cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бишуңғар ҡурғандары
Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт
Сарматтарҙың Бишуңғар курғанында табылған, беҙҙең эраға тиклем III—II быуатҡа ҡараған көршәктәге тамға бөрйән ҡәбиләһе башҡорттары тамғаһы менән тулыһынса тап килә.
Һылтанмалар
• • http://ufa-gid.com/encyclopedia/shokurov.html • http://www.archeologyrb.ru/index.php/members/329-pshenichnyuk-anatolij-kharitonovich
Урыҫ Википедияһы
Урыҫ Википедияһы (Русская Википедия) — Википедияның урыҫ телендәге бүлеге. 2001 йылдың 11 майында эшләй башлай.
Бюльстринген
Бюльстринген (Bülstringen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 925 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,28 км2. Диңгеҙ кимәленән 53 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39345 һәм автомобиль коды — BK.
Шәйех
Шәйех (شيخ - аҡһаҡал, оло дәрәжәле, башлыҡ, староста) — Исламда күренекле дин әһеленең абруйлы исеме.
Шулай уҡ Яҡын һәм Урта Көнсығышта ҡайһы бер халыҡтарҙа ауыл старостаһы.
Шәйех суфыйсылыҡта
Кәм тигәндә илле йәштән олораҡ кеше; ҡарт. Суфыйсылыҡта мөриттәр етәксеһе була. Шәйех үҙенең функциялары буйынса уҡытыусыға яҡын, ләкин унан айырмалы рәүештә предметтар уҡытып ҡына ҡалмай, уҡыусылары менән рухи бәйләнештәр урынлаштыра  һәм рухи остазы ла булып тора. Дин юлынан барыуҙан тыш, хоҡуҡи фәндәрҙе белергә, Ҡөрьән тәфсирен һәм хәҙистәрҙе шәрехләй белергә бурыслы. Ул иң яҡшы әхлаҡи сифаттарға эйә булырға тейеш. Шәйехтәр шулай уҡ мөршит тип тә атала.
Юмзеньга
Юмзеньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының һул ярына тамағынан 152 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы
Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы (21 октябрь 1951 йыл) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. Техник фәндәр кандидаты (2009). Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 2-се һәм 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1999) атҡаҙанған металлургы. Рәсәй Хөкүмәте премияһы лауреаты (2003). 2‑се дәрәжә Изге Станислав (2002), Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены (2002) һәм Салауат Юлаев (2008) ордендары кавалеры.
Юмзеньга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы
Биографияһы
Ильяс Әхмәт улы Абдрахманов 1951 йылдың 21 октябрендә БАССР-ҙың Учалы районы Бәләкәй Учалы ҡасабаһында (хәҙер Учалы ҡалаһы) тыуған.
1969 йылдан Учалы тау-байыҡтырыу комбинатында эшләгән: 1976 йылдан — цех начачальнигы, 1977 йылдан — лаборатория начальнигы, 1993 йылдан — генераль директор урынбаҫары, 1998 йылдан — генераль директор. 2010—2011 йылдарҙа «УГМК‑Холдинг» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең (Учалы) коммерция директоры урынбаҫары. Уның етәкселегендә Учалы тау-байыҡтырыу комбинатында баҡыр колчеданы ятҡылыҡтарын комплекслы үҙләштереүҙең берләштерелгән технологиялары индерелә. Бер уйлап табыу авторы. 2002 йылда Халыҡ‑ара иҡтисад һәм хоҡуҡ институттың Белореттағы филиалын, 2004 йылда Магнитогорск дәүләт техник университетын тамамлаған.
Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 2-се һәм 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
Ун-Шоган-Юган
Ун-Шоган-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Шоган-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чыныҡ
География
Ауыл Шәбеҙ йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көнбайышҡа табан 29 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Байлар улусының Ҡалмаш түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Семиострово (Ушар) улусы составына керә.
Ауыл кешеләре 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.
XX быуат башында ауылда икмәк магазины, мәсет (1814 йылдан билдәле) теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.
Халҡы
1795 йылда ауылда 153 башҡорт һәм 34 типтәр, 1834 йылда — 153 башҡорт, 1870 йылда — 208 башҡорт иҫәпләнгән.
Хара-Пэ-Яха
Хара-Пэ-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ою-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алсынбаев Нияз Зәбихулла улы
Алсынбаев Нияз Зәбихулла улы (1 май 1963 йыл) — журналист. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004). Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы (2014).
Биографияһы
Нияз Зәбихулла улы Алсынбаев 1963 йылдың 1 майында Башҡортостандың Баймаҡ районы Ишмырҙа ауылында тыуған. Башҡорт дәүләт педагогия университетының тарих-инглиз теле факультетын тамамлай. 1986 йылдан алып 1989 йылға тиклем Баймаҡ районы мәктәптәрендә инглиз теле уҡытыусыһы булып эшләй. 1989—1991 йлдарҙа БАССР-ҙың ТВ һәм радиотапшырыуҙары Дәүләт комитеты корреспонденты булып хеҙмәт итә. 1992—1997 йылдарҙа — Әбйәлил районының «Осҡон» корреспонденты. 1997 йылдан алып «Башкортостан» Дәүләт теле-радио компанияһында башта — сәнәғәт бүлеге корреспонденты, Урал аръяғы собкоры, һуңынан бүлек мөдире, радиотапшырыуҙар хеҙмәте начальнигы урынбаҫары булып эшләй.
2004 йылдан алып года «Юлдаш» музыкаль-мәғлүмәти канал менән етәкселек итә. Шулай уҡ «Майҙан», «Даира» йәмәғәт-сәйәси программалары, «Кесерткән» радиофельетондар циклы алып барыусыһы булараҡ билдәле. «Шәхси фекер», «Шәжәрә» программаларының авторы һәм алып барыусыһы. 1990-сы йылдарҙан әҙәби ижад менән шөғөлләнә башлай. Тәүге хикәйәләре республика гәзиттәре һәм журналдары биттәрендә донъя күрҙе. 2013 йылда «Евразия тауышы» Бөтә Рәсәй конкурсында төп призды яулай (теле-радио компаниялары араһында «Радиола иң яҡшы алып барыусы» номинацияһы). «Алпамыша — бер риүәйәт эҙҙәре артынан» документаль фильмы авторы һәм режиссеры (2013).
Төп әҫәрҙәре :
Богачёв (Баймаҡ районы)
Богачёв (Богачёво) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 301 кеше. Почта индексы — 453655, ОКАТО коды — 80206822002.
Тарихы
1910—1911 йылдарҙа бер нисә Яйыҡ казактары ғаиләләре башҡорттарҙан ерҙәрҙе һатып алалар һәм утар ойошторалар. Утарға беренсе күсенеүсе Богачев В. Ф. исеме бирелгән. Утарҙа халҡы игенселек һәм малсылыҡ менән шөғөлләнәләр. 1930 йылда улар «Красная дружина» колхозына берләшәләр. Колхоздың тәүге рәйесе Артамонов була, һуғыш йылдарында — Тимофеев, һуғыштан һуңғы йылдарҙа — Витушкин һәм Горин Н. В. Горин оҙайлы йылдар КПСС-тың район комитетының икенсе секретары булып эшләй. Һуңғараҡ «Красная дружина» колхозы Фрунзе исемендәге колхоз менән берләшә.
1992 йылда колхозсылар үҙаллы «Богачевский» колхозын булдыралар. Ете йылдан шул уҡ Фрунзе исемендәге колхоз менән ҡабаттан берләшәләр.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Таналыҡ йылғаһының уң ярында урынлашҡан.
Тәбиғәт ҡомартҡыһы
Ауыл янындағы ике тау — Балтатау менән Топор-тау — республика хөкүмәте тарафынан «тәбиғәт ҡомартҡыһы» тип, ә улар биләгән ер «махсус рәүештә ҡурсаланған тәбиғәт биләмәһе» тип иғлан ителгән. Бында «дала флораһының эталон берләшмәһе» урынлашҡан: дала үҫемлектәренең һирәк төрҙәре үҫә.
Эмайыги
Эмайыги (Emajõgi, нем. Embach , урыҫ. Омовжа ; Mētra) — Эстониялағы йылға. Нарва йылғаһы бассейнында урынлашҡан. Эмайыги атамаһының эстон теленән тәржемәһе Әсә-йылға була. Түбәнге ағымында суднолар йөрөй. Йылға буйында Тарту ҡалаһы урынлашҡан.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Оҙонлоғо — 99,3 км, бассейны майҙаны — 9628,1 кв. км. Тамағында һыуҙың уртаса ағымы секундына 70,1 м³.
Выртсъярв күленән башлана. Пюхаярв күленән Выртсъярв күленә тиклемге 82 км оҙонлоғондағы участка Вяйке-Эмайыги (Кесе Эмайыги) тип атала, был күлдән йылғаның түбәнге ағымы (101 км) — Суур-Эмайыги (Оло Эмайыги) тип атала. Йылға Чуд күленә ҡоя. Йылға тамағының бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 30,1 м. Декабрҙән март аҙағына тиклем йылға боҙ менән ҡапланған була. Тарту ҡалаһынан һуң йылғала суднолар йөрөй башлай.
Куремаа күленән башланған Амме йылғаһы Эмайыги йылғаһына барып ҡушыла.
Йылға тарихы
1030 йылда Ярослав Мудрый отряды Омовжа йылғаһы ярында Юрьев (хәҙерге Тарту) ҡалаһына нигеҙ һала.
1234 йылда Омовжалағы алышта кенәз Ярослав Всеволодович етәкселегендә Новгород-Владимир ғәскәре Меченосецтар ордены ғәскәрен ҡыйрата.
1341 йылда Ливон немецтары Лотыголала Псков илселәрен үлтергәндән һуң, Псков посаднигы Илия Борисович, Новгородтан да, Ольгердтан да ярҙам килеүен көтмәй, ғәскәре менән Омовжаға йүнәлә һәм 2 майҙа йылғаның ике яры буйлап ултырған немец ауылдарын ҡыйрата.
1472 йылда православие руханийы Исидор һәм уның менән килгән 72 кеше йылғаға батырыла. 1704 йылдың 3 майында генерал-майор фон Верден командалыҡ иткән урыҫ карбастары отряды Амовжа (Эмайыги) йылғаһының тамағында Карл Лёшерн етәкселегендәге шведтарҙың күл флотилияһына һөжүм итә. Һуғышта шведтарҙың 13 судноһы баҫып алына, бер судно шартлатыла, ә береһе ҡасып китеп өлгөрә. Баҫып алынған судноларҙан 86 орудие һәм 138 әсир алына.
Иҫтәлекле урындары
Йылға ярында Тарту ҡалаһы һыҙатында скульптура композицияһы ҡуйыла «Тартуҙа йәшәгән 100 меңенсе кеше» скульптура композияцияһы (1977, скульпторы Маре Микофф)
Мостафин
Мостафин — төрки фамилия.
Тульчинка
Тульчинка (Тульчинка) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Тульчин районы аша көньяҡҡа табан аға. Сильныцяның һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 18 километр. Бассейн майҙаны — 52 км².
Изге Вит соборы (Риека)
Изге Вит соборы — Риека ҡалаһында католик сиркәү. Риека архиепарихияһының кафедраль соборы, архитектура ҡомартҡыһы. Изге Вит хөрмәтенә изгеләндерелгән.
XX быуаттың 20-се йылдарына тиклем иезуиттар ордены сиркәүе була. Риека  епархия үҙәге булғандан һуң, 1969 йылдан изге Вит сиркәүе  кафедраль собор статусын ала.
Сиркәү ротонда формаһында төҙөлгән, был хорват архитектураһы өсөн ғәҙәти түгел. Интерьерында   барокко һәм ренессанс һыҙаттары бар.
Изге Вит соборы 100 купюралы хорват куны реверсында һүрәтләнгән.
Һабанай (Дүртөйлө районы)
Һабанай (Сабанаево) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 155 кеше. Почта индексы — 452306, ОКАТО коды — 80224834009. ИФНС коды — 0278.
Тарихы
Ауыл 1816 йылдағы рәүиздә иҫәпкә алына. Тимәк ул 1796 һәм 1815 йылдар араһында барлыҡҡа килгән. Атамаһы антропонимдан алынған, әммә нигеҙ һалған кешенең кем булыуы билдәле түгел.
1816 йылғы VI рәүиздә ауылда 50 аҫаба башҡорт һәм 6 типтәрҙең йәшәүе теркәлә. 1834 йылда — 90 башҡорт һәм 8 типтәр, 1859 йылда — 136 башҡорт һәм 15 типтәр, 1870 йылда бөтәһе 280 кеше, 1920 йылда 391 башҡорт йәшәй.
1834 йылда 10 ихаталағы 7 ғаилә күп ҡатынлы тип теркәлә. 90 башҡорттоң һәр береһенә 4,8 бот ужым, 6 бот яҙғы иген сәселә. 1843 йылда 13 ихатаның (90 башҡорт) 220 дисәтинә һөрөнтө ере була һәм улар 76 ат, 89 һыйыр, 53 һарыҡ, 55 кәзә аҫырай. Шулай уҡ 19 солоғо, 79 умартаһы була. Һабанайҙа мәсет тә, тирмәндә, мәктәп тә булмай.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ун-Ювол-Соим
Ун-Ювол-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Эп-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Басай
Оло Басай (Большебасаево) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 306 кеше. Почта индексы — 453644, ОКАТО коды — 80206831002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ройпциг
Ройпциг (Reupzig) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 328 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,58 км2. Диңгеҙ кимәленән 79 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6369 һәм автомобиль коды — ABI.
Изге Фабиан һәм Себастьян сиркәүе (Риека)
Изге Себастьян һәм Фабиан сиркәүе —Хорватияның Риека ҡалаһындағы католик сиркәү. Ҡорам изге Себастьян һәм Фабианға бағышланған.
Тарихы
Риүәйәт буйынса, башта сиркәү 1291 йылда ошо урында чума ваҡытында нәҙер кеүек һалына. Ул ваҡытта иҫке ҡала   диуарҙар һәм башнялар  менән уратып алынған була, йорттар тар урамдарҙа урта быуат дәүерендә Тарсатиктың Рим каструмы емереклектәрендә төҙөлә   һәм  оборона системаһында төп момент булып тора. Изге Себастьян сиркәүе шундай тар урамдарҙың береһендә төҙөлә
XV быуаттың нотариаль документтарында йыш ҡына  район һәм Изге Себастьян сиркәүе тураһында һүҙ бара. Ишек өҫтөндәге мемориаль яҙыуҙа сиркәүҙе Иоанн Гасталди   1562 йылда төҙөгән тип әйтелә. Гасталдилар Риека ҡалаһында Франкович Гладич һәм Штембергер ғаиләләренән   күренекле патрициялар була.
Сиркәүҙе бер нисә тапҡыр һүтергә маташалар, сөнки уның төҙөлөшө  граждандарға  традицион байрамдарҙы  һәм парадтарҙы  үткәрергә ҡамасаулай.
Һуңғараҡ сиркәү артындағы емереклектәрҙә 4-се быуаттың боронғо диуарҙары табыла
Һуңғы Изге Себастьян сиркәүе 1885 йылда Г. Паулиних эшкәртеүе буйынса йүнәтелә. Шул иҫәптән фасады, сиркәү хоры тергеҙелә һәм сиркәү хәҙерге ҡиәфәтен ала.
1986 йылда сиркәүҙе биҙәйҙәр һәм буяйҙар
Юрманга (Лундонга ҡушылдығы)
Юрманга — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лундонга йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Салпар
Салпар (Салпарово) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 85 кеше. Почта индексы — 452319, ОКАТО коды — 80224840002.
Юрлюга
Юрлюга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нюксеньга йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Салпар
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Юрлюга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Риека (аэропорт)
«Риека» аэропорты (хорв.  Zračna luka Rijeka ) (IATA: RJK, ICAO: LDRI) — Хорватияның Риека ҡалаһындағы аэропорт. Ул Крк утрауында, Риека тимер юлы станцияһынан  27 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала менән Крк күпере менән тоташҡан. Аэропорт пассажирҙары ағымының  күп өлөшө төньяҡ-хорват ярҙары буйына осоп килеүсе һәм арзан Европа авиакомпаниялары хеҙмәте менән ҡулланыусы туристарҙан  тора. 2006 йылда пассажирҙар ағымы 210 000   пассажир  тәшкил иткән.
Аҡбуҙат (эпос)
Тасуирлама
Был эпик ҡомартҡыны Мөхәммәтша Буранғолов 1910 йылда Ғәбит сәсәндән яҙып ала. 1917 йылда ул Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙенең Бөрйән улусы Бабалар ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районы) халыҡ сәсәне Ғәтиәтулла Бикҡужиндан эпостың икенсе вариантын яҙып ала.
Эпоста халыҡ мифологияһы образдары, боронғо кешеләрҙең донъя ҡоролошо тураһында күҙ алдарына килтереүҙәре ҙур урынды алып тора. Иртәктә шиғри һәм проза текстары алмашынып бара, ҡобайырҙы башҡарыуҙағы үҙенсәлек тап шуға бәйләнгән дә инде. Сәсәндәр проза өлөшөн ғәҙәти хикәйәләү формаһында, ә шиғри тексын көйләп һөйләй.
Эпоста уны «Урал батыр» эпосы менән бәйләгән дәлилдәр, эпизодтар, образдар байтаҡ: мәҫәлән, Һомай, Ҡәһҡәһә, Шүлгән, Аҡбуҙат образдары, тылсымлы алмас ҡылыс символы һәм башҡалар. Был әкиәт образдары мөһим композицион үҙенсәлеккә һәм идея-художество әһәмиәтенә эйә. Ике әҫәрҙә лә ваҡиғалар Урал тауҙары биләмәһендә бара.
Сюжеты
Сюжет нигеҙендә реаль ысынбарлыҡ: башҡорттарҙың көнкүреше, ғөрөф-ғәҙәттәре, боронғо йолалары һәм уларҙың бәхетле киләсәк тураһында күҙаллауҙары ята. Йөкмәткеһе буйынса эпос — героик әкиәт әҫәре. Эпик иртәктең төп темаһы — батырҙың (геройҙың) кешеләр бәхете, ғәҙеллек тантанаһы өсөн көрәшеүе.
Эпостың төп геройы Һәүбән атаһы Сура батырҙың, олатаһы Иҙелдең һәм ҡарт олатаһы Урал батырҙың изге эштәрен дауам итеүсе булып тора.
«Аҡбуҙат» эпосында Һәүбән, дейеүҙәр урлаған Аҡбуҙатты һәм Урал батырҙың алмас ҡылысын эҙләп, Шулгәндең һыу аҫты батшалығына төшә. Ул дейеүҙәрҙе һәм аждаһаларҙы юҡ итә, уҫал һәм мәкерле Шулгән хакимлыҡ иткән һыу аҫты батшалығын емерә. Һәүбән ҡанатлы толпар Аҡбуҙатты ҡотҡара, Ҡанатлы аттың тоҡомо әлегә тиклем кешеләргә тоғро хеҙмәт итә. Һәүбән Аҡбуҙаты менән ергә күтәрелә һәм үҙ халҡын Мәсем хан ҡоллоғонан ҡотҡара.
Хәҙерге заман мәҙәниәтендә
Композитор А. А. Эйхенвальд башҡорт эпосы «Аҡбуҙат» мотивтары буйынса «Дала» операһын яҙа, тәүге тапҡыр ул 1931 йылда Һамар опера театры сәхнәһендә ҡуйыла.
Шулай уҡ был эпик иртәк мотивтары буйынса композиторҙар Х. Заимов һәм А. Спадавеккиа «Аҡбуҙат» операһын («Волшебный конь») яҙа. 1942 йылда опера тәүге тапҡыр Башҡорт опера һәм балет театрында сәхнәләштерелә.
Ун-Шош-Юган
Ун-Шош-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сотэ-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәсәҙе
Мәсәҙе (Мәсәде, Масады) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы.
География
Ауыл Ағиҙел йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 23 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға Таҡталасыҡ ауылы кешеләре 1927 йылда нигеҙ һала.
Татар АССР-ы Минзәлә кантоны Аҡтаныш улусы составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.
Екатеринбург ваҡыты
Екатеринбург ваҡыты (YEKT) — Урал федераль округының һәм Свердловск өлкәһенең административ үҙәге булған Екатеринбург ҡалаһы урынлашҡан сәғәт бүлкәтендәге урындағы ваҡыттың рәсми булмаған атамаһы.
Екатеринбург ваҡыты Мәскәү ваҡытынан ике сәғәткә алда (МСК+2) (хәҙерге ваҡытта — UTC+5, 2014 йылға тиклем — UTC+6, 2011 йылға тиклем: ҡыш — UTC+5, йәй— UTC+6). Был ваҡыт Башҡортостан Республикаһында, Пермь крайында, Ҡурған, Ырымбур, Свердловск, Төмән, Силәбе өлкәләрендә, Ханты-Манси һәм  Ямал-Ненец автономиялы округтарында рәсми ваҡыт булып иҫәпләнә.
Дөйөм майҙан: 3,55 млн км²
Харасовая
Харасовая — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шарапов Шар ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 271 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Көңгөр өйәҙе
Көңгөр өйәҙе — 1781—1923 йылдарҙа Рәсәй империяһы һәм РСФСР-ҙың Пермь губернаһы составындағы административ-территориаль берәмек. Өйәҙ ҡалаһы — Көңгөр.
Географияһы
Көңгөр өйәҙе Пермь губернаһының көньяҡ өлөшөндә, Урал һыртының көнбайыш яғында урынлаша. Өйәҙ биләмәһе бөтә йүнәлештәрендә лә Чусовая, Сылва һәм башҡа йылғаларҙың яр бейеклеген тәшкил иткән Урал армыттары менән ҡырҡылып үтә. Бейеклектәр араһында иң мөһиме: Сулпан-Киндел — 128 м (420 фут), Саған тауы — 104 м (340 фут), Спасск тауы — 85 м (280 фут). Өйәҙҙең Урал һыртына һәм Чусовая йылғаһына яҡын урынлашҡан көнсығыш өлөшөндә девон системаһына ҡараған ҡара һәм һәүерташлы эзбизташ; өйәҙҙең Сылва йылғаһына һәм уның ҡушылдыҡтарына яҡын ятҡан көнбайыш өлөшө пермь системаһына ҡарай. Көңгөрҙөң, Ҡылас ауылының һәм башҡа урындарҙың тирә-яғы бик ҙур гипс ҡатламдарынан һәм эзбизташ плиткалы таштарҙан тора. Көңгөрҙән өс километр алыҫлыҡта, Сылва йылғаһының ярында — иҫ киткес Боҙ тауы: тау гипстан тора; һыу тәьҫире арҡаһында тауҙа бик ҙур мәмерйә барлыҡҡа килгән (Көңгөр мәмерйәһе), мәмерйәне академик Лепехин килеп күргән һәм тасуирлаған.
Өйәҙ Чусовая йылғаһы бассейнында урынлашҡан була, йылға өйәҙҙең көнсығыш өлөшөндә көньяҡтан төньяҡҡа табан аға, бөтә ағымында судоходство өсөн яраҡлы; өйәҙ биләмәһендә йылғаның биш ҡушылдығы бар: Межевая Утка, Серебрянка, Кын, Илем, Ҡашҡа. Өйәҙҙең көнбайыш һәм көньяҡ өлөштәре Сылва һәм уның ҡушылдыҡтары Ирень, Бабка, Шаква, Урма менән һуғарыла. Чусовая йылғаһының башҡа ҡушылдыҡтары (Лысьва, Кумыш) өйәҙҙең төньяҡ өлөшөндә баш ала. Өйәҙҙең яртыһынан күбеһе, атап әйткәндә, уның көнсығыш өлөшө, урмандар менән ҡапланған була, башлыса ылыҫлы; көнбайыш өлөшөндә халыҡ күпләп йәшәгән.
Өйәҙ майҙаны 11 372,6 км2 (9 992,6 кв. в.) тәшкил иткән. Өйәҙ территорияһындағы ерҙән крәҫтиәндәр — 40,585 % (4615,4 км2), сиркәүҙәр — 0,216 % (24,538 км2), ер биләүсе дворяндар — 16,778 % (1908,012 км2) эйә булған, ҡалған ер — 42,421 % — тулыһынса тиерлек ҡаҙна ҡарамағында булған. Өйәҙ составына 3 стан, 5 земство участкаһы, 25 улус, 217 ауыл йәмғиәте, 1 177 ауыл ингән.
Тарихы
Көңгөр өйәҙе яҡынса 1672 йылда барлыҡҡа килгән.
XVII аҙағында — XVIII быуат Көңгөр өйәҙе дүрт сиреккә бүленгән: 1. Карьев, 2. Үрге Ирен, 3. Шаквен, 4. Үрге Сылва.
Ун-Юган
Ун-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нягинь-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Көңгөр өйәҙе
Тарихы
1708 йылдың 18 декабрендә Көңгөр өйәҙе территорияһы яңы ойошторолған Себер губернаһы составына ингән.
Ун-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Көңгөр өйәҙе
Тарихы
1719 йылдың 29 майында Себер губернаһы составында Вятка провинцияһы булдырыла. Провинция составына ҡ ҡала ингән: Хлынов (Вятка) — 6511 йорт, Кай-1195 йорт һәм Көңгөр −3202 йорт, Вятка провинцияһы 7 тора дистриктан (өйәҙҙәрҙән) торған: Хлынов, Слобода, Котельнич, Орел, Шестаков, Кайгород һәм Көңгөр.
Ун-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Көңгөр өйәҙе
Тарихы
1727 йылдың 29 апрелендә Соликамск провинцияһы территорияһы Себер губернаһы составынан Ҡазан губернаһына күсерелә.
1737 йылдың 13 авгусында Провинциаль Воевода Соликамск ҡалаһынан Көңгөр ҡалаһына күсерелә. Ҡазан губернаһы Соликамск провинцияһы Ҡазан губернаһы Пермь провинцияһы тип үҙгәртелә. Әммә ҡайһы бер рәсми документтарҙа Көңгөр тип аталыуы осрай.
1781 йылдың 27 ғинуарынан Көңгөр өйәҙе Пермь өлкәһенең Пермь наместниклығы составында булған.
1796 йылдың 12 декабренән Көңгөр өйәҙе — Пермь губернаһы составында.
1923 йылдың 3 ноябрендә өйәҙ бөтөрөлә, уның территорияһы Урал өлкәһенең Көңгөр округы составына индерелә.
Халҡы
1890 йылға ҡарата крәҫтиән халҡы 111 337 тәшкил иткән, крәҫтиән йорттары 338 булған.
Административ бүленеше
1913 йылда өйәҙ составына 25 улус ингән :
Иҡтисады
Тупрағы, башлыса ташлы-балсыҡлы һәм ҡомло-балсыҡлы булыуға ҡарамаҫтан, яҡшы ашламалар шарттарында яҡшы уңыш биргән. Арыш, һоло, арпа, әҙерәк күләмдә бойҙай, борсаҡ, борай, ҡарабойҙай, картуф, бер ни тиклем етен сәскәндәр. 1894 йылда 1 050,4 км2 (96 145 дисәтинә) сәселгән. 1892 йылдың 1 ғинуарына ҡарата өйәҙҙә 29 727 ат, 50 028 баш мөгөҙлө мал, 60 812 һарыҡ, 4 378 сусҡа, 149 кәзә иҫәптә булған. Күп кеше — умартасылыҡ, шулай уҡ суднолар төҙөү менән шөғөлләнгән.
Урындағы үҙидара
1895 йылғы смета буйынса өйәҙ земствоһы сығымдары — 165 721 һум тәшкил итә, шул иҫәптән медицинаға — 45 542 һум йәки Бөтә земство сығымдарынан 27,47 %, халыҡ мәғарифына — 28  462 һум йәки 17,18 %, юл өлөшөнә — 19  475 һум, земство идаралығы буйынса сығымдар — 12  555 һум. Күсемһеҙ милектән 161 477 һум килем тәшкил итә. Хәстәханалар һәм ҡабул итеү бүлмәләре — 6, 58 карауат була; 3 земство табибы (ҡала табибынан тыш); 1 завод табибы; 1 земство ветеринар врачы; 14 фельдшеры, ҡатын-ҡыҙ — фельдшер — 3.
Мәғариф
1893 йылда өйәҙҙә 1 министрлыҡ ике класлы училище, 2 бер класлы, 1 урыҫ булмағандар өсөн, 38 ауыл, 4 сиркәү-мәхәллә мәктәбе, 19 белем биреү мәктәбе була. 139 кв. саҡрымға һәм 1 822 кешегә бер училище тура килә. 29 училищеның үҙ биналары була. Дүрт училище ҡарамағында була һәм йәшелсә үҫтереү өсөн, өлөшләтә баҫыусылыҡ өсөн, ер участкалары (бер десәтинән артыҡ түгел) була; ауыл хужалығы дәрестәре өс училищела үткәрелә, ә береһендә һөнәрселек кластары (итексе һәм башмаҡсы кәсептәре) ойошторола. Уҡытыусылар — 31,ҡатын-ҡыҙ уҡытыусылар — 34; уҡытыу: 2 019 малай һәм 715 ҡыҙ.
Әҙәбиәт
См. о событиях под Кунгуром во время пугачёвщины:
Үпкә
Үпкә (pulmones, πνεύμων) — атмосфера һауаһы менән һулыш алыуға яраҡлашҡан ағза. Һөтимәрҙәрҙең, ҡоштарҙың, һөйрәлеүселәрҙең, ер-һыу хайуандарының төҙөлөшөнә хас. Бер ни тиклем балыҡтарҙың (суҡ ҡанатлы балыҡтар, ике яҡлы һулышлы балыҡтар, күп ҡанатлы балыҡтар) һауа менән тын алыу ағзаһы булып йөҙөү ҡыуығы ла хеҙмәт итә.
Ҡайһы бер умыртҡаһыҙҙарҙың да һауа менән һулай торған ағзаларын «үпкә» тип атайҙар. Мәҫәлән, үрмәксе һымаҡтар, голотуриялар, ҡорһағаяҡлы моллюскыларҙың бер төркөмө атмосфера һауаһын һуларға яраҡлашҡан.
Үпкәләге һауа менән капиллярҙарҙағы ҡан араһында газдар алмашыныу ашырыла.
Кеше үпкәһенең төҙөлөшө
Бишенсе күкрәк умыртҡаһы тапҡырында боғарлаҡ (трахея) ике эре ҡурылдыйға (бронхы) айырыла. Эре ҡурылдыйҙар уң һәм һул упкәләргә инәләр.
Үпкәләрҙә ҡурылдыйҙарҙың һәр береһе ҡат-ҡат ағас һымаҡ тармаҡлана. Тармаҡланған һайын һауа үткәреү көпшәләренең диаметры аҡрынлап бәләкәйләнә бара.
Иң ваҡ ҡурылдый көпшәләрен бронхиолдар тип атайҙар. Уларҙың остары һулыш бронхиолдарына, унан альвеола юлына (альвеолярные ходы) күсә. Һәр альвеола юлы эсенә һауа тулған йоҡа көплө үпкә ҡыуыҡсалары (альвеолалар) шәлкеме менән тамамлана.
Был яры ҡыуыҡсаларҙың даими күләмен һаҡлай. Уларға бер-береһенә ҡушылырға ирек бирмәй. Шулай уҡ, ярының матдәләре үпкәләргә һауа менән ингән микроорганизмдарҙы зарарһыҙлай.
«Эшкәртелгән» яры һауа үткәреү юлдары аша ҡаҡырыҡ рәүешендә сығарып ташлана йәки үпкә фагоциттары тарафынан «һеңдерелә».
ҮАльвеолалар (үпкә ҡыуыҡсалары) үпкәләрҙе формалаштырыусы болот һымаҡ массаны барлыҡҡа килтерәләр.
Бер һулыш бронхиолынан айырылып киткән альвеола юлдары төркөмөн ацинус тип атайҙар. Ацинус — үпкәнең төҙөлөш берәмеге булып тора. Ацинустарҙан бүлексәләр(дольки), бүлексәләрҙән — сегменттар, сегменттарҙан — бүлкәттәр (доли), бүлкәттәрҙән бөтөн үпкәләр хасил була. Уң яң үпкә өс бүлкәттән, һул үпкә ике бүлкәттән тора.
Үпкәләрҙең урынлашыуы
Үпкәләр, йөрәк, ҡан тамырҙары, һауа үткәреү юлдары һәм ҡыҙыл үңәс алып торған урындарҙан башҡа, бөтә күкрәк ҡыуышлығын тултырып тора. Һәр үпкәлә 300—350 миллион тирәһе альвеолалар була.
Уларҙың дөйөм өҫкө йөҙө 100 квадрат метрҙан ашып китә. Был кәүҙәнең өҫкө йөҙөнән сама менән 50 тапҡыр ҙурыраҡ була.
Монин Андрей Сергеевич
Монин Андрей Сергеевич (2 июль 1921 йыл — 22 сентябрь 2007 йыл) — СССР һәм Рәсәй геофизигы, океанолог, математик һәм гидродинамика өлкәһе белгесе. 1965—1987 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының океанология институты директоры. 1972 йылдан СССР Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты, 2000 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы академигы.
Үпкә
Үпкәләрҙең урынлашыуы
Һәр үпкә тышҡы яҡтан тоташтырғыс туҡыманан торған шыма ялтыр шекәрә — үпкә плевраһы менән ҡапланған.
Монин Андрей Сергеевич
Биографияһы
Андрей Сергеевич Монин Мәскәүҙә һуңынан В. И. Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институты доценты булған С. А. Мониндың ғаиләһендә тыуған.
Боголюбов Павел Николаевич
Боголюбов Павел Николаевич (18 май 1942 йыл, Өфө — 15 декабрь 2011 йыл, Дубна) — Рәсәй физигы-теоретигы, физика-математика фәндәре докторы, Ленин премияһы лауреаты.
Үпкә
Үпкәләрҙең урынлашыуы
Күкрәк ҡыуышлығының эске стенаһы күкрәк көбө плевраһы менән түшәлгән. Улар араһындағы плевра ҡыуышлығы герметик була һәм унда бөтөнләй һауа булмай. Шунлыҡтан үпкәләр күкрәк ҡыуышлығы стенаһына һәр ваҡыт тығыҙ тейеп тора. Һөҙөмтәлә үпкәләрҙең күләме күкрәк ҡыуышлығы күләме үҙгәреү менән үҙгәреп тора.
Шулай уҡ, плевра ҡыуышлығы эсендә бер аҙ шыйыҡса була (серозная жидкость). Был еүешлек үпкә һәм күкрәк плевраларын ышҡылыуҙан һаҡлап, һулыш хәрәкәттәрен иркен итә.
Боголюбов Павел Николаевич
Биографияһы
Павел Николаевич Боголюбов 1942 йылдың 18 майында Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында математик һәм физик-теоретик Николай Николаевич Боголюбов ғаиләһендә тыуа. Николай Николаевич Боголюбовтың (кесе) ҡустыһы, Николай Михайлович  Боголюбовтың ейәне
Монин Андрей Сергеевич
Биографияһы
1945 йылдың майында Ҡыҙыл армияның Үҙәк прогнозлау институтына ебәрелә, 1946 йылдың ғинуарында демобилизациялана, Үҙәк прогноз институтына эшкә күсә, ғилми хеҙмәткәр.
Боголюбов Павел Николаевич
Биографияһы
1965 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика факультетын тамамлай. Шул уҡ йылдан Ядро тикшеренеүҙәренең берләштерелгән институтында теоретик физика лабораторияһында стажер-тикшеренеүсе вазифаһынан алып өлкән ғилми хеҙмәткәр фазифаһына тиклем эшләй
Монин Андрей Сергеевич
Биографияһы
1946 йылда Мәскәү дәүләт университетының математика фәнни-тикшеренеү институты аспирантураһына уҡырға инә. Ғилми етәксеһе А. Н. Колмогоров.
Боголюбов Павел Николаевич
Биографияһы
1972 йылда «О некоторых релятивистских уравнениях в теории элементарных частиц » темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1972—1983 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Ядро тикшеренеүҙәр институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр.
Монин Андрей Сергеевич
Биографияһы
1956 йылда турбулент диффузия теорияһы буйынса физика-математика фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп диссертация яҡлай, профессор (1963). Океанология, атмосфера физикаһы һәм география (океанология) бүлеге буйынса СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1972)
Боголюбов Павел Николаевич
Биографияһы
1983 йылда Ядро тикшеренеүҙәренең берләштерелгән институтының Теоретик физика лабораторияһына әйләнеп ҡайта, бүлек етәксеһе итеп тәғәйенләнә. 1990 йылдар башында Европа ядро тикшеренеүҙәре ойошмаһында оҙайлы командировкала була.
1996 йылдан Халыҡ-ара бәйләнештәр буйынса институт директоры ярҙамсыһы, бер үк ваҡытта Берләшкән Ядро тикшеренеүҙәре  институтының халыҡ-ара фәнни-техник бәйләнештәр буйынса департаментына етәкселек итә. Һуңғы вазифаһы — Институт дирекцияһы ҡарамағында советник.
Монин Андрей Сергеевич
Биографияһы
2000 йылда Рәсәй Фәндәр академияһы академигы булып һайлана.
Боголюбов Павел Николаевич
Биографияһы
Элементар өлөшсәләрҙең ҡушма моделдәре, релятив тулҡын тигеҙләмәләре теорияһы буйынса һәм башҡа өлкәләрҙә эштәр авторы.
Монин Андрей Сергеевич
Биографияһы
А. С. Монин 2007 йылдың 22 сентябрендә вафат була. Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнгән.
Боголюбов Павел Николаевич
Биографияһы
1988 йылда «Новое квантовое число — цвет и установление динамических закономерностей в кварковой структуре элементарных частиц и атомных ядер» эштәр циклы өсөн А.М. Балдин, В.А. Матвеев, Р.М. Мурадян, А.Н. Таухелидзе менән бергә Ленин премияһына лайыҡ була (1965—1977).
Монин Андрей Сергеевич
Ҡыҙыҡлы факттар
1958 йылда, КПСС Үҙәк Комитеты секретариатына хат яҙып ебәрә, унда СССР Фәндәр академияһының Физика-математика фәндәре бүлеге ағзаларын һайлауҙы ҡырҡа тәнҡитләй, ҡайһы бер ғалим коллегалары тураһында негатив һәм бик субъектив фекерен белдерә һәм КПСС Үҙәк Комитетын СССР Фәндәр академияһына һайлауҙарға әҙерлек барышына ҡыҫылырға саҡыра.
Боголюбов Павел Николаевич
Биографияһы
Корея Халыҡ Демократик Республикаһының Дуҫлыҡ миҙалы, Украина Фәндәр академияһының Н.Н. Боголюбов һәм Н.М. Крылов исемендәге премиялары менән бүләкләнгән.
Монин Андрей Сергеевич
Ҡыҙыҡлы факттар
1992 йылда "Кешелеккә иҫкәртеү"гә ҡул ҡуя.
«Сулпан» арышы
«Сулпан» — арыш сорты.
Боголюбов Павел Николаевич
Биографияһы
2011 йылдың 15 декабрендә ҡаты һәм оҙаҡ ауырығандан һуң вафат була
Монин Андрей Сергеевич
Фәнни өлөшө
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе — геофизик гидродинамика. Һауа торошон күҙаллау, климат теорияһы, атмосфераның һәм океандың һанлы моделдәрен әҙерләү, океан гидродинамикаһы проблемалары (турбулентлыҡ, микроструктура, өҫкө һәм эске тулҡындар, синоптик ҡойондар, меандрҙар, рингтар, океандың дөйөм циркуляцияһы), Ер аҫты эволюцияһы теорияһы буйынса фундаменталь эштәр авторы. Океандарҙы эксперименталь тикшереү эштәрен ойоштороусы. Шулай уҡ СССР-ҙа Ер һәм Венера атмосфераһының һанлы моделдәрен әҙерләү буйынса эштәр ойоштора.
«Сулпан» арышы
Сығышы
Төрлө экологик гибридтар һәм күп тапҡыр һайлап алыу аша күп һанлы иң яҡшы биотиптарҙың ҡатмарлы синтетик популяцияһы иҫәбенә формалаштырыу ысулы менән барлыҡҡа килгән.
Монин Андрей Сергеевич
Фәнни өлөшө
Геофизик гидродинамика буйынса ғилми мәктәп булдыра.
Боголюбов Павел Николаевич
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Монин Андрей Сергеевич
Фәнни ойошмаларҙа ағзалығы
АҠШ милли фәндәр академияһының сит ил ағзаһы (1976), Американың фән һәм сәнғәт академияһының сит ил почетлы ағзаһы (1973), Гетеборг университетының почетлы докторы.
«Сулпан» арышы
Сығышы
Оригинатор һәм патент эйәһе: Рәсәй ауыл хужалығы академияһы Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты НИИСХ Дәүләт ғилми учреждениеһы (ФГБНУ).
Монин Андрей Сергеевич
Төп хеҙмәттәре
500-ҙән ашыу фәнни мәҡәлә һәм 45 китап авторы.
«Сулпан» арышы
Сығышы
Сорт авторы: С. А. Ҡунакбаев, Лещенко Н.И, Власова А. М.
Сорттың тасуирламаһы
Сулпан сорты һабағы ныҡ, һығылмалы, йығылыуға тотороҡло. Үҫемлек бейеклеге — 75 см-ҙан тиклем 130 см-ға тиклем. Башағы орсоҡҡа оҡшаш, һирәгерәк осраҡта призмаға оҡшаған, асыҡ-һары төҫтә, оҙонлоғо уртаса һәм оҙон (9-13 см). Орлоғо ярым асыҡ, оҙонса һәм оҙонса-түңәрәк, асыҡ-һары төҫтә. Сорты уртаса һуң өлгөрөүсән, вегетация осоро 306—344 көн тәшкил итә.
1000 орлоҡтоң ауырлығы — 28-30 г. Юғары уңыш биреүсе, ҡышҡа бирешмәүсән, ҡоролоҡҡа тотороҡлоғо яҡшы. Уңышы гектарынан 60-85 центнерға тиклем барып етә.
Ҡараһыу һоро һәм һабаҡ тутығы, онло ысыҡ кеүек үҫемлек сирҙәренә ярайһы уҡ тотороҡло.
1999 йылда Сулпан сорты ҡатнашлығында тәпәш буйлы Сулпан 3, Сулпан 7, шулай уҡ Ҡунакбаевты хәтерләү (2010 йыл) сорттары сығарылған. Сулпан 7 сорты уртаса йыл уңышы гектарынан 53,2 центнер тәшкил иткән стандартты продуктлылығы буйынса гектарынан 4,8ц-ға арттырҙы.
Таралыуы
Сорт Башҡортостан, Татарстан, Удмурт республикаларында, шулай уҡ Силәбе, Вологда, Киров өлкәһендә, Алтай крайы һәм башҡа күп өлкәләрҙә районлаштырылған. 1979—1986 йылдарҙа барлығы элекке Советтар Союзының 40 өлкәһендә, крайында һәм республикаһында райолаштырылған. Әлеге ваҡытта РФ-ның 9 төбәге Дәүләт реестрында тора.
Рейксмюсеум
Ре́йксмюсеум (ҡайһы саҡта Рейксмузеум; Rijksmuseum, МФА : ) — Амстердамда (Нидерланд) сәнғәт музейы. Кешеләр иң күп йөрөгән донъяның егерме сәнғәт музейы исемлегенә инә.
Тарихы
Музей 1800 йылда Гаага ҡалаһында Наполеон Беренсенең ҡустыһы Голландия короле Людовик I Бонапарт тарафынан нигеҙләнә. 1808 йылда музей Амстердам ҡалаһына күсерелә һәм башта Король һарайында, ә һуңынан Триппенхюс һарайында һәм башҡа биналарҙа урынлаша. Конкурста еңгән архитектор Питер Кёйперс тарафынан 1877—1885 йылдарҙа яңы бина төҙөлә. Музей йәмғәтселек өсөн 1885 йылда асыла.
1890 йылда төп бинанан көньяҡ-көнбайышҡа табан, Рейксмюсеумға тағы бер корпус өҫтәлә. Ул емерелгән тарихи йорттарҙың фрагменттарынан төҙөлгән һәм Голландия архитектураһы тарихын (хәҙер бинаның Филипп өлөшө) күҙ алдына килтерергә мөмкинлек биргән.
Экспозицияла төп урын Рембрандттың «Төнгө дозор» картинаһына бүленгән (был картина — Амстердам ҡалаһының милке, музейҙа ваҡытлыса һаҡлана). 1906 йылда ошо картинаны урынлаштырыу маҡсатында айырым зал үҙгәртеп ҡорола.
2017 йылда музей үҙенең 10 миллионынсы ҡунағын ҡабул итә. Ул голланд уҡытыусыһы булып сыға, был ваҡиға уңайынан уға «Төнгө дозор» залында киске аш табынын ойошторолар һәм шедевр ҡаршыһында йоҡлау өсөн карауат тәҡдим итәләр.
Экспозицияһы
XV—XIX быуаттың голланд оҫталарының, айырым әйткәндә, «Алтын» XVII быуатының билдәле рәссамдары, тәү сиратта Рембрандт, Ян Лёйкен, Ян Вермеер һәм Франс Халс, шулай уҡ Питер де Хох, Ян Стен, Якоб ван Рёйсдал, Бартоломеус ван дер Хелст, Ян ван Скорел, Антонис ван Дейк һәм башҡаларҙың бихисап эштәре художестволы коллекцияның нигеҙен тәшкил итә.
Картиналарҙан тыш художестволы коллекцияға скульптуралар һәм ғәмәли-биҙәү сәнғәте, Азия илдәре сәнғәте, шулай уҡ тарихи коллекция (археологик артефакттар, картиналар, скульптуралар, кейем-һалым) һәм рәсемдәр, грваюралар һәм фотографиялар йыйылмаһы инә
2019 йылда музейҙа All Rembrandts тигән исем аҫтында Рембрандттың экспозицияһы күрһәтелә.
Чирү (Аҡтаныш районы)
Чирү (Чирү, Чураево) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы.
География
Ауыл Шәбеҙ йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көнбайышҡа табан 31 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
XX быуат башында ауылда ел тирмәне, икмәк магазины, мәсет (1811 йылдан билдәле) теркәлгән.
Халҡы
1795 йылда ауылда 136 башҡорт, 1834 йылда — 306 башҡорт һәм 30 типтәр, 1870 йылда — 425 башҡорт иҫәпләнгән.
Чуд күле
Чуд күле (иҫкесә. Гдовское озеро, Peipsi järv) — ҙур сөсө һыулы күл, уның төньяҡ өлөшө Чуд-Псков күл комплексы тип атала.
Күлдең майҙаны 2613 км² тәшкил итә. Үтә ҙур булыуы һәм диңгеҙҙәргә хас «алыҫ офоҡ» күренешенә, йәғни бер ярҙа торған килеш икенсе ярҙың күренмәүенә бәйле уны ябай һөйләү телендә «Гдов диңгеҙе» тип атап йөрөтәләр.
Төньяҡ һәм көнбайыш ярҙары Эстония республикаһына ҡарай, көнсығыш яры — Рәсәй Федерацияһыныҡы (Псков өлкәһенә һәм Нарва йылғаһы башындағы ҙур булмаған участка Ленинград өлкәһенең Сланцевский районына ҡарай). Эстония Республикаһы яғынан төньяҡтан көньяҡҡа табан Ида-Вирумаа, Йыгевамаа һәм Тартумаа маакондалары (өйәҙҙәре) урынлашҡан.
Рәсәй менән Эстония сиге күл уртаһынан үтә. Элек СССР-ҙың эске һыу ятҡылығы була, ә уға тиклем — уның ярҙарына Псков, Санкт-Петербург, Лифлянд һәм Эстлянд губерналары сиктәре сыҡҡан дәүерҙә Рәсәй империяһының һыу ятҡылығы була. Күл эргәһендәге биләмәләр Причудье тип аталған.
Этимологияһы
Боронғо Рустә чудь этнонимы боронғо эсттарҙы һәм аҙ һанлы сету халҡын, шулай уҡ төрлө фин-уғыр халыҡтарын билдәләү өсөн ҡулланыла. Был атама славян халыҡтары теленән ингән, сөнки эстар үҙҙәрен бер ҡасан да чудь тип атамаған. Һүҙҙең этимологияһы буйынса тағы ла бер ҡыҙыҡлы фараз бар: үтә ҙур булғаны өсөн кешеләр уны чудь («мөғжизә») тип атаған. Саамдарса «чадзь» һүҙе «һыу» төшөнсәһен аңлата.
Күлдең ярҙары, төбөнөң рельефы һәм гидрографияһы
Чуд күле Европала ҙурлығы буйынса бишенсе урында тора. Уның майҙаны 2613 км² тәшкил итә. Тёплый һәм Псков күлдәре менән бергә яҡынса 3550 км² самаһы майҙанды биләй. Күл өҫтө көҙгөһөнөң майҙаны һыу кимәленең үҙгәрештәренә бәйле төрлөсә була.
Күлдең оҙонлоғо яҡынса 96 км, киңлеге — 50 километрға тиклем, уртаса тәрәнлеге — 7,5 метр, иң тәрән урыны — 17,7 метр. Күлгә 30-ҙан ашыу йылға, күл һәм шишмәләр ҡоя, улар үҙҙәре менән ҡар, ямғыр һыуҙарын, шулай уҡ ер аҫты шишмәләре һыуҙарын алып килә. Чуд күленән бер генә йылға — Нарва йылғаһы ғына башлана. Нарва Балтиҡ диңгеҙенең Фин ҡултығының Нарва ирененә ҡоя. Һыуҙың тоҙлолоғо — 0 промилле. Күл планктонға бай, шуға ла унда балыҡ күп. Ундаҡорман, шамбы, алабуға, алабалыҡ, судак, суртан, сабаҡ, снеток кеүек промысла балыҡтары тереклек итә. Барлығы 37 төрҙә балыҡ һәм 9 төр ер-һыу хайуандары бар. Күптән түгел генә Чуд күлендә снеток балығының бөтөүе тураһында хәбәр таралғайны, ә хәҙер бына был балыҡты сикләнгән рәүештә тотоу рөхсәт ителә.
Дөйөм алғанда, яр буйы һыҙығы тигеҙ, әммә көньяҡ-көнбайышта, көньяҡта һәм көньяҡ-көнсығышта (Рәсәй секторы) яр буйы ҡултыҡтар, морондар һәм утрауҙар менән йырғысланып бөткән. Көнбайыштағы яр (Эстония) түбән урынлашҡан, һаҙлыҡлы урындары бик күп, яҙын һыу баҫа; көнсығыштағы яр (Рәсәй) юғарыраҡ кимәлдә урынлашҡан, әммә унда ла һаҙлыҡлы урындар ҡом дюналары һәм убалар менән аралаш килә. Көньяҡта Чуд күле уртала ятҡан Тёплый күле аша Псков күле менән тоташа. Чуд күлендә Лахтинский, Раскопель ҡултыҡтары һәм Желча йылғаһы тамағындағы Желча ҡултығы (барыһы ла Рәсәй территорияһында) иң ҙур ҡултыҡтар булып иҫәпләнә; ә Пийрисар (Желачек) — иң ҙур утрау. Күлдең көньяҡ өлөшөнә көнбайыштан килеп ҡойған Эмайыги йылғаһы — иң ҙур ҡушылдыҡ. Яр буйындағы ҡалҡыулыҡтар ҡарағай урманы менән ҡапланған. Урыны-урыны менән һарыҡташтар өйөмдәре осрай. Яр буйлап 200—300 метрҙа йылға бик һай. Ярҙары, нигеҙҙә, ҡомло, әммә түбәнерәк урындарҙа тупраҡ ләмле. Фарватерҙың суднолар йөрөгән каналдарының даими рәүештә ләм менән ҡапланыуы төп проблема булып ҡала.
Йылғалар
Эстонияла көньяҡтан төньяҡҡа табан:
Утрауҙар
Лахта ҡултығы (Рәсәй):
Раскопель ҡултығы (Рәсәй):
Желча ҡултығы (Рәсәй):
Пароход каналы (Эстония):
Күлдә төрлө ҙурлыҡтары 22-гә яҡын утрау бар, уларҙың иң ҙурыһы — эстон утрауы Пийрисар, майҙаны яҡынса 7,8 кв. км. Территорияһының яртыһынан күбеһендә — ҡамыш менән ҡапланған һаҙлыҡ. Утрауҙан эстон ярына тиклем яҡынса 2,5 км, Рәсәй ярына тиклем 5,5 км. Утрау бик түбән кимәлдә урынлашҡан. диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге 1-2 метр. Көнсығыш өлөшө 4,2 метрға күтәрелә. Унда Желачек һәм Пирисаар ауылдары урынлашҡан. Ҡалған өлөшө бик түбән һәм һаҙлыҡ менән ҡапланған, шуға ла төньяҡ-көнбайыш ярҙа урынлашҡан Порка ауылы ташҡындан йыш зыян күрә. Желачек — Чуд күлендәге берҙән-бер кеше йәшәгән утрау, ҡалғандары бик түбән килмәлдә ята һәм һаҙлыҡ менән ҡапланған. Йәй көндәрендә һыу ҡоштары был утрауҙарҙы оя ҡора, бала сығара.
Халҡы
Күл ярында, башлыса, урыҫтар (бөтә ерҙә лә) һәм эстондар (көнбайышта) йәшәй. Көнбайыш ярында эстондар һәм сету, шулай уҡ урыҫ староверҙары (улар Желачек халҡының күпселеген тәшкил итә) йәшәй. Причудьела эшһеҙлек юғары булыу сәбәпле, халыҡтың интенсив рәүештә ситкә китеүе күҙәтелә.
Хужалыҡ итеүҙәге әһәмиәте
Күл тирәһендәге ҡалҡыулыҡтарҙа ауыл хужалығы ерҙәре һәм ҡасабалар урынлашҡан. Рәсәй ярындағы иң ҙур ҡала — Гдов, Эстония ярында Калласте һәм Муствеэ ҡалалары урынлашҡан. Чуд күленең матур пейзаждары элек-электән Рәсәй һәм Эстония яҙыусылары һәм рәссамдарының иғтибарын үҙенә йәлеп иткән.
Күлдә суднолар ҙа йөрөй; һай булғанға күрә сауҙа-коммерция йүнәлешенең әһәмиәте юҡ. Туристарҙы ташыусы паромдар эшләй. Көнбайыштан кредиттар килеү сәбәпле, эстон яғында туристик һәм транспорт инфраструктураһы бер аҙ яңыртыла, әммә 2008—2009 йылдарҙағы көрсөк был йәһәттән дә эшкә аяҡ сала. Ерле халыҡ (урыҫтар, эстондар) башлыса ауыл хужалығы һәм балыҡсылыҡ менән шөғөлләнә.
Тарихи факттар
1242 йылдың 5 апрелендә Чуд күлендә кенәз Александр Невский ғәскәр менән Ливон ордены ғәскәренә ҡаршы һуғыша. Аҙаҡ был һуғышты тарихсылар Боҙҙағы һуғыш тип атай. Чуд күленең гидрографияһы үҙгәреп тороу сәбәпле, тарихсылар был үлемесле алыштың ҡайһы тирәлә барыуын һаман да билдәләй алмай. 1958—1959 йылдарҙа һуғыш барыу күҙалланған урындарҙа СССР Фәндәр Академияһының Археология институты экспедицияһы (етәксеһе Г. Н. Караев) археологик ҡаҙыу эштәрен башҡара, ләкин 1242 йылғы һуғышҡа ҡағылышлы табыштар булмай.
Кихну
Кихну (Kihnu) — Балтик диңгеҙендәге утрау. Майҙаны 16,4 кв. км. Кихну — Рига ҡултығы акваторияһындағы иң ҙур утрау һәм ҙурлығы буйынса Эстонияла етенсе урынды биләй. Пярнуский өйәҙенең административ өлөшө булып тора, Кихну олоҫона ҡарай.
Климаты
Утрауҙа диңгеҙ климатынан уртаса континенталь климатҡа күсеү күҙәтелә.
Климат
На острове климат переходный от морского к умеренно континентальному.
Тарихы
Утрауҙа тәүге тораҡ пункттары яҡынса 3 мең йыл элек барлыҡҡа килә. Яҙма сығанаҡтарҙа 1386 йылда утрау хаҡында әйтеп үтелә. Утрау халҡы, нигеҙҙә, Сааремаа һәм Муху утрауҙарынан, шулай уҡ Ляэнеский өйәҙе территорияһынан килеп төпләнә. Элек утрауҙа шулай уҡ шведтар һәм ливылар йәшәгән.
Иҡтисады
Утрауҙа Пярну ҡалаһы менән паром һәм авиация даими бәйләнеше булдырылған, ҡышын боҙҙан йөрөргә була.
Мәҙәниәт
ЮНЕСКО Бөтә донъя ойошмаһы христиандарға тиклемге рун йыр традицияларын һаҡлау өсөн 2003 йылдың 7 ноябрендә һәм Кихнуны кешелектең матди булмаған мәҙәни мираҫының бер өлөшө тип иғлан итте. ЮНЕСКО тарафынан һаҡланған объекттар исемлегенә утрауҙағы маяҡ та индерелә, 2019 йылда ул ҡайтанан тергеҙелә һәм теләге булғандарға уға инеп ҡарау мөмкинлеге бирелә.
Вальдьери
Вальдьери (Valdieri) — Италия коммунаһы. Был коммуна Пьемонт төбәгенең Кунео провинцияһында урынлашҡан.
Вальдьери коммунаһының халҡы 971 кеше тәшкил итә (2008 йылда халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса). Коммунаның бер квадрат километр майҙанындағы халыҡ тығыҙлығы 6 кеше тәшкил итә. Вальдьери коммунаһы 153 квадрат километр майҙанды биләй. Коммунаның мэры - Эммануил ПАрраноне. Был коммуна территорияһында термаль һыуҙар сығанағы күп. Янында Вальдьери -Терме шиаханаһы ла бар. Коммунаның почта индексы — 12010. Телефон коды — 0171.
Вальдьери коммунаһының ҡурсалаусы-яҡлаусыһы - изге Мартин.
Демография
Халыҡ динамикаһы: