cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Иосип Броз Тито
Икенсе Бөтә Донъя һуғышы
1941 йылда нацист Германияһы Югославияны баҫып алғандан һуң, коммунистар тәүгеләрҙән булып ҡаршылыҡ күрһәтә. Югославия халыҡ азат итеү армияһын булдырған партизандар отряды ойошторола. Уның башында 1941 йылдың 4 июленән Тито тора. Югославия партизан хәрәкәте иң уңышлыларҙың береһе була, партизандар ҙур территорияларҙы контролдә тота.
Мочальский Дмитрий Константинович
Биографияһы
Дмитрий Мочальский Санкт-Петербургта 1908 йылдың 2 (15) февралендә тыуған.
Әхтәмов Ислам Әхтәм улы
Әхтәмов Ислам Әхтәм улы (28 июнь 1921 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, майор, Ҡыҙыл Байраҡ, I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.
Биографияһы
Ислам Әхтәм улы Әхтәмов 1921 йылдың 28 июнендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Асҡын районы Урмияҙ ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армия сафына 1939 йылдың 15 октябрендә Асҡын район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Хабаровск пехота училищеһын тамамлай һәм 1940 йылдың 15 октябрендә кесе лейтенант званиеһында армияла хеҙмәт юлын башлай. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында 7-се гвардия кавалерия корпусының 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 313-сө гвардия кавалерия полкында хеҙмәт итә.
Мочальский Дмитрий Константинович
Биографияһы
«Демонстрациянан ҡайтыу» («Улар Сталинды күргән») (1949), «Еңеү. Берлин. 1945 йылдың 9 майы» (1947), «Совет ғәскәрҙәре Берлинда» график эштәр циклы (1945), картина «Яңы йортҡа күсеүселәр», «Тракторсылар палаткаһы» (икеһе лә — 1957), «Ҡыҙыл мөйөш» (1964), «Ишимда» (1965), «Совхозда иртә. Контор янында» (1967), «Дүрт быуын» (1968), «Баҫыуҙа» (1969), «Клубтағы репетиция» (1972), «Троица» (1975) картиналарының авторы.
Дмитрий Мочальский — СССР Художество академияһының ғәмәли ағзаһы (1973), 1961—1963 йылдарҙа Мәскәү рәссамдар союзы рәйесе, В. И. Суриков исемендәге МГАХИ-ҙа 1937 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем уҡытыусы (1950 йылдан профессор).
Дмитрий Мочальский — Мәскәү рәссамдар союзының тәүге берҙән-бер партияһыҙ рәйесе, «хрущев епшеге» осоронда ул 1961—1963 йылдарҙа был ойошманы етәкләүсе. Низағ менән билдәле Манеждағы «МОСХ -ҡа 30 йыл» ваҡиғаларында асыуы килгән Никита Сергеевич Хрущёв ундағы картиналарҙы күргәс былай тип ҡысҡыра: «Был ниндәй мазня?"», был күргәҙмәлә Дмитрий Мочальский туранан-тура ҡатнаша — ул Хрущевҡа күргәҙмәне күрһәтә. Һәм бөтә был ғауға, тауыш Мочальскийға ябырыла http://www.kultura-portal.ru/tree_new/cultpaper/article.jsp?number=421&rubric_id=210 (неопра.). 3 август 2012 йыл.
Әхтәмов Ислам Әхтәм улы
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлығы өсөн 1942 йылдың 31 июлендә Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә (Батырлыҡ күрһәткән көндәре: 06.07.1942). Шулай уҡ II дәрәжә Ватан һуғышы орденына лайыҡ була (йылы күрһәтелмәгән). Орден менән Наградлау ҡағыҙында уның батырлығы тураһында ошондай юлдар яҙылған:
Әхтәмов Ислам Әхтәм улы кесе лейтенанттан майор дәрәжәһенә тиклем күтәрелә һәм «Хәрби хеҙмәттәре өсөн», «Берлинды алған өсөн», «Варшаваны азат иткән өсөн», «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалдары һәм 1985 йылда I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
Иосип Броз Тито
Икенсе Бөтә Донъя һуғышы
1944 йылдың 25 майында Югославия Халыҡ Азатлыҡ армияһы командованиеһы урынлашҡан Дрвар ҡалаһында, Титоны үлтереү йәки тотоу өсөн (операция «Ход конём») немец һауа десанты төшөрөлә. Тик операция килеп сыҡмай.
1945 йылдың 5 апрелендә Тито Иосиф Виссарионович Сталин менән Югославия территорияһына ваҡытлыса Совет Социалистик Республикалар Союзы ғәскәрен индереү тураһында килешеүгә ҡул ҡуя.
Ҡыҙыл Армия частары менән берлектә Югославия Халыҡ Азатлыҡ армияһы илде азат итә. Гитлер коалицияһын еңеүҙәге роле өсөн 1945 йылдың көҙөндә Титоны Брежнев «Еңеү» ордены менән наградлай.
Югославияға етәкселек
Азат ителгәндән һуң Югославия Демократик Федератив республикаһы иғлан ителә һәм Тито уның премьер-министры, сит ил эштәре буйынса министры була. Балҡан федератив республикаһына Югославияны ҡушыу мәсьәләһе буйынса Югославия Коммунистар партияһы етәкселәренең Сталинға буйһонмауына бәйле, СССР-ҙа дәүләт-ара һәм партия-ара бәйләнештәр өҙәлә. 1949 йылда совет етәкселеге Дуҫлыҡ тураһында килешеү, СССР һәм Югославия араһында дуҫлыҡ, үҙара ярҙам һәм һуғыштан һуң Югославия менән хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеүҙе өҙә. Югославия етәкселеген дискредитациялауға йүнәлтелгән пропагандик кампания башлана. Югославияла «фашист тибындағы антикоммунистик полицейский режимы» булыуы раҫлана. Рәсми совет баҫмалары Дуҫлыҡ тураһында килешеү, СССР һәм Югославия араһында дуҫлыҡ, үҙара ярҙам һәм һуғыштан һуң Югославия менән хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеү Титоның был осорҙағы «ҡанлы ораны — Ранкович» тураһында яҙа. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, совет махсус хеҙмәте Титоға һөжүм әҙерләй. Ул Сталиндың вафаты арҡаһында юҡҡа сығарыла. . 1953—1954 йылдарҙа Югославия Греция һәм Төркиә менән килешеү төҙөй. . 1953 йылда Тито ил президенты итеп һайлана һәм ғүмеренең ахырына тиклем ошо вазифаны биләй. 1970 йылдар уртаһында Титоның ҡатыны Броз Йованкаға дәүләткә ҡаршы эшмәкәрлек алып барған өсөн ғәйеп тағыла. Бер версия буйынса Тито уны бер нисә енәйәттә, шул иҫәптә дәүләт һәм түңкәрелешкә әҙерлек серен асыуҙа СССР файҙаһына шпионажлыҡта ғәйепләй. Икенсе версия буйынса ғәйепләү заговорсылар тарафынан фальсификациялана. Уның башында Стане Доланц һәм Никола Любичич тора. Ғәйепләнеүсене Белград үҙәгендә бөтә уңайлыҡтары булған айырым йортта изоляциялайҙар, Йованканың апаһы Надяға язалау менән янап, килеп сыҡҡан хәл тураһында һөйләүҙе тыялар. Слободан Милошевич был ҡарарҙы үҙгәртмәй, шулай итеп Йованка 25 йыл йорт аресында булып бары тик 2000 йылда ғына азат ителә. .
Мочальский Дмитрий Константинович
Биографияһы
2008 йылда Д. К. Мочальскийҙың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы Мәскәүҙең Суриков институтында рәссамға арналған әҫәрҙәрҙең күргәҙмәһе асыла. Профессор Д. К. Мочальскийҙың бер нисә быуын студенттарының профессор оҫтаханаһында эшләгән 100-ҙән ашыу матур һүрәттәре, эскиздары, оҫтаның үҙе һыҙмалары экспозицияла ҡуйылған була.
Д. К. Мочальский Мәскәүҙең Ваганьково зыяратында ерләнгән.
Шәхси күргәҙмәләре
«Дмитрий Мочальский (1908—1988) — соцреализм романтигы», Третьяков галереяһы 2009
Монография
«Дмитрий Мочальский», Издание Третьяковская галерея, Москва 2009
Кейебәк
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мочальский Дмитрий Константинович
Коллекцияларҙағы эштәре
• Дәүләт Третьяков галереяһында
• Пушкин исемендәге ДҺСИ музейында
• Рус дәүләт музейында
Фэрфилд (Техас)
Фэрфилд (ингл. Fairfield ) — АҠШ-тың Техас штатынының көнсығыш өлөшөндәге ҡала, Фристоун округының административ үҙәге. 2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу яҙмалары мәғлүмәте буйынса бында 2951 кеше йәшәгән, АҠШ иҫәп алыу Бюроһы 2016 йылда ҡалала 2926 кеше йәшәй тип мәғлүмәт бирә.
Тарих
Башта был ҡала Маунд-Прейри тип аталған, ләкин, уны округтың халҡы округ административ үҙәге итип һайлағас, ҡала Фэрфилд тип атала. Уңдырышлы ерҙәре, урман, сөсө һыу запасы һәм Тринити йылғаһына яҡын тороуы уға көнсығыш күскенселәрен йәлеп итә. 1851 йылда ҡалала почта бүлексәһе асыла, өс йыл үткәс, магазин эшләй башлай, төрмә һәм ике отель булдырыла. 1853 йылда масондар ложаһына нигеҙ һалына. 1854 йылда ҡыҙҙар өсөн, ә 1856 йылда малайҙар өсөн мәктәп асыла. Texas Pioneer аҙна гәзите 1857 йылда баҫылып сыға башлай.
Реконструкциялау осоронда Фристоун округы һайлауҙарҙың һөҙөмтәләрен боҙҙормаҫ өсөн хәрби хәл (положение) индерелгән дүрт округтың береһе була. 1892 йылда ҡалала банк эшләй, методит, баптистар һәм пресвитериан сиркәүҙәре була. Быуаттар сиге осоронда ҡала бер нисә тапҡыр төрлө тетрәнеүҙәр кисерә, шул иҫәптән унда «испанка» эпидемияһы ҡотора, 1900 йылда ҡойон үтә, 1903 йылда төрлө ҡоротҡос бөжәктәр мамыҡ уңышын юҡ итә, 1911 йылда ҡалала иң ҙур янғын була. Ҡалала тимер юл булмай, Valley and Trinity Brazos тимер юлы 1906-1907 йылдарҙа ҡаланан 15 километр алыҫлыҡта үтә. 1933 йылда канализация һәм һыу үткәргес төҙөлә, йәмәғәт китапханаһы 1954 йылда асыла. Табыш килемдең төп сығанағы булып нефть, күмер һәм газ, шулай уҡ ауыл хужалығы тора.
Географияһы
Фэрфилд округтың үҙәк өлөшөндә урынлашҡан, уның географик координаталары: 31.7175°N, -96.17028°W.
АҠШ иҫәп алыу бюроһы мәғлүмәттәренә ярашлы, ҡала майҙаны яҡынса 14,1 квадрат км тәшкил итә һәм тулыһынса тиерлек ҡоро ерҙе биләй биләй.
Климат
Кеппен төҙөгән климаттар классификацияһы буйынса, Фэрфилда дымлы субтропик климат өҫтөнлөк итә (Cfa).
Халыҡ
Халыҡ иҫәбен алыу мәғләүмәттәре буйынса 2010 йылда ҡалала 2951 кеше йәшәгән, йорт хужалығының һаны−1135, ғаиләләр һаны-747. Ҡала расалары составы: 65,6 % — аҡ тәнлеләр, 22,9 % — афроамерикандар, 0,4 % — аҡш халҡының аҫабаһы, 0,9 % — азиаттар, 0,1 % — Гавай һәм Океания кешеләре, 8 проценты — башҡа раса, 2,1 % — ике һәм күберәк раса. Испан телендә төрлө раса халыҡтарының 14,5 % һөйләшә.
Биш йыл мәғлүмәттәре буйынса 2012 йылдан алып 2016 йылға тиклем һорау алыуҙарға ярашлы йорт хужалығының медиан табышы йылына 44 750 аҡш долларын тәшкил иткән, ә ғаиләләрҙең медиан табышы — 52 431 доллар. Йән башына килем 21 970 доллар тәшкил итә. Яҡынса 12,1 процент ғаилә һәм халыҡтың 13,9 % фәҡир хәлендә йәшәй. Шул иҫәптән 18 йәшкә тиклемге кешеләр араһында был күрһәткес 15,5 % һәм 65 йәштән өлкәндәр араһында 18,6 % тәшкил иткән.
Урындағы идара
Ҡала мэр һәм 5 кешенән торған ҡала советы менән идара ителә. Ҡала мэры һәм ҡала советы ағзалары ҡала халҡы тарафынан һайлана.
Мөһим вазифаларҙы ҡалала ялланып хеҙмәт итеү юлы менән башҡарыусылар :
Инфраструктура һәм транспорт
Фэрфилд аша үтеүсе төп автомагистралдәр:
Белем
Мәктәп Фэрфилд ҡалаһының бойондороҡһоҙ мәктәп округы менән хеҙмәтләндерелә.
Иҡтисад
2017—2018 финанс йылдарындағы ҡала бюджетына ярашлы, ҡала сығымдары һәм килемдәре $млн 6,53 тәшкил итә.
Ял һәм күңел асыу
Фэрфилдтың йөҙөнсө тыуған көнөнән башлап, һәр йыл һайын ноябрҙә родеолы ҡала фестивале үткәрелә. Бынан тыш, ҡалала йыл һайын TQueen of the Trinity Star Pilgrimage сараһы үткәрелә, еноттарға һунар итеү милли ассоциацияһы йыйылышы, һөнәр һәм сәнғәт йәрминкә-күргәҙмәһе уҙғарыла.
Фрэдфилда Фристоун округының тарихи музейы, шулай уҡ Фэрфилд-Лейк штатының паркы урынлашҡан.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Үрге Ямбош
Үрге Ямбош — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Уймень йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вена университеты
Тарихы
Вена университетына 1365 йылдың 12 мартында герцог Рудольф IV һәм уның ағалары Альбрехт III һәм Леопольд III нигеҙ һала. Alma Mater Rudolphina атамаһын университет үҙенең нигеҙ һалыусыһы ярҙамында ала. Прагалағы Карл университетынан һәм Краковтағы Ягеллон университетынан ҡала Вена университеты Үҙәк Европала өсөнсө иң боронғо уҡыу йорто, ә немец телле киңлегендә иң боронғоһо иҫәпләнә.
Университет тулы ҡеүәтендә эшләп китһен өсөн яҡынса егерме йыл кәрәк була. Бының өсөн герцог Альбрехт III Сорбоннанан Венаға профессор-уҡытыусылар составын саҡыра, шулай уҡ теология факультеты асыу өсөн католик сиркәү ярҙамына таянырға һүҙ бирә. Һөҙөмтәлә, 1385 йылда университеттың беренсе бинаһы асыла..
Урта быуат аҙағына тиклем университет даими үҫә һәм 1450 йылда унда яҡынса 6 000 студент уҡый. Венаны төрөктәр баҫып алыуы бер нисә ун йыллыҡтан һуң университететтың тулыһынса тиерлек юҡҡа сығыуына килтерә: XVI быуаттың ҡайһы бер осорҙарында яҡынса 30 студент белем ала. Университет Мария Терезия һәм Иосиф II ваҡытында 1749 йылда ғына үҙгәртеп ҡорола.
1897 йылда уҡыу процесына беренсе тапҡыр ҡатын-кыҙҙарҙы ла йәлеп итә башлаҙар, быныһы ла тик философия факультетында ғына була. Ҡалған факультеттар гүзәл заттар өсөн ишектәрен һуңыраҡ аса: 1900 йылда медицина факультетында, 1919 йылда юридик, 1923 йылда протестант-теология факультетында һәм, аҙаҡ килеп, 1946 йылда католик-теология факультетында. 1905 йылда Элизе Рихтер беренсе булып университет тарихында фән докторы дәрәжәһен ала.
Урыны
Урта быуатта университет Штубенфиртель (Stubenviertel)тип йөрөтөлгән Венаның беренсе эске районында урынлаша. Университеттың Рингштрасселағы заманса төп бинаһы 1877—1884 йылдарҙа архитектор Генрих фон Ферстель проекты буйынса төҙөлә.
Хәҙерге ваҡытта төп бинала ректорат, күпселек деканаттар, университеттең төп китапханаһы, шулай уҡ ҡайһы бер институттар урынлашҡан. Башҡа институттар һәм кафедралар Венаның 60 пунктында. Төп корпустан йыраҡ түгел, элекке Вена ҡала госпитале бинаһында капмус урынлашҡан.
Факультеттар
Вена университеты студенттарға өйрәнеү өсөн тәдим итә:
Билдәле уҡыусылары
Вена университеты австрия иҡтисад мәктәбенең бишеге иҫәпләнә, уныҫ вәкилдәре тәүҙә белем алып, һуңынан ошо университетта уҡыталар. Улар араһында Карл Менгер, Эйген фон Бем-Баверк, Фридрих фон Визер, Людвиг фон Мизес, Фридрих фон Хайек, Йозеф Шумпетер.
Вена университетында 1852 йылда Рудольф Айтельбергер етәкселегендә сәнғәт кафедраһы эшләй башлағас, Вена сәнғәт тарихы мәктәбе барлыҡҡа килә.
Башҡа билдәле сығарылыш уҡыусылары һәм студенттары
Planned
Билдәле студенттары
Planned
Оло Вой
Оло Вой — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Эсс йылғаһының һул ярына тамағынан 187 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҡъюлов Рәхим Вәлиулла улы
Аҡъюлов Рәхим Вәлиулла улы (Акюлов Рахим Валиуллович; 1906-) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкында пулемёт эскадроны пулемётсыһы. Ҡыҙылармеец.
Биографияһы
Рәхим Вәлиулла улы Аҡъюлов 1906 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙендә (һуғыш алдынан — БАССР-ҙың Күгәрсен районы, хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районы) Мораптал ауылында тыуған.
Күгәрсен районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
1942 йылдың 6 июлендә Курск (хәҙер — Липецк) өлкәһе Икенсе Тербуны ауылы эргәһендә барған һуғыштарҙа хәбәрһеҙ юғала.
Хәтер
Аҡъюлов Рәхим Вәлиулла улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Күгәрсен районы Мораптал ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Шулай итеп, оҙаҡ йылдар дауамында яугир Аҡъюлов Рәхим хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләнә. 1996 йылда эҙәрмәндәр һуғыш барған урындарҙа ҡыҙылармеецтарҙың һөйәктәрен ҡаҙып сығарҙы. Барлығы 671 яугир исемен белә алдылар. Һәм хәрби хөрмәт күрһәтелеп, һәләк булыусылар исемлегендә ҡыҙылармеец Аҡъюлов Рәхим Вәлиулла улы ла Липецк өлкәһе Тербуны ауылындағы туғандар ҡәберлегендә ерләнде.
Бөйөк Бухарест янғыны
Тарих башы
XIX быуатта Бухарестың билдәле өлөшө ағас йорттарҙан тора. Урамдар тар булғанлыҡтан, улар янғын осрағында халыҡҡа ҙур хәүеф менән янай. Фанариоттар заманынан алып даими янғын хәүефе була, шуға күрә төрөк ағаһы резиденцияһы тирәләй кешеләр даими дежурҙа тора. Органик регламент ҡабул ителгәндән һуң Валахияла Көнбайыш Европаның һыу насостары менән йыһазландырылған янғын һүндереүселәр барлыҡҡа килә.
Янғын
Янғын көндөҙ Изге Димитрий сиркәүе епискобы Бузэу ихатаһында асҡыссы Зойца Другэнески йортонан башлана. Көслө көньяҡ еле һөҙөмтәһендә ут өсмөйөшлө участка буйынса тарала: бер мөйөшө янғын башланған йортта була; уның бер яғы Куртя-Веке һәм Бухарест пушкарняһы; икенсе яғы Липскань, Изге Георгий таверняһы һәм монастыры аша үтә. Ут ҡала ситенә сыға, әммә унда ул тиҙ тарала алмай, сөнки унда ихаталар майҙаны ҙурыраҡ була. Ҡаланың ҡалған өлөшө янғын һүндереүселәр һәм һалдаттар ярҙамында ғына иҫән ҡала.
Әммә янғын ҙур зыян килтереп өлгөрә: Изге Димитрий махалы (районы) яна, Француз, Немец һәм Шелари урамдары, Сәскә майҙанындағы пушкарня, Липскань (Пикколонан Маркитаниға тиклем), Хануть-луи-Замфир, Бэрэция сиркәүе, Папазогло трактиры, Изге Георгийҙың иҫке һәм яңы сиркәүҙәре, Тыргул-Кукулуй, Махалауа-Стелей, Удрикани, Страстная Пятница, Лукаки, Изге Стефан һәм башҡа райондар янып бөтә. 158 730 квадрат сажин (61,38 гектар) яна, 15 кеше һәләк була. 1850 бина юҡҡа сыкға: 686 торлаҡ йорт, 1142 магазин, 10 трактирҙар һәм 12 сиркәү. Зыян күләме 100 миллион лей тәшкил итә.
Финанстар
Янғын һүндерелгәндән һуң ҡала властары тергеҙеү менән шөғөлләнә башлай. Георгий III Бибеску шәхсән 6 мең лей индерә, барлығы 2 миллион 200 мең лей йыйыла, шул иҫәптән :
Тергеҙеүгә Австрия, Төркиә һәм Рәсәй, шулай уҡ Лейпциг коммерсанттары, банкир Ротшильдтар ғаиләһе һәм шәхсән Георг фон Син 3401 талер (45584 лей) күсерә. Шағир Василе Александри молдава халҡы төркөмө менән 50715 лей күләмендә иғәнә индерә. Баш ҡаланан ситтә йәшәгән валахтар һәм янғындан зыян күрмәгәнБухарест халҡы 276357 лей бирә.
Комиссия
Йорттарын һәм эшен юғалтҡандарға ярҙам күрһәтеү буйынса сауҙагәрҙәр комиссияһы ойошторола, ул реконструкция фондының биналарҙы тергеҙеү һәм сауҙаны дауам итеү мөмкинлеегн тикшерә, шулай уҡ хеҙмәткәрҙәрҙең эш хаҡынан һәм сиркәү килеменән мотлаҡ иғәнәләрҙе алып ҡала. Комиссияға Ион Отетелишану, Михаил Калифаров, Лазэр Календероглы инә. Комиссия яныған йорттар тураһында мәкғлүмәтте, аныҡлап әйткәндә, уларҙыъ хужаһын, нисә кеше йәшәүен, һөнәрҙәрен, бина төрөн, уларҙың хаҡын, йыһаздарҙы өйрәнә. 1847 йылдың 26 июнендә исемлек баҫылып сыға: бүленгән сумма 2573250 лейҙы янғындан зыян күргән 1559 милексе араһында бүлергә кәрәк була.
Иң ҙур күләм мөлкәтен юғалтҡан баярҙарға, сауҙагәрҙәргә һәм хатта комиссия ағзаларының туғандарына (Елена Калифароваға 8 мең лей) бирелә, кемдер 10 мең лейҙан ашыу ала, шул уҡ ваҡытта фәҡирҙәргә 100—200 лейҙан артыҡ эләкмәй. Был халыҡтың ярлы ҡатламы араһында асыу тыуҙыра, һәм улар ебәргән сумманы алыуҙан баш тарта. Эшкә сит ил консулдары ҡыҫыла: Рәсәй империяһы консулы 236800 лейҙы зыян күреүселәр араһында бүлә, Франция консулы средстволарҙың бер өлөшөн ғәҙел компенсация алмауҙарын белдергән 12 кешегә бирә.
Ҡаланы үҙгәртеп ҡороу
Рәсәй империяһына китеүселәр мәғлүмәттәре буйынса, хөкүмәт ҡаланың янғындан зыян күргән өлөшөн үҙгәртеп ҡорорға ҡарар итә. Бының өсөн 230552 лей бүленә, сумма реконструкция фондынан алына. Мэр Рудольф Артур фон Боррочин, техник бүлек башлығы, ҡала төҙөлөшөн планлаштырыуҙа ҙур роль уйнай һәм урамдарҙы киңәйтергә, хәүефһеҙлек ҡағиҙәләрен үҙгәртергә тәҡдим итә.
Гөлөк (Татарстан)
Гөлөк — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы. Ырыҫ ауыл биләмәһе составына керә.
Вай (Мортка ҡушылдығы)
Вай  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мортка йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Гөлөк (Татарстан)
География
Ауыл Тиргәүеш буйында, Минзәлә ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ 16 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Вай (Мортка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Гөлөк (Татарстан)
Тарих
Гөлөк — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. Рәсми документтарҙа тәүге тапҡыр 1701 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Поисево улусы составына керә.
1870 йылда ауылда 2 һыу тирмәне, ХХ быуат башында — тимерлек, 4 бакалея һәм мануфактура кибеттәре, 2 мәсет, 2 мәктәп теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Минзәлә районы составында була.
1929 йылда «Ҡыҙыл юл» (аҙаҡ — М. И. Калинин исемендәге) колхоз ойошторола, ул 1959 йылда М. Вәхитов исемендәге колхоз составына керә.
Халҡы
1795 йылда ауылда ир енесле 193 йән башҡорт һәм 198 типтәр; 1816 йылда — 217 башҡорт (шуларҙың 2-һе — ике ҡатынлы, 1-һе — өс ҡатынлы); 1834 йылда — 336 башҡорт (шуларҙың 2-һе — ике ҡатынлы, 1-һе — өс ҡатынлы); 1870 йылда — 538 башҡорт һәм 535 типтәр; 1902 йылда — 955 башҡорт һәм типтәр йәшәй.
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Ҡәйепҡол
1917 йылғы революцияға тиклемге тарихы
Ҡәйепҡол ауылына Нуғай даруғаһы Теләү улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ауыл тураһында тәүге мәғлүмәт П. И. Рычковтың «Топография Оренбургская…» исемле хеҙмәтендә 1776 йылда теркәлә. Ауыл карталарҙа, тарихи һәм бөгөнгө административ документтарҙа ла «Ҡәйепҡол» тип йөрөтөлә, ләкин Йәнәй, Ҡатай, Бөрйән волостарында ошо атамалы өс ауыл булғанлыҡтан, был ауыл исеменә — «Һарт» тип өҫтәмә индерелгән. Быуаттар буйына бер урында ултырһа ла (1740-сы йылдарҙа батша карателдәре тарафынан яндырылып 2-2,5 километрға ситкәрәк күсә), Ҡәйепҡол тәүҙә Нуғай даруғаһының Тиләү волосына, һуңыраҡ Ырымбур губернаһы Вернеуральск өйәҙенә ингән Тиләү волосы ауылы булып китә. Ҡәйепҡол ауылы XIX быуатты 100 кеше менән ҡаршылай, ауыл Шәгәр йылғаһы буйында урынлаша. X рәүизгә ихаталар һаны 14-тән 35 ихатаға арта, һәм уларҙа 168 кеше йәшәгән. 1920 йылда унда 50 ихата һәм 229 кеше теркәлә.
Ауылға нигеҙ һалыусы булып Ҡәйепҡол исемле старшина һанала. Уның улы Мөхәмәтйән Ҡәйепҡолов, 1859 йылғы «Ревизская сказка» мәғлүмәттәренә таянғанда, 35 йортлоҡ ауылда ирҙәрҙең иң олоһо булған (71 йәш). Мөхәмәтйән Ҡәйепҡоловтың йәше ауылдың барлыҡҡа килеү ваҡытына ишаралай. Был XVIII быуаттың 70—80-се йылдары булғандыр, моғайын. Ул йылдарҙа ауылда 173 кеше: 88 — ир кеше, 85 — ҡатын-ҡыҙ затынан. "Идара итеүҙең кантон системаһы индерелгәс, үрҙә әйтелгән өйәҙҙең башҡорт ауылдары 6-сы башҡорт кантоны составына индерелә һәм 25-се йортҡа (командаға) ҡарай. 1863 йылда административ бүленеш үҙгәртелә, кантондар урынына улустар булдырыла. Ҡәйепҡол ауылы Күбәләк-Тиләү волосына ингән. БАССР төҙөлөп, Совет власы урынлашҡас, ауыл Тамъян-Ҡатай кантонының Күбәләк-Тиләү волосына ингән Сораман ауыл Советына ҡарай (1925 йыл), һуңынан Байрамғол ауыл Советы составына күсерелә (1929). 1930-сы йылдан иһә, административ бүленештең район системаһы булдырылғас, Учалы районының Байрамғол ауыл Советына ҡарай башлай."Башҡортостан тарихынан билдәле булыуынса, XVII быуатта, шулай уҡ 1704—1711, 1735—1739, 1740, 1755 йылдарҙа булған башҡорт ихтилалдарынан һуң Урал аръяғында батша карателдәре тарафынан ауылдар нигеҙенәсә яндырыла. 1740 йылда ғына 537 ауыл үртәлә. Шул ауылдар исемлегендә Ҡәйепҡол да була. Башҡорттар янғын урынына ҡабаттан нигеҙ ҡормағанлыҡтан, ауылдың тәүге нигеҙе — Туйтүбә тауы битләүенән 2-2,5 километрға Яңы Байрамғол ауылы яғынараҡ күсенәләр. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, 1970 йылдарҙа атҡарылған мелиорациялау сәйәсәте үткәрелә башлау арҡаһында, боронғо зыяраттың йөҙйәшәр ҡарағайҙары ҡырҡылып, ҡәбер таштары аҡтарылып, һөрөнтө ергә әйләндерелә. Быға асыҡ дәлил булып 1957 йылда сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе һөргән ваҡытта, тракторсы Игелеков Мөжип ағайҙың һабан төрәненә эләгеп боронғо зыярат янынан тимер торҡа (кольчуга) килеп сыға. Ул ҡомартҡы Яңы Байрамғол ауылы мәктәбенең музейында һаҡланырға тейеш.
XIX быуаттың тәүге яртыһында 24 йортта 206 кешелек ауыл 20-ләп тирмә ҡороп йәйләүгә сығыр булған. Йәйләүҙәр Оҙонһаҙ, Фауаҙы, Мөхәмәтғәли йылға-шишмәләре буйында, Аҡбейек түбәһе йүнәлешендә урынлашҡан булған. Халыҡ, башлыса, мал-тыуар аҫрау, иген үҫтереү менән көн күргән. 24 йортта 100 ат, 50 һыйыр, 57 һарыҡ, 13 кәзә малы тотҡандар. Игенселек менән шөғөлләнһәләр ҙә, ашлыҡты артыҡ күп сәсмәгәндәр. 72 бот арыш, 736 бот бойҙай, был үлсәмде бөгөнгө үлсәмгә күреһәң был яҡшы күренә. Ләкин Ҡәйепҡолда хәлле кешеләр ҙә булған, мәҫәлән, Ишмырҙа Сөләймәнов менән Фәхретдин Итҡоловтар йыл һайын 117—170 бот ашлыҡ һуҡҡан.
Новобайрамгуловскому с/с. Расположена в устье р. Шагарка (приток р. Миндяк), в 63 км к Ю.‑З. от райцентра и 68 км к С.‑В. от ж.‑д. ст. Урал-Тау. Нас.: в 1900—130 чел.; 1920—229; 1939—235; 1959—155; 1989 — 78; 2002—117; 2010—107 человек. Живут башкиры (2002). Есть клуб.
Второе назв. происходит от этнонима «сарт» (см. Табын). В 1795 в 14 дворах проживало 103 чел., в 1866 в 33 дворах — 181 человек. Занимались скот‑вом, земледелием.
Хәҙерге көнө
2010 йылдың күрһәткестәре буйынса, Ҡәйепҡолда 42 йорт бар, шуның 5 буш тора, 3 ғаилә яңы йорт төҙөй. Ауылда барлығы 123 кеше йәшәй, 62 — ир, 61 — ҡатын-ҡыҙ, шуларҙың араһынан 21 хаҡлы ялда, балалар баҡсаһы йәшендә 11 бала бар, 13 — бала мәктәп йәшендә. 7 кеше, ситтә йәшәгәндән һуң, тыуған ауылына ҡайтып төпләнгән.
Совет йылдарында ауылда башланғыс мәктәп була, 2006 йылда яңы мәктәп бинаһы ла һалына, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, уның бинаһы 2007 йылда йәшен утынан тулыһынса янып бөтә. 2007 йылдан алып, Ҡәйепҡол ауылы балалары Яңы Байрамғол мәктәбенә йөрөп белем алалар.
Ауылда клуб бар. Клуб мөдире — Ғиниәтуллина Нурдидә.
Шәхси эшҡыуарҙар асҡан ике магазин эшләп килә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (100 %).
Ревизия материалдары
1834 йылда Ҡәйепҡол ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Географик урыны
Шәгәр йылғаһының Миндәк йылғаһына ҡушылған урынында урынлашҡан.
Горе (Сия ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хөсәйенов Әбүбәкер Дәүләтҡол улы
Хөсәйенов Әбүбәкер Дәүләтҡол улы (1 июнь 1859 йыл — октябрь 1937 йыл ) — дин һәм йәмәғәт эшмәкәре, мәғрифәтсе.
Биографияһы
Әбүбәкер Дәүләтҡол улы Хөсәйенов 1859 йылдың 1 июнендә хәҙерге Баймаҡ районының Темәс ауылында тыуған. Бала саҡтан белемгә ынтылыусан булып үҫә, төрлө уҡыу йорттарында уҡый, урыҫ телен ныҡлап өйрәнә. Ауылда хәҙрәт була.
Халыҡ педагогикаһына, халыҡ ижадына ҙур иғтибар бүлә. Темәс ауылында мәҙрәсә асыуға өлгәшә, артабан — урыҫ-башҡорт мәктәбен. Ҡатын-ҡыҙҙар класын асыу унан күп көс талап итә.
Донъя хәлдәре менән даими таныша, ҡыҙыҡһына, абруйлы шәхестәр менән аралаша. Мифтахетдин Аҡмулла менән дуҫтарса мөнәсәбәттәрҙә була. 1917 йылғы ваҡиғаларҙы, милли-азатлыҡ хәрәкәтенең башланыуын һәм Башҡорт автономияһы төҙөлөүен хуплап ҡаршы ала. Зәки Вәлиди менән фекерҙәш була. Үҙенең «Хәтирәләрендә» Вәлиди Әбүбәкер хәҙрәттә ҡунаҡ булыуы тураһында иҫкә ала.
1918 йылдың 2 октябрендә, Башҡорт дини идаралығы съезында, Бөрйән кантоны ҡаҙыйы итеп һайлана.
Уның биографияһында тағы ла бер, уны халыҡ ижадын, көнкүрешен яҡшы белгән һәм абруйлы шәхес булыуын билдәләгән ваҡиға була: 1923 йылда Әбүбәкер Хөсәйенов Мәскәүҙә уҙғарылған Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһендә Башҡортостан исеменән ҡатнашыу хоҡуғына эйә була: бөтә нескәлектә башҡорт мөхитен сағылдырған тирмә менән дан ала. Был күргәҙмәлә әлеге экспозиция I дәрәжәләге диплом менән бүләкләнә. Мәскәүҙә күргәҙмәлә булған сағында Әбүбәкер Хөсәйенов көндәлек алып барған, көндәлектә юлға әҙерләнеү һәм күргәҙмә нисек үтеүе тураһында ентекләп тасуирлана. Әбүбәкер Хөсәйенов менән бергә ҡурайсы Әхмәтов Хәмит һәм бейеүсе Барлыбаев та баралар. Өфөлә тирмәне йыйып-һүтеп ҡарайҙар. Мәскәүгә ҡымыҙ эшләү өсөн бөтә кәрәк-яраҡты, һауыт-һаба, хатта һауын бейәләргә тиклем, хуш еҫле башҡорт балын, ҡатын-ҡыҙҙар — бөтә булған милли биҙәүестәрен алып китәләр. Әбүбәкер Дәүләтҡол улының кесе ҡыҙы, Әминә, Луначарский, Чичерин кеүек күренекле совет етәкселәре тирмәне килеп күреүҙәре тураһында үҙенең тәьҫораттары менән бүлешә. 6 августа Өфөнән сығып китеп, ноябрь уртаһында ғына ғаилә Башҡортостанға ҡайта.
Темәс ауылының Совет урамындағы Ә. Хөсәйеновтың йорто — тарихи ҡомартҡы, бында Зәки Вәлиди туҡтаған.
Аргамаков Алексей Михайлович
Аргамоков Алексей Михайлович (1771 йыл—7 ғинуар 1757 йыл) — граф А.Матвеевтың үгәй улы, Мәскәү университетының беренсе директоры, Мәскәү масонлығын башлаусыларҙың береһе.
Биографияһы
1731 йылда Аргамаков белем алыу өсөн сит илгә китә. Ул Женева академияһында уҡый. Математика, юриспруденция, анатомия, хирургия буйынса лекциялар тыңлай, француз телен өйрәнә. Уҡыуҙан һуң Европа буйлап сәйәхәт итә. Ул Германия, Англия, Италия, Голландияла һәм Францияла була. 1735 йылда Рәсәйгә ҡайтҡас, императрица Анна Иоанновнан хеҙмәт итергә һорап мөрәжәғәт итә, әммә 1741 йылға тиклем һаулығы насарлыҡтан бер ҡайҙа ла хеҙмәт итмәй.
1741 йылда президент Коммерц-коллегия бароны К.Менгден Аргамаковты Путилов буҫтау фабрикаһына билдәләй. Власҡа императорица Елизавета Петровна килгәндән һуң, Менгден ҡулға алына, Аргамаков хеҙмәтһеҙ ҡала. Ул сит ил эштәре Коллегияһына хеҙмәт итергә һорап мөрәжәғәт итә, ләкин уны алмайҙар. Аргамаков алты йыл буйына « эштә түгел». Был ваҡытта өйләнә, ғаиләһе менән үҙ йортонда йәшәй.
1748 йылдың 2 авгусында Мануфактур-коллегия дәүләт хеҙмәтенә инә һәм коллежский советник чины ала. Уның бурысына фабрикаларҙың һәм мануфактураларҙың эшмәкәрлеген контролдә тотоу ингән. 1754 йылда был вазифаһын һаҡлап, шулай уҡ закондарҙы ҡайтанан ҡарау буйынса Комиссия составына ингән.
XVIII быуаттың 50-се йылдар уртаһында император Елизавета Петровна Рәсәй империяһының барлыҡ учреждениеларының эшмәкәрлеген ҡайтанан үҙгәртеп ҡороу буйынса үҙенсәлекле ревизия ойошторорға хәл итә. Алексей Аргамаковҡа Мәскәү Кремль Оҫтахана һәм Ҡорал палатаһы эшен тикшереү йөкмәтелә. Аргамаков ентекле тикшереү үткәргәс, Сенатҡа ашығыс рәүештә Палатаның яңы описын төҙөргә һәм уны даими тәртипкә килтереп торорға кәрәклекте белдерә. Ҡорал палатаһын « урыҫ данына лайыҡ боронғо ҡиммәтле һәм куриоз әйберҙәр һаҡлағысына» әйләндереү өсөн, үҙенең «Алты пунктта» яңы бина төҙөргә тәҡдим итә. Тарихсы С. М. Соловьев иҫкәрмәһе буйынса, Аргамаков төҙөгән проект «уның исеменә дан килтерә һәм ни өсөн Мәскәү университеты директоры итеп тәғәйенләнен аңлата».
1755 йылдың 12 ғинуарында императрица Елизавета Петровна тарафынан Аргамаков Мәскәү университетының директор вазифаһына раҫлана, шул уҡ ваҡытта И. И. Шувалов фекеренсә, Мәскәү университеты учреждениеһы проектын раҫлауға ҡултамға ҡуйыла. Аргамаков Алексей Михайлович Мәскәү университеты беренсе директоры була. Университеттың килеме һәм «именлеге» менән идара итә. 1755 йылдың яҙында Аргамаков университет гимназияһын аса, Мәскәү университетына беренсе студенттарҙы саҡыра (Мәскәү Академияһынан күсерелә).
Алексей Аргамаков Петербургҡа университет эштәре буйынса бер сәфәрендә ауырып китә. 1757 йылдың 25 ғинуарында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 7 ғинуар) вафат була. Алекандро-Невский лавраһының Лазарев зыяратына ерләнә.
Артабан Аргамаковтың ҡәбере юғала, ләкин 2005 йылда, Мәскәү университетының 250-йыллыҡ юбилейына, зыярат кәртәһе стенаһына мәрмәр мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Ангарион
Ангарион, йәки ангарейон (ἀγγαρήϊον, <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">ἀγγαρεϊον ), — Фарсы империяһы ның бик боронғо почта хеҙмәте (Әһәмәниҙәр империяһы), беҙҙең эраға тиклем VI быуатта ангарион ярҙамында дәүләттең баш ҡалаһы Суз а менән хатта иң алыҫ провинциялары араһында бәйләнеш урынлаштырыла. Почта бәйләнешен тормошҡа ашырыу өсөн атлы курьерҙар (ангарҙар) ҡулланыла.
Тарихы һәм тасуирлау
Ксенофонт үҙенең Киропедия әҫәрендә Бөйөк Кир II үҙенең һыбай сапҡындары өсөн станциялар ҡороуы (беҙҙең эраға тиклем 540-сы йылдарҙа) тураһында бәйән итә, шуның менән ул провинцияларҙағы сатраптарына бойроҡтарын тиҙ һәм ышаныслы  тапшырыуҙы һәм киң батшалығының барлыҡ сиктәренән ваҡытында хәбәр алыуҙы тәьмин итә. Дарий I батшалыҡ иткәндә ангарион артабан камиллаштырыла.
Геродот Сардтан Сузаға тиклемге оҙонлоғо 450 парасанг (2500 км) булған юлдың 111 станцияға бүленеүе тураһында билдәләп үтә. Ул Батша юлы тип атала һәм ангариондың төп маршруты була, Эгей диңгеҙенең (Кесе Азия) яр буйҙарынан Әрмәнстан һәм Ассирия аша  Двуречье ның (Месопатамияның) үҙәге булған Сузаға тиклем һуҙыла. Суза менән Вавилон араһындағы 80 парасанг оҙонлоғондағы юлда ла ангарион бәйләнеше урынлаштырылған була. Төп маршруттан юл икегә бүленә: Тирға һәм Сидонға һәм Бактрия менән Һиндостан сиктәренә.
Бынан тыш, Кир II беренсе тапҡыр хәҙерге заман хәрби-ялан почтаһына оҡшаш регуляр почта бәйләнешен булдыра.
Диодор һүҙҙәре буйынса, Бөйөк Александр һәм уның вариҫтары, бигерәк тә Антигон I ангарионға оҡшаш ойошманы һаҡлап ҡала. Октавиан Август Рим империяһы нда дәүләт почта хеҙмәтен индергәндә ангарионды өлгө итеп ала; Бөйөк Карл да был өлгөнө файҙалана. Шулай итеп, почта эшенең тәүге ойошмаларын Персияла эҙләргә кәрәк.
Әҙәбиәт
V  1  5    2  7    3  2010 V  1  5    2  7    3  2010 V  1  23    2  7    3  2016     <div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон предназначен для указания языка около ссылок на страницы на иностранном языке.">Ref-en
Тулыбай (Татарстан)
Тулыбай — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы. Ырыҫ ауыл биләмәһе составына керә.
География
Ауыл Тиргәүеш буйында, Минзәлә ҡалаһынан көнбайыштараҡ 19 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
ХХ быуат башында ауылда 3 һыу тирмәне, 4 бакалея кибете, 2 мәсет, мәктәп теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Минзәлә районы составында була.
Халҡы
1795 йылда ауылда ир енесле 160 йән башҡорт һәм 13 типтәр; 1816 йылда — 216 башҡорт (шуларҙың 7-һе — ике ҡатынлы) һәм 21 типтәр; 1834 йылда — 322 башҡорт (шуларҙың 8-һе — ике ҡатынлы) һәм 30 типтәр; 1859 йылда — 309 башҡорт һәм 91 типтәр; 1870 йылда — 538 башҡорт һәм 535 типтәр; 1902 йылда — 955 башҡорт һәм типтәр йәшәй.
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда башланғыс мәктәп, клуб, китапхана, мәсет бар.
Еле (Пыжа ҡушылдығы)
Еле  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пыжа йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Заньковецкая Мария Констаниновна
Мари́я Константи́новна Занькове́цкая (псевдоним, тыуғанда — Адасо́вская, Заньковецька Марія Костянтинівна; 4 август, Заньки — 4 октябрь 1934, Киев) — украин һәм совет актрисаһы, Украина ССР-ының халыҡ артисы (1922).
Биографияһы
Мария Константиновна Заньковецкая (Адасовкая) Рәсәй империяһы Чернигов губернаһы Нежин өйәҙе (хәҙерге Украинаның ) Заньки ауылында тыуған. Атаһы — Констанин Констанович Адасовский, ярлыланға помещик һәм судья. Черниговта ҡыҙҙар гимназияһын тамамлаған.
Йәш сағынан уҡ һәүәҫкәр концерттарҙа сығыш яһаған. 1882 йылда уның профессиональ сценала дебюты була — ул Елисаветградта «Наталка-Полтавка» операһын ҡуйыуҙа ҡатнаша. Мария Константиновнаның матур тауышы (меццо-сопрано) сәхнәлә уның уңышына булышлыҡ иткән. М. Л. Кропивницкий, М. П. Старицкий, Н. К. Садовский, П. К. Саксаганский, И. К. Карпенко-Карый һәм башҡалар етәкселегендәге иң эре украин труппаларында хеҙмәт иткән. 1907 йылда Н. К. Садовский менән бергә Киевта тәүге профессиональ стационар украин театрын ойоштора. Октябрь революцияһынан һуң 1918 йылда Нежинда Халыҡ театры менән етәкселек итә. 1918 йылда П. К. Саксаганский менән берлектә Киевта Халыҡ театрын (хәҙерге Львовтағы Мария Заньковецкая исемендәге Украин драма театры) ойоштороуҙа ҡатнаша.
Заньковецкая талантының сәскә атыуы уның М. Л. Кропивницкийҙың һәм һуңыраҡ Н. К. Садовскийҙың труппалары составында булыу осорона ҡарай. Тәнҡит Заньковскаяның артистик һәләтен юғары баһалаған. Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербургтағы гастролдәр уға ҙур билдәлелек килтергән.
Заньковецкая күп төрлө ролдәрҙе башҡарған. «По ревизии», «Наймычка», «Пока солнце взойдёт, роса очи выест», «Не так склалося, як жадалося» һәм башҡа пьесаларҙа уйнаған. Петербургта Зеньковская А. С. Сувориндың «Татьяна Репина» пьесаһында уңышлы сығыш яһаған.
Уның сәхнә хеҙмәттәрен танып 1918 йылдың июнендә гетман Павел Петрович Скоропадский Министрҙар Советы тарафынан ҡабул ителгән ғүмерлеккә дәүләт пенсияһын тәғәйенләү тураһындағы ҡарарҙы раҫлаған.
1934 йылдың 4 октябрендә вафат булған, Киевта Байково зыяратында ерләнгән.
Фильмографияһы
Бер фильм-спектаклдә һәм бер фильмда ҡатнашҡан:
Венгель
Венгель — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лева йылғаһының уң ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мосин Сергей Иванович
Сергей Иванович Мосин (, Рамонь —, Сестрорецк) — рус конструкторы һәм атыу ҡоралы етештереүҙе ойоштороусы, рус армияһының генерал-майоры.
Биографияһы
Сергей Иванович Мосин 1849 йылдың 2 (14) апрелендә Воронеж губернаһының Рамонь ауылында 2 (14) апрелендә иң төпкөл урыҫ крәҫтиәндәре араһынан сыҡҡан, бары тик кантонистар мәктәбендә генә уҡыған, оҙаҡ йылдар рус армияһында намыҫлы хеҙмәт иткән отставкалағы подпоручик Мосин Иван Игнатьевич (1810—1890) һәм 1853 йылда икенсе улы Митрофанды тыуҙырғанда вафат булған урындағы крәҫтиән ҡатын Феоктиста Васильевна ғаиләһендә тыуған.
С. И. Мосин Тамбовта уҡый (16 август 1861 й.), һуңынан (1862 йылдың 1 авгусынан алып ) Воронеж кадет корпусында (1865 йылда Михайловский Воронеж хәрби гимназияһы тип үҙгәртелгән); аҙаҡ 1867-1870 йылдарында Михайловский артиллерия училищеһында уҡый. 1870 йылдың 21 июлендә училищены уңышлы тамамлағандан һуң, подпоручик чинында Царское Селоға хеҙмәт урынына ебәрелә. 1872 йылда Михайловский артиллерия академияһына уҡырға алына, уҡыу ваҡытында 1872 йылда үткән уға поручик чины бирелә, һәм 1874 йылда ул ялан атлы кавалерияһының капитаны итеп дәрәжәһендә күтәртелә. 1875 йылда академияны алтын миҙал менән тамамлай һәм Тула ҡорал заводына ебәрелә.
Мөхәббәт тарихы: Мосинды Тулаға барырға ғаиләләрендәге хәл мәжбүр итә: уның атаһы оҙаҡ ваҡыт алпауыт Арсеньевтарҙа хеҙмәттә тора. Һуңғы сәфәре ваҡытында Сергей Иванович атаһы Иван Игнатьевичтың бик ныҡ ҡартайғанын күрә. Уға ярҙам итеү өсөн, улы атаһы янында торорға була һәм шул уҡ ваҡытта поместье хужаһының улы алпауыт Николай Владимирович Арсеньевтың ҡатыны Варвара Николаевнаға ғашиҡ була Алпауыт, ике улы һәм ҡатыны барлығына ҡарамаҫтан, бар ваҡытын Мәскәүҙә һәм Петербургта үткәрә. 1879 йылдың йәйендә С. И. Мосин менән Варвара Николаевна араһындағы мөхәббәт асыҡлана, поместьеға ҡайтҡан ирҙе Мосин дуэлгә саҡыра. Алпауыт властарға ялыу яҙа, Мосинды өс тәүлек буйына өй тотҡонлоғонда тоталар. Бик күп шаһиттар алдында Мосин алпауытты Дворяндар йыйылышы бинаһында яңынан дуэлгә саҡыра, бынан һуң ул ике аҙнаға яңынан өйҙәге тотҡонлоҡта була. Дүрт йылдан һуң С. И. Мосин алпауытҡа никахын тарҡатыуҙы һорап үтенес яҙа. Айырылышҡан өсөн алпауыт Мосиндан 50 мең һум талап итә. Мосиндың аҡсаһы булмай. Һигеҙ йылдан һуң Мосин винтовка уйлап сығара һәм был уға Варвара Николаевна менән законлы никахлашыу өсөн кәрәкле аҡса бирә. 1891 йылда, беренсе осрашҡандарына 16 йылдан үткәндән һуң, улар яҙмышы тоташа. 1894 йылдың 21 апрелендә полковник С. И. Мосин Сестрорецк ҡорал заводының начальнигы итеп тәғәйенләнә.Өс үгәй улы һәм ҡатын менән бергә ул Сестрорецкиға килә, унда үҙенең иң яҡшы йылдарын үткәрә. 1875 йылда оҫтахана начальнигы ярҙамсыһы вазифаһына тәғәйенләнә, 1876 йылда — прибор ‑штык оҫтаханаһының начальнигы вазифана тәғәйенләнә, 1877 йылда — йоҙаҡ оҫтаханаһы начальнигы, ә 1880 йылдан — инструменталь оҫтахана начальнигы, 1889 йылда —Тула ҡорал заводының ҡабул итеү комиссияһы рәйесе вазифаһын башҡара. 1894 йылда Мосин ды Сестрорецк ҡорал заводының начальнигы итеп күсерәләр.
1883 йылда Мосин үҙенең тәүге магазинлы винтовкаларын эшләй. Бының өсөн ул Бердан винтовкаһын камиллаштыра, уның магазинына һигеҙ патрон өҫтәп ҡуя. 16 апрелендә 1891 йылдың 16 апрелендә ул «повторительный (ҡабатлай торған)» урталағы магазинлы 3 линиялы (7,62 мм) дүрт тактлы винтовканы магазинында 3 калибрлы винтовкаһын раҫлата. Мосин дың был винтовкаһы «1891 йыл өлгөлө Трехлинейный винтовка » тип атала. 1900 йылда Парижда бөтә донъя күргәҙмәһендә рәсәй «бәләкәй калибрлы» трехлинейный винтовкаһы Гран-При яулай. Мосин системаһындағы винтовка һәм карабиндарҙың бер нисә модификацияһы Рәсәйҙә һәм СССР-ҙа 1947 йылға тиклем етештерелә һәм 1970 йылдарҙың уртаһына тиклем ил ҡоралдарында тора. Икенсе донъя һуғышынан һуң был винтовка һәм карабиндар лицензия буйынса ПХР, ВХР, РНР-ларында ғына етештерелә.
С. И. Мосин 8 февраля йылда үпкә шешеүенән вафат була, Сестрорецк ҡалаһы зыяратында ерләнгән.
Вафаты мәленә Мосин генерал-майорчинында тора.
Мосин тураһында иҫтәлек
Сестрорецкиҙа уның исеме менән урам һәм борондан ныҡ билдәле профессиональ училище № 120. С. П. Восков исемендәге завод бинаһында1950 йылда мемориаль таҡтаташ ҡуйыла. 1952 йылдың 5 мартында бөтөрөлгән зыяраттан хәрби хөрмәт менән Мосин мәйетенең ҡалдыҡтары яңы ҡала зыяратына күсерелә һәм унда 1958 йылда барельефы ҡуйылған һәйкәл (арх. Г Прибыловский Г. И.) булдырыла. Тула ҡалаһында С. И. Мосиндың исемен йөрөткән урам булдырыла, ә артабан Тула технология техникумы ла Мосин исеме менән атала .Воронежда һәм Рамоньҡасабаһында ла Мосин исеме менән урамдар атала.
Сафин Абдулхәй Сафа (Сафиулла) улы
Сафин Абдулхәй Сафа (Сафиулла) улы (Сафин Абдулхай Сафеевич (Сафиуллович) 1916 йыл — ?) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сержанты. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
Батырлығы
Часть дошмандың тәрән тылында булған һуғыш осоронда, станцияларҙың береһендә дошман көслө һөжүмгә күсә, сержант Сафин автоматынан атып, дошманға ҡаршы бара. Был алышта ул 12 немецты юҡ итә.
1943 йылдың 24 февралендә дошман тылдан сығыуға уларға ҡаршы бара һәм автоматы менән туп-тура атып, ун бер фашисты юҡ итә һәм үҙе лә, аты ла имен ҡала. 1943 йылдың 15 июлендә Сафин Абдулхәй Сафа (Сафиулла) улы «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына лайыҡ була
1943 йылда Березня районында беҙҙең ылауға засада яһаған дошмандың автоматсылары төркөм менән Чернухино ҡалаһы өсөн ҡыйыу һуғыша һәм ун ике кешенән торған был төркөм юҡ ителә.
Дүртөйлө МТС-ы ҡасабаһы
Дүртөйлө МТС-ы ҡасабаһы (Дүртөйлө МТС-ы ҡасабаhы) хәҙерге Дүртөйлө ҡала составына индерелгән бөтөрөлгән ҡасаба Башкортостан Республикаһының Дүртөйлө районында урынлашҡан. Бөтөрөлгәнгә, 1960-сы йылдарға тиклем Дүртөйлө ауыл советына ҡараған.
Географияһы
Район үҙәгенән 1 км, Өфө тимер юлы станцияһының төньяҡ-көнбайышынан 125 км алыҫлыҡта урынлашҡан..
Тарихы
1930 йылдарҙа машина-трактор станцияһы эргәһендә ауыл булып барлыҡҡа килә. "Дүртөйлө МТС-ы 1931 йылда  27 трактор, .7 комбайн менән ойошторола, дөйөм сәсеү майҙаны 358 30 га булған 51 колхозды хеҙмәтләндерә .Бынан тыш, 1932 йылда ойошторолған Дүртөйлө машина-бесән сабыу станцияһы бар. 1933 йылда болондарҙың сабылған майҙаны 10481 га тәшкил итә» (Башҡортостан Райондары : 1932-1933 йылдарҙағы райондарҙың иҡтисади-статистик белешмәһе. / Упр. халыҡ.хужа. башҡорттарҙы иҫәпкә алыу. АССР-ы. - Өфө  Башнархозучет Баҫмаһы, 1934.  65 б., [44] л. карталар : таблица. 45-се бит).
Тауаҫты Байлар
Тауаҫты Байлар — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы. Тауаҫты Байлар ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.
География
Ауыл Түбәнге Кама һыуһаҡлағысы буйында, Минзәлә ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ 8 км алыҫлыҡта урынлашҡан. 1970 йылдарҙа Түбәнге Кама һыуһаҡлағысы төҙөлгәс ауыл 2 км көньяҡтараҡ күсерелгән.
Тарих
Тауаҫты Байлар — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. 1851 йылда Иҫке Байлар ауылы кешеләре тарафынан нигеҙләнә. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Күсәкәй улусы составына керә.
ХХ быуат башында ауылда мәсет, мәктәп теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Минзәлә районы составында була.
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Әлиев Аллаяр Сәләхетдин улы
Әлиев Аллаяр Сәләхетдин улы (Алеев Аллаяр Салахутдинович; 1909-7.07.1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 394-се кавалерия полкында кавалерист булып хеҙмәт итә.
Биографияһы
Аллаяр Сәләхетдин улы Әлиев 1909 йылда (башҡа мәғлүмәт буйынса, 1902 йыл) БАССР-ҙың Күмертау районы Кинйәабыҙ (башҡа мәғлүмәт буйынса — Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы Арыҫлан-Әмәкәс) ауылында тыуған.
1941 йылдың 14 декабрендә Көйөргәҙе районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
1942 йылдың 7 июлендә Курск (хәҙер — Липецк) өлкәһе Икенсе Тербуны ауылы районында хәбәрһеҙ юғала.
Хәтер
Әлиев Аллаяр Сәләхетдин улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Көйөргәҙе районында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Шулай итеп, оҙаҡ йылдар дауамында яугир Әлиев Аллаяр хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләнә. 1996 йылда эҙәрмәндәр һуғыш барған урындарҙа ҡыҙылармеецтарҙың һөйәктәрен ҡаҙып сығарҙы. Барлығы 671 яугир исемен белә алдылар. Һәм хәрби хөрмәт күрһәтелеп, һәләк булыусылар исемлегендә ҡыҙылармеец Әлиев Аллаяр Сәләхетдин улы ла Липецк өлкәһе Тербуны ауылындағы туғандар ҡәберлегендә ерләнде.
Ҡуҙлыял
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Октав Мирбо
Октав Мирбо (Octave Mirbeau; 16 февраль 1848 йыл — 16 февраль 1917 йыл) — француз яҙыусыһы һәм драматургы.