cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һалйот
Тарихы
Силәбе өлкәһенең төньяғында Иҫәт йылғаһы буйҙарында һалйот ҡәбиләһе нәҫеле булған башҡорттар йәшәй. Башҡорт этнографы Р. З.Йәнғужин һалйоттарҙың нирун тип аталған монгол ҡәбиләһенән килеп сыҡҡанлығын яҙа, улар Сыңғыҙ хандың маҡсатына ҡаршы булған. Риүәйәттәрҙән күренеүенсә, Алан Го исемле бер башлыҡтың уртансы улы Багути Салджи тоҡомдары тип иҫәпләй, Сыңғыҙ хан заманында уларҙы салджиуттар тип йөрөткәндәр. Сыңғыҙ ханға тиклем нурин ырыуы башлыҡтары күп булған, улар берләшеп йәшәүҙе өнәмәгән, тап шуға күрә лә Сыңғыҙ хан хәҙерге монголия территорияһында йәшәгән бөтә ырыуҙарҙы бергә туплап, үҙенә генә буйһондорорға булғас, салджиуттар уның үҙенә ҡаршы һуғышырға ант итә. Р. З. Йәнғужин билдәләүенсә, Сыңғыҙ хан менән бәрелештә еңелгәндән һуң, һалйоттар наймандар менән бергә Урта Азияға Ҡара Ҡытай дәүләтенә ҡаса, һуңғараҡ улар Уралға күсенә.
Волга буйы федераль округының Рәсәй Геройы А. В. Доставалов исемендәге Башҡорт кадет корпусы
'''Волга буйы федераль округының Рәсәй Геройы А. В. Доставалов исемендәге Башҡорт кадет корпусы ''' — Ишембай ҡалаһындағы дәүләт дөйөм белем биреү учреждениеһы, Башҡортостандың иң престижлы белем биреү учреждениеларының береһе.
1958 йылда 1-се һанлы мәктәп-интернат булараҡ булдырыла, 1-се, 1997 йылдан — Республика кадет интернат-мәктәбе. Юридик хоҡуҡҡа эйә булараҡ кадеттар корпусы итеп 2013 йылдың июлендә ойошторола. 2014 йылда Рәсәй Геройы А. В. Доставалов исеме бирелде.
Кадеттар корпусы составына инә: интернат, 2 компьютер класы, китапхана, хәрби һәм хеҙмәт даны музейы, акт һәм спорт залдары, техник хеҙмәте оҫтаханаһы, хужалыҡ кәрәк-яраҡтары һәм медицина блоктары, 2 гимнастика ҡаласығы, хәрбиләштерелгән ҡаршылыҡтар һыҙаты (полоса), спорт майҙансығы.
Кадеттар корпусына конкурс буйынса 5-7-се кластарҙы тамамлаған малайҙар ҡабул ителә, ҡыҙҙар — сикләнгән һанда алына. 8 Рәсәй төбәгенән, шул иҫәптән Башҡортостандың 12 ҡалаһынан һәм 28 районынан, барлығы 315 кадет белем ала.
Тарихы
Кадеттар корпусы тарихы 1950-се йылдарҙың аҙағына барып тоташа, нәҡ шул ваҡытта Советтар Союзы компартияһының Башҡортостан өлкә комитеты 1958 йылдың 18 авгусындағы «Ишембай ҡалыһында интернат-мәктәбе асыу тураһында» ҡарарына ярашлы яңы белем биреү учреждениеһы — ете йыллыҡ нтернат-мәктәп булдырылды. Беренсе йылдарҙа уҡ учреждениела драма һәм бейеү түңәрәктәре, бысып биҙәк төшөрөү һәм ағасты көйҙөрөп биҙәк төшөрөү, слесарлыҡ һәм ағастан әйберҙәр эшләү түңәрәктәре ойошторолдо.
1960 йылдан алып уҡыуҙар Мичурин, Урал, Тыныслыҡ, Лермонтов урамдары араһындағы кварталда яңы интернат ҡаласығында башланды. Кластары, кабинеттары, оҫтаханалары һәм спортзалдары, ашханаһы, прачечныйы, котельныйы, гаражы һәм складтары булған өс типовой бина төҙөлә. Ике ятаҡхана үҙ-ара үткәүел менән тоташтырыла.
1961 йылда интернат-мәктәбе учреждениелар араһында төбәктә беренселәрҙән булып һигеҙ йыллыҡ мәктәпкә әүерелде. Артабанғы йылдарҙа кинопроекттар, автоматик рәүештә ҡабыҙылған видеомагнитофондар менән йыһазландырылған предмет кабинеттары булдырылды. Интернат-мәктәп туризм һәм тыуған яҡты өйрәнеү үҙәге булып китте, каникулдар осоронда походтар ойошторолдо.
Советтар Союзы Геройы Валя Котик исемендәге пионер дружинаһы эшләне, илдең пионерҙары менән хеҙмәттәшлек булдырылды. Уҡыу предметтары буйынса стенгазеталар сығарылды, ятаҡханалағы бүлмәләрҙә ай һайын икешәр гәзит сығарылды. Шулай уҡ мәктәп хоры, художестволы уҡыу яратыусылар клубы һәм һынлы сәнғәт түңәрәге барлыҡҡа килде.
1973 йылда учреждение 1 -се һанлы Ишембай урта дөйөм белем биреү интернат-мәктәбенәҙгәртелде. Предметтар буйынса факультативтар, түңәрәктәр һаны күбәйҙе. 1976 йылда мәктәп музейы асылды, 1990 йылдар башына тиклем уҡыусылар тулы күләмдә тыуған яҡты өйрәнеү эшен алып барҙылар һәм тирә-яҡ территорияларға походтарға йөрөнөләр. 1970 йылдар уртаһында «Өмөт» эҙләү клубы ойошторолдо, клуб эшен РСФСР-ҙың һәм БАССР-ҙың мәғариф министрлыҡтарының туристик станциялары ыңғай яҡтан билдәләп килде. Эҙәрмәндәр бер нисә тапҡыр грамоталар менән бүләкләнде. Хәтер (1979 йылда) һәм Десантниктар (1980 йылда) аллеялары булдырылды, ә 1986 йылда яугир-азат итеүсегә һәйкәл ҡуйылды.
1997 йылдың 1 сентябрендә уҡыу йорто РФ Президентының (09.04.1997 йылдың 118-рк-се һанлы) һәм Башҡортостан Республикаһының Министрҙар кабинетының (01.09.1997 842-р-се һанлы) «Белем биреү учреждениелары — кадет мәктәптәрен (интернат-мәктәптәр) булдырыу тураһында» ҡарарҙарына ярашлы Республика кадеттар интернат-мәктәбенә әүерелде. Мәктәп коллективының шеф ойошмалары — Башҡортостан Республикаһының ғәҙәттән тыш хәлдәр һәм граждан оборонаһы эштәре буйынса Министрлығы, Өфө дәүләт авиация техник университеты, Өфө юридик институты, Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты үҙ-ара йоғонто яһау һөҙөмтәһендә һәм Мәғариф министрлығы ярҙамында мәктәптә уҡытыу һәм тәрбиәләү программаһы булдырыла. Кадеттар грек-рим көрәше, йөҙөү, ҡул һуғышы менән ныҡлап шөғөлләнә башлай.
Уҡытыусыларҙың дөйөм интеллектуаль һәм һөнәри әҙерлегенә ҙур иғтибар бүленә. Уҡытыусылар менән интернат- мәктәп уҡытыусылары менән төбәктең күп кенә юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары әүҙем шөғөлләнә башланы. Ишембай ҡала олимпиадаларында ҡатнашыусы кадеттар араһында еңеүселәр һаны артты. Мәктәпте тамамлаусылар юғары уҡыу һәм махсус урта белем биреү йорттарына инә башланы, аттестат менән берлектә улар ҡотҡарыусылар һәм (беренсе йылдарҙа) водителдәр танытмаларын алды.
2013 йылда Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте 15.07.2013 йылдың 910-Р -се һанлы  "Дәүләт бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһы «Республика кадет интернат-мәктәбе» исемен дәүләт бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһы "Волга буйы федераль округы Башҡорт кадет корпусы" исеменә алмаштырыу тураһында " бойороғо нигеҙендә учреждение яңы төҫ алды. Ул «КаДетство» проекты сиктәрендә булдырылды һәм федераль округында, Пермь крайы, Татарстан республикаһы, Удмуртия республикаһынан ҡала дүртенсе ҡатнашыусы булды. Шул уҡ йылдың 2 сентябрендә РФ Президентының Буйы федераль округында тулы хоҡуҡлы вәкиле М. В. Бабич һәм Башҡортостан республикаһы башлығы Р. З.Хәмитов кадет корпусын астылар. Хәрби белем биреү учреждениеһының үҫешендә ярҙам күрһәтеүҙе Рәсәй Федерацияһы оборона министрлығына һәм көс ҡулланыу структураларына һалынды.
2014 йылда, Еңеү Көнөндә, кадет корпусына Рәсәй Геройы Александр Васильевич Доставалов исеме бирелде.
Музей
Кадет корпусы базаһында хәрби һәм хеҙмәт даны музейы эшләп килә, уны 1976 йылда В. Л. Игнатьев ойошторҙо. Музей залдарында асыҡ дәрестәр, семинарҙар, ветерандар менән осрашыуҙар һәм башҡа саралар үткәрелә. .
Музей дүрт залдан тора — хәрби даны (1976 йыл), тыуған яҡты өйрәнеү (1976 йыл), «Кадет белеме бөгөн» (2010 йыл) һәм «Кадет корпусының тарихы» (1995 йыл).
Мәзитов Ғәли Әхмәт улы
Мәзитов Ғәли Әхмәт улы (14 сентябрь 1912 йыл — 30 ғинуар 1993 йыл) — совет-фин (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашҡан хәрби жеҙмәткәр, лётчик, гвардия подполковнигы (1954). Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Ғәли Әхмәт улы Мәзитов 1912 йылдың 14 сентябрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Яңы Шах ауылында тыуған.
1933 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.
1941 йыл июненән башлап Төньяҡ-Көнбайыш, Сталинград һәм Көнбайыш фронттарында хеҙмəт итə.
Батырлығы
Советтар Союзы Геройы исеме 1944 йылдың 19 авгусында бирелә.
Ҡырағай ҡуян
Ҡырағай ҡуян йәки Европа ҡуяны, или европейский кролик (Oryctolagus cuniculus) — сығышы менән Көньяҡ Европанан булған ҡуяндың бер төрө. Ҡуяндар араһында ҡулға эйәләштерелгән берҙән-бер төр. Тарих дауамында ҡуяндар осраҡлы рәүештә йәки аңлы рәүештә күп кенә айырым экосистемаларға, шул иҫәптән Австралия ға индерелә, улар балансты ҡаҡшата, был йыш ҡына экологик бәлә-ҡазаға килтерә. Европа ҡуяны римлылар дәүерендә йортлаштырыла, ҡуян ит, тире өсөн дә үрсетелә. Ҡырағай ҡуян һунар һәм сауҙа объекты булып тора, шулай уҡ аҙыҡ сылбырында әһәмиәтле роль уйнай.
Тышҡы ҡиәфәте
Ҙур булмаған йәнлек: кәүҙәһенең оҙонлоғо 31—45 сантиметр, кәүҙәһенең ауырлығы 1,3—2,5 килограмм. Ҡолағының оҙонлоғо баш оҙонлоғонан 6—7,2 сантиметрға кәмерәк. Аяҡтары төклө, тырнаҡтары оҙон һәм тура. Кәүҙәһенең өҫкө яғы ғәҙәттә көрәнһыу һоро, ҡайһы берҙә ерәнһыу төҫ лө. Ҡойроғоноң осо ҡара йәки һоро. Арҡаһында йөндәренең остарында барлыҡҡа килгән ҡара-көрән һыҙыҡтар һиҙелә. Ҡолаҡ осонда айырып торған ҡара ҡырпыуҙар; муйынында ҡолаҡ остарында ҡыҙғылт һары таптары бар. Кәүҙәһенең ситендә тоноҡ яҡты һыҙаты бар, янбашы тәңгәлендә киң тап менән тамамлана. Ҡорһағы аҡ йәки асыҡ һоро төҫтә. Ҡойроғоноң өҫтө көрән-ҡара, аҫты аҡ төҫтә. Йыш ҡына (3—5 %) аберрант төҫлө заттар осрай — ҡара, аҡ һоро, аҡ, ала осрай. Төҫөн миҙгелгә ярашлы алмаштырыуы юҡ тиерлек. Кариотибында 44 хромосома бар.
Ҡуяндар йылына 2 тапҡыр йөндәрен ҡоя. Яҙғы баҡтаһын ҡойоу ваҡыты март айында башлана. Инәһе тиҙ, яҡынса 1,5 ай эсендә йөндәрен ҡоя; атаһында йәйге йөндәре әкренерәк барлыҡҡа килә һәм йәйгә тиклем баҡтаһын ҡойоу ваҡыты эҙҙәрен күҙәтергә мөмкин. Көҙгөһөн ул сентябрь—ноябрь айҙарында була.
Таралыуы
Башта ҡуяндың таралыу өлкәһе Иберия ярымутрауы, Франция ның көньяғында һәм Африканың төньяҡ-көнбайышында айырым урынлашҡан урындар менән сикләнә: тап ошо урындарҙа йылылыҡ яратыусы хайуандар һуңғы ҙур боҙлоҡ дәүеренән һуң һаҡланып ҡалған. Әммә кешеләрҙең хужалыҡ эшмәкәрлеге арҡаһында ҡуян Азия һәм Антарктида нан башҡа бөтә континент тарҙа ла төпләнә. Урта диңгеҙ төбәгенә ҡуяндар римлеләр менән бергә килгән тип фараз ителә; XII быуат та нормандар уларҙы Англия ға һәм Ирландия ға алып килә. Урта быуаттар ҙа ҡуян бөтә Европаға тиерлек тарала.
Хәҙерге ваҡытта ҡырағай ҡуяндар Көнбайыш һәм Үҙәк Европа ның күпселек өлкәләрендә, Скандинавия ла, Украина ның көньяғында, Ҡырым да, Төньяҡ Африкала йәшәй; Көньяҡ Африкала климатҡа яраҡлашҡан. Урта диңгеҙ, Тымыҡ һәм Атлантик океан утрауҙарында (атап әйткәндә, Азор, Канар утрауҙарында, Мадейра утрауҙарында, Гавай утрауҙары нда) ҡуяндар үрсеһен һәм үтеүсе караптар экипаждары өсөн аҙыҡ сығанағы булып хеҙмәт итһен өсөн, махсус рәүештә сығарылған. Ҡуяндар индерелгән утрауҙарҙың дөйөм һаны 500-гә етә; шулай итеп, улар Каспий диңгеҙенең бер нисә утрауында (Жилой, Нарген, Булло һ. б.) ҡырағай хәлдә йәшәйҙәр. Унда уларҙы XIX быуат та алып киләләр. XVIII быуат уртаһында Чили ға ҡуяндар килтерелә, унан инде үҙ аллы Аргентина биләмәһенә күсенәләр. Австралия ға улар 1859 йыл да һәм бер нисә йылдан Яңы Зеландия ға барып эләгә. 1950-се йылдарҙа АҠШ-тың көнсығышында Сан-Хуан утрауҙарынан (Вашингтон штаты) ҡуяндар ебәрелә.
Рәсәйҙә һәм БДБ илдәрендә
Рәсәй империяһы биләмәһендә ҡуянды XIX быуатта Австро-Венгрия нан Новороссийск алпауыттары алып килә һәм Ҡара диңгеҙ ҙең көнбайыш төбәгендә: Одесса, Николаев, Херсон эргәһендәге Днепр һәм Днестр йылғалары араһында ебәреләләр. Оҙаҡ ваҡыт бында Европа ҡуяндарының ареалының төньяҡ-көнбайыш сиге үтә. 1950 йылдарға тиклем ул УССР-ҙың көньяҡ-көнсығышында ғына йәшәй. Урындағы ҡуян популяцияһының бишеге булып Херсон эргәһендәге Арҡан һыҙаһы (Веревочная балка) тора. Кузнецов мәғлүмәттәре буйынса, 1927—1928 йылдарҙа Одесса округында рәсми рәүештә 3755 ҡырағай ҡуян тиреһе тапшырылған. Дөйөм алғанда, ҡырағай ҡуяндарҙың урындағы ареалы тик урынлы характерлы ғына булған: йөҙ йыл дауамында был төбәктә ҡуяндарҙың контрольһеҙ күсерелеүе лә, иҫәбенең ҡырҡа артыуы ла күҙәтелмәгән. Шуға ҡарамаҫтан, ҡуян урындағы халыҡ өсөн, айырыуса революциянан һуңғы аслыҡ йылдарында, кәсеп булып торған. Ул саҡта бында төлкөләр күп үрсей, һәм халыҡтың көсөргәнешле һунары ла хакимиәтте 1929 йылда ҡуянды аулауҙы тыйыу тураһында ҡарар сығарырға мәжбүр итә. Рәсәйҙең көньяғында ҡуяндың популяцияһын уның тәбиғи дошмандары — өкө ләр, төлкө ләр, шакалдар, йәтсә ләр, көҙән дәр, һыуһар ҙар, бүре ләр, ҡарғалар яҡшы көйләйҙәр.
Һуңынан совет власы, өлкәләрҙә һунар һәм сауҙа төрҙәре йыйылмаһын төрлөләндереү маҡсатында, ҡуянды СССР-ҙың бөтә яраҡлы биләмәләренә күсереү буйынса күләмле программа эшләй. Ҡырағай ҡуян менән бер рәттән урман эттәре лә күп урындарҙа төпләнгән. Эшкә тәүгеләрҙән булып Одесса һунарсылыҡ хужалыҡтары ҡушыла. 1949 йыл да Одесса өлкәһендә 14 ҡырағай ҡуян күсерелә. 1961—1973 йылдарҙа Украинаның 13 өлкәһе буйлап тағы 3,7 мең баш зат күсерелгән. 1960 — 80-се йылдарҙа ҡуяндар бер нисә тапҡыр Рәсәй һәм союздаш республикалар (Молдавия, Литва, Үзбәкстан) биләмәһенә сығарыла. Рәсәйҙә әлеге ваҡытта Төньяҡ Кавказда һәм Азов өлкәһендә (Ростов өлкәһе, Краснодар һәм Ставрополь крайы) йәшәй. Ҡуян түбән продуктлы ерҙәр өсөн уңайлы интродуцент булып торған: тоҙло тупраҡтар, лиман текә ярҙары, һыу һаҡлағыс ярҙары, йырындар, һыҙалар, ҡый үләндәре үҫкән ҡалҡыулыҡтар, төрлө сүп-сар өйөмдәре һәм карьерҙар, шулай уҡ башҡа рудераль биләмәләр. Улар Краснодар крайының 4 районында (Тимаш, Калинин, Приморье, Темрюкский), шулай уҡ Ставрополь крайының Киров районында уңышлы тамыр йәйгән. Бында уларҙың популяция һы 1982 йыл да 4 мең баштан ашып китә. Абинск, Анапа, Ҡырым, Новокубанск, Отрадненск, Кавказ һәм Коренов райондары ла йәшәү өсөн яраҡлы була, күрәһең. Йорт малынан айырмалы рәүештә, ҡуяндар яраҡһыҙ ҡый үләндәре менән туҡлана ала.
1972 йыл да Евпатория ҡалаһы эргәһендә диңгеҙ буйындағы тоҙло тупраҡтар ында, гармала ғына үҫкән ергә 30 йәнлек ебәрелә. 8 йылдан һуң бында 3,0—3,5 мең заттан торған колония барлыҡҡа килә, уның етештереү кимәле йылына 1000-гә тиклем түшкә тәшкил итә. Ваҡыт үтеү менән ҡырағай ҡуяндар бөтә Ҡырымға тарала. Мәҫәлән, 2015 йылда уларҙың өңдәре Ҡырымдың көньяҡ яр буйындағы «Дюльбер» шифаханаһы территорияһында теркәлгән. 1973 йыл да Ростов өлкәһе Түбәнге Күндрючен ауыл биләмәһе үҙенең биләмәһендә ҡырағай ҡуяндар сығара. 1978 йылдан 1982 йылға тиклем ВНИИОЗ-тың Төньяҡ Кавказ бүлексәһе, шулай уҡ урындағы һунарсылыҡ берләшмәләре Краснодар крайы ның 20 нөктәһендә һәм ике Ставрополь биләмәһендә, шулай уҡ Ҡабарҙы-Балҡар АССР-ы территорияһында 1350 йәнлекте сығара. Бөтә ерҙә лә ҡырағай интродуценттар ҡасҡан йорт ҡуяндары менән ҡушыла.
Йәшәү рәүеше
Ҡырағай ҡуяндар башлыса ҡыуаҡлыҡлы үҫемлектәре һәм ҡырыҫ ерҙәре булған урындарҙа — һыҙалар, йырындар, диңгеҙҙәрҙең текә ярҙары һәм лимандар, ташландыҡ карьерҙар буйлап төпләнә. Һирәгерәк урман һыҙаттарында, баҡсаларҙа, парктарҙа һәм бик һирәк һөрөнтө ерҙәрҙә осрай, унда ерҙе эшкәртеүҙең заманса ысулдары уның өңдәрен юҡ итә. Халыҡ йәшәгән урындарҙың ситтәрендә, сүплектәрҙә һәм буш ерҙәрҙә төпләнеп, кеше менән күрше булыуҙан ҡасмай. Тауҙарға диңгеҙ кимәленән 600 м бейегерәк күтәрелмәйҙәр. Туңған йылға ларҙың боҙо буйлап аслыҡ булған осраҡта ла хәрәкәт итмәйҙәр. Ҡуяндар өсөн ҡаҙыуға яраҡлы тупраҡ мөһим әһәмиәткә эйә; улар еңел ҡомло йәки ҡомло тупраҡта төпләнеүҙе өҫтөн күрә һәм тығыҙ балсыҡлы йәки ташлы урындарҙан ҡаса. Тырнаҡтары менән өң ҡаҙалар.
Уларҙың тәүлек әүҙемлегенә тынғыһыҙлыҡ кимәле ныҡ йоғонто яһай. Ҡуяндарҙы борсомаған ерҙә улар башлыса көндөҙ әүҙем; эҙәрлекләүҙәр ваҡытында һәм антропоген биотоптарҙа төнгө йәшәү рәүешенә күсәләр. Төндә ҡояш сыҡҡанға тиклем 23 сәғәттән алып, ҡышын ярты төндән алып таң атҡанға тиклем әүҙем.
Йәшәү биләмәһе
Ҡайһы бер өңдәрҙе ҡуяндар күп быуын ҡуллана, улар 1 гектарға тиклем майҙанды биләгән ысын лабиринттарға әйләнә. Ҡаҙыу өсөн ҡалҡыу урындарҙы һайлайҙар. Ваҡыты менән ҡая ярыҡтарында, иҫке таш сығарыу урындарында, төҙөлөш нигеҙҙәре аҫтында өңдәр яһай.
Ғаилә өңдәре ике төрҙән тора:
Ҡуяндар 8—10 өлкән заттарҙан торған ғаилә төркөмдәрендә йәшәй. Төркөмдәр ярайһы уҡ ҡатмарлы иерархик структураға эйә. Төп өңдө өҫтөнлөклө атаһы биләй; уның менән өҫтөнлөклө инә һәм уның тоҡомо йәшәй. Буйһонған инәләре айырым өңдәрҙә йәшәй һәм тоҡом үҫтерә. Өҫтөнлөклө атаһы үрсеү осоронда өҫтөнлөккә эйә. Ҡуяндарҙың күбеһе полигамиялы, әммә ҡайһы бер аталары моногамиялы һәм бер инә ҡуяндың эргәһендә ҡала. Аталары бергәләп колонияны сит заттарҙан һаҡлай. Колония ағзалары араһында үҙ-ара ярҙам бар; артҡы тәпәйҙәре менән ергә һуғып, бер-береһен хәүеф тураһында иҫкәртәләр.
Туҡланыуы
Ашағанда ҡуяндар өңдәренән 100 метр ашыуға алыҫлашмай. Был йәһәттән уларҙың туҡланыу рационы һайланма түгеллеге менән айырыла, ә аҙыҡтарының составы уларҙың булыу-булмауы менән билдәләнә. Йәй ен һәм ҡыш ын туҡланыуҙары айырыла. Йәйен үләндәрҙең йәшел өлөштәрен ашайҙар; баҫыуҙарҙа һәм баҡсаларҙа салат үләне, кәбеҫтә, төрлө тамыраҙыҡтар һәм иген культуралары менән туҡланалар. Ҡышын ҡоро үләндән тыш үҫемлектәр ҙең ер аҫты өлөштәре йыш ҡына ҡаҙып алалар. Ҡышҡы туҡланыуҙа ағастарҙың һәм ҡыуаҡлыҡтарҙың үренделәре һәм ҡабығы ҙур роль уйнай. Сейә һәм сәрүәр ағасының олондарын «балдаҡлайҙар», аслыҡ булған осраҡта грек сәтләүегенең ҡабығын кимерә, ағастарға һәм ҡыуаҡтарға 1,5 метрға тиклем үрмәләргә тырыша. Аҙыҡ етмәгән осраҡта үҙҙәренең фекалийҙарында (копрофагия) ашайҙар.
Үрсеүе
Ҡуяндар бик үрсемле. Үрсеү миҙгеле йылдың күп өлөшөн үҙ эсенә ала. Ҡуяндар йыл дауамында ҡайһы бер осраҡтарҙа 2—4 тапҡырға тиклем тоҡом килтерә ала. Мәҫәлән, Көньяҡ Европала ҡуян марттан октябргә тиклем 5-6 ҡуян балаһынан торған 3—5 ҡарындаш алып килә. Таралыу өлкәһенең төньяҡ өлөшөндә үрсеү июндән июлгә тиклем дауам итә. Миҙгелдән тыш йөклө инә заттар һирәк осрай. Көньяҡ ярымшарҙа индерелгән популяциялар уңайлы шарттарҙа йыл әйләнәһенә үрсей. Австралия ла йәй уртаһында, үлән кибеп бөткәс, үрсеү өҙөлә.
Йөклө булыуы 28—33 көн дауам итә. Ҡарындашында ҡуян балалары һаны — 2—12, ҡырағай тәбиғәттә ғәҙәттә 4—7, сәнәғәт фермаларында — 8—10. Бала тапҡандан һуң, бер нисә сәғәт үткәс үк инәләре яңынан ҡауышырға әҙер була. Миҙгел эсендә популяцияның уртаса үҫеше — бер инә ҡуянға 20—30 ҡуян балаһы тура килә. Уңайлы булмаған климат шарттары булған төньяҡ популяцияларҙа инә ҡуянға 20 ҡуян балаһынан артыҡ тура килмәй; Көньяҡ ярымшарҙа — ҡуян балаларының һаны 40-ҡа тиклем. Ҡарындашындағы ҡуян балаларының һаны шулай уҡ инә ҡуяндың йәшенә бәйле: 10 айҙан кесерәктәрендә уртаса һаны 4,2 тигеҙ; өлкәндәрҙә — 5,1; 3 йәштән үрсемлелек һиҙелерлек кәмей. Йөклөлөктөң 60 процентҡа тиклеме бала тыуҙырғанға тиклем йөрөтөлмәй, ә эмбриондар үҙенән-үҙе тарҡала.
Бала тыуҙырыр алдынан ҡуян өң эсендә оя ҡора, уның өсөн эсендәге йөнөн тарап берләштерә. Балалары яланғас, һуҡыр һәм бөтөнләй көсһөҙ тыуа; тыуғанда 40 — 50 грамм ауырлыҡта була. Уларҙың күҙҙәре 10 көндән һуң асыла; 25-се көнөндә инде үҙаллы тормош алып бара башлайҙар, шулай ҙа инә зат уларҙы 4 аҙнаға тиклем һөт менән туҡландырыуын дауам итә. Енси яҡтан 5—6 айҙа өлгөрәләр, шуға күрә иртә ҡарындаштарҙың ҡуян балалары йәй аҙағында үрсей ала. Әммә ҡырағай популяцияларҙа йәш ҡуяндар ғүмеренең беренсе йылында һирәк үрсей. Әсирлектә тоҡомдо 3 айлыҡ сағында уҡ килтерә ала. Үрсеү тиҙлеге юғары булыуға ҡарамаҫтан, ҡырағай тәбиғәттә йәш йәнлектәрҙең үлеме арҡаһында популяцияның артыуы бер инә затҡа ни бары 10—11,5 ҡуян балаһы тәшкил итә. Тәүге 3 аҙнала йәш малдың 40 процентҡа яҡыны, беренсе йылда 90 процентҡа тиклеме һәләк була. Айырыуса ямғырлы ваҡыттарҙа, өңдәрен һыу баҫҡанда, кокцидиоздан үлем осраҡтары юғары. Ни бары бер нисә ҡуян ғына 3 йәшкә тиклем йәшәй. Иң күп ғүмер оҙайлығы — 12—15 йәш.
Иҫәбе һәм кеше өсөн әһәмиәте
Тире һәм ит өсөн кәсеп объекты булып торалар. Ҡуянды 1000 йылдан ашыу элек йортлаштырғандар. Йорт ҡуяндарын сәнәғәт маҡсатында үрсетеү мәсьәләләре менән малсылыҡ тармағы шөғөлләнә. Ҡуян үрсетеү тәүге тапҡыр француз монастырҙарында беҙҙең эраның 600—1000 йылдарында ойошторолған тип иҫәпләнә. Хәҙерге ваҡытта ҡуян үрсетеү донъя хужалығының мөһим тармағы булып тора; башлыса ит һәм тире йүнәлешендә 66-ға яҡын тоҡом үрсетелгән. Мамыҡ өсөн һәм декоратив тоҡомдар бар, мәҫәлән, ангора ҡуяны, унда мамыҡ бөтә йөндәрҙең яҡынса 90 % тәшкил итә. Йортлаштырылған ҡуяндар ҡырағай ҡуяндарҙан төҫө, йөндәренең оҙонлоғо һәм ауырлығы менән айырыла. Уларҙың ауырлығы 10 килограмға тиклем етә ала. Ҡуяндар лаборатор хайуандар сифатында киң ҡулланыла, уларҙа яңы дауа саралары һәм аҙыҡ-түлек продукттары тикшерелә; генетика буйынса тәжрибәләр үткәреү өсөн ҡулланыла. Уларҙы шулай уҡ йорт хайуандары сифатында аҫрауҙары ла ихтимал.
Ҡуяндар зыян килтереүсе булараҡ
Ҡайһы бер өлкәләрҙә ҡуяндар тәбиғи йыртҡыстар булмаған осраҡта ҙур зыян килтерә, сәсеүлектәргә зыян килтереп, үҫемлектәрҙе ашай һәм биләмәләрҙе үҙҙәренең өңдәре менән боҙалар. Мәҫәлән, Тымыҡ океан дың ҡайһы бер утрау ҙарында ҡуяндар үҫемлектәрҙе ашағандар, был тупраҡ эрозияһына һәм диңгеҙ ҡоштары оялаған яр буйы зонаһының емерелеүенә килтергән.
Әммә иң ҙур зыянды ҡуяндарҙың Австралияла таралыуы килтерә, унда улар XVIII быуатта индерелә. 1859 йыл да Виктория штатында йәшәгән күскенсе Том Остин ҡырағай тәбиғәткә 24 ҡуян сығара, улар үрсей, ә 1900 йыл ға Австралияла уларҙың һаны 20 миллион баш тип баһалана. Ҡуяндар, һарыҡ тарға һәм һыйыр малына аҙыҡ конкуренцияһы төҙөп, үлән ашай. Австралияның абориген фауналарына һәм флораһына тағы ла ҙурыраҡ зыян килтерәләр, реликт үҫемлектәр ашайҙар һәм тиҙ үрсеүсе ҡуяндар менән ярыша алмаған урындағы төрҙәрҙе ҡыҫырыҡлайҙар. Ҡуяндар менән көрәш саралары сифатында атыу, ағыуланған алдатҡыстар ҡулланыла; бынан тыш, Австралияға Европа йыртҡыстары — төлкө, көҙән, аҫ, йәтсә индерелә. Урыны менән Австралияның яңы урындарында ҡуяндар урынлашмаһын өсөн селтәрле ҡоймалар ҡуйыла. Был ҡоротҡостар менән көрәшеүҙең иң уңышлы ысулы булып, 1950-се йылдарҙағы «бактериологик һуғыш» тора, ул саҡта ҡуяндар киҫкен вирус лы сирҙе — миксоматозды, Көньяҡ Америка өсөн эндемик сирҙе йоҡторорға тырыша. Башланғыс эффект бик уңышлы була, Австралияның күп өлкәләрендә ҡуяндарҙың 90 процентҡа тиклеме юҡҡа сыға. Иҫән ҡалған заттарҙың иммунитеты барлыҡҡа килә. Ҡуяндар проблемаһы Австралияла һәм Яңы Зеландия ла әле лә киҫкен тора.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Фәрхетдинов Мирғәй Әхмәй улы
Фәрхетдинов Мирғәй Әхмәй улы (12 август 1915 йыл — 28 март 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир. Өлкән лейтенант, пулемёт ротаһы командиры. 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Мирғәй Әхмәй улы Фәрхетдинов 1915 йылдың 12 авгусында Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Шаран районы) Яңы Ҡаръяуҙы ауылында тыуған. Милләте башҡорт
Атаһы вафат булғандан һуң, ҡартатаһында тәрбиәләнә. Мәктәпте тамамлағас, тимер юлда йөк ташыусы, бригадир булып эшләй.
1937 йылдың 13 октябрендә Башҡорт АССР-ы Туймазы районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 1939—1940 йылдарҙа Совет-фин һуғышында ҡатнаша. Һуғыштан һуң кесе лейтенанттар курстарын тамамлай.
1941 йылдан КПСС ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда, 1942 йылдан Төньяҡ Кавказ, Көньяҡ-Көнбайыш, 2-се һәм 3-сө Украина фронттарында хеҙмəт итə.
1944 йылдың 28 мартында Братский ауылының госпиталендә ҡаты яраларҙан вафат була.
«Советтар Союзы Геройы» исеменә Көньяҡ Буг йылғаһы аша сыҡҡанда күрһәткән батырлығы өсөн үлгәндән һуң 1944 йылдың 3 июнендә лайыҡ була.
Приход училищеһы йорто (Новочеркасск)
Приход училищеһы йорто  — иҫтәлекле урын һәм төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Ростов өлкәһенең Новочеркасск ҡалаһында Пушкин урамындағы 26-сы йорт. Йорт XIX быуат аҙағында төҙөлгән һәм беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған. Йортҡа һаҡлаусы статус халыҡ депутаттарының Ростов өлкәһе Советының 1992 йылдың 17 декабрендәге 325-се ҡарары нигеҙендә бирелгән.
Тарихы
1885 йылда Новочеркасск ҡалаһында төҙөлгән айырым йорт бар, ул һуңғараҡ ҡалала приход училищеһы булараҡ билдәлелек ала. Башта өй тол ҡалған казак ҡатыны Анна Никифоровна Борисованың милке була. Һуңынан йортҡа казак ҡатын Анна Михайловна Похлебина эйә була. Йортто уҡыу йорттары ихтыяжы өсөн файҙаланалар, ул ҡуртымға бирелә. Иң беренсе уны ҡуртымға алыусы уҡыу йорто приход училищеһы була. Приход училищеһы ҡалала беренсе башланғыс училище була.
XX быуат башында был йортта Икенсе ҡатын-кыҙҙар прогимназияһы асыла, ә училище икенсе бинаға күсә. 1912 йылда йортто Икенсе ҡатын-кыҙҙар юғары училищеһы итеп яраҡлаштыралар. Училищеға ҡыҙҙар, башланғыс мәктәптә белем алғандан һуң, арифметика, әҙәбиәт, урыҫ теле, ҡул эштәре, һыҙым, рәсем һәм башҡа күп кенә предметтарҙы өйрәнеү өсөн бара алалар. Унан һуң мәктәптә беренсе баҫҡыс Өсөнсө совет хеҙмәт мәктәбе (башланғыс) урынлаша.
1930-сы йылдарҙа был мәктәп завод-фабриканың 15-се ете йыллыҡ мәктәбе булып китә. 1933 йылда ул тулы булмаған урта мәктәп тип атала, унда шулай уҡ 7 йыл уҡыталар.
1944 йылдан башлап, киске ваҡытта был бинала 1-се эшсе йәштәр мәктәбе дәрестәре үтә, ә 1949 йылдан башлап был бина тик ошо уҡыу йорто ихтыяжы өсөн генә файҙаланыла. 2011 йылға тиклем приход училищеһы бинаһында 1-се киске дөйөм белем биреү мәктәбе урынлаша, аҙаҡ ул икенсе бинаға күсә, ошонан һуң 4 йыл дауамында йорт файҙаланылмай тора.
2015 йылда унда психолог-педагог, медицина һәм социаль ярҙам күрһәтеү Үҙәге «Гармония» урынлаша
Һүрәтләү
Йорт кирбестән һалынған. Беренсе ҡат һәм өлөшләтә икенсе ҡат стенаһының тышҡы йөҙө. Ҡат ара бүлкәт беренсе һәм икенсе ҡатҡа бүлеү хеҙмәтен үтәй. Икенсе ҡатта тәҙрәләр ярымтүңәрәк тәҙрә башы менән тамамлана, беренсе ҡатта — йәйәгә оҡшаған аркалы тәҙрә башы.
Сайранов Садиҡ Уйылдан улы
Сайранов Садиҡ Уйылдан улы  (15 май 1917 йыл — 21 октябрь 1976 йыл) — Халхин‑Гол йылғаһы буйында 1939 йылғы совет‑япон ҡораллы бәрелешендә һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, уҡсылар полкының взвод командиры, гвардия лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Садиҡ Уйылдан улы Сайранов 1917 йылдың 15 майында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Һыртлан ауылында тыуған. Милләте — татар.
1938—1940 йылдарҙа һәм 1941 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.
1941 йылдан Үҙәк, Брянск, 1-се Балтик буйы һәм 3-сө Белоруссия фронттарында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. 1945 йылда һуғышта тормош иптәшен юғалтып, ике балаһы менән тол ҡалған Күгәрсен районы Теләүембәт ауылы ҡыҙы Сәрүәр Фәйзрахман ҡыҙына өйләнә (Сайранова Сәрүәр Фәйзрахман ҡыҙы).
1945- 1976 йылдарҙа Ишембай ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. 1947 йылда уртаҡ улдары тыуа.
1976 йылдың 21 октябрендә Ишембай ҡалаһаында вафат була, ҡала зыяратында ерләнгән.
Батырлығы
Советтар Союзы Геройы исеме 1945 йылдың 24 мартында бирелә. Гвардия лейтенанты Садиҡ (Саҙиҡ) Сайранов Үҙәк фронтта, Мәскәү өсөн алыштарҙа,  Круск дуғаһындағы алышта  ҡатнаша, III Белорус  фронты составында  Орша һәм  Витебск ҡалаларын азат итә.
1944 йылдың 14 июлендә Неман йылғаһын Литваның  Варена районындағы  Мякирне ауылынан төньяҡтараҡ үҙ подразделениеһы менән ут аҫтында кисеп сығып, төп ғәскәрҙәр килеп еткәнсе  плацдармды дошманға бирмәй тота.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 24 март Указына ярашлы командование ҡуйған  һуғышсан бурыстарҙы  өлгөлө үтәгәне һәм күрһәткән батырлығы  өсөн гвардия лейтенанты Сайранов Садиҡ Уйылдан улына Советтар Союзы Геройы исеме, Ленин ордены   бирелә ( «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 7325).
Садиҡ Уйылдан улы Сайрановтың награда битенән:
''Тов. Сайранов своей ротой с левого фланга, смелым и решительным манёвром зашёл противнику в глубокий тыл и с криками «Ура!» ринулся на немцев, навязав рукопашный бой, противник оказался в окружении, возникла паника.'' '' Своим дерзким поступком тов. Сайранов сорвал контратаку противника, заставил его панически бежать, уничтожив при этом 35 немецких солдат. Контратака была отбита, занятый рубеж прочно удержан.''
''Тов. Сайранов своей ротой обеспечил прикрытие переправы батальона, что способствовало быстрейшему форсированию реки Неман…»''
Хәтер
Советтар Союзы Геройы Садиҡ Сайрановтың бюсы Ишембай ҡалаһы Геройҙар аллеяһында ҡуйылған [agidel.ru/?param1=2057&tab=6]. Герой элек йәшәгән өйҙә (Совет урамы, 56) иҫтәлекле таҡтаташ асылған. Садиҡ(Саҙиҡ) Сайранов тыуған   Һыртлан ауылында ( Мәләүз  районы) геройҙың һәйкәле һәм музейы бар.
''« Мин яңынан был ауыр юғалтыуҙы кисереү өсөн күҙ йәштәре етмәҫ, тип уйланым, тик йөрәк шуға шатлана- Герой һәм уның батырлығын кешеләр күп ваҡыт үтһә лә онотмаған. Әлеге ауыр һәм тотороҡһоҙ осороҙа Сайранов, ташта килеш булһа ла, тыуған ауылына ҡайтһын өсөн барыһын да эшләгән кешеләр табылыуы бит үҙе бер бәхет»'',-ти һәйкәлде асҡанда Геройҙың ҡатыны, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы Сәрүәр Сайранова.
Көбәкәев Тимерәй Көбәкәй улы
Көбәкәев Тимерәй Көбәкәй улы (1 июль 1919 йыл — 15 ғинуар 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының автоматсылар взводы командиры, гвардия кесе сержанты. Советтар Союзы Геройы (1943, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Тимерәй Көбәкәй улы Көбәкәев 1919 йылдың 1 июлендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡалтасы районы) Төлдө ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Тулы булмаған урта мәктәпте тамамлай. Тыуған ауылында тракторист, һуңынан һалсы булып эшләй. Ҡыҙыл Армияға 1942 йылда БАССР-ҙың Ҡалтасы район военкоматы тарафынан саҡырыла. Шул уҡ йылдан Бөйөк Ватан һуғышына инә.
Комсомолец, гвардия кесе сержанты, 130-сы гвардия уҡсылар полкының автоматсылар взводы командиры Көбәкәев 1943 йылдың 15 ғинуарында 13 яугирҙан торған төркөм составында Ростов өлкәһе Тарасов районының станция эргәһендәге Дон ҡасабаһы (хәҙерге Красновка станцияһы) ситендәге өс йортто тотоп тора. Гитлерсылар йорттарға ут төрткәс тә яугирҙар атышыуын дауам итә. Ошо яуҙа һәләк була.
Тарасов районының Красновка станцияһындағы туғандар ҡәберлегендә ерләнгән.
Батырлығы
Комсомолец, гвардия кесе сержанты, 130-сы гвардия уҡсылар полкының автоматсылар взводы командиры Көбәкәев 1943 йылдың 15 ғинуарында 13 яугирҙан торған төркөм составында Ростов өлкәһе Тарасов районының станция эргәһендәге Дон ҡасабаһы (хәҙерге Красновка станцияһы) ситендәге өс йортто тотоп тора. Гитлерсылар йорттарға ут төрткәс тә яугирҙар атышыуын дауам итә. Ошо яуҙа һәләк була. Тарасов районының Красновка станцияһындағы туғандар ҡәберлегендә ерләнгән.
Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты
Тарихы
Институт үҙ башланғысын 1900-сө йылдарҙа Императрица Мария Фёдоровна һуҡырҙарҙы бағыусы учреждениеһының Өфө бүлеге ойошторған Өфө күҙ дауаханаһынан ала. Асылған дәүерҙә уның ҡарамағында 4 койка булған. Дауахана түләүһеҙ медицина ярҙамы күрһәткән, дарыу һәм пособиелар алыу өсөн ауырыуҙарҙың үҙҙәренә лә хәлдәренән килгәнсә булышлыҡ итергә тәҡдим яһалған. Дауахана Өфө урамындағы (хәҙер Чернышевский урамы), 91-се йортта урынлашҡан булған.
1925 йылға койкалар һаны 100-гә еткән. Шул йылда институт хәҙерге урынына, Пушкин урамындағы 90-сы йортҡа, күсерелгән.
1926 йылдың 22 июнендә Башҡорт АССР-ы Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариаты (Наркомздрав) Коллегияһы ултырышында 1926/27 йылдарға производство планы раҫлана. Өфө ҡалаһында Трахматоз институты асыу тураһындағы Постановление был ултырышта айырым пункт булараҡ ҡарала. Артабан архив документтарынан күренеүенсә, «СССР Халыҡ комиссарҙары советының (Совнарком) 1926 йылдың 15 ноябрь күрһәтмәһенә нигеҙләнеп, Өфө күҙ дауаханаһы Башҡортостан фәнни-тикшеренеү трахоматоз институты» тип үҙгәртеп ҡоролған.
Әйҙәүсе ғалим-офтальмолог, Мәскәүҙең 1-се медицина институты профессоры, Өфө ҡалаһында тыуып үҫкән Виктор Петрович Одинцов институттың тәүге фәнни етәксеһе һәм ойоштороусыһы булған; артабан ул 1938 йылға саҡлы 1-се медицина институтының күҙ клиникаһы етәксеһе лә була. Институтты ойоштороуға шулай уҡ Башҡорт АССР-ы Һаулыҡ һаҡлау Халыҡ комиссары Ғүмәр Ғәлим улы Ҡыуатов та ҙур өлөш индергән; уның тырышлығы менән институт Германиянан һатып алынған офтальмологик ҡорамалдар һәм медицина инструментарийы менән йыһазландырылған.
1985 йылда «Йәшел ҡулҡы» («Зелёная роща») микрорайонында йылына 50 мең кеше ҡабул итә алырлыҡ консультация поликлиникаһы, 180 карауатлы стационары булған Өфө күҙ ауырыуҙары фәнни-тикшеренеү институтының (УНИИ ГБ) яңы корпустары эксплуатацияға индерелгән.
Институтҡа һәләтле тикшеренеүселәр йәлеп итеүҙә һәм булдыҡлы коллектив туплауҙа институтта төрлө дәүерҙә эшләгән етәкселәрҙең роле ҙур:
Хәҙерге заманда
Институттың хәҙерге этаптағы эше инновацион технологиялар үҫеше һәм уның ғалимдары интеллектуаль милегенең коммерциялаштырылыуы менән айырылып тора.
Институт хеҙмәткәрҙәренең һуңғы 5 йылдағы офтальмологияның төрлө мәсьәләләре буйынса фәнни тикшеренеүҙәре 800 публикацияла: шул иҫәптән 8 монография, үҙәк баҫмала 86 хеҙмәт һәм сит ил баҫмаларында — 45 хеҙмәт донъя күргән. Күпселеге республика һәм Рәсәй регионары офтальмологик клиникаларында ғәмәлдә ҡулланылған Фәнни хеҙмәттәр Рәсәй Федерацияһының 70 патенты менән һаҡланған. Институт Рәсәй һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе (СНГ) офтальмологик хеҙмәте өсөн, шулай уҡ ҡайһы бер үҫешкән сит илдәр өсөн фәнни һәм ғәмәли кадрҙар әҙерләү үҙәктәренең береһе булып тора. Институт структураһында фәнни-тикшеренеү һәм фәнни-етештереү (производство) бүлектәре эшләй (функционируют).
2007 йылдан институт аппараттар, дауалау саралары эшләп сығарыу, күҙ ауырыуҙары хирургия технологиялары буйынса инновацион проекттарҙы планлаштыра һәм тормошҡа ашыра. Оҙайлы перспективаға иҫәпләнгән инновацион проекттарҙы эффектив тормошҡа ашырыуға йүнәлтелгән инфраструктур мөхит ойошторолған. Бының алдынан яңылыҡ таба һәм тормошҡа ашыра алған һәләтле белгестәрҙе эҙләү, һайлап алыу һәм тикшеренеүгә йәлеп итеү кеүек эш алып барылған.
Кадрҙар табыуға уҡыу-уҡытыу бүлеге алыштырғыһыҙ ярҙам күрһәтә. Өфө күҙ ауырыуҙары фәнни-тикшеренеү институты ысын мәғәнәһендә региондың төп офтальмологик үҙәге тип атала. Институт хеҙмәткәрҙәре Башҡортостан Республикаһы халҡына ғына түгел, Рәсәй Федерацияһы халҡына ла — көн һайын 76 мең кешенән артыҡ, шул иҫәптән 16 мең балаға — консультатив ярҙам күрһәтә. Тик һуңғы 5 йылда ғына 450 меңдән артыҡ пациент консультация алған, йыл эсендә уҙғарылған операциялар һаны 3 тапҡырҙан да артҡан (2011 йылда 28 меңдән артыҡ операция, шул иҫәптән 2 меңгә яҡын операция — балаларға яһалған), ә бына ижтимағи ауырыуҙар буйынса: катарактаға — 11 тапҡырға, селтәр ҡатлауына (сетчатка) — 6 тапҡырға күберәк операциялар яһалған. Стационарҙы алмаштырған технологиялар бүлеге асылған.
Фундаменталь тикшеренеүҙәр, заманса хирургик технологиялар, хеҙмәт интенсификацияһы, белгестәр һаны бер төрлө ҡалған саҡта ла, операциялар һанын 2006—2011 йй. 135 меңдән арттырыуға килтергән.
2021 йылдың мартында Башҡортостан Республикаһы Башлығы Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институтын федераль милеккә кире ҡайтарыу һәм был фән учреждениеһын Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министрлығына ҡараған Башҡорт дәүләт медицина университеты ҡарамағына күсереү тураһында ҡарар ҡабул итте.
Институт структураһы
Институт структураһында фәнни-тикшеренеү һәм фәнни-производство бүлектәре эшләй (Функционирует). Фәнни-тикшеренеү бүлеге составында 4 фәнни бүлек бар: Фәнни-етештереү (производство) бүлегенә медицина тәғәйенләнешле изделиелар: интраокуляр һәм контакт линзалар етештереү лабораториялары, халыҡ-ара бәйләнештәр һәм маркетинг ҡарай. Тикшеренеүҙәрҙең төп йүнәлештәре: Хәҙерге ваҡытта заманса операция эшләү бүлмәләре, сифатлы диагностик ҡорамалдар менән йыһазландырылған ҡеүәтле клиник базаһы бар. Институт үҙ составында:
Фәнни тикшеренеүҙәре
Институт ғалимдарының офтальмохирургия өлкәһендәге асыштары күҙ дегенератив сирҙәре менән яфаланған пациенттарҙы дауалауҙың һәм реабилитациялауҙың камиллаштырылған һәм тамамланған технологияһы йыйылмаһын бирҙе. Ауырыуҙың стадияһына ҡарап, мөгөҙ ҡатлауын рибофлавин менән УФО-нурландырыу ярҙамында кросслинкингы, интрастромаль мөгөҙ ҡатлауы сегменттарының һәм ҡулсаларының имплантацияһы эшләнә.
Институтта ентекле эшләнгән кератоконус янында яһалған эпикератопластика технологияһы, абруйлы «Ophthalmology times» журналы 2007 йылда фаразлағанса, донъя офтальмологияһының ун иң мөһим ҡаҙаныштарының береһе тип аталды. Институт асҡан автоматлаштырылған эндотелиаль кератопластика атҡарыу маҡсатында донор күҙ мөгөҙ ҡатлауы материалын әҙерләү буйынса уникаль технология буллез кератопатия сирлеләрҙе дауалағанда юғары функциональ һөҙөмтәләр алырға ярҙам итә. Ил буйынса тәүгеләрҙән булып яңы тыуған сабыйҙарҙың тыумыштан килгән катаракта сиренә микрохирургик ҡатнашыуҙың эффектлылығы, операция эшләгәндең 6-7-сы көнөнә йомшаҡ контакт линзалар ҡуйыу мөмкинлеге иҫбатланған.
Институт Рәсәй Федерацияһының 75 авторлыҡ танытмаһына һәм патентына эйә.
Тажетдин Ялсығол әл-Башҡорди
Тажетдин Ялсығол әл-Башҡорди (шулай уҡ Тажетдин Ялсығол әл-Башҡорди, Ялсығолов Тажетдин Ялсығол улы булараҡ та билдәле, әҫәрҙәрен Ялсығол Таджетдин әл-Башҡорди исеме аҫтында баҫа , 1768—1838) — киң билдәле башҡорт тарихсы-ғалимы, яҙыусы, башҡорт суфый-шағиры.
Биографияһы
Тажетдин Ялсығолдоң тыуған төйәге аныҡ ҡына билдәле түгел. Уның «Тәуарихи Булғарийа» («Таварих-и Булгария») әҫәрендә бирелгән шәжәрәһенә ярашлы ул атаһы менән Әй һәм Арша йылғалары араһында ятҡан Ҡурмаш-Йылға ауылында тыуа (хәҙерге Силәбе өлкәһе). Әҙип «Рисаләи Ғәзизә» китабында «аҙ аҙыҡлы, күп яҙыҡлы күҙәй халҡының (ырыуының) ғалимы» тип тә атай үҙен. Күҙәй — әйле ырыуының бер тармағы. Башҡорттоң был ырыуы борон Көнбайыш Башҡортостан, Зәй, Ыҡ йылғалары буйҙарында төйәк итә.
Шәжәрәһе Тажетдин Ялсығолдоң сығышына ла бер ни тиклем асыҡлыҡ индерә. Унда ул үҙен «булғар иштәге» тип атай һәм үҙенең башҡорт ырыуы Әйленең тыныш араһына ҡарауын атап үтә. Булған сығанаҡтарға таянып, уның яҡынса тыуған йылын билдәләп була — 1767 йәки 1768 йыл. Бала сағында Тажетдин атаһы менән бик күп сәйәхәт итә. Мәҫәлән, 1775—1776 йылдар тирәһендә улар, тыуған яҡтарын ҡалдырып, сәфәргә сыға. Тажетдиндең атаһы Хаж ҡылырға ниәтләй. Был сәфәр бик күп ваҡытты ала. 1776 йылдан 1781 йылға тиклем Әстерханда, шунан Дағстанда булалар.Тик 1781 йылда ғына Таджетдин атаһы менән Ғосман Империяһына барып етә, Тажетдин Диярбакыр ҡалаһында тороп ҡала, ә Ялсығол юлын дауам итә. Тажетдин Әбд-әш-Шөкөр әфәнделә уҡый. Тажетдиндың яҙмаһы буйынса ул Диярбакырҙа ун дүрт йыл йәшәй, әммә Ғәләүетдинов И. Ғ., күрәһең, дүрт йыл тураһында һүҙ баралыр, тип билдәләй. Аҙаҡ, атаһы Хаж сәфәренән ҡайтышлай, Тажетдин атаһы менән был ҡалала тағы ике йыл йәшәй. Артабан Әстерханда бер йыл, Мәскәүҙә алты ай булалар ҙа Ҡаҙан аша тыуған яҡтарына — Троицкиға юлланалар. Әммә Ҡаҙандан сыҡҡанда уҡ Тажетдиндың атаһы ауырый башлай һәм Мамадыш өйәҙенең Урта Сөн ауылында вафат була. Тажетдин, атаһының васыятына тоғро ҡалып, атаһының зыяратын ташламай, шул төбәктә төпләнә. Өйләнә, балалар тәрбиәләп, байтаҡ йылдар уҡытыу һәм сирлеләрҙе дауалау эше менән шөғөлләнә. Һуңғараҡ ул ғаиләһе менән Мәлем (хәҙер Татарстан Республикаһының Зәй районы Үрге Нәлим ауылы) ауылына күсә һәм ғүмеренең ахырынаса шунда мулла була. 1838 йылдың йәйендә (26 июндә) Имәнлебаш ауылына сирле кешене дауаларға барғанында юлда вафат була һәм шул ауыл зыяратына ерләнә.
Белеме һәм ижади эшмәкәрлеге
Белемде Тажетдин Ялсығол ауыл мәҙрәсәһендә һәм Төркиәлә ала. Мулла, мөдәрис булып эшләгән йылдарында ижадҡа, ғилми эшмәкәрлеккә тартыла. Шул замандың күпселек уҡымышлылары кеүек, дини-реалистик ҡарашта булып, суфыйсылыҡты үҙ итә. Әммә әҙиптең донъяға ҡарашында ғәҙәти тормошҡа тап килгән фекерҙәр ҙә күп. Уның ҡаршылыҡлы ҡараштары шул заман тарихы, ижтимағи-сәйәси мөхите менән бәйле.
Тажетдин Ялсығолдоң әҙәби эшмәкәрлегендә суфыйсылыҡ әҙәбиәтенең йоғонтоһо көслө. Уның тормошонда бигерәк тә үзбәк шағиры Аллаяр суфыйҙың ижады айырым урын алып тора. Тажетдин Ялсығол, күп телдәрҙе яҡшы белгәнгә күрә, үҙ әҫәрен ижад итеүгә ҡарағанда, бынан алда йәшәгән башҡа әҙиптәрҙең әҫәрҙәрен, нигеҙҙә, дини китаптарҙы тәржемә итеүгә, уларға аңлатмалар яҙыуға өҫтөнлөк бирә. Ул «Кафиәт әл-ҡасидә», «Тәғаллем әс-салат», «Шрут әс-салат» тигән боронғо дини китаптарға аңлатмалар яҙа. Шулай уҡ, «Ғоссам», «Кафиә», «Фәуаи-дөз зияиә» кеүек яҙмаларҙы эшкәртеп, бер китапҡа туплай.
Тажетдин Ялсығол эшкәрткән ун бишләп китап педагогика, медицина, юриспруденция, этика, әҙәбиәт өлкәләрен үҙ эсенә ала. Әммә Тажетдин Ялсығолдо әҙәбиәт донъяһында киң танытҡан «Рисаләи Ғәзизә» әҫәре айырым урында тора. Иң яратҡан ҡыҙының исеме менән аталған әҫәр ҡулъяҙма көйө бик тиҙ тарала, мәҙрәсәләрҙә уҡыу китабы урынына ҡулланыла. «Рисаләи Ғәзизә» 1847 йылда Петербургта баҫыла һәм шунан һуң ҙур тираждар менән донъя күрә һәм үҙ осороноң иң популяр әҫәрҙәренең береһенә әүерелә. Әҙиптең шиғырҙары донъяла ғәҙел йәшәргә, үҙ ҡул көсөң менән көн күрергә, кеше көсөнән файҙаланмаҫҡа, әҙәмдәрҙе рәнйетмәҫкә өндәй.
1976 йылда Әлшәй районында «Рисаләи Шәрифә» исемле ҡулъяҙма әҫәр табыла. Ул 1870 йылда күсерелгән, күләм ҙур ғына, теле төркисә. Тажетдин Ялсығолдоң тағы ла бер киң танылыу алған әҫәре — «Тарихнамәи Болғар» (йәки «Тәуарихи Болғарийа»). Хәҙерге ваҡытта төрлө ғилми китапханаларҙа, архивтарҙа уның тиҫтәләгән күсермәләре һаҡлана. Тажетдин Ялсығол үҙе әйткәнсә, әҙип был әҫәрендә «бабаларымызның яза килгән нәмәләрен», шәжәрәләрен киң йәлеп итә. Был әҫәр Тажетдин Ялсығол ижадының бөтөнләй икенсе, беҙҙең өсөн мөһим үҙенсәлекле яғын аса.
«Тәуарихи Болғарийа»ны Тажетдин 1805 йылда яҙа. Уны яҙғанда Тажетдин «Сыңғыҙнамә», «Тәуарихи диуаир», «Фәрхаднамә» һәм башҡа әҫәрҙәрҙәге тарихи мәғлүмәттәрҙе файҙалана. . «Тарихнамәи Болғар»ға әҙип үҙ нәҫеленең шәжәрәһен дә индерә. Унда тарихи шәхестәр, тарихи ваҡиғалар тураһындағы мәғлүмәттәр өҫтөнлөк ала. Хатта 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышы һәм унда башҡорттарҙың хәл иткес роль уйнауҙары телгә алына. Әҙип төҙөгән Әйле ырыуы шәжәрәһе тураһында ла әйтеп үтеү урынлы булыр. Шәжәре теленең ябайлығы, автор ҡәләменең шымалығы ла күҙгә ташлана. Ғөмүмән, Тажетдин Ялсығол ижады үҙенең рухы менән үҙған ике быуат араһындағы әҙәби процестан айырылғыһыҙ. Был әҫәрендә әҙип үҙен тарихсы, этнограф, хатта әҙәбиәтсе булараҡ та күрһәтә.
Балалары
Тажетдин Ялсығол әл-Башҡордиҙың дүрт улы һәм өс ҡыҙы була. Әҙәбиәт донъяһында танылыу килтергән әҫәрен яратҡан ҡыҙының исеме менән «Рисаләи Ғәзизә» тип атай.
Сөнәғәтуллин Йәүҙәт Оморҙаҡ улы
Биографияһы
Йәүҙәт Оморҙаҡ улы Сөнәғәтуллин 1924 йылдың 12 июнендә Башҡорт АССР-ы Тамъян-Ҡатай кантонының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ның) Иманғол ауылында тыуған. Милләте — башҡорт.
Һигеҙ класс тамамлай. 1940−1942 йылдарҙа Учалы районының «Коммунар» колхозында эшләй.
1942 йылда Учалы районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияһы сафына алына. 1943 йылдың майынан алып Бөйөк Ватан һуғышының Воронеж, 2-се Украина һәм 2-се Белоруссия фронттарында хеҙмәт итә. Воронеж фронтына ҡараған 52-се армияның 254-се уҡсылар дивизияһы составындағы 933-сө уҡсылар полкының штаб начальнигы элемтәсеһе булған рядовой Йәүҙәт Оморҙаҡ улы Сөнәғәтуллин 1943 йылдың 2 октябрендә Украина ССР‑ы Черкассы өлкәһенең Крещатик ауылы янында Днепр йылғаһы аша сыҡҡанда күрһәткән батырлығы өсөн «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була. 1946 йылда демобилизациялана. 1946—1949 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында белем ала. Учалы районы эске эштәр бүлегендә паспортист булып эшләй. Милиция майоры званиеһында хаҡлы ялға китә. Учалы урта мәктәбендә уҡыта һәм директор булып эшләй.
Сөнәғәтуллин Йәүҙәт Оморҙаҡ улы 2007 йылдың 29 сентябрендә Өфөлә вафат була, Учалы ҡалаһында ерләнә.
Батырлығы
«1943 йылдың 13 ноябрендә иптәш Сөнәғәтуллин тәүгеләрҙән булып Днепрҙың көнбайыш ярына һыу аша сыға һәм батальон командиры фарманына ярашлы, ҡараңғылыҡтан файҙаланып, бер үҙе дошман ҡурғауылының алғы сигенә бара һәм постарҙың ҡайҙа ҡуйылғанын асыҡлай. Был мәғлүмәттәрҙе ҡулланыу һөҙөмтәһендә дошман ҡурғаулығы көтөлмәгән һөжүм менән алына. Свидовки ауылы өсөн алыштарҙа Сөнәғәтуллин, батырлыҡ һәм ҡыйыулыҡ күрһәтеп, граната менән танкты һәм йөк тейәлгән автомашинаны шарлата. Быға өҫтәп пулемётты һәм уны хеҙмәтләндереүселәрҙе юҡ итә. Автомат уты менән 14 фашисты дөмөктөрә».
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 22 февралендәге Указына ярашлы, командованиеның хәрби заданиеһын өлгөлө үтәгәне, күрһәткән ҡаһарманлығы һәм ҡыйыулығы өсөн рядовой Сөнәғәтуллин Йәүҙәт Оморҙаҡ улына Ленин ордены һәм «Алтын йондоҙ» миҙалы (№ 5134) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Һыҙғы
Һыҙғылар — фин‑уғыр сығышлы башҡорт ырыуы.
Тарихы
Раил Кузеевтың фекеренсə, I мең йыллыҡ аҙағында һыҙғылар ҙа башҡорт ҡəүемен барлыҡҡа килтереүҙə əүҙем ҡатнашҡан. II мең йыллыҡта улар хəҙерге Башҡортостандың көньяҡ‑көнбайышынан төньяҡ һəм төньяҡ‑көн сығышына, Əй буйына, һуңынан тағы ла төньяҡҡараҡ күсə. XVIII быуатта урыҫ колонизаторҙары Һыҙғы билəмəлəрен тартып ала һəм 1735 йылда Красноуфимск ҡəлғəһен һала. Уның тирə‑яғына урыҫ, татар, мари һибелеп ултыра.
Бөгөн Свердловск өлкəһе Красноуфимск районының Боғалыштамаҡ, Урта һəм Үрге Боғалыш, Табанлыкүл (Озерки), Сыҫҡы (Сызги), Иҫкауыл, Ҙур Торош ауылдарында йəшəйҙәр.
Йәшәү урындары
Һыҙғы улусы башҡорттары батша Алексей Михайловичтың 1852 йылғы грамотаһына ярашлы үҙҙәренең аҫаба ерҙәрен ҡулланалар. Аҫаба ерҙәр составына Өфө йылғаһы үрҙәрендәге ерҙәр ҙә ингән.
1697 йылда һыҙғылар Пётр I тарафынан Һаҡлау грамотаһын алалар. Уларҙың вәкиле Илекәй Бикбаев ғаризанамәһендә, башҡорттарҙың ата-бабалары боронғо ваҡыттарҙа Себер юлындағы Өфө өйәҙендә аҫабалыҡ ерҙәрендәге сабынлыҡтар, балыҡ тотоу, һунарға йөрөү менән иркен шөғөлләнгәндәр, ә хәҙерге ваҡытта уларҙың аҫаба ерҙәренә төрлө урыҫ кешеләре баҫып инә, уларҙың ерҙәрендә ер һөрәләр, төрлө һалымдар менән йонсоталар, тип яҙа һәм уларҙың ерҙәренә межа үткәреүҙе һорай. Ҡошсо башҡорттары Илекәй Бикбаев менән берлектә ерҙәренә межа үткәреүгә өлгәшәләр һәм уның һөҙөмтәһендә алған грамотаға ярашлы үҙ ерҙәре менән 1652 йылға тиклем хужалыҡ итәләр XVII—XVIII быуаттарҙа башҡорт ихтилалдарын баҫтырғандан һуң заводтар һәм ҡалалар төҙөү өсөн башҡорт биләмәләрен тартып алыу һәм буш хаҡҡа һатып алыу көсәйә һәм XIX быуатта ла дауам итә.