cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бәйге
Ҡонан бәйгеһе
Бәйге — ҡаҙаҡтарҙың, ҡырғыҙҙарҙың, татарҙарҙың, башҡорттарҙың традицион милли күңел асыу сараһы, бәйге үткәреү уларҙың ҡанына һеңгән. Шуның өҫтәүенә, дөйөм иҡтисади күтәрелеш менән бергә, ауыл халҡының матди хәле лә яҡшырҙы. Мал һаны артҡан һайын, ит һатыуҙан килгән килем дә үҫә, натураль хужалыҡ тотҡанлыҡтан һәм һәр саҡ аҙыҡ-түлек һатып алыу кәрәклеге булмағанлыҡтан,  халыҡтың сығымдары сикләнгән. Тупланған аҡсаны һәр төрлө байрамдарҙың һәм туйҙарҙың айырылғыһыҙ өлөшө булған бәйгегә тотонмай, башҡаса ҡайҙа тотонорға?
«Берәй ауыл кешеһе ниндәй ҙә булһа байрам уңайынан бәйге үткәрергә уйлаһа, был туралағы хәбәр шунда уҡ тирә-яҡҡа тарала, — тип  һөйләй йылҡы тотоусы һәм ат йәнле кеше, Алма-Аты өлкәһенең Эске эштәр бүлеге начальнигы урынбаҫары, полиция  полковнигы Жомахан Шортанбаев. —  күпселек осраҡта, приз фонды ат сабышы башланғанға тиклем йә бер ай элек, йә 20 көн ҡалғас та иғлан ителә. Был бәйге еңеүсеһенә автомобиль тейеш. Бәйгене ойоштороусының хәленә ҡарап, әллә ни ҡыйбатлы булмаған Жигули („ВАЗ“) автомобиле, йәки   „Урал“ мотоциклы булырға ла, ҡыйбатлы  иномарка  булырға ла мөмкин. Ҡайһы саҡ беренсе урын өсөн аҡсалата приз, мәҫәлән, биш мең доллар күләмендәге бүләкләү ҙә ҡуйыла. Өлкә буйлап туйҙан туйға үҙ аттарын бәйгегә ҡатнаштырыу өсөн күсененеп йөрөп аҡса эшләүселәр ҙә бар. Үкенескә күрә, беҙҙә аттың бәйгелә нисә саҡрым үтергә тейешлеге буйынса берҙәм талаптар юҡ. Өлкән юртаҡтар өсөн үткәрелгән аламан бәйгеһендә ул 27, 31 саҡрым. К үп кенә ғәрәп юртаҡтары һәм таҙа ҡанлы инглиз тоҡомло аттар бындай дистанцияны үтә алмайҙар. Минеңсә, аламан бәйгеһе өсөн 52 саҡрым ара бик ҡулай булыр ине, ә ҡонан бәйгеһендә ҡатнашыусы йәш аттар өсөн 9 саҡрым да етер ине...»
Ат тотҡан кешеләргә, Европаның классик ат сабыштарына ҡарағанда, бәйгелә ҡатнашыу еңелерәк һәм ябайыраҡ. Бәйге – ул аттарҙың сыҙамлығы буйынса ярыш. Аттарҙың беренсе урын яулау мөмкинлеге уның әҙерлегенән һәм сәләмәлегенән тора, сөнки бәйгелә аттың таҙа ҡанлы тоҡомдан булыуы мөһим түгел. Бәйгегә сығарыу өсөн, иғәнә лә, аттың паспорты ла, уның тоҡомо ла мөһим түгел. Ярыш үткәреү географияһы ла шыма бәйгеләрҙән күпкә киңерәк, бәйге даими үткәрелә. Классик ат сабышына ҡарағанда, ул тамашасыларҙа ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Бәйге сабыш булыуҙан бигерәк, күмәк тамашасы өсөн үткәрелгән сара. Мәҫәлән, аламан бәйгенең 30 саҡрымы Алма-Аты ипподромында 15 әйләнәгә тура килә. Ә тамашасылар ябай сабыштарға ҡарағанда оҙағыраҡ янып-көйөп, ярыш өсөн борсолоп, унан йәм алалар. Шул уҡ ваҡытта, йылҡы малы өсөн бәйге иң травматик ярыш төрө һанала.
Артыш вульпицидаһы
thumb|right|200px|Артыш вульпицидаһы
Талломы япраҡ һымаҡ, аныҡ булмаған формала, киңлеге 4—5 см, асыҡ һары төҫтә, үҙәгендә субстратҡа тығыҙ беркетелгән, ирекле күтәрелеүсән өлөшсәләр м‑н. Өлөшсәләре бер аҙ тармаҡлы, ситтәре тулҡынлы. Талломдың өҫкө яғы шыма йәки бер аҙ йыйырсыҡлы‑бөрмәле, тоноҡ, пикнидиялы. Аҫҡы ҡатламы тарҡау һарғылт гиф ептәре (ризин) м‑н. Талломдың үҙәге асыҡ һары. Апотецияларының (йыш барлыҡҡа килә) диам. 8 мм тиклем, көрән ялтыр дисклы һәм сите асыҡ һары йыйырсыҡлы‑тешле. Себер артышының олондарында һәм ботаҡтарында үҫә. Көньяҡ Урал ҡурсаулығы тауҙарында осрай. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Ингеборга Норвежская
Ингеборга Норвежская (Ingeborg Håkansdotter, Ingebjørg Håkonsdatter; 1301 — 17 июнь 1361) — Норвегия принцессаһы, кейәүҙә — швед герцогиняһы. Хакон V Норвежскийҙың ҡыҙы. 1319—1327 йылдарҙа Норвегия регенты советында тора һәм Норвегия һәм Швеция короле улы Магнус Эрикссондың сабый сағында 1319—1326 йылдарҙа Швеция регенты советында  тора. 1318—1319 йылдарҙа Швецияның де-факто хакимәһе, 1319—1326 йылдарҙа Швеция тарихында беренсе де-юре регент-ҡатын-ҡыҙ була.
Тормошо
Ингеборга Хакон V Норвегия короленең Евфимия Рюгенская менән никахтан берҙән-бер законлы ҡыҙы була. Бала сағында ул Швеция короле Биргер Беренсенең улы һәм вариҫы Магнус Биргерсон менән никахлашҡан була. Оҙаҡламай йәрәшеү сәйәси сәбәптәр арҡаһында өҙөлә, ә 1305 йылда ул Седерманланд герцогы, король Биргерҙың кесе ҡустыһы һәм уның тәүге кейәү егетенең ағаһы Эрик менән никахлаша. 1312 йылда Ингеборга һәм Эрик рәсми рәүештә өйләнешәләр.
Ул бик йәш була, әммә тәүге иренән 1316 һәм 1317 йылда, ире, герцог Эрик 1318 йылда тиклем үлтерелгәнгә тиклем ике бала табып өлгөрә. Уның улы Магнус Эрикссон өс йәшендә Норвегия короле тип иғлан ителә, ә идара итеү йүгәне Ингеборгаға тапшырыла. Ун ете йәшендә Ингеборга Норвегияла үҙенең улының регенты булып китә.
Тиҙҙән швед дворянлығы Биргерҙы ҡолатып төшөргәндән һуң Швеция короле итеп йәш король Магнусты ҡуя, ә Ингеборга Швецияның исемле регенты була һәм Швеция хөкүмәтендә урын һәм тауыш ала. Уның титулы: «Ингеборга, Хакон ҡыҙы, алланың рәхмәте менән, Швеция короллеге герцогиняһы» кеүек яңғырай. Ләкин реаль власть нигеҙҙә швед короллегенең ике юғары офицерында туплана. Герцогиня Ингеборганың резиденцияһы һәм һарайы Варбергта урынлаша.
1327 йылда Ингеборга икенсе тапҡырға үҙенең һөйәре Кнуд Порсҡа, король даирәһенән булмаған дворянға кейәүгә сыға  (1330 йылда үлә). Ул ваҡытта Кнудҡа Халланд герцогы булырға һәм Ингеборганың мираҫ имениеларына хужа булырға рөхсәт итәләр, уның ошо никахы сәбәбе буйынса шведтар, шулай уҡ норвегиялылар Ингеборгаға был короллектең хөкүмәттәрендә үҙ власын ҡулланырға мөмкинлек бирмәй. Үҙ һәм Кнуд ҡулына идараны алыу маҡсаты менән ойошторолған заговоры фаш ителгәндән һуң, ул Норвегияла (1321 йылда) һәм Швецияла (1323 йылда) үҙ власын һәм регент вазифаһын юғалта. Шуға ҡарамаҫтан, ул Швецияның номиналь регенты булып ҡала һәм 1326 йылға тиклем советта үҙ урынын һаҡлап алып ҡала һәм парламентта үҙ урыны була.
1329 йылда ире Эстонияның герцогы булып тәғәйенләнә, әммә Ингеборга 1330 йылда тол ҡала. Уның кесе улдары Халландтың герцогтары була. 1332 йылда уның өлкән улы бәлиғ була, һәм Ингеборга Сконе өҫтөнән (ваҡытлыса) швед идараһын тәьмин итә. 1350 йылда ул Халланд герцогияныһ булып, кесе улдарынан титул һәм вазифа мираҫ итеп алып ҡала.
Ғаиләһе һәм балалары
1 -се ире — Эрик Магнуссон,  Седерманланд герцогы
2 -се ире — Кнуд Порс, Эстония һәм Халланд герцогы
Әбү Сәйет әл-Хүдри
Әбү Сәйет Сәғд ибн Мәлик ибн Синән әл-Худри (أبو سعيد سعد بن مالك بن سنان الخدري;Абу Саи́д Са́ад ибн Ма́лик ибн Сина́н аль-Худри́; 612—693 йй., Мәҙинә, Өмәүиҙәр хәлифәлеге) — Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) йәш сәхәбәләренең береһе, ансар.
Биографияһы
Әбү Сәйет Мәҙинәлә, Мөхәммәт Пәйғәмбәр Мәҙинәгә һижрәт ҡылғандан яҡынса 10 йыл элек, мосолман ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы Мәлик ибн Синән Мәҙинәнең Ислам динен ҡабул иткән тәүге кешеләренең береһе була. Әсәһенең исеме Әнисә бинт Әбү Харис. Ул хәзрәж ырыуының Бәнү Нәжәр нәҫеленән булған. Әбү Сәйет ислам дине хоҡуғын (Фиҡһ) бик яҡшы белгән. Яҡынса 2000 хәҙис тапшырған.
Аҫаубаш
Аҫаубаш (Асавбашево) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 414 кеше. Почта индексы — 453492, ОКАТО коды — 80205834002.
Географик урыны
Аҫаубаш ауылы Аҫау йылғаһы (Ҡуғанаҡ йылғаһы ҡушылдығы) башында урынлашҡан.
Тарихы
Аҫаубаш ауылына Ҡарамалы һәм Мәҫәле (Үрге Мәҫәле) ауылы кешеләре нигеҙ һала. Ул XVIII быуаттың 90-сы йылдары башында барлыҡҡа килә. Исеме гидронимдан алынған. V ревизия 63 ир-атты һәм 72 ҡатын-ҡыҙҙы асыҡлай. Сементеев — ауылдың икенсе исеме, ул Ҡарамалы ауылынан 77 йәшлек Семен Иванов Сементей исеменән. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса Аҫаубаш 205 йортло ҙур ауыл була. Ауылда 1134 кеше йәшәгән. 1865 йылда 74 йортта 433 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
Бөгөнгө көндә ауыл халҡы «Дуҫлыҡ» ауыл хужалығы производствоһы кооперативында эшләй. Ауылда балалар баҡсаһы, клуб бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, милләттең күпселеге — сыуаштар (93 %).
Үмәк
Үмәк (Умяк) — Удмурт һәм Татарстан Республикаларныда аҡҡан йылға, Вятка йылғаһының һул ҡушылдығы. Удмурт Республикаһының Можга, Кизнер һәм Грах райондары һәм Татарстан Республикаһының Алабуға райондары аша аға.
Географияһы
Йылға Удмуртиялағы Можга ҡалҡыулығының көньяҡ-көнбайышынан башлана. Һул яры буйында урмандар киң йәйелгән, тораҡ пункттар нигеҙҙә йылғаның уң ярында урынлашҡан. Урта һәм түбәнге ағымындағы һыубаҫар туғайҙарҙа торф һаҙлыҡтары осрай. Түбәнге ағымында йылға тигеҙлек буйлап аға һәм йылға йүнәлешенә ҡырҡа үҙгәреү хас һәм йырҙаһы ныҡ бормалы. Йылғаның уртаса һарҡыуы — 1,1 м/км, урта ағымында йырҙа киңлеге 6-10 м, түбәнге ағымында — 12-20 м сиктәрендә үҙгәрә — 2,0 м. Урта ағымында тиҙлеген арттыра — 0,2 м/с.
Тамағы Вятка йылғаһының һул ярының 45 километрында. Йылға оҙонлоғо 85 км, һыу бассейны майҙаны — 1196 км².
Йылға буйындағы тораҡ пункттар
Тамағынан башына табан: Кесе Кармыж, Ерошкин, Решетниково, Нынек, Вишур, Поляково, Рус Куюк, Селянур, Поршур, Иҫке Ятча, Шарберд, Үмәк, Бажених ауылдары урынлашҡан.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса, Кама һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Вятские Поляны ҡалаһынан алып тамағына тиклем Вятка йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Кама.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300612111100040547.
Егоров Борис Фёдорович
Егоров Борис Фёдорович (29 май 1926 йыл, Балашов, Һарытау губернаһы — 3 октябрь 2020 йыл, Санкт-Петербург, Рәсәй ) — СССР һәм Рәсәй филологы, әҙәбиәт белгесе, тарихсы, культуролог, мемуарист, ХІХ быуат урыҫ  әҙәбиәте һәм йәмәғәт фекере тарихы буйынса күренекле белгес. Филология фәндәре докторы, профессор, Санкт-Петербург Яҙыусылар союзы ағзаһы (1982), Халыҡ-ара Пен-клуб Бөтә донъя яҙыусылар ассоциацияһы ағзаһы (2003), Мәскәүҙә бойондороҡһоҙ эстетика һәм ирекле сәнғәттәр академияһы академигы (1993).
Биографияһы
Борис Федорович Егоров рәссам Федор Иванович (1884-1968) һәм уның ҡатыны Анастасия Яковлевна Егорованың улы. Ленинград авиация приборҙар эшләү институтында уҡый (хәҙерге — ГУАП) (1947 йылда 5 -се курстан китә), Ленинград дәүләт университетында филология факультетының  ситтән тороп уҡыу бүлеген  (1948) һәм М. Н. Покровский исемендәге Ленинград педагогия институтының аспирантураһын тамамлай (1952).
Бөйөк Ватан һуғышы башында үҙе йәшәгән Иҫке Осколдан тәүҙә Һарытауға, һуңынан Ташкентҡа эвакуациялана. Үҙ «Хәтирәләре» буйынса, бер үк ваҡытта дүрт юғары уҡыу йортона уҡырға инә, шул иҫәптән Ташкент авиаконструкторлыҡ институтына ла (эвакуацияланған Ленинград  авиаприборҙар эшләү институты менән берләшә). Уҡыу менән бер рәттән Ташкент икмәк заводында йөк ташыусы булып эшләй.
Б. Ф. Егоров — 1956 йылдан  1990 йылға тиклем КППС ағзаһы. 1990 йылдарҙан алып унан һуң партиянан сыҡҡас, Б. Ф. Егоров — әүҙем антикоммунист<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ һәм антисталинист. 2017 йылда Азатлыҡ радиоһына биргән интервьюһында үҙенең Сталинға ҡарата негатив ҡарашын белдерә һәм уның портретын яндырыуы тураһында әйтә.
1950 — 1960 йылдарҙа Ю. М. Лотман һәм З. Г. Минцтың яҡын дуҫы һәм хеҙмәттәше була.. Ю.М. Лотман һәм Б.Ф. Егоров 1954 йылдан 1993 йылға тиклем хат алышалар, 300-ҙән ашыу Лотмандың һәм 400-ҙән ашыу Егоровтың хаттары һаҡланған.
Борис Федорович химик София Александровнаға Николаеваға 300-ҙән ашыу өйләнә, ҡыҙы Миллер  Татьяна Борисовна — филолог.
2020 йылдың 30 сентябрендә Егоровҡа компьютер томографияһын эшләйҙәр, ул ике яҡлы пневмонияны күрһәтә. Икенсе көндө уны Боткин дауаханаһына һалалар. Ике көн үткәс, 3 октябрҙә, ул вафат була, яҡындарының һүҙҙәре буйынса — коронавирустан. Көньяҡ зыяратында ерләнә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Филология фәндәре кандидаты (1952, диссертацияһын «Н. А. Добролюбов и проблемы фольклористики»), филология фәндәре докторы (1967, диссертацияһы «Русская литературная критика 1848—1861 гг.»). 1952—1962 йылдарҙа Тарту университетында эшләй, 1954—1960 йылдарҙа унда рус әҙәбиәте кафедраһы менән етәкселек итә.
Был ваҡыт тураһында. Ю. М. Лотман былай тип яҙа: «''Тартула ҙур булмаған, ләкин интенсив эшләгән һәм даими теоретик һәм тарихи-әҙәби темаларға дикуссиялар менән алмашҡан төркөм барлыҡҡа килде. Беҙ йыш ҡына йыйыла һәм сәғәттәр буйы бәхәсләшә инек <...> былар барыһы ла миндә өҙлөкһөҙ бәхет тойғоһо килтерҙе» Б. Ф. Егоровтың ошо ижади һәм бер үк ваҡытта   күңелле һәм дуҫтарса атмосфера булдырыуын бөтә «кафедралдар ҙа даими һыҙыҡ өҫтөнә ала ине''».
Совет осоро эштәрендә партия талаптарына ярашлы тезистарҙы яҡлай, миҫалға, эре «әҙәби тәнҡитсе», әҙәбиәт тураһында «методологик яҡтан мөһим» хеҙмәттәр яҙыусы С.М. Киров тураһында. Шул уҡ ваҡытта 1969 йылда әүҙем ғилми һәм уҡыусылар даирәһенә «Библиотека поэта» серияһына фәнни әҙерләнгән  «Библиотека поэта» бер томлығын нәшер итеп, А.С.Хомяковтың исемен ҡайтара., ә 1988 йылда  «О старом и новом» исеме аҫтында уның төп мәҡәләләр йыйынтығын баҫтыра. Бынан тыш, Ап. А. Григорьев һәм В. П. Боткин тураһында күп һанлы эштәре менән билдәле.
1971 йылда «Библиотека поэта» серияһының баш мөхәррире вазифаһын башҡара. Был ваҡытта серияла Егоровтың коллегаһы Ю.М.Лотман һәм М.Г.Альтшуллер әҙерләгән «Поэты 1790—1810-х гг.» томы сығарыла. Ошо уҡ ғалимдар әҙерләгән «Поэты 1790—1810-х гг.» икенсе томы серияның яңы баш мөхәррире Ф.Я.Прийма күрһәтмәһе буйынса төҙөүселәрҙең «бишенсе пункты » арҡаһында сығарылмай  (Альтшуллерҙың үҙенең дәлилдәре «В тени Державина» китабында)
1978—1991 йылда — рәйес урынбаҫары, 1991—2002 йылдарҙа — «Әҙәби һәйкәлдәр» китаптар  серияһы  редколлегияһы рәйесе. Әҙәбиәтте үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары өсөн, шул иҫәптән «Әҙәби һәйкәлдәр» серияһы редколлегияһы менән күп йыллыҡ етәкселеге  өсөн, шулай уҡ педагогик һәм фәнни кадрҙарҙы тәрбиәләү өсөн  2005 йылда  гуманитар фәндәр өлкәһендә Ф. С. Ольденбург исемендәге премия менән бүләкләнә. «Русские писатели 1800—1917 » библиоргафик һүҙлектең баш мөхәррире (2007 йылдан), «Академический проект» нәшриәтенең  «Современная западная русистика» серияһының  мөхәрририәт  коллегияһы рәйесе.
Хәләф (исем)
Хәләф — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Этимологияһы
Хәләф — «дауам итеүсе» мәғәнәһендәге мосолман ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Хәләф Сафиуллин (20 март 1921 йыл — 13 апрель 1965 йыл) — бейеүсе, балетмейстер, педагог. РСФСР-ҙың (1955) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1949). Почёт Билдәһе ордены кавалеры (1946).
Хәләф Ишморатов (2 февраль 1960 йыл) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы беренсе, икенсе һәм бишенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Салауат Юлаев ордены кавалеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт жеҙмәткәре. ЛХК «Башлеспром» ААЙ-ның директорҙар Советы рәйесе.
Хәләфов Хәләф Алы улы  (әзерб. Xələf Xələfov Alı oğlu; 21 сентябрь 1959 йыл ) — әзербайжан сәйәси эшмәкәре, Әзербайжан Республикаһының сит ил эштәре министры урынбаҫары, республиканың Президент  мәсьәләләре һәм Каспий диңгеҙе сиктәре буйынса махсус вәкиле.
Фамилияларҙа
Хәләфов Рәшит Вәхит улы (?) — педиатр, хирург, медицина фәндәре кандидаты, Мәскәү Н. Ф. Филатов исемендәге балалар клиник дауаханаһында эшләй.
Топонимдар
Хәләф шишмәһе — Татарстан Республикаһының Мөслим районы Мәтрәй ауылындағы изге шишимә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Хәлифә — خليفة — Хәлифә) Пәйғәмбәрҙең эшен дауам иттереүсе, вариҫы) — Ислам дине киң таралған илдәрҙә дәүләт башлығы титулы, идара итеүсе, хөкөмдәр, хаким. Мосолмандар мөхитендә иң ҙур дәрәжә.
Манхаузен
Манхаузен (Mannhausen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 285 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,01 км2. Диңгеҙ кимәленән 67 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39359 һәм автомобиль коды — BK.
Тимер Арыҫлан
Тимер Арыҫлан (тулы исеме — Арыҫланов Тимер Гәрәй улы; 1 май 1915 йыл — 19 март 1980 йыл) — башҡорт шағиры. 1942 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1939—1940 йылдарҙағы совет‑фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Тимер Гәрәй улы Арыҫланов (Тимер Арслан; Тимер Арыҫлан) 1915 йылдың 1 майында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Кәкребаш ауылында тыуған.
К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын тамамлаған (1951). 1946—64 йылдарҙа (өҙөклөктәр м‑н) Октябрьский ҡалаһы мәктәптәрендә уҡыта. «Беҙҙең йәшлек» (1938) исемле тәүге шиғырҙар йыйынтығы 20 быуаттың 30‑сы йылдары йәштәренең хеҙмәт дәртен маҡтап йырлай. «Окоптар төбөнән» (1944), «Тауҙар йырлай» (1950) шиғырҙар һәм поэмалар китаптары совет һалдаттарының Бөйөк Ватан һуғышындағы батырлығына арналған. Башҡ. нефтселәренең хеҙмәт батырлыҡтары хаҡындағы «Башҡортостан егете» (1949), «Тау ҡыҙы» (1949) поэмалары башҡ. поэзияһында оло ваҡиға була. «Ҡоҙалар, ҡоҙасалар» (1964), «Йәшәһен ир» (1968), «Ҡунаҡ булып кил, әсәйем» (1972) һ. б. сатирик һәм юмористик шиғырҙар йыйынтыҡтары авторы.
Кесе Тава
Кесе Тава — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Тава йылғаһының һул ярына тамағынан 164 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Донъя тарафтары
Донъя тарафтары, Донъя яҡтары (йәки горизонт яҡтары ) — навигацияла Ҡояштың Ер ҙәге күк йөҙө буйлап хәрәкәтенә ҡарата дүрт төп йүнәлеш.
Географияла 4 төп йүнәлештең береһе: Төньяҡ, Көньяҡ, Көнбайыш, Көнсығыш). Күпселек илдәрҙә төньяҡ географик карталарҙа ғәҙәттә өҫтә була.
Билдәләү
Схемаларҙа, карталарҙа, компастарҙа һәм башҡа инструменттарҙа донъя яҡтары билдәләнгән:
Халыҡ-ара карталарҙа донъя тарафтары (Төньяҡ, Көньяҡ, Көнбайыш, Көнсығыш) һәм йүнәлештәр латин билдәләре менән билдәләнә: N, S, O, E (Nord, Sud, Ovest, Est. Уҡыла Норд, Зуд, Овест, Эст).
Географик карталарҙа инглиз атамалары йышыраҡ ҡулланыла (ошо тәртиптә: North, South, West, East).
Тасуирлама
Төньяҡ һәм көньяҡ йүнәлештәре Ер полюстары менән билдәләнә, ә көнсығыш һәм көнбайыш (планетаның үҙ күсәре тирәләй әйләнеүе менән бәйле) Ҡояш тың күтәрелеүе һәм байыуы менән билдәләнә. Борон-борондан кеше яҡынса көньяҡ йүнәлеште Ҡояштың кульминацияла торошо буйынса, көнсығыш йүнәлеште Ҡояштың сығыу урыны буйынса, ә көнбайыш йүнәлеште ҡояш байыу урыны буйынса билдәләгән; төньяҡ йүнәлеште (Төньяҡ ярымшарҙа) Поляр йондоҙ буйынса билдәләгәндәр.
Хәҙерге географик карталарҙа төньяҡ тараф, ғәҙәттә, өҫтән тора: был осраҡта көньяҡ аҫтан, көнбайыш һулдан, ә көнсығыш уңдан. Боронғо, ә ҡайһы берҙә хәҙерге карталарҙа өҫтә көньяҡ йәки көнсығыш урынлашыуы ихтимал.
Йондоҙло күк йөҙө карталары, ҡағиҙә булараҡ, күк көмбәҙе (күк сфераһы) күҙәтеүсе аҫтында түгел, ә өҫтөндә урынлашҡан итеп һүрәтләнә. Шул уҡ ваҡытта күк экваторы йүнәлешендә ҡараған күҙәтеүсе өсөн алда көньяҡ, арттан төньяҡ, һулдан көнсығыш һәм уңдан көнбайыш төшөрөлә.
Кеше арауыҡта ориентирлашыуында шулай уҡ дүрт яҡ принцибы ҡулланыла: «алда», «артта», «һулда», «уңда». Был осраҡта йүнәлеш билдәһеҙ була, яҡтар кеше тоған урын менән билдәләнә.
Дүрт яҡ принцибы күп халыҡтарҙың фольклорында, ғөрөф-ғәҙәттәрендә, шул иҫәптән славян халыҡтарының дини йолаларында сағыла:
Төньяҡ, көньяҡ, көнбайыш, көнсығыш йүнәлештәрен дүрт йүнәлешкә бүлеүҙән тыш, йүнәлеш биреү мәсьәләләре үҫешеү менән аралыҡ йүнәлештәренә өҫтәмә бүлеүҙәр индерелә: төньяҡ-көнбайыш, төньяҡ- көнсығыш, көньяҡ-көнсығыш, көньяҡҡа-көнсығыш; бөтәһе һигеҙ йүнәлеш була. Артабан түбәндәге аралағы бүлкәттәр индерелә: төньяҡ-төньяҡ-көнбайыш, көнбайыш-төньяҡ-көнбайыш һ. б. йүнәлештәр һанын 16-ға еткерә. Аралыҡ йүнәлештәре сираттағы тапҡыр тарҡалғандан һуң, был процесс 32 рюмб индерелеү менән тамамлана.
Донъяның яҡтарын символлаштырған төҫтәр
Төньяҡҡа күрһәткән компастың магнит уғы ҡыҙыл төҫтә була.
Шартлы билдәләр
Донъя яҡтарын билдәләү өсөн йыш ҡына 4 латин хәрефе ҡулланыла: N, S, E, W (инглиз теле ндә донъя яҡтары атамаларының тәүге хәрефтәренә тап килә: — North, South, East, West, йәғни Төньяҡ, Көньяҡ, Көнсығыш, Көнбайыш), йәки С, Ю, В, З (урыҫ телендә донъя яҡтарының атамаларының беренсе хәрефтәргә тап килә — Север, Юг, Восток, Запад).
Бынан тыш, Рәсәй диңгеҙ навигацияһы тарихында оҙайлы ваҡыт донъя яҡтарын билдәләү өсөн немец атамалары йыш ҡулланыла (шулай уҡ бөгөнгө көнгә тиклем ҡулланыла) Nord, Süd, Ost, West (Норд, Зюйд, Ост, Вест).
Был, моғайын, XVIII быуат башында, Рәсәй империяһы ның диңгеҙ флоты барлыҡҡа килгән саҡта, урыҫ теленә күп терминдар, билдәле булыуынса, нидерланд теленән килгән, ә донъяның ундағы яҡтары түбәндәге атамаларға эйә, күп осраҡта туғандаш немец атамаларына эйә: N ː noord (норд), O ː oost (ост), Z ː zuid (ййд), W вест. west).
Төньяҡ Македония Йыйылышы
Төньяҡ Македония Йыйылышы (Собранието на Република Македонија) — Төньяҡ Македонияның парламенты, вәкиллек һәм закондар ҡабул итеү органы.
МР Йыйылышы структураһы
Македония парламенты бер палаталы, МР Уставына (Конституцияһына) ярашлы унда 120-нән алып 140-ҡаса депутат була ала. Депутаттар ғөмүми һайлауҙа серле тауыш биреү менән 4 йыллыҡ срогына һайлана. Македония Республикаһы Йыйылышы башлығы — Рәйес (спикер, Претседател) була.
МР Йыйылышы ултырыштары Скопье ҡалаһында, Македония Республикаһы Йыйылышы Палатаһында (Палата на Собранието на Република Македонија) урын ала.
Ояш (йылға)
Ояш  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2830 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 88 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Цыганка (Тура ҡушылдығы)
Цыганка (Северная Цыганка) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тура йылғаһының һул ярына тамағынан 663 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 102 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Совет майҙаны (Өфө)
Совет майҙаны Өфөнөң Киров районында, Совет һәм Пушкин урамдары киҫелешендә урынлашҡан.
Тарихы
Совет майҙаны биләмәһе Күгәрсен биҫтәһенә ҡараған. Бында, Телеграф (Цюрупа урамы) һәм Губернатор (хәҙер Совет урамы) урамдары араһында таҡ һан яғында биш усадьба була, иң ҙуры сауҙагәр Артемий Нагаревтың (Ногарев йорттары) йорто була.
1930-сы йылдарҙа Ногарев усадьбаһын һүтәләр, ә уның урынына БАССР-ҙың Дәүләт планы бинаһын төҙөйҙәр. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң был бинаға өҫтәлмә төкәтмә бүлмәләр эшләйҙәр, уларҙы Сәнәғәт йорто менә тоташтыралар.
1930—1960 йылдарҙы Совет майҙаны ҡаланың төп майҙаны була. Ошонан һуғыш йылдарында фронтҡа һалдаттар китә. Бында демонстрациялар, ҡаланың төрлө байрамдары үтә, ә 1955 йылдың декабрендә майҙанда тәүге ҡала шыршыһы барлыҡҡа килә. 1967 йылдың 1 ғинуарына ҡарай төндә майҙанда Башнефть бинаһында куранттар һуға. 1960 йылдар уртаһында өфөлө Подашевскаяның шәхси милеге булған мөйөш бинаһы һүтелә, элек бында почта һәм урамға исем биргән телеграф булған, ә 1920 йылда — «Ҡыҙыл Башҡортостан» гәзитенең редакцияһы. Был бина урынына яңы бина төҙөлә, шунан һуң майҙан заманса төҫ ала.
Хәҙер майҙанда Ауыл хужалығы министрлығы бинаһы (элек — БАССР-ҙың совнарком бинаһы, архитектор Н. Зарубин), Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы (элек — Өфө дворяндар йыйылышы), куранттары менән «Башнефть» компанияһы бинаһы һәм № 3 Өфө гимназияһы (элек — Мариинский ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы).
Әлеге ваҡытта майҙан рәсми ҡала үҙәге статусын юғалта, ул Октябрь проспектында урынлашҡан ҡала советы ҡаршыһындағы Ленин майҙанына күсә.
Тере Баба кәшәнәһе
Тере Баба кәшәнәһе (Diri Baba məqbərəsi) — Шәйех Тере Баба кәшәнәһе, Гобустан районының Мараза ҡалаһында урынлашҡан.
Архитектураһы
К. де Брюин һәм А. Олеарий көндәлектәрендә, шулай уҡ Б. Дорн хеҙмәтендә кәшәнә тураһында һүрәтләп яҙылған. Кәшәнә текә ҡаяла уйып эшләнгән майҙансыҡҡа ҡуйылған. Ҡоролма ике ҡатлы. Тәүге ҡатында — зал, унан һигеҙ мөйөшлө көмбәҙ вестибюленә үтеп була. Ҡаяла икенсе ҡатҡа менергә баҫҡыс уйып эшләнгән. Көмбәҙ осло башлы ярымшар рәүешендә, үҫемлек биҙәктәре төшөрөлгән тромптары бар. Был урынға бәйле легендалар, риүәйәттәр бик күп. Тере Баба кәшәнәһе йыйылма мозаика менән биҙәлгән, шамаил ысулы менән бик матур итеп «Дәрүиш» тип яҙылған.
Баҡынан Шемахиға барған юлда, Мараза ауылында, XV быуатҡа ҡараған уникаль ҡомартҡы — ике ҡатлы кәшәнә-мәсет бар, ул «Тере Баба» кәшәнәһе тип атала, иҫке зыярат ҡаршыһында урынлашҡан. Оҙаҡ ваҡыттар бында Тере баба тигән әүлиә ерләнгән, һәм уның тәне серемәй тигән инаныс йәшәп килгән. Хәйер, был кәшәнәгә бәйле легендалар һәм кирмәттәр тураһында хикәйәттәр бик күп. Шуға күрә XVII быуаттан бында бик күп динлеләр һәм ҡыҙыҡһыныусылар килә. Кәшәнә ҡаяға уйып яһалыуы менән үҙенсәлекле. Ул ерҙән күтәрелеп торған кеүек тәьҫир ҡалдыра. Кәшәнәнең архитектураһы теүәл һыҙатланышлы, ентекле эшләнгән, ҡараһыу ҡаяның тигеҙһеҙлектәре янында шып-шыма диуарҙар бик тантаналы булып күренә. Шуныһы ҡыҙыҡ, кәшәнәлә беренсе ҡат түгел, икенсеһе төп бүлмә тип һанала. Залға ингән ерҙә аяҡ кейемен сисәләр, ул һигеҙ мөйөшлө көмбәҙле итеп эшләнгән. Бынан ҡаяға уйып эшләнгән баҫҡыс буйлап икенсе ҡатҡа үтәләр. Зал майҙаны 15 квадрат метр самаһы — ярымшар рәүешле көмбәҙ менән ябылған. Кәшәнә диуарындағы йыназа яҙмаһында ширваншаһ шәйех Ибраһим I исеме телгә алына. Беренсе менән икенсе ҡаттарҙы билбау рәүешле биҙәкле һыҙат айырып тора. Кәшәнә һырыҡтырып эшләнгән ҡаяға әүлиә кәүҙәһе ятыр урын уйып эшләнгән.
Тере Баба кәшәнәһе архитектураһы тирәһендәге тәбиғәт бик матур. Бина үҙе ширван архитектураһы ҡанундарына ярашлы төҙөлгән, боронғо оҫталарҙың ҡулы менән барлыҡҡа килтерелгән хазина. Ҡомартҡы дәүләт ҡурсыуында.
Тере Баба кәшәнәһен кем һалғаны билдәле түгел, оҫтаның исем шәрифенән «… Һәжи оҫта улы» тигән яҙма өҙөгө генә күренә, шулай уҡ дата күрһәтелгән — 1402 йыл.
Тарихи мәғлүмәттәр
Немец сәйәхәтсеһе Адамом Олеарий кәшәнә тураһында ошоларҙы яҙып ҡалдырған :
Ҡаҙағстан йылғалары
Ҡаҙағстанда  85 022  йылға; шуларҙың 84 694-енең  оҙонлоғо 100 км-ға тиклем етә, 23  йылға —  500—1000 км оҙонлоҡта. Йылғаларҙың иң ҡуйы селтәре (0,4—1,8км/км²  ) таулы Алтай райондарына, Етеһыу һәм Иле Алатау һырттарына тура килә. Йылғалар селтәре ҡуйылығының иң аҙы Каспий һәм Арал яны ҡомло сүллектәрендә билдәләнә  (0,03 км/км² аҙыраҡ ).
Ҡаҙағстан территорияһын ғәҙәттә  һигеҙ һыу хужалығы  бассейнына  бүләләр: Арал-Һырдаръя һыу  хужалығы бассейны, Балхаш-Алакүл һыу хужалығы бассейны, Иртыш һыу хужалығы бассейны, Урал-Каспий һыу хужалығы бассейны, Ишем һыу хужалығы бассейны, Нура-Һарыһыу һыу хужалығы бассейны, Шу-Талас һыу хужалығы бассейны һәм Тубыл-Турғай һыу хужалығы бассейны.
Ҡаҙағстандың иң ҙур йылғалары
Ҡаҙағстан территорияһы буйлап  һыу сығымдары 100 м³/с —  1000 м³/с булған алты йылға, сығымдары   50 м³/с —  100 м³/с тиклем булған ете йылға һәм һыу сығымы  5 м³/с  —  50 м³/с булған 40 йылға аға.
Ленин майҙаны (Өфө)
Майҙандың үҙәген Ленин һәйкәле биләй. Майҙан эргәһендә урынлаша: Өфөлә Ленин майҙаны үҙәк майҙан булып тора, был ролде ул Совет майҙанынан үҙләштерә. Майҙанда Еңеү көнө, Ҡала көнө, һәм башҡа рәсми саралар үтә.
Рассвет (Миәкә районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Абдрахман
Кешеләр
Абдрахман Ғәлләмов, Ғәлләмов Абдрахман Әбдрәхим улы (15 октябрь 1926—19 февраль 1989) — башҡорт теленең күренекле ғалим-методисы, педагогия фәндәре кандидаты, доцент, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
Йырҙар
Абдрахман кантон — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Альтенхаузен
Альтенхаузен (Altenhausen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1099 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,19 км2. Диңгеҙ кимәленән 118 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39343 һәм автомобиль коды — OK.
Жәбир ибн Ғабдулла
Жәбир ибн Ғабдулла әл-Ансари (جابر بن عبدالله الأنصاري; Джа́бир ибн ‘Абдулла́х аль-Анса́ри;  —, ) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәләренең һәм мөфәссирҙәренең береһе (Хәҙистәрҙе тапшырыусылар).
Биографияһы
Ул 607 йылда Мәҙинәлә тыуған. Атаһы Ғабдулла әл-Ансари сығышы менән хәҙрәж ырыуынан. Уның әсәһе Насибә бинт Ғүкбә ибн Ғүҙҙи була. Ғабдулла әл-Ансари ислам динен ҡабул итә, мосолман хәрәкәтендә ҡатнаша һәм Өхүд һуғышында һәләк була. Атаһы үлгәндән һуң уның ҡарамағында ете ҡыҙ туғаны ҡала.
Жәбир хәҙистәрҙе иң билдәле тапшырыусыларының береһе. 1540 хәҙис унан килеп ингән. Ул ислам фәндәрен яҡшы белгән һәм Пәйғәмбәр мәсетендә уҡытҡан.
Вафаты
95 йәшендә Мәҙинәлә баҡыйлыҡҡа күсә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса ул Мәҙинәлә Пәйғәмбәрҙең һуңғы сәхәбәһе булған.
Рәғиб (исем)
Рәғиб — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.
Этимологияһы
Рәғиб исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән һәм теләп алынған тигәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Ғимаев Рәғиб Насретдин улы (1 ғинуар 1935 йыл — 29 ғинуар 2016 йыл) — (1 ғинуар 1935 йыл — 29 ғинуар 2016 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1981—1999 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты ректоры. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1999), техник фәндәре докторы, профессор.
Бәҙретдинов Рәғиб Мәрүәретдин улы (17 август 1945 йыл) — Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.
Хисмәтуллин Рәғиб Хәмит улы (1931 йыл — 27 июль 2006 йыл) — комсомол, партия һәм профсоюз органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1965 йылдан КПСС-тың Баймаҡ район комитеты секретары, 1983 йылдан — ауыл хужалығы хеҙмәтсәндәре профсоюзының Баймаҡ район комитеты рәйесе, 1996—2006 йылдарҙа һуғыш һәм хеҙмәт ветерандарының район советы рәйесе. 1980 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, ике «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971, 1976). Баймаҡ ҡалаһы һәм Баймаҡ районының почётлы гражданы.
Бәҙретдинов Рәғиб Мәрүәретдин улы (17.8.1945, БАССР-ҙың Илеш районы Иҫәнбай ауылы.), Хеҙмәт Даны орд. тулы кавалеры. 1967—86 йй. «Октябрь» к‑зы комбайнсыһы, 1993 й. алып иген ырҙыны машинисы; 1986 й. — Илеш р‑нының «Сөн» с‑зы партия ком‑ты секретары, 1990—92 йй. дир. урынбаҫары. БАССР ЮС‑ының 11‑се саҡырылыш депутаты. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.
Точисский Павел Варфоломеевич
Точисский Павел Варфоломеевич ( Август-Рене-Болеслав- Людвиг Точисский ;  3 май 1864 йыл, Екатеринбург — 18 июль 1918 йыл, Белорет заводы, (хәҙерге Белорет) — Рәсәйҙә  социал-демократик хәрәкәте эшмәкәре, большевик.
Биографияһы
Атаһы,  Варфоломей Францевич - руслашҡан поляк, ваҡ алпауыт поляктарынан, отставкалағы полковник,  Екатеринбург төрмәһе начальнигы, әсәһе — француз ҡатыны, Урания Августовна, архитектор ҡыҙы, улын  Бөйөк француз революцияһы традицияларында тәрбиәләүсе.
1885 йылдың көҙөндә түңәрәк ойоштора. Уның составында, ойоштороусынан тыш, Брейтфустарҙың өс туғаны (Людвиг, Эдуард һәм Гейнрих), апаһы Мария, дин әһеле  ҡыҙы Аркадакская Любовь Васильевна һәм Васильева Елизавета инә. Тәүҙә  түңәрәк «Рәсәйҙә эшселәр синыфының материаль, мораль, интеллектуаль кимәлен күтәреү буйынса булышлыҡ йәмғиәте», аҙаҡ — «Санкт-Петербург оҫталарының ширҡәте» тип атала   Бер аҙҙан Точисский Санкт-Петербург эшселәре түңәрәге менән таныша һәм  Невский заставаһы артындағы  Александров заводына эшкә инә. Бында ул Благоев төркөмөнән булған ҡулға алынған пропагандасы Герасимовты алмаштыра. Точисский  Выборг яғында эшләй, Охтала эшселәр йыйылыштарын ойоштора, «Освобождение труда» төркөмөнөң социал-демократик әҙәбиәте менән таныша. һәм бында тулыһынса уның сәйәси ҡарашы формалаша. Ул ойошторған  социал-демократик характерҙағы «Петербург оҫталары ширҡәте»  эше буйынса  ҡулға алына һәм Екатеринославҡа ебәрелә. Бында ул чертежсы вазифаһын башҡара, социал-демократтар төркөмө менән бергә эшләй, тиҙҙән тағы ситкә сығарылыуға,  төрмәгә ултырыуға дусар була.
1898 йылда Точисский  Мәскәүгә урынлаша, әммә 1899 йылда  «эшселәре араһында социаль  пропаганда менән шөғөлләнгән интеллигентлы түңәрәккә ҡарағанлығы» өсөн ҡулға алына,  Вологда губернаһына 3 йылға ебәрелә. 1905 йылда тағы  Мәскәүҙә эшләй, ҡаланың идаралығында  техник булып хеҙмәт итә, техниктарҙың профессиональ союзы һәм ҡала думаһының социал-демократик фракцияһын ойоштороу менән шөғөлләнә, стачка комитетында рәйес була һәм декабрь ихтилалында  әүҙем ҡатнаша. Шул уҡ ваҡытта ҡала предприятиеһында эшләгән техниктарҙың һөнәри союзы органы —  «Техник» журналын һәм «Борьба» гәзитен мөхәррирләй. Большевиктар партияһының программаһын ҡабул иткән техниктар союзы Точисский етәкселегендә үҙенең сиктәрен киңәйтә һәм бөтә Үҙәк  сәнәғәт  райондарын үҙ эсенә ала. 1906 йылда Точисский яуаплылыҡҡа йәлеп ителә, ә  «Техника» журналы ябыла. Ошо ваҡыттан алып, Февраль революцияһына тиклем полициялар тарфынан эҙәрлекләнеп, ул Рәсәй буйлап ғаиләһе менән ил гиҙә,  даими хеҙмәт урынын үҙгәртә.
1917 йылды ул Уралда, Белорет заводында ҡаршылай. Точисский  Урал өлкә комитетының партия етәксеһе һәм  хәрби комиссар  вазифаһына күрһәтелә, контрреволюцияға ҡаршы көрәш алып бара. Контрреволюция фетнәһе ваҡытында эсерҙар һәм аҡ казак офицерҙар тарафынан, икенсе мәғлүмәттәр буйынса, И.Д. Каширин отряды штабының командаһы яугирҙәре тарафынан ҡулға алыуға маташҡанда үлтерелә .
Ҡыҙы- Мария Павловна (1901—1968).
Дьяконов Юрий Александрович
Дьяконов Юрий Александрович (21 сентябрь 1918 йыл — 24 апрель 2010 йыл) — рус совет прозаигы. СССР Яҙыусылар союзы, унан һуң Рәсәй Яҙыусылар Союзы ағзаһы. Балалар өсөн яҙа.
Биографияһы
Дондағы Ростовта тыуған.
Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, буласаҡ яҙыусы трамвайсылар ФЗУ-һына (фабрика — завод училищеһы) уҡырға инә һәм уны слесарь-электромонтажник һөнәре буйынса тамамлай. Трамвай вагондарын ремонтлау заводында эшләй, ВЛКСМ сафына инә.
Дьяконов ун йәшендә уҡ үҙенең беренсе шиғырҙарын һәм ҡыҫҡа мәҡәләләрен яҙған. Уларҙың ҡайһы берҙәре «Ленин ейәндәре» гәзитендә баҫылған.
Белем алыуын дауам итергә ҡарар итеп, 1936 йылда эшселәр факультетына уҡырға инә.
1946 йылда Совет армияһынан демобилизацияланғандан һуң Дьяконов тыуған ҡалаһына әйләнеп ҡайта һәм совет эшенә күсә. Һуңынан комсомол эшендә, бүлек мөдире, аҙаҡ ВЛКСМ-дың район комитеты секретары булып эшләй.
Үҙендә яҙыусы һәм педагог һәләтен тойоп, Дьяконов 1949 йылда Ростов дәүләт университетына, филология факультетының ситтән тороп уҡыу бүлегенә уҡырға инә. Уны тамамлағандан һуң, 1955 йылда мәктәпкә уҡытырға бара. Уның урындағы матбуғатта баҫылып сыҡҡан пионерҙар тураһында хикәйәләре һәм очерктары ошо осорға ҡарай.
Һуңынан балалар өсөн повестар жанрына күсә. 1968 йылда Ростов нәшриәте Дьяконовтың беренсе «Горнист» исемле китабын сығара, ул «Горнист» һәм «Лагерь әләме төшөрөлгән» повестарынан тора.
Һуңынан уның «Балыҡ бөйөрөгө», «Ҡойма ямғыр», «Рената», «Үҙ-үҙенә бойороҡ», «Алмаз — аҫыл таш» повестары, «Һигеҙ тылсымлы имән сәтләүеге, йәки Желудино һәм уның бәләкәй ҡустыларының мажаралары» повесть-әкиәте баҫылып сыға, өҫтәүенә, уларҙы Ростов нәшриәте баҫтырыу ғына түгел, ә «Балалар әҙәбиәте» һәм «Совет Рәсәйе» Мәскәү нәшриәттәре баҫтыра.
Советтар Союзы тарҡалғандан һуң СССР Яҙыусылар союзы Рәсәй яҙыусылар союзына («почвеннический» йүнәлешле) һәм Рәсәй яҙыусылар берлегенә («демократик» йүнәлешле) бүленә. Дьяконов уларҙың беренсеһенә инә.
2010 йылдың 24 апрелендә 92-се йәшендә Дондағы Ростовта вафат була.
Китаптары
Яҙыусы әҫәрҙәренең айырым баҫмалары:
Оло Нядокота
Оло Нядокота — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нядокота йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Плутон
Плуто́н (134340 Pluto; символдары: яки  ) — Ҡояш системаһында иң ҙур кәрлә планета (Эрида менән бер рәттән   ), Нептун арты объекты. Элек Плутон планета булып иҫәпләнгән, әмма хәҙерге ваҡытта ул Койпер поясындагы иң ҙур объекттарҙың берһе булып һанала.
Койпер поясындағы күп объекттар кеүек, Плутон таш һәм боҙҙан ғибәрәт: уның массаһы Айҙан 5 тапкыр, ә күләме — 3 тапҡыр кәмерәк. Плутон орбитаһы ҙур эксцентриситетлы һәм эклиптика яҫылыҡҡа бик ауышҡан.
Үҙ орбитаһы эксцентрисетлы булыу сәбәпле Плутон ваҡыт-ваҡыт Ҡояшҡа 29,6 а. б. (4,4 млрд км) яҡыная (Ҡояшка Нептунға карата якынрак була), һуңынан 49,3 а. б. (7,4 млрд км) йырағая. Плутон һәм аның иң ҙур эйәрсене Харонды йыш ҡына ҡуш планета тип иҫәпләйҙәр, сөнки системаның үҙәге Плутон тышында урынлашҡан.
Бынан тыш Плутондың тағы өс эйәрсене бар — 2005 йылда асылған Никта һәм Гидра һәм 2011 йылдың 20 июлендә асылған P4 исемле иң бәләкәй эйәрсене.
1930 йылда асылған Плутон 2006 йылға тиклем планета булып иҫәпләнде. Әммә XX быуат аҙағанда һәм XXI быуат башында Ҡояш системһының тышҡы өлөшөндә бик күп объеттар астылар. Уларҙың иң билдәлеләре Квавар, Седна, һәм плутондан 27 % ауырыраҡ Эрида. 2006 йылдың 24 авгусында Халыҡ-ара астрономия союзы беренсе мәртәбә «планета» төшөнсәһенә аңлатма бирә. Плутон был төшөнсәгә эләкмәй. Халыҡ-ара астрономия союзы Плутонды Эрида һәм Церера менән бергә карлик планеталар тип иҫәпләй.
Химик элемент Плутоний Плутон хөрмәтенә аталған .
Махсус бүлек
Махсус бүлек — ВЧК — ГПУ — ОГПУ — НКВД — СССР Дәүләт именлеге комитетының хәрби контрразведкаһы атамаһы. СССР тарҡалғандан һуң — Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте, Беларусь Республикаһы Дәүләт именлеге комитеты, Украина именлек хеҙмәтенең хәрби контрразведкалары атамаһы.
Тарихы
Махсус бүлектәр 1918 йылдың 19 декабрендә РКП(б) Үҙәк Комитеты Бюроһы ҡарары буйынса ойошторола, уға ярашлы фронт һәм армия ЧК-лары Хәрби контроле органдары берләштерелә һәм уларҙың нигеҙендә яңы орган — РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағында ВЧКның Махсус бүлеге булдырыла. Артабан фронттар, хәрби округтары, армиялар, флотилиялар махсус бүлектәре һәм губерна ЧК-лары янында махсус бүлектәр булдырыу менән ғәскәрҙәрҙә именлек органдарының берҙәм үҙәкләштерелгән системаһы ойошторола.
1934—1938 йылдарҙа хәрби контрразведка Махсус Бүлек булараҡ (1936 декабренән — 5-се) СССР НКВД (ГУГБ) дәүләт именлеге Баш идаралығы составына инә. 1938 йылдың мартында ГУГБ-ның бөтөрөлөүе менән, 5-се Бүлек базаһында СССР НКВД-һында 2-се Идаралыҡ булдырыла, әлеге идаралыҡ ҡарамағында бөтә махсус бүлектәр булай. 1938 йылдың сентябрендә үк, Л. П. Берияның (наркомдың беренсе урынбаҫары) башланғысы буйынса сираттағы үҙгәртеп ҡороу барышында, ГУГБ тергеҙелә, ә 2-се Идаралыҡ уның составына 4-се (Махсус) бүлек булараҡ индерелә.
Уның буйһоноуында — РККА-ла, РККВ-ла, НКВД ғәскәрҙәрендәге Махсус бүлектәр (ОО).
1941 йылдың 3 февралендә ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының «СССР НКВД-һынан Махсус бүлекте СССР Оборона наркоматы һәм Хәрби-диңгеҙ флоты наркоматы ҡарамағына тапшырыу тураһында» ҡарары ҡабул ителә, уға ярашлы СССР НКВД (ГУГБ) Махсус бүлеге бөтөрөлә, уның урынына Оборона Халыҡ һәм Хәрби-диңгеҙ флотының Халыҡ Комиссариаттарының өсөнсө идаралыҡтары булдырыла. НКВД-ла шулай уҡ үҙенең 3-сө бүлеге ҡала, ул тейешле функцияларҙы НКВД органдарында һәм ғәскәрҙәрендә башҡара. Бөтә өсөнсө идаралыҡтар начальниктары үҙ наркомдарына буйһоналар.
Оборона Халыҡ Комиссариатын А. Н. Михеев етәкләй, Хәрби-диңгеҙ флоты Халыҡ Комиссариатын — А. И. Петров, НКВД-ның 3-сө бүлеген — А. М. Белянов.
1941 йылдың 17 июлендә Дәүләт оборона комитеты ҡарары менән ғәмәлдәге армияларҙағы, шулай уҡ хәрби округтарҙағы 3-сө Идаралыҡ органдары — Махсус бүлектәр, ә 3-сө Идаралыҡ — Махсус бүлектәр Идаралығы тип үҙгәртелә. Махсус бүлектәр Идаралығы һәм Махсус бүлектәр СССР НКВД-һына буйһона. А Шул уҡ ваҡытта «кәрәк булған осраҡта» Махсус бүлектәргә дезертирҙарҙы тотҡан урында атып үлтереү хоҡуғы бирелә.
Функциялары
НКВД Махсус Бүлеге начальнигы, урынбаҫары һәм оперуполномоченныйҙары функцияларына түбәндәгелә инә:
Званиелар, кейем формаһы һәм айырыу билдәләре
СССР НКВД ГУГБ махсус органдары тураһындағы СССР НКО/НКВД берлектәге 91/183-се һанлы бойороғо менән хәрби разведка хеҙмәткәрҙәре өсөн форма кейеме һәм айырыу билдәләре раҫлана, шул иҫәптән, махсус хәрби-техник белемгә эйәлған йәки армия командирҙар стажы ҙә армия команда стажы булған махсус бүлектәре хеҙмәткәрҙәренә командирҙар составы форма кейемен һәм айырыу билдәләрен йөрөтөргә рөхсәт ителә.
Шул уҡ ваҡытта, СССР НКВД ГУГБ Махсус бүлектәре үҙәк аппараттарының шәхси һәм Эске эштәр УГБ территориаль органдарының махсус бүлектәре составына, шулай уҡ РККА-нан һәм Һауа-диңгеҙ көстәренән тыш эшләгән учреждениеларға НКВД начсоставы форма кейеме билдәләнә. Эске эштәр наркоматын булдырғанға тиклем дә, 1934 йылдың июленән һуң да махсус бүлектәре оператив хеҙмәткәрҙәре беркетелгән хәрби частар йәки учреждениеларҙың кейем формаһын ҡулланған: ҡоро ер ғәскәрҙәрендә — петлицалар, флотта — еңдәге билдәләр.
Айырыу билдәһе
Махсус бүлектәре хеҙмәткәрҙәре өсөн биләгән вазифаларына тап килгән категориялар буйынса айырыу билдәләре раҫлана:
Кейем формаһы
1935 йылдың көҙөндә ГУГБ өсөн персональ званиелар индергәндән һуң НКВД етәкселегенең дә кейем формаһы мәсьәләһе барлыҡҡа килә. Норматив документтарҙа НКВД ГУГБ-ның махсус бүлектәре хеҙмәткәрҙәренә «уларҙы хеҙмәтләндергән частарҙың обмундированиеһы тәғәйенләнә» тип билдәләнә, шунда уҡ сәйер күренгән шарт ҡуйылған: «шул уҡ ваҡытта ГУГБ-ның айырыу билдәләре менән».
Наркомат һәм Инстанциялар араһында ҡыҙыу хатлашыу башлана. 1936 йылдың 23 майында СССР НКВД ГУГБ-ның махсус органдары тураһында Положение сыға, уға ярашлы корпустар, флоттар, дивизиялар махсус бүлектәре, бригадалар, укрепрайондар, флотилияларҙың Махсус бүлеге хеҙмәткәрҙәренә, шулай уҡ РККА учреждениеларына һәм частарына беркетелгән айырым оператив хәҙмәткәрҙәренә кейем формаһы һәм айырыу билдәләре раҫлана:
Шулай итеп, особистар уларҙы хеҙмәтләндергән частың политсоставы формаһында ике званиеға эйә булалар — Дәүләт именлегенең махсус званиеһы һәм часта уларҙы таныған звание (мәҫәлән, Дәүләт именлеге майоры — бригада комиссары).
СССР НКВД ГУГБ Махсус бүлектәре үҙәк аппараттарының шәхси составына һәм Эске эштәр төбәк органдары УГБ МБ аппараттарына дәүләт именлеге начсоставының кейем формаһы тәғәйенләнә.
Әлеге хәл 1941 йылға тиклем һаҡлана. 1941 йылдың май-июлендә МБ хеҙмәткәрҙәрен политсостав званиеларында раҫлайҙар. Хәрби контрразведканың НКВД составына ҡайтарылғандан һуң (август 1941 йыл) особистар ҡабат Дәүләт именлеге махсус званиеларына раҫлай башлайҙар. Кейем формаларында үҙгәрештәр булмай.
1943 йылдың 19 апрелендә СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты махсус бүлектәренең Идаралығы базаһында «Смерш» контрразведкаһы Баш идаралығы булдырыла, ул СССР Оброна комиссариаты ғарамағына бирелә. Элекке особистар Оброна наркомы ҡарамағына күсә. Ошоноң менән бәйле уларҙың барыһына тиерлек дөйөм армия званиелары бирелә, йәғни «дәүләт именлеге» өҫтәмәһе ҡушылмай. 1946 йылдың 3 майында СССР НКО «СМЕРШ» ГУКР-ы ҡабаттан МГБ Махсус бүлектәре итеп үҙгәртелә.
Башҡортостан Республикаһының халыҡ табибы
Башҡортостан Республикаһының халыҡ табибы — Башҡортостан Республикаһының маҡтаулы исеме, дәүләт наградаһы. Башҡортостан Республикаһы Президенты Указы менән 2008 йылдың 27 июнендә раҫланған.
''Башҡорт Википедияһында мотлаҡ булырға тейеш мәҡәлә! ''
Кесе Ик (Ишим ҡушылдығы)
Кесе Ик — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ишим йылғаһының һул ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 77 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡануниәт
Ҡануниәт — закондар сығарыу; шулай уҡ закондар йыйылмаһы. Дәүләттә сығарылған бөтә норматив-хоҡуҡи акттар.
Рәсәй Федерацияһы ҡануниәте
Рәсәй Федерацияһы ҡануниәте  Рәсәй Федерацияһы Конституцияһына нигеҙләнә,  үҙ эсенә халыҡ-ара хоҡуҡтың дөйөм танылған принциптарын һәм нормаларын,  федераль конституцион закондарҙы, федераль закондарҙы  (федераль ҡануниәт),  Рәсәй Федерацияһы субъекттарының конституцияларын (уставтарын) һәм закондарын (Рәсәй Федерацияһы субъекттарының ҡануниәтен) индерә.
Ҡаҙырғол
Ҡаҙырғол (Кадыргулово) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 234 кеше. Почта индексы — 453424, ОКАТО коды — 80222819001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әрәпәнде
Географияһы
Әрәпәнде - Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағы Оло Алаҡай менән Кесе Киҫегәс күлдәре араһында урынлашҡан сөсө һыулы бәләкәй күл.
Географик координаттары: киңлеге - 55°57′10″N (55.952908), оҙонлоғо - 60°55′8″E (60.918847)
Иң яҡын тораҡ пункт - Киҫегәс ҡасабаһы.
Кәҫлегә тиклем алыҫлығы - 12 км, Екатеринбургҡа тиклем – 120 км.
Этимологияһы
Гидронимдың аныҡ ҡына аңлатмаһы юҡ. Башҡортса әйтелеше Әрәпәнде булыуы уны "әрәпә" (ғәрәфә) һүҙенән килеп сығыуы ихтималлығын күрһәтә.Ғәрәфә көнө - мосолман байрамы, һөйләшкә ул "әрәпә" тип инеп киткән
Тасуирламаһы
Һыу көҙгөһө майҙаны 0,6 км².
Ярҙары һөҙәк, улар янында төбө ҡомло-ташлы, үҙәк өлөшө ләмле. Көньяҡ өлөшөнән башҡа ярҙары һаҙлыҡлы.
Һыуы сөсө, минераллылығы ҙур түгел - 600 мг/л. Химик составы гидрокарбонатлы-магнийлы.
Флораһы һәм фаунаһы
Үҫемлектәр донъяһы урман-дала һыҙатына хас, ҡатнаш урмандар һәм ҡайынлыҡтар урманһыҙ участкалар менән сиратлаша. Улар тап шулай сиратлашып күлде уратып алған. Һыу үҫемлектәре артыҡ күп түгел. Йылы ваҡытта ла күл өҫтөнә үҫемлектәр ҡалҡып сыҡмай. Һаҙмырт урындарында ҡамыш һәм күрән үҫә
Күл балыҡҡа бай ғына: шырт балыҡ, алабуға, табан балыҡ, ҡарабалыҡ, себер сабағы, опто, суртан тереклек итә.