cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сәскә
Ҡылыҡһырлама
Киндер, тирәк һәм талды ике өйлө үҫемлектәр тип атайҙар. Уларҙың һеркәсле сәскәләре бер үҫемлектә булһа, емешлекле сәскәләре башҡа үҫемлектә урынлашҡан. Күрәндең ҡайһы бер төрҙәре, шулай уҡ, ике өйлө үҫемлеккә инә.
Сәскәләр тәбиғи төҙөлөшө, эшмәкәрлеге, төҫө, үлсәме буйынса үҙҙәренә генә хас иҫ китмәле яһалма булып тора.
Һеркәс(андроцей)
Һеркәс — ябыҡ орлоҡлолар сәскәһенең аталыҡ  репродуктив органы. Сәскәнең һеркәстәре йыйылмаһы андроцей тип атала (боронғо грек теленән ἀνήρ,, Енесле ἀδρός — «ир кеше» һәм ἰἰΰαα — «торлаҡ»).
Бер сәскәлә һеркәстәрҙең һаны берәүҙән (орхидеянан) бер нисә йөҙгә (мимозаға) тиклем барып етә. Ғәҙәттә һеркәстәр һаны билдәле бер төр эсендәге үҫемлектәр өсөн даими булып тора. Йыш ҡына бер сәскәлә урынлашҡан һеркәстәр төрлө структураға эйә булалар (һеркәс ебенең формаһы йә оҙонлоғо буйынса).
Һеркәстәр айырым  йәки ҡушылып үҫкән  булыуы мөмкин.
Һеркәс уның һеркәлектән һәм һеркәс ебенән тора. Һеркәс ебе аҫҡы осо менән сәскә төбөнә беркетелгән. Өҫкө осонда һеркәлек урынлашҡан.
Һеркәлек — моҡсайҙарҙан, йәғни һеркәлек ебе аша тоташҡан ике яртынан тора. Һәр яртыһы ике ояға — ике микроспорангияға бүленә.
Һеркәлек ояларын ҡайһы саҡта һеркә моҡсайҙарытип тә атайҙар.
Һеркәлек тыштан кутиклаһы булған эпидермис һәм ауыҙсалар менән  ҡапланған. Артабан эндотеций ҡатламы урынлаша,. Шуның арҡаһында, һеркәлек кипкәндә оялар асыла. Йәш һеркәлектә тәрәнерәктә — урта ҡатлам урын ала. Эске ҡатлам — тапетум  күҙәнәктәренең матдәһе   үҫеп килеүсе әсә күҙәнәктәре микроспорҙарҙың (микроспороциттар)  туҡланыуы өсөн хеҙмәт итә. Өлгөрөп еткән аһеркәлектә оялар араһындағы бүлге йышыраҡ булмай.Тапетум  һәм урта ҡатлам юҡҡа сыға.
Емешлек (гинецей)
Сәскәнең эске өлөшөн емеш япраҡсалары, йәки карпеллалар (плодолистики) биләй. Бер сәскәнең бер йәки бер нисә емешлеген барлыҡҡа килтергән емеш япраҡсалары йыйылмаһы гинецей тип атала.
Емешлек— сәскәнең емеш барлыҡҡа килтерә торған иң мөһим өлөшө. Емеш япраҡсалары — япраҡ тәбиғәтле  структуралар, тип иҫәпләнә. Әммә функциональ һәм морфологик яҡтан улар вегетатив япраҡтарға түгел, ә мегаспорангия, йәғни мегаспорофиллдар йөрөткән япраҡтарға тап килә.
Емешлек сәскәнең үҙәк өлөшөн биләй. Ул емшәндән, һеркә көпшәһе—бағанасыҡтан һәм емешлек ауыҙынан тора. Эсендә ата енес күҙәнәктәрен йөрөткән һеркә бөртөксәһе  һеркәләнеү ваҡытында стигмаға емешлек ауыҙына эләгә.
Сәскә өлөштәренең түңәрәкләп (цикл менән) урынлашыуы
Һәр түңәрәктә сәскә өлөштәренең һаны төрлөсә булыуы мөмкин. Йышыраҡ сәскәләр пентацикл булып тора: ике түңәрәкле сәскә эргәлегенән  (каса һәм таж), ике түңәрәк яһап урынлашҡан һеркәстәрҙән (андроцей) һәм бер түңәрәк емеш япраҡсаларынан (гинеций) тора.
Сәскәләрҙең былндай төҙөлөшө  ләлә сәскәлеләргә, амариллистарға, ҡәнәфер сәскәлеләргә, яран сәскәлеләргә хас.
Тетрацикл сәскәләр, ҡағиҙә булараҡ, ике түңәрәкле сәскә эргәлегенән,  бер түңәрәк андроцей һәм бер гинецей түңәрәгенән (иристәр, орхидеялар, эт муйылы һымаҡтар, зелпе һымаҡтар, һаҫығүлән һымаҡтар, ирен сәскәлеләр һ. б.) тора.
Ҡайһы бер үҫемлектәрҙә сәскә түңәрәктәре һәм  сәскә өлөштәре һаны кәмей (сәскә эргәлеге булмаған,  бер енесле сәскәләр) йәки  арта  (бигерәк тә баҡса үҫемлектәрендә). Түңәрәктәре күбәйгән сәскә ялбыр, йәғни ҡатмарлы таж япраҡлы  сәскә тип атала. Ялбыр (терриклот) сәскәләр, ҡағиҙә булараҡ, онтогенез ваҡытында таж япраҡсаларының бүленеүе, йә һеркәстәрҙең бер өлөшө таж япраҡсаларына әүерелеүе менән бәйле.
Сәскәләр төҙөлөшөндә айырым ҡанундар, атап әйткәндә, сәскә өлөштәренең тапҡырлыҡ ҡағиҙәһе. Уның асылы сәскәнең төрлө түңәрәктәрендә сәскә өлөштәре һанының бер төрлө йәки билдәле һанға тапҡыр булыуында ята.
Бер өлөшлө үҫемлектәрҙең күбеһендә йышыраҡ өсағзалы сәскәләр осрай. дИке өлөшлө үҫемлектәргә — биш ағзалы, һирәгерәк ике йәки дүртағзанан торған (кәбеҫтә, ишара) сәскәләр хас. Был ҡағиҙәнән тайпылыу йыш ҡына гинецея түңәрәгендә күҙәтелә. Уның ағзаларының һаны башҡа түңәрәктәрҙәгенә ҡарағанда кәмерәк. була.
Күпселек ябыҡ орлоҡлоларҙа сәскәләренең бөтә өлөштәре лә сәскә төбөндә концентрик түңәрәктәр рәүешендә урынлашҡан (сәскәһе түңәрәк яһап, циклик). Башҡа осраҡтарҙа (магнолия, алтынбаш, елбәгәй) спираль (спираль сәскә, актикала) яһап урынлаша.
Ҡайһы берҙә сәскәнең бер өлөштәре түңәрәк буйлап, икенселәре спираль яһап (сәскә ярым түңәрәк, гемицикл йәки спироцикл) урынлаша. Һуңғыларының сәскә эргәлеге циклик, һеркәстәре һәм емешлектәре спираль  (лютик),  йәки касаһы — спираль, ә ҡалған өлөштәре цикллы (гөлйемеш) урынлашҡан.
Циклик сәскәләрҙә түңәрәк ағзаларының күрше түңәрәктәр ағзалары менән сиратлашыуы, уларға ҡаршы килмәүе асыҡ күренә.
Бынан түңәрәктәр сиратлашыу ҡағиҙәһен сығаралар. Әгәр һеркәстәр ике түңәрәк буйлап урынлаштырылһа, ғәҙәттә тышҡы түңәрәк ғәҙәттә касаға ҡаршы була,  ә эске түңәрәк ағзалары тажға ҡаршы торалар. Был ҡағиҙәнән тайпылыу ҡайһы берҙә түңәрәктәрҙең береһенең юҡҡа сығыуы (редукция) һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Йәғни пентациклдан тетрацикл сәскәгә күскәндә күҙәтелә. Йә тышҡы ( эт муйылы), йә эске түңәрәк (зелпе) һаҡланып ҡала.
Сәскәнең симметрияһы
Сәскә төҙөлөшөнә хас һыҙаттарҙың береһе — уның симметрияһы.
Симметрия үҙенсәлектәре буйынса сәскәләр:
- актиноморфҡа, йәки дөрөҫ( регуляр) сәскәлеләргә бүленә; ундай  сәскәләр аша  уны ике тигеҙ өлөшкә бүлгән  бер нисә симметрия яҫылығы үткәрергә мөмкин (умырзая, кәбеҫтә)
Сәскә аша бер ниндәй ҙә симметрия яҫылығы һыҙыла алмаһа, уны асимметрик (бесәй үләне, канна) тип атайҙар.
Актиноморфизм, зигоморфизм һәм дөйөм сәскә асимметрияһы аналогияһы буйынса  актиноморф, зигоморф һәм асимметрик таж тип айыралар.
Ҡыҫҡаса һәм шартлы рәүештә сәскәләр төҙөлөшөн билдәләү өсөн сәскә формулаһын төҙөйҙәр.
Бының өсөн сәскәнең төрлө морфологик һыҙаттары: сәскәнең енесе һәм симметрияһы, сәскәләге түңәрәктәр һаны, шулай уҡ һәр түңәрәктә ағзалар һаны, сәскә өлөштәренең ҡушылыуы һәм емешлектәрең торошон (өҫкө йәки аҫҡы овар)  хәреф һәм һан билдәләре ярҙамында  кодлана.
Сәскә ағзалары (өлөштәре)
Сәскә эргәлеген, һеркәстәрҙе, емешлекте хәреф символдары аша күрһәтеү.:
Сәскә өлөштәрен күрһәтеү
Сәскә өлөштәренең хәреф символдары янына һаны күрһәтелә (биш япраҡсалы таж — Co_5\;, алты һеркәсле  андроцей — A_6\;), әгәр уларҙың һаны даими булмаһа йәки бик күп булһа (ғәҙәттә 12-нән күберәк) — символы \infty.
Сәскә өлөштәре ҡушылып үҫһә, уларҙың һаны йәйә эсенә яҙыла: ҡушылып үҫкән биш япраҡсалы таж — Co_{(5)}\;, двубратственный андроцей — A_{(9,1)}\;.
Әгәр сәскә өлөштәре ике түңәрәк яһап урынлашһа, һәр береһенең һаны күрһәтелеп араһына «+» билдәһе ҡуйыла A_{5+5}\;.
Сәскәлә емшән һыҙыҡса менән күрһәтелә. Өҫкө емшән булһа, емеш япраҡсалы һаны аҫтында һыҙыҡ ҡуйыла :, емшән түбән булһа  — һыҙыҡ һан өҫтөнә ҡуйыла:.
Миҫалдар
Ләләнең, тюльпандың сәскә формулаһы:
Люцернаның сәскә формулаһы:
Сәскә төҙөлөшө тураһында иң тулы картинаны диаграмма—сәскә күсәренә перпендикуляр яҫылыҡта сәскәнең схематик проекцияһын сағылдырған схемалар бирә.
Кесе Ҡоролтай
Кесе Ҡоролтай — Башҡортостан автономияһының закондар ҡабул итеү органы, предпарламент.
Тарихы
1917 йылда 10 декабрҙә Ырымбурҙа 3‑сө Бөтә башҡорт ҡоролтайында ойошторола. 22 ағзанан (башлыса Башҡорт мәркәз шураһынан) һәм съезда һайланған 3 Кесе Ҡоролтай ағзалығына кандидаттан торған. Кесе Ҡоролтай төп функциялары: автономиялы Башҡортостан хөкүмәтен булдырыу, съезда ҡабул ителгән закондарҙы эшләп бөтөрөү, парламент саҡырыу. 1917 йылда 20 декабрҙә Кесе Ҡоролтай тарафынан Башҡорт хөкүмәте һайлана (үҙенең ағзалары составынан) һәм раҫлана. 1919 йылда эшмәкәрлеген туҡтата.
Составы
Юныс Бикбов (рәйес), полковник Шаһихәйҙәр Аҡсулпанов, Аллабирҙе Йәғәфәров, Сәйетгәрәй Мағазов, Ғабдрахман Фәхретдинов, Нуриәғзәм Таһиров, Ғәйнулла Ғирфанов, Әхмәтзәки Вәлидов, Хәжиәхмәт Рәмиев, Муса Смаҡов, Ғәлиәхмәт Айытбаев, Хабибулла Ғәбитов, Ризаитдин Фәхретдинов, Шәриф Манатов, Сәғит Мерәҫов, Харис Йомағолов, Йыһангәрәй Әмиров, Ғүмәр Ҡыуатов, Илдархан Мутин, Искәндәрбәк Солтанов, Усман Тоҡомбәтов, Ғабдулла Иҙелбаев.
М. М. Раскова исемендәге Тамбов юғары хәрби авиация осоусылар училищеһы
М. М. Раскова исемендәге Тамбов юғары хәрби авиация осоусылар училищеһы (М. М. Раскова исемендәге Тамбов ВВАУЛ) — Тамбов ҡалаһында урынлашҡан юғары хәрби осоусылар училищеһы.
Атамалары
Тарихи исемдәре:
— 4-се хәрби авиация мәктәбе
— Энгельс хәрби авиация училищеһы
— М. Раскова исемендәге Энгельс хәрби авиация училищеһы
— М. Раскова исемендәге Тамбов хәрби авиация осоусыларр училищеһы
— Советтар Союзы Геройы М. Раскова исемендәге Тамбов юғары хәрби авиация осоусылар училищеһы
— Советтар Союзы Геройы М. Раскова исемендәге Тамбов Ҡыҙыл Байраҡ юғары хәрби авиация осоусылар училищеһы
— М. Раскова исемендәге Тамбов юғары хәрби авиация осоусылар училищеһы
Училище тарихы
14-се Хәрби пилоттар мәктәбе 1930 йылдың 15 декабрендә Һарытау өлкәһенең Энгельс (элекке Покровск) ҡалаһында Советтар Союзы Халыҡ комиссарының «14 хәрби мәктәп булдырыу тураһында» исемле А1/017821-се директивтарына ҡул ҡуйыуҙан башлана.
Полковник Алексей Петрович Мейер мәктәптең беренсе начальнигы итеп тәғәйенләнә.
1931 йылдың 7 декабрендә 14-се Хәрби пилоттар мәктәбе буйынса осоу формированиеларын ойоштороу тураһында бойороҡ була.
1931 йылдың 31 декабренә тиклем инструктор составы менән комплектлау тамамлана.
Тәүге курсанттар хәрби-теоретик әҙерлек тамамланғандан һуң 1932 йылдың 15 ғинуарында Ленинград Хәрби-теоретик мәктәбенән илдең юғары уҡыу йорттарынан иң яҡшы студенттар һәм теоретик әҙерлек тамамланғандан һуң килә.
1932 йылдың 27 ғинуарынан курсанттар ер өҫтөндә осоуға әҙерлек башлайҙар.
Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 1995 йылдың 26 авгусындағы «М. М. Раскова исемендәге Тамбов юғары хәрби авиация осоусылары училищеһын бөтөрөү тураһында» 1168-р һанлы бойороғо менән ябыла.
Начальниктары
— полковник Алексей Петрович Мейер — полковник Филипп Александрович Агальцов, 1941—1943 — авиация генерал-майоры Удонин Илья Давыдович, 1954—1960 — авиация генерал-майоры Сергей Матвеевич Белявский, 1960—1962 — авиация генерал-майоры Георгий Николаевич Меняйленко, 1962—1972 — авиация генерал-майоры Юрий Александрович Еремеев (ИЛ-28-ҙ ултыртҡанда һәләк була), 1972—1976 — авиация генерал-майоры Владимир Трофимович Антонов, 1976—1980 — авиация генерал-майоры Федор, 1980—1987 — авиация генерал-майоры Александр Василий Егорович, 1987—1989 — авиация генерал-лейтенанты Василий Дмитриевич Ключенок, 1989—1995
Советтар Союзы Геройҙары, Рәсәй Федерацияһы Геройҙары
— Волков Сергей Александрович (космонавт) — Рәсәй космонавты, Рәсәй Федерацияһы Геройы (2009), лётчик-космонавт (2009). «Команда тактик бомбард авиацияһы» белгеслеге буйынса училище тамамлаған.
— Дейнеко Юрий Михайлович — Рәсәй Федерацияһы Геройы, гвардия гвардияһы подполковнигы, беренсе класлы хәрби лётчик, Рәсәй Федерацияһы Геройы (2003), хәрби бурысын үтәгәндә күрһәткән батырлығы өсөн
— Куимов Николай Дмитриевич — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған лётчик-һынаусыһы, Рәсәй Федерацияһы Геройы (2006)
— Меницкий Валерий Евгеньевич — СССР-ҙың атҡаҙанған һынаусы-һынаусы, Микоян исемендәге Мәскәү клиник дауаханаһының шеф-пилот, Микоян исемендәге ОКБ генераль конструкторы урынбаҫары (1992—2008), Советтар Союзы Геройы (1982). Ленин премияһы лауреаты
— Оськин Виктор Семёнович — Рәсәй Федерацияһы Геройы, подполковник, беренсе класлы хәрби лётчик, Рәсәй Федерацияһы Геройы (1992)
Башҡа билдәле тамамлаусылар
— Андросов Павел Васильевич — ВГК-ның 37-се һауа армияһы командующийы (2007—2009), генерал-майор, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған хәрби лётчигы — Афиногентов Александр Иванович — авиацияның Баш идаралығы начальнигы — 2016 йылдың 13 октябренән Рәсәй Федерацияһы Милли гвардияһы ғәскәрҙәренең Федераль авиация хеҙмәте начальнигы, генерал-лейтенант, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған хәрби лётчигы — Волков Александр Никитович — Хәрби-транспорт авиацияһы командующийы (1979—1986) һәм СССР граждандар авиацияһы министры (1987—1990), авиация маршалы — Дудаев Джохар Мусаевич — Чечен Республикаһының (Ичкерия) беренсе президенты (1991—1996), чечен сәйәси эшмәкәре, авиация генерал-майоры — Жихарев Анатолий Дмитриевич — Алыҫ авиация командующийы (2009 йылдың авгусынан 2016 йылдың сентябренә тиклем), генерал-лейтенант, хәрби лётчик-снайпер, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған хәрби лётчигы
Громова Людмила Петровна
Громова Людмила Петровна (15 июнь 1952 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-тарихсыһы һәм филологы, педагог, филология фәндәре докторы (1994), профессор (1999). Санкт-Петербург дәүләт университетының почётлы профессоры (2018).
Биографияһы
1969 йылдан алып 1974 йылға тиклем Санкт-Петербург дәүләт университетының журналистика факультетына уҡый, 1979 йылдан 1983 йылға тиклем был  факультет янындағы  аспирантурала уҡый. 1974 йылдан 1979 йылға тиклем — Чудово «Родина» гәзите бүлеге мөдире. 1983 йылдан Ленинград дәүләт университетында педагогик эштә  ассистент вазифаһында, 1987 йылдан — доцент һәм 1999 йылдан — профессор, 2010 йылдан — журналистика тарихы кафедраһы мөдире. 2002 йылдан 2004 йылға тиклем бер үк ваҡытта Людмила Громова — уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса  Санкт-Петербург дәүләт университеты (СПбДУ) проректоры һәм  2011 йылдан  2017 йылға тиклем  — СПбДУ-ның  журналистика факультеты деканы.
1983 йылда Громова филология фәндәре кандидаты дәрәжәһенә дәғүә итеп, «А. И. Герцен — публицист 1840-х годов : взаимосвязь публицистического и художественного творчества» темаһына диссертация яҡлай, 1994 йылда — «А. И. Герцен и русская журналистика его времени» темаһына диссертация яҡлап, филология фәндәре докторы була. 1999 йылда Юғары аттестация комиссияһы бойороғо менән журналистика тарихы кафедраһы буйынса ғилми профессор исеме бирелә. 2018 йылда уға Санкт-Петербург дәүләт университетының почётлы профессоры тигән исем бирелә.
2022 йылда «Донбасс халҡын яҡлау буйынса махсус операция» ваҡытында президент Путинға ярҙам итеү буйынса  хат авторы  булып сығыш яһай.
Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге
Л П. Громованың төп ғилми-педагогик эшмәкәрлеге XVIII—XIX быуаттарҙа  рус журналистикаһы тарихы, шул иҫәптән цензура тарихы һәм күренекле редакторҙар һәм публицистарҙың иҗады белән бәйле. «Журналистика тарихының актуаль проблемалары», «Фәнни-популяр журналистика традициялары», «Рус публицистикаһы тарихы» һәм «XVIII—XIX быуаттарҙа рус журналистикаһы тарихы» темаларына лекциялар курсы уҡый. Филология һәм сәнғәт ғилеме буйынса юғары аттестация комиссияһының эксперт советы ағзаһы (2002 йыл дан  2014 йыл ға тиклем). Журналистика факультетының диссертация һәм Ғилми советы рәйесе һәм СПбДУ-ның ғилми советының ғилми секретары (2018 йыл дан 2010 йыл ға тиклем). Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының юғары һөнәри белем биреү дәүләт мәғариф стандарты буйынса ведомство-ара эксперт советы ағзаһы. 2010 йылдан Санкт-Петербург һәм Ленинград өлкәһенең  Журналистар союзы идаралығы ағзаһы.
Л. П. Громова 170 ашыу ғилми хеҙмәт,  шул иҫәптән юғары уҡыу йорттары өсөн  биш дәреслек һәм дүрт монография авторы булып тора, уның етәкселегендә 10-дан ашыу  докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.
Воздвиженка (Әлшәй районы)
Воздвиженка (Воздвиженка) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 362 кеше. Почта индексы — 452134, ОКАТО коды — 80202813001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Васильев Григорий Семёнович
Васильев Григорий Семёнович (22 сентябрь 1897 йыл — 28 ғинуар 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған хәрби хеҙмәткәр, уҡсылар полкы командиры, подполковник (1942). Советтар Союзы Геройы (1943).
Биографияһы
Григорий Семёнович Васильев 1897 йылдың 22 сентябрендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Ефремкин ауылында тыуған. Милләт — сыуаш. Башланғыс училище тамамлаған.
1918 йылдан Ҡыҙыл Армияла. Йыйылма Урал отряды походында, 1918—1920 йылдадарҙа Көнсығыш фронттағы һуғыштарҙа, 1922 йылда Волочаевка операцияһында ҡатнаша. 1919 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 1919 Ҡыҙыл Армия командованиеһы штабының Вятка совет пехота курстарын тамамлай. 1924 йылда Юғары берләштерелгән хәрби училищены тамамлай. 1929 йылда Көнсығыш тимер юлындағы алыштарҙа ҡатнаша. 1934 йылда М. В. Фрунзе исемендәге  хәрби академия тамамлай. 1938 йылда Хәсән күле янында һәм 1939 йылда Халхин-Гол йылғаһы буйында япон милитаристары менән ҡораллы конфликттарҙа ҡатнаша.1941 йылдың октябренән Көньяҡ-Көнбайыш, Брянск һәм Воронеж фронттарында хеҙмәт итә. 60-сы армия 232-се уҡсылар дивизияһы 605-се уҡсылар полкы командиры. 1943 йылдың 24-28 ғинуарында Воронеж өлкәһе Верхненикольское, Яблочое, Кочетовка, Түбәнге Турово ауылдарын азат итеүҙә ҡатнаша.1943 йылдың 28 ғинуарында Воронеж өлкәһе Түбәнге Турово ауылы өсөн барған алыштарҙың береһендә һәләк була. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була.
1943 йылдың 28 ғинуарында Воронеж өлкәһенең Хохол ауылы янындағы туғандар ҡәберлегендә ерләнгән.
Хәтер
Бийск ҡалаһында, Кочетовка һәм Түбәнге Туровола урта мәктәптәргә Васильев исеме бирелгән; Бийск, Ефремкин һәм Түбәнге Туровола уға һәйкәл ҡуйылған
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Агломерация
Агломерацияһы (лат. agglomeratio, agglomero — бергә, ҡушам):
Ҡол Ғәли
Ҡол Ғәли (Кол Гали, Qol Ğəli, Кул Али; 1183—1236 йылдар) — Волга-Урал төбәгендә йәшәгән халыҡтарҙың бөйөк шағиры, мәғрифәтсеһе, аҡыл эйәһе. Күп халыҡтарҙың ҡулдан-ҡулға йөрөтөп уҡыған, үҙенең рухи донъяһын шуға ҡарап һөйләгән, шуға эйәреп үлемһеҙ ижад иткән боронғо ҡомартҡы — «Ҡисса-и Йософ» («Йософ китабы»ның) авторы. Сығышы буйынса башҡорттарҙың әйле ырыуынан булған, Волга буйы Болғарының Бүләр (Биләр) һәм Кәшәнә ҡалаларында торған. Ул «Ҡисса-и-Йософ» поэмаһын 1233 йылда яҙған.
Биография
Ҡол Ғәли — башҡорттар һәм татарҙар араһында телдән дә, ҡулъяҙма хәлендә лә киң таралған, күп быуаттар буйы быуындан быуынға, ҡулдан ҡулға тапшырыла килгән, уҙған быуаттың 30-сы йылдары аҙағынан Ҡазан типографияларында айырым баҫма булып сыҡҡан, халыҡ араһында киң танылыу яулаған һоҡланғыс һәм илаһи мөхәббәт дастаны — «Ҡисса-и Йософ» әҫәренең (йәиһә «Йософ китабы», «Йософ үә Зөләйха») авторы. Ҡол Ғәли — боронғо башҡорт һәм боронғо болғар шағиры, әйле ырыуы башҡорто. Шағирҙың тормошо һәм ижады хаҡында үҙе йәшәгән дәүерҙә теркәлгән тарихи сығанаҡтар һаҡланмаған. Уның исемен, затын аныҡ ҡына күрһәткән мәғлүмәттәр күренекле башҡорт уҡымышлыһы, шағир һәм ғалим Тажетдин Ялсығол әл-Башҡордиҙың XVIII быуат аҙағында — XIX быуат баштарында яҙылған «Тәуарихе Болғариә» тигән киң билдәле тарихи-әҙәби хеҙмәтендә әйле ҡәүеме башҡорттарының шәжәрәһе рәүешендә урын алған. Был әҫәрҙә Тажетдин Ялсығолов, әйле ырыуы башҡорттарының шәжәрәһен килтереп, үҙенең ун һигеҙенсе быуын боронғо нәҫеллек ебе Ҡол Ғәлигә барып тоташҡанлығын раҫлай. «Тәуарихе Болғариә»гә индерелгән был шәжәрәне үҙ ваҡытында (1897 йыл) Мөхәммәтсәлим Өмөтбаев «Әй башҡорттарының нәсәбнамәһе» тигән исем аҫтында үҙенең атаҡлы «Йәдкәр» тигән йыйынтығында баҫтырып сығарған. Беҙ уны «Йәдкәр»ҙең 1984 йылғы баҫмаһы буйынса килтереп үтмәксебеҙ. Иң әүәл — әйле башҡорттарының Ҡол Ғәлигә тиклемге быуындарының ил башы, башҡорт ханы Иштәктән (йәиһә Истәктән) башланған өлөшөн күрһәтәйек: Иштәк — (уның улы) Бәкатун — Әйле — Туҡый хан — Айҙар хан —Сәйет хан — Әмир хан — Солтанморат хан — Сәлим хан — Илһам хан —Ғабдулла хан — Ғәлим бәк — Мирхажи — Ҡол Ғәли. Шәжәрәнең был өлөшөнән күренеүенсә, Ҡол Ғәлиҙең ата-бабаларының Туҡый хандан алып Ғәлим бәккә тиклем туғыҙ быуыны Болғар дәүләтендә арҙаҡлы хандар династияһын билдәләй. «Нәсәбнамә»лә боронғо Иштәк хан тураһындағы мәғлүмәттәр иғтибарҙы йәлеп итә:
Бер ыңғай әйтеп китәйек: Иштәктең «суҡ улдары», йәғни ете улының исемдәре һәммәһе лә башҡорттоң киң билдәле ырыу-ҡәбилә атамалары менән тап килә. Шул ете улдың бишенсеһе Сарт тип аталыуы иһә айырым бер әһәмиәткә эйә. Сөнки башҡорт араһындағы һарттарҙы тарихсы һәм этнографтарҙың, исеменең һәм элек йәшәгән ерҙәренең уртаҡлығына ҡарап, үзбәктәр менән бутап йөрөтөүҙәренә тәнҡит күҙлегенән ҡарарға мөмкинлек бирә. Шәжәрә буйынса, Иштәктең төп йорто Аму даръяһында булып, уның улдары Уралда мәҡам тотмоштар, һарт башҡорттары иһә, Урта Азияла ҡалып, үзбәк менән аралашып, һуңғы быуаттарҙа Уралға, үҙ туғандары араһына килеп һыйынған булып сыға. Тимәк, артабан һарт тигәндә, башҡорттоң үҙенең һарт тигән ырыуы тураһында һүҙ алып барыласаҡ. Әйле ҡәүемен Иштәктең дүртенсе улы Бәкатундан тыуған Әйле башлап ебәргән, тип күрһәтелә. «…Әйле. Атаһы (Бәкатун) йортонда, Миәс даръяһында, атаһы урынында илле йыл шаһ булып, туҡһан йыл ғүмере булып, Миәс даръяһында дәфен булынмыш». Ҡол Ғәлиҙең үҙе һәм үҙенән һуңғы нәҫел-нәсәплек ебе тураһында түбәндәгеләр билгеле. Ҡол Ғәлиҙең атаһы Мирхажи, уның атаһы Ғәлим бәк, уның атаһы Ғабдулла хан булған. Ғабдулла хан Болғарҙа илле йыл ханлыҡ ҡылған. Әммә Ғәлим бәк заманында ханлыҡ һәләкәткә осрай. Болғар дәүләтен татар-монгол яуы баҫып ала. Ғәлим бәк тә, уның улы Мирхажи ҙа Кәшан ҡалаһында береһе мөҙәрис, икенсеһе имам булып тора. Вафаты — ул замандың Башҡорт йортона ҡараған Зәй тамағында. «…Ҡол Ғәли. Харәзмдә ҡырҡ биш йыл мөҙәрис булып, Ҡытай ғәскәренән ҡасып Үргәнескә килеп, унан Ҡырғыҙға, унан атай йортона, Зәй тамағына килеп, …Бүләр ҡалаһын бина ҡылмыштар».
Тенеш (Тыныш). Бының ике улы: Көҙөй, Ҡошсо. Былар дәхи башҡорт хандары. Көҙөй. Бынан Өфө өйәҙе көҙөй әйле башҡорттары». Артабан: Яныш — Бабыш — Үлмәҫ хажи ибн Бабыш — Ғәбдерахман хажи — Ялынбай мулла — Ҡотлобулат мулла — Ейәнсура — Йәнтимер — Мәметҡол — Ялсығол хажи. «Хәҙрәт Тажетдин бин хажи Ялсығол. „Ҫөбәтел ғажизин“ исемле китапҡа „Рисаләи Ғәзизә“ намында шәрех яҙмыш. Башҡорт йортонда дәстгир китаптыр».
Тажетдин Ялсығолов үҙ ырыуының, йәғни әйле башҡорттарының нәсәбнамәһен ошондай һүҙҙәр менән тамамлай: «Беҙ ижтиһадыбыҙҙы сарыф әйләп, Әҙәм ғәләйһум заманынан алып был заманғаса тамам, һикһән бишенсе баба беҙ булдыҡ. Әй уландарым, һеҙ һәм яҙығыҙ!» Ҡол Ғәли, тимәк, башҡорттоң кешелек донъяһында меңәрләгән йыллыҡ тарих төпкөлдәренән килгән ырыу тармағының затлы уҡымышлылар һәм арҙаҡлы хандар династияһының бөйөк бер вәкиле. «Ҡисса-и Йософ» дастаны — башҡорт, даһийының төрки халыҡтар һәм, ғөмүмән, Шәреҡ рухи мәҙәниәте үҫешенә индергән үлемһеҙ әҫәре. Поэма 1212—1233 йылдар эсендә яҙылып, Урал-Волга буйҙарын татар-монголдар баҫып алыр алдынан (1236 йыл) тамамланған, тип фараз ителә. Авторҙың 45 йыл Хәрәзмдә мөҙәрис булып тороуы, яу ваҡытында ҡырғыҙҙарға ҡасып, аҙаҡ ата йортона — Зәй тамағына ҡайтыуы тураһындағы мәғлүмәттәрҙе, ул йәшәгән дәүерҙәге башҡа ҡайһы бер исемдәр, ваҡиғалар менән сағыштырып ҡарағанда уның, тыуған ваҡыты 1174 йылдан алдараҡ булырға мөмкин тигән фараз ышаныслыраҡ күренә. «Ҡисса-и Йософ» поэмаһы — башҡорт, татарҙар араһында бөгөнгө көндә лә иң танылған әҫәрҙәрҙең береһе. Ҡол Ғәли 1236 йылда монгол яуында Бүләр (Биләр) ҡалаһында вафат була.
Автобан
thumb|333px|[[Германияла автобан]] thumb|111px| [[Германияла автобан билдәһе]] thumb|111px| [[Швейцарияла автобан билдәһе]] Автобан (Autobahn «машина юлы») — Германияла, Австрияла һәм Швейцарияла тиҙ автомагистраль. Ҙур тиҙлек менән йөрөгән транспорт өсөн һалынған юл, hәр йүнәлештә икенән дә кәм булмаған йөрөү рәте булырға тейеш.
Австрия менән Швейцариялағы автобандарҙа тиҙлек сәғәтенә 130 км һәм 120 км-ға сикләнгән. Германиялағы автобандарҙа тиҙлек даими рәүештә сикләнмәй, айырым урындарҙа тиҙлекте сикләгән билдәләр осрауы ихтимал.
Мөхәмәтйәров Мөхәмәтғариф Закир улы
Мөхәмәтғариф (Ғариф) Закир улы Мөхәмәтйәров (1891-?) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Поручик (1918).
Биография
Мөхәмәтйәров Мөхәмәтғариф Закир улы 1891 йылда Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе (хәҙерге Силәбе өлкәһе ) Ҡунаҡбай ауылында тыуған. Силәбе ҡалаһында дүрт класлы училищены тамамлай.
Беренсе донъя һуғышы осоронда хәрби хеҙмәткә алына, хәрби мәктәптә белем ала. Туған яғына прапорщик званиеһында ҡайта.
1917 йылда Нуриәғзәм Таһиров менән бергә Силәбе өйәҙендә Башҡортостан автономияһы ҡарарҙарын тормошҡа ашырыу менән шөғөлләнә. 1918 йылдың ғинуарында Арғаяш кантоны башҡарма комитеты таратылып, унда Совет власы урынлаштырыла. 27-30 ғинуарҙа Арғаяшта уҙған съезда Арғаяш кантон башҡарма комитетына Нуриәғзәм Таһиров һәм Ғәбделхәй Иркәбаев менән бергә Мөхәмәтғариф Мөхәмәтәйров та һайлана.
25 апрелдә үткән 2-се кантон съезында большевиктар менән ер мәсьәләһе буйынса бәхәс тыуа. Мөхәмәтғариф Мөхәмәтйәров Нуриәғзәм Таһиров менән бергә Силәбе һәм Ҡыштым ҡалалары күскенселәренә башҡорт ерҙәрен бүлеп биреүгә ҡырҡа ҡаршы сыға. Һөҙөмтәлә уларҙы контрреволюцияла ғәйепләйҙәр һәм төрмәгә ябалар, ә оҙаҡламай Силәбе ҡалаһы Чехословак корпусы ҡулына күскәс улар азат ителә.
1918 йылдың 12 июндә Башҡорт хәрби шураһы ойошторола һәм уның ағзалары итеп Ғәлимйән Таған, Т. Ғисмәтуллин, Ғәбделхәй Иркәбаев менән бергә Ғариф Мөхәмәтйәров та һайлана. 1918 йылдың июнь-июль айҙарында Башҡорт хөкүмәтенең Хәрби бүлеге мөдире Әхмәтзәки Вәлидиҙең сәркәтибе, һуңынан өлкән адъютанты булып хеҙмәт итә.
Йософ (исем)
Йософ — башҡорт ир-ат исеме.
Мөхәмәтйәров Мөхәмәтғариф Закир улы
Биография
1918 йылдың авгусында Себер хөкүмәтенә буйһонған Урал айырым корпусы командиры бойороғо буйынса ҡулға алына, һуңынан азат ителә. 1918 йылдың сентябрендә Башҡорт хәрби шураһы фарманы буйынса Арғаяш кантоны ирекле отряды начальнигы итеп тәғәйенләнә.
Йософ (исем)
Этимология
Йософ (Йосоп) башҡорт теленә ғәрәп теленән үҙләштерелгән. Өҫтәмә матур, бик шәп мәғәнәһендә. Йосоп пәйғәмбәр исеменән, сығышы Иосиф тигән боронғо йәһүт исеменә барып тоташа, «Йосоп һәм Зөләйха» легендаһына бәйле лә төрки халыҡтарҙа күп таралған.
Билдәле кешеләр
Йософ Гәрәй, Гәрәев Йософ Ибраһим улы (7 март 1904 йыл — 22 март 1988) — башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе. 1936 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1937—1939 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзы идараһының яуаплы секретары.
Мөхәмәтйәров Мөхәмәтғариф Закир улы
Биография
1918 йылдың ноябренән 2-се Башҡорт уҡсылар полкының ылау начальнигы булып хеҙмәт итә, подпоручик дәрәжәһен ала. 1919 йылдың ғинуарынан 2-се Башҡорт кавалерия полкында эскадрон менән етәкселек итә. Шул уҡ йылдың 18 ғинуарында Нуҡай ауылында Ҡыҙыл армеецтарға ҡаршы алышта күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн поручик дәрәжәһенә күтәрелә.
Йософ (исем)
Билдәле кешеләр
Ҡарамышев Йософ Ибраһим улы, Йософ (Мөхәмәтйософ) Ибраһим улы Ҡарамышев (1825 йыл, Стәрлетамаҡ өйәҙе Маҡар ауылы — ?) — кантон башлығы, ғәскәри старшина (1859). Ҡарамышевтар нәҫеленән.
Мөхәмәтйәров Мөхәмәтғариф Закир улы
Биография
Аҙаҡ йәнә республиканың Арғаяш кантонында эшләй. 1927—1928 йылдарҙа Арғаяш кантоны башҡарма комитеты рәйесе вазифаһын башҡара. 1929 йылда ВКП (б) сафынан сығарыла.
Йософ (исем)
Билдәле кешеләр
Усманов Йософ Абдрахман улы (8 июнь 1903 йыл — 1 февраль 1993 йыл) — ғалим-агрохимик, йәмәғәтсе. 1930 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1931 йылдан агрохимия һәм тупраҡ ғилеме лабораторияһы мөдире, 1934—1935 һәм 1947—1949 йылдарҙа агрономия факультеты деканы, 1950—1978 йылдарҙа агрохимия кафедраһы мөдире. Башҡорт АССР-ының 2‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1968), профессор (1961). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957), Халыҡтар Дуҫлығы (1980) һәм ике «Почёт Билдәһе» (1944, 1966) ордендары кавалеры. РСФСР‑ҙың (1971) һәм Башҡорт АССР‑ының (1957) атҡаҙанған фән эшмәкәре, СССР‑ҙың социалистик ауыл хужалығы отличнигы (1971).
Йософ Баласағуни (Тыуған ваҡыты яҡынса 1040-сы йылдар) — Урта Азиялағы Баласағун ҡалаһында тыуып үҫкән. Туған телен, халыҡтың ауыҙ-тел ижадын, йолаларын сикһеҙ яратҡан. Ғәрәп һәм фарсы телдәрен яҡшы белгән. Нәфис һүҙ оҫтаһы һәм фекер эйәһе булараҡ даны таралғас, ҡараханиҙар дәүләте батшаһы Боғра хан мәрмәрһарайына кәңәшсе (хас хажип) итеп ҡуйған. Боғара ханға арнап ул «Ҡутадғу билиг» әҫәрен ижад иткән.
Мөхәмәтйәров Мөхәмәтғариф Закир улы
Биография
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Йософ (исем)
Билдәле кешеләр
Аҡсурин Йософ Хәсән улы (Йософ Акчура, татар. Yosıf Aqçura, Yosıf Xəsən uğlı Aqçurin; Йосыф Акчура, Йосыф Хәсән улы Акчурин) (29 ноябрь 1876, Симбирск — 1935, Истанбул) — татар нәшерсеһе, яҙыусы, журналист, тарихсы, төрөк милләтселек идеологтарының береһе.
Фамилияла
Йосопов Тимербай Йосоп улы, Тимер Йосопов (31 май 1938 йыл — 16 март 2016 йыл) — Башҡортостандың халыҡ шағиры (2003). 1971 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. БАССР-ҙың (1988) һәм Рәсәй Федерацияһының (1999) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1998).
Йосопов Булат Тимербай улы (15 сентябрь 1973 йыл) — башҡорт режиссёры, Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты, Рәсәй Федерацияһы Кинематографсылар союзы ағзаһы, Рәсәй Федерацияһы кинорежиссёрҙар Гильдияһы ағзаһы.
Йосопов Ринат Мөхәмәт улы (12 ноябрь 1951 йыл— 15 ғинуар 2011 йыл) — ғалим-этнолог, антрополог, тарих фәндәре кандидаты.
Йосопов Харис Монасип улы (24 август 1929 йыл — 7 июнь 2009 йыл) — спортсы-көрәшсе, тренер, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Профессор (1995). Дзюдо буйынса СССР‑ҙың (1975) һәм РСФСР‑ҙың (1969) атҡаҙанған тренеры, классик (1959) һәм ирекле (1960) көрәш, самбо (1967) буйынса СССР‑ҙың спорт мастеры, дзюдо буйынса халыҡ‑ара (1975), самбо буйынса Бөтә Союз (1970) категориялы судья. РСФСР‑ҙың (1989) һәм Башҡортостан Республикаһының (1999) атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, СССР‑ҙың физик культура отличнигы (1989). Почёт (2005) һәм Салауат Юлаев (2004) ордендары кавалеры. Салауат районының почётлы гражданы. Силәбе ҡалаһындағы Көньяҡ Урал дзюдо мәктәбенә нигеҙ һалыусы, Рәсәй көрәшселәре араһында иң билдәле шәхестәрҙең береһе.
Йосопов Хәмит Ғәббәс улы (15 июнь 1917 йыл — 21 ғинуар 1993 йыл) — Салауат нефть химияһы комбинаты төҙөлөш механизацияһы идаралығының төҙөлөш буйынса контораһы бульдозерисы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.
Йосопов Ғайса Ғәлиәкбәр улы (21 май 1905 йыл — 19 август 1941 йыл) — шағир һәм публицист, 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында ҡатнашҡан һәм Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған хәрби табип. В. И. Чапаевҡа һәм уның дивизияһына арнап Һамарҙа ҡуйылған монументтағы бер яугир образының тәүһыны (прототибы). 1932 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Йосопов Вәкил Барый улы (20 февраль 1952 йыл) — актёр, режиссёр. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1993), БАССР-ҙың атҡаҙанған (1979) артисы. Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1979).
Йосопов Ҡасим Нәзиф улы (26 ноябрь 1935 йыл) — иҡтисадсы, иҡтисад фәндәре докторы (1985), профессор (1991), Рәсәйҙең атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006), БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985), Татарстандың атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2008). Ғ.Рамаҙанов (2005), М. И. Тоҡомбәтов (2006) исемендәге премиялар лауреаты.
Йосопов Һарун Вәли улы (22 июнь 1914 йыл — 26 июнь 1968 йыл) — ғалим-археологы, төркиәтсе һәм этнограф. 1952—1958 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты ғилми хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Тарих фәндәре кандидаты (1952). Татарстан Республикаһының дәүләт премияһы лауреаты (1994).
Йосопов Харрас Ғәлиәкбәр улы (1 март 1928 йыл — 12 февраль 2006 йыл) — башҡорт тел белгесе, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1956). БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1988), СССР-ҙың мәғариф отличнигы (1980), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1964).
Йосопов Ринат Шәйхулла улы (1 ғинуар 1947 йыл) — БАССР-ҙың Саҡмағош районы Карл Маркс исемендәге колхоз тракторсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976).
Йосопов Фәрит Сабир улы (24 ғинуар 1925 йыл — 23 ғинуар 2001 йыл) — балет артисы. 1970—2000 йылдарҙа Өфө һығылмалы материалдар һәм конструкциялар заводының Мәҙәниәт һәм техника һарайының балет студияһы етәксеһе. 1955 йылда Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған артисы (1949). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1955).
Йосопов Билал Мөғтәсим улы (25 декабрь 1904 йыл — 26 февраль 1999 йыл) — совет тау инженеры. Геология-минералогия фәндәре докторы (1959), профессор (1969).
Йосопов Сәйфулла Ғәйфулла улы (23 апрель 1912 йыл — 7 август 1943 йыл) — совет-фин һуғышында ҡатнашҡан һәм Бөйөк Ватан һуғышында дошман амбуразураһын күкрәге менән ҡаплап, батырҙарса һәләк булған яугир. Айырым диңгеҙ пехотаһы разведка батальонының отделение командиры.
Йосопов Марсель Харис улы (3 ноябрь 1969 йыл) — Башҡортостан һәм Рәсәй сәйәсмәне һәм эшҡыуары, «Берҙәм Рәсәй» партияһынан 5-се (2007—2011) һәм 6-сы (2011—2016) саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты. 2011—2012 йылдарҙа Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе. Рәсәйҙең почётлы төҙөүсеһе (2009).
Иманғол Йосопов (1780 йыл—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Йософ сүрәһе (ғәр. يوسف‎ — сүрәтү Йусуф) — Ҡөрьәндәге ун икенсе сүрә. Мәккәлә инә. Аяттар һаны — 111. Шуларҙың туҡһан һигеҙе Йософ — Яҡуп пәйғәмбәрҙең улы тураһында. Ә беренсе 3 аят быға инеш булып тора. Уларҙа Ҡөрьән тураһында һөйләнелә.
Ҡисса-и Йософ, Йософ китабы -Ҡол Ғәлиҙең шиғри әҫәре, ҡисса. Ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса — уғыҙ телендә, икенсе сығанаҡтар буйынса иҫке төрки телендә[1][2] яҙылған. Төрки әҙәбиәте ҡомартҡыһы, XIII быуаттың беренсе яртыһына ҡарай (ҡайһы бер ҡулъяҙмаларҙа 1212 йыл, ҡайһыларында 1233 йыл күрһәтелгән). Башҡорт халҡының болғар осоронан һаҡланып ҡалған әҙәби ҡомартҡыһы.
«Йософ менән Зөләйха» — башҡорт халыҡ эпосы (ҡисса).
Йосопов баҡсаһы — Санкт-Петербургтағы баҡса. Фонтанка һәм Баҡса урамы араһындағы 9 гектар майҙанды Пётр I 1724 йылда кенәз Г. Д. Йосоповҡа бүләк итә. Һуңынан уның улы ике быуа, канал һәм гөл баҡсаһы менән даими баҡса төҙөй.
Йосопов һарайы — кенәз Феликс Йосопов (граф Сумароков-Эльстон) өсөн Ялта архитекторы Николай Краснов тарафынан Кореизда эклектик стилистикаһында төҙөлгән һарай.
Вартейская Виска
Вартейская Виска — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Голубница йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары/ Канин Нос морононан/ Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Овраг Поцелуев
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терса. Бәләкәй йылға бассейны — Дон йылғаһы Хопёр һәм Северский Донец йылғалары ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Федоровка (Чумыша ҡушылдығы)
Фёдоровка — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының һул ярына тамағынан 210 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
ЙХЛ беренселеге 2014/2015 йылдар миҙгелендә
ЙХЛ беренселеге 2014/2015 йылдар миҙгелендә — Йәштәр хоккей лигаһы беренселегенең дүртенсе миҙгеле. Беренселек 2014 йылдың 3 сентябрендә Ангарск ҡалаһында «Ангарский Ермак» һәм «Горняк» командалары араһында уйын менән башлана. Хужа командаһы 6:5 иҫәбе менән еңеү яулай.
Кубокты һәм алтын миҙалдарҙы «Россошь» еңә. Россошь хоккейсылары финалда серияла 3:2 иҫәбе менән «Горняк» хоккейсыларын еңәләр. Бронза миҙалдары «Зеленоград» һәм «Батыр» уйынсыларына эләгә.
Ҡатнашыусылар составында үҙгәрештәр
Шулай уҡ «Балтика» миҙгел алдынан исемен «Жальгирис» тигәнгә алмаштыра, ә «Ижевская Сталь» Ижевск ҡалаһынан Глазовҡа күсә һәм исемен «Прогресс» тип үҙгәртә. Медногорсктан «Металлург» командаһы булған исеменә «Южный Урал» тигән һүҙбәйләнеш өҫтәй.
Даими чемпионат
Даими чемпионатта һәр команда үҙ конференцияһының бөтә командаһы менән дүртешәр уйын уҙғара, шуларҙың икәүһен өйҙә, икеүһен ҡунаҡта уйнай. Тимәк, Көнсығыш конференцияһы командалары даими миҙгелдә 52 уйын уҙғарһа, Көнбайыш конференцияһы клубтарына 64 уйын уҙғарырға тура килә. Барлығы 896 уйын үткәрелә.
Даими чемпионат 3 сентябрҙә башлана. Шул көндә «Ангарский Ермак» 6:5 иҫәбе менән «Горняк» хоккей клубын еңә.
Быуындар кубогы
ЙХЛ беренселегенең иң яҡшы уйынсылары араһында үткәрелгән Быуындар кубогы 2015 йылдың 17 ғинуарында Татарстандың Әлмәт ҡалаһында үтә. Көнбайыш командаһы 4:3 иҫәбе менән Көнсығыш командаһын еңә.
Көнсығыш конференцияһы
* - ЙХЛ беренселегенең даими миҙгелендә төшөп ҡалған командалар. Уларға ҡалған уйындарҙа техникалы еңелеү бирелә
1. «Горняк» — 8. «Красноярские Рыси» 3:1 (3:4, 6:3, 9:1, 9:1)
2. «Мечел» — 7. «Спутник» 3:1 (4:3, 4:6, 3:2, 4:3 ө.в.)
3. «Батыр»— 6. «Молот» 3:0 (7:5, 3:0, 7:2)
4. «Юниор-Спутник»— 5. «Алтайские Беркуты» 3:1 (4:1, 2:9, 4:2, 7:1)
Көнбайыш конференцияһы
1. «Россошь»— 8. «Брянск» 3:1 (6:2, 4:5 Б, 7:0, 6:1)
2. «Дмитров» — 7. «СКА-Варяги» 1:3 (2:4, 2:3, 2:1, 0:4)
Тальвенден
Тальвенден (Thalwenden) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 383 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,35 км2. Диңгеҙ кимәленән 320 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37318 һәм автомобиль коды — EIC.
ЙХЛ беренселеге 2014/2015 йылдар миҙгелендә
Көнбайыш конференцияһы
3. «Локо-Юниор» — 6. «Ракета» 3:0 (4:2, 5:3, 5:1)
4. «Зеленоград» — 5. «Жальгирис» 3:0 (2:1, 5:2, 3:0)
Көнсығыш конференцияһы
1. «Горняк» — 4. «Юниор-Спутник» 3:0 (9:3, 4:2, 5:1)
2. «Мечел» — 3. «Батыр» 1:3 (3:5, 2:3, 4:2, 2:6)
Көнбайыш конференцияһы
1. «Россошь» — 7. «СКА-Варяги» 3:1 (2:1, 1:2, 4:2, 6:0)
3. «Локо-Юниор» — 4. «Зеленоград» 2:3 (2:1, 2:3 Б, 3:1, 2:3 Б, 2:3 Б)
Ярымфиналдар
1. «Горняк» — 4. «Зеленоград» 3:1 (1:3, 4:2, 5:1, 4:2)
1. «Россошь» — 3. «Батыр» 3:1 (2:3 Б, 4:2, 4:1, 3:2)
Финал
1. «Россошь» — 1. «Горняк» 3:2 (3:2, 2:6, 1:8, 4:0, 3:1)
Беренсе уйын
Икенсе уйын
Дүртенсе уйын
Бишенсе уйын
Удёв
Удёв — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вад йылғаһының һул ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тап-Яун
Тап-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пим йылғаһының һул ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Михайловка (Көйөргәҙе районы)
Яңы Михайловка (Новомихайловка) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 3 кеше. Почта индексы — 453282, ОКАТО коды — 80254825004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урҙайбаш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Булумбаевка
Булумбаевка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тара йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Васильева (Снопа ҡушылдығы)
Васильева — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Снопа йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Ҡумыҡ аш-һыуы
Ҡумыҡ аш-һыуы ( кумыкская кухня, къумукъ аш уьй) — ҡумыҡтарҙың ҡәҙимге милли аш-һыуы.
Васильева (Снопа ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары/ Канин Нос морононан/ Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Ҡумыҡ аш-һыуы
Бөтә ислам доньяһындағы кеүек үк, ҡумыҡтарҙың да аш-һыу әҙерләгәндә айырым тыйыуҙары бар - харам (ярамаған) һәм хәләл (рөхсәтле) ҡағиҙәләренә буйһоналар. Һуғымға салған хайуандарыҙы "Бисмил-ләһи Аллаһу әкбәр", тип, боғаҙлап ашайҙар.
Васильева (Снопа ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡумыҡ аш-һыуы
Тарихы
Ҡумыҡ аш-һыуы быуаттар дауамында үҫешә һәм үҙ сығанаҡтарын төрки ҡәбиләләрҙең аш-һыу традицияларынан ала, уларға, үҙ сиратында, шулай уҡ Кавказ һәм башҡа төрки ҡәүемдәрҙең (һундар, хазарҙар һ.б.)  аҙыҡ-түлек әҙерләү ысулдары ҙур йоғонто яһай.
Милли аш-һыу
Икмәк (Этмек) — ҡумыҡтарҙың милли икмәге. Уны бешереүҙең тиҫтәләгән ысулы бар.
Күмәстәрҙе (Чурек), ҡумыҡтар бойҙай йәки кукуруз ононан баҫылған ҡамырҙы ҡуй майында ҡыҙҙырып бешерә. Сусҡа майы, харам һаналғанлыҡтан, ҡулланылмай.
Аш (һурпа) (Шорпа) — ҡумыҡ аштарының дөйөм атамаһы. Улар төрлөсә бешерелә: ит, йәшелсә һалып, шулай уҡ һөтлө аш та әҙерләйҙәр.
Фасоль ашы (Бурчакъ шорпа) — ҡумыҡтарҙың яратҡан аштарының береһе, уны һарыҡ ите һурпаһына фасоль, бәрәңге һәм туҡмас һалып бешерәләр.
Хинкал — Дағстандағы башҡа халыҡтарҙыҡы кеүек үк, ҡумыҡтарҙың төп ризыҡтарының береһе. Уны ит һурпаһына ҡамыр киҫәктәре һалып бешерәләр.
Халпама — ҡумыҡ хинкалы, кукуруз ононан әҙерләнә. Ғәҙәттә тултырма (колбаса) бешереп алынған һурпала бешереп алалар.
Кюрза (Кюрза) — ҡумыҡ билмәне.
Долма (Долма) — аналогы голубцы, көнсығыш традицион ашамлығы, йөҙөм япрағына ит фаршы төрөп бешерәләр. Ойоған һөткә һарымһаҡ иҙеп эшләнгән соус менән бирелә.
Пилав — ҡумыҡ былауы. Кишер менән һарымһаҡ һалып бешерелгән традицион һәм  киптерелгән емеш (киш-миш, күрәгә) менән бешерелгән аҡ былау төрҙәре бар.
Аш  — дөгөнән былау кеүегерәк бешерелгән ризыҡ.
Чишмик — ҡумыҡ шешлеге.
Чилав — дөгө, кукуруз һәм бойҙайҙан бешерелгән бутҡа. Уны һыуҙа ла, шулайуҡ һөттә лә бешерәләр.
Тахана — бойҙай онон аҡ майҙа ҡыҙҙыралар һәм һыу өҫтәп шыйығайталарң
Ҡумыҡ турамалары (салаттар) сей йәшелсәнән (помидор, ҡыяр, борос) һәм йәшел тәмләткес үләндәрҙән тора. Ғәҙәттә, ҡаймаҡ һалып бирәләр.
Чуду — төрлө эслек менән йоҡа көлсә (күмәс).