cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Блокчейн
Шәхесте раҫлау
Финляндия ҡасаҡтарҙы блокчейн-технологиялар ярҙамында таный.
Эстонияла электрон гражданлыҡ блокчейн-системаһы эшләй.
Түләү сараһы
Бөтә донъя аҙыҡ-түлек программаһы ҡасаҡтарҙы урындағы сауҙа нөктәләре аша  аҙыҡ менән тәьмин итеү өсөн  блокчейн технологияһын ҡуллана. Идеяны Хуман Хадад (Houman Haddad) бирә. Аҙыҡ алыусыларҙы идентификациялау өсөн биометрия (күҙҙең төҫлө шекәрәһен сканлау) ҡулланыла. 2018 йылда был технологияны ҡулланыу  Иорданияла  ғына ла айына 150 000 доллар экономиялай.
Блокчейн технологиясенең перспективалары һәм үсеше
Блокчейн технологиясенең хәзерге үсеш дәрәҗәсен бәяләү өчен сез өч факторга игътибар итергә тиеш:
Блокчейнны яхшыртуга юнәлтелгән яңа техник эшләнмәләр барлыкка килү,
Яңа проектларның барлыкка килүе, идеяларының яңалыгы,
Societyәмгыять һәм хакимият тарафыннан танылу.
Тагын бер проблема - Blockchainны аңламау. Күпчелек кеше өчен мәгълүмат әле бик катлаулы яңгырый, текст авторы аны гадиләштерергә тырышса да. Бу инновацион үсеш өчен нормаль. Ләкин кеше "блокчейн гурулар" ның һәр адымда барлыкка килүеннән сак булырга тиеш, барлык нюансларны билгеле күләмдә акчага өйрәтергә вәгъдә бирә. Еш кына бу блокчейнны тормышка ашыру өчен бүтән мошенник тәкъдим иткән компанияләр белән очраша, чынлыкта алар бу технология турында бернәрсә дә аңламыйлар. Мондый бәхетсез белгечне сезнең бизнеска кабул итү аның таркалуы белән бәйле.
Блокчейнның тиз үсеше экосистеманың активлыгы белән раслана. 2013 елдан башлап, яңа биржерлар, биржалар һәм башка хезмәтләр даими пәйда була. Төрле максатлар һәм перспективалар белән бик күп яңа проектлар турында әйтмичә. Бу җәһәттән, идарә итү проблемаларын искә алу артык булмас.
Идарә итү - җәмәгать блокчейннарын үстерү механизмнары эшләүдә иң мөһим фактор, шул исәптән техник протоколлар. Идарә итү механизмнары һәрвакыт катлаулы, чөнки блокчейн күп катнашучылар белән бер система, һәм бу катнашучыларның фикерләре һәрвакыт туры килми. Карарлар кабул итүнең ачыклыгына, аннары децентрализациягә куркыныч бар. Әгәр дә үзәк контроль ноктасы белән блокчейн формалашса, ул бик зәгыйфь, һәм гадәттә технологиянең бөтен мәгънәсенә каршы килә. Шуңа күрә, мәсәлән, Тезос кебек проектлар бар - алар идарә итү схемасын яхшырту һәм аны үзәкләштерелмәгән формага китерү максатына нигезләнгән. Вакыт узу белән, мондый сценарийның никадәр мөмкин булуы күренәчәк.
Сәлихова Гүзәл Салауат ҡыҙы
Сәлихова Гүзәл Салауат ҡыҙы (13 июнь 1975 йыл) — журналист. 2015 йылдан Баймаҡ мәғлүмәт үҙәге директоры, «Һаҡмар» гәзитенең баш мөхәррире. 2003 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы. Ҡаланың Юлай Мәҡсүтов исемендәге йәштәр (2010), Сәғит Мифтахов исемендәге журналистар (2017) премиялары лауреаты.
Биографияһы
Гүзәл Салауат ҡыҙы Салихова (ижади псевдонимы Гүзәл Иҫәнгилдина) 1975 йылдың 13 июнендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ ҡалаһында тыуған. Урындағы 1-се мәктәптә белем ала һәм уны 1992 йылда тамамлай. Ошо уҡ йылда Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетына уҡырға инә.
Студент йылдарында «Йәшлек» һәм «Октябрь байрағы» гәзиттәре менән хеҙмәттәшлек итә, Башҡорт йәштәре иттифағының иң әүҙем ағзаларының береһе була. Баймаҡ районында «Һаҡмар» тип аталған башҡорт баҫмаһы асыласағын ишетеп, тыуған районына ҡайта. 2000 йылдың 1 ғинуарынан «Һаҡмар» гәзитенең хәбәрсеһе булып эшләй. Ошо уҡ йылды хаттар һәм социаль тормош бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә.
2003 йылда РФ һәм БР Журналистар Союзына алына. 2010 йылда Юлай Мәҡсүтов исемендәге йәштәр премияһы бирелә.
2012 йылда «Һаҡмар» гәзитенең баш мөхәррир урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 2015 йылдан Баймаҡ мәғлүмәт үҙәге директоры, «Һаҡмар» гәзитенең баш мөхәррире булып эшләй.
2017 йылда Сәғит Мифтахов исемендәге журналистар премияһы лауреаты исеме бирелә.
2000 йылдан «Суд залынан» рубрикаһы аҫтында алып барған мәҡәләләре менән танылыу алған. Был йүнәлештәге әүҙем эшмәкәрлеге Башҡортостан Республикаһы Юғары Судының Почет грамоталары һәм Дипломдары (2010—2022) менән билдәләнгән.
Матбуғат өлкәһендә оҙайлы, намыҫлы хеҙмәте һәм һөнәри оҫталығы өсөн Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығының Почет грамотаһы менән бүләкләнә (2021). Юғары һөнәри оҫталығы һәм оҙайлы йылдар фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн Республика Башлығының Рәхмәтенә лайыҡ була (2021). Хеҙмәт дәүерендә бик күп Рәсәй һәм республика ижади конкурстарында еңеү яулай. «Журналист яҙмалары. Фәрештә йылмайған көн» тип аталған китабы баҫмаға әҙер.
Искәндәрова Хәнифә Сиражи ҡыҙы
Искәндәрова Хәнифә Сиражи ҡыҙы (20 март 1928 йыл — 4 сентябрь 2020 йыл) — өс тиҫтә ярым йылдан артыҡ Салауат районы Арҡауыл урта мәктәбендә (бөгөн (Айҙар Байыҡ) исемендәге мәктәп) биология фәненән белем биргән хаҡлы ялдағы уҡытыусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1968), СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы (1982), РСФСР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1967), СССР-ҙың VIII (1970—1974) һәм IX (1974—1979) саҡырылыш Юғары Советы депутаты, КПСС-тың XXIV съезы (1971) һәм Уҡытыусыларҙың беренсе Бөтә Союз съезы (1968) делегаты. Салауат районының почётлы гражданы.
Биографияһы
Хәнифә Сиражи ҡыҙы Искәндәрова 1928 йылдың 20 мартында Башҡорт АССР-ы Мәсәғүт кантонының (бөгөн Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) Яхъя ауылында тыуған. 1949 йылда Өфө уҡытыусылар институтын, 1960 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған.
Хәнифә Сиражи ҡыҙы Искәндәрова 2020 йылдың 4 сентябрендә вафат булды.
Пушту теле
Пушту (үҙатамаһы. پښتو [paʂto:], [paxto:], [pa:çte:]) — пуштундар теле, көнсығыш иран телдәренең береһе. Афғанстандың (дари менән берлектә) һәм Пакистандың ҡайһы бер төбәктәренең рәсми теле булып тора. Бөтә көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш Афғанстанда һәм төньяҡ-көнбайыш Пакистанда, шулай уҡ пуштун диаспораһында таралған.
Күп һанлы диалекттары бар, улар, төрлө классификациялар буйынса, ике, өс йәки дүрт төркөмгә берләшә.
Атамаһы тураһында
Урыҫ теле ндә был телде билдәләү өсөн өс төп термин бар: пушту, пашто һәм афған.
«Пушту» хәҙерге ваҡытта урыҫ телле әҙәбиәттә был телдең төп атамаһы булып тора. Бындай форманың теүәл килеп сығышы билдәһеҙ. Моғайын, был телдең иҫкергән (Pushtu) атамаһының инглизсә транслитерация һы.
Көньяҡ-көнбайыш диалекттарҙа (Ҡандағар, Харнай) «пашто» был телдең үҙатамаһы булып тора. *Parsawā — «фарсы » һүҙе. Төрлө диалект тарҙа үҙатамаһы икенсе төрлө яңғырай («Диалекттар» бүлегендә таблицаны ҡарағыҙ).
Был телдә һөйләшеүселәр урыҫса пуштундар йәки афғандар тип атала. Һуңғыһы милләте ниндәй булыуына ҡарамаҫтан, Афғанстанда йәшәгән бөтә кешеләрҙе лә аңлата. Пуштун үҙатамаһы — берлек һанда pəʂˈtu: n/pəxˈtu: n, күплек һанда pəʂˈta:ˌnə/pəxˈta:ˌnə; Пакистанда уларҙы шулай уҡ патхандар (pəˈʈʰɑ:n) тип тә атайҙар.
Классификацияһы
Паштола, башҡа көнсығыш-иран телдәре ндә (памир телдәрендә) кеүек үк, енес категорияһы һәм тура һәм ситләтелгән килеш айырмаһы һаҡланған. Уларҙан тыш атама килеш бар. Килеш мөнәсәбәттәре ижектәр менән күрһәтелә. Фонетикала һәм һүҙлектә күрше һинд телдәренең йоғонтоһо һиҙелә.
Лексика һы сығышы буйынса пуштун (мәҫәлән, «ورځ» wradz «көн»), фарсы («جسمان» ȃsemȃn «күк йөҙө») һәм һинд (kəṛkəy «тәҙрә», kʰiṛki) һүҙҙәренән тора.
Географик таралышы
Афғанстанда милли тел булараҡ, Пушту илдең көнсығышында, көньяғында һәм көньяҡ-көнбайышында, шулай уҡ төньяҡта һәм көнбайышта айырым анклавтарҙа таралған. Төрлө баһалар буйынса, Пушту — Афғанстан халҡының 35 — 60 процентының туған теле.
Пакистанда пушту — төбәк теле, был телдә Пакистан халҡының яҡынса 15,42 проценты һөйләшә. Пашту телендә һөйләшеүселәрҙең күпселеге Хайбер Пахтунхвала һәм ырыу-ҡәбиләләр төбәгендә, шулай уҡ Төньяҡ Белуджистанда тупланған. Бынан тыш, пуштула Пәнжәбтең Миянвали һәм Атток райондарында, шулай уҡ Карачи һәм Хәйҙәрабад тың ҙур диаспора лары һөйләшә.
Пуштун общиналары Тажикстан да, Джаммула һәм Кашмирҙа, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре ндә, Сәғүд Ғәрәбстаны нда, Ирандың төньяҡ-көнсығышында (башлыса Көнсығыш Хорозан өлкәләрендә, Афғанстан сигенә яҡын), шулай уҡ Америка Ҡушма Штаттары нда, Бөйөк Британия ла, Таиланд та, Канада ла, Германия ла, Голландия ла,, Швеция ла, Австралия ла, Япония ла, Рәсәй ҙә, Яңы Зеландия ла, Ҡаҙағстан да һәм башҡа илдәрҙә бар.
Диакритик билдәләр
Пуштуҙа түбәндәге һуҙыу (огласовка) ҡулланыла:
Текст өлгөләре
Калам Рахман Бабанан өҙөк:
زه رحمان په خپله ګرم يم چې مين يمه
چې دا نور ټوپن مې بولي ګرم په څه}}
Zə Rahmɑn pə xpəla gram jam t͡ʃe majan jama t͡ʃe d̪ɑ nor ʈopan me boli gram pə t͡sə
«Мин, Рахман, ғашиҡ булыуымда үҙемде ғәйепләйем, Ни өсөн һуң мине был донъя ғәйепләй?»
Мәҡәл (маталь):
اوبه په ډانګ نه بېليږي}}
Obə pə ḍāng na belegī
«Һыуҙы ҡойма менән кәртәләп алыу мөмкин түгел» (тәбиғи сәбәптәр буйынса нимә бергә булырға тейешлене айырып булмай.
Туп
Үҙенсәлектәре
Туптарға хас күп кенә үҙенсәлектәр уларҙы бигерәк тә балалар һәм спорт уйындары өсөн ҡулайлы итә:
Тарихы
Туп ҡулланылған гимнастика уйындары төрлө халыҡтарҙа булған. Боронғо Мысыр һәйкәлдәрендә ниндәйҙер түңәрәк әйберҙәр менән уйнаусы кеше фигуралары төшөрөлгән. Гомерҙың «Одиссея» поэмаһы геройы Навсикая, феаки халҡы батшаһының ҡыҙы, үҙенең әхирәттәре менән туп уйнай. Һуңыраҡ гректарҙың ир-егеттәре араһында был уйын улар йәшәгән бар биләмәләрҙә лә тарала, ә Спартала туп уйыны менән ҡыҙҙар ҙа мауыҡҡан. Шул уҡ уйын сферистика йә иһә сферомахия исеме аҫтында гимнастикала махсус өлөштө алып торған. Төрлө уйын төрҙәре хәҙергеләргә тура килгән. Гректарға шулай уҡ ике «ҡалаға», ике партия менән уйнау төрө лә билдәле булған.
Римдә йәшәүселәрҙең ҡарттары ла, йәштәре өсөн дә туп уйындары иң яратҡандарҙың береһе була. Уларҙа бәләкәй уйын тубы, һауа тултырылған ҙур шар һәм ҙурлығы буйынса улар —  һәм  — араһындағы, йәғни уртаса һәм йөн тултырылған туптар  ҡулланылған. Туп йоҙроҡ йә ҡул менән кире ҡағылған, ә уң ҡулға бейәләйгә оҡшаш нәмә кейҙерелгән. Бәләкәй туп башҡаларына ҡарағанда йышыраҡ ҡулланылған. Туптың артҡа ташланыуына йә алға ырғытылыуынан сығып, уйын йә  итеп ойошторолған. Өсмөйөш формаһындағы фигура яһап баҫып торған өс уйынсы ҡатнашҡан уйыны күптәр өсөн иң яратҡаны булған.
Урта быуаттарҙа ла туп уйыны киң таралған булып ҡала килә. Ҡайһы бер ҡалаларҙа уның өсөн махсус биналар эшләйҙәр һәм уйындар өсөн эш хаҡы түләнгән етәкселәр һайлайҙар.
Яңы ваҡытта туп уйыны бигерәк тә Франция менән Италияла киң таралыу ала: һуңғыһында ул күп халыҡ йыйған тамашаға әйләнгән һәм махсус йәмғиәттәр тарафынан ойошторолоп үткәрелгән. Итальяндарҙың уйынында лапта ҡулға кейелә торған махсус ағас покрышка менән алмаштырыла.
XIX быуат Германияһында Англиянан килеп ингән туп уйындарынан башҡа тағы ла немецтәрҙеке тигән атап йөрөтөлгән ҙур булмаған туп менән уйнау һәм йыш ҡына тотҡалары булған ҙур туптарҙы ырғытыу бигерәк тә ныҡ таралған булған.
Инглиздәрҙең туп уйындары ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн ғәҙәттән тыш төрлө. XIX быуатта уларҙан бигерәк тә боулз уйыны (bowls), рэкетс, теннис , футбол  һәм крикет  киң билдәле була. Боулзды болон-туғайҙарҙа уйнайҙар. Рэкетста тупты ағас таяҡ менән һуғалар, ул, стенаға бәрелеп, кире ҡаҡсырға тейеш. Был уйын өсөн махсус корттар эшләнә, уларҙы элек хатта төрмәләрҙә лә ҡуялар. Футбол уйыны ҙур тупты кәрәк йүнәлешкә аяҡ менән тибеп ебәреүҙән ғибәрәт.
Рәсәй империяһында XIX быуатта лапта уйыны айырыуса киң таралыу ала. Ул күп яҡтан крикетҡа оҡшаш, шул уҡ ваҡытта күпкә ябайыраҡ. Уның төп үҙенсәлеге: уйнаусыларҙың ике «ҡалаға» бүленеүе, йүгереп сығыуҙар, тупты тотоу һәм уның менән йүгереүсегә һуғып тейҙереү.
Хәҙерге туп уйындары
Хәҙерге ваҡытта футбол, баскетбол, теннис һәм тағы ла ҡайһы бер башҡа төр туп уйындары ныҡ таралыу алған. Уларҙа ҡулланылған туптар төрлө ҙурлыҡта, ауырлыҡта һәм дә төрлөсә формала эшләнгән була:
Кучеметьевка
Кучеметьевка — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тап йылғаһының уң ярына тамағынан 101 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фишбах-ам-Рён
Фишбах-ам-Рён (Fischbach/Rhon) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 569 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,02 км2. Диңгеҙ кимәленән 410 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 36452 һәм автомобиль коды — WAK.
Полуденка (Койва ҡушылдығы)
Полуденка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Койва йылғаһының һул ярына тамағынан 137 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зәит (исем)
Зәит — башҡорт ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Ғәниев Зәит Ғаяз улы (1951), медицина өлкәһе ветераны. Табип-оториноларинголог, психиатр. Миәкә үҙәк район дауаханаһы табибы. Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы.
Батырбаев Зәит Зәки улы (1955), спортсы, педагог, йәмәғәтсе. Өфөләге 8-се балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тренер-уҡытыусыһы, республика йыйылма командаһының баш тренеры. Башҡортостан Республикаһының Спорт акробатикаһы федерацияһы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. СССР-ҙың спорт мастеры. Рәсәй Федерацияһы Спорт, туризм һәм йәштәр сәйәсәте министрлығының Физик культура һәм спорт отличнигы (2013).
Ағас кеше
Ағас кеше (ağac adam, «мәшә әҙәм», «урман кешеһе») — балҡар һәм әзербайжан мифологияһы персонажы.
Тасуирлама
Балҡар һәм әзербайжан мифологияһында тау урмандарында йәшәгән мифик зат. Уны ир ҙә, ҡатын да була тип һанайҙар, кеше менән маймыл араһындағы ҡиәфәтле, бик һаҫыҡ еҫле итеп күҙаллағандар. Ағас кеше ашарға эҙләп, төндәрен кешеләр ташлаған иҫке кейемдәрҙе кейеп, емеш-йәшелсә баҡсаларына килә тип һанала. Ҡайһы бер белгестәр фаразы буйынса, ул урыҫтарҙың «ҡар кешеһе» персонажына яҡын.
Башҡорт һәм татар халыҡтары ижадында уға оҡшаған персонаж — шүрәле бар. Шүрәле кешеләрҙе ҡытыҡлап үлтерә тигәндәр. Ғабдулла Туҡайҙың «Шүрәле» тигән атаҡлы әҫәре нәҡ шул ерлектә яҙылған.
Лобачейяга
Лобачейяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сеньяга йылғаһының һул ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Лимасов Валерий Павлович
Лимасов Валерий Павлович (5 декабрь 1955 йыл) — ветеран-спортсы, боксёр. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1977).
1979 йылда Өфө авиация институтын тамамлай. Өфө «Нефтяник» физкультура клубында тәрбиәләнеүсе (тренеры - Р. Ш. Вәлиуллин)
Ҡаҙаныштары
Ике тапҡыр Европа чемпионы, 1975, 1977 йылдар, юниорҙар араһында Европа һәм СССР чемпионы (1974), СССР - АҠШ уйындарының 2 матчында еңеүсе (1978).
1976 йылдың Йәйге Олимпия уйындарында ҡатнашыусы — уйындар старт көрәшендә Яңы Зеландия спортсыһы Роберт Коллиҙы еңеп сыға, әммә һуңынан профессионалдар араһында күп тапҡыр донъя чемпионы буласаҡ американ Леонард Рэйҙан еңелә.
Чеплынг-Ега
Чеплынг-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тепла йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Днепропетровск өлкәһе
Днепропетровск өлкәһе (Дніпропетровська область) — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Днипро ҡалаһы.
Административ ҡоролошо
22 район:
13 ҡала округы:
Ҡытай йондоҙлоҡтары
Ҡытай йондоҙлоҡтары ( йәки ) — бергә тупланған йондоҙҙар төркөмө, улар традицион ҡытай мәҙәниәтендә телгә алына. Боронғо грек астрономияһына нигеҙләнгән хәҙерге йондоҙлоҡтарҙан улар бик ныҡ айырыла. Оло Етегән һәм Орион кеүек айырым төркөмдәр буйынса ғына оҡшашлыҡтар бар.
Барлыҡҡа килеүе һәм эволюцияһы
Боронғо грек астрономияһының нигеҙе булған Вавилон һәм Мысыр астрономияһы, Ҡояшты күҙәтеүҙәргә һәм ҡояш сыҡҡанда һәм байығанда уның йондоҙҙарға ҡарата торошон сағыштырыуға нигеҙләнеп хасил була. Йыл дауамында Ҡояштың йондоҙлоҡтар аша хәрәкәт итеүе зодиакты барлыҡҡа килтергән сәбәп була.
Ә боронғо Ҡытайҙа күк йөҙөн күҙәтеүселәр, киреһенсә, үҙҙәренең иғтибарын Тимерҡаҙыҡ (поляр йондоҙ) йондоҙона йүнәлтә һәм уға ҡарата торошона ҡарап, башҡа йондоҙҙарҙы бүлә : төньяҡ донъя ҡотобо тирәләй өс күк көмбәҙе (уларҙың йондоҙҙары йыл әйләнәһенә күренеп тора) һәм 28 ай туҡталҡаһы  була, Айҙың хәрәкәтенә ярашлы уның айҙары зодиак төркөмдәренә бүленә. . Ай туҡталҡалары һиндтарҙың Накшатр системаһына оҡшаш һәм, бер үк ваҡытта, 27 накшатрҙа классик исемлектән айырылып тора.
Төньяҡ йондоҙлоҡтар һәм астеризмдар
Ҡытай астрономдары төньяҡ донъя ҡотобо тирәләй урынлашҡан күкте өс күк көмбәҙенә бүлә (короллектәргә, ингл. в.: кәртә): Ҡуйы ҡыҙыл төҫтәге тыйылған күк көмбәҙе, Юғарығы һарайы көмбәҙе һәм Күк баҙары көмбәҙе. Боронғо ҡытайҙар күҙлегенән ҡарағанда, Ҡуйы ҡыҙыл төҫтәге тыйылған күк көмбәҙе күктең уртаһында урынлаша һәм ҡалған йондоҙҙар тарафынан уратып алына. Юғарығы һарайы көмбәҙе көнсығышта һәм төньяҡта ята, ә Күк баҙары көмбәҙе көнбайышта һәм көньяҡта ята. Өс күк көмбәҙе астеризмдарҙан (йондоҙҙар төркөмөнән) торған «диуарҙар» менән бүленә.
28 ай туҡталҡаһы
28 ай туҡталҡаһы дүрт билдәгә бүленгән, уларҙың һәр береһе донъя ҡитғалары менән бәйле, һәм һәр береһендә ете ай туҡталҡаһы бар.
Көньяҡ йондоҙлоҡтар һәм астеризмдар
Боронғо Ҡытайҙа көньяҡ донъя ҡотобо билдәле булмай һәм уны өс Кәртәгә һәм 28 ай йортона индермәйҙәр. Мин империяһы аҙағында, Сюй Гуанци, эллиндарҙың йондоҙҙар картаһына таянып, тағы ла 23 астеризмды индерә.
IAU йондоҙлоҡтарына тап килеше
Түбәндәге исемлектә IAU тарафынан ҡабул ителгән йондоҙлоҡтарҙың ҡытай системаһына тап килеүе күрһәтелә.
Ҡалмыҡ (Башҡортостан)
Ҡалмыҡ (Калмыково) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 56 кеше. Почта индексы — 452976, ОКАТО коды — 80218807007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Куяры
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәлсәбил
Сәлсәбил (سلسبيل; Сальсабиль) — ислам эсхатологияһында — ожмахтағы (йәннәт) дүрт йылғаның йәки һыу ятҡылығының береһенең исеме.
Флархгайм
Флархгайм (Flarchheim) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 445 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,87 км2. Диңгеҙ кимәленән 216 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99986 һәм автомобиль коды — UH.
Сәлсәбил
Ҡөрьәндә
Ҡөрьәндә бер тапҡыр телгә алына:
Терминдың аңлатмалары
Мөфәссирҙәрҙең берәүҙәре термин сәллә, сәлисә йәки сәлсәлә, тигәндән килеп сыҡҡан тип һанай, уларҙы «еңел йотоу» йә «иҫ киткес тәм» тип тәржемә итеп була. Был төшөнсәләр ожмахта ҡулланылған шыйыҡлыҡтар өсөн тап килгәне тип иҫәпләнә. Башҡалар, сәлсәбил сә’ила һәм сәбил тигән ике һүҙҙән тора, йәғни, «юл һорау» тигәнде аңлата тип һанай. Ибн Ҡүтәйбә һүҙҙәре буйынса, ҡайһы берәүҙәр, һыу ятҡылығы: «Уға барғанда минән һорағыҙ, әй Мөхәммәт!» — тип саҡырып ятыр, тип фараз иткән. Ләкин мөфәссирҙәрҙең күбеһе бындай интерпретация менән ризалашмай.
Унуй
Унуй — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокша йылғаһының уң ярына тамағынан 432 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Лобачей-Яга (Вельт ҡушылдығы)
Лобачей-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вельт йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Унуй
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Лобачей-Яга (Вельт ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таһиров Илгиз Тайфур улы
Таһиров Илгиз Тайфур улы (23 июнь 1984 йыл) — театр актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2021). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2019).
Биографияһы
Илгиз Тайфур улы Таһиров 1984 йылдың 23 июнендә Силәбе өлкәһенең Нөркә ауылында тыуған. 2005 йылда Икенсе һанлы Өфө педагогия коллежын тамамлай.
2009 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһының театр бүлеген тамамлай (етәксеһе Таңсулпан Бабичева) һәм шул уҡ йылда Милли йәштәр театрында хеҙмәт юлын башлай.
Иҫкәрмәләр
Аргаяш ТВ: "Ильгиз Тагиров – актер с солнечного берега."
Әмирлек
Әмирлек  — ислам дәүләтендә идара итеү формаһы. «Әмирлек» һүҙе әмир етәкселек иткән Хәлифәт, Солтанлыҡ, Имамлыҡ төшөнсәләре менән берҙәй. Әмирлек — нәҫелдән күсеүсе монархия түгел. Тәүҙә әмирҙәрҙә ислам общинаһы (умма) һайлаған. Әмирлек өсөн мосолмандарҙың йәшәү ҡануны — шәриғәтте тормошҡа ашырыу мөһим шарт булып тора. Ваҡыт үтеү менән әмирлектәр үҙгәрә, хәҙерге ваҡытта әмилектәр короллектәргә оҡшаған. Бөгөнгө донъяла әмирлектәр күп ҡалмаған, Яҡын Көнсығышта Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре тигән конфедерацияға ингән илдәр һәм үҙалла дәүләттәр Катар һәм Кувейт. 1996 йылдан 2001 йылға тиклем Ислам идара итеү формаһы Афғанстан Ислам Әмирлеге исемле әмирлек Афғанстанда була. 2007 йылда ислам ҡаршылыҡ күрһәтеү көстәре Төньяҡ һәм Көньяҡ Вәзирстанда әмирлек иғлан иткәс Доку Умаров Төньяҡ Кавказдың әмире тип, Ичкерия Чечен Республикаһы исеме бөтөрөлдө тип иғлан ителә. 2011 йылда Йәмәндә хөкүмәткә ҡаршы сығыштар башланғас, «АӘл-Ҡағиҙә» мөжәһидтәре Ғәрәп ярымутрауында әмирлек иғлан итә. Шулай уҡ "Әш-Шабаб"ойошмаһы Сомали иленең көньяғында әмирлек урынлаштырыу өсөн көрөшә.
Әмирлектәр— дәүләт провинциялары
]]
Иң ҙур дәүләттәр исемлеге
Теҙмә
Тарихи дәүерҙәр:
Полуденка (Супича ҡушылдығы)
Полуденка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Супич йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Савицкий Пётр Иванович
Савицкий Петр Иванович (25 июль 1936 йыл) — юрист, Европа илдәренең конституция хоҡуғы буйынса белгес; юридик фәндәр докторы  (1980); профессор,  Урал дәүләт университетының деканы һәм проректоры,  Рәсәй Федерацияһының  атҡаҙанған юрисы, юғары белем биреүҙең почетлы хеҙмәткәре. Анатолий Кони миҙалына эйә булыусы.
Биографияһы
Савицкий Петр 1936 йылдың 25 июлендә Смоленск өлкәһе Монастырщинский райоынынң Кузнецово ауылында тыуған. тыуған. 1963 йылда Свердловск юридик институтын (университетын)  тамамлай һәм ошо уҡыу йортоноң аспирантураһына  уҡырға инә. 1966 йылда аспирантураны тамамлай һәм киләһе йылына профессор Борис Стародубскийҙың ғилми етәкселеге аҫтында  «Государственный строй Бельгии» кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1963 йылда Савицкий Свердловск юридик институтында эшләй башлай (СЮИ); кафедра мөдире, факультет деканы һәм уҡыу эше буйынса проректор була. 1980 йылда Савицкий Петр юридик фәндәр докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Правительственный аппарат Пятой Республики во Франции» темаһы буйынса диссертацияны уңышлы яҡлай. Шул уҡ ваҡытта, бер ай дауамында Парижда Сәйәси фәндәр институтында стажировка үтә; француз теленән  1994 йылғы реформалаштырылған Бельгия конституцияһын тәржемәләй һәм баҫтырып сығара. Почёт ордены һәм миҙалдары менән бүләкләнә
Эштәре
Пётр Савицкий   80-дән ашыу фәнни эш авторы һәм авторҙашы, шул иҫәптән, бер монография һәм дүрт  уҡыу әсбабы бар; сит илдәрҙең дәүләт һәм хоҡуҡ буйынса дәреслектәрендә  бер нисә бүлек, шул иҫәптән Рәсәй конституция хоҡуғы һәм халыҡ-ара хоҡуҡ мәсьәләләре буйынса ла  яҙған. Европа илдәренең конституция хоҡуғы мәсьәләләре менән шөғөлләнә:
Деметра
Деме́тра (Δημήτηρ, от δῆ, γῆ — «ер» и μήτηρ — «әсә» ; шулай уҡ Δηώ, «Ер-әсә») — боронғо грек мифологияһында уңдырышлылыҡ алиһәһе, игенселекте яҡлаусы. Олимпия пантеонының иң абруйлы илаһтарының береһе.
Этимологияһы, тарихы, мифология
Ерҙәге бөтә тереклекте һаҡлаусы, игенселәрҙе ҡурсалаусы алиһә-әсә культы тамырҙары менән һинд-Европаға тиклемге дәүергә үк барып тоташа. Һинд-Европа халыҡтарында уны Ер-Әсә тип атағандар.Ул бөтә тере нәмәне тыуҙырыусы һәм үлгәндәрҙе үҙ эсенә алған «Бөйөк әсә», тәүтормош ижади энергияһын кәүҙәләндереүсе. Бындай ипостасияла (гипотезаларҙың береһе буйынса) Деметра хөрмәт ителгән дә инде: ул тылсымсыларҙың ҡурсалаусыһы тип һанала, был йәһәттән ул сихырсылыҡ ярҙамсыһы һәм уның берҙән-бер ярҙамсыһы булған бөйөк алиһә Геката менән тиңләштерелә. Шулай уҡ уны Эриния («Үс алыусы»), Термасия («Ҡайнар»), Хтония («Донъяуи») тип тә йөрөтәләр; уның ҡыҙы Персефона ер аҫты батшалығының батшабикәһе була. Бер үк ваҡытта Деметра — «хөрмәтле алиһә», тормошто һаҡлаусы, кешелекте игенселек менән шөғөлләнергә өйрәтеүсе. Крәҫтиән хеҙмәттәрендә ярҙамсы, игенсенең амбарҙарын запастар менән тулыландырыусы (Hes.).
Деметра — Кронос менән Реяның икенсе ҡыҙы һәм Персефонаның әсәһе, Аидтың ҡәйнәһе. Зевстың һеңлеһе һәм һөйгәне, Гера, Гестия, Аида һәм Посейдондың һеңлеһе. Легендаға ярашлы, атаһы Кронос тарафынан быуып үлтерелә, ә һуңынан уның ҡарынынан сығарып алына. Деметра тураһындағы мифологияла Аидтың ҡыҙы Персефонаны урлау тураһындағы миф төп миф булып тора.
Гомер «Одиссея»һында Деметра һәм Крит игенселек аллаһы Иасион тураһында миф телгә алына, уға ярашлы, улар өс тапҡыр һөрөлгән емешле Криттың яланында Плутосты (байлыҡ аллаһы) тыуҙыра;  Деметраны ҡыҙғанған Зевс Иасионаны йәшен уғы менән үлтерә. Гесиод буйынса, Плутостың (байлыҡтың) барлыҡҡа килеү образында  өс тапҡыр һөрөлгән ерҙә Деметраның Иасион менән ҡушылыуында уның кешеләрҙе игенселеккә өйрәтеүе күрһәтелгән.
Мифтың бер версияһы буйынса, Деметра менән Иасиондың союзынан шулай уҡ Филомел тыуа. Диодор буйынса, ул Эвбулейҙың әсәһе була.
Орфиктарҙа ул Зевстың әсәһе булараҡ Рэя менән тиңләштерелә, унан ул Персефонаны тыуҙыра. Зевс уны йылан образында аҙҙыра Фригия мифына ярашлы, Зевс үгеҙ образында һеңлеһе Деметраны аҙҙыра, ул Бримо исемен ала. Посейдон уны ат образында аҙҙыра.
Аидтан никах бүләге итеп Сицилияны ала (уны шулай уҡ Сицилияла тыуған тип тә атарға мөмкин).
Геракл хөрмәтенә уны кентаврҙарҙы үлтереүҙән таҙартыу өсөн Кесе мистериялар ойоштора.
Деметра гүзәл ҡиәфәтендә, сәстәре бойҙай төҫөндә (Hom.).
Рим мифологияһында Деметраның аналогы — уңдырышлы баҫыу алиһәһе Церера. Һуңғы антик осорҙа Деметра культы Кибела һәм Исида культы менән ҡушыла. Ҡайһы берҙә Деметраны Дева йондоҙлоғонда күрәләр
Персефонаны урлау
Аидтың Персефонаны урлауы һәм Деметраның уны эҙләп бөтә ер буйлап йөрөүҙәре тураһында миф билдәле. Туғыҙ көндән һуң, уның эҙләнеүҙәренең юҡҡа сығыуын аңлап, Деметра ярҙам һорап Гелиосҡа мөрәжәғәт итә, ул уға урлаусының исемен атай, һәм Деметра Зевстың үҙе ҡыҙын ҡустыһына биреүен аңлай, Деметра нимәнелер ҡылырға һәләтһеҙ була. Бер аҙҙан алиһә, булмышын үҙгәртеп, донъя буйлап сәйәхәт итергә юллана.
Уны беренсе тапҡыр Геспер-Атлант эсергә күндерә, ул теләһә ниндәй йылғаны өс тапҡыр аша сыға. Ул Идаға килә. . Аҙашып йөрөүҙәре ваҡытында Мегарҙағы Анаклетра ҡаяһынан ҡыҙын ҡысҡырып саҡыра.
Элевсинала Деметра Анфион шишмәһе (ҡоҙоҡ) янында ташҡа ултыра (һуңыраҡ уны ҡайғы ташы тип атайҙар). Бында уны күҙ йәштәрендә Элевсин батшаһы Келейҙың ҡыҙҙары күрә. Алиһә ҡыҙҙарға үҙенең серен асмай, үҙенең сығышын Криттан һәм таланған, тип әйтә, үҙе өсөн эш һәм ҡыйыҡ һорай. Батша ҡыҙҙары уны аталары йортона алып китә.
Мегаронға ингәс, алиһә ишектең өҫкө өлөшөн башы менән төкөй, шунан йортҡа яҡтылыҡ тарала. Метанир батшабикәһе, быны күреп, уның алдында ябай кеше түгеллеген аңлай. Ул алиһәгә баш эйә һәм үҙенең креслоһына ултырырға тәҡдим итә. Деметра баш тарта һәм, өҫтәл эргәһендәге ябай ағас ултырғыста урынлашып, ҡайғыға бирелә. Ул шараптан һәм аҙыҡтан баш тарта, тирә-яҡтағы бер кемде лә күрмәй. Ямба хеҙмәтсеһенең үткер шаяртыуы ғына уны йылмайырға мәжбүр итә.
Батша сит ил кешеһенә үҙенең улы Демофонтты (Гигин буйынса Триптолем) ышанып тапшыра. Бер нисә төн эсендә сабый бер йылға үҫә. Деметра, баланы үлемһеҙ итергә теләп, уны пелёнкаға төрә һәм ҡыҙыу мейескә һала. Метанира бер ваҡыт быны күреп, ҡысҡырып ебәрә, баланы бирергә ҡуша. Версияларҙың береһе буйынса, бала һәләк була. Шул саҡта Деметра йорт халҡы алдында үҙенең илаһи ҡиәфәтендә килеп сыға һәм уға Элевсинала ғибәҙәтхана төҙөргә, ә Анфион шишмәһе янында (яҡынса) ҡала диуары артында алтарь төҙөргә ҡуша, алмашҡа уларҙы игенселек серҙәренә өйрәтергә вәғәҙә итә.
Деметра донъя буйлап гиҙгәндә, ерҙә уңыш уңмай. Кешеләр аслыҡтан үлә һәм аллаларға ҡорбан килтермәй. Зевс Деметра артынан Олимпҡа кире ҡайтырға өгөтләү өсөн аллаларҙы һәм алиһәләрҙе ебәрә башлай. Әммә ул, Элевсин ғибәҙәтханаһында ҡара кейемдә ултырғанда, уларҙы күрмәй. Шул саҡта Зевс Аидҡа Персефонаны кире ҡайтарырға ҡуша. Аид ағаһына ҡаршылашырға баҙнат итмәй, әммә ул йылдың билдәле бер ваҡытында иренә әйләнеп ҡайтһын өсөн Персефонаға изге гранат орлоғон бирә
Культ һәм байрамдар
Игенселек байрамдарынан барлыҡҡа килгән Деметра культы Урта диңгеҙ мәҙәниәте йоғонтоһонда бөтә территорияла таралған. Уның үҙәге Афинанан алыҫ түгел Элевсин ҡалаһы булған.
Сәсеү ваҡыты еткәс, боронғо гректар Деметра хөрмәтенә Фесмофория байрамын үткәрә, унда башлыса ҡатын-ҡыҙҙар ҡатнаша. Фесмофориялар кешеләрҙең, хайуандарҙың һәм тәбиғәттең уңдырышлылығын арттырыуға йүнәлтелгән ритуалдар менән оҙатыла. Боронғо Грецияла виноградсылыҡ үҫеше менән Деметра культына Дионис культы ҡушыла.
Бөйөк алиһәләрҙең мистерияларының барлыҡҡа килеүен мифик дәүерҙәргә индерәләр, моғайын, уларҙың барлыҡҡа килеүе беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡ уртаһында Микен дәүерендә булғандыр. Мифҡа ярашлы, ҡыҙынан мәхрүм ҡалған Деметра, донъя гиҙеүҙән һуң Элевсинала туҡтай, Персефонаның Деметраға ҡайтыуы һәм улар Олимпҡа ҡайтыуы тураһында Зевс асыҡлағансы, Деметра Элевсина хакимдарын изге ҡорбандар килтерергә һәм Элевсина серҙәренә өйрәткән
Деметра культы менән бәйле иң билдәле байрамдары — ҡыҙын юғалтҡан Деметраның ҡайғыһы, һәм уның Персефонаны эҙләп сәйәхәт итеүе, тереләр донъяһы менән үлеләр донъяһы араһындағы йәшерен бәйләнеше, физик һәм рухи таҙарыныуын символик күрһәтеүсе Элевсин мистериялары. Йолаларҙа ҡатнашыусылар, арпанан һәм бөтнөктән кикеон эсә, легенда буйынса, Деметра Келей йортонда эскән, ә һуңынан алиһәгә бағышланған ғибәҙәтханаға инә, унда уларға ниндәйҙер изге әйберҙәр күрһәтелә. Ритуал үткәндәр тормош һәм үлем серҙәренә бағышланған тип һаналған; унда хатта ҡолдарға ла ҡатнашырға мөмкинлек бирелгән. Мистериялар тураһында бик аҙ билдәле, сөнки бағышланғандарға үлем ҡурҡынысы аҫтында ритуалдар ваҡытында күргән һәм кисергән ваҡиғалар тураһында һөйләү тыйыла. Кикеон составына психотроп матдәләр ингән, улар йолалала ҡатнашыусыларҙың аңын үҙгәрткән, тигән фараз бар.
Грециялағы Афон тауында Деметраға боронғо ҡорбан килтереү урыны һаҡланған.
Табыныу
Антик Афинала: 6 таргелион Деметра Хлояға ҡорбан килтерелә. .
Сәсеү ваҡыты еткәс (Пианопсиондың аттик айында), боронғо гректар Деметра хөрмәтенә Фесмофория байрамдары ойоштора, унда башлыса ҡатын-ҡыҙҙар ҡатнаша.
Әҙәбиәттә һәм сәнғәттә
Боронғо сәнғәттә Деметра ике ипостаста: кешеләргә башаҡтарҙан таж кейгән йәш ҡыҙ рәүешендәге алиһә булараҡ һәм Аид урлаған ҡыҙын эҙләгән бәхетһеҙ, ҡайғылы әсә булараҡ — япма эсендәге оло йәштәге ҡатын ҡиәфәтендә һүрәтләнә.
Уға Гомерҙың V һәм XIII гимндары, Каллимахтың VI гимны, XL орфик гимны арналған. Гомерҙа «Одиссея»һында телгә алына (V 125). Алиһә Аристия, Софокл пьесаларының персонажы була.
Астрономияла
Деметра хөрмәтенә 1895 йылда асылған Хлоя астероид (402) һәм Венерала Деметра тажы атала.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Дорис Лессинг
Дорис Мэй Лессинг (Doris May Lessing; тыумышта Тейлор; 22 октябрь 1919 йыл, Керманшаһ — 17 ноябрь 2013 йыл, Лондон) — инглиз фантаст яҙыусыһы, «бүлгеләнгән цивилизацияны скептицизм, ҡомар һәм күрәҙәсел ҡөҙрәт менән тикшереүгә дусар иткән ҡатын-ҡыҙ тәжрибәһен хикәйәләүсе» булараҡ, әҙәбиәт буйынса 2007 йылғы Нобель премияһы лауреаты. Элекке коммунистка, суфыйсылыҡ яҡлы, феминистка.
«Канопус Аргоста» серияһына (1979—1982) ингән 5 роман авторы, был әҫәрҙәрҙә көсһөҙ кешелектең ҡеүәтле цивилизациялар көрәшендә пассив ҡатнашыуынан торған философик проблематика төрлө һүрәтләнештә бирелә. Инглиз фантаст яҙыусыһы Брайан Олдисс ыңғай баһалаһа ла, килмешәк аллалар концепцияһын файҙаланған өсөн тәнҡиткә дусар ителә. 1965 йылдан алып Лессингтың ижады тураһында монографиялар сығып тора.
Биографияһы
Дорис Мэй 1919 йылдың 22 октябрендә Фарсияла (хәҙерге Иран) Керманшаһ ҡалаһында тыуа. Атаһы — офицер, әсәһе шәфҡәт туташы була. Дористың атаһы менән әсәһе госпиталдә таныша, унда капитан Альфред Тайлер (Captain Alfred Tayler) Беренсе донъя һуғышында алған яраһы арҡаһында аяғын ҡырҡтырып, дауаланып ятҡан була. 1925 йылда, Дорисҡа 6 йәш булғанда, ғаилә ул саҡтағы Англия колонияһы булған Көньяҡ Родезияға (хәҙер — Зимбабве) күсә.
Лессинг Африка төпкөлөндә үткән йылдарҙы «мәхшәр» тип атай. Әҙибәнең һүҙҙәре буйынса, бәхетһеҙ бала сағы уның яҙыша башлауына этәргес бирә, ул яҙмаларында колонизаторҙарҙың ҡара тәнле африкалылар менән мөнәсәбәттәрен, ике мәҙәниәт араһындағы упҡынды һүрәтләй. Әсәһе ерле халыҡ араһында шул заманда Бөйөк Британияның һәм уға бойондороҡло илдәрҙең хакимы булған король Эдуардса йәшәү рәүешен урынлаштырыу менән мәшғүл була.
Африка тәьҫораттарын Лессинг «Сихыр һатылмай» (No Witchcraft for Sale, 1951) тигән новеллаһында тасуирлай.
Дорис католик мәктәптә, шунан Солсбери (хәҙерге Хараре) ҡалаһындағы мәктәптә уҡый, әммә уны тамамламай. Артабан бер ниндәй рәсми белем алыу йортонда уҡымай. Йәшлегендә бер нисә профессия алмаштыра, шул иҫәптән ауырыу эргәһендә бағыусы, телефон операторы, журналист булып эшләй.
Дорис ике тапҡыр кейәүҙә була. Беренсе тапҡыр 1939 йылда Франк Чарльз Висдомға бара, ике балалары була: ҡыҙҙары Джин (Jean Wisdom) һәм улдары Джон (John Wisdom). 1943 йылда айырылышалар, балалары ирендә ҡала. 1945 йылда йәнә кейәүгә сыға. Дористың икенсе ире немец эмигранты Готфрид Лессинг була. Лессингтарҙың Питер (Peter Lessing) исемле улы була. Әммә 1949 йылда был никах та тарҡала. Дорис, улы Питерҙы алып, Африканан китә. Тормошоноң яңы өлөшөн ул Лондонда башлай.
Ижады
Дорис Лессингтың ижадын шартлы өс осорға бүлергә була: коммунистик тематика (1949—1956 йылдар), был осорҙа ул киҫкен социаль темаларға яҙа; психологик тематика (1956—1969 йылдар); тағы бер осоро — суфыйсылыҡ, ул «Канопус» серияһындағы фәнни-фантастик әҫәрҙәрендә сағыла.
1962 йылда «Алтын дәфтәр» (The Golden Notebook) тигән романы сыға, ул феминистик әҙәбиәт классикаһы тип һанала.
«Тамуҡҡа төшөү буйынса ҡулланма» (1971) — әҙибәнең фәнни фантастика жанрында яҙылған тәүге әҫәрҙәренең береһе.
1979—1983 йылдарҙа Лессинг «The Canopus in Argos: Archives Series» («Канопус Аргоста») тигән фантастик романдар серияһын ижад итә.
1985 йылда Лессинг «Изгелекле террорсы» (The Good Terrorist) тигән сатирик романын нәшер итә, ул Лондон революционерҙарына арнала. 1988 йылда сыҡҡан «Бишенсе бала» (The Fifth Child) романы ижадының һуңғы осорондағы иң күренекле әҫәр булып таныла. Роман аутизм менән сирле бала һәм уға ғаиләләге мөнәсәбәт тураһында һөйләй. «Бен кеше араһында» тигән роман "Бишенсе бала"ның дауамы була, ул 2000 йылда сыға.
Ике романын Дорис Лессинг Джейн Сомерс псевдонимы менән баҫтыра: «Һәйбәт күршенең көндәлеге» (1983) һәм «Әгәр ҡартлыҡ булдыра алһа…» (1984).
Танылыу һәм маҡтаулы бүләктәре
1995 йылдың июнендә Лессинг Гарвард университеты докторы дәрәжәһенә лайыҡ була. Шул уҡ йылда Көньяҡ Африкаға бара. 1999 йылдың декабрендә Дорис Лессинг Почёт кавалерҙары ордены менән бүләкләнә.
2000 йылдың ғинуарында Лондонда Милли портреттар галереяһында Дорис Лессингтың рәссам Леонард Маккомб эшләгән портретын рәсми асыу тантанаһы була.
Аллар мәмерйәһе
Аллар мәмерйәһе  (Allar mağarası) — Таш быуатта кеше йәшәгән мәмерйә (урта палеолитта). Мәмерйә Әзербайжанда, Вилеш йылғаһының һул яғында, Аллар ауылы янында урынлашҡан (Ярдымлы районы). Диңгеҙ кимәленән 1500 м бейеклектә.
Мәмерйә Әзербайжан Республикаһы Милли Фәндәр академияһының Археология һәм этнография институты ойошторған археологик экспедиция (етәксеһе — А. Г. Джафаров) барышында 1993 йылда табылған. Мәмерйәлә үткәрелгән ҡаҙыныу эштәрендә 9 таш әйбер табылған, улар типологик һәм техник үҙенсәлектәре буйынса урта палеолит осорона ҡарай тип билдәләгәндәр.
Географияһы
Мәмерйә янынан райондың иң оҙон, иң ҙур йылғаһы Виляш аға. Уның оҙонлоғо 111 км. Районда Талыш тауҙары (иң бейек түбәһе — Шаһнишин — 2490 м), Пештасар һырттары тауҙары (иң ҙур түбәһе — 2244м), Буровар һырттары тауҙары бар.
Тәбиғәте
Мәмерйә табылған ер тауҙар, урмандар араһында. Бында бүре, шакал, ҡабан, айыу һәм башҡа йәнлектәр осрай. Боҙланыу күренеше булмағанлыҡтан, был төбәктә өсөнсө осор реликт ағастары — сәрүи (нил ағасы), тимер ағас, каштан япраҡлы имән, бергүҙ, шулай уҡ зергин тигән ҡыуаҡлыҡтар үҫә.
Кымсас
Кымсас — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туй йылғаһының уң ярына тамағынан 416 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Чёпырь-Ега
Чёпырь-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Куть-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Кымсас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чёпырь-Ега
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)
Тарих
«Металлург» Новокузнецк хоккей клубы 1949 йылда Новокузнецкта ойошторола. 1960 йылда «Металлург» клубы РСФСР чемпионатында еңә. 1992 йылдан «Металлург» Милләт-ара хоккей лигаһында, 1997 йылдан — Рәсәй хоккей лигаһында уйнай. (1999/2000) сезонда клуб Рәсәй чемпионатының бронза миҙалдары алған. 2008 йылдан Континенталь хоккей лигаһында уйнай.
Стадион
Кузнецких Металлургов спорт һарайы. 1984 йылда 1 октябрендә асылған. Кузнецких Металлургов спорт һарайы базаһында «Металлург» Новокузнецк хоккей клубы. Йыл һайын Континенталь хоккей лигаһы чемпионаты уҙғарыла. Арена беренсе тамашасыларҙы 1984 йылдың 1 октябрендә аренаны асыу матчы Металлург Новокузнецк менән Металлург Череповец командалары осрошҡанда ҡабул итә. Урыннар һаны 7533 кеше.
Фарм-клубтар
Зауралье (ЮХЛ) һәм Кузнецкие Медведи (ЙХЛ).
Илаһ һүҙе иңеү
Илаһи һүҙ иңеү (асылыу) - русса откровение, диндә һәм теологияла — Илаһи көстөң кешеләргә үҙен һәм үҙенең ҡанундарын асыуы, белдереүе. Былар Илаһи көстөң туранан-тура үҙенән дә,аралашсылары (пәйғәмбәрҙәре, нәбиҙәре) аша ла мәғлүм ителеүе мөмкин. Ҡайһы бер диндәрҙә Илаһи көстән иңгән тип һаналған изге яҙмалар бар. Ғәҙәттә Аллаһтан иңгән яҙмалыларға өс ибраһими динде  — йәһүдилек, христианлыҡ һәм Исламды индерәләр. Мәгәр Илаһи һүҙ иңеүгә яҡын төшөнсәләр башҡа инаныстарҙа ла осрай (мәҫәлән, зороастризмда,  индуизмда).
Ғәҙәттән тыш иңеү
Иңеү тураһында иң таралған күҙаллау - кешеләргә Илаһи һүҙ юғарынан ғәҙәттән тыш юл менән тапшырылыу(en:Supernatural revelation).
Универсаль иңеү
Христианлыҡта универсаль, йәғни дөйөм тәғәйенләнешле Илаһи һүҙ (Universal revelations) иңгән тигән ҡараш бар, быға Библия, Изге Яҙмалар индерелә. Сиркәү улар дөйөм кешелекте ҡотҡарыр өсөн иңдерелегән тип һанала.
Христианлыҡтан тыш Изге яҙмалар
Йәһүдилектә ғәҙәттән тыш юл менән  Тәүрат, артабан Танахтың башҡа китаптары иңдерелгән тип һанала. Йәһүдиҙәр 613 васыяттан торған Тәүрат улар өсөн генә, ә бына Нух пәйғәмбәргә иңдерелгән 7 васыят барлыҡ кешелек өсөн тип иҫәпләй.
Исламда  Ҡөрьән Илаһи һүҙ тип таныла.
Зороастризмда юғарынан иңгән изге китап тип  Авеста һанала.
Индуизмда шулай уҡ изге китаптар бар. Улар араһында Монотеизм идеяһы булғаны ла осрай. Иң билдәлеләре - дүрт Веда һәм Бхагавадгита.
Изгеләргә иңгән һүҙҙәр
Дини йолаларҙа изге һаналған кешеләргә иңгән (en:Private revelation) ғәҙәттән тыш риүәйәттәр һәм хәтирәләр һаҡлана. Улар динлеләрҙең рухи тормошонда ярҙам итә, әммә үлемдән һәм тамуҡтан ҡотолоу мөмкинлеге бирмәй.
Дауамлы иңеү
Ҡайһы бер диндәрҙә юғарынан иңеү (en:Continuous revelation) дауам итә тигән инаныс йәшәй, тик ул традицияларға ҡаршы килергә тейеш түгел. Бындай традицияларға, мәҫәлән, квакерҙар, пятидесятниктар һәм  харизматтар, мормондар, бахаи инә.
Тәбиғи иңеү
Христиан традицияһында Юғары Көстөң кешенең үҙендә үҙен асыу һәләте (Natural revelation) биреү, выждан буйынса йәшәүҙе аңлау тигән төшөнсә бар. Бының өсөн ғәҙәттән тыш йоғонто кәрәкмәй, бары кешенең аңы эшләүе етә.
Экзистенциональ теология
Ҡайһы бер теологтар Илаһ һүҙе иңеүҙе экзистенциализм фәлсәфәһе менән аңлатып ҡарай. Мәҫәлән, Мартин Бубер Илаһ һүҙе иңеүҙе кеше менән Илаһ араһында диалог тип һанай. . Франц Розенцвейг да диалог концепцияһы яҡлы була, ул Илаһи һүҙ төрлө эпохала һәм төрлө кешеләргә төрлөсә асыла тип иҫәпләй. Пауль Тиллих Илаһты күктән эҙләмәҫкә кәрәк тип яҙа. Гонаһ ҡанундарҙы боҙоу ғына түгел, үҙеңде юғалтыу.
Байтирәкова Ләлә Сафа ҡыҙы
Биографияһы
Ләлә Сафа ҡыҙы Байтирәкова 1924 йылдың 3 июлендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы лә тыуған.
1948 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. Диплом алғандан һуң Башҡортостан трахоматоз ғилми тикшеренеү институтында, 1950—1982 йылдарҙа Мәскәү өлкә клиник ғилми тикшеренеү институтында (1960 йылдан алып өлкән ғилми хеҙмәткәр) эшләй.
Ләлә Байтирәкова 2006 йылдың 31 июлендә ҙә вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Медицина фәндәре докторы Байтирәкова Ләлә Сафа ҡыҙының фәнни тикшеренеүҙәре ҡан тамырҙары һәм эндокрин ауырыуҙар ваҡытында күреү ағзалары патологияһын өйрәнеүгә, балалар офтальмологияһы проблемаларына арналған. 70‑тән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 1 уйлап табыу авторы.
Ирек (исем)
Ирек — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Ирек исеме азатлыҡ, иреклекте аңлата.
Билдәле шәхестәр
Аҡманов Ирек Ғайса улы (19 август 1933 йыл) — башҡорт тарихсы ғалимы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1981), профессор (1984). Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2006), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985),Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1998). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2008) һәм Халыҡтар дуҫлығы ордены (2008) кавалеры.
Ғимаев Ирек Фәрит улы (2 сентябрь 1957 йыл) — СССР хоккейсыһы һәм тренеры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1982).
Кинйәбулатов Ирек Лотфый улы (15 июль 1938 йыл — 2 июнь 2016 йыл) — башҡорт шағиры һәм яҙыусыһы, журналист һәм публицист, 1973 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2008), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2014), Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2001). Зәйнәб Биишева (2000), Сергей Чекмарёв (2000), Рәми Ғарипов (2001), Фәтих Кәрим (2006), Мәжит Ғафури (2007), Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев (2007) һәм Назар Нәжми (2014) исемендәге премиялар лауреаты. Ҡырмыҫҡалы районының почётлы гражданы.
Зарипов Ирек Айрат улы (27 март 1983 йыл) — Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. Йәмәғәт эшмәкәре. Ванкувер Паралимпиадаһының дүрт тапҡыр чемпионы, Сочи олимпиадаһында Рәсәй вәкиле, терәк-хәрәкәт ағзалары зарарланған инвалидтарҙың Рәсәй физкультура һәм спорт федерацияһының беренсе вице-президенты. Халыҡ телендә «Башҡорт Маресьевы» тигән исем алған, уның спорт буйынса иптәштәренә рәсми рәүештә лә «заман Маресьевтары» тигән шундай бүләктәр тапшырыла.