cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башнялар менән йорт
Бинаның төҙөлөшө һәм үҙенсәлектәре
1909 йылда Фелькель йорто ихатаһы биләмәһе Ҙур проспектты Карповка яғына һуҙыу иҫәбенә ҡыҫҡартыла. Ф.Ф.Фелькелдең тол ҡатыны Ф. К. Фелькелдән участка К. И. Розенштейнға күсә, ул был районың яңы планын төҙөүҙә ҡатнаша. Ул килем йортоноң проектын башлай, әммә һуңынан хеҙмәттәшлеккә архитектор А.Е. Белогрудты саҡыра. Һуңғыһы ул ваҡытта урта быуат менән мауыға һәм бинаны инглиз замогы юҫығында стилләштерә. Белогруд ордер схемаһынан баш тарта һәм композицияға неоренессанс һәм неоготика элементтарын ҡыйыу аралаштырып, төрлөлөк индерә. Симметриялы алты ҡырлы башнялар бинаның төп массивынан юғары күтәрелә. Тәҙрә уйымдары һыҙылмалары төрлө. Өсөнсө һәм бишенсе ҡат тәҙрәләре Лев Толстой урамы яғынан аңлы рәүештә башҡа ҡаттарға ҡарата күсерелгән. Башняларҙың мөйөшөн Белогруд рустлай, ә уларҙың бер стенаһына йондоҙнамә билдәләре менән декоратив циферблат урынлаштыра. Лев Толстой урамы яғынан фасадта ике эркер сығып тора.
Үҙенең матурлығы менән бер рәттән был бина ныҡлы төҙөлгән. Йортто йыһазландырыу шул ваҡыттағы юғары стандарттарға тап килә: фатирҙарҙа газ плиталары, иҙәнгә батырып эшләнгән  ванналар,  таҫтамал киптереү өсөн калориферҙар, беркетелеп эшләнгән шкафтар. Бина ихатаһында гараж урынлашҡан. Розенштейн башҡарған план компактлығы менән  айырыла.
Төҙөлөш 1915 йылда тамамлана<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">«Башнялар менән йорт ваҡыты буйынса һуңғыһы һәм Ҙур проспекттың яңы өлөшөндә  беренсе ҡоролма була. Лев Толстой майҙанында ҡеүәтле доминант Петроград яғы символдарының береһе булып тора..<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— ''Б.М. Кириков''
Бинаның билдәле йәшәүселәре
Башнялар менән йортта төрлө ваҡытта  проект авторҙарының береһе Белогруд  (1914 й.), яҙыусы Леонид Андреев (1915 й.), йырсы Александр Давыдов  (1914—1917 йылдарҙа, 4-се ҡат),  Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы Тамара Давыдованың атаһы, рәссам Андрей Ушин, блокада ваҡытында МПВО коменданды йәшәй.
1920 йылдар башында йорттоң беренсе ҡатында майҙан яғынан  Халыҡ финанс комитетының  5-се кассаһы, һуңыраҡ —һаҡлыҡ кассаһы, һуңынан —  Сбербанк бүлексәһе урынлаша,  2013 йылдың 1 февраленән,  реставрация башлап, Андрей Миронов исемендәге Санкт-Петербург  «Рус антрепризаһы» театры урынлаша.Шулай уҡ беренсе ҡатта 248 урынлыҡ кинотеатр була, ул башта  «Элит», һуңынан «Конкурент» тип атала,  1925 йылдан — «Резец», ә  1930 йылдан — «Арс». 1972 йылда уны ябалар, ә бинаны Ленинград телевидениеһына тапшыралар, ул бында 1978 йылға тиклем була. Гипротеатр институты архитекторҙар Б. Г. Устинов һәм Л. Травин һәм  инженер М. Б. Медник проекты буйынса 1978 йылда, кинотеатр бүлмәһен театр өсөн үҙгәртеп ҡорлалар. Биҙәүҙә нәфис  суйын рәшәткәләр, люстралар, Ҡаслы ҡойонтоһо рамдары һәм өҫтәлдәре айырым урынды ала. 1985 йылдың 12 сентябрендә был бинаны үҙенең етенсе миҙгелен асып,  «Эксперимент» миниатюралар театры биләй.Эш итеүгә һәм һүҙенә үҙенең патенты бар. Толстой майҙанындағы «Эксперимент» театры<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"><templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— тип яҙа Михаил Дудин, театрҙы яңы урынға күсеүе менән ҡотлап. «Эксперимент» театры 1995 йылда ябыла, ә 1996 йылдан бында Андрей Миронов исемендәге Санкт-Петербургтың  «Рус антрепризаһы» театры асыла, был ойошмаға  1988 йылда билдәле  антрепренер, режиссер һәм актер, Рәсәйҙең халыҡ артисы Рудольф Фурманов нигеҙ һала. Революцияға тиклем Андрей Мироновтың олатаһы  — Семён Менакер  —  йорттоң бер өлөшөн һатып ала.
Һалым һалыу объекты
Һалым һалыу объекты — тауарҙар (эштәр, хеҙмәттәр) һатыу,  мөлкәт, табыш, килем, сығым, шулай уҡ  ҡиммәт, һан һәм физик тасуирламалы һәм һалым тураһындағы ҡануниәткә ярашлы уға эйә булған һалым түләүселә һалым түләү бурысын хасил иткән башҡа берәй нәмә. Мотлаҡ һалым элементтарының береһе.
Тауарҙар (эштәр, хеҙмәттәр) һатыу, мөлкәт, тауар, эш, хеҙмәт
1. Граждан хоҡуҡтары объектының Рәсәй Федерацияһы Граждан кодексында мөлкәткә индерелгән төрҙәре (мөлкәт хоҡуҡтарынан башҡа) Рәсәй Федерацияһының Һалым кодексында мөлкәт тип аңлана.
2. Һатылған йә һатыуға тәғәйенләнгән теләһә ниндәй мөлкәт  Рәсәй Федерацияһының Һалым кодексы маҡсатына яуап биргән тауар тип таныла. Таможня түләүҙәрен алыу менән бәйле мөнәсәбәттәрҙе көйләү маҡсатында Рәсәй Федерацияһының Таможня кодесы менән билдәләнгән башҡа мөлкәт тә тауарға ҡарай.
3. Һөҙөмтәләре матди баһа алған эшмәкәрлек һалым  һалыу маҡсатына яуап биргән эш  тип таныла.
4. Эшмәкәрлек барышында уҡ һөҙөмтәләре ҡулланылған эшмәкәрлек һалым һалыу маҡсатына яуап биргән хеҙмәт  тип таныла.
5. Рәсәй Федерацияһы Һалым кодексында ойошма йә индивидуаль эшҡыуар тарафынан түләүле нигеҙҙә, РФ Һалым кодексында ҡаралған осраҡтарҙа түләүһеҙ нигеҙҙә лә, һатыу тип түбәндәгеләр таныла:
Тауарҙар, эштәр һәм хеҙмәттәр һатыу тип түбәндәгеләр танылмай:
Килем, дивиденд, проценттар
1. Ҡиммәтен баһалап һәм күләмен асыҡлап булған осраҡта  Рәсәй Федерацияһы Һалым кодексының 23-сө «Физик шәхестәр килеменә һалымдар» бүлегенә һәм 25-се «Ойошмалар табышына һалым»  бүлегенә ярашлы билдәләнгән аҡсалата йә натуралата иҡтисади отош Рәсәй Федерацияһының Һалым кодексы тарафынан килем тип таныла.
Рәсәй Федерацияһындағы сығанаҡтарҙан алынған килемдәр менән Рәсәй Федерацияһынан ситтәге сығанаҡтарҙан алынған килемдәр ҙә ошо уҡ бүлектәргә ярашлы айырып ҡарала.
Әгәр Рәсәй Федерацияһы Һалым кодексының положениелары һалым түләүсе тарафынан алынған килемдәрҙе Рәсәй Федерацияһындағы сығанаҡтарҙан алынған йә Рәсәй Федерацияһынан ситтәге сығанаҡтарҙан алынған тип аныҡ ҡына айыра алмаһа,  килемде теге йәки был сығанаҡтан алыныуға ҡаратыу башҡарма властың һалымдар һәм йыйымдар өлкәһендә контролләү һәм күҙәтеү вәкәләттәрен тормошҡа ашырыусы федераль органы тарафынан башҡарыла. Ошо килемдәрҙең Рәсәй Федерацияһындағы сығанаҡтарҙан алынған өлөшө менән Рәсәй Федерацияһынан ситтә алынған өлөшө лә ошо уҡ тәртиптә билдәләнә.
2. Рәсәй Федерацияһының Һалым кодексында дивиденд тип акционер (ҡатнашыусы) тарафынан ойошманың һалымдарҙан (шул иҫәптән өҫтөнлөклө акциялар буйынса түләнгән проценттарҙан) һуң ҡалған табышты  һәр акционерҙың (ҡатнашыусының)  акциялары (өлөштәре) буйынса  бүлгәндә алынған килем һанала.
Рәсәй Федерацияһынан ситтәге сығанаҡтарҙан алынған һәм сит ил ҡануниәте буйынса дивиденд тип һаналған килемдәр ҙә дивиденд тип таныла.
Түбәндәгеләр дивиденд тип танылмай:
3. Рәсәй Федерацияһының Һалым кодексында алдан иғлан ителгән (билдәләнгән) килем, шулай уҡ теләһә ниндәй төрҙәге бурыс йөкләмәһе буйынса алынған дисконт рәүешендәге теләһә ниндәй килем процент тип таныла. Атап әйткәндә, аҡса вкладтары һәм бурыс йөкләмәләре буйынса алынған килемдәр ҙә процент тип  таныла.
Әжеғол
Әжеғол  (Азигулово) — Свердловск өлкәһенең Әртә ҡала округына ҡараған ауыл. Әжеғол ауыл биләмәһе составына инә.
Географияһы
Тораҡ пункт Өфө йылғаһының һул ярында Әртә ҡала тибындағы ҡасабанан — райондың хакимиәт үҙәгенән төньяҡ-көнбайышҡараҡ 19 километрҙа урынлашҡан. Екатеринбургтан — 145 километр алыҫлыҡта ята.
Тарихы
Әжеғол ауылына 1655 йылда нигеҙ һалынған. 1650-се йылдарҙа бында Аҙнабай исемле ир ғаиләһе менән урынлаша, һәм уның улы Әжеғол исеме ауыл атамаһы булып китә.
Халыҡ һаны
2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 685 кеше йәшәй.
Иҫтәлекле урындары
Ауыл биләмәһендә мөғжизәле тәбиғәт байлығы: шыршы-аҡ шыршы ағаслыҡ участкаһы бар.
Инфраструктураһы
Ауылда 12 урам: Еңеүгә 30 йыл, Еңеүгә 40 йыл, Зинур Әхмәтов, Колхоз, Комсомолсы-Фронтовиктар, Урман, Туғай, Яр буйы, Таулыҡ, Яңы, Совет, Хеҙмәт урамдары. Ауылда 1902 йылда нигеҙ һалынған урта мәктәп бар. Балалар баҡсаһы эшләй. Мәсет тәрбиә эшенә өлөш индерә.
Каталан теле
Катала́н теле йәиһә вале́нсия теле (каталанса: Català (әйтелеше: йәки ) йәиһә Valencià) — роман төркөмөнә ингән тел. Андорра Кенәзлегенең рәсми теле, шулай уҡ Испаниялағы бер нисә автономиялы берлектә (Каталонияла, Балеар утрауҙарында, Валенсияла) испан теле менән бер рәттән, Италиялағы Сардиния утрауында урынлашҡан Альгеро ҡалаһында итальян теле менән бер рәттән рәсми тел булып тора. Шулай уҡ Испаниялағы Арагон һәм Мурси́а автономиялы берлектәрендә һәм Франциялағы Руссильон (Roussillon, шулай уҡ Төньяҡ Каталония) тарихи өлкәһендә (йәғни хәҙерге Pyrénées-Orientales департаментында) киң ҡулланыла.
Классификация
Ҡайһы бер тел белгестәре каталан телен галл-роман төркөмөнөң окситан-роман төркөмсәһенә инә, тип иҫәпләй. «Этнолог» белешмәһе буйынса каталан теле классификацияһы:
Каталан теленең окситан телдәренә яҡынлығы күренеп тора.
Тарихы
Каталан теле IX быуатта Реконкиста ағымы осоронда үҙаллы тел булып формалашҡан, тип иҫәпләнә. Ошо ваҡытта каталан теленең беренсе тарихи ҡомартҡылары барлыҡҡа килә. Тел Пиреней ярымутрауында ябайлаштырылған халыҡ-латин теле нигеҙендә барлыҡҡа килә. Урта быуаттың аҙағында каталан теле әҙәби тел статусын ала һәм бик абруйлы була. XV быуатҡа тиклем шиғриәт өсөн окситан теле ҡулланылһа, каталан теле өсөн фәлсәфә һәм фән өлкәһе асыла.
1469 йылда, Фердинанд II Изабелла I менән никахлашҡас, каталон дворяндары испан теленә күсә башлай. Был каталан телен ҡулланыу даирәһен тарайта һәм беҙҙең көндәргә тиклем диглоссияға (ике теллелек формаһына) килтерә.
Испан мираҫы өсөн һуғышта каталондар Габсбург династияһы яғында һуғыша. Был XVIII быуатта, Бурбон династияһы хакимлыҡ иткән осорҙа, телгә ҡаршы репрессив сәйәсәткә сәбәпсе була.
XIX быуатта каталан теле ҡулланыу даирәләренең күбеһенән тамам ҡыҫырыҡлана. Шулай ҙа уның хәле, башҡа телдәр (мәҫәлән, галисий теле) менән сағыштырғанда, яҡшыраҡ була. Тел халыҡ араһында һаҡланып ҡала. XIX быуатта телде һаҡлау өсөн, Тергеҙеү (Renaixença) исеме аҫтында ҡаршылыҡ күрһәтеү хәрәкәте барлыҡҡа килә. Башта ул әҙәби сиктәрҙән сыҡмай, быуат барышында сәйәси һәм милли һыҙаттар ала. XX быуат башында каталан теленең беренсе еңеүе билдәләнә. 1930 йылда Каталонияла икенсе рәсми тел статусын ала. 1936—1939 йылдарҙағы Граждандар һуғышы испан диктаторы Франко еңеүе менән тамамланғас, каталан телендә һөйләшеү бөтөнләй тыйыла. Уны ҡулланған өсөн енәйәт яуаплылығы ҡарала.
Был хәл Франко диктатураһы 1975 йылда бөткәнгә тиклем һаҡлана. Испанияла демократлаштырыу башланғас, өлкәләр автономия ала, һәм 1979 йылда каталан теле рәсми тел статусы алыуға өлгәшә.
Донъяла
Сығанаҡтар: Каталония: 2001 йылғы Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре, Institut d’Estadística de Catalunya, Generalitat catalana. Валенсия': 2001 йылғы Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре, Institut Valencià d’Estadística, Generalitat Valenciana''. Балеар утрауҙары: 2001 йылғы Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре, Institut Balear d’Estadística, Govern de les Illes Balears. Төньяҡ Каталония: Media Pluriel Иҫәп 1997 йылдың Ҡарасай айында регион префектураһы тарафынан алынған. Андорра: Андорра хакимиәтенең социолингвистик мәғлүмәттәре (1999 йыл). Арагон: Euromosaic социолингвистик мәғлүмәттәре. Альгеро: Euromosaic социолингвистик мәғлүмәттәре. Башҡа илдәр: 1999 йыл иҫәбе, Federació d’Entitats Catalanes.
Диалекттар
[[Файл:Catalan dialects-en.png|thumb|right|250px|Каталан теленең диалекттары картаһы
Көнсығыш диалекттар:
█ Төньяҡ каталан диалекты
█ Үҙәк каталан диалекты
█ Балеар диалекты һәм Альгеро диалекты
Көнбайыш диалекттар:
█ Төньяҡ-көнбайыш каталан диалекты
█ Валенсия диалекты]] 1861 йылғы Мануэль Милла и Фонтанальс (Manuel Milà i Fontanals) теорияһы буйынса, каталан телендә ике төп диалект бар: көнсығыш каталан диалекты һәм көнбайыш каталан диалекты. Каталан теленең диалекттарында лексика һәм грамматика айырмалары бик күп.
Һәр диалект бер нисә субдиалекттан тора. Каталан теленең диалект тармаҡтары түбәндәге диалекттарға буленә:
Стандартлаштырыу
Каталан теленең ике стандарты бар. Беренсеһе, Каталан фәндәре институты (Institut d’Estudis Catalans, IEC) стандарты, уртаҡ стандарт булып тора. Орфография ҡағиҙәләрен кодлаштырыусы — Помпеу Фабра (Pompeu Fabra). Был тел стандартының нигеҙен Үҙәк диалект тәшкил итә. Икенсеһе, Валенсия телдәр академияһы (Acadèmia Valenciana de la Llengua, AVL) стандарты Помпеу Фабраның орфографияһын ҡуллана, әммә был стандарттың нигеҙен көнбайыш каталан теле һәм Валенсияла ҡулланылған каталан теле варианты тәшкил итә.
Ике стандарт араһында иң билдәле айырма — тоник баҫым: francès, anglès (IEC) — francés, anglés (AVL), cafè (IEC) — café (AVL) (кофе), conèixer (IEC) — conéixer (белеү), comprèn (IEC) — comprén (AVL) (ул аңлай). Бының сәбәбе: латин теленең ē һәм ĭ фонемалары әйтелеше ике диалект тармағында айырыла. Мәҫәлән, көнсығыш тармағында боронғо ē фонемаһы [ɛ] тип әйтелә, көнбайыш тармағында [e] тип әйтелә. Әммә-ләкин, AVL стандартында был фонема урынына һәр ваҡыт «è» яҙыла: què (нимә), València, èter (эфир майы), sèsam, sèrie (сериал), època (йәш).
Балеар утрауҙарында IEC стандартының Балеар утрауҙары институтының филология бүлеге тарафынан балеар диалектына яраҡлаштырылған варианты ҡулланыла. Мәҫәлән, IEC стандарды буйынса «cantam» һәм «cantem» тип яҙырға мөмкин була, әммә балеар стандарты буйынса «cantam» дөрөҫөрәк була. Шулай уҡ 1-се заттың хәбәр һөйкәлешендә балеар стандартында ялғау ҡулланылмай: «jo cant», «jo tem», «jo dorm».
Альгеро ҡалаһында IEC стандартының Альгеро диалектына яраҡлаштырылған варианты ҡулланыла. Мәҫәлән, билдәлелек артикле стандарт буйынса — el, ә Альгеро вариантында — lo, эйәлек алмашы формалары Альгеро стандарты буйынса — la mia (минең шәхси), lo sou/la sua (уның шәхси), lo tou/la tua (һинең шәхси) һ.б. Тамамланмаған үткән ваҡытта бөтә ҡылымдың зат, һан, заман формаһында -v- ҡулланыла: cantava, creixiva, llegiva; бик күп боронғо һүҙҙәр ҡулланыла: manco (menys), calqui u (algú «кемдер»), qual/quala (quin/quina «ниндәй») һ.б.
Шафиҡов
Шафиҡов — башҡорт һәм татар фамилияһы.
Аҫыл болан
Аҫы́л бола́н (Cervus elaphus) — ҡуш тояҡлы, тармаҡ мөгөҙлө, көйөшлө эре хайуан.
Тускуль
Тускуль — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Башкаус йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Петерсрода
Петерсрода (Petersroda) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 617 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,22 км2. Диңгеҙ кимәленән 92 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6809 һәм автомобиль коды — ABI.
Гастелло һәйкәле (Өфө)
Николай Францевич Гастелло һәйкәле Өфөлә, ҡаланың Калинин районындағы Сельская Богородская урамында, Гастелло исеме бирелгән скверҙа ҡуйылған.
Тарихы
Совет хәрби осоусы Николай Гастелло 1941 йылдың 26 июнендә, үҙенең бәреп имгәтелгән һәм янған бомбардировщигын дошмандың механизацияланған колоннаһы өҫтөнә йүнәлтеп, батырлыҡ ҡыла. Ошо батырлығы өсөн 1941 йылдың 26 июлендә, үлгәндән һуң, Николай Гастеллоға «Алтын Йондоҙ» миҙалы һәм Ленин ордены тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Николай Гастелло шлемофонда һәм осоу формаһында тулы кәүҙәһе менән кәүҙәләндерелгән. Ул ҡулында парашют карабинын тотоп тора һәм хәрби задание үтәргә әҙер. Летчик фигураһы ҡара граниттан яһалған, бейеклеге 3,3 м. Һәйкәл 2 м бейеклектәге гранит постаментҡа ҡуйылған. Постаментҡа металл хәрефтәр менән «Николай Гастелло» тип яҙылған, ә унан өҫтә — металдан Алтын Йондоҙ һүрәте. Һәйкәл эргәһендәге майҙансыҡҡа һоро гранит плиталар түшәлгән.
Скульпторға һәйкәл төҙөүҙә лётчик, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы Муса Гәрәев ярҙам күрһәткән. Ул, һынландырылған осоусы образының дөрөҫлөгө өсөн, уның авторына үҙенең хәрби осоусы комбинезонын, шлемын һәм наган менән кобураһын бирә.
Татляга-Яга
Татляга-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Надым йылғаһының уң ярына тамағынан 434 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 130 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Торожма
Оло Торожма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Бәләкәй, Төньяҡ Двиналары ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Кендас
Оло Кендас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мрас-Су йылғаһының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ладыженская Ольга Александровна
Ладыженская Ольга Александровна (7 март 1922 йыл — 12 ғинуар 2004 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-математигы, дифференциаль тигеҙләмәләр буйынса белгес, СССР Фәндәр академияһы академигы (1990), Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1991).
Ике йөҙҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән алты монография авторы.
Биографияһы
Ольга Александровна Ладыженская РСФСР-ҙың Кострома губернаһы Кологрив ҡалаһында мәктәптең математика уҡытыусыһы булып эшләгән элекке рус армияһы офицеры ғаиләһендә тыуа. Атаһы яҡлап олатаһы Иван Александрович Ладыженский — рус рәссамы Г. А. Ладыженскийҙың ҡустыһы.
1939 йылда Ленинград университетының (ЛДУ) математика-механика факультетына инергә тырышып ҡарай, ләкин репрессияланған кешенең ҡыҙы булараҡ (атаһы А. И. Ладыженский 1937 йылда атыла, бабаһы, «Ижсталь» заводының баш инженеры Н. И. Ладыженский ҙа репрессиялана һәм лагерҙа һәләк була, һуңынан уларҙың яҙмышы А. И. Солженицындың "ГУЛАГ архипелагы"ында тасуирлана, ә ул үҙе 257 «Архипелаг шаһиты» исемлегендә автор булараҡ телгә алына). Педагогия институтына инә, һуғыш башланыуға ике курсын тамамлай (1941).
1943 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетына инә, уны 1947 йылда отличие менән тамамлай (ғилми етәксеһе — И. Г. Петровский). Ошо уҡ йылда кейәүгә сыға һәм Ленинградҡа күсә, ЛДУ-ла С. Л. Соболев етәкселегендә аспирантура тамамлай. 1949 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1950 йылда ЛДУ-ның физика факультетына эшкә күсә. 1954 йылдан — СССР Фәндәр академияһы В. А. Стеклов исемендәге Математика институтының Ленинград бүлексәһе хеҙмәткәре.
1955 йылдан ғүмеренең ахырына тиклем — ЛДУ-ның физика факультеты юғары математика һәм математик физика кафедраһы профессоры.
1962 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһы Математика институтының Ленинград бүлексәһе математик физика лабораторияһы мөдире. 1981 йылдың 29 декабренән — СССР Фәндәр академияһының Математика бүлексәһе буйынса мөхбир ағзаһы. 1990 йылдың 15 декабренән — СССР Фәндәр академияһы академигы.
1990—1998 йылдарҙа — Санкт-Петербург Математика йәмғиәте президенты. Санкт-Петербург Математика йәмғиәтенең почётлы ағзаһы.
Бонн университетының (Германия) почётлы докторы.
Европа Академияһы ағзаһы. Деи Линчеи милли академияһы (Италия) ағзаһы. Леопольдина Немец тәбиғәт фәндәре академияһының һәм Бостондағы Америка фән һәм сәнғәт академияһының сит ил ағзаһы.
Фәнни эшмәкәрлеге
О. А. Ладыженскаяның хеҙмәттәре сит илдәрҙә лә киң билдәле һәм юғары баһалана. Уның математика буйынса эштәре айырым сығарылмаларҙағы дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы буйынса инглиз телендәге математика әҙәбиәтендә һәм математик физикала йыш телгә алына. 250-нән ашыу хеҙмәт, шул иҫәптән 6 монография һәм «Краевые задачи математической физики» дәреслегенең авторы.
Йөҙөм
Йөҙөм, виноград (Vítis) — үҫемлектәр ырыуы, йөҙөмдәр ғаиләһе, емеше бешеп еткән мәлендә — шәрбәт тәмле еләк.
Ботаник сифаттары
Йөҙөмдөң үренделәре үрмә суҡ (лоза), йәки ябай ғына әйткәндә, йөҙөм суғы тип атала.
Йөҙөм орлоғо тәүге йылы шытып сыҡҡас бик оҙон булып үҫмәй. Япраҡ һабағы төбөндәге бөрөнән киләһе йылына оҙон, яҡшы үҫешкән үренделәр сыға, ә артабан үренденең һәр бөрөһөнән нәҙеге үҫә. Улар көҙгә иң түбәнге бөрөгә тиклем һулый, ҡыҫҡа үренделәр генә тороп ҡала.
Ҡыҫҡа үренденең берҙән-бер шул бөрөһөнән артабанғы вегетация осоронда көслө һабаҡ китә, уныһы ла үҙ сиратында ҡыҫҡа үрендегә әүерелә.Оҙон үренделәрендә сәскәләр барлыҡҡа килеп, емеш бирә, ә ҡыҫҡалары ҡыҫыр ҡала. Баҡсала үҫтергәндә ваҡытында ҡырҡып барыу арҡаһында үҫемлек йыл да сәскә ата һәм емеш бирә.
Сәскәләре ваҡ, тәлгәшле. Уларҙағы ата һәм инә енесле өлөштәренә ҡарап, төрлө типтарға бүләләр:саф инә, саф ата енесле, ике енесле, функцияһы менән ата енесле, функцияһы менән инә енесле. Һуңғы өс тип иң мөһимдәре һанала. Ике енеслелек баҡсала үҫтерелгән күпселек сорттарға хас.
Емештәре — ярайһы тығыҙ тәлгәшкә тупланған түп-түңәрәк йәки оҙонса еләк. Сортына ҡарап төрлө төҫтә була — һары, йәшкелт, ҡарағусҡыл күк, шәмәхә, ҡара һ.б..
Ботаник синыфланышы
Vitis ырыуы 70 төрҙән тора һәм ике ваҡ ырыуға бүленә: Euvitis Planch һәм Muscadinia Planch. Тәүгеһенә 68 төр инә,улар сығышы, үҫкән төбәктәре, шулай уҡ ботаник, морфологик-анатомик үҙенсәлектәре буйынса өс төркөмгә бүленә:
Н. И. Вавилов йөҙөмдөң килеп сығышын һәм сәсеп үҫтерелә башлауын ошолай билдәләгән:
Европа-азия төрөнә бер тип инә: Vitis vinifera L., ул бик күп баҡса сорттары биргән, (урман йөҙөмө ) лә бар.
А. М. Негруль сәсеп үҫтерелгән сорттарҙы үҙенсәлектәренә ҡарап өс экологик-географик төркөмгә бүлә:
Америка төркөмөнә 28 төр инә. Баҡсасылар уларҙың һабаҡтарын үрсенте алыу өсөн файҙалана.Бигерәк тә, һәм  сорты ҡулай. Һуңғыһы төньяҡ америка сорттары араһында ер еләге еҫе аңҡытып тороуы менән данлы.(XVII быуат урталарынан сәсеп үҫтерелә).
Көнсығыш азия төркөмөнә 39 төр инә, улар әлегә әҙ өйрәнелгән. Иң билдәлеһе —. Үҙ сиратында Амур йөҙөмө өс экотипҡа бүленә: төньяҡ экотип (Хабаровск ҡалаһы киңлегендә үҫә), көньяҡ экотип (Владивосток киңлегендә үҫә) һәм ҡытай экотибы (Ҡытайҙың көньяҡ райондарында таралған).
Йөҙөм сорттары
Йөҙөм сорты — баҡса йөҙөмөнөң төрлөлөгөн һүрәтләү өсөн ҡулланылған ябай систематик берәмек. Нәҫел буйынса бирелә торған морфологик, биологик һәм хужалыҡта яраҡлылығы буйынса айырмаларын билдәләү өсөн ҡулланыла. Рәсәй һәм БДБ ерҙәрендә 3000-дән артыҡ йөҙөм сорты осрай.
Сығышы, селекция ысулы һәм биологик үҙенсәлектәре буйынса ошондай сорттарға айыралар: Еләктәренең үҙенсәлектәре һәм уларҙан алынған продукцияның ҡулланышына ҡарап ошондай сорттарға бүленә:
Еләктәренең өлгөрөү тиҙлеге буйынса йөҙөмдө 7 төркөмгә бүләләр: бөрөләр асылғандан алып емеш өлгөргәнсә ваҡыт нигеҙ итеп алына. Был билдәләр буйынса бүленеш ошондай: барыһынан иртә( 105 көнгә тиклем ), бик иртә (105—115 көн), иртә (115—125 көн), уртасаға яҡын (125—130 көн), уртаса (130—135 көн), һуң (135—140 көн) һәм бик һуң (140 көндән ашыу) өлгөрә торған сорттар.
Йөҙөмдәң тәме буйынса бүленеш:
Йөҙөмдө һәр яҡлап — сорты, рәүеше һәм клондары буйынса — таралыуын, төрҙәрен, шулай уҡ урындағы шарттар, кеше йоғонтоһо нигеҙендә үҙгәрештәрен өйрәнә торған фән Ампелография тип атала. Әле донъяла 8000 меңләп сорт бар.
Шараптар өсөн сеймал
Йөҙөм емештәрнең тышына (пруин), миллиондарса микроорганизмдар эйәләй, улар араһында йөҙөм шәкәре менән туҡланған сүпрә үңәҙҙәре лә бар. Шул микроорганизмдар йөҙөм тышына аҡһыл «онлораҡ» төҫ биреп тора ла инде. Йөҙөм иҙелгәндә тышындағы сүпрә үңәҙҙәре уны әсетә башлай. Сүпрә үңәҙҙәренең ашҡаҙан ферменттары йөҙөм шәкәрен тарҡатып көс туплай, шуның һөҙөмтәһендә углекислый газ һәм, кислород булмаған осраҡта, спирт барлыҡҡа килә.
Шараптар ер йөҙөндә иң киң таралған техник сорт йөҙөмдәрҙән ҡойола. Сәнәғәт эшкәртеүенә еңел бирелгән, артыҡ әсе булмаған шәрбәт сорттарға өҫтөнлөк бирелә. Иң шәп шараптар Vitis vinifera — Каберне Совиньон, Рислинг, Шардоне, Шираз, Неббиоло һымаҡ европа сорттарынан килеп сыға. Ҡатнаш техник сорттарҙан ҡойолған шараптар сифаттары буйынса уларға яҡын. Төрлө типтағы шараптар үҙҙәренә ярашлы сорттарҙы ҡулланып сығарыла.
Йөҙөм мифологияла, мәҙәниәттә һәм сәнғәттә
Боронғо грек мифологияһы буйынса, Оресфей тигән эт ағас киҫәге тыуҙыра ла ергә күмеп ҡуя. Шул киҫәктән, имеш, йөҙөм үҫеп сыҡҡан. Шарап илаһы Дионис.
Геральдикала бик күп ҡалаларҙың гербтарында йөҙөм һүрәте төшөрөлгән: Белгород-Днестровский (1944 йылғаса — Аккермана), Изюм (Йөҙөм), Кизляр (Ҡыҙҙар), Телави, Чугуев һәм башҡа ҡалаларҙың гербтарында ошо емеште күрергә була.. Изюм ҡалаһы 17 быуатта «йөҙөмлө» исем алған һәм «исемле герб»ҡа эйә булған.
Йөҙөм Әрмәнстандың символы булып һанала, риүәйәттәргә ярашлы, Нух пәйғәмбәр Арарат тауына кәмәһе менән килеп туҡтағас, йөҙөм үҫентеһе ултыртҡан да шарап эшләгән. Әрмәнстанда үҫкән йөҙөм бик шәрбәтле һәм юғары сифатлы шараптар, коньяктар сығарырға мөмкинлек бирә
Башҡортостанда йөҙөм үҫтереү
Рәсәй ерҙәрендәге йөҙөм үҫтерелгән иң төньяҡ төбәк — Башҡортостан. Кушнаренко районы үҙәгендә уҙған быуаттың тәүге яртыһынан ошо нәзәкәтле емеш үҫтерелә. Ирле-ҡатынлы агроном Стреляевтар булдырған тәүге баҡсаны. 1928 йылда улар йөҙөм баҡсаһына нигеҙ һала. Киҫкен климатлы төбәгебеҙгә яраштырып, Лидия Стреляева бер нисә сорт йөҙөм килтереп сығарған.
Энтузиастар башлаған эш һүнеп ҡалмаған ғына түгел, киңәйтелгән дә. Хәҙер инде бер нисә гектарҙа йөҙөм үҫтерелә, ике гектарҙа — иң ҙур уңыш бирә торғандары тупланған. Улар гектарынан 250 центнерлап уңыш бирә.
Кушнаренко районында урынлашҡан селекция үҙәгендәге хеҙмәткәрҙәр әйтеүенсә, бында һәр ҡыуаҡтан 15 килограмға тиклем емеш алырға була. Үҙәктә виноградтың 50-гә яҡын төрө үҫтерелә, шуларҙың бишәүһе — Башҡортостанда сығарылған һәм дәүләт реестрына индерелгән. Был сорттар хәҙер бар илдә үрсетелә. Йөҙөм шулай уҡ республикабыҙҙағы бик күп шәхси баҡсаларҙа ла үҫтерелә.
Нәбиуллин
Нәбиуллин — татар фамилияһы.
Мағаш
Мағаш (Магаш) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 176 кеше. Почта индексы — 453033, ОКАТО коды — 80203825008.
Халыҡ һаны
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы өҫтөнлөклө милләт вәкилдәре — урыҫтар (95 %).
Самчиха
Самчиха — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Барнева йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Теча йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем, Мейәс йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сидоровка (Ағиҙел ҡушылдығы)
Сидоровка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡайраҡ (ауыл)
Ҡайраҡ (Кайраково) — Башҡортостан Республикаһының Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 585 кеше булған. ОКАТО коды — 80243830001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Максим Горький (Архангел районы)
Максим Горький (Максим Горький) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 904 кеше. Почта индексы — 453032, ОКАТО коды — 80203813001.
Оло Кийзак
Оло Кийзак — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 650 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эсхил
Эсхил (боронғо грексә- Αἰσχύλος, б.э. 525 тиклем — б.э.456 й. тиклем) — боронғо грек драматургы, европа трагедияһының атаһы.
Төп мәғлүмәттәр
Эсхил аристократ ғаиләлә тәрбиәләнә.Уның бер ағаһы Кенигер Марафон һуғышының геройы була; ә икенсе туғандарының береһе Филокл — б.э. тиклем V быуаттың икенсе яртыһының атаҡлы трагик шағиры була. Эсхилдың улы Евфорион да трагедиялар ижад иткән.
Саҙретдинов Абрар Мәсәлим улы
Биографияһы
Абрар Мәсәлим улы Саҙретдинов БАССР-ҙың Шишмә районы Бишкәзә ауылында 1933 йылдың 4 апрелендә тыуған.
Теллер-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рәхмәтулла
Рәхмәтулла — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Этимологияһы
Рәхмәтулла ( рәхмәт + алла) — «алланың рәхмәте» мәғәнәһен аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Рәхмәтулла Ғөбәйт улы Бүләкәнов (1909 йыл, Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙенең (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) Мостай ауылы — 1981 йылдың 7 сентябре, Башҡорт АССР-ы, Өфө ҡалаһы) — музыкант-ҡурайсы. Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле ҡурайсыһы.
Фамилияларҙа
Рәхмәтуллина Зөһрә Йыһанур ҡыҙы (26 август 1961 йыл) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2004—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының мәғариф министры, 2010—2011 йылдарҙа Башҡортостан Хөкүмәте Рәйесе урынбаҫары, 2011 йылдан Рәсәй Федерацияһының 6-сы һәм 7-се саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты, мәҙәниәт буйынса комитет рәйесе урынбаҫары. 2015 йылдан Башҡортостан Халыҡтары ассамблеяһы рәйесе. Философия фәндәре докторы (2001), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). II дәрәжә «Ватан алдында хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2016).
Рәхмәтуллин Айбулат Дәүләтбай улы 12 май 1967 йыл) — ҡурайсы, мәҙәниәт хеҙмәткәре. Нефтекама дәүләт филармонияһының художество етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2014),
Рәхмәтуллин Әсхәт Урал улы(16 май 1978 йыл, Өфө, СССР) — Рәсәй хоккейсыһы, һөжүмсе. «Салауат Юлаев»-тың СДЮШОР тренеры. Рәсәйҙең спорт мастеры. Рәхмәтуллина Зөлфиә Мөхтәр ҡыҙы (16 апрель 1980) — журналист, Башҡортостан юлдаш телевидениеһының бүлек мөдире, Республика Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты.
Рәхмәтуллина Ләйсән Зөфәр ҡыҙы (19 август 1964 йыл) — график-акварелсе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2015) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1997), «Йыл аквареле»|«Акварель года»}} Халыҡ‑ара конкурсы (Мәскәү, 2005) лауреаты, «Арт‑Мост‑Акварель» Халыҡ‑ара конкурсы (Санкт-Петербург, 2013) дипломанты.
Рәхмәтуллин Шамил Рахман улы (1 сентябрь 1930 йыл — 22 апрель 2001 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең театр актёры, драматург. РСФСР-ҙың (1991), Башҡорт АССР-ының (1976) һәм Татарстан Республикаһының (2000) халыҡ артисы.
Рәхмәтуллин Рим Хөрмәт улы (4 июль 1940 йыл) — ғалим-нефтсе, хужалыҡ, дәүләт, партия һәм комсомол органдары эшмәкәре. 1983—1987 йылдарҙа КПСС-тың Өфө ҡала комитетының беренсе секретары. Техник фәндәр кандидаты (1980). Ике «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры, Өфө ҡалаһы Октябрь районының почётлы гражданы. Рәхмәтуллин Әнәс Сәғиҙулла улы (Рахматуллин Анас Сагидуллович) — 2 февраль 1937 йыл — СССР һәм Рәсәй хужалыҡ эшмәкәре, Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе. «Почёт Билдәһе» ордены, «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы кавалеры. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Рәхмәтуллин Дәүләтбай Абдрахман улы (15 сентябрь 1937 йыл) — башҡорт музыканты, ҡурайсы, йырсы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974).
Рәхмәтуллина Фәниә Зәкәриә ҡыҙы (23 март 1958 йыл) — уҡытыусы-логопед, методик ҡулланмалар авторы. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2012), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2000).
Сереккүл ауыл Советы (Илеш районы)
Сереккүл ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Илеш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Түбәнге Сереккүл] ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Туту-Оюк
Туту-Оюк — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының уң ярына тамағынан 201 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йөҙөм (мәғәнәләр)
Йөҙөм.
Дмитриевка (Аҡкүл ауыл советы, Ғафури районы)
Дмитриевка (Дмитриевка) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 127 кеше. Почта индексы — 453070, ОКАТО коды — 80221807007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Солодянка (Барнева ҡушылдығы)
Солодянка  — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Барнева йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Теча йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем, Мейәс йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Токмасс
Географияһы
Ҡасаба Силәбе өлкәһенең көнбайыш өлөшөндә, урман-дала зонаһында, Токмасс (Ҡомлоҡ йылғаһының ҡушылдығы) йылғаһының һул ярында (исеме йылға исеменән алынған), райондың административ үҙәге Уй ауылынан көнсығыш-төньяҡ-көнсығышта 16 километр тирәһе (тураға) йыраҡлыҡта урынлашҡан. Абсолют бейеклеге диңгеҙ кимәленән 369 метр.
Ҡасабаны күрше тораҡ пункттар менән шоссе юл бәйләй. Район үҙәгенә (Уй ауылы) тиклем алыҫлығы 17 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә (Бедово ауылы) тиклем — 7 км.
Токмасс ҡасабаһы, бөтә Силәбе өлкәһе кеүек үк, МСК+2 сәғәт зонаһында урынлашҡан. Ҡулланыу ваҡытының UTC менән айырмаһы +5:00 сәғәт тәшкил итә.
Тарихы
Ҡасаба XVIII быуатта казактарҙың ҙур ауылдан айырылып, күсеп ултырған яңы ауылы булараҡ барлыҡҡа килә. 1795 йылда Ырымбур казак ғәскәренең 2-се кантонының 4-се станицаһы Уй нығытмаһында иҫәптә тора. Ир-ат халҡы Таналыҡ нығытмаһында хеҙмәт итә. 1826 йылда ҡасабала 33 хужалыҡ иҫәпләнә. 1850-се йылдарҙан һуң Совет власы урынлашҡанға тиклем ул Ырымбур казак ғәскәренең 2-се хәрби бүлегенең Уй станица юрты (Ырымбур губернаһының Троицк өйәҙе) составында була.
1873 йылда ҡасабала 65 хужалыҡ, 1889 йылда 71 хужалыҡ (мәктәп, 1 һыу һәм 3 ел тирмәне була), 1900 йылда 76 хужалыҡ (мәктәп, 2 һыу һәм 5 ел тирмәне) иҫәпләнә. 1892 йылда Токмасс станица дачаһын ыҙанлағанда 6398 дисәтинә ер, шул иҫәптән 4339 дисәтинә һөрөнтө ер, 235 дисәтинә туғай, 824 дисәтинә урман, 981 дисәтинә көтөүлек бүленә. 1926 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында ҡасаба Уй районының Белово ауыл Советында иҫәптә тора.
1929 йылда Ворошилов исемендәге колхоз ойошторола. Халыҡ иген, йәшелсә, техник культуралар үҫтерә; малсылыҡ, ҡошсолоҡ менән шөғөлләнә, бал ҡорто үрсетә. Черепица етештереү яйға һалына. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң хужалыҡ Сталин исемендәге колхоз составына инә (үҙәк усадьбаһы Белово ауылында була; һуңғараҡ КПСС-тың 22-се съезы исемендәге колхоз тип үҙгәртелә). Хәҙерге ваҡытта ҡасаба биләмәһендә «Белово» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең бригадаһы урынлашҡан.
Халҡы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010 мәғлүмәттәре буйынса, ир-егеттәр халыҡтың 46,9%-ын, ҡатын — ҡыҙҙар 53,1 %-ын тәшкил итә.
2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, халыҡтың милли структураһында урыҫтар 86 % тәшкил итә.
Халҡы 164 кеше (1795 йылда — 43, 1873 йылда — 370, 1889 йылда — 500, 1900 йылда — 515, 1926 йылда — 747, 1956 йылда — 321, 1970 йылда — 308, 1983 йылда — 236, 1995 йылда — 187 кеше).
Урамдары
Ҡасабаның урам селтәре биш урамдан тора.
Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары
Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауыл Советы биләмәһендәге Ғәлиәкбәр ауылында урынлашҡан Ғәлиәкбәр мәктәбендә уҡытҡан уҡытыусылар һәм, мәктәпте тамамлап, мәғариф өлкәһендә башҡа мәктәптәрҙә эшләүсе уҡыусылары исемлеге
Оло Урзуга
Оло Урзуга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел теңіздің Двинская кірмесінің һул ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 120 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нефтекама дәүләт филармонияһы
Нефтекама филармонияһы — 1998 йылдың 8 ғинуарында Башҡорт дәүләт филармонияһының филиалы булараҡ асыла. 2005 йылдан — үҙаллы Нефтекама дәүләт филармонияһы.
Нефтекама — йәш һәм күп милләтле ҡала, унда башҡорт, урыҫ, татар һәм мари милләте вәкилдәре күпселекте тәшкил итә. Шуға ла эш ошо телдәрҙә ижад иткән төркөмдәр ойоштороуҙан башлана.
Филармонияның тәүге ижади коллективтары
Артабан «Ҡәрҙәштәр» башҡорт төркөмө (етәксеһе Р. М. Алтыншин), «У Сем» (етәксеһе Р. И. Исенбаева) мари концерт бригадалары өҫтәлә.
Нефтекама дәүләт филармонияһы коллективтары Рәсәй, Италия, Эстония буйлап гастролдәрҙә була.
Художество етәкселәре: Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы Ю. Х. Салауатов (1998 йылдан), Ә. Ә. Фәсхетдинов (2000 йылдан), А. Д. Рәхмәтуллин (2003 йылдан).
Аристофан
Аристофан (бор.грек тел. Ἀριστοφάνης ) (б.э.тиклем 444—387 һәм 380 йылдар араһында, Афина) — «комедия атаһы» тип аталған боронғо грек комедиографы.
Үҙенең беренсе комедияһын Аристофан 427 йылда уҡ, тик башҡа исем аҫтында ҡуйҙыра. Бер йыл үткәс (426) ул үҙенең «Вавилонлылар» әҫәрендә тире эшкәртеү оҫтаһы тип ғәйрәтле демагог Клеондан көлә, ә Клеон иһә уға бар халыҡ алдында ғәйеп ташлай: йәнәһе ул союз республикалар вәкилдәре алдында Афина сәйәсәтенә «тел тейҙереп» көлкө хәлдә ҡалдырған. Һуңғараҡ Клеон уға ҡаршы Афинала ғәҙәти булған ғәйепләү — законһыҙ рәүештә афина гражданины исемен алыу ғәйебен таға. Һөйләүҙәренсә, Аристофан судта үҙен Гомер шиғырҙары менән яҡлаған.
Генуя
Генуя (ит. GenovaGenova [ˈdʒɛːnova], лигаһы. ZenaZena [ˈzeːna], Genua, IanuaGenua, Ianua) — Италияла төньяҡтағы ҡала. Бер үк аталған Генуя провинцияһының һәм Лигурия төбәгенең  административ үҙәге.
Халҡы — яҡынса  580 мең кеше (2017 йылға), ҙурлығы буйынса илдең алтынсы ҡалаһы. 1,5 миллиондан артыҡ халҡы менән Ҙур Генуя агломерацияһын булдыра. Италияның төньяҡ-көнбайышында, Лигурия диңгеҙенең Генуя ҡултығында урынлашҡан. 30 км оҙонлоҡта тар һыҙат менән һуҙылған һәм  ике яҡтан диңгеҙ һәм Аленнин тауҙары менән сикләнгән. Лигурия ривьераһының үҙәге.
Италияның иң ҙур диңгеҙ порты. Ҡалала шулай уҡ  Христофор Колумб исемендәге халыҡ-ара аэропорт һәм метрополитен урынлашҡан. Тарихи үҙәк  боронғо портҡа йәнәшә тора. Юғары ҡатлам Палацци-деи-Ролли һарайҙары ЮНЕСКО тарафынан ҡурсалана.
Боронғо заманда  — б.э. тиклем III быуатта римляндар тарафынан баҫып алынған лигурҙар халҡы XI  быуаттан алып Урта диңгеҙ ярында әүҙем сауҙа алып барғандар; тәре яуҙарында ҡатнашыуы арҡаһында күп һанлы диңгеҙ аръяғы колониялары менән ҡеүәтле Генуя республикаһына әүерелә. XIV—XVI быуаттарҙа Венеция менән һуғышта еңелгәндән һуң һәм сауҙа юлдарының Атлантик океанға  күсеүе менән тарҡала, 1797  йылда бойондороҡһоҙлоғон  юғалта.
Иртә осоро
Антик дәүерҙә хәҙерге ҡала биләмәһендә бәләкәй генә грек колонияһы  урынлашҡан — бында грек ҡалдыҡтары ҡәберлеге табылған. Карфаген һуғыштары ваҡытында Лигурия Рим яғында һуғыша. Беҙҙең эраға тиклем 209 йылда лигурҙарҙың балыҡсылар ауылы  Карфаген ғәскәрҙәре тарафынан емерелә.
Рим империяһы тарҡалғандан һуң ер башта остготтар,  VI быуатта византиялылар, һуңынан лангобардтар тарафынан баҫып алына. VIII быуатта был территория франктар тарафынан баҫып алына.
Генуяның Урта диңгеҙҙә иң ҙур портҡа әйләнеүе X  быуатта, бигерәк тә 934 йылда Фатимидтарҙың һөжүменән һуң башлана, бынан һуң ҡала халҡы епископ һәм урындағы феодал хакимдың етәкселеге аҫтында яңы ҡала нығытмалары төҙөй һәм башҡа христиан үҙәктәр менән бәйләнеште нығыта башлай. Шунан алып генуя караптары даими рәүештә Испания һәм Фәләстин порттарына инә башлай.
Генуя республикаһы
XII быуат башына  Генуя бойондороҡһоҙ  ҡала-дәүләт була. Формаль рәүештә Изге Рим империяһы һәм епископ хакимлығын танып, Генуя ғәмәлдә һайлап ҡуйылған консулдар советы тарафынан идара ителә. Генуя талассократияһының үҙенсәлеге булып абруйлы Фиески, Спинола, Дориа, Гримальди ғаиләләре төрлө гильдияларҙың  сауҙа мәнфәғәттәрен сағылдырып, шул рәүешле бер береһенә тиң булыуында торған. Ҡала менән сауҙа компанияһы кеүек идара иткәндәр, әммә даими сәйәси низағтар  оҙаҡ ваҡыт бер нисек тә уның үҫешенә  ҡамасауламаған.
Тәре яуҙары ваҡытында Генуя үҙенең байлығы һәм абруйы буйынса Европаның күп короллектәренән өҫтөнлөк итә. Пиза, Венеция, Гаэта һәм Амальфи менән бер рәттән 100 000 халҡы менән был диңгеҙ республикаһында  үҙенең үҫешкән сауҙаһы, суднолар төҙөү сәнәғәте һәм хатта банк системаһы була.
Генуяның  иҡтисади именлеге колонияларҙың тармаҡлы селтәренән бәйле. Ҡайһы саҡ был айырым биналар (сауҙа факториялары), урыны менән  — ҡала биҫтәләре (мәҫ.,Константинополь эргәһендә  Галата), ә ҡайһы берҙә генуялылар утрауҙарҙы һәм яр буйҙарын биләп ала  (мәҫ. Корсиканы һәм Сардинияның төньяҡ өлөшөн). Генуялыларҙың көнсығыш диңгеҙҙәренә үтеп инеүе  дипломатик килешеүҙәр ярҙамында ла, шулай уҡ туранан-тура хәрби баҫыу инеү юлы менән дә башҡарыла. Византия императоры (1261) һәм монголдар менән  союзы һөҙөмтәһендә  генуялыларға Феодосияла, Тамандә, Танала һәм Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйҙарының мөһим пункттарында төпләнеү мөмкин була. Мелория янындағы пиза флоты (1284 йыл)  һәм Курцола янындағы венеция флоты (1298) өҫтөнән еңеүе бөтә Урта диңгеҙ буйында ҡыҫҡа генуя хакимлығының  башланыуын билдәләй.
Көрсөк осоронда
Сәйәси һәм иҡтисади көрсөк билдәләре Генуяла XIV быуат урталарында сағыла башлай. Эске низағтарға нөктә ҡуйырға маташыу 1339 йылда венеция рәүешле һайлап ҡуйылған дождар институтын индереүгә килтерә. 1394—1409 йылдарҙа Генуя  француздарҙың, 1421—1435 йылда — миланлыларҙың сәйәси бойондороҡлоғона бәйле була. XV быуат уртаһына республика тулыһынса бөйөк держава статусын юғалта: Корсика баш күтәрә,  Сардинияны арагонлылар баҫып ала, Левантела колониялар төрөктәрҙең һәм мәмлүктәрҙең һөжүменә дусар була. . Испандар, француздар һәм миланлылар әленән әле республика метрополияһы  — Лигурияға баҫып инә.
1528 йылда адмирал Андреа Дориа ҡала халҡын яңы идара итеү тәртибен ҡабул итеүгә ышандыра, уның буйынса дождар ике йылға һайлана, әммә хәл иткес һүҙ олигархия сауҙагәрҙәрендә һаҡланып ҡала. 1470 йылда Генуя университетына нигеҙ һалына,  ә егерме йылдан һуң  Генуяла тыуған иң билдәле Христофор Колумб Американы аса. (Генуяла тыуғанлығы тураһында  ышандырырлыҡ дәлилдәр юҡ, туристарға бөйөк диңгеҙсе тыуған имеш өйҙө хатта күрһәтәләр). Дориа Испания менән союзға иҫәп тота, был испандар колониялаштырған  Американан файҙа алырға мөмкинлек бирә, сөнки  генуялылар унда табылған алтынды сауҙа әйләнешенә ебәрергә өмөт итә. Был стратегияға ярашлы  XVI быуат аҙағында һәм XVII быуат башында Генуя Италияла иң уңышлы ерҙәр була һәм ҙур төҙөлөштәр алып бара.
XVIII быуатҡа америка алтынан бойондороҡло Генуяның иҡтисады, Испания кеүек үк, тулыһынса тарҡала, ә  1768 йылда  республика француздарға үҙенең һуңғы «диңгеҙ аръяғы биләмәһе» — Корсиканы бирә.