cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аустерлиц янындағы һуғыш
Алыштың барышы
Наполеонға, союз армияһы менән ысынында (фактик) Кутузов түгел, ә австрия генералдарының планын үҙ итеүсе рус императоры Александр командалыҡ итеүе алдан билдәле булған. Һөжүмде башлаған союз армияһы Наполеон ҡорған ҡапҡанға эләккән. Австрия командованиеһының, үҙҙәрен ҡамап алып, төньяҡҡа, тау араһына ҡыҫырыҡларға, шуның менән Венаға һәм Дунайға юлын киҫергә ынтыласаҡтарын Наполеон яҡшы белгән. Бының өсөн рус-австрия ғәскәре һул ҡанаты менән француз армияһының уң флангыһына, уратып ҡамап, һөжүм итерен дә, әлбиттә, уларҙың сафтары һуҙылырын да иҫәпләп сығарған. Наполеон ғәскәрен үҙәккә, австрия командованиеһы уның армияһын тиҙ генә ҡамап алам, тип алданһын өсөн, Праценск бейеклегенә ҡаршы туплаған, һәм шул уҡ ваҡытта француздарҙың союз ғәскәрҡәренә көтмәгәндә ҡыҙыу атака ойоштороу юлын да хәл итеп ҡуйған булған. Француз ғәскәренең Праценск бейеклегенә һөжүме, эңер төшкәндән бирле фланг хәрәкәте башлаған союз ғәскәрҙәре, Наполеон белгәнсә, үҙәктән байтаҡҡа йырағайғас, иртәнге сәғәт 9-ҙа башланған. Рус армияһының тик гвардиянан торған аҙ һанлы үҙәге (3500 кеше) француздарға батырҙарса ҡаршы тора, контратакалары менән уларҙы ҡасырға мәжбүр итә алһа ла, француз ғәскәренең төп көстәре ҡыҫымында, улар сигенеүҙән башҡа сара тапмаған (Праценск бейеклегенә дошмандың 50 меңдән ашыу кешеһе һөжүм иткән). Праценск бейеклеген алғас, Наполеон үҙенең төп көстәре ударын фронттан да, тылдан да уратып алынған союзниктарға йүнәлткән. Тик шул саҡта ғына, алыштың дөйөм картинаһын аңлап ҡалып, союз ғәскәренең һул ҡанаты командующийы Ф. Буксгевден сигенеүҙе башлаған. Уның ғәскәренең бер өлөшө быуалар яғына ырғытылған һәм боҙ өҫтөнән сигенергә мәжбүр булған. Наполеон, йәҙрәләр менән боҙға тоҫҡап атырға бойорған. Француз тарихсыларының тикшереүҙәрендә сигенеүселәр араһында 800-ҙән алып 1000-гә яҡын кеше батып үлгән тигән мәғлүмәт бар, Наполеон иһә еңеү уңайынан сығарылған бюллетендә 20 000 ҡорбан тураһында яҙған. Үҙенең ғәскәре менән аныҡ һәм һалҡын ҡанлылыҡ менән идара иткән Багратион командалығындағы союз армияһының уң ҡанаты, дошманға ҡаты ҡаршы торһа ла, Наполеон үҙенең һул флангыһына ярҙамға Мюрат кавалерияһын ебәргәс, сигенергә мәжбүр булған. Императорҙар Александр һәм Франц алыш тамамланыуҙан күпкә алда һуғыш яланынан ҡасҡан. Александр, үҙ-үҙен тота алмай, ҡалтыранған һәм хатта илаған. Уның ҡасыуы артабанғы көндәрҙә лә дауам иткән. Яраланған Кутузов көс-хәл менән әсиргә төшөүҙән ҡотолоп ҡалған.
Ләйлә менән Мәжнүн (Фүзули)
Сюжеты
Хәсрәткә батҡан атаһы Мәжнүнде сүлгә барып таба һәм өйгә ҡайтырға өгөтләй. Ҡолдарса хискә бирелеүенән дүндерергә тырыша һәм хатта ғашиҡлыҡты "йән әфаты" тип атай. Мәжнүнде күндерә алмағас, атаһы Ләйләгә яусы ебәрә, әммә тилегә ҡыҙыбыҙҙы бирмәйбеҙ тип яуап ҡайтаралар. Мәжнүндең атаһы улын һауыҡтырыр дарыу эҙләй. Ниһайәт, хажға алып бара, тик был да еңеллек килтермәй. Егет тауҙарҙа ғына бер аҙ йыуаныс таба. Ләйләне  Ибн Сәләм тигән күрмәлекле егет һората. Мәжнүнде сүлдә Нөүфәл тигән рум ғәскәре отрядының төрки башлығы  үҙенә саҡыра һәм Ләйләне яулашып бирергә вәғәҙә итә Ләйләнең ҡәбиләһенә һөжүм итәләр, әммә Мәжнүн һөйгәненең туғандары үлеүгә ҡайғыра һәм нисек булһа ла үҙ маҡсатына өлгәшергә теләмәй. Нәүфәл еңә, мәгәр Ләйләнең атаһы ҡыҙын тик Ибн Сәләмгә бирергә теләй. Мәжнүн сүлдә аскетҡа әйләнә һәм был донъяның фаный икәнлеген төшөнә. Әммә уның доғалары арҡаһында Ибн Сәләм кибә башлай һәм вафат була. Тол ҡалған Ләйлә дөйәгә атланып Мәжнүнде эҙләп сығып китә, әммә егет мөнәсәбәттәрҙе яңыртырға теләмәй, сөнки үҙен камиллыҡҡа өлгәшкән тип һанай. Ләйлә хәсрәтенән ауырып китә һәм донъя ҡуя. Уның үлемен ишетеп, Мәжнүн уның ҡәберенә килә һәм шунда үлеп ҡала. Физули яҙғанса, Зәйед тигән дуҫы уларҙың икеһен бергә йәннәттә итеп төш күрә.
Аустерлиц янындағы һуғыш
Алыштың барышы
2 декабрҙың кисенә дошманлашҡан яҡтар төп һығымтаны яһай алған — өсөнсө коалиция тарҡалған. Бөйөк Петрҙан һуң беренсе тапҡыр рус армияһы генераль алышта еңелеүгә тарый. Рус императорының еңелмәҫ һөрөмө тулы өмөтһөҙлөк менән алмашынған. «Союз олимпын ялмап алған борсолоу тойғоһо шул тиклем көслө ине, Александр I ярандары төрлө яҡҡа таралышып бөткәндәр һәм тик төндә генә,хатта таңға табан, уға килеп ҡушылғандар. Катастрофаның тәүге сәғәттәрендә батша бер нисә саҡрым тик врач, берейтор, ат ҡараусыһы һәм ике лейб-гусар менән генә сабып барған, ә эргәһендә лейб-гусар ғына ҡалғас, батша, гусар һөйләгәнсә, аттан төшкәс, ағас төбөнә ултырған да илап ебәргән». Аустерлиц һуғышында ғали йәнәптәре янында А. А. Аракчеев булған.
Горевой Кельтом
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Аустерлиц янындағы һуғыш
Аустерлицтың йомғаҡтары һәм әһәмиәте
Союз ғәскәрҙәре 27 меңгә яҡын кеше юғалталар, шулар араһында күп өлөшөн рустар — 21 мең һалдатын. Француздар, төрлө мәғлүмәт буйынса, 9—12 мең кешеһен юғалтҡан. Был һуғыштан һуң австрия императоры Франц Александрға, көрәште дауам итеү мәғәнәһеҙ тигән. Һуғыштың һөҙөмтәһе булып, Австрияның һуғыштан сығыуы һәм Европа державаларының француз императорына ҡаршы торған Өсөнсө коалицияһының юҡҡа сығыуы торған. Рәсәй Дүртенсе коалиция составында Францияға ҡаршы һуғышты дауам иткән.
Горевой Кельтом
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аустерлиц янындағы һуғыш
Аустерлицтың йомғаҡтары һәм әһәмиәте
Аустерлиц янындағы еңелеүҙең, Нарва алышынан бирле еңелеү белмәгән армиябыҙ бар, тип йөрөгән рус йәмәғәтселегенә тәьҫире көслө булған, әммә был армияла ла, халыҡта ла рух төшөнкөлөгөнә сәбәпсе булмаған.
Аустерлиц янындағы һуғышты популяр тарихи әҙәбиәттә йыш ғына дошманды тулыһынса тар-мар итеүгә килтергән һуғыш миҫалы, тип аңлатырға яраталар. Ысынында иһә, был Наполеон тарафынан атҡарылған атаҡлы һуғыш, әммә уның кире һөҙөмтәһен, нишләптер күрмәйҙәр. Союз армияһы бар пункттар буйынса еңелһә лә, төп рус ғәскәре (50 меңгә яҡын кеше) ҡыҫым һәм көслө атыш аҫтында, үҙҙәре менән яртыһынан күберәк артиллерияны һаҡлап ҡалып, ойошҡанлыҡ менән сигенгән, һәм бына тап ошо яугирҙар Прейсиш-Эйлау янындағы һуғышта ғәскәрҙең нигеҙе булып торған да инде. Француздар еңгән, әммә сигенергә мәжбүр булған күп һанлы һәм аяуһыҙ дошманын эҙәрлекләү тәңгәлендә уңыш ҡаҙана алырлыҡ отошло хәлдә булмаған.
Союз ғәскәрҙәренең һул ҡанаты иң ауыр еңелеүгә дусар ителгән, шулай ҙа, Сачанск быуаһын аша сыҡҡандан һуң, был һыуҙың иң тәрән ере күкрәк тәңгәленән булып, йышыраҡ тубыҡҡа йә билгә тиклем булғанлыҡтан, фрацуздарҙың уларға тәьҫир көсө тамамланған, сөнки француздар дошманын ҡаршы ярға саҡлы баҫтырып бармаған. Шулай итеп, Аустерлиц һуғышында, Канны, 1799 йылдағы Треббия, Ватерлоо янындағы яуҙар менән сағыштырғанда, — дошмандың төп көстәрен юҡ итеүгә өлгәшелмәгән. Бәхәсһеҙ, Аустерлиц янындағы һуғыш хәрби сәнғәттең күренекле миҫалы булып тора. Тулы еңеү өлгәшеүгә хатаһыҙ, уңышлы, һайланған бер моментта ябай манёвр яһау ғына түгел, әлбиттә, союз армияһы командованиеһының йүнһеҙлеге лә сәбәпсе булған.
Алыш тураһында иҫтәлек
Һуғыш булған урында һалдат статуялары торған Тыныслыҡ Мавзолейы күренешендәге мемориал һәм көмбәҙле ғибәҙәтхана (часовня) ҡуйылған. Шул һуғышта ҡатнашҡан бөтөн илдәрҙең, шулай уҡ Рәсәйҙең дә, хәрби формалары өлгөләре күрһәтелгән музей булған. XX быуаттың 60-70-се йылдарында күп тапҡырҙар Франциянан тарихи кейем кейгән «наполеонсы» килеп йөрөгән, арендаға меңге ат алған һәм католик дин әһеле (священник) ярҙамында һәләк булған һалдаттар иҫтәлегенә месса ҡыла торған булған. Хәҙерге көндәрҙә йыл һайын һуғыштың хәрби-тарихи реконструкцияһы ойошторола.
Абдуллин Ғатаулла Хәлиулла улы
Абдуллин Ғатаулла Хәлиулла улы (Абдуллин Гатаулла Халиуллович; 15 июль 1913 йыл — 1 февраль 1988 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы штабының ат йөрөтөүсеһе (коновод). Рядовой. Ҡыҙыл Йондоҙ һәм 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.
Биографияһы
Ғатаулла Хәлиулла улы Абдуллин 1913 йылдың 15 июлендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Йәрмәкәй районы Рәтамаҡ ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1941 йылда Дим станцияһынан һуғышҡа китә.
Хәрби хеҙмәте
112-се Башҡорт (Ҡыҙыл Байраҡлы, Ленин, II дәрәжә Кутузов һәм Суворов орденлы 16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы составында һуғыша. Дивизия штабы начальнигы Назаровтың ат йөрөтөүсеһе булып хеҙмәт итә.
Сталинград алышында ҡатнаша, яралана, күрһәткән ҡыйыулығы өсөн орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә.
Хәтер
Абдуллин Ғатаулла Хәлиулла улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Йәрмәкәй районы Рәтамаҡ ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Йөҙөү
Халыҡ-ара олимпия комитеты (ХОК) классификацияһы буйынса («бер федерация — бер спорт төрө» принцибына ярашлы) спорт төрө булараҡ йөҙөү йөҙөүҙең үҙен, һыуҙа туп уйнауҙы (водное поло), һыуға һикереү һәм синхронлы йөҙөүҙе үҙ эсенә ала ; рус телендәге спорт әҙәбиәтендә «һыу спорты төрҙәре» һүҙбәйләнеше йөҙөү һүҙенең синонимы сифатында ҡулланыла. Донъяла һыу спорты төрҙәрен үҫтереүгә йүнәлеш биреү менән Халыҡ-ара йөҙөү федерацияһы (ФИНА, FINA, Fédération Internationale de Natation, 1908 йылда төҙөлгән) шөғөлләнә, ул Донъя чемпионаттарын (1973); Европала — Европа йөҙөү Лигаһын (ЛЕН, LEN, Ligue Européenne de Natation, 1926 йылда төҙөлгән), Европа чемпионатттарын (1926 йылдан алып) үткәрә.
Бөтә Рәсәй спорт төрҙәре реестрына ярашлы һыу төрҙәренең бөтәһе лә төрлө спорт төрҙәре, тип һанала.
Шулай уҡ йөҙөү хәҙерге заман бишбәйгеһенең (200 метрға йөҙөү), триатлондың (асыҡ һыуҙа төрлө дистанцияға йөҙөү) һәм ҡайһы бер ғәмәли күпбәйгенең бер өлөшө булып тора.
Тарихы
Археологик табыштарҙағы һүрәттәрҙә раҫланыуынса, кеше Боронғо Мысыр, Ассирия, Финикия һәм башҡа күп кенә илдәрҙә беҙҙең эраға тиклем бер нисә мең йыл элек йөҙә белгән, улар белгән йөҙөү ысулдары хәҙерге кроль һәм брассҡа оҡшаш. Ул заманда йөҙөү тормош көтөү өсөн кәрәк була — балыҡ тотоу, һыуҙа йөҙгән кейеккә йәки ҡошҡа, һыу аҫты кейегенә һунар итеү, хәрби эштәр өсөн талап ителә. Боронғо Грецияла йөҙөү мөһим физик тәрбиә сараһы булараҡ файҙаланыла.
Йөҙөү буйынса тәүге ярыштар XV—XVI быуаттар араһына ҡарай (мәҫәлән, 1515 йылда Венецияла йөҙөүселәр ярышы үткәрелә). Тәүге йөҙөү спорт ойошмаһы 1869 йылда Англияла барлыҡҡа килә («Англия йөҙөү спортын яратыусылар Ассоциацияһы»), аҙаҡ ошондай ойошмалар Швеция (1882), Германия, Венгрия (1886), Франция (1887), Нидерландтар, АҠШ (1888), Яңы Зеландия (1890), Рәсәй (1894), Италия, Австрияла (1899) барлыҡҡа килә. XIX быуат аҙағында яһалма бассейндарҙың төҙөлә башланыуына бәйле йөҙөү спортының популярлығы күтәрелә.
1889 йылда Венала бер нисә Европа иле спортсылары ҡатнашлығында ҙур халыҡ-ара ярыштар булып үтә; артабан был был ярыштар даими үткәрелә башлай һәм «Европа беренселеге» тип атала. 1896 йылда йөҙөү беренсе Олимпия уйындары программаһына индерелә, шунан бирле йөҙөү мотлаҡ олимпия программаһына инә торған спорт төрө булып ҡала.
1908 йылғы Олимпия уйындары алдынан Халыҡ-ара йөҙөү федерацияһы (Фина) ярыштар үткәреү өсөн дистанциялар исемлеге, төрлө араға йөҙөүҙәрҙе туплау һәм үткәреү тәртибе, донъя рекордтарын теркәү тәртибе индерелгән "Фина ҡағиҙәләре"н әҙерләп раҫлай. Шунда уҡ йөҙөүҙә тәүге донъя рекордтары теркәлә, Золтан Халмаи 1905 йылдың 3 декабрендә Венала өлгәшкән һөҙөмтәһен ҡабатлай — ирекле стиль менән 100 метрлыҡ дистанцияла 1.05,8 минутлыҡ беренсе һөҙөмтәне күрһәтә.
Ирекле стиль
Ирекле стиль — спортсыға теләһә ниндәй ысул менән, ярыш барышында үҙе теләгәнсе уларҙы алмаштырып йөҙөү рөхсәт ителгән йөҙөү дисциплинаһы. Әлеге ваҡытта бөтә йөҙөүселәр ҙә кролде ҡуллана.
Йөҙөүҙең үҫеү барышында түбәндәге стилдәр файҙаланыла: Ирекле стилдә йөҙөүҙәге берҙән-бер сикләү йөҙөү ысулына ҡағыла — «боролош яһағанда һәм старттан һуң 15 метрҙан артмаған арала һәм һәр боролошта ғына» спортсы тулыһынса һыуға сума ала.
Арҡала йөҙөү
Арҡала йөҙөү беренсе тапҡыр үҙаллы спорт төрө булараҡ 1900 йылғы Олимпия уйындарында индерелә. Тәүге йылдарҙа йөҙөүселәр әйләндерелгән брассты файҙалана. 1912 йылғы Олимпия уйындарында еңгән американлы Гарри Хебнер арҡала кроль менән йөҙөүҙә беренсе булып ҙур уңышҡа өлгәшә; ошонан һуң арҡала кроль йөҙөүе тиҙ арала брассты ҡыҫырыҡлап сығара.
Арҡала йөҙөүгә старт һыуҙа бирелә: спортсы, йөҙө менән тумбочкаға ҡарап, аяҡтары менән бассейн ситенә этенеп тороп, ике ҡулы менән старт таянғысына тотона. Боролошто үтәгән мәлдән башҡа, спортсы арҡала йөҙөргә тейеш; «арҡала нормаль хәл кәүҙәнең горизонталь яҫылыҡта 90°-ҡа тиклемге әйләнеү хәрәкәтен башҡарыуҙы ла үҙ эсенә алыуы ихтимал; баш торошо күрһәтелмәй». Спортсы «боролош мәлендә, финишта, старттан һуң 15 метрҙан ашмаған арауыҡта һәм һәр боролошта» ғына тулыһынса һыуға сума ала.
Брасс, баттерфляй
Брасс йөҙөүе 1904 йылғы Олимпия уйындарында программаның үҙаллы төрө тип таныла. 1930-сы йылдар уртаһында АҠШ-та һәм (саҡ ҡына һуңыраҡ) СССР-ҙа брасстың яңы, юғарырыҡ тиҙлектәге төрө — баттерфляй барлыҡҡа килә, ул классик брассты ҡыҫырыҡлап сығара. 1953 йылдан ФИНА баттерфляйҙы үҙаллы дисциплина итеп билдәләй (СССР-ҙа бындай бүленеш 1949 йылдан күҙәтелә).
Комплекслы йөҙөү, ҡатнаш эстафета
Комплекслы йөҙөү — йөҙөүсе дистанцияның бер тигеҙ өлөштәрен баттерфляй (1953 йылда өҫтөлгөн), арҡала, брасс һәм ирекле стилдәрҙә үткән дисциплина. Ҡатнаш эстафета — ҡатнашыусылар үҙ этаптарын төрлө стилдәрҙә: арҡала, брасс, баттерфляй (1953 йылда өҫтәлде), ирекле стилдә үткән эстафета. Шул уҡ ваҡытта «ирекле стиль», арҡала, брасс һәм баттерфляйҙан башҡа, теләһә ниндәй стилде аңлата.
Рәсми халыҡ-ара ярыштар программаһына комплекслы йөҙөү 1961 йылдан, ҡатнаш эстафета — 1957 йылдан инә. Рәсәй һәм СССР чемпионаттары программаһына ҡатнаш эстафета электән ингән була: 1914—1934 йылда — 4×100 метр (шулай уҡ ҡырын йөҙөү ҙә инә), 1936 һәм 1947—1951 йылдарҙа — 3×100 м, 1953 йылда — 4×100метр.
Ярыш
Донъя рекордтарын теркәү тыйылған ярыштар:
Бассейн оҙонлоғо
ФИНА-ның1908 йылда ҡабул ителгән ҡағиҙәләренә ярашлы, донъя рекордтары оҙонлоғо 25 ярдтан кәм булмаған теләһә ниндәй бассейнда (400 м-лыҡ ярышта — 50 ярдтан кәм булмаҫҡа тейеш), әммә рәсми халыҡ-ара ярыштарҙы 50 йәки 100 метр оҙонлоғондағы ғына бассейда үткәрергә мөмкин була. Ҡыҫҡа бассейндарҙа, боролоштарҙың күп булыуы арҡаһында һөҙөмтәләр юғарыраҡ була, шуға күрә Олимпия уйындарында һәм континенталь беренселектәрҙә рекордтар сағыштырмаса һирәк ҡуйыла. 1956 йылда ФИНА конгресында ошо хәлде үҙгәртеүгә йүнәлтелгән ҡарар ҡабул ителә, уға ярашлы 1957 йылдың 1 майынан донъя рекордтары тик оҙонлоғо 50 метрлыҡ һәм 50 ярд булған бассейндарҙа теркәлә; ҡыҫҡараҡ бассейндарҙа ҡуйылған рекордтарҙы теркәү яңынан башлана.
1980-се йылдар уртаһында ҡыш һәм яҙ башында 25 метрлы бассейндарҙа ярыштар үткәреү популярлаша. 1988/89 миҙгеленән башлап ФИНА «ҡыҫҡа һыуҙа» күп этаплы Донъя кубогы ярыштарын, ә 1993 йылдан — донъя чемпионатын үткәрә башлай. Хәҙерге программаға «оҙон һыуҙағы» ярыштарҙан тыш 100 метрға комплекслы йөҙөү ярыштары ла инә.
Ярыш системаһы
2001 йылға тиклем ярымфинал ярыштары үткәрелмәй, уның ҡарауы В финал ярыштары була (9-16 урындар өсөн). Ярыштарҙың көйәрмәндәргә ҡарауға ҡыҙыҡлылығын арттыу кәрәклеге һәм көслө спортсы, алдан ярыштарҙа көсөн һаҡлап ҡалырға тырышып, А финалына эләкмәй ҡалған осраҡтарҙан һуң ҡағиҙәләрҙе үҙгәртергә тура килә.
Рекордтарҙың алдан ярыштарҙың теләһә ниндәй стадияһында, шулай уҡ алдан ярыш мәлендә лә теркәлеүе ихтимал (мәҫәлән, ир-егеттәрҙә 800 метрға ирекле стилдә йөҙөү буйынса күп кенә донъя рекордтары 1500 метрға алдан йөҙөү барышында теркәлгән). Шәхси йөҙөү эстафетаһында рекордтар тик беренсе этапта ғына теркәлә.
Асыҡ һыуҙа йөҙөү
Асыҡ һыу ятҡылыҡтарында шәхси ярыштар, аҙаҡ үтә оҙон дистанцияларға ярыштар XIX быуат аҙағында үткәрелә башлай. Моғайын, улар араһында иң билдәлеләре — Ла-Манш боғаҙы аша ярыштыр; 1875 йылда Ла-Маншты беренсе булып инглиз (21 сәғәт 45 минут) йөҙөп сыға.
Степановка (Чаньва ҡушылдығы)
Степановка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чаньва йылғаһының һул ярына тамағынан 7,3 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Йөҙөү
Асыҡ һыуҙа йөҙөү
1991 йылдан асыҡ һыуҙа йөҙөү спорттың һыу төрҙәре буйынса донъя чемпионаты программаһына индерелә, ә 2000 йылдан йоп йылдарҙа шулай уҡ айырым асыҡ һыуҙа йөҙөү буйынса донъя чемпионаттары үткәрелә. Дистанциялар: 5 км (1998 йылдан), 10 км (2000), 25 км (1991 йылдан). 2008 йылдан 10 км-ға ярыш Олимпия төрөнә әйләнә.
Йөҙөү костюмы
Йөҙөү костюмы (купальник, плавки) — йөҙөү өсөн күҙлектәр менән бергә йөҙөүсе өсөн спортсы кейеменең иң мөһим өлөшө.
Степановка (Чаньва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Йөҙөү
Йөҙөү костюмы
2008 йылда барлыҡҡа килгән яңы костюм йөҙөүселәргә һөҙөмтәләрен ҡырҡа яҡшыртыу мөмкинлеген бирә. Полиуретан йөҙөү кейеме йөҙөүсәнлекте яҡшыртып ҡына ҡалмай, ә спортсының ауырлығын да бер ни тиклем арттыра. Шуға бәйле йөҙөү белгестәре араһында бәхәс ҡуба, бындай кейемдәге спортсылар технологик допинг ала, һөҙөмтәләр тәбиғи күнекмәләр ярҙамында түгел, ә шундай кейемдә булғанға яҡшыра, тигән фекер ҙә яңғырай. 2009 йылғы донъя чемпионаты барышында FINA-ның конгресы булып үтә, унда 2010 йылдан йөҙөүселәргә тик туҡыу материалдарынан тегелгән кейем генә кейергә рөхсәт ителә, тигән ҡарар ҡабул ителә.
Степановка (Чаньва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Могилёв-Подольский
Могилёв-Подольский йәки Моһылив-Подильськый (Могилів-Подільський, Мохилэу/Mohilău) — Украинаның Винница өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, Могилёв-Подольский районының административ үҙәге.
2012 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 32 099 кеше йәшәй.
Бутковская Марта Сергеевна
Бутковская Марта Сергеевна (7 март 1944 йыл) — СССР һәм Рәсәй лингвисы, китапхана, мәҙәниәт эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Биографияһы
Марта Сергеевна Бутковская 1944 йылдың 7 мартында Орел ҡалаһында тыуған. 1964 йылда Орел дәүләт педагогия институтын «инглиз теле уҡытыусыһы» һөнәре буйынса тамамлай.
1964-1973 йылдарҙа дөйөм белем биреү системаһында инглиз теле уҡытыусыһы булып эшләй.
1981 йылдан — Мәскәү өлкәһенең «Кунцево» үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы үҙәк китапханаһының уҡыу залы мөдире;
1997 йылда Иллинойс университеты (АҠШ) ЮНЕСКО Фонды стипендианты сифатында менеджмент һәм маркетинг буйынса китапхана эшендә стажировка үтә
1985—2005 йылдар осоронда тәжрибә уртаҡлашыу буйынса Германия, Франция, Финляндия, Бөйөк Британия, Данияла семинарҙарҙа ҡатнаша.
1987—2010 йылдан — «Кунцево» үҙәкләштерелгән китапхана системаһы ГУК директоры
Марта Сергеевна етәкселегендә Рәсәйҙә лә, шулай уҡ сит илдәрҙә лә бер нисә киң мәҙәни, китапхана-мәғлүмәт проекты тормошҡа ашырыла:
Рәсәй китапханалар ассоциацияһы ағзаһы (рәйестәш) ; Мәскәү ҡалаһының асыҡ китапханалар директорҙары советы рәйесе; Мәскәү ҡалаһының Мәҙәниәт буйынса комитеты коллегияһы ағзаһы;
Полнатка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Тарт
Оло Тарт (Тарт) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ирень йылғаһының һул ярына тамағынан 147 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
20 март
20 март — григориан стиле буйынса йылдың 79-сы (кәбисә йылында 80-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 286 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Тиха Руда
Тиха Руда (Тиха Руда) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Липовец районы аша көньяҡҡа табан аға. Деснаның (Көньяҡ Буг) һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 14 километр. Бассейн майҙаны — 67,6 км².
Оло Яуыш
Оло Яуыш (Яуыш) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Култым йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гришкина Тулатка
Гришкина Тулатка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Нярга йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Леонидовка (Туймазы районы)
Леонидовка (Леонидовка) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 42 кеше. Почта индексы — 452779, ОКАТО коды — 80251835003.
Заһиҙуллин
Заһиҙуллин — фамилия.
Сәлих ауыл советы (Ишембай районы)
Сәлих ауыл советы — Башҡортостан Республикаһы Ишембай районының бөтөрөлгән муниципаль берәмеге.
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә була. Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә. Административный үҙәге — Сәлих ауылы. Ауыл советы составына шулай уҡ Әптек, Богдановка, Козловка һәм Яңы Ивановка ауылдары индерелә. 1987 йылдан алып ауыл советы составына Михайло-Архангельский ҡасабаһы ла индерелә.
2008 йылдың 18 ноябрендә бөтөрөлә, ә Сәлих, Әптек, Богдановка, Козловка һәм Яңы Ивановка ауылдары Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл советы составына индерелә, административ үҙәге Урман-Бишҡаҙаҡ ауылында урынлаша.
Башҡортостан Республикаһы законы тексы: 25.г) Урман-Бишҡаҙаҡ һәм Сәлих ауыл советтарын, "Урман-Бишҡаҙаҡ " атамаһын һаҡлап, административ үҙәген Урман-Бишҡаҙаҡта ҡалдырып, берләштерергә. Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл советы составына Сәлих ауыл советының Сәлих, Әптек, Богдановка, Козловка һәм Яңы Ивановка ауылдарын индерергә.  Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл советы сиктәрен тәҡдим ителгән һыҙма картаға ярашлы раҫларға.   Иҫәп мәғлүмәттәренән Сәлих ауыл советын төшөрөп ҡалдырырға;
Бокова Хритиния Алексеевна
Бокова Хритиния Алексеевна (14 ноябрь 1928 йыл — 3 апрель 2022 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы адынғыһы, сусҡа ҡараусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
1928 йылдың 14 ноябрендә хәҙерге Ростов өлкәһенең Шолохов районы Кружилинский утарында тыуған.
1945 йылда, Кружилин мәктәбенең 7-се класын тамамлағандан һуң, урындағы «Будёный» колхозына эшкә килә. 1950 йылда «Кружилинский» Вёшенский иген совхозына эшкә күсә. 1955 йылдан ошо совхоздың сусҡа фермаһында сусҡа ҡараусы булып эшләй. 1965 йылда уртаса ауырлығы 16 килограмға еткән 1125 сусҡа балаһы үҫтерә һәм артабан ҡарауға тапшыра.
Оло Суҡы
Оло Суҡы (һирәкләп — Оло Суҡаҡ, Оло Һуҡа, Оло Һыуыҡ) — - Урал тауҙары системаһы тау һырты, Силәбе өлкәһендә урынлашҡан.
Бокова Хритиния Алексеевна
Биографияһы
1969 йылда бригадир булып Хритиния Алексеевна сусҡа фермаһында 50 кешенән торған коллективты етәкләй, бригадир була. 1986 йылдан пенсияла. Әлеге ваҡытта Ростов өлкәһенең Шолохов районында йәшәй. 2011 йылдың ноябрендә Шолохов районы хакимиәте Хритиния Алексеевнаны 83 йәше менән ҡотланы.
Оло Суҡы
Тасуирламаһы
Һырт өлөшләтә «Йөрәккүл» милли паркы сигендә урынлашҡан, уларҙың аралығында Кесе Һатҡы һәм Йүрүҙән йылғалары аға. Көнбайыш бейек тау зонаһының үҙәк, һырт-арҡа өлөштәре тип аталған төбәккә ҡарай.
Көньяҡ Уралдың бик күп тауҙары кеүек, Оло Суҡы һырты көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа тиклем һуҙыла. Көньяҡ-көнсығышта Оло Суҡыға ике тау — Оло һәм Кесе Уван килеп терәлә. Көньяғында һырт Йүрүҙән йылғаһы үҙәне менән сиктәш, уның артынса Егәлге һырты китә. Оло Суҡының көнсығыш тармағының төньяҡ-көнсығыш дауамы булып Москаль һырты, артабан — Йөрәккүл һәм Магнит һырттары һуҙылып китә. Был 50 км һырттар сылбыры тектоник яҡтан бер антиклинорий тәшкил итә.
Оло Суҡының бейеклеге барлыҡ дауамында 1 000 метрҙан ашыу. Һырт ҡаяларының, үркәстәренең, һикәлтәләренең һәм таш һибелмәләренең күп булыуы менән айырылып тора. Шулай ҙа төньяҡта хәл икенсе — унда киң яйла (яҫы тау) урынлашҡан.
Этимологияһы
Билдәле урал топонимисы К. Матвеев, Төлөк ауылы урыҫтары һыртты «Сука» (йәғни кәнтәй) тип атай, тип билдәләй, йәнәһе унда менеп йөрөү бик уңайһыҙ.
Ғәлиев Сабир Ғәле улы
Ғәлиев Сабир Ғәле улы (15 май 1931 йыл — 30 ноябрь 2004 йыл) — сайырсы, «Почёт Билдәһе» ордены (1986) кавалеры
Биографияһы
Ғәлиев Сабир Ғәле улы 1931 йыл 15 майында БАССР-ҙың Бөрйән районы Үрге Нөгөш ауылында тыуа. Ғәлиәкбәр һигеҙ йыллыҡ мәктәбен тамамлай. 1945 йылдан алып «Ҡыҙыл Байраҡ» промартеле эшсеһе. 1951 — 1954 йылдарҙа Совет Армияһында разведка ротаһы өлкән сержанты. 1955 йылда Архангельск өлкәһенең Архангельск ҡалаһында сайыр һыҙыу мастеры һәм бухгалтер һөнәренә уҡый. 1960 — 1963 йылдарҙа сайыр һыҙыу мастеры, сайырсы булып эшләй. Оҙаҡ йылдар ауыл Советы депутаты итеп һайлана. Тырыш хеҙмәте хөкүмәт тарафынан юғары баһалана. Күп һанлы Маҡтау ҡағыҙҙары бар, маҡтаулы исемдәргә эйә.
Ғаиләһе
1955 йылда Ҡүҫәпова Рәшиҙә Абдрахман ҡыҙы менән ғаилә ҡороп, 8 бала тәрбиәләп үҫтерә. Балалары юғары һәм махсус урта белемгә эйә. Боронғо ата-бабаларының солоҡсолоҡ шөғөлөн дауам итә һәм улы Нәҙиргә тапшыра.
Наградалары
Хеҙмәт ветераны (1985) «Почёт Билдәһе» ордены (1986), «9-сы биш йыллыҡ ударнигы» (1975) «10-сы биш йыллыҡ ударнигы» (1980) «11-се биш йыллыҡ ударнигы» (1986)
Порга
Порга — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Немда йылғаһының уң ярына тамағынан 125 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Виноградова Анна Ивановна
Виноградова Анна Ивановна (19 май 1917 йыл — 4 июль 2008 йыл) — совет электрон сәнәғәте алдынғыһы, СССР Электрон сәнәғәте министрлығына ҡараған Новосибирск электровакуум заводының откатчиктар бригадиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
Анна Ивановна Виноградова 1917 йылда Ярославль өлкәһе Торонково ауылында урыҫ крәҫтиәндәре ғаиләһендә тыуған.
Виноградова Анна Ивановна мәктәптә уҡып барлығы биш класс тамамлаған. Ул Ленинград ҡалаһының 211-се «Светлана» заводында хеҙмәт юлын башлап ебәрә. Анна Ивановна Виноградова 1941 йылда үҙе эшләгән завод менән бергә Ленинградтан Новосибирск ҡалаһына эвакуациялана.
Виноградова Анна Ивановна 1941 йылдан алып 1967 йылға тиклем 617-се заводта Новосибирск ҡалаһында эшләй. 1945 йылда ул откатчиктар бригадаһының бригадиры була, шулай уҡ иретеп йәбештереүсе һөнәрен дә шул арала үҙләштерә.
1966 йылдың 29 июлендә СССР Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы рәүештә электрон сәнәғәтендәге етештереү уңыштары һәм айырым ҡаҙаныштары өсөн Виноградова Анна Ивановнаға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын йондоҙ миҙалы тапшырыла.
Наградалары
Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ булған:
Ҡараҡай
Ҡараҡай, Кәркәй (Кирикеево) — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. Билән ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 310 кеше. Почта индексы — 452586, ОКАТО коды — 80210804004.
Географик урыны
Ауыл Өфө йылғаһы бассейнына ҡараған Төпкәнде йылғаһы буйында, район үҙәге Яңы Балаҡатай ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 58 километр һәм Наҙы-Петровск (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан 31 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Исеме
«Башҡортостан Республикаһында берәмектәр сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында» законда, «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошо» исемле белешмә китабында, Башҡорт энциклопедияһында һәм тарихсы Ә. Әсфәндиәровтың Башҡортостан ауылдары тураһындағы хеҙмәтендә ауылдың атамаһы Ҡараҡай тип алынған, ә Урыҫ Википедияһы биргән текста, Хисамитдинова Ф. Ғ. һәм Сиражетдинов З. А. авторлығындағы «Башҡортостан Республикаһының тораҡ пункттары атамалары» белешмә һүҙлегенә таянып, (Кәркәй — һаҙлыҡлы урын атамаһынан — Кәркәй (кәркә, керәкә (һаҙ) тигән мәғәнәле тип аңлатыла ).
Тарихы
Ҡараҡай ауылына Себер даруғаһы Балаҡатай улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ауыл тураһында тәүге мәғлүмәт 1765 йылдан билдәле. Тәүге төпләнеүсе исеме менән аталған. 1859 йылда ошо ауылда уның улдары — 70 йәшлек Сөләймән һәм 54 йәшлек Амандыҡ Ҡараҡаевтар.
1869 йылда Ҡараҡай ауылындағы 65 хужалыҡта 369 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр.
Ауылды Кәркәй тип тә, Ҡараҡай тип тә йөрөткәндәр.
1842 йылда 267 кешегә 1032 бот яҙғы иген сәселгән. Йәйләүгә сыҡҡандар.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1920 йылда — 461 кеше йәшәгән.
Әлеге ваҡытта Кәркәй ауылында башланғыс мәктәп-балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб бар.
Халыҡ һаны
Кәркәй ауылында башҡорттар (97 %) йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Әхмәр ауыл советы (Ишембай районы)
Әхмәр ауыл советы — Башҡортостан Республикаһы Ишембай районының бөтөрөлгән муниципаль берәмеге. Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» законына ярашлы, ауыл биләмәһе статусына эйә була. Ишәй ауыл советы менән берләштерелә.
Почта индексы — 453235. Код ОКАТО — 80231810000.
Административ үҙәге — Әхмәр ауылы. Әхмәр ауыл советына шулай уҡ Ҡанаҡай ауылы, 1979 йылға тиклем Өлкәр ауылы, 1968 йылға тиклем Аръяҡтыбаш утары ла ингән була.
Ауыл советы 2008 йылдың 18 ноябрендә бөтөрөлә, а Әхмәр һәм Ҡанаҡай ауылдары Ишәй ауы советы составына индерелә, административ үҙәк Ишәй ауылында урынлаша.
Стёр
Стёр — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Исыл йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мирогой
Мирогой зыяраты (Mirogoj) — Загребта зыярат, ҡаланың иҫтәлекле урыны, Европаның иң матур зыярат-парктарының береһе
Зыярат Мирогой шоссеһы һәм  Герман Болле урамы сатында урынлашҡан. 1876 йылда тел белгесе Людевит Гай биләгән ер участкаһында төҙөлгән. Әлеге ваҡытта административ яҡтан Горний Град — Медвещак. ҡала районына ҡарай.
Архитектор Герман Болле төп бинаны һәм Петропавловка часовняһын проектлай. Аркаданы, көмбәҙ һәм сиркәүҙең төп инеү урынын  төҙөү  1879 йылда башлана һәм  1929 йылда  тамамлана.
Аркадаларҙа Хорватияның күп кенә билдәле граждандарының һәм  хорваттарының ҡәберлектәре урынлашҡан. Зыяратта төрлө конфессия вәкилдәре: католиктар, православие динендәге кешеләр, мосолмандар, йәһүҙиҙәр, протестанттар, мормондар һәм атеистар - ерләнгән
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
19 июнь
19 июнь — григориан стиле буйынса йылдың 170-се (кәбисә йылында 171-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 195 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
}}
Быза
Быза — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы/ Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юг йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Красный Муравей
Красный Муравей (Красный Муравей) — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 41 кеше. Почта индексы — 452572, ОКАТО коды — 80210802002.
Түбәнге Сереккүл
Тарихы
Түбәнге Сереккүлдә тик аҫаба башҡорттар ғына йәшәй. Был ике ауыл халҡы Йәркәй, Йөннө ауылдарындағы башҡорттар менән бергә 1830 йылда Туҡтамыш Һөйөндөковҡа 5 йылға Рәс йылғаһында балыҡ тотоу хоҡуғын тапшыра. 1795 йылда 11 ихатала 120 башҡорт, 1816 йылда 12 ихатала - 98, 1834 йылда 14 ихатала - 111, 1858 йылда 31 ихатала - 253, 1870 йылда 50 ихатала - 315, 1920 йылда 144 ихатала - 750 башҡорттоң йәшәүе теркәлә".
Ауыл халҡы малсылыҡ, игенселек һәм умартасылыҡ менән шөғөлләнә. 1843 йылда бер башҡортҡа 5,2 бот иген сәселә.
Ауылдың ир-аттары 1812 йылғы Ватан һуғышында әүҙем ҡатнаша. Абдрафиҡ Солтанғолов был һуғышта һәләк була.
Кантон идаралығы йылдарында (1798-1865 йй.) башҡорттар Урал (Яйыҡ) буйындағы сик буйы һыҙатында һәр береһе 6-шар ай хәрби хеҙмәттә була. Алты айлыҡ йәйге һәм ҡышҡы хеҙмәттәре төрлө командалар составында үтә. 6 айҙан һуң яугирҙар өйҙәренә ҡайтып китә, улар урынына икенселәре килә. 20 йәштән 50 йәшкә тиклем ир-егеттәр 6-8 тапҡыр ошондай хәрби хеҙмәт вазифаһын үтәй. Мәҫәлән, Сереккүлдә йәшәгән (Үрге Сереккүлме, йәки Түбәнге Сереккүлме икәнлеге күрһәтелмәгән) үрәтник 45 йәшлек Шаһабитдин Сабитов (Һөйөндөктөң улы) бындай хеҙмәтте бик тапҡыр үтәй (уның улы Сәхретдин). Зауряд-йөҙ башы 49 йәшлеку Әрдәшир Бәширов (Сабдикеев улы) ла ошондай хеҙмәттә 5 тапҡыр була (уның улдары: Әхмәҙей, Әстрахабей, Әхмәтнәби, Әхмәтйән).
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Рудный (Ҡаҙағстан)
Ру́дный (Рудный) — Ҡаҙағстандың Ҡостанай өлкәһе Тубыл йылғаһы буйындағы ҡалаһы. 1957 йылда тимер мәғдәне сығара башлау һәм Соколов-Сарбай тау-байыҡтырыу комбинаты төҙөү менән бәйле барлыҡҡа килә.
Атамаһы
Башта «Рудный» — «Соколоврудстрой» тресы төҙөүселәре йәшәгән ҡасаба була. Һуңғараҡ таусылар уны Рудногорск тип тә йөрөтә. Палаткаларҙан торған ҡаласыҡ барлыҡҡа килгәс, Семидесятипалатинск тигән атаманы ла тәҡдим итә башлайҙар. Рәсми ҡағыҙҙарҙа ҡасаба исеме ҡат-ҡат үҙгәрә, төрлө фекерҙәр әйтелеп, бәхәстәр ҙә тыуа. Бәхәстәргә «Огонек» журналында сыҡҡан В. М. Полыниндың «Новоселы Рудного» мәҡәләһе нөктә ҡуя (1955, 14-се һан).
Климаты
Климаты ҡырҡа континенталь, йылдың дүрт миҙгеле ныҡлы айырылып тора.
Ҡышын һауа температураһы аҙна эсендә минус 25-40 °C — ҡа етә. Йәйгеһен ике аҙна температура 30 °C тора.
Тарихы
1949 йылдың 18 февралендә лётчик Михаил Григорьевич Сургутанов «Сарбай» тип аталған ерҙән осоп барғанда компастың тулағанына иғтибар итә. Бер нисә айҙан магнит аномалияһы булған урынға геологтар һәм географтар килеп төшә. Шулай итеп Соколов мәғдән ятҡылығы асыла. Уны геолог В. К. Пятунин асҡан һәм өйрәнгән тип һанала.
1954 йылдың йәйендә хөкүмәт комбинат һәм ҡала төҙөү тураһында ҡарар сығара.
1955 йылдың майында ҡалаға тәүге төҙөүселәр килә. Таусылар, геологтар һәм төҙөүселәр башта Комсомольск ҡасабаһына урынлаша. Палаткалар, йыйылма щитлы йорттар ҡорола.
1955 йылда уҡ комсомол юлламалары менән тәүге 4 мең кеше килә.
Буласаҡ ҡаланы Алексеевканан 3 километр алыҫлыҡта нигеҙләйҙәр.
1956 йылдың йәйендә Ҡаҙаҡ ССР-ының Юғары Советы Президиумы Рудныйға эшселәр ҡасабаһы статусы бирә. Комсомольск ҡасабаһы ла уға индерелә.
1957 йылдың 30 авгусында ҡасаба өлкәгә буйһоноулы ҡала тип иғлан ителә.
Йылдар уҙыу менән Рудный Ҡаҙағстандың Ҡостанай өлкәһендәге эре сәнәғәт һәм мәҙәниәт үҙәгенә әүерелә.
Ҡалала «Казогнеупор», «Трансремвагон», ТОО «Лидер-2», «Сарыбай», «Иргиз», «Имсталькон» заводтары, «Арасан» алкоголһеҙ эсемлектәр фирмаһы, «ДОК-мебель», «Кожевенный завод», ТОО «АзияСтройОптТорг» кеүек ойошмалар бар.
Ҡаланы үҫтереү буйынса 2046 йылға тиклем генераль план төҙөлгән. .
Халҡы
2018 йылдың 1 ғинуарына ҡала биләмәләрендә йәшәгән, ә ҡаланың үҙендә  көн итә.
Милли состав (2018 йылдың 1 ғинуарына):
Транспорт
Рудныйҙа тимер юл пассажир транспорты әҙ йөрөй. Автовокзал бар. Ҡала йәмәғәт транспортында 3 фирма-ташыусы эш итә:
Мәғариф
Рудныйҙа 13 дөйөм белем биреү мәктәбе, шуларҙың 3 — ҡаҙаҡ телле, 1 башланғыс мәктәп һәм 1 кадет мәктәбе.
Бынан тыш 4 гимназия һәм 1 лицей бар.
Бер юғары уҡыу йорто — Рудный индустриаль институты бар.
Дин
Рудныйҙа христианлыҡ һәм ислам киң таралған, шулай уҡ 2008 йылда төҙөлгән «Нур» мәсете бар.
Яңы Әптек ауыл советы (Ишембай районы)
Яңы Әптек ауыл советы — Башҡортостан Республикаһы Ишембай районының бөтөрөлгән муниципаль берәмеге.
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» законына ярашлы, ауыл биләмәһе статусына эйә була.
Административ үҙәге — Яңы Әптек ауылында була.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 18 ноябрендәге «Айырым ауыл советтарын берләштереүгә, тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» законына ярашлы Яңы Әптек ауыл советы бөтөрөлә һәм Һайран ауыл советы составына индерелә: 25) Ишембай районы буйынса:
а) Һайран һәм Яңы Әптек ауыл советтарын, «Һайран» атамаһын һаҡлап, берләштерергә. Һайран ауыл советы составына Яңы Әптек ауыл советының Яңы Әптек ауылын индерергә.
Һайран ауыл советының административ үҙәген Яңы Әптек ауылында урынлаштырырға. Һайран ауыл советы сиктәрен тәҡдим ителгән һыҙма картаға ярашлы раҫларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Яңы Әптек ауыл советын төшөрөп ҡалдырырға .
Ҡырыбужан
Ҡырыбужан (Кырыбужан) — Башкортостан Республикаһы Ғафури районында Көньяҡ Урал тауҙарындағы һырт. Иң бейек нөктәһе — 616,0 билдәһе.
Этимологияһы
Атаманың этимологияһын башҡорт теленән эҙләргә кәрәк, сөнки был төбәк — борондан башҡорттар йәшәгән төбәк. Топонимдың тәүге өлөшө — «Ҡыра», йәғни, тауҙың өҫкө ҡыры; ҡырлас тигән һүҙ ).
Бүжә, бүжәк — башҡортса сусаҡ тигәнде аңлата Йәғни, һырттың атамаһы сусаҡлы ҡырлас тигән мәғәнә биреүе ихтимал.
Бер үк ваҡытта Буҙан тигән төрки антропонимдан булыуы ихтимал тигән фараз да бар. Башҡорт телендә «буҙан» — дыуамал )мәғәнәһендә ҡулланыла.
Шулай уҡ Ишембай районында Ғүмәр ауылының икенсе исеме — Бүжәтау, ул да сусаҡҡа оҡшаған тау булып тора.
Орография
Көнбайышта Воскресенская тау массивы йәнәш тора (м. 704).
Бейеклеге 580—616 м тиклем булған 6 тау массивы айырылып тора.
Көньяҡ өлөшөндә һырттың үҙәге көнсығышҡа ҡарай шыуған. Көнбайыш битләүе текә, таш һибелмәләре бар, көнсығышы — һөҙәк. Төньяҡ өлөшө күп биләндәр һәм уйпатлыҡтар м‑н ҡатмарланған.
Бискур, Ҡушйылға, йылғалары һәм Таҡаты.йылғаһы ҡушылдыҡтары унан баш ала.
Ландшафттары — һоро урман тупрағында киң япраҡлы урмандарҙан (йүкә, саған һ. б.) тора.
Туризм
Ҡырыбужан — «Еҙем балдағы» атлы-һыу туризмы маршрутының өлөшө булып тора.
Әжмәғолов Мөхәмәт Әжмәғол улы
Әжмәғолов Мөхәмәт Әжмәғол улы (14 ғинуар 1917 йыл — 25 ғинуар 1989 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. II дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры, «Батырлыҡ өсөн», «Берлинды алған өсөн», «Германияны еңгән өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгән.
Биографияһы
Мөхәмәт Әжмәғол улыӘжмәғолов 1917 йылдың 14 ғинуарында хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Асҡын районы Ҡашҡа ауылында тыуған. Башланғыс белем генә ала, сөнки уҡыуын дауам итергә мөмкинлеге булмай. Бала сағынан уҡ ат ҡарарға ылыға, һөрөнтө ерҙәрҙе ат менән эшкәртеүҙә, мал тиҙәге, серетмә менән ер ашлауҙа ҡатнаша. 1932—1938 йылдарҙа «Ҡыҙылармеец» колхозында эшләй.
Хәрби хеҙмәте
1941 йылдың декабрендә Асҡын районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында һуғыша. 8-се гвардия кавалерия полкының 4-се эскадроны танктарға атыусы расчёты (ПТР) тоҫҡаусыһы, комендант взводы ат ҡараусыһы (коновод) була.
Курск дуғаһы, Чернигов һәм Сталинград янындағы алыштарҙа, Днепрҙы кисеүҙә ҡатнаша.
Брест — Литовск, Модлин, Варшава, Көнигсберг ҡалаларын азат итеүҙә Эльба, Висла, Одер йылғаларындағы алыштарҙа ҡатнаша һәм Бранденбург ҡалаһына ҡәҙәр етә. Һуғыш барышында уға аттарҙы ла ҡарарға тура килә. Уның аттарҙы яҡшы ҡарауы, ауыр урындарҙан еңелсә үтергә ярҙам итә. Берлин ҡалаһына етәрәк дивизия урманда ҡамауҙа ҡала. Мөхәмәт Әжмәғолов өс немец һалдатын юҡ итә, (15.04.45 — 03.05.45) дата менән документта теркәлгән. Уға Кавказда ла булырға тура килә. Унда 58-се кавказ полкында ПТР командиры була. 1943 йылда яралана, контузия ала, әммә яу яланын ҡалдырмай.
1944 йылда аяғы яралана. Комендант взводы командиры булып хеҙмәт итә (22.06.1945).
Наградалары
Мөхәмәт Әжмәғол улы Әжмәғолов фронтта немец илбаҫарзарына ҡаршы кәрәштә командованиеның хәрби заданияларын үрнәкле башҡарған һәм хәрби батырлыҡтары өсөн СССР Юғары Советы Президиумы исеменән «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены менән бүләкләнә. Ветерандың күкрәген "Батырлыҡ өсөн" (1944), «Берлинды алған өсөн», «Германияны еңгән өсөн» миҙалдары биҙәй. 04.03.1945 йылда алған таныҡлыҡ билдәһе бар. Унда Германия ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнашҡан өсөн тип рәхмәт белдерелгән. Еңеүҙең 40 йыллығына уға «II дәрәжә Ватан һуғышы» ордены бирелә. Еңеүҙең 20; 25; 30 һәм 50; 60; 70 Ҡораллы Көстәренә юбилей миҙалдары бирелгән.
Һуғыштан һуңғы тормошо
Төрлө тармаҡтарҙа эшләй. Өс мәртәбә ауыл Советына депутат итеп һайлана (1950; 1953; 1957) Ҡашҡа ауылында Ҡашҡа урмансылығы 1937 йылдарҙа ойошторола. Ул эшләгән дәүерҙә «9-сы биш йыллыҡтың ударнигы» була. «Социалистик ярыштарҙың еңеүсеһе» (1973; 1976). 1977 йылда хаҡлы ялға сыға. 1989 йылдың 25 ғинуарында 72 йәшендә вафат була.
Сусанна (Усолка ҡушылдығы)
Сусанна  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Усолка йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бым
Бым (Симоновка) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы/ Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ирень йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Порнышиха
Порнышиха — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сендега йылғаһының уң ярына тамағынан 2,2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Венчурлы фонд
Венчурлы фонд (venture — хәүефле, ышанысһыҙ) — хәүефле инвестиция фонды, инновациялы предприятиелар һәм  проекттар  (стартаптар) менән эшләүгә йүнәлеш тота. Венчурлы фондтар үтә юғары һәм сағыштырмаса юғары хәүефле ҡиммәтле ҡағыҙҙарға йә предприятиеларҙың өлөштәренә ныҡ юғары килем көтөп инвестициялар һала. Ҡағиҙә булараҡ, проекттарҙың 70-80 проценты табыш килтермәй, әммә ҡалған  20—30 процент бөтә зыянды ҡаплай.
Был фондтарҙың төп үҙенсәлеге ҡануниәттең уларға хәүефле эшмәкәрлек алып барырға рөхсәт итеүенән тора:  хәүефтәрҙе диверсификациялау кәрәге юҡ йә бик түбән,  корпоратив хоҡуҡтарҙы һатып алыу ғына түгел,   компанияларҙы кредитлау ҙа  (мәҫәлән, векселдәр һатып алыу юлы менән) рөхсәт ителә. Уларға тик банк, страховка, инвестициялау тармаҡтарына ғына аҡса һалыу тыйыла.