cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Щебланова Елена Георгиевна
Щебланова Елена Георгиевна (4 июнь 1921 йыл — 26 апрель 2015 йыл) — СССР-ҙың партия органдары эшмәкәре. 1966—1985 йылдарҙа КПСС-тың Стәрлетамаҡ ҡала комитетының беренсе секретары. Партияның XXIII (1966), XXIV (1971), XXV (1976) һәм XXVI (1981) съездары делегаты. Башҡорт АССР-ының етенсе (1967—1971), һигеҙенсе (1971—1975), туғыҙынсы (1975—1980) һәм унынсы (1980—1985) саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Ленин һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почетлы гражданы (1996).
Биографияһы
Елена Георгиевна Щебланова 1921 йылдың 4 июнендә Курск ҡалаһында тыуған. Ҡазан дәүләт химик-технология университетын тамамлаған. Уҡып бөткәндән һуң Мәскәү өлкәһе Загорск ҡалаһына йүнәлтмә ала. Хеҙмәт эшмәкәрлеген һуғыштан һуңғы тәүге йылда ғилми-тикшеренеү институтының химия лабораторияһында башлай.
1949 йылда барыһы 67 мең кеше йәшәгән Стәрлетамаҡ ҡалаһына килә. Стәрлетамаҡ сода заводында лаборатория мөдире, ОТК, участка начальнигы булып эшләй. 1958 йылда КПСС сафына инә. 1962 йылда заводтың партком секретары итеп һайлана.
1965 йылда КПСС-тың Стәрлетамаҡ ҡала комитетының икенсе секретары итеп һайлана, артабан 1966 йылдан 1985 йылға тиклем, егерме йыл дауамында беренсе секретарь була. Уның етәкселек иткән осоронда ҡала эре сәнәғәт үҙәгенә әүерелә, барак тибындағы өйҙәр төҙөк торлаҡтарға алмашына.
1985 йылда хаҡлы ялға сыға, ҡала ветерандар Советында әүҙем йәмәғәт эше алып бара. Уның иҫ китмәле ойоштороу һәләттәре, юғары оҫталыҡ кимәле кешеләрҙе үҙенә ылыҡтыра. Фиҙакәр хеҙмәте һәм йәмәғәт-сәйәси эшмәкәрлеге өсөн ул Ленин, ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, миҙалдар менән бүләкләнә.
Стәрлетамаҡ үҫешенә ҙур өлөш индергәнен иҫәпкә алып, 1996 йылда ҡала Советы Президиумы ҡарары менән Е. Г. Щеблановаға «Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы» исеме бирелә.
2015 йылдың 26 апрелендә вафат була.
Миҙхәт
Миҙхәт — ғәрәптәрҙән ингән мосолман ир-ат исеме.
Этимологияһы
Миҙхәт — «маҡтаулы», «данлы» булһын теләк менән ир балаға ҡушылған исем.
Билдәле шәхестәр
Миҙхәт Закир улы Шакиров (5 октябрь 1916 йыл — 1 май 2004 йыл) — совет дәүләт һәм партия эшмәкәре. 1944 йылдан ВКП(б) (КПСС) ағзаһы. 1969—1987 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).
Миҙхәт Фазлый улы Ғәйнуллин (13 ноябрь 1925 йыл — 15 апрель 2001 йыл) — партия, юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим һәм яҙыусы. 1961—2001 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1989 йылға тиклем — уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор, 1992 йылға тиклем — журналистика кафедраһы мөдире. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1948 йылдан КПСС, 1956 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре докторы (1975), профессор (1976). Башҡорт АССР-ының (1977) һәм РСФСР-ҙың (1985) атҡаҙанған фән эшмәкәре. 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), «Почёт Билдәһе» (1981) һәм 3‑сө дәрәжә Дан (1945) ордендары кавалеры.
Миҙхәт Әхмәт улы Шакиров (3 март 1941 йыл — 21 март 2006 йыл) — хужалыҡ, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1982—1993 йылдарҙа төҙөлөүсе Башҡортостан атом электр станцияһы директоры, 1993—2002 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте премьер-министры урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1996), Рәсәй Федерацияһының почётлы химигы һәм Рәсәй яғыулыҡ-энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре.
Миҙхәт Вилдан улы Шәрипов (8 июль 1948 йыл) — журналистика ветераны, «Башҡортостан» һәм «Кызыл таң» республика гәзиттәренең элекке үҙ хәбәрсеһе.
Миҙхәт Әсфәндиәр улы Байрамғолов (1 май 1930 йыл) — педагог, шағир, үҙешмәкәр рәссам. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995). Баймаҡ районының Батыр Вәлид исемендәге премияһы лауреаты (1998).
Миҙхәт Исмәғил улы Ғәбитов (13 ғинуар 1925 йыл — 10 октябрь 2010 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1950—1966 йылдарҙа Башҡорт баҡыр-көкөрт комбинатының экскаватор машинисы, экскаватор машинистары звеноһы бригадиры, артабан 1982 йылға тиклем участка механигы, смена начальнигы, тау мастеры, карьер оҫтаһы, электромеханик. РСФСР-ҙың алтынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1963—1967). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1961). Сибай ҡалаһының почётлы гражданы
Миҙхәт Рәхмәтулла улы Мәүлитов (16 февраль 1928 йыл — 8 декабрь 2000 йыл) — ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы (1995), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1995), техник фәндәр докторы (1973), профессор (1974). РСФСР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1988), БАССР‑ҙың атҡаҙанған нефтсеһе (1973), СССР‑ҙың нефть сәнәғәте (1978) һәм Газ сәнәғәте министрлығы отличнигы (1988), СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе (1978). Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы (2000), И. М. Губкин исемендәге премия (1973, 1980) лауреаты. Почёт Билдәһе ордены кавалеры (1976).
Пресвятая Богородица Раштыуаһы сиркәүе (Морозовск)
Пресвятая Богородица Раштыуаһы сиркәүе — Ростов өлкәһе Морозовск ҡалаһында Рус православие сиркәүе ҡорамы. Рус Православие сиркәүенең Волгодонск һәм Сальск епархияһына ҡарай.
Тарихы
Ғәскәри Ер шураһы төҙөлөш өсөн 30 000 һум аҡса, 500 дисәтинә ер бүлә.
1912 йылдың октябрендә Дон ғәскәренең Өлкә Идаралығы төҙөлөшкә рөхсәт бирә, шул уҡ ваҡытта дини әһелдәр өсөн торлаҡ йорто, сиркәү-мәхәллә мәктәбе бинаһын төҙөү ҡарала. Ғибәҙәтхана Фомин Константин Иванович проекты буйынса төҙөлә. Төҙөлөш йыл ярым эсендә тамамлана. Әммә төҙөлгән ҡорамда ярыҡтар барлыҡҡа килә —  нигеҙе сүгә. 1914 йылда сиркәүҙе инженер ҡарап сыға, ярыҡтары ҡурҡыныс түгел,  ғибәҙәтхана асыу өсөн хәүефле түгел тип ҡарар итә. Ҡорамды изгеләндереү 1915 йылдың 25 апрелендә үтә. Ғибәҙәтхана Пресвятая Богородица Раштыуаһына бағышланып изгеләндерелә.
1915 йылдың 20 декабрендә дин әһелдәре йорто менән мәхәллә асыла. Мәхәлләгә мең ярым тирәһе кеше килә.
Сиркәү XX быуаттың 30-сы йылдарына тиклем эшләй. Йәнәшәлә хәрби ҡаласыҡ төҙөлә һәм сиркәү уның  биләмәһендә ҡала. Сиркәү 40 йыл аҙағына тиклем шунда тора. Уның манараһы емерелә. Ахырҙа ҡорамды хәрби склад итеп яңынан төҙөйҙәр.
2001 йылда ғиәбәҙәтхананы тергеҙә башлайҙар. Был ваҡытта ғибәҙәтхана Рәсәй Федерацияһының Оборона министрлығы милке була. Манара, көмбәҙе тергеҙелә. Яңы ҡыңғырау ҡуйыла, ул Воронеж ҡалаһында эшләнә. Ҡыңғырау 1250 кг ауырлыҡта.
Руханиҙар
Храмдың өлкән священнигы — Трофимов Юрий Николаевич.
Егорьевка (Көйөргәҙе районы)
Егорьевка (Егорьевка) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 25 кеше. Почта индексы — 453306, ОКАТО коды — 80239860002.
Пресвятая Богородица Раштыуаһы сиркәүе (Морозовск)
Ҡомартҡылары
Ҡорамда Николай Поповтың мәйетенең өлөштәре менән иконаһы һаҡлана.
Егорьевка (Көйөргәҙе районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Пресвятая Богородица Раштыуаһы сиркәүе (Морозовск)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Убалы (күл)
Убалы күле — Ҡурған өлкәһенең Әлмән районы Шәрип ауыл Советының Убалы ҡасабаһы янында, элекке Убалы тимер юлы станция эргәһендәге һаҙлыҡлынған күл. Һыу ятҡылығының майҙаны — 2,64 км². Һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе киңлеге — 50 метр, яр һыҙаттары — 50 м.
Исеме
Күлдең исемен башҡорттар Убалы тип атаған. Атама "Уба" һүҙенән -лы аффиксы ярҙамында яһалған. Күл янында урынлашҡан ауыл да күл исеме менән аталған, Ул ауылда Ҡурған башҡорттары — ялан ҡатай башҡорттары менән башҡорт-керҙәштәре йәшәгән.
Убалы күле атамаһы башҡа объекттарға ла бирелгән, мәҫәлән, Сталин исемендәге колхоз да уның исемен йөрөтә.
Тасуирламаһы
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500311111200004384. Тубыл йылғаһы бассейнына ҡарай. Йылға бассейны - Иртыш. Гидрологик өйрәнеү коды: 211200438.
ГӨ буйынса том номеры: 11
ГӨ буйынса сығарылыш: 2
Күлдең һыу өҫлөгөнөң ҡоро ер (яр) менән киҫелешеү һыҙығы - 169 метр. Һыу хужалығы участкаһы: Уй йылғаһы ҡойған урындан алып Ҡурған ҡалаһына тиклем Тубыл йылғаһы.
Шан-Дон
Шан-Дон (Шон-Дон, Шон-Чочь) — Рәсәй йылғаһы. Төнбяҡ Осетия-Алания Республикаһы, Ингушетия Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Армхи йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек РФ менән Грузия сигенән, Ардон йылғаһын индермәйенсә,Урсдон йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Абрамов Кузьма Григорьевич
Абрамов Кузьма Григорьевич (30 октябрь 1914 йыл — 4 август 2008 йыл) — СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы, драматург. Мордва Республикаһының халыҡ яҙыусыһы, Мордва Республикаһының почетлы гражданы.
Биографияһы
Иҫке стиль буйынса 1914 йылдың 30 октябрендә Старые Найманы аулында эрзя — рус ғаиләһендә тыуған. Атаһы, Григорий Степанович (1888—1952), эрзә, Беренсе донъя һуғышында, фронтта ҡатнашҡан, унда коммунист булған, һуғыштан һуң дәүләт хеҙмәткәре, —Сембер губернаһында Пичеурский Һәм Березниковский башҡарма комитеттарҙың рәисе булып эшләгән. Әсәһе, Анастасия Максимовна (1895—1967), рус, хужабикә.
1933 йылда К. Г. Абрамов Мордва педагогия институтына уҡырға инә, әммә бер йыл үткәс, уҡыуын ташлай һәм эрзә теле уҡытыусыһы булып эшләй.
Икенсе донъя һуғышында СССР яғында ҡатнаша. 1941 йылдың июленән Көнбайыш фронтында миномёт взводы командиры. Глухово янында ҡаты яралана. Госпиталдән һуң, миномёт ротаһы командиры вазифаһында Мәскәү оборонаһында һәм 33-сө армияның һөжүмендә ҡатнаша. 1942 йылдың апрелендә ҡамауҙа була һәм контузия алып, әсиргә эләгә, 1945 йылдың апреленә тиклем унда була, аҙаҡ америка ғәскәрҙәре тарафынан Нюрнбергта азат ителә. Хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡаны өсөн икенсе дәрәжә Ватан һуғышы ордены, Ҡыҙыл йондоҙ ордены, «Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
1949 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы булып тора.
Һуғыштан һуң яңынан Мордва педагогия институтына уҡырға инә, уны 1954 йылда рус теле һәм әҙәбиәте һөнәре буйынса тамамлай. Уҡытыусылар араһында уға ҙур йоғонто яһаған Ф. Цыгановты (моҡша теле) һәм М. М. Бахтинды (рус һәм донъя әҙәбиәте) атай. Һуңынан Мордва ауылдарында рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, аҙаҡ мөхәррир, бүлек мөдире, Мордва Республикаһы китап нәшриәтенең баш мөхәррире булып эшләй. 1960 йылға тиклем һәм тормош ахырынаса— яҙыусы-профессионал.
Ижады
Сятко журналында «Веть паксясо» шиғырын баҫтырып сығарып,1934 йылда яҙыусы булараҡ ижади эшмәкәрлеген башлай.
Һуғышҡа тиклем Мордва ваҡытлы матбуғатында утыҙға яҡын шиғырҙары һәм шиғырҙар йыйынтығы баҫылып сыға. Т. Г. Шевченко, М. Ю. Лермонтов, Н. А. Некрасов шиғырҙарын, «Давид Сасунский» әрмән халыҡ эпосын эрзя теленә тәржемә итә.
Драматург булараҡ, 1948 йылдан сығыш яһай («Пелькстамо» пьесаһы). Ике тиҫтәгә яҡын пьеса яҙа, уларҙың күбеһе мордва драма театрында ҡуйыла. Бөтәһе лә эрзя телендә нәшер ителгән, был уны «алдынғы мордва драматургтарының береһе» итә. Хикәйәләр йыйынтығы 1950 йылдар аҙағында — 1960 йылдар башында сыға башлай.
Беренсе романы «Найман», трилогияның башланғысы була, тәүге тапҡыр 1957 йылда баҫылып сыға. Рус теленә «Лес шуметь не перестал» (1961 тәржемәһе исеме аҫтында сыға). Был китап, «көсөргәнешле сюжеты, ситуацияның драматизмы, ҡатнашыусыларҙың психологик нескә һүрәтләнеше менән айырылып тора», шуға ла «мордва әҙәбиәтендә күп планлы беренсе роман булып ҡала». Ә бөтә трилогияһы — 1920—1950 йылдарҙағы волга буйы ауылы тураһында тәүге эпопеялы роман. Трилогияға рәсәй үҙәк матбуғаты юғары баһа бирә.
Рома «Эсеть канстось а маряви» (1967), русса тәржемәһе «Своя ноша не в тягость» (1970, 1971), «Велень тейтерь» (1980), тәржемәлә «Девушка из села» (1987) әҙәбиәттә барлыҡҡа килгән шаблонды — ауыл һәм ҡала прозаһына бүлеүҙе бөтөрөргә тырышыуҙа уңышлы була. «Эрзянь цер» биографик романын — скульптор Степан Эрьзе тураһында— (1971, 1973, 1977 йылда рус телендә «Степан Эрьзя». — М., 1974, 1976,1981) яҙыу өсөн К. Абрамовҡа бер нисә йыл тикшереүҙәр эше алып барырға тура килә.
Эрзя әҙәбиәтендә боронғо мордва тарихы тураһында беренсе романдары булып «Пургаз» (1988, пер М., 1989) һәм «Олячинть кисэ» («За волю», 1995) тора. Авторҙың һүҙҙәре буйынса «Пургаз» романы уның ижадының юғары нөктәһе, күпйыллыҡ эҙләнеүҙәр һөҙөмтәһе. Роман эрзә халҡының XII быуат аҙағында —XIII быуаттың беренсе яртыһында тарихын, уның героик үткәнен һөйләй.
Бер ваҡытта ла теге йәки был әҙәбиәт тирәләй сәйәси кампанияларҙа ҡатнашмай.
Төп әҫәрҙәре
Рус телендә: Башҡа телдәрҙә:
Выборг
Выборг (урыҫ. Выборг, фин. Viipuri, швед. Viborg, алман. Wiburg) — Рәсәй Федерацияһының Ленинград өлкәһендә урынлашҡан ҡала, Выборг районы үҙәге.
Тарихы
Выборг замогына 1293 йылда шведтар нигеҙ һалған, был Карел еренә Өсөнсө тәре походы ваҡытында була. Урта быуаттар урыҫ терминологияһы буйынса : Корел ҡәбиләләре ерҙәренә — Бөйөк Новгородтың союздашына тәре походы ваҡытында. 1980-сы йылдарҙа алып барылған археологик ҡаҙыуҙар күрһәтеүенсә, элекке Замковый утрауында шведтар тарафынан емерелгән карелдарҙың нығытмалы пункты урынлашҡан булған. Швед короле регенгты Кнутссон Торгильс ҡарары буйынса, Замковый утрауында бик ҡеүәтле замок төҙөлә, ул Выборг исемен ала. Шведтар утрауҙың ҡалҡыу өлөшөндә квадрат планлы стена төҙөгәндәр. Замоктың иң бейек ҡарауыл һәм хәрби манараһы норвег короле, Скандинавияны суҡындырған Изге Олав хөрмәтенә уның исеме менән аталған. Оҙаҡ ваҡыт был башня Скандинавияның иң бейек донжоны тип һаналған. Төҙөлгән ҡәлғә диуарҙарының ҡалынлығы 1,5—2 метр, манара стенаһының ҡалынлығы — 4 метр булып, диуары тештәр менән тамамланған, ә периметры буйлап ағас галерея-хәрби юл булған. Выборг замогы Выборг ҡалаһының үҙәге һәм Карел муйынына швед йоғонтоһоноң ышаныслы форпосты булып ҡала 1710 йылға тиклем.
Новгород республикаһы карел ерҙәрен юғалтырға теләмәй, һәм 1294 йылда Бөйөк Новгород дружинаһы Выборгты ҡамай, ләкин ул Новгород ала алмай. Ҡала һәм шведтарға ҡаршы хәрби поход уңышһыҙ булды 1322 йылда шведтарға ҡаршы кенәз Юрий Даниилович ойошторған поход та уңышһыҙ бөтә: кенәз Юрий Даниилович ғәскәре бер ай буйына замок диуарҙары аҫтында тора, замокты алырға хатта улар ҡулланған таш бәреүсе машиналар ҙа ярҙам итә алмай. 1323 йылда Новгород һәм Швеция араһында төҙөлгән Ореховецкий тыныслыҡ килешеүе буйынса улар араһында сик Сестра йылғаһы, Карел муйыны Выборг менән бергә Швецияға күсә.
Алға, XX-сы быуатҡа ҡәҙәре, ҡала тарихы оло ваҡиғаларға эйә булмай тиерлек: унда урыҫ гарнизоны тора, сауҙа һәм сәнәғәт үҫә.
1930 йылдарҙа яҡын-тирәләге территория менән Выборг Финляндияның сәнәғәт үҙәге булып һанала. 1938 йылда ҡалала төрлө тармаҡтарҙың 38 сәнәғәт предприятиеһы эшләй. Ҡышҡы һуғыштан һуң, Мәскәү тыныс шартнәмәһе шарттары нигеҙендә, Выборг губернаһының ҙур өлөшө, шул иҫәптән, Выборг Карелия һәм бөтә муйынтығы, шулай уҡ башҡа территориялар СССР-ға күскән. Ҡаланың фин халҡы тулыһынса Финляндияға эвакуациялана. 1940 йылдың 31 мартында Финляндиянан алынған территорияларҙы Карел-Фин ССР составына биреү тураһында СССР Законы ҡабул ителә.
1944 йылда Карелия муйынының башҡа территориялары менән ҡала Карел-Фин СССР-ҙан РСФСРның Ленинград өлкәһе составына күсерелә.
Соколов Дмитрий Петрович
Соколов Дмитрий Петрович (20 май 1924 йыл — 4 июль 2009 йыл) — совет спортсыһы һәм тренеры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Саңғы ярышы (1952), биатлон (1958) һәм стендҡа атыу (1960) буйынса СССР‑ҙың спорт мастеры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1965). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
Биографияһы
Дмитрий Петрович Соколов 1924 йылдың 20 майында РСФСР-ҙың Урал өлкәһе Ҡурған округы (хәҙер Ҡурған өлкәһе) Юрғамыш районы Фадюшинский ауыл советының Федюшино ауылында тыуған.
Фабрика-завод (ФЗО) мәктәбен тамамлағандан һуң Силәбе ҡалаһында бетон ҡойоусы булып эшләй.
1942—1952 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
1952—1958 (1959 — башҡа мәғлүмәттәр буйынса )йылдарҙа Ҡурған ҡалаһында йәшәй, саңғы спорты һәм биатлон буйынса тренер булып эшләй (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — Ҡурған ҡалаһының «Динамо» өлкә советында атыу буйынса инструктор һәм саңғы буйынса тренер була).
1958—1964 йылдарҙа Өфөлә йәшәй, «Динамо» спорт йәмғиәтенең Башҡортостан өлкә советында тренер. Шулай уҡ «Динамо» һәм «Труд» ирекле спорт йәмғиәттәрендә тренер, 1980 йылда Өфө машиналар төҙөү заводында стендҡа атыу буйынса тренер була. СССР йыйылма командаһы составында сығыш яһай (1957—1961), СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры Евгений Поликаниндың тәрбиәләнеүсеһе. 1961 йылда стендта атыу менән шөғөлләнә һәм бер үк ваҡытта тренерлыҡ эшенә күсә. Соколов әҙерләгән РСФСР биатлон йыйылма командаһы СССР халыҡтарының III Ҡышҡы спартакиадаһында беренсе урынды яулап ала.
1966 йылда Соколов Дмитрий Петрович Ҡурғанға әйләнеп ҡайта. Бындағы спорт һәм йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша. 2009 йылдың 4 июлендә вафат була.
Иҫке Яҡшый мәсете (Балтас районы)
Иҫке Яҡшый мәсете—Башҡортостандың Балтас районы Иҫке Яҡшый ауылы мәсете. 1759 йылда ауылда тәүге мәсет теркәлгән.
Тарихы
Балтас районы Иҫке Яҡшый ауылы Тере Танып йылғаһы буйында урынлашҡан. Һуңғы йылдарҙа район үҙәге Иҫке Балтас ауылына тоташҡан. Ауылда 600 яҡын кеше йәшәй.
Ауылға танып ырыуы башҡорто Яҡшый Ҡапландин нигеҙ һалған. 1730-1740 йылдарҙа керҙәшлек килешеүҙәре буйынса башҡорт ауылына типтәрҙәр, яһаҡлы татарҙар һәм мишәрҙәр килә.
Башҡортостан мосолмандары диниә назараты документтары буйынса ауылда 1759 йылда асыла. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа 1737-1738 йылдарҙа бында мәсет булған тип әйтелә.
1865 йылда ауылда ике мәсет теркәлгән. Икенсе мәсет 1800-1805 йылдар тирәһендә төҙөлгән тигән мәғлүмәт бар. Ауылда 1900-1910 йылдар тирәһендә бейек манаралы яңы мәсет төҙөлә.
1920 йылдар аҙағында мәсеттәр ябылып, дини уҡытыу тыйылғас та әле Иҫке Яҡшый ауылы мәсете эшләүен дауам итә. Оҙаҡ ваҡыт тирә-яҡтағы 18 районға берҙән-бер мәсеткә хатта Свердловск, Пермь өлкәләренән йома намаҙына кешеләр килеп йөрөгән. Бының өсөн уларға бер нисә көн кәрәк булған.
1932 йылда яңы мәсет ябыла, уның манараһы ауҙарыла, был бинала мәктәп эшләй башлай.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында яңы мәсет бинаһында «Октябрь» колхозының ат аҙбары була. Һуғыштан һуң икенсе мәсет бинаһын һүтеп, мәктәпкә спортзал төҙөйҙәр.
Беренсе мәсет 1942-1945 йылдарҙа эшләмәй, уның бинаһын ашлыҡ һаҡлау урыны итеп файҙаланалар. Ләкин 1945 йылда ололарҙың тырышлығы менән мәсет яңынан асыла һәм эшләүен дауам итә.
1993-1994 йылда Иҫке Яҡшый ауылының беренсе мәсетенең манараһы һәм түбәһе өлөшләтә яңыртыла, 2008 йылда тышлығы, түбәһе тотош яңыртыла, манараһы нығытыла.
Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Иҫке Яҡшый мәсете Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығы, Мәҙәни мираҫты күсемһеҙ мираҫ объекттарын һаҡлау һәм файҙаланыу баш идараһы тарафынан XVIII быуат архитектура һәйкәле итеп таныла, мәсет ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Башҡортостан Республикаһының һаҡлана торған объекттар реестрына ингән тип яҙылһа ла, 2018 йылда баҫылып сыҡҡан исемлекә инмәгән.
Иҫке Яҡшый мәсетенең ҡайһы бер имамдары һәм етәкселәре
Тарихи сығанаҡтар буйынса һәм ауыл халҡы хәтерләүенсә ҡайһы бер имам һәм етәкселәрҙең исемдәре: Мирхәйҙәр һәм уның улы (1730- 1740 йылдар)
1945 йылдан һуң Абзалетдин Миңлесафый Әхкәметдинов Миңлебай Ғабдрахманов (1991-1992 йылдар, Диниә назаратынан ебәрелгән имам) Мифтах Сәләхов
Динислам Садрисламов Хәлимулла Мортазин (1990- 1994 йылдар тирәһендә)
Имамғәле Тимерғәлиев
Рөстәм Басиров (2020 йылдар)
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Иҫке Яҡшый Башҡортостанда ислам Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты
Әҙәбиәт
-100 лет Духовному управлению мусульман Республики Башкортостан: история и современность\\Балтачевский район.- Уфа:Китап, 2018.- 432с.илл. с.205-206, ISBN 978-5-295-07003-7 (УДК 28 ББК 86.38)
Һылтанмалар
ДУМ РБ Староякшеевская мечеть от 270-летие
Мечети и культовые места мусульман в Башкортостане
Установка нового месяца на минарете мечети деревни Староякшеево
270-летие мечети в Староякшеево
Абдулов Шакир Ғәфиәт улы
Абдулов Шакир Ғәфиәт улы (1896 йылда, Тарҡаҙы, Өфө губернаһы — 1952 йыл) — партия һәм дәүләт эшмәкәре. РКП(б)ағзаһы.
Биографияһы
Абдулов Шакир Ғәфиәт улы 1896 йылда Өфө губернаһының Тарҡаҙы ауылында тыуған.
1915 йылдан алып 1917 йыл буйына рус армияһында хеҙмәт итә.
1919 йыл-1920 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә.
1920 йылдан алып — Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантон Советы башҡарма комитеты секретары.
1927 йылдың 23 июленән алып 1929 йылдың апреле бөткәнсе — Башҡорт АССР-ы эске эштәр халыҡ комиссары.
Абдулов Шәкир Ғәфиәт улы 1952 йылда вафат булған.
Яңы Таулар (Бүздәк районы)
Яңы Таулар (Новотавларово) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 269 кеше. Почта индексы — 452724, ОКАТО коды — 80217837004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тыйылға
Тыйылға — ТыелгаРәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мейәс йылғаһының һул ярына тамағынан 546 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә башынан Арғужа һыуһаҡлағысы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Леонов Леонид Михайлович
Леонов Леонид Михайлович (1 ғинуар 1923 йыл — 24 июнь 1990 йыл) — совет хәрби етәксеһе, генерал-полковник (1980). СССР Дәүләт пермияһы лауреаты (1970). СССР Оборона министрлығының 4-се Баш идаралығы (ракета ҡоралланыуы идаралығы) начальнигы урынбаҫары, начальнигы; Һауа һөжүмена ҡаршы оборона ғәскәрҙәре ҡоралланыуының Баш идаралығы начальнигы урынбаҫары; Һауа һөжүменә ҡаршы оборона ғәскәрҙәре Баш командующийы урынбаҫары — Һауа һөжүменә ҡаршы оборона ғәскәрҙәре ҡоралланыуының Баш идаралығы начальнигы.
Биографияһы
Леонид Михайлович Леонов 1923 йылдың 1 ғинуарында Силәбе губернаһы Златоуст өйәҙенең Мәсәғүт ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы составында) тыуа. 1941 йылда урта мәктәпте тамамлағандан һуң, Силәбе өлкәһенең Златоуст ҡалаһында төҙөлөш ойошмаларында эшләй.
1941 йылдың 4 июлендә Башҡорт АССР-ы Мәсәғүт район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл армия сафына саҡырыла. 1942 йылда Л. Б. Красин исемендәге Ҡыҙыл Байраҡлы беренсе гвардия миномет артиллерия училищеһын (эвакуацияла Мейәсҡалаһында эшен дауам итә) тамамлай. 1942 йылдың апреленән авгусҡа тиклем — 5-се артиллерия запас полкында.
1952 йылда Ф. Э. Дзержинский исемендәге артиллерия хәрби академияһын тамамлай. 1952 йылдан илдең Һауа һөжүменә ҡаршы оборона ғәскәрҙәре Баш штабында хеҙмәт итә: 6-сы отделдың өлкән инженеры, 1953 йылдың декабренән — тоҫҡау станцияһын ҡулланыу төркөмө начальнигы, аҙаҡ — илдеү Һауа һөжүменә ҡаршы оборона махсус ғәскәрҙәре идаралығының ҡулланыу бүлегенеең радиолокация саралары начальнигы, 1956 йылдың майынан — Һауа һөжүменә ҡаршы оборона зенит-ракета ғәскәрҙәре һәм зенит артиллерияһы командующийы идаралығының радиолокация саралары төркөмө начлаьнигы, 1957 йылдан алып — бүлек начальнигы, 1963 йылдың апреленән — Һауа һөжүменә ҡаршы оборонаның зенит-ракета ғәскәрҙәре командующийы идаралығының баш инженеры.
1972 йылдың мартынан — СССР Оборона министрлығының 4-се Баш идаралығы начальнигының беренсе урынбаҫары, һуңынан начальнигы. 1978 йылдың 29 октябренән — илдең Һауа һөжүменә ҡаршы оборона ғәскәрҙәренең ҡоралланыу буйынса баш идаралығы начальнигы урынбаҫары, 1979 йылдың 25 майынан 1989 йылдың 20 июненә тиклем илдең Һауа һөжүменә ҡаршы оборона ғәскәрҙәренең Баш командующийы урынбаҫары — илдең Һауа һөжүменә ҡаршы оборона ғәскәрҙәренең ҡоралланыу буйынса баш идаралығы начальнигы. Эре зенит-ракета ғәскәрҙәрен ойоштороусы, улар өсөн ҡоралланыу заказсыларының береһе һәм ҡоралланыуҙың яңы төрҙәрен эшләү өлкәһендә конструктор һәм фәнни ойошмалар менән берлектәге эште ойоштороусы. Күп тапҡырҙар илдең Һауа һөжүменә ҡаршы оборона ғәскәрҙәренең яңы төр ҡоралын һынау буйынса дәүләт комиссиялары составына индерелә.
1989 йылдың июнендә отставкаға сыға. Мәскәүҙә йәшәй. Введенский зыяратында ерләнә (30-сы участка).
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Әбдрәшит (Әлшәй районы)
Әбдрәшит (Абдрашитово) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 619 кеше. Почта индексы — 452119, ОКАТО коды — 80202804001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 73 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Әбрәшит (Таукүл) район үҙәгенән һәм Раевка тимер юл станцияһынан көньяҡ‑көнсығышта 27 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауылға Бәләбәй өйәҙе Яйыҡ‑Ҫыбы‑Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә Стәрлетамаҡ өйәҙе башҡорттары нигеҙ һала, 1745 йылдан алып билдәле. Шулай уҡ Тат (Тоҡ)‑Йылға, Тоҡтар‑Әбдрәшит булараҡ теркәлгән. Тәүге төпләнеүсе Әбдрәшит Ишмөхәмәтов исеме менән йөрөтөлә. 1806 йылда керҙәшлек килешеүе буйынса бында типтәрҙәр килеп урынлаша. 1795 йылда 10 йортта 74 кеше йәшәгән, 1865 йылда 70 йортта — 389 кеше. Ауыл халҡы игенселек, малсылыҡҡ, умартасылыҡҡ менән шөғөлләнгән. Мәсет, училище, ел һәм 2 һыу тирмәне булған. Халҡы: 1906 йылда — 704 кеше; 1920 йылда — 900 (Яңы Әбдрәшит ауылы менән бергә иҫәпкә алынған); 1939 йылда — 533 кеше; 1959 йылда — 782 кеше; 1989 йылда — 526 кеше; 2002 йылда — 661 кеше; 2010 йылда — 619 кеше. Башҡорттар, татарҙар йәшәй (2002). Төп мәктәп, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, балалар баҡсаһы, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар
Ғәзизов Йәҙгәр Хәйҙәр улы
Ғәзизов Йәҙгәр Хәйҙәр улы (Газизов Ядкар Хайдарович; 2 март 1947 йыл ) — ауыл хужалығы, совет органдары һәм муниципаль хеҙмәт ветераны. 1981 йылдан Миәкә район Советы башҡарма комитеты рәйесе, район Советы рәйесе урынбаҫары, 1992 йылдан район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
Биографияһы
Йәҙгәр Хәйҙәр улы Ғәзизов 1947 йылдың 2 мартында Ырымбур өлкәһе Александровка районы Яңы Солтанғол ауылында тыуған.
Юғары белемле — 1970 йылда Куйбышев ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын Башҡорт АССР-ы Миәкә районы «Сельхозтехника» берекмәһендә яңы техника буйынса инженер вазифаһында башлай. Артабан автогараж мөдире, управляющий урынбаҫары, баш инженер, управляющий булып эшләй.
1981—1991 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Миәкә район Советы башҡарма комитеты рәйесе.
Өйләнгән, ғаиләһендә ҡыҙ һәм ул үҫтергәндәр.
Анорга-Яга (Уяръяга ҡушылдығы)
Анорга-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уяръяга йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары/ Канин Нос морононан/ Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тайгуса
Тайгуса — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бича йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ритнордхаузен (Эрфурт)
Ритнордхаузен (Эрфурт) (Riethnordhausen (bei Erfurt)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1013 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,93 км2. Диңгеҙ кимәленән 160 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99195 һәм автомобиль коды — SOM.
Пулян-Игль
Пулян-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лооль-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пасека (Речица районы)
Пасека (Пасека) — ҡасаба. Белоруссияның Гомель өлкәһе Ровенскослободский ауыл советында урынлашҡан.
Урынлашыуы
Пасека ауылы район үҙәге һәм тимер юл станцияһы Речицанан (Гомель — Калинковичи линияһы) көньяҡта 20 км алыҫлыҡта, Гомель ҡалаһынан 70 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Гидрография
Көньяҡта һәм көнсығышта мелиорация каналдары урынлашҡан.
Транспорт селтәре
Хойники — Речица автомобиль юлдары агро ҡаланы район үҙәге менән бәйләр тора. Ҡала урамдары бер-береһенә туп-тура параллель икәүҙән ғибәрәт, улар көньяҡта ҡыҫҡа урам менән барып тоташа. Йорттар урамдарҙың ике яғында ла тора, улар башлыса бүрәнәнән һалынған усадьба тибындағы йорт.
Тарих
Агро ҡалаға XX быуатта күрше ауылдан күсеп килгән кешеләр нигеҙ һалған. Иң әүҙем төҙөлөш 1920-се йылдарға тура килә. 1931 йылда бында колхоз ойошторолған. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ауылда йәшерен ратриотик төркөм эшләгән (етәкселәре Григорий Иванович Василец һәм Григорий Исаакович Василец). Бөйөк Ватан һуғышы фронтында ауылдың 9 кешеһе һәләк булған. 1959 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡасаба Ф. Э. Дзержинский (үҙәге — Ровенская Слобода ауылы) совхозы составында булған.
Айшә Эрзан
Айшә Эрзан (Ayşe Erzan; 1949, Анкара) — төрөк физик-теоретигы.
Биографияһы
Айшә Эрзан 1949 йылда Төркиәнең баш ҡалаһы Анкарала тыуа. Истанбулда белем алғас, АҠШ-ҡа китә, унда 1970 йылда Брин-Мар колледжын тамамлап, бакалавр дәрәжәһен ала. Айшә Эрзан 1976 йылда Стоуни-Брукта Нью-Йорк штаты университетында физика өлкәһендә философия докторы дәрәжәһен ала.
Артабан Айшә Эрзан Анкараға ҡайта, бында Яҡын Көнсығыш техник университетында физика департаменты ағзаһы була. 1977 йылда Истанбул техник университетына эшкә инә. Ошо осорҙа Эрзан тыныслыҡ һәм ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. 1980 йылда Төркиәлә булған дәүләт түңкәрелешенән һуң тыуған иленән китә. 1981—1990 йылдарҙа Эрзан төрлө тикшеренеү институттарында һәм университеттарҙа эшләй. 1981—1982 йылдарҙа Женева университетының теоретик физика департаментында эшләй. 1982—1985 йылда Эрзан Порту университетының (Португалия) саҡырылған ассистент-профессоры була. 1985—1987 йылдарҙа Эрзан — Марбург университетының теоретик физика департаментында Александр фон Гумбольдт стипендиаты. 1987—1990 йылдарҙа — Гронинген университетының ғилми хеҙмәткәре. Истанбул техник университетына ҡайтҡанға тиклем бер аҙ ваҡыт Эрзан Триестағы (Италия) Халыҡ-ара теоретик физика үҙәгендә ғилми хеҙмәткәр булып эшләп ала. Ғилми тикшеренеүҙәрен шулай уҡ Феза Гүрсей институтында ла дауам итә.
Айшә Эрзан 1995 йылда Төркиә Фәндәр академияһының берләшмә ағзаһы, ике йылдан ғәмәли ағзаһы була. Шунда саҡта Төркиәнең фәнни-техник тикшеренеүҙәр советының призына лайыҡ була. Бынан тыш Эрзан 2003 йылда Л’Ореаль — ЮНЕСКО-ның «Фәндәге ҡатын-ҡыҙҙар өсөн» премияһы һәм 2009 йылда Раммаль премияһы менән бүләкләнә. Айшә Эрзан — Бөтә донъя Фәндәр академияһы ағзаһы. Шулай уҡ Journal of Statistical Physics һәм European Physical Journal B фәнни журналдарының мөхәрририәтенә индерелгән.
Һарыҡсылыҡ
thumb|300px|right| thumb|300px|right|
Һарыҡсылыҡ — малсылыҡтың һарыҡ үрсетеү менән шөғөлләнеүсе тармағы. Еңел сәнәғәт өсөн ҡиммәтле сеймал: йөн һәм тире; аҙыҡ продукттары: ит, май һәм һөт бирә. Башҡортостан һарыҡсылығы оҙон тарихлы, республиканың бар төбәктәрендә лә тиерлек уның менән борон-борондан шөғөлләнәләр. Мәҫәлән, ата-бабалар һарыҡ тиреһенән төрлө һауыт-һаба яһаған, тирмә өсөн кәрәк-яраҡ эшләгән, йөнөнән тула һәм кейеҙ баҫҡан. Тире шулай уҡ тирмәнең үҙе өсөн кәрәк булған. Һарыҡтар йылҡы малы менән бер ҡатарҙан йыл әйләнәһенә тибендә йөрөгән.
Нигеҙҙә урындағы шырт йөнлө михнев тоҡомло һарыҡтар үрсетелгән. 1950 йылдан алып республикала урындағы һарыҡтары перекос (ит-йөн), алтай һәм совет мереносы (йөн-ит) тоҡомло тәкәләренән тотош ҡасырыу үткәрелгән. 1990 йылдарҙан республика хужалыҡтарында нәҙек йөнлө тоҡомло йөн-ит йүнәлешендәге һарыҡтар үрсетелде; ауыл халҡы аҫыраған һарыҡтарҙың байтағы ярым нәҙек һәм шырт йөнлө ҡатнаш төркөмдәрҙән тора. Республикала йылына 5 мең центнерҙан ашыу йөн ҡырҡып алынған. Әҙерләнгән иттең дөйөм күләмендә һарыҡ ите сағыштырмаса 4-4,5 % тәшкил итте.
Республика буйынса һәр һарыҡтан йөн ҡырҡыу уртаса 2,8-3,4 кг тәшкил итте. Дүртөйлө, Учалы, Баймаҡ, Туймазы,Ҡырмыҫҡалы райондарында 4-5-әр кг барып етте. Республиканың Урал аръяғы далалары (Баймаҡ, Әбйәлил, Хәйбулла һәм Ейәнсура райондары) тауар продукцияһын етештергән төбәк булып торҙо. Унда республикалағы һарыҡтарҙың 27 % тупланған ине, һәм йөн етештереүҙең 3-тән 1 өлөшөн улар етештерҙе. Һуңғы йылдарҙа һарыҡсылыҡ республикала ҡырҡа кәмене.
Ризаитдин Фәхретдиновтың библиографияһы
Ризаитдин Фәхретдиновтың библиографияһы.
Библиографияға күренекле башҡорт ғалимы һәм әҙибе Ризаитдин Фәхретдиновтың (1859—1936) баҫылып сыҡҡан әҫәрҙәре ингән. Хеҙмәттәре китап һәм мәҡәлә итеп баҫылып сыҡҡан, был библиографияла улар бүлектәргә бүленеп, алфавит тәртибендә күрһәтелгән. Бер үк исемле, әммә төрлө йылдарҙа нәшер ителгән баҫмалар хронологик рәүештә ҡуйылған.
Алай (Терешка ҡушылдығы)
Алай — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Терешка йылғаһының уң ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 87 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Анорга-Яга (йылға)
Анорга-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Выер-То күле - Выер йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары/ Канин Нос морононан/ Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бреды районы
Бреды районы (Брединский район) — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһендәге муниципаль район. Майҙан — 5076 км².
Районда Арҡайым — Көньяҡ Уралда табылған торлаҡ нығытмаһы, хужалыҡ итеү майҙаны һәм ҡәберлеге булған археологик комплекс урынлашҡан.
Өсөнсө йәмиғ мәсете (Өфө)
Өфө ҡалаһының өсөнсө йәмиғ мәсете (татар. Өфө шәһәренең өченче җамигъ мәчете, урыҫ. Третья собо́рная мече́ть Уфы́, тюркс. اوفا شهرینڭ اوچنچی جامع مسجیدی) — Өфөнөң 1903 йылда асылып 1940 йылда ябылған өсөнсө мәсете.
Тарихы
Өфөнөң Новгород слободаһы мосолмандары 1899 йылдың 29 ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереү өсөн таштан Йәмиғ мәсете төҙөү тураһында үтенес менән мөрәжәғәт итә. 1900 йылдың 23 ноябрендә уларға ҡорам төҙөү өсөн участка бүленә. 1903 йылда мәсет асыла. 1902 йылдың 13 декабрендә имам-хатиб итеп Боғорослан өйәҙенең Баҡай ауылы крәҫтиәне Мөхәммәтсабир әл-Хәсәни һайлана. Унан һуң, 1924 йылда имам-хатиб итеп йәдитселек йүнәлешендәге билдәле мосолман дин белгесе, Зыя (Зыятдин) Камали тәғәйенләнә.
1940 йылда мәсет ябыла, бинаһы Ленин район советы башҡарма комитетына мәктәп итеп бирелә. Әле был бинала Спорт комплексы эшләй.
Бинаға һүтеп алыу хәүефе янай.
Мәсет бинаһы «Хәсәниә» мәҙрәсәһе һәм имам Сатаев йорто менән бер рәттән Өсөнсө йәмиғ мәсете тарихи-архитектура ансамбленә инә.
Башҡорт дәүләт университеты
Башҡорт дәүләт университеты, БДУ — Башҡортостандың беренсе юғары уҡыу йорто, Өфө ҡалаһында 1909 йылда Уҡытыусылар институты исеме менән асыла. 1920 йылдың ғинуарынан «Халыҡ мәғарифы институты», ә 1923—1929 йылдарҙа «Халыҡ мәғарифы буйынса ғәмәли институт» тип йөрөтөлә.
1929 йылдың октябренән уның базаһында К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты ойошторола.
1957 йылда уҡыу йорто «Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты» итеп үҙгәртелә. 1992 йылда «Октябрҙең 40 йыллығы» исеме төшөрөп ҡалдырыла һәм юғары уҡыу йорто «Башҡорт дәүләт университеты» тип атала башлай.
Тарихы
Университет Башҡортостан, шулай уҡ бөтә ил менән бергә үҫешә. Нефть сығарыусы, нефть эшкәртеүсе промышленностың һәм машиналар етештереүҙең үҫеше физика-математика, химия, биология һәм геология-география фәндәренең үҫешенә лә көслө йоғонто яһай. Был йәһәттән профессорҙар Дмитрий Ожиганов, Валентин Иванов, Миркашир Фарзтдинов, Фәнил Саяхов, Алексей Леонтьев, Карл Минскер, Евгений Журавлев, Григорий Заблуда, Юрий Кулагин, Камил Вәлиевтарҙың исемдәрен атап үтергә кәрәк.
Селән
Селән (урыҫ.Серая цапля, лат. Ardea cinerea) - селәндәр ғаиләһендәге эре һаҙ ҡошо. Африкала һәм Евроазияла таралған.
Башҡорт дәүләт университеты
Тарихы
Был йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты ижтимағи, донъяға ҡараш өлкәһендә ысын мәғәнәһендә фәнни ҡараш формалашыу үҙәгенә әйләнде. Гуманитар фәндәр өлкәһендә профессорҙар Әхнәф Кирәев, Миҙхәт Ғәйнуллин, Лев Бараг, Игорь Распопов, Ромен Нәзировтар ҙур абруй яуланылар. Егерме йылдан ашыу университет менән Шәйхулла Чанбарисов етәкселек итте. Ул университеттың материаль базаһын булдырыу, уҡыу йортон педагогик кадрҙар менән нығытыу, яңы специальностар асыу өҫтөндә ныҡышмалы эшләне. Уның СССР-ҙа университет белеме үҫеше тураһындағы ғилми хеҙмәте тәүгеләрҙән булып баҫылып сыҡты, был хеҙмәт юғары белем буйынса белгестәрҙең юғары баһаһын алды. Бөгөн Башҡорт дәүләт университетының штатында 1000-дән ашыу юғары квалификациялы уҡытыусылар эшләй, 27 меңгә яҡын студент уҡый.
Селән
Ҡылыҡһырлама
Ҡаҙҙан ҙурыраҡ. Түбәһе һәм һырты ҡара, ҡанаттары һоро. Яҙғыһын башында ҙур өлпөһө була. Суҡышы ҡара, аяҡтары ҡыҙғылт һары, күҙҙәре ҡыҙыл.Башҡа селәндәрҙән төҫө менән айырыла.Тауышы көслө:"ҡау-ҡау".Бик һирәк осрай.
Йәшәү урыны
Ағаслы һаҙлыҡтарҙа, һай күлдәрҙә йәшәй.Ағас ботаҡтарында оялай.Ояһы башҡа селәндәрҙекенә оҡшаған. Күсмә ҡош.
Башҡорт дәүләт университеты
Тарихы
2012 йылда Рәсәй Мәғариф һәм фән министрлығының юғары уҡыу йорттарҙы кәметеү һәм эрләштереү пландар буйынса БДУ-ға Бөрө дәүләт социаль-педагогия институты һәм Зәйнәб Биишева исемендәге Cтәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы индерелде.
Селән
Туҡланыуы
Башлыса тәлмәрйендәр менән туҡлана, һирәкләп эре бөжәктәрҙе лә аулай.
Башҡорт дәүләт университеты
Тарихы
БДУ-ның Стәрлетамак филиалы һәм Зәйнәб Биишева исемендәге Cтәрлетамаҡ дәүләт педагогия «БДУ-ның Стәрлетамак филиалы» булып эшләй башланы.
Селән
Үрсеүе
3-5 аҡһыл йомортҡаһы була. 26 көндә себештәре моронлай. Ике ҡош та (аталы- инәле) алмашлап баҫа.
Башҡорт дәүләт университеты
Тарихы
2012 йылда Рөстәм Хәмитов РФ Мәғариф һәм фән министры менән осрашыуҙа БДУ, М. Аҡмулла исемендәге БДПУ һәм Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты нигеҙендә «Өфө федераль университеты» ойошторорға тәҡдим итте.
Институттар һәм факультеттар
Математика һәм мэғлүмәт технологиялар факультеты — Башҡорт дәүләт университетының факультеттары араһында иң эреләренең береһе. Факультет 1972 йылда физика һәм математика факультеттарының бүленеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Әлеге ваҡытта бында яҡынса 80 уҡытыусы эшләй. Шулар араһында 74-нең ғилми дәрәжә һәм исеме бар, 21 уҡытыусы фән докторы, уҡытыусылар М. А. Илһамов, В. В. Напалков Рәсәй Фәндәре академияһы ағзалары. Математика факультетының күп кенә уҡытыусылары Башҡортостан Республикаһы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән һәм мәғариф эшмәкәре тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ булған.
Математика факультеты математика һәм физика факультеты корпусының айырым этаженда урынлашҡан. Факультет эстәлегенә 14 уҡыу аудиторияһы, 5 компьютер залы, кафедра һәм деканат кабинеттары, икенсе этажда уҡыу залы инә. Факультеттағы барлыҡ компьютерҙар бер-береһе менән локаль селтәр һәм сервер аша БДУ-ның локаль селтәре менән бәйләнгән, шулай уҡ Интернет селтәренә лә тоташҡан.
Юғары квалификациялы белгестәр әҙерләү өсөн факультетта аспирантура һәм докторантура ла бар. Кандидат һәм доктор ғилми дәрәжәләрен биреү буйынса Ғилми Совет эшләй.
Факультет кафедралары:
Һөнәрҙәр һәм уҡыу ваҡыты
Математика факультеты тулы уҡыу циклын булдырған: студенттар бакалавриат, дипломлы белгес, магистратура, аспирантура һәм докторантурала уҡый ала. Классик университеттың, айырыуса математика факультетының, белем биреү принциптарының береһе — һәр белгестең буласаҡ эшмәкәрлегенең күп вариантлы булыуы.
Математика факультеты биш йыл уҡыу дәүерендә түбәндәге һөнәрҙәр буйынса дипломлы белгестәр әҙерләй: 010100 — «Математика», «математик» квалификацияһы тапшырыла; 010500 — «Ғәмәли математика һәм информатика», «Математик. Системалы программист» квалификация тапшырыла.
Икенсе курстан һуң студент туғыҙ кафедраларҙың береһен һайлай. Бынан башҡа, өҫтәлмә курстар өйрәнеп, һәр бер студенттың шәхси план буйынса үҫешеү мөмкинлеге бар. Шулай уҡ факультетта бакалавр(дүрт йыл уҡыу) һәм магистрҙарҙы(ике йыл уҡыу) «Математика» һәм «Ғәмәли математика һәм информатика» йүнәлештәре буйынса әҙерләйҙәр, аҙаҡ уларға ошо йүнәлештәр буйынса бакалавр(магистр) дәрәжәһе бирелә.
Факультет магистрҙарҙы ике программа буйынса әҙерләй: «Ябай дифференциаль тигеҙләмә» һәм «Математика моделированиеһы».
Магистратураға уҡыуҙа, ғилми эштә ҙур һөҙөмтәләргә өлгәшкән бакалаврҙарҙы алалар. Уҡыу ваҡытында магистр һайланған прграмма буйынса нигеҙле, махсус әҙерлек белем ала. Математика факультетында биш йыллыҡ программа буйынса белем алған белгестәр һәм магистрҙар, теләктәре булһа, уҡыуын аспирантура һәм докторантурала камиллаштырыуын дауам итә.
Ғилми-тикшеренеү эштәренең төп йүнәлеше
Йыш үткәрелеп торған ғилми тикшеренеүҙәр математика фәненең һәм физика, биология, иҡтисад, нефть эшкәртеү, экология фәндәренең мәсьәләләренә ҡағыла. Факультет ғалимдары эксперименттар үткәреү, мәғарифты үҙгәртеп ҡороу, айырым алғанда, Берҙәм дәүләт имтиханы индереү һорауҙарында әүҙем ҡатнашалар.
Факультет ғалимдары Мәскәү, Санкт-Петербург, Новосибирск, АҠШ, Германия, Франция, Канадалағы үҙҙәренең коллегалары менән тығыҙ бәйләнеш тоталар.
Факультетта дүрт һөнәр буйынса аспирантура эшләп килә: 01.01.01 — математика анализы; 01.01.02 — дифференциаль тигеҙләмәләр; 01.01.07 — иҫәпләү математикаһы; 05.13.18 — математика моделированиеһы, һанау методы һәм комплекслы программа. Факультеттың сығарылыш студенттары түбәндәге һөнәр буйынса аспирантураға уҡырға инә: 08.00.13. — иҡтисадтың математик һәм инструменталь медоттары(иҡтисад факультеты) йәки 01.02.05 — шыйыҡса, газ һәм плазма механикаһы(физика факультеты).
Сығарылыш студенттарын эшкә урынлаштырыу
Математика факультеты ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеге өсөн математик метод һәм компьютер технологиялары; тәбиғәт фәне, техника, иҡтисад, идара итеүҙең мәсьәләләрен сисеү буйынса һөҙөмтәле методтар әҙерләү; ғилми, тикшеренеү, проект-конструктор, эксплуатация-идара эшмәкәрлеген программа-мәғлүмәт менән тәьмин итеү; математика дисциплиналар циклын уҡытыу (банк, предприятие, учреждение, офистар) өлкәләрендә белгестәр әҙерләй.
Факультет Рәсәй фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәгенең Математика һәм механика институты, Рәсәй фәндәр академияһының нефтехимия һәм катализ институты, «Газпром Нефтехим Салауат» ойошмаһы менән килешеү төҙөгән. Сығарылыш студенттары сәнәғәт предприятиеларында ла эшләйҙәр. Ҡайһы бер студенттар сит илдәрҙә (АҠШ, Канада, Франция, Бөйөк Британия, Германия, Италия һ.б.) уңышлы эшләп килә.
Ректорҙар
2022 йылдың 8 апрелендә ректор вазифаһын башҡарыусы итеп Вадим Петрович Захаров тәғәйенләнде, ә Николай Морозкин университет президенты вазифаһына ҡуйылды.
БДУ бинаһы
Университеттын баш йорто 1950 йылда архитектор Кәлимуллин Барый Ғибәт улы проекты буйынса төҙөлдө.