cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Йосопова Нәфисә Ислам ҡыҙы
Биографияһы
С 1975 года работает в Уфимском государственном авиационном техническом университете.
С 1989 года — декан факультета информатики и робототехники, одновременно с 1998 года- заведующая кафедрой вычислительной математики и кибернетики.
Доктор технических наук (1998), профессор (1998).
Фәнни эшмәкәрлеге
Научные исследования Н. И. Юсуповой посвящены теории искусственного интеллекта.
Автор более 400 научных работ и 44 изобретений.
Исхаҡова Әйшә Яҡуп ҡыҙы
Исхаҡова Әйшә Яҡуп ҡыҙы — Ҡырым татарҙары педагогы, этнограф, Ҡырым халыҡтары мәҙәниәтен өйрәнеүсе, Ҡырымдың төрки-мосолман ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте эшмәкәре.
Биографияһы
Әйшә Яҡуп ҡыҙы Исхаҡова 1888 йылдың 3 (15) апрелендә Санкт-Петербургта тыуа.
Ул Ҡырым татарҙары араһында билдәле уҡытыусы һәм профессиональ мәктәптәр ойоштороусы була. 1917 йылда Симферополдә Зыярат урамында (хәҙер Крылов) ҡыҙҙар өсөн шәхси Ҡырым татарҙары прогимназияһын аса, уның директоры була, шулай уҡ беренсе Ҡырым татарҙары балалар баҡсаһы аса. Ярымутрауҙа 1917—1918 йылдарҙағы революцион ваҡиғаларҙа ҡатнаша, Мосолман партияһы, Ваҡытлы Мосолман Башҡарма комитеты ағзаһы һәм Беренсе Ҡоролтай делегаты була. Милли фирҡә партияһының эшмәкәрлегендә ҡатнаша. 1917 йылдың йәйендә Ҡырымдың Үҙәк мосолман ҡатын-ҡыҙҙар комитеты рәйесе була. Шул уҡ йылдың сентябрендә федералистарҙың Киев конгресында (Рәсәй халыҡтары съезы) «Рәсәй милли аҙсылыҡтарының ҡатмарлы һәм хоҡуҡһыҙ хәле тураһында» доклад менән сығыш яһай, Ҡырым татарҙары Уҡытыусылары союзына делегат итеп ебәрелә.
Троицк-Сафроновка
Троицк-Сафроновка — Башҡортостан Республикаһы Архангел районы Инйәр ауыл Советындағы 2005 йылда бөтөрөлгән ауыл.
Халҡы
Ауылға нигеҙ һалынған осорҙа унда 294 кеше йәшәй, 44 йорт була. Ә 1920 йылда 76 ихатала 451 кеше йәшәгән.
Тарихы
1972 йылдың 1 июлендә ауыл Лагутовка ауыл Советы составында була. Йәшәүселәрҙе күбеһе — белорустар.
1981 йылдың 1 сентябрендә ауыл Инйәр ауыл Советына инә, унда күбеһенсә белорустар йәшәй.
2005 йылдың 20 июлендәге 211-з һанлы «Тораҡ пункттарын булдырыу, берләштереү, бөтөрөү һәм статусын үҙгәртеүгә бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законда түбәндәге юлдар бар:
4-се статья. Түбәндәге тораҡ пункттарын бөтөрөргә:
2) Архангел районында
е) Инйәр ауыл Советының Троицк-Сафроновка ҡасабаһын
Географияһы
Ауыл Кочкан йылғаһы һәм быуа янында урманлы урында урынлашҡан була.
Географик урыны
1981 йылдың 1 сентябрендә алыҫлыҡ :
Әҙәбиәт
Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 июля 1972 года : [справочник] / Президиум Верхов. Совета Башк. АССР ; [сост. Н. Н. Кириллова, П. Ф. Максимов, М. Х. Мусин; отв. ред. Б. А. Абдрахманов]. — Изд. 6-е. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1973. — 386, [2] с. : табл. преим., карты. — Алф. указ.: с. 327—387. С.29
Ҡоро Алага
Сухая Алага — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Алага йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡошсо
Ҡошсо — Әй буйы башҡорттары төркөмөнә ҡараған башҡорт ырыуы. Тамғалары һүрәттә күрһәтелгән, ағастары — ҡайын, муйыл, ҡоштары — аҡҡош, орандары — Салауат.
Аралар
аҡ-ай • буранғол • ғөҙәир • ҡаҙыр • ҡалмаҡ • ҡулсыҡай • күҫәкбирҙе • мөслим • мәтәй • сирмеш • солтан • сәкетә • төлкө • туғыҙ • үмәртәй • һабанаҡ • һарт.
Этнонимы
Ҡошсо — ғалимдар «Һунар ҡоштары буйынса белгес», «Ҡош менән һунар итеүсе», «Ҡошҡа һунар итеүсе», «Ҡош тотоусы (аулаусы)», «Ҡош ҡараусы» тип аңлаталар. Ҡошсо ырыуы башҡорттары үҙҙәрен «Ҡошҡа һунар итеүсе», «Ҡош тотоусы (аулаусы)» тип иҫәпләйҙәр.
Ҡошсо атамалы ырыу-ҡәбиләр ҡаҙаҡтар, ҡырғыҙҙар, үзбәктәр, төркмәндәр, әзербайжандар, төрөктәр араһында ла бар.
Тарихы
Ҡошсолар Урта Азиялағы боронғо төрки ҡәбиләһенән сыҡҡан тип иҫәпләнә. Беҙҙең эраның 1-се мең йыллығында төркиҙәр менән көнбайышҡа яуҙарҙа ҡатнашҡандар. XII быуатта монголдарҙың дурбан (дыуан) ҡәбиләһе тарафынан буйһондоролған. XIII — XIV быуаттарҙа бөткөһөҙ яуҙарҙа ҡатнашыу һәм күсеп йөрөү арҡаһында төрлө халыҡтар араһына инеп китеп таралалар. Шул иҫәптән башҡорттар араһына ла. Тәү башлап Волга (Иҙел) ҡушылдыҡтары Һамар һәм Мәләкәҫ йылғалары буйында урынлашҡандар. Һуңғараҡ Ыҡ тамағына, артабан Башҡортостандың төньяғына һәм Әй йылғаһы буйҙарына килеп төпләнгәндәр.
Ауылдарҙа халыҡ һаны
Ревиз яҙмалары һәм халыҡ иҫәбен алыу мәғләүмәттәре буйынса
Эдинбург соборы
Изге Эгидий соборы (ингл.   St. Giles' Cathedral, Сент-Джайлс) — Эдинбургтағы собор; Шотландия пресвитериан сиркәүенә ҡарай. Король миленең үҙәгендә урынлашҡан һәм маршруттың биҙәүесе булып тора. 900 йыл дауамында был собор Эдинбург ҡалаһының дини тормошоноң үҙәге була һәм хәҙерге көнгә тиклем пресвитерианлыҡ үҙәге булып иҫәпләнә.
Статусы
Сент-Джайлс соборы епископ кафедраһы урынлашҡан урын булып тормай, ә формаль рәүештә генә шулай тип аталған, сөнки xvii быуатта — бары тик 1635—1638 һәм 1661—1689 йылдарҙа ике тапҡыр был функцияны үтәп торған. Сент-Джайлста епископ англия властары тарафынан тәғәйенләнгән һәм төрлө сыуалыштар һәм һуғыштар килтереп сығарған. Урта быуаттарҙан алып Реформацияға тиклем был собор Эдинбургтың төп соборы булып тора һәм Сент-Эндрюс епископлығына ҡарай, епископ кафедра һы Сент-Эндрюс, Файф ҡалаһының Изге Андрей соборында урынлашҡан була. Реформациянан һуң оҙаҡ ваҡыт шотланд пресвитериан сиркәүе тарихында сиркәүҙәренең үҙ епископтары, епархиялары һәм кафедралары булмай, шуға Изге Джайлс ҡорамын хәҙерге заманда ла «Төп сиркәү» (ингл.   kirk high ) тип йөрөтәләр.
Тарих
Собор Изге Эгидий (Джайлс, Жиль) хөрмәтенә изгеләштерелә, ул зәғиф кешеләрҙең һәм шулай уҡ Эдинбург ҡалаһының ҡурсалаусыһы итеп һаналған. Джайлс Урта быуаттарҙа бик популыр булған.
Ҡорамдың иң иҫке бинаһының бер өлөшө — дүрт ауыр колонналы үҙәк — 1124 йылда төҙөлгән (бының дәлилдәре юҡ). 1385 йылда собор янғындан ныҡ зыян күрә, шуға уны тулыһынса тиерлек яңынан үҙгәртеп ҡоралар. Хәҙерге ваҡытта нәҡ шул соборҙың күп өлөшө һаҡланып ҡалған. 1466 йылда соборға коллегиаль статусы бирелә. Статусын күтәргәндән һуң, 1490 йылдар итрәһендә ҡорамға манара төкәтеп төҙөйҙәр. Ноксов Реформацияһынан һуң 1560 йылда йәмиғ ҡомартҡыһы, изге йөҙөклө Джайлстың уң ҡулы һәм башҡа ювелир биҙәүестәр Эдинбург ювелирҙары Майкл Гилбертҡа һәм Джон Хартҡа һатыла. Соборҙың эске өлөшө реформат пресвитериан ғибәҙәт ҡылыу йолаһына ярашлы күп һанлы залдарға бүлгеләнә
Инзиюл
Инзиюл — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Базыр йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Эдинбург соборы
Тарих
XVII быуаттың аҙағында ҡорам өсөн ҡыңғырауҙар эшләнә. 1707 йылда Шотландия һәм Англия парламенттары араһында Уния тураһында актҡа ҡул ҡуйыла һәм яңы дәүләт — Бөйөк британия барлыҡҡа килә. Шотландия актҡа ҡул ҡуйғандың икенсе көнөнә ҡыңғырауҙарҙа саң уйнатыусы шотланд йырының «Почему мне должно быть так грустно в мой день свадьбы?» (ингл.   Wedding sad should be so Why I on my day? ) көйөн ҡыңғырауҙарҙа башҡара.
Инзиюл
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эдинбург соборы
Тарих
Реформациянан һуң 300 йыл дауамында собор дин өсөн генә файҙаланылмай, бында төрлө ваҡыттарҙа төрлө ойошмалар тора: полиция бүлеге, янғын һүндереү станциялары, мәктәп, күмер һатыу магазины. Шулай уҡ соборҙа гильотина (шотланд ҡыҙы) тора, соборҙың бер ҡанатында фәхишәләр өсөн төрмә эшләй.
1800 йылда соборҙың тышҡы ҡиәфәте ныҡ йәмһеҙләнгән була һәм Эдинбург ҡалаһының күренешен боҙоп тора. 1829 йылда реставрация үткәреү өсөн архитектор Уильям Берн тәғәйенләнә. Соборҙың күренешен матурлау маҡсатында уның бер нисә бәләкәй сиркәүен һүтәләр, тәҙрә уйымдарына матур витраждар ҡуялар, тышҡы яҡтан соборҙы яңы шымартылған таш менән көпләйҙәр.
1872—1883 йылдарҙа сэр Уильям Чемберс, Эдинбургтың лорд-провосты, соборҙы Вестминстер аббатлығының аналогы итеп реставрациялау өсөн аҡса бирә. Уильям Хэй, ремонт эштәре өсөн яуаплы була, ул боронғо архитектураға пиететһыҙ (вайымһыҙ) ҡарай, шунлыҡтан, мәҫәлән, соборҙың иҫке галереялары һәм Реформация осоронда күтәртелгән бүлкәттәре һүтелә.
Соборҙағы Шайтан таяғы (Чертополох) ордены сиркәүе
1911 йылда соборҙа Шайтан таяғы (Чертополох) ордены сиркәүе барлыҡҡа килә (был орден 1687 йылға тиклем булмаған). Һәр йылдағыса, июндә һәм июлдә, Эдинбургҡа монарх Холируд һарайында йәшәргә килә. Визит барышында Чертополох ордены менән бәйле төрлө тантаналар үткәрелә, сиркәүҙә яңы рыцарҙар ордены һәм яңы ханымдарға бағышлау үткәрелә. Һәр бер рыцарҙың сиркәүҙә бәләкәй генә үҙ бүлмәһе бар, унда уның ҡылысы, геральдик шлемы һәм гербы тора. Рыцарь вафат булғандан һуң уның гербы бүлмәнән сығарып ташланмай, ә артҡы стенаһының аҫтынараҡ күсерелеп ҡуйыла. Шулай итеп король ордены ағзаларының гербы менән 1911 йылдан алып сиркәүҙең бөтә бүлмәләре биҙәлгән.
Ҡомартҡылар
Эдинбург Король милендә торғанлыҡтан бында туристар бик күп килгән урын булып тора. Бындағы урта быуат архитектура ҡомартҡыһынан тыш собор бинаһындағы ҡомартҡылар үҙенә күп һанлы туристарҙы йәлеп итеп тора. Шулай уҡ соборҙа Шотландияның күп кенә билдәле һәм почетлы граждандары ерләнгән. Мәҫәлән, граждандар һуғышында Карл I яғында ҡатнашҡан Джеймс Грэм, уның дошманы, инглиз парламенты һуғышында ҡатнашҡан Арчибальд Кэмпбелл, шулай уҡ яҙыусы Роберт Льюис Стивенсон һәм просвитерианлыҡҡа нигеҙ һалыусы Джон Нокс (уның кенотаф кеүек итеп эшләнгән ҡәбер ташы ла бар) ерләнгән
Витраждар
1870-се йылдарҙа соборҙың тәҙрә уйымдарына Библия сюжеттары төшөрөлгән витраждар ҡуйыла. Был просвитериан динендәге йолаларға ярашлы булмай, шунлыҡтан ҡайһы бер тәҙрәләр баштағыса тороп ҡалған. ХХ быуат урталарында ғына витраждар тулыһынса ҡуйыла, иң һуңғы ҡуйылған витражда Изге Андрей —Шотландияның ҡурсалаусыһы төшөрөлгән. Изге Андрей зәңгәр төҫлө кейемдә һүрәтләнгән, уның ҡиәфәтендә Эдинбург табибы Джеймс Джеймсонды төҫмөрләргә мөмкин, сөнки витражды докторҙың бай пациенты рәхмәт йөҙөнән төҙөткән.
Сығанаҡтар
<references group="" responsive="">
Халуй
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Верхоянск
Верхоянск (Верхоянск, Верхоянскай) — Россия Федерацияһының Саха Республикаһында урынлашҡан ҡала.
Халыҡ һаны — 1150 кеше
Тарихы
Верхоянск бастругы 1638 йылда казактар тарафынан хәҙерге ҡаланан 90 км көньяҡ-көнбайыштараҡ урында нигеҙләнгән. 1775 йылда, һалым йыйымын еңелләштереү өсөн, хәҙерге ҡала урынына күсерелгән.
Ҡала статусын 1817 йылдан башлап йөрөтә.
1860-йылдарҙан Октябрь революцияһына тиклем — сәйәси һөргөн урыны.
Халҡы
Милләттәр (2010): сахалар (83,8%), урыҫтар (6,7%), эвендар (6,6%), эвенктар (1,5%), украиндар (1,5%)
Иҡтисады
Төп тармағы — ауыл хужалығы (малсылыҡ, йылҡысылыҡ, болансылыҡ), ҡиммәтле тире-күн кәсебе.
Тәкәй (Салауат районы)
Тәкәй (Тикей, Тикеево, Текоево) — Себер даруғаһы Шайтан-Көҙәй улусында (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) нигеҙләнгән ауыл. Башҡорт халҡының милли геройы Салауат Юлаевтың тыуған ауылы. 1775 йылда яндырыла
Тарихы
Шайтан-Көҙәй улусының Аҙналы ауылынан бүленеп сыҡҡан башҡорттар Һары Ҡондоҙ менән Көҫкәнде йылғалары тоташҡан урында нигеҙләгән ауыл. И. Красильниковтың 1880 йылда Ырымбурҙа сыҡҡан, 1755 йылға ҡарата төҙөлгән «Ландкартаһы» буйынса Ырымбур губернаһы һәм уға ҡараған урындар П. И. Рычковтың «Топография» баҫмаһында донъя күргән мәғлүмәттәр буйынса «» баҫмаһында теркәлә.
1775 йылда батша карателдәре тарфынан яндырыла.
1991 йылдың 15 июнендә Әлкә ауылынан тыуған яҡты өйрәнеүсе Тархан Заһиҙуллин яндырылған ауыл урынына ағастан стела эшләп ҡуя. 1997 йылда ул мәрмәр стелаға алмаштырыла. Уға «Тәкәй ауылы урыны» һәм «Салауат Юлаев — халҡыбыҙҙың милли геройы» тип яҙылған.
Тәкәй ауылы урынында Таштирмә эшләнгән. 2018 йылда Башҡорт йәштәренең Бөтә Рәсәй ҡоролтайы, Башҡортостан мосолмандары Диниә назаратының йәштәр бүлеге, «Салауат вариҫтары» ойошмаһы, Салауат районының Әлкә ауыл Советы инициативаһы менән Таштирмә эсенә Салауат Юлаевҡа арнап стела урынлаштырыла.
«Янғантау» геопаркы биләмәһендә яңы объекттар төҙөү планына Тәкәй ауылы урынында «Салауат ере» тарихи-туристик комплексы ойоштороу планлаштырыла. Бында музей, тирмә глэмпингы, палаткалы лагерь, уҡтан атыу урыны һәм ат һарайы булыуы күҙаллана.
Смирнова Екатерина Алексеевна
Екатерина Алексеевна Смирнова (4 август 1996 йыл) — Рәсәй спортсыһы, 2019 йылда эстафетала Универсиада чемпионы, 2019 йылғы ҡышҡы универсиадала шәхси саңғы уҙышында көмөш призёр, илдең йыйылма командаһы ағзаһы.
Ғүмәров Хәйҙәр Сәғит улы
Ғүмәров Хәйҙәр Сәғит улы (10 февраль 1936 йыл), инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы, ғалим. Техник фәндәр докторы (1989), профессор (1990). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған һәм техника эшмәкәре. Октябрь Революцияһы (1984) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976) ордендары кавалеры.
Смирнова Екатерина Алексеевна
Биографияһы
Екатерина Алексеевна Смирнова 1996 йылдың 4 авгусында Марий Эл Республикаһының Йошкар-Ола ҡалаһында тыуған. Өлкән спорт карьераһын 2008 йылда башлай.
Спорт карьераһы
2014 йылдың февраль айында Сыктыкварҙа Көнсығыш Европа Кубогында тәүге тапҡыр сығыш яһай, 10 километрға классик йөрөш менән 51-се урынды, һәм 27-се урынды спринтта биләй.
Ғүмәров Хәйҙәр Сәғит улы
Биографияһы
Хәйҙәр Сәғит улы Ғүмәров 1936 йылдың 10 февралендә Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Күгәрсен ауылында тыуа. 1958 йылда Өфө авиация институтын тамамлағандан һуң 1995 йылға тиклем «Мотор» ғилми производство предприятиеһында эшләй, бер үк ваҡытта 1982 йылдан алып Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университетында уҡыта. 1995 йылдан — Өфө дәүләт авиация техник университетында «Авиация двигателдәре» кафедраһы профессоры. Фәнни эшмәкәрлеге двигателдәрҙе һәм осоу аппараттарын интеграциялау проблемаларына арналған. Ғүмәров ҡатнашлығында авиация (Р13-300, Р25-300, Р95Ш, АЛ-31Ф һ.б.) һәм ракета двигателдәре, ГТЭ-10/95 энергетика ҡулайламаһы уйлап табыла, улар БР һәм РФ‑тың башҡа төбәктәренең авиация сәнәғәте предприятиеларында етештерелә. Асыштары Башҡортостан Республикаһының осоу аппараттары двигателдәрен етештереүсе сәнәғәт предприятиеларында индерелгән. Ғүмәров Х.С. 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 4 уйлап табыу авторы.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1980) Октябрь Революцияһы ордены (1984) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, миҙалдар менән бүләкләнгән. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының техник фәндәр өлкәһендәге С.А. Гаврилов исемендәге премия лауреаты (2014).
Смирнова Екатерина Алексеевна
Спорт карьераһы
2018/19 йылдар миҙгелендә Көнсығыш Европа Кубогының дөйөм зачетында 16-сы урынды биләй һәм унлыҡта өс финиш күрһәтә
2019 йылда саңғы ярышы буйынса Рәсәй йыйылма командаһының төп составына индерелә. 2019 йылдың 29 ноябрендә саңғы ярыштары буйынса Донъя Кубогына этаптарҙа тәүге тапҡыр сығыш яһай.
И. М. Трофименконың килем йорто
Тарихы
XX быуат башында ике ҡатлы йорт «Жорж Блок» ширҡәтенең вәкиле поручик Самуил Кипманға ҡарай. Ширҡәт Ростовта велосипедтар, теген машиналары, арифмометрҙар, касса аппараттары, шкатулкалар һатыу менән шөғөлләнә. 1909 йылда компания финанс ауырлыҡтар арҡаһында баҙарҙан китә, һәм йорт скульптор, рәссам Иван Михайлович Трофименко милкенә күсә. Ул типолитография хужаһы була. Һатып алынған яңы йорттоң беренсе ҡатына типолитографияһын күсерә, ә икенсе ҡатта «Колорит» ширҡәтенең ҡағыҙ фабрикаһын урынлаштыра. Предприятиела яҡынса 30 кеше эшләй
Шул уҡ ваҡытта Дондағы Ростовта шәп үҫешкән сәнәғәт тәбиғи һәм ғәмәли фәндәрҙе яҡшы белгән белгестәрҙе талап итә. Ҡала думаһында икенсе реаль училищены асыу мәсьәләһе ҡуйыла. Күп йорт хужалары училищены урынлаштырыу өсөн үҙҙәренең биналарын тәҡдим итә. Дума ағзалары ҡуртым өсөн йылына 7000 түләргә риза булып, Трофименконың яңы йортона өҫтөнлөк бирә.
Мәктәп
Сәнәғәт объекты урынында белем биреү бинаһы барлыҡҡа килә. Училищела тулы пансионда 140 малай йәшәй. Икенсе реаль училище оҙаҡҡа һуҙылмай. 1928 йылда мәктәп бинаһында Котлярова менән Сенниктың ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы асыла. Унда 190 ҡыҙ уҡый. Уны беренсе һәм икенсе баҫҡыслы 4-се хеҙмәт мәктәбе алмаштыра.
Һуғыштан һуң бында 33-сө урта мәктәп була, ә хәҙерге ваҡытта был уҡыу йорто «Халыҡ ополчениеһының Ростов полкы исемендәге 33-сө физика-математика лицейы» тип атала. 1970 йылда тарихи мәктәп бинаһына өҫтәп төкәтмә төҙөлә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Сальск (станция)
Сальск — Ростов өлкәһе Сальск ҡалаһында урынлашҡан Ростов төбәге Төньяҡ-Кавказ тимер юлының үҙәк тимер юлы станцияһы. 1946 йылдың 23 ноябренән 1996 йылдың декабренә тиклем Төньяҡ-Кавказ тимер юлының Сальск бүлеге үҙәге булып тора. Участка статусына эйә.
Үҙгәреүсән ток менән электрлаштырылған ике юллы Волгоград — Тихорецкий магистралендә урынлашҡан. Станциянан шулай уҡ Батайск ҡалаһына электрлаштырылмаған бер юллы һыҙыҡ китә.
Тарихы
1899 йылда Сальск далалары аша Царицындан алып Тихорецкий станцияһына тиклем 535 км оҙонлоҡта тимер юл тармағы һалына. Беренсе паровоздарҙы станциялар араһында һыу һәм яғыулыҡ менән тәьмин итеү өсөн Воронцово-Николаевский ауылынан бер километр алыҫлыҡта ятҡан Сауҙа станцияһы ойошторола. Сауҙа станцияһында бер ағас вокзал урынлаша, унда бер кассир эшләй. 1909 йылда станцияла паровоз депоһы ойошторола, ул 1915 йылда реконструкциялана э
1915 йылда 177 км оҙонлоҡтағы Батайск-Сауҙа тимер юлы һыҙығын асҡандан һуң Сауҙа станцияһы үҙәк станция булып китә.
1929 йылда Сальск ҡалаһында урынлашҡан Сауҙа тимер юл станцияһы, ҡала исеме менән Сальск станцияһы тип үҙгәртелә.
1936 йылда Сталинград тмиер юлы составында Сальск тимер юл хәрәкәте бүлегендә Сальск станцияһы һәм кондуктор резервы, сигнализация дистанцияһы һәм элемтә бәйләнеше, шулай уҡ паровоз депоһы составында Сальск паровоз хужалығы бүлеге, яғыулыҡ склады, электр станцияһы һәм вагондар ремонтлау участкаһы булдырыла.
1936 йылдың июленән 1942 йылдың мартына тиклем Сальск станцияһы Сталинград тимер юл составына инә, ә 1942 йылдың мартынан 1943 йылдың сентябренә тиклем Сальск станцияһы һәм Сальск бүлеге К.Е. Ворошилов исемендәге (хәҙерге Төньяҡ-Кавказ юлы) тимер юлы составына инә. 1943 йылдың сентябренән 1946 йылдың ноябренә тиклем Сальск станцияһы ҡабаттан Сталинград тимер юл составына инә.
1946 йылдың ноябренән Сальск юл бүлеге менән Сальск станцияһы Сталинград составынан Төньяҡ-Кавказ тимер юлы составына тапшырыла.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Сальск станцияһы вокзалы емерелә, 1950 йылда уның урынына ике ҡатлы вокзал бинаһы төҙөлә.
1979—1982 йылдарҙа Сальск станцияһында яңы «Төньяҡ» паркы төҙөлә, рельс "Р-65 " төрөнә алмаштырыла.
1982—1983 йылдарҙан пассажирҙар паркы ТЭП60 тепловоздары менән йыһазландырыла.
1984 йылдан 1986 йылға тиклем Сальск локомотив депоһында (Сальск юлы бүлеге буйынса участка) 2М62 маркалы йөк тепловоздары файҙаланыла, һуңынан улар Белорус тимер юлына тапшырыла
1986 йылдан лкокмотив депоһында 2ТЭ10М, 2ТЭ10У маркалы йөк тепловоздары файҙаланыла.
Электрлаштырыу тамамланғандан һуң тепловоздарға алмашҡа ВЛ80Т маркалы йөк электровоздары, шулай уҡ ЭП1, ЭП1М маркалы пассажир электровоздары килә.
Хәҙерге заман
2018 йылдың июлендә иҫке вокзал бинаһын һүтеп, яңы бина һәм вокзал комплексының башҡа биналарын төҙөү буйынса комплекслы реконструкция башлана. Эште тамамлау ваҡыты 2021 йылға билдәләнә) ). 2019 йылдың 19 апрелендә вокзалдың иҫке бинаһы тулыһынса һүтеп алына. Вокзалдың яңы бинаһын төҙөү проекты ҡарала. Буласаҡ вокзал комплексы параметрҙары:
Фасадты биҙәү энергия һаҡлау технологияларын ҡулланып башҡарыла, панорамалы быяла ҡуйыу планлаштырыла.
Станцияны реконстуркциялау сиктәрендә юлдар араһында 6 метр киңлегендә пассажир платформаһының икенсе һәм өсөнсө юлдарын төҙөү башҡарыла. Перрон платформаһынан пассажирҙарҙы мендереп-төшөрөү өсөн ике лифт булдырып, йәйәүлеләр күперен эшләү планлаштырыла Был эштәрҙе 2020 йылға тамамлау күҙаллана.
Яңы вокзал төҙөлөшө осоронда көтөү залы, кассалары һәм ярҙамсы бүлмәләре менән вокзал ваҡытлыса элекке багаж бинаһында урынлаша.
Йәйге осорҙа станцияға алыҫ юлға тәғәйенләнгән 35 пар пассажир поезы, ә ҡышҡы осорға — 8 пар поезд килә. Сальск станцияһы вокзалы аша тәүлегенә уртаса 200-гә тиклем пассажир алыҫ юл поездары менән һәм 2 меңдән ашыу пассажир ҡала яны поездары менән китә. 2009 йылда Сальск станцияһы вокзалынан 34 меңдән ашыу кеше алыҫ юл хәрәкәтенә, һәм 685 меңдән ашыуы ҡала яны хәрәкәтенә ебәрелә.
Сальск станцияһы структураһы
1990 йылдарҙа Сальск станцияһы буйлап 44 пассажир поезы (йәйге осорҙа), шул иҫәптән №257/258 «Мәскәү — Ставрополь», №99/100 «Сальск — Ростов», №645/646 «Ремонтный— Сальск — Ростов "Сальчанка"», №681/682 «Волгоград — Краснодар»,№689/690 «Волгодонск — Адлер», №615/616 «Волгоград — Ростов», №295/296 «Кизляр — Ростов» йөрөй. 2001 йылдан алып 2012 йылға тиклем йәйге осорҙа «Сальск — Адлер» йүнәлеше буйынса №601/602 поезы йөрөй. Һуңынан бөтә был поездар йөрөүҙән туҡтай.
Станцияла «Б» паркы артында урынлашҡан йөк һәм тауар ихатаһы бар.
2020 йылға тиклем Сальск станцияһында Шаблиевка яғынан 8 ҡабул итеү-ебәреү юлы менән дүртенсе парк төҙөлә.
Реконструкциянан һуң Сальск станцияһы Төньяҡ-Кавказ тимер юлында ғына түгел, шулай уҡ Рәсәй тимер юлдары селтәрендә лә иң ҙур заманса тмиер юлы үҙәге буласаҡ.
Станциялар буйлап хәрәкәт
2010 йылға тиклем Сальск буйынса «Сальск — Тихорецкая» №6861/6862 һәм «Сальск — Куберле» №6845/6846 ҡала эргәһе поездары йөрөй, улар һуңынан йөрөүҙән туҡтатыла. Шулай уҡ Ростов өлкәһенең Дубовский, Зимовниковский, Орловский райондарын ҡала эргәһе хәрәкәтенә йәлеп итеү маҡсатында Ремонтный станцияһына (Дубовский ауылы) тиклем №6845/6846 ҡала яны поезын оҙайтыу планлаштырыла.
2019 йылға ярашлы станция буйлап алыҫ юлға түбәндәге поездар йөрөй:
Алыҫ хәрәкәт
1990 йылдарҙа Сальск станцияһы буйлап 44 пассажир поезы (йәйге осорҙа), шул иҫәптән №257/258 «Мәскәү — Ставрополь», №99/100 «Сальск — Ростов», №645/646 «Ремонтный— Сальск — Ростов "Сальчанка"», №681/682 «Волгоград — Краснодар»,№689/690 «Волгодонск — Адлер», №615/616 «Волгоград — Ростов», №295/296 «Кизляр — Ростов» йөрөй. 2001 йылдан алып 2012 йылға тиклем йәйге осорҙа «Сальск — Адлер» йүнәлеше буйынса №601/602 поезы йөрөй. Һуңынан бөтә был поездар йөрөүҙән туҡтай.
Исмәғилев Ришат Сәлих улы
Исмәғилев Ришат Сәлих улы (15 апрель 1920 йыл — 3 сентябрь 2020 йыл) — мәғариф ветераны. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1959), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1960). I (1985) һәм II (1957) дәрәжә Ватан һуғышы һәм «Почёт Билдәһе» (1960) ордендары кавалеры. 1‑се Бөтә Рәсәй уҡытыусылар съезы (Мәскәү, 1960), Башҡорт АССР‑ы уҡытыусыларының 1—7‑се съездары делегаты.
Биографияһы
Ришат Сәлих улы Исмәғилев 1920 йылдың 15 апрелендә Өфө губернаһының Өфө өйәҙе Нимесләр ауылында тыуған
Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда Брест ҡәлғәһендә һалдат бурысын үтәгән була һәм ошо герой-ҡәлғә өсөн барған яуҙа ҡатнаша. Һуғыштан ауыр яраланып ҡайта.
1943 йылдан алып Нуриман районының Үкәрле һәм Нимесләр тулы булмаған урта мәктәптәрендә эшләй.
1945 йылда Байгилде урта мәктәбе директоры итеп тәғәйенләнә һәм унда 1985 йылға тиклем эшләй. Ул эшләгән йылдарҙа Байгилде мәктәбе республика уҡытыусыларының алдынғы педагогик тәжрибәһен өйрәнеү, дөйөмләштереү һәм таратыу буйынса төп мәктәпкә әүерелә.
1959 йылда «РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы» исеме бирелә.
I Бөтә Рәсәй уҡытыусылар съезы (Мәскәү, 1960), БАССР‑ҙың I—VII уҡытыусылар съезы делегаты.
Ул 60‑ҡа яҡын хеҙмәт авторы. Үҙе тураһында Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы батырлығы һәм мәғарифта ойоштороу һәләттәре тураһында ике тиҫтәләп китапта яҙылған (Ананьев, М. Гәрәев, Р.Әйүпов, Ф. Мостафина һәм башҡалар).
2020 йылда яҡташтары һорауы буйынса Ришат Сәлих улы Исмәғилев хөрмәтенә ул үҙе иҫән саҡта уҡ Кушнаренко һөнәри колледжында Иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйыла. Бер үк ваҡытта Байгилде ауыл лицейына ветерандың исеме бирелә.
Һуғыш һәм хеҙмәт ветераны Ришат Сәлих улы Исмәғилев 2020 йылдың 3 сентябрендә вафат булды.
Вышковка
Вышковка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алатырь йылғаһының һул ярына тамағынан 256 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сыпаль-Кы (Тэкодель-Кы ҡушылдығы)
Сыпаль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тэкодель-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 158 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кады
Кады — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кырыкмас йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Волга буйы федераль округы
Волга буйы федераль округы (Приво́лжский федера́льный о́круг) — 2000 йылдың 13 майында Рәсәй Федерацияһы Президенты указы менән барлыҡҡа килгән административ ойошма. Округка Волганың урта һәм өҫкө ағамынында урынлашҡан, шулай уҡ Урал буйы менән Урал тауҙарының көнбайыш битләүенә ҡараған региондар, һәм Үҙәк Рәсәйҙә урынлашҡан ике регион ҡарай.
Ошо округ Рәсәй Федерацияһының 6,08 % майҙанын биләй.
Хоҡуҡи-административ торошо
Федераль округ Рәсәй Федерацияһының административ берәмеге булып хисапланмай, йәғни Рәсәй Федерацияһының субъекты түгел.
Халҡы һәм милли составы
2002 йылдағы бөтә рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәтенә ҡарағанда Волга буйы федераль округында 30 241 581 кеше, проценттар менән күрһәкәндә дөйөм Рәсәй халҡының 21,3 % тәшкил итә. Күбеһе ҡалаларҙа йәшәй.
Милли состав:
Волга буйы федераль округында дөйөм рәсәй иҫәбен алғанда сәнәгәт етештереүе 23,9 % тәшкил итә — был иң юғары күрһәткес (икенсе урында Үҙэк федераль округ). 2005 йылдың II кварталында, ауыл хужалығы таурҙары етештереү буйынса Волга буйы федераль округы, дөйөм рәсәй кимәленән, 24,7 % ауыл хужалығы таурҙарын етештергән. Был округ 15,3 % инвестициялар йәлеп иткән (дөйөм рәсәй инвестицияларынан).
Әҫәрилек
Әҫәрилек(الأثرية — әл-Әҫәриә, أهل الأثر — әһел әл-Әҫәр; Асария) — исламда сөнни ғаҡидә, Ҡөрьән һәм Сөннәттең ҡәтғи традиционализмға һәм текстуализмға тоғролоғо менән айырылып тора. Әҫәрилек яҡлылар Ҡөрьәндең икенсе төрлө аңлатылыуын инҡар итә (тәьүил), Мөтәшәбиһ аяттарҙағы илаһи сифаттарҙың мәғәнәһен аңлатыу менән шөғөлләнмәй һәм улар тураһында уйламай, шул уҡ ваҡытта уларға һүҙмә-һүҙ мәғәнә бирмәй (Балтыры, Ҡулы, Аллаһы Тәғәләнең күҙҙәре һ.б.). Атама «әҫәр» — «эҙ», «риүәйәт», «цитата» һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән.
Мартыновка (Ҡурған өлкәһе)
Мартыновка — Ҡурған өлкәһе Сафакүл районындағы ауыл, административ үҙәге — Мартыновка ауыл Советы.
Мейәс йылғаһы ҡушылдығы Сүмләк (Мейәс бассейны) йылғаһы башында урынлашҡан. Сафакүл ауылынан көньяҡ-көньяҡ-көнбайышҡа табан 9 километрҙа һәм Ҡурғандан көнбайыш-көньяҡ-көнбайышҡа табан 190 километрҙа ята. Был яҡтарҙа күлдәр һәм һаҙлыҡтар бик күп (ауыл эсендә һәм янында ғына Тоҙло, Тынсыу, Сүмләк һәм бәләкәйерәк күлдәр урынлашҡан).
Ауыл эргәһенән Щучья — Еткуль автомобиль юлы үтә.
Әҫәрилек
Инаныстары
Әҫәриҙәр иман (الإيمان) төшөнсәһенә «йөрәктә инаныу, телдә һүҙҙәр һәм башҡарылған эштәрҙе» индерә.
Мартыновка (Ҡурған өлкәһе)
Халҡы
Милли составы: урыҫтар — 52 %, башҡорттар — 29 % (2002). Мартыновка ауылында 2004 йылда 862 кеше йәшәй.
Тарихы
Ауылға Михайловск заводының (хәҙер Свердловск өлкәһенең Михайловск ҡалаһы) ошо урындарға күсенеп килеп төпләнгән тау-завод крәҫтиәндәре 1865-66 йылда нигеҙ һала.
Башта ауыл Мартынов тип атала, аҙаҡтан ауылға Мартыновка (Мартыновский) булып китә. Мартыновка ауылы халҡы, Сафакүл районының башҡа ауылдары халҡы кеүек үк ауыл хужалығы продукцияһын етештереү менән шөғөлләнә. Район иҡтисадына «Зауралье» предприятиеһы һәм «Сафакүл» АКХ-һы мөһим өлөш индерә, улар иген игеү һәм һыйыр малы аҫырауға махсуслашҡан. Райондың алдынғы төҙөлөш предприятиеһы «Ритм»да ла эшләй Мартыновка ауылы кешеләре.
Ханега
Ханега — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воже күле - Свидь йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сыпаль-Кы (йылға)
Сыпаль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кыпа-Тэма ҡушылдығының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 195 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәсих
Мәсих (иврит аналогы — Машиах משיח) — исламда: мәсих. Термин Әл-Мәсих әл-Кәҙҙәб (ялған мәсих) һәм Әл-Мәсих әд-Дәжжәл Дәжжәлгә ҡарата ҡулланыла. Ғәрәпсә Әл-Мәсих исеме христиан тигәнде аңлата.
Этимологияһы
Ислам ғалимдары фекеренсә,мәсих һүҙе арамей теле йәки сүриә теленән алынған, уларҙа мешиха һүҙе  исеме сифатында ҡулланылған. Исламға тиклемге осорҙа ғәрәп-христиандар Әбд әл-Мәсих («мәсих ҡоло») исемен йөрөткән.
Ғәрәп ликографтары Әл-Мәсих һүҙен тикшереп, ҡушамат сифатында ғәрәп этимологияһын биргәндәр. Иң киң таралған фекер — был һүҙ мәсех, йәғни «һөртөү», «һыйпау», «ҡағылыу», «һылау» тигән һ. б ҡылымдан алынған.
Мәрйәм улы Ғайса
Ҡөрьәндә һәм сөннәттә Мөхәммәт Пәйғәмбәр мәсих тип Ғайса пәйғәмбәрҙе билдәләй
Был һүҙ уның исеме алдына ҡуйыла йәки айырым ҡулланыла. Мәсих һүҙе Ҡөрьәндең Мәҙинә сүрәһендә — изге хәбәр тарихында һәм Ғайса пәйғәмбәрҙе илаһлаштырыуҙы кире ҡағыуҙарҙа — әйтелә. Был һүҙ шулай уҡ Ғайсаның икенсе тапҡыр килеүе һәм уның Ҡиәмәт көнөндә ҡатнашыуы, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең үәхиҙәре тураһындағы хикәйәләрҙә ҡулланыла.
Дин белгесе Гордон Ньюби былай тип билдәләй: «''Ҡөрьәндә һәм хәҙистәрҙә термин, христианлыҡта һәм йәһүд динендә булған мәғәнәһенән айырмалы рәүештә, Ғайса исеме алдында титул йә эпитет булараҡ ҡуйыла. Исламда был термин Ғайсаға ҡарата ҡулланыла һәм уның пәйғәмбәр булараҡ ҙур ролен билдәләй''»
Абрарова Зинира Фоат ҡыҙы
Абрарова Зинира Фоат ҡыҙы (16 декабрь 1972 йыл) — философ, социолог. Философия фәндәре кандидаты (2011). Доцент. Социология магистры (2012). РФ Эске эштәр министрлығының Иҡтисади именлек академияһы Маҡтау ҡағыҙы (2007).
Биографияһы
Зинира Фоат ҡыҙы Абрарова 1972 йылдың 16 декабрендә Башҡорт АССР-ының Ҡариҙел районы Торна ауылында тыуа. Урта мәктәптән һуң Бөрө дәүләт педагогия институтында белем ала һәм уны 1996 йылда тамамалай. 2004—2006 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының Философия һәм социология факультеты деканатының әйҙәүсе инженеры булып эшләй. Һуңынан 2008 йылға тиклем РФ Эске эштәр минитсрлығының Иҡтисади именлек академияһының уҡыу-методика бүлеге мөдире була. Артабан ике йыл ҡабат БДУ-лағы үҙ эшенә кире ҡайта. 2011 йылдан ошо уҡ уҡыу йортоноң Ҡулланма һәм тармаҡ социологияһы кафедраһының өлкән уҡытыусыһы, Философия һәм социология факультеты деканының тәрбиә, фән эше буйынса урынбаҫары.
Фәнни эшмәкәрлеге
Зинира Фоат ҡыҙының фәнни эшмәкәрлеге мәҙәниәт социологияһын тикшереүгә бағышлана. 15 ғилми хеҙмәт авторы.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
РФ Эске эштәр министрлығының Иҡтисади именлек академияһы Маҡтау ҡағыҙы (2007). Башҡортостан Республикаһы Эске эштәр министрлығының рәхмәт хаты (2007). «Мәғарифты үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн» миҙалы (2008). «Рәсәйҙең киләсәге — һәләтле балалар» энциклопедияһы ҡатнашыусыһы, «Уҡытыусы» номинацияһы димломы (2008). Башҡорт дәүләт университетының Маҡтау ҡағыҙы (2011)
Ипчул
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Архипелаг
Архипела́г (Αρχιπέλαγος: Αρχι «тәү, баш» + πέλαγος «диңгеҙ») — бер-береһенә яҡын урынлашҡан һәм ғәҙәттә барлыҡҡа килеүҙәре (ҡитғасал, вулкансал, кораллсал) бер үк булған һәм оҡшаш геологик төҙөлөшкә эйә булған диңгеҙ утрауҙары төркөмө.
thumb|right|235px|[[Албанияла Ксамил архипелагы]] мини|[[Көньяҡ Шетланд утрауҙары — антарктик утрауҙар төркөмө]] мини|[[Кергелен архипелагы — бер эре утрау менән бик күп ваҡ утрауҙар]] мини|[[Яңы Ер архипелагы — ике эре утрау менән бер нисә ваҡ утрауҙар]]
Архипелаг төрҙәре
Архипелагтар диңгеҙҙә айырым йәки ҙур ҡоро ер массивы янында урынлаша ала. Мәҫәлән, Шотландия өлкән утрауы тирә-яғында 700-ҙән ашыу утрауҙар урынлашҡан. Архипелагтар йыш ҡына вулкан әүҙемлегенән барлыҡҡа килә, әммә уларға башҡа геологик процестар, әйтеп үткәндә эрозия, төпрә ултырыу һәм ер ҡалҡыуҙың ҡағылышы ла ихтимал.
Архипелагтарҙа урынлашҡан илдәрҙең донъяла иң ҙур бише — Индонезия, Япония, Филиппин, Яңы Зеландия һәм Бөйөк Британия. Утрауҙары иң күп һанлы булған архипелаг — Финляндияның Архипелаг диңгеҙе.
Этимология
«Архипелаг» һүҙе боронғо грек һүҙе arche — тәүге, башлыҡ һәм pelages — диңгеҙ һүҙенән килеп сыҡҡан. Тәүҙәрәк Грек архипелагы, йәғни Эгей диңгеҙе архипелагы тип аталған.
Рәйсә
Рәйсә — мосолман, шулай уҡ башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме
Этимологияһы
Рәйсә башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Мәғәнәһе башлыҡ, етәксе тигәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Ғәлимуллина Рәйсә Ғәли ҡыҙы (7 май 1931 йыл — 6 сентябрь 2000 йыл) — йырсы (лирик-колоратур сопрано), педагог, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1974), профессор (1995).
Ҡазбулатова Рәйсә Рәйес ҡыҙы (8 март 1966 йыл), тележурналист, «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһының нәфис программалар бүлеге етәксеһе. 2015 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостандың Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2016).
Халиҡова Рәйсә Хәлил ҡыҙы (16 март 1934 йыл — 14 сентябрь 2005 йыл) — телсе-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1992), профессор (1995), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987). Жәлил Кейекбаев исемендәге премия лауреаты (2003).
Биғлова Рәйсә Йыһандар ҡыҙы (1 октябрь 1950 йыл) — ғалим-химик-органик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1999), профессор. (2000). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2011), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1986).
Дәүләтбаева Рәйсә Ғөбәйҙулла ҡыҙы (22 ноябрь 1939 йыл) — филолог, ғалим, университет уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре докторы (2011). РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1984).
Сәйфуллина Рәйсә Ғариф ҡыҙы (1932, БАССР-ҙың Туймазы районы Бишҡурай ауылы — 11 октябрь 2013, Өфө) — театр актрисаһы, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1986).
Фазлыева Рәйсә Мөғәтәсим ҡыҙы (25 февраль 1937, Абдулла ауылы (Ҡариҙел районы), БАССР) — СССР һәм Рәсәй терапевт. Медицина фәндәре докторы (1988), профессор (1989). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000), Башҡортостандың атҡаҙанған табибы (1992). Ғ.Н. Тереғолов исемендәге премия лауреаты (2016).
Зыкина Рәйсә Фәрит ҡыҙы (15 июль 1946 йыл) — журналист, яҙыусы, йәмәғәтсе. 1980 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан тарихы буйынса, уның тәбиғәте, кешеләре тураһында бихисап китап авторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1996).
Мөхәмәтйәрова Рәйсә Мәжит ҡыҙы (Раиса Мажитовна Мухамедьярова, Раиса Мұхамедиярова; 11 июль 1939 йыл, Кокпекты ауылы, Семипалатинск өлкәһе, Ҡаҙаҡ ССР-ы — 4 ноябрь 2019 йыл) — ҡаҙаҡ совет театр һәм кино артисы. Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған артисы (1990). Кинематографистар союзы ағзаһы, СССР (1962).
Культурология
Культуроло́гия ( cultura — эшкәртеү, ер эшкәртеү, тәрбиәләү; λόγος — мысль как причина) —   культураны (мәҙәниәтте) бер бөтөн структура итеп тикшереүҙәр барыһы бергә.
«Культурология» терминын  Америка антропологы Лесли Уайт  социаль фәндәр комплексында  яңы фән өлкәһенең атамаһы  итеп тәҡдим итә. Ләкин сит ил классификацияһы буйынса культурология айырым фән булараҡ танылмай. Инглиз телендә һөйләшкән илдәрҙә был фән өлкәһе Cultural studies, немец телендә һөйләшкәндәрҙә — Kulturwissenschaft тип атала. Европа һәм Америкала культура феномены башлыса социаль-этнография мәғәнәһендә аңлатыла, шуға күрә фәндең нигеҙе тип  культура антропологияһы  атала.
Культурология предметы
Культурология предметы — культура (мәҙәниәт) феноменын  кешеләрҙең  тарихи һәм социаль тәжрибәһенән сығып  өйрәнеү. Был тәжрибә айырым ҡағиҙәләрҙә, закондарҙа  һәм кеше эшмәкәрлегенең айырым һыҙаттарында һынланыш таба,  быуындарҙан-быуынға  рухи ҡиммәттәр йүнәлеше һәм идеалдары рәүешендә күсә килә,  философия, дин, сәнғәт һәм  хоҡуҡтың  «культура текстарында»  интерпретациялана.
Культурологияның бөгөнгө мәғәнәһе - кешене культура (мәҙәниәт) тыуҙырыусы кимәлендә өйрәтеү. Маҡсаттары һәм предмет өлкәләренә, белем кимәле һәм йомғаҡлауға бәйле фундаменталь һәм ғәмәли культурологияны айыралар.
Фундаменталь культурология- культура (мәҙәниәт) феноменын теоретик һәм тарихи яҡтан өйрәнә,  категориялар аппаратын һәм тикшеренеү ысулдарын  эшләп сығарыу менән шөғөлләнә; был кимәлдә мәҙәниәт фәлсәфәһен  (культура философияһын) айырып күрһәтергә була.
Ғәмәли культурология- мәҙәниәт( культура) тураһындағы фундаменталь белемдәргә таянып, уның иҡтисади, сәйәси, дини, һынлы сәнғәт бүлектәрен  алдан күҙаллау, проектлау һәм культурологик процесстарҙы көйләү маҡсатынан сығып өйрәнә.
Рәсәйҙә культурология
Рәсәйҙә культурология фәненең аяҡҡа баҫыуы ғалим Эдуард Саркисович Маркарян (1929—2011) исеменә һәм уның тәүге культурология буйынса 1960—1970-се йылдарҙа алып барған, совет фәненең яңы йүнәлешен булдырған тикшеренеүҙәренә  бәйле. 1980—1990-се йылдарҙа культурология Рәсәйҙә рәсми таныла, фән һәм  юғары белем биреүҙең  яңы йүнәлешенә әйләнә.
Рәсәй Федерацияһында түбәндәге төп  культурология мәктәптәре барлыҡҡа килә:
1992 йылдан башлап,  Рәсәй   культурология институты исемле фәнни-тикшеренеү институты (элекке  музейҙарҙы өйрәнеү һәм тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларын һаҡлау  фәнни тикшеренеү институты). Һуңыраҡ Мәскәүҙәге үҙәк бүлектән тыш Рәсәй культурология институтының өс филиалы асыла: Себер ( 1993 йылда Омскийҙа), Санкт-Петербург ( 1997 йылда) һәм Көньяҡ филиалы (2012 йылда Краснодарҙа). 2014 йылда Культурология институты Д.С.Лихачев исемендәге Рәсәй мәҙәни һәм тәбиғи ҡомартҡылар тикшеренеү институтына ҡушыла.
2006 йылда Рәсәйҙең бик күп культурологтарын берләштергән Фәнни-ағартыу культурологтар йәмғиәте (Научно-образовательное культурологическое общество (НОКО)) булдырыла.
Рәсәй юғары уҡыу йорттарында 1990-сы йылдарҙан башлап, культурология белгестәре әҙерләнә, диссертация советтары мәҙәниәт тарихы, теорияһы һәм философияһы, философия антропологияһы буйынса ғилми дәрәжә һәм исем бирә. Фәнни-тикшеренеү йүнәлеше булараҡ, культурология үҫеш юлында, сөнки хәҙерге донъя үҫешенең мәҙәниәткә табан боролған ( «культуроцентрическая») йүнәлеше кеүек социаль һәм мәҙәни процесстарҙың әһәмиәте арта бара  (Глобализация, Мультикультурализм һәм башҡа).
Мөхәммәт әш-Шәфиғи
Әбү ‘Абдулла Мөхәммәт ибн Иҙрис әш-Шафи‘и (أبو عبد الله محمد بن إدريس الشافعي /, , Фәләстин — , , Мысыр) — ислам дине белгесе, хоҡуҡ белгесе, хәҙистәр һөйләүсе, сөнниселәр мәктәптәрендәге дүрт имамдың өсөнсөһө, Шәфиғи хоҡуҡи мәктәбенә (мәҙһәбе) нигеҙ һалыусы һәм эпоним. Мосолмандар хоҡуҡи фекерен формалаштырыуҙа мөһим роль уйнай, риүәйәттәрҙе файҙаланыуҙа дини-хоҡуҡи методология булдырыуға төп өлөш индерә. Ғүмеренең һуңғы биш йылы эсендә яҙылған ар-Рисалия китабы уға «мосолман юриспруденцияһы атаһы» тип аталырға хоҡуҡ бирә.
Сығышы
Уның тулы исеме: Әбү 'Абдуллаһ Мөхәммәт ибн Иҙрис ибн әл-Ғәббәс ибн Усман ибн Шафиғ'и ибн ас-Саиб ибн 'Ғөбәйт ибн Әбд Йәзид ибн Хашим ибн ибн әл-Мутталиб ибн Абд 'Манаф әл-Мутталиби әл-Ҡорайыш. Ул имам Әбү Ханиф (өм. 767) вафат булған йылда тыуа. Уның тыуған урынына ҡарата биографтарҙа фекер айырымлыҡтары бар. Ҡайһы бер биографтар, Мөхәммәт әш-Шәфиғи Фәләстин Аскалян (Ашкелон) ҡалаһында, йәки Йемендә, йәки Мәккә эргәһендәге Мина үҙәнендә тыуған, тип иҫәпләй. Әммә күпселек сығанаҡтар уның Фәләстин көньяҡ өлөшөндә ятҡан Ғәззә ҡалаһында тыуған тигән уртаҡ фекергә килә.
Мөхәммәттең атаһы ҡорайыштар нәҫеленә ҡараған хәрби етәкселәрҙең береһе була, Мөхәммәт сабый саҡта уҡ ул мәрхүм була. Әш-Шәфиғиҙең атаһы яғынан шәжәрәһе буйынсаХашимдың (пәйғәмбәр Мөхәммәттең ҡарт олатаһы) ҡустыһы булған әл-Муталлибҡа барып тоташа. Төрлө сығанаҡтар буйынса уның әсәһе, йә булмаһа әзд ҡәбиләһенә, йәки Әлид ырыуына ҡараған. Имам әш-Шәфиғи йыш ҡына: «Ғәли ибн әбү Талиб бабайымдың улы һәм әсәйем яғынан минең инәйемдең улы», — тип ҡабатлар була. Мәҙһәбтәрҙең башҡа имамдарынан өҫтөнлөгөн күрһәтеү өсөн әш-Шәфиғиҙең шәжәрәһе һәр саҡ ҡорайыштар тураһындағы хәҙистәргә бәйләп атап үтелер була. Уны йыш ҡына һижрәнең 2-се быуатын «яңыртыусы» (муджаддид) (Мөхәммәт пәйғәмбәр хәҙисенә ярашлы, Аллаһ тарафынан «һәр быуат башында» ебәрелә), тип иҫәпләйҙәр,
Мәккәлә үткән бала сағы
Ике йәшлек сағында әсәһе уны Аскаляндан Мәккәгә, атаһының данлыҡлы туғандарына килтерә. Әммә икенсе бер сығанаҡтан күренеүенсә, әш-Шәфиғи Йемендә тыуа, ун йәшендә Мәккәгә күсерелә. Йәшәү өсөн аҡса булмау сәбәпле, күсеренергә мәжбүр булғандарҙыр. Мәккәлә ул күренекле дин ғалимдары, тел, хәҙистәр һәм ислам хоҡуғы (фикх) белгестәре даирәһенә барып эләгә. Мәҫәлән, уның бабаһы Мөхәммәт ибн Шәфиғи, Суфьян ибн Уяйна (өм. 811) һәм Мөслим әз-Занджи (өм. 796) (уның ҡала мөфтөйө булыуы тураһында ғына билдәле) шулар иҫәбенә ҡарай. 10 йыл тирәһе күсмә ҡәбиләләрҙең береһе булған хузайль ҡәбиләһендә йәшәй һәм һүҙгә оҫталығы менән таныла. Был хаҡта имам әш-Шәфиғи түбәндәгесә һөйләй: «Мин Мәккәнән киткәс, сүллектә хузайль ҡәбиләһендә туҡталып, уларҙың телен, мәҙәниәтен өйрәндем. Шул осорҙа ғәрәптәр араһында улар иң яҡшы һүҙ оҫталары ине. Мин улар менән бергә сүллекте гиҙҙем, ҡайҙа туҡталһалар, шунда туҡталдым. Мәккәгә ҡайтҡас, мин улар тураһындағы шиғриәттән шиғырҙар, риүәйәттәр һөйләй башланым». Дин менән бер рәттән Мөхәммәт әш-Шәфиғи йәйәнән атырға, һыбай йөрөргә өйрәнә. Ул уҡтан мәргән атыусы булып таныла, хатта «ун сәптең бөтәһенә лә тейҙереүе» билдәле, аҙаҡ йәйәнән уҡ атыутураһында трактат яҙа.
Макаренко Антон Семёнович
Антон Семёнович Макаренко (, Белополье, Сумы өйәҙе, Харьков губернаһы, Рәсәй империяһы — 1 апрель 1939, Голицыно, Мәскәү өлкәһе, РСФСР) совет уҡытыусы һәм яҙыусы.
Мөхәммәт әш-Шәфиғи
Мәккәлә үткән бала сағы
Бала сағынан әш-Шәфиғи донъялыҡ мәшәҡәттәре һәм «белемгә ынтылыш» (таляб әл-ильма) араһында була. Биографтары билдәле бер мәлде миҫалға килтерә: Мөхәммәт әш-Шәфиғи йәйәнән атып күрһәткәндән һуң тамашасыларҙың береһе, Әмир ибн Савваб, уҡтан атыусы булғансы, ғалим (ғөләмә) булһағыҙ яҡшыраҡ булыр ине, ти. Тап ошо һүҙҙәр әш-Шәфиғиҙең белем юлынан китеүенең сәбәпсеһе булғандыр, ахырыһы. Аҙаҡ ул түбәндәгеләрҙе яҙа: «Йәтим инем, әсәйем миңә ярҙам итергә тырышты. Хатта уҡыу өсөн түләрлек аҡсам да булманы. Уҡытыусы һөйләгәнде шунда уҡ хәтеремә һеңдерә инем. Ул юҡта дәрестәрҙе үҙем алып барҙым. Шуға ул минән бик ҡәнәғәт булды, хатта бушлай уҡытырға ризалашты. Әсәйемдең ҡағыҙ һатып алырға аҡсаһы булмағанлыҡтан, пальма ағасы япраҡтарына, ташҡа, һөйәккә яҙа торғайным. Ете йәшемдә мин бөтә Ҡөрьәнде һәм уның тәфсирен (аңлатмаһы) яҡшы белдем, 10 йәшемдә имам Мәлиҡтың „әл-Муватту“һын яттан һөйләй торғайным».
Макаренко Антон Семёнович
Йәштәрҙе тәрбиәләү һәм ҡайтанан тәрбиәләү өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштар (элекке ҡарауһыҙҙар, шулай уҡ ғаиләләрҙән), уны артабан уңышлы социализациялауға әҙерлек, А. С. Макаренконы рус һәм донъя мәҙәниәте һәм педагогикаһының билдәле эшмәкәрҙәре иҫәбенә индерә. ЮНЕСКО (1988) позицияһына ярашлы, А. С. Макаренко XX быуатта педагогик фекерләү ысулын билдәләгән дүрт педагог рәтенә (Д. Дьюи, Г. Кершенштейнер менән һәм М. Монтессорҙар) рәтенә индерҙе.
Мөхәммәт әш-Шәфиғи
Мәккәлә үткән бала сағы
Мәккә ҡалаһы халҡының йолалары йоғонтоһонда әш-Шәфиғиҙең донъяға ҡарашы формалаша. Ҡалала Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең сәхәбәләре йәшәй, улар халыҡҡа хәҙистәрҙе тапшыра. Бында ислам экзегетикаһына нигеҙ һалған Ибн 'Ғәббәстең мәҙрәсәһе лә эшләй. Мәккәлә төрлө ағым һәм мәҙһәб (хариджит, мутазилиттар һ. б.) вәкилдәре йәшәй, шуға сөнниселәр менән улар араһындағы бәхәстәрҙән фәһем ала әш-Шәфиғи. Замандаштары әйтеүенсә, әш -Шәфиғи юғары әхлаҡи һәм этик сифаттарға эйә була, Аллаһы Тәғәләгә ышана, оратор һәләтенә лә эйә була.