Әлеге ваҡытта уны ҡулланыу халыҡ-ара сәйәси киҫкен бәхәс предметы булып тора.
Аҡтар хәрәкәте
Аҡтар хәрәкәте (шулай «Аҡ эш», «Аҡ ниәт», «Аҡ гвардия») — Совет власын ҡолатыу маҡсатында 1917—1922 йылдарҙа Рәсәйҙә Граждандар һуғышы барышында сәйәси йәһәттән барлыҡҡа килгән төрлө көстәрҙең хәрби хәрәкәте. Большевиктар диктатураһын ҡабул итмәгән социалистар һәм демократиктар, дөйөм патриотик рухлы хәрбиҙәр, шулай уҡ большевиктар идеологияһына ҡаршы берләшкән һәм «Бөйөк, Берҙәм һәм Бүленмәҫ Рәсәй» принцибы нигеҙендә эш иткән монархистар вәкилдәрен үҙ эсенә алған. Аҡтар хәрәкәте Рәсәйҙә Граждандар һуғышы осоронда Урта Азияла бойондороҡһоҙлоҡ, баҫмасылыҡ өсөн милли хәрәкәттәр, шулай уҡ сит ил интервенттары, анархо-коммунистары («махновсылар») һәм «йәшелдәр» (Тамбов ихтилалы) менән бер рәттән большевиктарға ҡаршы иң ҙур хәрби-сәйәси көс була."Аҡ хәрәкәт" термины Совет Рәсәйҙә барлыҡҡа килә, ә 1920-се йылдарҙан алып рус эмиграцияһында ла ҡулланыла башлай.
Аҡтар хәрәкәте идеологияһында етди айырмалыҡтар булыуға ҡарамаҫтан, унда Рәсәйҙә демократик, парламент сәйәси ҡоролошон, шәхси милекте һәм баҙар мөнәсәбәттәрен тергеҙеү теләге өҫтөнлөк итә. Сәйәси төҫмөрҙәре булыуға ҡарамаҫтан, аҡтар хәрәкәте, дөйөм алғанда Столыпин Рәсәйе ҡиммәттәрен яҡлаған хәрби-сәйәси хәрәкәтте кәүҙәләндерә.
Хәҙерге Рәсәй тарихсылары Аҡтар хәрәкәте көрәшенең милли-патриотик характерын билдәләй, был мәсьәләлә улар аҡтар хәрәкәте идеологтары менән килешеп эш итә. Граждандар һуғышы осоронан әлеге хәрәкәт рус милли-патьриотик хәрәкәте булып һанала. Әммә Аҡтар хәрәкәтенең шул уҡ милли-патриотик характерында уның еңелеү сәбәптәренең береһе ята: ул, был хәрәкәттәрҙе «сепаратсылар» тип ҡарап, элекке Рәсәй империяһы сигендәге бер генә большевиктарға ҡаршы милли хәрәкәт менән дә тиерлек уртаҡ тел таба алмай.
Ҡайһы бер һыҙаттар буйынса Аҡтар хәрәкәте Граждандар һуғышының большевиктарға ҡаршы башҡа көстәренән айырыла:
Барлыҡҡа килеүе һәм идентификацияһы
Корнилов фетнәһенең төп ҡатнашыусылары (Корнилов, Деникин, Марков, Романов, Лукомский һәм башҡалар, һуңғараҡ Быхов төрмәһе тотҡондары) аҡтар хәрәкәтенең Рәсәй Көнъяғында күренекле эшмәкәрҙәре булалар. Шулай уҡ ҡайһы берҙәр, Аҡтар хәрәкәтенең башы 1917 йылдың 15 ноябрендә Донға генерал Алексеевтың килеүенән башлана, тип иҫәпләйҙәр.
Тикшереүселәрҙең күбеһе, Октябрь революцияһы самодержавие ҡолағандан һуң контрреволюция үҫешен туҡтата һәм уны большевиктарға ҡаршы көскә әүерелдерә, тип һанай.
Аҡтар хәрәкәте өсөн милли суверенитет һәм Рәсәйҙең халыҡ-ара абруйы хаҡына законлылыҡты һәм тәртипте тергеҙеү мәсьәләһе бик мөһим була.
Ҡыҙылдарға ҡаршы көрәштән тыш, Аҡтар хәрәкәте шулай уҡ Граждандар һуғышы йылдарында йәшелдәргә һәм сепаратсыларға ҡаршы тора. Был йәһәттән Аҡтар көрәше дөйөм Рәсәй (урыҫтарҙың үҙ-ара көрәше) һәм өлкә (Рәсәйгә һәм Рәсәйҙән айырылырға тырышҡан урыҫ булмаған халыҡтарҙың сепаратизмына ҡаршы һуғышҡан аҡтар хәрәкәте) буйынса айырыла.
Хәрәкәттә ҡатнашыусылар « аҡгвардееецтар» йәки «аҡтар» тип йөрөтөлә. Аҡгвардеецтарға ҡыҙылдарға һәм аҡтарға ҡаршы һуғышҡан анархистар (Махно) һәм «йәшелдәр» хәрәкәттәре һәм элекке Рәсәй империяһы территорияһында булдырылған милли-сепаратист ҡораллы формированиелар инә.
Аҡтар хәрәкәтенең төп көсө иҫке рус армияһы офицерҙарын тәшкил итә. Шул уҡ ваҡытта кесе офицерҙарҙың, шулай уҡ юнкерҙарҙың күбеһе крәҫтиәндәрҙән сыҡҡан. Аҡтар хәрәкәтенең күренекле етәкселәре — генералдар Алексеев, Корнилов, Деникин һәм башҡалар ҙа сығышы буйынса крәҫтиәндәр булған.
Артабанғы осорҙа Беренсе донъя һуғышын офицерҙар булып тамамлаған һәм Граждандар һуғышы барышында уҡ генерал чиндарын алған хәрби начальниктар алғы планға сыға:
Терминдың барлыҡҡа килеүе
Бөйөк француз революцияһы осоронда монархистар (йәғни революция үҙгәрештәренә ҡаршылар) француз династияһының аҡ король төҫөн үҙҙәренең сәйәси ҡараштарын тыныс юл менән белдереү өсөн файҙаланған.
Чумачка
Чумачка — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Шешма йылғаһының уң ярына тамағынан 151 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Аҡтар хәрәкәте
Терминдың барлыҡҡа килеүе
Рәсәй аҡтары башта үҙҙәрен шулай атамайҙар. Большевик пропагандасылары уларҙы Одессала Урыҫ халҡы союзында ҡатнашыусы аҡ гвардияға оҡшатып шулай тип йөрөткән. 1905 йылдан алып улар бөтә Украинала һәм Рәсәйҙең көньяғында талауҙар ойоштороуылар, тип һанала, «белоговардеец» һәм «тар-мар итеүсе» төшөнсәләре бер үк нәмәне аңлатҡан. синонимы булған. Финляндия швед халҡы финны уртаса һәм ошо уҡ осорҙа уртаса аҡ гвардия килеп, ҡаршы тороу Революционер, ҡыҙыл гвардия, һәм кадеттарҙың Партияның әүҙем ҡаршылыҡ 1905—1907 йылдарҙағы революция осоронда Финляндия, һуңынан Аҡ гвардия Финляндия, германия һәм уның яҡлылары уларҙан яҡлау германия ғәскәрҙәре 1918 составында һуғыша. Саҡырылыш буйынса финляндия менән аҡ батшаға 1905—1907 йылдарҙағы революция ваҡытында фин һәм швед халыҡ хәлле палаталы закон өҫтөнлөк сейм өсөн сығыш яһай, ә ҡыҙыл — саҡырылыш буйынса принциптары өсөн палаталы парламент «бер кеше — бер тауыш». Финляндияла ла шулай аҡ атаған, сөнки уларҙың составында швед граждандар һуғышы осоронда офицер булып, шведтар уны уҡып булмай, финн швед халҡы ҡыҙыл террор яҡлап сыҡты. Большевик, тип уны дошман аҡгвардееецтар, тел күрһәтеп, аҡтар хәрәкәте — Финляндия һәм германия агенты булып был, иң мөһим, иң Көньяҡта һәм погромсы Рәсәй, Украина, германия агенты ла була, йәнәһе. Финляндия менән булған 80-се йылдарҙа үҙенең яҡлылар урыҫ революционер, ҡыҙыл, ә уртаса һәм оппозиционер һәм швед теле швед яҡлылар өҫтөнлөк хәллеләрҙе традицион һәм шведтар менән яҡынайыу финн етәкселегендәге финляндия финляндия сейм белә финн — аҡ. Быға тиклем булған аҡ — 1863 йылда поляк ихтилалы ваҡытында уртаса, ҡыҙыл яҡлылар һәм был ихтилалдары, урыҫ һәм урыҫ революционер ҡулланырға тырыша. .
Чумачка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шишмә йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Исламбай
Исламбай (Исламбаево) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 359 кеше. Почта индексы — 453587, ОКАТО коды — 80219804003.
Географик урыны
Ауыл Оло Шәйек йылғаһы (Ағиҙел йылғаһы бассейны) тамағында урынлашҡан. Алыҫлығы:
Тарихы
1843—1850 йылдарҙа монасиптар тарафынан яңы Исламбай ауылына нигеҙ һалына. IX ревизияла 20 ихата була. 9 йылдан һуң 120 кеше йәшәгән 24 ихата була. 1920 йылда унда 205 кеше йәшәгән. Ауылға 1808 йылда тыуған Исламбай Йомағужин нигеҙ һалған. Уның улы — Калимулла. Исламбай — 1828—1829 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышында ҡатнашыусы. Был ауылдың икенсе исеме — Һарт, этнонимдан алынған, Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусы подразделениеһы атамаһы.
1921-22 йылдарҙағы аслыҡ, тиф ауырыуынан һуңғы мәғлүмәттәр буй­ынса, Исламбай ауылында ни бары 14 хужалыҡта 69 кеше ҡала (хәтергә төшөрәйек: 1920 йылдағы иҫәп буй­ынса ауылда 205 кеше йәшәгән). 1925—1926 йылдарға ауыл аяҡҡа баҫа башлай, хужалыҡтар һаны 24-кә етә, ғаиләләр ишәйә. Мәҫәлән, архив мәғлүмәттәре буйынса 1926 йылда ауылда Әхмәтйәнов Һиҙиәттең — 4, Әхмәтйәнов Абдулланың — 5, Шәрәфитдинов Зиннәттең — 11, Бирҙеғо­лов Сәхиулланың — 4, Йомағужин Насибулланың — 3, Хәйбуллин Зәкериәнең — 5, Хәйбуллин Әбделғәниҙең — 9, Йомағужин Сәмиғулланың — 4, Аратов Шәғәйептең — 4, Ниғмәтуллин Шәүәлиҙең −4, Яхин Ғәбәйттең 6 кешенөн торған ғаиләләре була.
Исламбайҙарҙан колхозға беренселәрҙән булып Зиннәт, Фәтхулла, Әбделхаҡ Ғәлиуллиндар, Шәриф һәм Кәбир Хәйбуллиндар, Насибулла һөм Сәмиғулла Йомағужиндар, Бикташ ауылынан Ғөбәйт һәм Кинйәбулат Кульчиковтар, Ҡыҫыҡтан Әхмәҙулла һәм Мөхәмәтхужа Әҙелбаевтар, Низамитдин Мырҙағолов, Хәбир Хәйбуллин инәләр. Был ауылдар 1931 йылда төҙөлгән Аҫҡар промколхозына инә. Уның тәүге председателе итеп Исламбай ауылы­нан Мырҙабулатов Сәйәх һайлана, счетово­ды итеп Ишмырҙин Мөҙәрис тәғәйенләнә. Аҫҡар промколхозы менән 1932 йылдан Кәлимуллин Хафиз етәкселек итө. Был осорҙа коллективлаштырыу эше тамамлана. 1930 йылда йылҡы малдарынан берләштерелгән 1 КТФ төҙөлә, «Имелкә» тоҡомло аттар тураһында (колхозлашыу осоронда Аҫҡар ауылынан Фәтхетдинова Имелбикә инәй 7 баш йылҡы малы биргән) бөтә республикаға билдәле була. 1932 йыл­да Исламбай, Аҫҡар ауылында ла һыйыр малы фермаһы төҙөлә. 1932 йылдан башлап колхоз (Аҫҡар промколхозы), кустарсылыҡ эшен ташламайынса, ҡырсылыҡ эше менән дә шөғөлләнә башлай. Был ваҡытта колхоздың дөйөм ер майҙаны 3800 гектар була, шуның 108 гектары сәсеү майҙанын тәшкил итә. Ул ваҡытта колхозда 6 ат һабаны, бер нисә ком­плект ат тырмаһы ғына була. Үҫтерелген уңыш ураҡ менән урыла. 1935 йылда Аҫҡар һәм Брәтәк промколхоздары берләшеп, Быкин исемендәге колхоз төҙөйҙәр. 1937 йылда Быкин исемендәге колхоз икегә бүленә. Исламбай, Бикташ, Ҡыҫыҡ ауылдары Фрунзе исемендәге колхозға әүерелә.
Ауыл хәҙер
Исламбай ауылы Аҫҡар ауыл Советына ҡарай. Башҡорттар йәшәй (2002). Ауылда төп мәктәп (Аҫҡар урта мәктәбе филиалы), балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар. 1900 йылда мәсет теркәлгән. Исламбай эргәһендәге Туҡмаҡ яланы — тәбиғәт ҡомартҡыһы. Исламбай янындағы бер тауҙың — Әңгәмә тауы тип аталышы ауыл йыйынының ошо урында үткәрелеүе менән бәйле.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Урам исеме :
Мерәҫ (Ырымбур өлкәһе)
Тарихы
1795 йылғы V рәүиз материалдарында, Мерәҫ ауылы Мишәр-Юрматы улусына ҡарай, тип билдәләнелә. Ундағы 10 ихатала 76 кеше йәшәй. 1834 йылдағы рәүиз буйынса унда 343 кешенең йәшәүе теркәлә. Ә 1859 йылда 26 ихатала 544 кеше йәшәй (270 ир-егет һәм 274 ҡатын ҡыҙ). 1847 йылда ауыл IX Башҡорт кантонының 36-сы йорто составына, ә 1855 йылдан 1-се кантондың 7-се йортона ҡарай. Кантон системаһы бөтөрөлгәндән һуң Ырымбур өйәҙенең Ҡыпсаҡ улусы составында була. 1900 йылда ауылда 604 кеше йәшәй. Ауылда 4 ара була: "нуғай", "күсей", "болот" һәм "һалауар". Мерәҫ ауылы халҡы ярымкүсмә тормошта йәшәй. Уларҙың йәйләүҙәре Һамар йылғаһының үрге ағымына тиклем барып етер була. 1830 йылда Мерәҫтә мәсет асыла.
Тәүге тапҡыр 1765 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Мерәҫ ауылы Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Юрматы улусы ҡарамағында була.
Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Туҡ-Соран кантоны составына керә, ә 1923 йылдан республиканың Бәләбәй кантоны ҡарамағында була. ВЦИК ҡарарына ярашлы 1924 йылдың 21 октябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы составына бирелә. 1934 йылдан Ырымбур өлкәһе ҡарамағында була.
Халҡы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (94 %) йәшәй.
Инфраструктура
Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, фельдшер-акушер пункты бар. «Дала ҡыңғырауҙары» балалар вокал ансамбле эшләй.
Инсур (исем)
Инсур — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла
Этимология
Инсур (Илсур, Илсура) башҡорт исеме. Ил батыры, ил дуҫы; ил башлығы тигәнде аңлата
Билдәле кешеләр
Инсур Ғәззәли улы Йәһүҙин (псевдонимы Инсур Артур; 26 март 1951 йыл — 21 март 2011 йыл) — башҡорт шағиры һәм журналисы. СССР-ҙың Журналистар, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы.
Бык-Шор
Бык-Шор — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ярудей йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әй (Мәсетле районы)
Әй (Ай) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Әләгәҙ ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 33 кеше. Почта индексы — 452558, ОКАТО коды — 80242805002.
Урамдар
Урам исеме :
Харин Григорий Ефимович
Харин Григорий Ефимович (2 ғинуар 1924 йыл — 4 июнь 2005 йыл) — рәссам. 1976 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында һәм Еңеү парадында ҡатнашыусы. II дәрәжә Ватан һуғышы (1987) һәм ике Ҡыҙыл Йондоҙ (1943, 1944) ордендары кавалеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974).
Биографияһы
Григорий Ефимович Харин 1924 йылдың 2 ғинуарында Куйбышев өлкәһенең Петровский районы Лозовка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 30-сы йылдарҙа Хариндар ғаиләһе Өфөгә күсеп килә.
1942 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Орел, Смоленск, Витебск ҡалаларын азат итеүҙә, Инстербург, Пиллау һәм Көнигсберг ҡалаларын алыуҙа ҡатнаша. Бер нисә тапҡыр яралана. Хәрби хеҙмәттәре өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ орденына (ике тапҡыр), Ватан һуғышы орденына, маршал Иван Баграмяндың рәхмәт белдереүенә, күп миҙалдарға лайыҡ була. Ҡыҙыл майҙанда Еңеү парадында ҡатнаша. Һуғыш тамамланып ике йыл үткәс демобилизациялана һәм Өфөгә әйләнеп ҡайта. 1949 йылда ул М. И. Калинин исемендәге Мәҙәниәт йорто янындағы рәсем сәнғәте студияһында рәссам Г. В. Огородовта шөғөлләнә башлай.
1970 йылда Мәскәүҙә Н. К. Крупская исемендәге Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу халыҡ мәҙәниәте университетының рәсем сәнғәте факультетын тамамлай (НОУ ситтән тороп уҡыу халыҡ сәнғәте университеты).
Григорий Ефимович Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. Училищела уҡыта, һуңынан Өфө моторҙар эшләү заводында рәссам-биҙәүсе булып эшләй.
2005 йылдың 4 июнендә Өфөлә вафат булып ҡала.
Рәссамдың картиналары М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Өфө), МРСИ (Джерси-Сити, АҠШ), Алла Булянская галереяһында (Мәскәү, ЦДХ), «Academia» сәнғәт галереяһында (Өфө, УГАЭС), «Сәнғәт» галереяһында (Өфө), «Мираҫ» галереяһында (Өфө), Нефтекама «Мираҫ» картиналар галереяһында (Башҡортостан Республикаһындағы Нефтекама ҡалаһы), «Янғантау» картиналар галереяһында (Башҡортостан Республикаһының Салауат районы, «Янғантау» шифаханаһы) һаҡлана.
Эштәре
Григорий Ефимович Харин йөҙҙән ашыу картина тыуҙыра, шулар иҫәбендә «Урал», «Ҡыҙылтүштәр», «Өфө иртәһе», «Ҡыҙыл тал сәскә ата» «Зәңгәр кис», «Изумрудный полдень», «Муллаҡай пристане», «Таш сәсмәһе», «Инйәр йылғаһы», «Ҡара ҡарғалар килделәр», «Йәйге көн», «Һайыҫҡандар боҙ өҫтөндә», «Март» пейзаждары.