cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Буркина-Фасо
Тарихы
2022 йылдың 24 ғинуарында илдә ҡанһыҙ хәрби түңкәрелеш булды; хәрбиҙәр тәүлек эсендә дәүләт биләмәһен контролгә алды, ил президенты властан ситләтелде, хөкүмәт һәм парламент тарҡатылды.
2022 йылдың 30 сентябрендә Буркина-Фасола сираттағы хәрби түңкәрелеш булды. 2022 йылдың ғинуарында түңкәрелеш һөҙөмтәһендә власҡа килгән ваҡытлыса президенты Поль-Анри Сандаого Дамиба вазифаһынан бушатылды. Был түңкәрелешт Рәсәй яҡлы митингылар менән оҙатылды
Географияһы
Өҫкө йөҙөнөң күпселек өлөшө — 200—500 м бейеклектәге денудация яйлаһы, уның пенепленизирланған өҫтөнән көмбәҙ рәүешендәге утрау убалары күтәрелә. Илдең көньяҡ-көнбайышында бейеклеге 749 м тиклем булған ҡомташ яйлаһы урынлашҡан (Тена-Куру тауы — Буркина-Фасоның иң бейек нөктәһе), көньяҡ-көнсығышта, Оти йылғаһы үҙәне буйлап, уйһыу аккумулятив тигеҙлектәр һуҙыла, төньяҡ өлөшөндә нығытылған ҡом өйөмдәре сылбырҙары осрай. Илдең баш ҡалаһы Уагадугу урынлашҡан урынды һәм кембрий алды тоҡомдары сыҡҡан илдең үҙәк өлөшөн Үҙәк яйла тип атайҙар.
Йылға селтәрендә — 20-гә яҡын йылға; шуларҙың иң мөһимдәре — Ҡара Вольта һәм Аҡ Вольта. Ҡоро миҙгелдә бөтә йылғалар ҙа ныҡ һайыға йәки ҡорой.
Типик һәм бейек үләнле саванна; урыны менән — һирәк осрай торған саванна урманы, ҡыуаҡлыҡ участкалары өҫтөнлөк итә. Урмандар ил территорияһының 9 % самаһын биләй.
Климаты
Климаты субэкваториаль, ҡоро миҙгеле ҡырҡа беленгән (ноябрҙән мартҡа тиклем; төньяҡ райондарҙа 8-10 ай дауам итә).
Флораһы һәм фаунаһы
Ҡырағай хайуандарҙың һаны кәмей. Арыҫландар, леопардтар, филдар, буйволдар, антилопалар осрай. Ҡоштар һәм һөйрәлеүселәр күп. Йылғаларҙың һаҙлыҡлы ярҙарында бегемот, крокодил, һыу гөбөргәйелдәре бар. Саванналарҙа термитниктар күп. Илдең көньяғында Цеце себене таралған.
Илдә дүрт милли парк һәм тәбиғи резерваттар эшләй. Көньяҡ-көнсығышта — Арли милли паркы, көнсығышта, Бенин һәм Нигер сигендә — милли парк (Дубль-Ве) урыынлашҡан.
Сәйәси ҡоролошо
2002 йылға тиклем Парламенттың юғары палатаһы — Вәкилдәр палатаһы (Chambre des Representants, 178 урын, вәкилдәре 3 йылға һайлана). эшләне. 2002 йылда ҡабул ителгән Конституцияға төҙәтмәләр уны юҡҡа сығарҙы. 2012 йыл Конституцияһына төҙәтмәләр менән үрге палата Сенат исеме аҫтында тергеҙелде, әммә был ҡарар 2014 йылдағы ихтилал менән тамамланған оҙайлы хөкүмәт көрсөгө сәбәпле үтәлмәне.
2020 йылдың 22 ноябрендәге һайлау йомғаҡтары буйынса иң ҙур партия — «Прогресс өсөн халыҡ хәрәкәте» (56 депутат), икенсеһе — «Демократия һәм прогресс өсөн конгресс» (20 депутат) һәм өсөнсөһө — «Демократия өсөн яңы эра» (13 депутат) танылды. Парламентта тағы 12 партия бар (1-ҙән 12-гә тиклем депутат).
Economist Intelligence Unit ярашлы, 2018 йылда ил демократия индексы буйынса гибрид режим булараҡ классификациялана.
Административ-территориаль бүленеше
Буркина-Фасо 13 өлкәгә, 45 провинцияға һәм 301 департаментҡа бүленгән.
Халҡы
Буркина-Фасоның төп халҡы ике төп этник төркөмгә инә: гур телдәре, ул илдең иң ҙур моси халҡын үҙ эсенә ала (бөтә халыҡтың 48,6 %), шулай уҡ сисала, мбуин, га, бобо (6,8 %), лоби (4,3 %), груси (6 %), гурма (7 %), сенуфо (2,2 %); манде һәм уның рәтенә кергән буса (биса), само (сану) (6,5 %), хауса, сонинке, дьюла, фульбе халыҡтары; төньяҡта сонгай һәм туареги дульбеса халҡы йәшәй.
Конфессиональ составы: мосолмандар — 61,5 %, католиктар — 23,3 %, абориген культтар — 7,8 %, протестанттар — 6,5 %, башҡалар — 0,9 %.
Халыҡтың 30,6%-ы ҡалала йәшәй. Халыҡтың тығыҙлығы 76 кеше/км².
Халыҡ һаны: 20,8 млн (йәниҫәп буйынса, июль 2020).
Халыҡтың йәш буйынса составы:
Халыҡтың уртаса йәше:
Тыуым:
Үлем:
Сабый балаларҙың үлеме:
Уртаса ғүмер оҙонлоғо:
Иммун дефициты вирусы менән зарарланыу (ВИЧ) — 0,7 % (2018 йылғы йәниҫәп)
Грамоталылыҡ — ир-аттың 50,1%-ы, ҡатын-ҡыҙҙың — 32,7%-ы (2018 йылғы йәниҫәп)
Иҡтисады
Буркина-Фасо — насар үҫешкән аграр дәүләт. Донъялағы иң ярлы илдәрҙең береһе. Эшләүселәрҙең 90%-ы йыш ҡына ҡоролоҡтан яфаланған тәбиғи ауыл хужалығы менән шөғөлләнә. Төп экспорт культуралары — мамыҡ һәм арахис.
Тәбиғи ресурстары — марганец һәм баҡыр мәғдәндәре, алтын, фосфорит, никель, титан ятҡылыҡтары.
2009 йылда йән башына эске тулайым продукт (ВВП) — 1,2 мең доллар (донъяла 206-сы урын). Халыҡтың яртыһы тиерлек фәҡирлек кимәленән түбәнерәк хәлдә көн итә.
Ауыл хужалығы — мамыҡ үләне, арахис, май биреүсе ағас, сорго, тары, кукуруз, дөгө; һарыҡтар һәм кәзәләр үрсетелә.
Сәнәғәт — мамыҡ эшкәртеү, эсемлектәр етештереү, ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеү, һабын, тәмәке, туҡыма етештереү, алтын табыу.
Экспорт — 2017 йылда 2,36 миллиард доллар, асылда, төп экспорт тауарҙары — алтын (79 %), мамыҡ-сеймал (7,7 %) һәм цинк мәғдәне (5,4 %)
Төп һатып алыусылар — Швейцария (1,32 миллиард доллар) һәм Һиндостан (0,645 миллиард доллар), уларға 56 % һәм 27 % тура килә, шулай уҡ Төркиә 2,6 %, Германия 2,4 % һәм Испания 2,2 %.
Импорт — 2017 йылда 2,27 миллиард доллар — машиналар һәм ҡорамалдар (22 %), пластик һәм резина изделиелар (18,3 %), химия тауарҙары (16,9 %), шулай уҡ аҙыҡ-түлек продукттары, төҙөлөш материалдары, нефть продукттары.
Сеймал менән төп тәьмин итеүселәр — Гана (21 %), Франция (12 %), Ҡытай Халыҡ Республикаһы (8 %), Һиндостан (6 %), Того (5,9 %).
Африка илдәре, Кариб диңгеҙе һәм Тымыҡ океан бассейны илдәренең халыҡ-ара ойошмаһына (АКТ) инә.
Киң мәғлүмәт саралары
Дәүләт телерадиокомпанияһы rtb (Radio Télévision du Burkina — «Радио и телевидение Буркины») 1958 йылда эшкә ҡушыла башлаған Республика халыҡ-ара радиотапшырыуҙар конкурсында ҡатнашыу хоҡуғына эйә булды.
Дәүләт телерадиокомпанияһы rtb (Radio Télévision du Burkina — «Буркина радиоһы һәм телевидениеһы») 1958 йылда Radio Haute Volta булараҡ SORAFOM эшкә ҡушҡан Radio Nationale Burkina радиостанцияһын һәм 1963 йылда эшләй башлаған Télévision Nationale du Burkina башлаған телеканалын үҙ эсенә ала.
Мәҙәниәте
Буркина-Фасо — Африканың кинематография өлкәһендәге төп илдәренең береһе. Идрисса Уэдраого үҙенең «Закон» фильмы (1990) менән Канада кинофестивалендә Гран-при яулаған берҙән-бер Африка режиссёры була. Илдә һәр таҡ һанлы йылда Уагадугула Африка илдәре киноһы һәм телевидениеһы фестивале уҙғарыла. Буркина-Фасонан режиссёрҙар Гастон Каборе һәм Уэдраого фестиваль лауреаттары булды.
Спорт
Илдә йыл һайын Тур дю Фасо халыҡ-ара велоуҙышы үткәрелә, ул Африканың Тур де Франс аналогы булып тора.
Буркина-Фасо йыйылма командаһы футбол буйынса донъя чемпионатына бер ҡасан да үткәне юҡ, ләкин 1990-сы йылдар аҙағынан Африка кимәлендә уңышлы ғына сығыш яһай. Төп уңышы — 2013 йылда Африка милләттәре кубогы финалына сығыу, унда Буркина спортсылары Нигерия йыйылма командаһынан еңелде (0:1). XXI быуат йыйылма командаһы лидерҙары — Жонатан Питруапа, Мумуни Дагано, Шарль Каборе, Ален Траоре кеүек уйынсылар. Буркина-Фасоның бөтә алдынғы уйынсылары Франция клубтарында футбол белеме алған.
Каруанһарай (Өфө)
Каруанһарай (Сауҙа рәттәре) — Рәсәй төбәктәренә хас булған ҡунаҡ йорттарының береһе, XIX  быуатта Өфөнөң Үрге Сауҙа майҙанында классицизм стилендә төҙөлгән. 1999 йылда сауҙа-эш комплексы итеп үҙгәртелә.
Йондоҙлоҡ
Йондоҙлоҡ — бер исем аҫтында берләштерелгән йондоҙҙар төркөмө ; хәҙерге заман астрономияһында йондоҙло күктә уңайлы ориентирлашыу өсөн күк сфераһының бүленгән өлөштәре. Боронғо заманда йондоҙлоҡ тип күк сфераһындағы яҡты йондоҙҙарҙан төҙөлгән фигураларҙы атағандар.
Каруанһарай (Өфө)
Тарихы
1802 йылда губерна идаралығы Ырымбурҙан Өфөгә күскәс, ҡаланың генпланын төҙөү ихтыяжы тыуа,  каруанһарай ҙа кәрәк була. 1812—1815 йылдарҙа  Санкт-Петербург, Ырымбур һәм Өфө араһында хатлашыу бара, шунда «Каруанһарай» осрай ҙа инде.
1825 йылда майҙан уртаһында Петербургтан килгән архитектура профессоры А. И. Мельников проекты буйынса таш Каруанһарай төҙөлә башлай. Классицизм стилендәге был бина 40 йыл буйы төҙөлә. 1864  йылда  «Өфө губерна идаралығы присутствиеһы журналы»нда хәбәр ителеүенсә, төҙөлөштөң ҙур өлөшө тамамланған, ҡалғаны  1866 йылға әҙер булырға тейеш.
Йондоҙлоҡ
Күк йөҙөндә беҙ күргән йондоҙҙар өс үлсәмле арауыҡта бер береһенән бик йыраҡта урынлашҡан булыуы мөмкин. Шулай итеп, бер йондоҙлоҡта Ергә бик яҡын һәм бик йыраҡ йондоҙҙар булыуы мөмкин, улар бер береһе меән бер нисектә бәйләнмәгән. Боронғо кешеләр был турала белмәгән һәм йондоҙлоҡ төркөмөнә берләштергән.
Каруанһарай (Өфө)
Тарихы
Аҡ барельефтар менән биҙәлгән һары төҫтәге мөһабәт ҡоролманы дүрт яҡтан аркалы яҡты асыҡ галереялар уратып тора, ә уртала эстән дә, тыштан да тороп сауҙа итә торған асыҡ майҙансыҡ ҡалдырыла. Тиҙҙән Каруанһарай ерле сауҙагәрҙәр араһында өҫтөнлөклө урын тип һанала башлай. Иң байҙарына шәхси сауҙа йорттары һалыр өсөн урын бүленә. Ҡайһы берҙәре беҙҙең көнгә тиклем һаҡланған: 1941 йылда Өфөгә Серпуховтан туҡыу һәм Ярцевонан еп иләү фабрикаһы эвакуациялана. Каруанһарай бинаһын 1980-се йылдар башына тиклем Өфө кизе-мамыҡ комбинаты алып тора. Бынан һуң бинаны емертергә теләйҙәр, ләкин йәмәғәтселек уны яҡлауға күтәрелә.
Башҡортостан Республикаһы Президентының 1995 йылдың 11 авгусында сыҡҡан  «Өфө ҡалаһында элекке Сауҙа рәттәре бинаһын реконструкциялауҙы тәьмин итеү саралары тураһында»ғы фарманы реконструкцияны башлап ебәрә.
С. А. Голдобин етәкселегендәге Өфө архитекторҙары проекты буйынса тергеҙелгән Каруанһарай 1999 йылдың 11 октябрендә асыла һәм Өфөнөң генә түгел, тотош республиканың сауҙа, эш, мәҙәниәт үҙәге булып китә. 40 мең квадрат метр майҙанлы бина эсендә 150-нән ашыу сауҙа һәм күңел асыу ойошмаһы урынлашҡан. Каруанһарай ишеге алдындағы фонтан гранит табаҡтар каскадынан тора, ул Башҡортостан баш ҡалаһында иң ҙур фонтандар иҫәбенә инә  (180 квадрат метр).
2014 йылдың 2 июнендә  реконструкцияға ябыла. 2015 йылдың 5 декабрендә яңыртылған Каруанһарайҙың ишектәре ҡабат асыла.
Сеуль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Моратова Зөһрә Ғәзиз ҡыҙы
Зөһрә Ғәзиз ҡыҙы Моратова (Ниғмәтуллина) (1924—2006) — Өфөләге Дуҫлыҡ монументында һынландырылған башҡорт ҡыҙы. Филология фәндәре кандидаты, доцент, М.Ломоносов исемендәге Мәскәү университетының атҡаҙанған педагогы.
Биографияһы
Зөһрә Ғәзиз ҡыҙы 1924 йылда Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Бишбүләк районы) Туҡай ауылында донъяға килә. Ғәзиз Ярулла улы һәм Ғөбәйҙә Әхмәтвәли ҡыҙы Ниғмәтуллиндарҙың ғаиләһендәге өс баланың иң өлкәне Зөһрә була. Ул Айыт ауылының данлыҡлы Кәримовтар нәҫеленән (әсәһе Ғөбәйҙә билдәле патриот-шағир Ф.Кәримдең бер туған апаһы).
1932 йылда Ниғмәтуллиндар ғаиләһе Өфөгә күсенә. Зөһрә баш ҡаланың 3-сө мәктәбендә белем ала. Ауыр һуғыш йылдарында, күпселек тиҫтерҙәре кеүек, уға ла бик йәшләй эшкә тотонорға тура килә. Мәктәпте тамамлағандан һуң, Өфөләге заводтарҙың береһендә хеҙмәт юлын башлай — деталдәр тулы йәшниктәрҙе ташыу еңелдән булмай.
= Студент йылдары = 1942 йылда, йәғни илебеҙҙә дәһшәтле Бөйөк Ватан һуғышы барған мәлдә Зөһрә Ниғмәтуллина юғары йортона уҡырға инеү теләге менән Мәскәү ҡалаһына юллана. Студентка Зөһрә көндөҙ Кремль дауаханаһында санитарка булып эшләй, ә кистәрен сит телдәр институтында белем ала, эш араһында шәфҡәт туташтары курсын тамамлай. 1955 йылда Хәмит Моратшин менән яҙмышын бәйләй. Юғары белем алған Зөһрә Ғәзиз ҡыҙы Мәскәүҙәге Гнесиндар исемендәге музыкаль-педагогик институтында инглиз теленән уҡыта.
= Сағыу эҙ ҡалдыра = Башҡортостандың мәҙәниәт министры Вил Кәримов Мәскәүгә барғанда ошо институтта була. Вуз ректоры министрҙы: «Беҙҙә шундай сибәр башҡорт ҡыҙы уҡыта», — тип Зөһрә Моратова менән таныштыра. Был осрашыуҙан һуң Мәскәүҙә эшләгән яҡташыбыҙға Дуҫлыҡ монументын ижад итеүсе скульпторға башҡорт ҡыҙын һынландырырға тәҡдим итәләр. Зөһрә Ғәзиз ҡыҙы тәүҙә баш тарта, тормош иптәше лә риза булмай. Аҙаҡ, һәйкәлдәге ҡыҙҙың милли кейемдә сағылдыраласағын белгәс, ул саҡта ике йәшлек бала әсәһе Зөһрә ханым риза була.
1957 йылда Өфө ҡалаһындағы Дуҫлыҡ монументының тәүге ташы һалына.
Обелискының ике яғында — башҡорт һәм рус ҡатындары һындары. Монументтағы прототиптар — скульптор Михаил Бабуриндың ҡыҙы һәм Мәскәүҙең Гнесин институтында инглиз теле уҡытыусыһы Зөһрә Моратова. «Тулы бер халыҡты кәүҙәләндереү — был юғары абруй. Мин бының өсөн яҙмышыма рәхмәтлемен. Ләкин мин үҙ ролемде арттырып күрһәтергә теләмәйем һәм бер ҡасан да был һәйкәлдә минең ниндәйҙер хеҙмәт өлөшөм бар тип уйлағаным юҡ. Һуңғы ваҡытҡа ҡәҙәр минең Өфөләге Дуҫлыҡ монументына ниндәйҙер мөнәсәбәтем булыуы тураһында бары тик туғандарым һәм ҡайһы бер таныштарым ғына белә ине», — ти ул.
2006 йылда Зөһрә Ғәзиз ҡыҙы Моратованың йөрәге тибеүҙән туҡтай.
= Ҡаҙаныштары = Филология фәндәре кандидаты, доцент, М.Ломоносов исемендәге Мәскәү университетының атҡаҙанған педагогы.
= Шулай уҡ ҡарағыҙ =
Вороной Георгий Феодосьевич
Георгий Федосевич Вороной ( -  ) - танылған урыҫ математигы. 1907 йылдың 1 декабренән Санкт-Петербург Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты.
Биографияһы
Нежин юридик лицейының урыҫ әҙәбиәте профессоры, Киевта эшләүсе йәштәр өсөн бушлай аҙналыҡ мәктәптәр булдырыу инициаторы, Феодосий Яковлевич Вороной ғаиләһендә тыуған.
1889 йылдан Санкт-Петербург университетында А. А. Марков етәкселегендә уҡый. 1894 йылда ул «О целых числах, зависящие от корня уравнения третьей степени» темаһына магистрлыҡ диссертацияһы яҡлай. Шул уҡ йылды ул Варшава университеты профессоры итеп һайлана, унда сылбырлы кәсерҙәрҙе тикшереү менән шөғөлләнә. Вороной Вацлав Серпинскийҙың уҡыусыһы була.
1897 йылда Вороной В. Я. Утяковский исемендәге премияға лайыҡ була, «Обь одном обобщении алгоритма непрерывных дробей» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Унан һуң Варшава университетында математика профессоры булып эшләй.
Гильберт етәкселегендә II Бөтә Донъя математиктар конгрессында ҡатнаша.
Алты ҙур мәҡәлә авторы. Уларҙың икәүһе француз телендә өс сығарылышта «Журнал чистой и прикладной математики» исемле немец журналында баҫылып сыға:
Ул Варшавала үт ташлы ауырыуҙан вафат була.
Хәтер
Вороной хөрмәтенә информатикала ҡулланыла торған Вороной схемаһы атала.
Параллелоэдрҙар тураһында Воронойҙың теорияһы: һәр бер примитив параллелоэдр ниндәйҙер рәшәткәнең DV-өлкәһенә эквивалентлы.
Вороной һан теорияһында, алгебра һәм геометрияла яңы фәнни йүнәлештәр булдыра, айырым алғанда, ул һандар геометрияһына нигеҙ һала. Уның фәнни хеҙмәте нәтижәләре кристаллографияла, информатикала, физикала, электроникала, астрономияла, астрофизика, химияла, химия инженерияһында, микробиологияла, офтальмологияла, яһалма интеллект проблемаларын сисеүҙә ҡулланыла. Киңлекте оптималь рәүештә, билдәле бер мәғәнәлә, айырым күҙәнәктәргә таратыуға ихтыяж булған бөтә ерҙә лә. Австрия математиктары Айхгольцер һәм Ауренгаммер үҙ ваҡытында: "Вороной диаграммалары геометрик алгоритмдарҙы конструкциялағанда һәр ерҙә ҡулланыла башланы. Иҫәпләмә геометрия буйынса мәҡәләләрҙең байтаҡ проценты туранан-тура йәки ситләтел Вороной диаграммалары менән бәйле", - тип белдерәләр.
Ғаиләһе
- Ҡатыны Ольга Митрофановна Крицкая, РИА полковнигының, ә Армиянан һуң УНР П. М. Крицкийҙың апайы. .
Улы - Юрий Юрьевич Вороной - украин совет табибы, Круты һуғышында ҡатнашыусы. 1933 йылда ул донъяла беренсе тапҡыр үле бөйөрҙө кешегә күсереп ултырта. Уның ҡатыны Вера Иосифьевна Нечаевская - Украина яҙыусыһы һәм йәмәғәт эшмәкәре, Украина ҡатын-кыҙҙар союзынан Украина Үҙәк Рада ағзаһы.
Риман сфераһы
Ри́ман сфераһы — ысын һандар күмәклеген тура һыҙыҡ күренешендә һәм комплекслы һандар күмәклеген яҫылыҡ рәүешендә һүрәтләгән кеүек, күмәклегенең сфера рәүешендә күренеп торған һүрәтләнеше ул. Шул сәбәпле «Ри́ман сфераһы» терминын йыш ҡына, «Киңәйтелгән комплекслы яҫылыҡ» термины менән бер рәттән, «Киңәйтелгән сикһеҙ алыҫ нөктә менән тулыландырылған комплекслы һандар күмәклеге» терминына синоним һымаҡ ҡулланыла.
Формаль ҡарашта Риман сфераһы тип, \R^3 арауығында тигеҙләмәһе менән бирелгән, Oxy яҫылығына комплекслы яҫылыҡ менән тиңләштерелгән стереографик проекцияһы менән сфераны аңлайҙар. Һүҙ тап ошо формаль билдәләнгән конструкция тураһында барасаҡ.
Тасуирламаһы
Өс үлсәмле \R^3 Евклид арауығын ҡарайыҡ. Өс үлсәмле арауыҡ нөктәләренең координаталарын тип тамғалайбыҙ. \R^3 арауығында O\xi\eta яҫылығына (0;0;0) нөктәһендә тейеүсе, диаметры 1-гә тигеҙ булған S сфераһын ҡарайбыҙ. Бындай сфера Яҫылыҡтың һәр нөктәһенә сфераның M \in S нөктәһен түбәндәгесә ярашлы ҡуйырға мөмкин. N=(0;0;1) һәм нөктәләре аша тура һыҙыҡ үткәрәбеҙ; был тура һыҙыҡ сфераны тағы ла бер нөктәлә киҫеп үтә, уны  нөктәһенә ярашлы нөктә тип иҫәпләйбеҙ ҙә инде. Был ярашлыҡ үҙәге N булған стереографик проекция тип атала. Яҫылыҡтың һәр нөктәһенә ул сфераның берҙән бер нөктәһен ярашлы ҡуя. Ләкин сфераның бөтә нөктәһенә лә яҫылыҡтың нөктәһе ярашлы була алмай: N нөктәһенә яҫылыҡтың бер нөктәһе лә ярашлы түгел. Шулай итеп, O\xi\eta яҫылығы һәм сфераһы араһында үҙ-ара бер мәғәнәле ярашлыҡ бар.
O\xi\eta яҫылығын \mathbb{C}, комплекслы яҫылығы менән тиңләштерергә мөмкин. Ул саҡта юғарыла билдәләнгән ярашлыҡ өҙлөкһөҙ үҙ-ара бер мәғәнәле сағылышын бирә. Был сағылышты бөтә сфераға биекцияға тиклем төҙөп бөтөрөү өсөн, дополним множество \mathbb{C} күмәклеген тағы ла бер нөктә менән тулыландырабыҙ, уны N нөктәһенең прообразы тип иҫәпләйбеҙ. Был нөктәне сикһеҙ алыҫ нөктә тип атайбыҙ һәм \infty тип тамғалайбыҙ. биекцияһын алырбыҙ. күмәклеге комплекслы һандарҙың киңәйтелгән күмәклеге, ә S сфераһы — Риман сфераһы тип атала.
Тасуирланған конструкция йыш ҡына күп дәреслектәрҙә комплекслы һандарҙың киңәйтелгән күмәклеге төшөнсәһен күргәҙмәле билдәләү өсөн ҡулланыла. Ысынлап та, асыҡ күмәклектәрҙең \pi буйынса прообраздарын асыҡ күмәклектәр, сикһеҙлеккә операциялар өҙлөкһөҙлөк буйынса таралалар тип фаразлап, был күмәклектә топологияны билдәләргә мөмкин. Риман сфераһы ярҙамында билдәләмә комплекслы һандар күмәклегенең киңәйеү асылын тулыһынса тасуирлай, өҫтәүенә, уның асыҡ интерпретацияһын кәүҙәләндерә.
Формаль билдәләмәһе
R^3 арауығында
Билдәләмәлә сағылышты киреһенә үҙгәртергә мөмкин, бынан мәғәнәһе юғалмай.
Координаталар
Комплекслы һандарҙың киңәйтелгән күмәклегендә һанлы координаталар өс ысул менән индерелә:
Бер координатанан икенсеһенә күсеү түбәндәге формулалар менән бирелә:
Сферик метрика
Риман сфераһы \mathbb C күмәклегендә Евклид метрикаһынан айырмалы метрика индерергә мөмкинлек бирә. Был метрика сферик метрика тип атала. Ул Риман сфераһындағы ярашлы нөктәләр араһында Евклид метрикаһы кеүек билдәләнә. Йәғни, ике һандары өсөн Был алыҫлыҡтың тура аңлатмаһын табыу ҡыйын түгел. Евклид һәм сферик метрикалар \mathbb C күмәклегендә эквивалентлы. Сферик метриканың үҙенсәлеге шунда, ул Евклид метрикаһынан айырмалы рәүештә киңәйтелгән комплекслы һандар күмәклегенә дауам ителергә мөмкин. Бындай дауам итеү тап шулай уҡ билдәләнә. Ике элементтары өсөн Был алыҫлыҡ өсөн тура аңлатма, нөктәләрҙең береһе сикһеҙлек булған осраҡта, икенсе төрлө яҙыла.
Автоморфизмдар
өлкәһендә автоморфизмдар тип был өлкәнең үҙенә голоморфлы биектив сағылыштары атала. Автоморфизмдар осрағында киңәйтелгән комплекслы һандар күмәклегендә ғәҙәттә «Риман сфераһы автоморфизмдары» терминын ҡулланалар — нисек итеп «Риман сфераһы» терминын «киңәйтелгән комплекслы һандар күмәклеге» терминына синоним сифатында ҡулланған кеүек миҫал. Риман сфераһы автоморфизмдары булып кәсерле-һыҙыҡлы үҙгәртеүҙәр (йәки Мёбиус үҙгәртеүҙәре тора). кәсерле-һыҙыҡлы үҙгәртеүе
Риман сфераһында кәсерле-һыҙыҡлы сағылыштар әйләнәне әйләнәгә күсерәләр.
Ҡулланыу
Математиканан тыш, Риман сфераһы теоретик физикала билдәле.
Махсус сағыштырмалыҡ теорияһында Риман сфераһы күк сфераһыныңмоделе булып тора. Мёбиус үҙгәртеүҙәре Лоренц үҙгәртеүҙәре менән бәйле, һәм яҡтылыҡҡа яҡын тиҙлек менән хәрәкәт итеүсе күҙәтеүсе өсөн күк сфераһының боҙолоуын тасуирлайҙар.
Мёбиус һәм Лоренц үҙгәртеүҙәре шулай уҡ спинорҙар менән бәйле. Квант механикаһында Риман сфераһы 2 үлсәмле арауыҡ тасуирлаған системаларҙың торощон параметрлай (ҡарағыҙ q-бит), бигерәк тә электрон кеүек 1/2 спинлы массив киҫәксәләрҙең спинын. Был контекста Риман сфераһын Блох сфераһы тип атайҙар һәм унда «киңлек-оҙонлоҡ» координаталарын ябай сфералағы кеүек тиерлек ҡулланалар, тик \theta киңлеген полюстан иҫәпләйҙәр һәм мөйөштө 2-гә бүләләр, шулай (см. рис.) Был осраҡта түбәндәге бәйләнештәр дөрөҫ:
Полярлашыу оптикаһында Риман сфераһын Пуанкаре сфераһы, ә координаталар күсәрҙәрен — Стокс параметрҙары тип атайҙар.
Сфераның эске өлкәһе
Сфераның эске өлкәһе (шар) үрҙә әйтелгән ҡулланыуҙарҙың икеһендә лә мәғәнәүи аңлатма биреү мөмкинлеген бирә. Күк сфераһы кеүек арауыҡ-ваҡыттың яҡтылыҡҡа оҡшаш йүнәлештәре йыйылмаһы булып тора, уның эске өлкәһе лә ваҡытҡа оҡшаш йүнәлештәргә, йәғни ысынбарлыҡта яҡтылыҡҡа тиклемге релятивистик тиҙлектәргә тап килә. Был арауыҡ «гиперболик» (Лобачевский яҫылығы кеүек, тик 2 үлсәмле түгел, ә 3 үлсәмле булғанда, даими тиҫкәре кәкрелеккә эйә) була; уға тәбиғи рәүештә Мёбиус үҙгәртеүҙәре тәьҫире тарала.
Блох сфераһының эске өлкәһе q-биттың ҡатнаш тороштары тип аталған тороштарына тап килә һәм геометрик яҡтан ябай шар кеүек ҡоролған.
Әммә икеһе лә ыңғай һанға ҡабатланыуға тиклем аныҡлыҡ менән ҡаралған, 2×2 үлсәмле, ыңғай билдәләнгән Эрмит матрицалары менән тасуирланалар.
Тулуза
Тулу́за (Toulouse, местн. , Tolosa , Tolosa) — Францияның көньяғындағы ҡала, Окситания регионының баш ҡалаһы, Юғары Гаронна департаментының һәм Тулуза округының үҙәге. Францияның эре сәнәғәт, фән һәм мәҙәниәт үҙәктәренең береһе; халыҡ һаны буйынса (427 мең кеше, 2004), Париж, Марсель һәм Лиондан һуң илдең дүртенсе ҡалаһы. Девиз — Per Tolosa totjorn mai — «Тулуза өсөн бөтә күберәк».
Ҡалала 1993 йылдан метро эшләй. Тулузала күренекле философ-теолог Фома Аквинский ерләнғән.
География
Тулуза Гаронна йылғаһы ярында урынлашҡан.
Сивчуга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хапама
Хапама ҡабаҡтың эсен алыу юлы менән әҙерләнелә (Әрмәнстанда դդում булараҡ танылған, ddum - Көнсығыш Әрмәнстанда һәм ttum  Көнбайыш Әрмәнстанда). Ҡабаҡтың өҫкө өлөшө ҡырҡып алына, әҙер ҡабаҡ көршәге килеп сыға. Ҡалаҡ менән ҡабаҡ емештәрен алып ташлайҙар. Йомшаҡ өлөшө эслек өсөн ҡалдырыла һәм ваҡ итеп турала.
Эслек өсөн дөгө тоҙло һыуҙа әҙер булғанға ҡәҙәр 5 минут бешерелә, шунан һуң һыуытырға ҡуйыла.Фарш    миндаль, алма, мүшмел, өрөк, слива, финик, ҡара емеш һәм йөҙөмдән торған киптерелгән емеш менән быҡтырылған дөгөнән тора. Фаршҡа бал өҫтәргә һәм дәрсен йәки шәкәр менән тәмлеләндерергә мөмкин. Хапама шәреҡ ризығы булараҡ танылһа ла, Европала ла үҙ иткәнлектән,  ашнаҡсының теләге буйынса уға төрлө кипкән емештәр һәм сәтләүектәр ҙә өҫтәй башланылар. Ҡушыла торған емештәр ныҡ кипкән булһа, уны һыуға һалып торор кәрәк. Сәтләүекте йә турайҙар, йә төйгәс менән төйәләр.
Ҡабаҡты эс яҡтан һәм  аҡ май менән майлайҙар һәм әҙер фаршты һалалар. Фарш  өҫтөн аҡ май менән ҡаплайҙар. Ҡабаҡҡа эслекте тултырғансы һалмайҙар, сөнки ҡайнаған сағында уның күләме арта. Ҡабаҡты алдан ҡырҡып ҡуйылған өҫкө өлөшө менән ябалар, ҡурғашҡа урайҙар һәм  2 сәғәткә бешерергә мейескә ҡуялар. Ҡабаҡтың ҙурлығы һәм эш үҙенсәлектәре төрлөсә булғанлыҡтан, әҙерләү ваҡыты ла үҙгәрергә мөмкин. Күпселек осраҡта, бешереүгә 200 градуслыҡ температурала 40 минуттан алып., сәғәт ярымға тиклем ваҡыт китеүе ихтимал.
Ҡабаҡ  йомшаҡ ҡына булғанға ҡәҙәр бешерелә, шунан һуң табынға бирелә. Ашар алдынан ҡабаҡты өҫтән аҫҡа тиклем ҡырҡып. өлөштәргә бүләләләр. Был ризыҡты иретелгән аҡ май, бал,  йыуылған кипкән емештәр менән бергә табынға тәҡдим итәләр..
Исеменең ҡулланылышы
Әрмән йырҙары бар Ջան Հէյ Ղափամա (Эй, Хапам Джан), уны Арут Памбукян башҡара.
Холомки (усадьба)
Беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған усадьба йорто 1912—1913 йылдарҙа архитектор И.А. Фомин проекты буйынса кенәз А.Г. Гагарин өсөн төҙөлгән. Йорт неоклассицизм стилендә төҙөлгән. Бөтә хужалыҡ ҡаралтылары өйҙән алыҫта урынлашҡан, йорт тирә-яғында Европа илдәренән  һәм АҠШ-тан килтерелгән һирәк осрай торған ағастар менән ландшафтлы парк  урынлашҡан. Бүлмә интерьеры модерн стилендә башҡарылған. Йортта телефон һәм һыу үткәргес  бар.
Усадьбаны төҙөүсе, кенәз Гагарин Андрей Григорьевич (1855—1920), Петербург та Политехник университеттың беренсе ректоры булараҡ билдәле. Беренсе донъя һуғышы ваҡытында усадьбаны 15 кешелек госпиталь итеп йыһазлай. Тормошоноң һуңғы йылында Лениндың ҡултамғаһы менән үҙенең элекке имениеһында йәшәргә рөхсәт ала, һәм Холомкиға ғаиләһе менән күсеп килә, унда яңы асылған Псков ауыл хужалығы техникумында математика һәм физика буйынса лекциялар уҡый. 1920 йылдың 22 декабрендә вафат була, Бельское Устье ауылының Храм Вознесения Господня зыяратында  ерләнә.
1920 йылдарҙа Холомки Ленинград Сәнғәт йортоноң ял  базаһына әйләнә, бында  К. И. Чуковский, М.. В. Добужинский, Е. И. Замятин, В Ф. Ходасевич, Г С. Верейский, М. Л. Слонимский, М.. М. Зощенко, Б П. Попов, В А. Милашевский һәм башҡа яҙыусылар, шағирҙар һәм рәссамдар оҙаҡ йәшәй.
Һуғыштан һуңғы ваҡытта «Холомки» балалар шифаханаһы эшләй. 2000 йылда усадьбаны Псков өлкәһе хакимиәте   Санкт-Петербург Политехник университетына (СПбГПУ) даими биләүгә тапшыра. 2004 йылда усадьбала СПбГПУ финанслауы буйынса реставрация эштәре башлана. 2013 йылдың 24 майында реставрация тамамланыу менән усадьба  йортон  тантаналы асыу үтә.
Лупанов Олег Борисович
Олег Борисович Лупанов (2 июнь 1932 — 3 май 2006) — СССР һәм Рәсәй математигы, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы, Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультеты деканы (1980—2006), М. В. Келдыш исемендәге Ғәмәли математика институтының баш ғилми хеҙмәткәре (1993—2006), дискретлы математика, математик кибернетика, математик логика буйынса белгес. Ленин премияһы лауреаты.
Биографияһы
1932 йылдың 2 июнендә Ленинград ҡалаһында тыуа.
1955 йылда математика һөнәре буйынса Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай. 1958 йылда А. А. Ляпунов етәкселегендә «О синтезе контактных схем» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Докторлыҡ диссертацияһының темаһы «Об aсимптотических закономерностях синтезa схем из функциональных элементов» (1963).
Функциональ элементтарҙан схемаларҙы синтезлауҙың иң яҡшы асимптотик ысулын — Лупанов ысулын эшләй (ингл. <span title="Lupanov representation — версия статьи «Метод Лупанова» на английском языке">Representation Lupanov  ).
Мәскәү дәүләт университетында 1959 йылдан уҡыта, 1960 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1967 йылдан — профессор. 1980—2006 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультеты деканы була, 1981-06 йылдарҙа үҙе ойошторған дискрет математика кафедраһын етәкләй.
1972 йылдан СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, 2003 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы. 1993 йылда Келдыш исемендәге Ғәмәли математика институтының баш ғилми хеҙмәткәре була, унда 1955 йылдан алып эшләй.
2006 йылдың 3 майында Мәскәүҙә вафат була. Мәскәүҙә Хованский зыяратында ерләнгән.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Фәнни ҡаҙаныштары өсөн Ленин премияһы (1966) һәм Мәскәү дәүләт университетының Ломоносов премияһы менән бүләкләнә (1992).
«Почет Билдәһе» (1975), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1982), Халыҡтар дуҫлығы (1992) ордендары менән бүләкләнә.
Мәскәү дәүләт университетының атҡаҙанған профессоы (2001), Молдавия Фәндәр академияһының почетлы ағзаһы (2001).
Илбәк исем
Илбәк — башҡорт һәм төрки мосолман ир-ат исеме.
Этимологияһы
Илбәк исеме башҡортса — ил ағаһы, ил хужаһы тигәнде аңлата.
Ванесса Фернандеш
Ванесса де Соуза Фернандеш (Vanessa de Sousa Fernandes; ) — Португалия триатлонисы, донъя чемпионы һәм Олимпия уйындарының көмөш призёры.
Илбәк исем
Билдәле шәхестәр
Илбәков Ишморат Ҡәйүм улы 1963 йылдың 10 февралендә Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Ғәлиәхмәт ауылында тыуған. Артист, ҡурайсы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997).БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1989)
Ванесса Фернандеш
Биографияһы
Ванесса Фернандеш 1985 йылдың 14 сентябрендә Перозинью ҡалаһында тыуған. Ул 1984 йылда Португалия Туры еңеүсеһе велосипедсы Венчеслав Фернандештың ҡыҙы була. Спорт менән шөғөлләнергә һәм уңыштар ҡаҙанырға уны 10000 метрға йүгереү буйынса 1996 йылғы Олимпия чемпионы Фернанда Рибейру илһамландыра. Ванесса үҙ туған клубы өсөн сығыш яһай башлай, шунан һуң «Белененсеш» клубына күсә, һуңғараҡ юниорҙар донъя чемпионатында еңеү яулай.
Илбәк исем
Билдәле шәхестәр
Илбәкова Франгиза Фәнән ҡыҙы— режиссёр, артист, йырҙар авторы.«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы журналисы .1965 йылдың 15 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Салауат районы Юлай ауылында тыуған.
Ванесса Фернандеш
Биографияһы
2004 йылда ул үҙе өсөн беренсе булған Афина Олимпиадаһында сығыш яһай, бында һигеҙенсе урынды биләй.
Илбәк исем
Билдәле шәхестәр
Илбәкова Зөлхизә Ишморат ҡыҙы- йәш йырсы күп һанлы халыҡ-ара, бөтә рәсәй һәм республика конкурстары лауреаты..
Ванесса Фернандеш
Биографияһы
2007 йылдан ул триатлон буйынса донъя чемпионы һәм бишенсе тапҡыр Европа чемпионы була. 2004 йылдан 2008 йылға тиклем ул Донъя кубогының егерме этабында  еңеүсе була (2003 йылда  Мадрид, 2004 йылда Мадрид, Рио-де-Жанейрола, 2005 йылда Масатлана, Мадрид, Пекин, Нью-Плимут,  2006 йылда Акаба, Масатлана, Мадрид, Пекин, Корне-Брук, Гамбург,  2007 йылда Исигак, Лиссабон, Пекин, Салфорд, Мадрид Родос һәм Мадридта, 2008 шулай уҡ Мадридта), ул был күрһәткес буйынса австриялы Эмма Карниҙы уҙып китеп, беренсе урынға сыға.
Илбәк исем
Билдәле шәхестәр
Илбәкова Мәмдүҙә - Башҡортостан республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, бик күп йыр бәйгеләре лауреаты, һәүәҫкәр композитор - йырсы .Башҡортостан республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, бик күп йыр бәйгеләре лауреаты, һәүәҫкәр композитор.
Ванесса Фернандеш
Биографияһы
2008 йылда Пекиндағы Олимпия уйындарында ул финишҡа икенсе килә, Португалияның беренсе спортсыһы булып, триатлонда миҙал яулай.
Илбәк исем
Билдәле шәхестәр
Ильбәков Рустам Валеевич -Ер аҫты руднигы начальнигы Октябрький (Бүребай Байыҡтырыу комбинатында).
Ванесса Фернандеш
Биографияһы
Ванесса Лондонға 2012 йылғы Олимпия уйындарына эләгә алмай.
Тальбей-Шор
Тальбей-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сибирчата-Яхайылғаһының һул ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сыбайтал
Сыбайтал (Чубайтал) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 75 кеше. Почта индексы — 453498, ОКАТО коды — 80205840004.
Тарихы
1927 йылда Дүртөйлө ауылы кешеләре тарафынан ойошторолған. Халҡы: татарҙар.
Ауыл тораҡ пунктының ауыл статусын ҡасаба Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусының үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙең күсерелеүе менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында»,  211-з һанлы Законына ярашлы ала, ст.1: 6. Тораҡ тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә: 5) Ауырғазы районында:… я17) Солтанморат ауыл Советы Сыбайтал ҡасабаһының
Этимологияһы
Ауылдың исеме Сыбайтал урын атамаһынан алынған (сыбай - «тупраҡты нығытыу өсөн бағана» һәм тал - «тал»).
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — татарҙар (78 %).
Чёрная гора (Черногора)
Тасуирлама
Чёрная гора пирамида формаһында, өҫкө өлөшөндә таш һибелмәләре. Ҡомташтарҙан тора. Карпат дәүләт милли паркы сиктәрендә урынлашҡан. Һуғышҡа тиклемге поляк карталарында тау 16-сы бағана кеүек булып билдәләнгән. Башлыса субтропик бейек тау үҫемлектәре менән ҡапланған. Ҡыуаҡлыҡтар (себер артышы, рододендрон) һәм шыршы урмандары (1500—1600 м бейеклектә) таралған. Тау исемен, риүәйәт буйынса, түбәһендәге рясалы попҡа оҡшаған ҡаяһы өсөн алған. Хәҙер ҡаянан тик һыныҡтары ғына ҡалған. Ысынында тауҙың боронғо исеме «Чёрная гора» булған. Тау был исемен, легендар Довбуш унда шайтанды, йәки «Ҡара бәләне» еңгәндән һуң ала. «Поп-Иван» атамаһын тау карта төҙөгәндә яҙыуҙағы хатанан һуң ала. Хәйер, әлегә тиклем ғалимдар, тауға ҡайһы исеме тәүҙәрәк бирелгән икәнен асыҡлайҙар. Поп-Иван Черногорский тауы башлыса үҙенең иң түбәһендә урынлашҡа «Аҡ фил» обсерваторияһы менән билдәле. Обсерватория исемен, моғайын, һәр ҡыш ҡар һәм боҙ менән ныҡ итеп ҡапланып, алыҫтан ҙур аҡ йәнлеккә оҡшап ҡалғанға алғандыр.
Обсерватория 1936 йылда төҙөлә башлай, уны төҙөүгә башлыса тирә-яҡ ауылдарҙың кешеләре йәлеп ителә. 1938 йылдың 29 июлендә асыу тантанаһы үтә. Комплекс 43 бинанан тора. Обсерватория биш ҡатлы ҡунаҡхананан, хужалыҡ төкәтмәләренән һәм телескоплы башнянан тора. Башня автоматик рәүештә асыла торған 10 метрлы баҡыр көмбәҙ менән ослана. Бинаның үҙенең электр станцияһы була. Һыу ике ҡеүәтле насос ярҙамында бара.
1939 йылда бина СССР-ға күсә. Бында Советтар Союзында тәүге бейек тауҙағы геофизик обсерватория һәм метеостанция ойошторола. Ләкин һуғыш башланыу менән бында венгр ғәскәрҙәре килә, улар түбәлә күҙәтеү пункты ойошторалар. Венгрҙар киткәндән һуң обсерватория эшен дауам итмәй.
Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы
Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы (15 май 1934 йыл — 4 февраль 2014 йыл) — тарихсы ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (1970). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985), СССР юғары мәктәбе отличнигы (1984). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2007), Ә. Вәлиди исемендәге халыҡ-ара (1997) һәм В. П. Бирюков исемендәге Урал (1994) премиялары лауреаты. Халыҡтар дуҫлығы, Салауат Юлаев (2004) ордендары кавалеры.
Биографияһы
1958 йылда Мәскәү дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай һәм 1965 йылғаса Өфө ҡалаһының 1-се интернат-мәктәбендә уҡыта.
1968—1974 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй.
1974 йылдан башлап Башҡорт дәүләт университетында тарих факультетында уҡыта.
Ғалим 2014 йылдың 4 февралендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Ғилми эшмәкәрлеге
XVII, XVIII һәм XIX быуаттарҙағы башҡорт ғаиләhе тураhында яҙған китабы «Башҡорт халҡының ғаиләhе» тип атала.
Тарих, тел hәм әҙәбиәт институтында эшләгән осорҙа авторҙар коллективы менән берлектә «Өфө тарихы» китабын яҙалар. Ул 1976 йылда донъя күрә. «Өфөгә нигеҙ hалыу», «XIX быуаттың беренсе яртыhында Өфө» тигән бүлектәрҙе яҙғанда халыҡ иҫәбен алыу материалдары менән эшләй.
1990 йылдан 2002 йылға тиклем 10 китабы донъя күрә. Башҡортостандың 54 районының 41-нең ауылдар тарихы яҙылды. Ошо китап йоғонтоhонда ауылдар тарихына бағышланған 15-ләп китап донъя күрҙе.
Һуңғы халыҡ иҫәбен алыу алдынан профессор Әсфәндиәров тарафынан Башҡортостандың төньяҡ-көнбайыш өлөшөн этнография һәм тарих йәһәтенән тикшереү үткәрелгән. Уның һөҙөмтәһе булараҡ «Западные башкиры. По переписям 1795—1917 гг.» китабы донъя күрә. Һуңғы йылдарҙа ғалим бик әүҙем эшләй. Башҡортостандың үҙ ирке менән Рәсәй дәүләте составына инеүенең 450 йыллығы уңайынан уның «Башкирия после вхождения в состав России (вторая половина XVI — первая половина XIX в.)», «Кантонное управление в Башкортостане», «Башкирские тарханы» китаптары баҫылып сыға һәм башҡорттар тарихын өйрәнеүҙә ҙур лайыҡлы урын алып тора.
Китаптары
<!-- 77. Асфандияров А. З.’’ Башкирские деревни Самарской области / Анвар Асфандияров // Ватандаш. — 2005. — № 4. — С. 192—199. — Библиогр.: 21 назв.
Зябловский Евдоким Филиппович
Зябловский Евдоким Филиппович ( — ) — рус ғалимы-географы, статистик, атҡаҙанған профессор, Император  Санкт-Петербург  университетының (1821—1825) ректор вазифаһын төҙәтеүсе һәм  тарих-филология факультеты деканы (1828—1833). Тулы хоҡуҡлы дәүләт кәүәшсеһе
Биографияһы
Зябловский Евдоким Филиппович Севский дини семинарияһын тамамлаған. Петербург уҡытыусылар семинарияһын тамамлағандан һуң (һуңғараҡ ул уҡытыусылар гимназияһы итеп үҙгәртелә), 1788 йылда Колывангә халыҡ училищеһы уҡытыусыһы итеп ебәрелә. Үҙ аҡсаһына Колывань наместниклығы буйлап йөрөй һәм уның тасуирламаһын төҙөй.
1797 йылда Зябловский тарих һәм география профессоры, ә һуңынан һәм статистика профессоры итеп тәғәйенләнә; 1833 йылға тиклем  исемдәрен үҙгәрткән бер үк учреждениела: Петербург уҡытыусылар гимназияһы, 1804 йылда — Педагогия институты, 1816 йылдан — Баш педагогия институты, 1819 йылдан — Санкт-Петербург Император университеты. 1818 йылдан алып — атҡаҙанған профессор, 1846 йылдан — университеттың почётлы ағзаһы.
Зябловский шулай уҡ карап архитектураһы һәм урман училищеһында ла уҡыта һәм «Начальные основания лесоводства»  (СПб., 1804) нәшер итә. «Курс всеобщей истории» (СПб., 1811-1812) әсбабын яҙа. Бынан тыш, Зябловский немец теленән «Всеобщее землеописание» эшен тәржемә итә һәм «Историческая повесть об Учительской гимназии и Педагогическом институте» (СПб., 1838) хеҙмәтен яҙа.
4-се дәрәжә Изге Владимир һәм 2-се дәрәжә Изге  Анна ордендары менән бүләкләнә.
Бельсдорф
Бельсдорф (Belsdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 196 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,94 км2. Диңгеҙ кимәленән 127 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39356 һәм автомобиль коды — BK.
Пухов мәҙәниәте
Хәҙерге Словакия территорияһының төньяғында һәм үҙәгендә б.э. тиклем ІІ — б.э. І. осоронда йәшәгәндәр. Матди мәҙәниәтендә   кельттарҙың ғына  ғына түгел, шулай уҡ иллирийҙар һәм дактарҙың йоғонтоһо һиҙелерлек.
Симка (Подюга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Пухов мәҙәниәте
Ауылдар ҙур булмаған ҡалҡыулыҡтарҙа һәм йылға буйҙарында  урынлашҡан. Пухов мәҙәниәтенең культы, иҡтисади һәм сәйәси үҙәге — ҡорбанға килтерелгән кешеләрҙең һөйәктәре  менән билдәле булған Гавранюк ҡаласығы яҡшы өйрәнелгән. Яңы эра башланыу менән,  германдар һәм дактар экспансияһы һөҙөмтәһендә, Пухов мәҙәниәте тарҡала, ә уның халҡы дактар һәм башҡа ҡәбиләләргә ассимиляцияға бирелә.
Симка (Подюга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пухов мәҙәниәте
1937 йылда Пухов ултырағын Э. Бенингер тикшерә, әммә был мәҙәниәт менән бәйле беренсе асыштарҙы 1888—1894 йылдарҙа Э. Хоенинг эшләй.
Пухов мәҙәниәтенең ауылдары төньяҡта Пшевор  мәҙәниәте менән,  көнсығышта Зарубинец мәҙәниәте ауылдары менән күршеләш була. Беҙҙең эра сиктәрендә Пухов мәҙәниәте ауылдары пшевор мәҙнәите яғынан юҡҡа сыға.
Островная (Юза ҡушылдығы)
Островная — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юза йылғаһының уң ярына тамағынан 91,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Богемия һәм Моравия протектораты
Богемия һәм Моравия протектораты (Protektorat Böhmen und Mähren; Protektorát Čechy a Morava; чех теленән һүҙмә-һүҙ Чехия һәм Моравия протектораты) — нацистик Германияһы, 1939 йылдың 16 мартында, 1939 йылдың 15 мартында Германия Чехословакияны оккупациялағандан һуң, булдырыла. Бынан алда, 1938 йылдың сентябрендәге Мюнхен килешеүенә ҡул ҡуйылғандан һуң, нацистик Германия чех Судет территорияһын рейхсгау сифатында (1938 йылдың октябре) индергән булған.
Репруа
Репруа́ — донъялағы иң ҡыҫҡа йылға. Абхазияның Гагр районында урынлашҡан. Уның оҙонлоғо 18 метр.
Богемия һәм Моравия протектораты
Протекторат халҡының күпселеге этник чехтар була ә Судеттабашлыса этник немецтар йәшәй. 1939 йылдың 14 мартында Словакия республикаһы төҙөлгәндән һәм чех дәүләтенең ҡалдыҡтарын оккупациялағандан һуң, 1939 йылдың 16 мартында Адольф Гитлер Прага градында (ҡәлғәлә) протекторат булдырыуы тураһында иғлан итә.
Немец хөкүмәте үҙенең ҡыҫылышын Чехословакияның этник һыҙаттар буйынса тарҡалыуы менән аңлата, йәнәһе, немец хәрбиҙәре төбәктә тәртип урынлаштыра. Ул ваҡытта Чехословакия президенты Эмиль Гаха про-герман тышҡы сәйәсәтен үткәрә; әммә, 1939 йылдың 15 мартындағы немец фюреры менән осрашыуы ваҡытында Гаха Германияға талаптар ҡуя һәм Германия чех халҡының яҙмышын хәл итеүенә һәм этник чехтар идара иткән автономиялы протекторат биреүенә ышаныуын белдерә. Шул уҡ көндө Гаха протекторат президенты итеп тәғәйенләнә.
Репруа
Тасуирлама
Ер аҫтындағы карст йылғаһы өҫкә сығып йылға барлыҡҡа килтерә һәм 18 метрҙан Ҡара диңгеҙгә ҡоя. Йылғаны 2500 м бейеклектә урынлашҡан Арабика платоһындағы һәм Ҡара диңгеҙ ярынан 12-15 км ситтәге мәмейәләрҙәге һыу туйына. Кавказ Ҡара диңгеҙ яры буйындағы иң һалҡын йылға.
Богемия һәм Моравия протектораты
Протекторат автономиялы нацист территорияһы булып тора, уны немец хөкүмәте Бөйөк Германия Рейхының бер өлөш, тип һанай. Протекторат, Германияның 1945 йылда капитуляцияһынан һуң,ғәмәлдән сығарыла.
Репруа
Тасуирлама
Абхаз риүәйәте буйынса Рептуа — ер аҫты рухы ҡыҙының күҙ йәштәре.
Богемия һәм Моравия протектораты
Тарихы
1938 йылдың 10 октябрендә Мюнхен килешеүе буйынса Чехословакияның башлыса этник немецтар йәшәгән Судет өлкәһе нацистик Германия тарафынан аннексиялана.
Бынан һуң 5 ай үткәс, Словакия бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә, Гитлер Чехословакия президенты Эмиль Гаханы Берлинға саҡыртып ала һәм немец оккупацияһын ҡабул итергә тәҡдим итә.
1939 йылдың 15 мартында Гитлер шәхси указы менән Богемия һәм Моравияны Германияның протектораты тип ғлан итә. Башҡарма власть етәксеһе итеп рейхспротектор (Reichsprotektor) тәғәйенләнә, уны Гитлер үҙе тәғәйенләй. 1939 йылдың 21 мартында беренсе рейхпротектор итеп Константин фон Нейрат тәғәйенләнә. Шулай уҡ формаль рәүештә протекторат президенты вазифаһы (әлеге вазифаны Эмиль Гаха биләй) һәм хөкүмәт рәйесе вазифаһы булдырыла. Министрлыҡтарға тиң булған бүлектәрҙең шәхси составы Германиянан ебәрелгән вазифалы кешеләр менән туплана. Йәһүдтәр бөтә дәүләт вазифаларынан бушатыла һәм бөтә хоҡуҡтарынан мәхрүм ителә. Сәйәси фирҡәләр тыйыла, Чехословакия коммунистар партияһының күп кенә лидерҙары тыуған илде ташлап, СССР-ға сығалар.
Протекторат халҡы эшсе көс сифатында мобилизациялана, улар Германия еңеүе өсөн хеҙмәт итергә тейеш була. Сәнәғәт менән идара итеү өсөн махсус идаралыҡтар ойошторола. Чехтар күмер шахталарында, металлургияла һәм ҡорал етештереүҙә эшкә йәлеп ителәләр; йәштәрҙең бер өлөшө Германияға ебәрелә. Халыҡ ҡулланыуы тауарҙары етештереүе кәметелә һәм башлыса немец ҡораллы көсәтерен тәьмин итеүгә йүнәлтелә. Протекторат халҡын тәьмин итеү ҡәтғи нормаға һалына. Оккупацияның тәүге айҙарында немец идараһы уртасыл хәлдә була. Гестапо ғәмәлдәре башлыса чех сәйәсмәндәренә һәм интеллигенцияға ҡаршы йүнәлтелә. Әммә 1939 йылдың 28 октябрендә Чехословакияның бойондороҡһоҙлоғо йыллығын билдәләгәндә, чехтар оккупацияға ҡаршы сығыш яһайҙар. Октябрь айында яраланған студент Ян Оплеталды ерләүе (1939 йылдың 15 ноябрендә) студент демонстрацияларына килтерә, унан һуң Рейх реакцияһы башлана. Сәйәсмәндәр күпләп ҡулға алына, шулай уҡ 1800 уҡытыусы һәм студент ҡулға алына. 17 ноябрҙә протектораттағы бөтә университеттар һәм колледждар ябыла, туғыҙ студенттар лидеры язалана, йөҙләгән кеше концлагерҙарға ебәрелә.
1941 йылдың көҙөндә Германия протекторатта бер нисә радикаль аҙым яһай. Богемия һәм Моравия рейхпротекторы урынбаҫары итеп империя хәүефһеҙлеге баш идаралығы начальнигы Рейнхард Гейдрих тәғәйенләнә. Премьер-министр Алоис Элиаш ҡулға алына, һуңынан ул атып үлтерелә, Чехия хөкүмәте үҙгәртеп ҡорола, бөтә чех мәҙәни учреждениелары ябыла. Гестапо ҡулға алыуҙарҙы һәм язалауҙарҙы башлай. Йәһүдтәрҙе концлагерҙарға оҙатыу ойошторола, Терезин ҡалаһында гетто барлыҡҡа килә. 1942 йылдың 4 июнендә Гейдрих вафат була («Антропоид» операцияһы ваҡытында яраланғандан һуң). Унан һуң вазифаға килгән генерал-полковник Курт Далюге күпләп ҡулға алыуҙар һәм үлем язаһына тарттырыуҙар үткәрә. Лидице һәм Лежаки биҫтәләре ҡыйратыла. 1943 йылда яҡынса 350000 чехия эшселәре Германияға оҙатыла. Протекторат сиктәрендә бөтә хәрби булмаған сәнәғәт тыйыла.
1945 йылда һуғыш әкренләп аҙағына яҡынлаша, әммә Адольф Гитлер көрәш алып барыуҙан баш тартмай. Халыҡ окоптар ҡаҙыуға һәм тотҡарлыҡтар төҙөүгә йәлеп ителә. Ҡыҙыл Армияһы яҡынлаша һәм хәрби ғәмәлдәр инде протекторат территорияһында бара.
Административ-территориаль бүленеше
Богемия һәм Моравия протектораты ике ергә бүленә: Богемия һәм Моравия. Үҙ сиратында улар — өлкәләргә (Oberlandratsbezirke), ә өлкәләр райондарға бүленә.
Исхаҡов Ришат Сәлмән улы
Исхаҡов Ришат Сәлмән улы (7 апрель 1956 йыл) — хеҙмәт ветераны, ауыл хужалығы эшмәкәре һәм муниципаль хеҙмәткәр, инженер-механик. 2000—2012 йылдарҙа Иглин район хакимиәте башлығы. Рәсәй Федерацияһының (2006) һәм Башҡортостан Республикаһының (1999) атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2001).
Богемия һәм Моравия протектораты
Германия оккупацион властары
Рейхспротекторҙар:
Урта Висим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.