cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ямышевка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һуҡыр кесерткән
Һуҡыр кесерткән (Ясно́тка бе́лая, глуха́я крапи́ва, ) — баллыбабай һымаҡтар ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 1,5 м-ға етә. Май-август айҙарында аҡһыл-һары сәскә ата, июнь-сентябрҙә емеше өлгөрә.
Таралыуы
Һуҡыр кесерткән — баҡсаларҙа, ҡойма тирәһендә, юл буйында үҫеүсе сүп үләне. Башҡортостандың бөтә райондарында ла осратырға мөмкин. thumb|left| Һуҡыр кесерткән. Штурм Якоб. Deutschlands Flora in Abbildungen, 1796 китабынан ботаник иллюстрация
Янгичай
Янгичай — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Каспий диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мазас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәҙелшин Хәмит Ғабдулла улы
Ғәҙелшин Хәмит Ғабдулла улы (10 июль 1923 йыл — 10 ғинуар 2000 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, элемтәсе. Полковник. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Ғәҙелшин Хәмит Ғабдулла улы 1923 йылдың 10 июлендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны (хәҙерге Бишбүләк районы) Айыт (башҡа мәғлүмәттәр буйынса Вәхит ауылы) крәҫтиән Ғәҙелшин Ғабдулла Сәхибгәрәй ғаиләһендә тыуа.
Айыт ауылында башланғыс мәктәпте тамамлай. 1936 йылда ғаилә Ҡырғыҙ АССР-ының Кенеш ауылына күсеп килә, шунда ете йыллыҡ белем ала. Һуғыш алдынан Фрунзе ҡалаһында финанс-иҡтисад техникумында уҡый.
Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһына Ғәҙелшин 1941 йылдың авгусында Фрунзе ҡалаһы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла һәм радиотелеграфсылар курсына ебәрелә. Немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта рядовой Хәмит Ғәҙелшин Көньяҡ фронтта 1941 йылдың октябренән алып һуғыша. Таганрогта беренсе тапҡыр һуғышҡа инә. 1941 йылдың ноябрь айында Дондағы Ростовта Ҡыҙыл армияның контрһөжүмендә ҡатнаша. Көньяҡ-Көнбайыш, Кавказ аръяғы һәм Төньяҡ-Кавказ фронттарында, шулай уҡ дошман тылында разведка төркөмө составында һуғыша. Ғәҙелшин 1943 йылдың август айынан алып 1449-сы айырым элемтә ротаһы 31-се уҡсылар дивизияһының 46-сы Дала армияһының составында көрәшә. Айырыуса Днепр өсөн һуғышта батырлыҡ күрһәтә.
1943 йылдың авгусында — сентябрь аҙағында Дала фронты ғәскәрҙәре Полтава-Кременчуг фронты операцияһы барышында Днепрға сыға. 1943 йылдың 26 сентябрҙән 27-нә ҡарай төндә сержант Ғәҙелшин 75 -се уҡсылар полкының алдынғы подразделениелары менән Сошиновка (Украина, Верхнеднепровский районы) ауылы янында йылғаны аша сыға. Йылғаның уң яры эргәһендә өлкән радиотелегафсы Ғәҙелшин йөҙөп барған кәмә һыуға бата, әммә Хәмит Ғабдулла улы рацияны ҡотҡарып алып ҡала, аҙаҡ 13 сәғәт дауамында алмашһыҙ полк штабының дивизия штабы менән элемтә бәйләнешен тәьмин итә. Һуңынан сержант Ғәҙелшин Ауль плацдармындағы алыштарҙа ҡатнаша.
1944 йылдың 22 февралендә сержант Ғәҙелшин Хәмит Ғабдулла улына СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы Указы менән «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә .. Артабан Ғәҙелшин Хәмит 3-сө һәм 4-се Украина фронты составында һуғыша, Украинаны, Молдавияны, Румынияны азат итеүҙә ҡатнаша. Хәрби юлы Чехословакия территорияһында Моравия-Острава һөжүм операцияһы ваҡытында тамамлана.
Һуғыштан һуң Ғәҙелшин Германияла совет ғәскәрҙәре төркөмө составында хеҙмәтен дауам итә. Һуңынан Ленинград хәрби инженер элемтә училищеһын һәм С. М. Буденный исемендәге Хәрби академияны тамамлай. Житомир юғары элемтә училищеһында уҡыта, кафедраның мөдире була.
1969 йылда полковник Ғәҙелшин Хәмит Ғабдулла улы запастағы полковник, Фрунзе ҡалаһында йәшәй (1991 йылдан Бишкәк ҡалаһы). № 27 профессиональ техник училищела хәрби эш буйынса уҡытыусы булып эшләй. 2000 йылдың 10 ғинуарында вафат була. Ҡырғыҙстан Республикаһының Бишкәк ҡалаһында билдәле кешеләр зыяратында ерләнә.
Һылтанмалар
Гадельшин, Хамит Габдуллович. Сайт «Герои страны».
Төньяҡ Шуралка
Төньяҡ Шуралка — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нейва (Невьянское №1084 һыуһаҡлағысы) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нейва йылғаһы башынан Невьян һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Свая
Свая — фундаментҡа ныҡлыҡ биреү өсөн ергә һалынған ағас, металл йәки тимербетон кендеге.
Төрҙәр
«Сваялар»24.13330.2011 һанлы Ҡағиҙәләр йыйынтығы буйынса:
Быралау-тултырыу сваялар
Быралау-тултырыу сваялар ойоштороу ысулдары:
Тимербетон сваялар
30x30 см киҫелештәғә сваялар 12 метрлы булалар. 35x35 һәм 40x40 см 16 метрға.
Бөтә донъя фольклориадаһы
Бөтә донъя фольклориадаһы — Халыҡ-ара фольклор фестивалдәре һәм традицион сәнғәт ойошмаһы (СIOFF) дүрт йылға бер тапҡыр ойошторған Халыҡ-ара фольклор фестивале.
Тарихы
Бөтә донъя фольклориадаһы дүрт йылға бер тапҡыр уҙғарыла (һайлап алыу идеяһын үткәреү датаһы Олимпия уйындарына оҡшатып алынған). Үҙенең флагы, гербы, гимны, девизы бар. Фестивалдә мәҙәни мираҫы күрһәтелә, уны һаҡлау буйынса көс һалына.
Донъя фольклориадаһының төп өлөшөн донъяның төрлө илдәренән килгән һәм үҙҙәренең традицион музыкаһын, бейеүҙәрен күрһәткән, халыҡ кәсептәрен, аш-һыуын, халыҡ костюмдарын, сәхнә сәнғәтен тәҡдим иткән артистарҙың сығышы алып тора.
Ҡатнашыусылар
CIOFF-тың ағза илдәре (100-ҙән артыҡ) ҡатнаша.
Рәсәйҙә Фольклориада
2015 йылдың октябрендә 45-се Бөтә донъя конгресында һәм Халыҡ-ара фольклор фестивалдәре һәм традицион сәнғәт ойошмаһы (CIOFF) советының Генераль Ассамблеяһында 2020 йылда Фольклориаданы Рәсәйҙә — Башҡортостан Республикаһында 18 июлдән 1 авгусҡа тиклем үткәреү тураһында иғлан ителә. Коронавирус пандемияһы арҡаһында ул бер йылға кисектерелә һәм 2021 йылдың 3 — 10 июленә асыла
Һылтанмалар
Официальный сайт CIOFF
Мутная (Северная ҡушылдығы)
Мутная — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хоэнвульш
Хоэнвульш (Hohenwulsch) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 416 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,17 км2. Диңгеҙ кимәленән 47 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39606 һәм автомобиль коды — SDL.
Сәхифәләр (ислам)
Сәхифәләр (, свитки (сухуф)) — ислам динендә: айырым пәйғәмбәрҙәргә иңдерелгән Илаһи вәхиҙәр төргәктәре. Берлек һанда — сәхифә. Сәхифәләр һанап кителгән пәйғәмбәрҙәргә ебәрелә: Әҙәмгә (10 сәхифә), Шисҡа (50), Иҙрискә (30) һәм Ибраһимға (10). Ҡалған асыштар китап рәүешендә иңгән. Мусапәйғәмбәргә Тәүрат, Дауытҡа — Забур, Ғайса пәйғәмбәргә — Инжил, ә Мөхәммәт пәйғәмбәргә — Ҡөрьән. Һәр мосолман ошо сәхифәләрҙәге вәхиҙәргә ышанырға тейеш.
Ибраһим сәхифәләре
Ибраһим төргәктәре тураһында Ҡөрьәндә Ән-Нәджм («Йондоҙ») һәм Әл-Әғлә сүрәләрендә(«Бөйөк») телгә алына.
Васильевка (Ҡыуандыҡ ҡала округы)
Васильевка — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Географияһы
Ауыл Ырымбур өлкәһенең үҙәк өлөшөнөң көнсығыш тарафында, Һаҡмар йылғаһының уң яҡ ярында, райондың административ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан туранан яҡынса 11 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Элек ауыл советы үҙәге булған Ҡыҙыл Һаҡмар ауылынан алыҫлығы — 10 км. Абсолют бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 192 метр өҫтәрәк.
Васильевка климаты Ҡыуандыҡ районына хас — уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.
.
Тарихы
Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмеген, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә.
2015 йылдың 1 майына тиклем Ҡыуандыҡ районының Ҡыҙыл Һаҡмар ауыл советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында раҫланған.
Этимологияһы
Ауылдың халыҡ телендәге атмаһы — Васильевск, һирәкләп — Васильевский. 1911 йылда ауыл урынында 1 генә землянка торған, унда Волынцев тигән кеше ғаиләһе менән йәшәгән, тип яҙа Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында. Күрәһең, ауыл шул кеше исеме менән атала башлағандыр. Икенсе ғаилә булып Парфеновтар күсенгән. Өсөнсөһө иһә ер эҙләп Сембер губернияһы яғынан күсеп килгәнлеге билдәле ..
Халҡы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауыл халҡының гендер структураһында ир-егеттәр 44,9 %, ҡатын-ҡыҙҙар 55,1 % процент тәшкил иткән.
2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, 163 кешенән торған халыҡтың милли структураһын 53 % урыҫтар тәшкил иткән,башҡорттар — 33 %
Программа тәьминәтен локалләштереү
Программа тәьминәтен локалләштереү — программа тәьминәтен ниндәй ҙә булһа илдең мәҙәниәтенә яраҡлаштырыу эше ул. Айырым бер өлөшө — файҙаланыу интерфейсын,  программа тәьминәтенә  ҡараған документацияны һәм файлдарҙы бер телдән икенсе телгә тәржемә итеү.
Локалләштереү ҡайһы берҙә L10N (бында L — инглиз телендәге  localisation һүҙенең беренсе хәрефе, 10 — төшөрөп ҡалдырылған хәрефтәрҙең һаны һәм N — һуңғы хәреф) ҡыҫҡартмаһы менән тамғалана.
Нимә ул локалләштереү
Зелёные — тел пакетын тоҡандырыу менән эшләй башлаусы функциялар:
1. Рус хәрефтәрен индереү һәм уларҙың сағылышы.
2. Төп һүҙ «Глава».
Ҡыҙғылт һары — MikTeX-та булған, әммә ҡулланыусынан өҫтәмә эш-ғәмәлдәр талап иткән функциялар.
Красные — рус типографикаһына яраҡлаштырылмаған функциялар (ә быны төҙәтеүсе пакеттар стандарт  поставкала юҡ).
4. Интегралдың курсив тамғаһы.
5. Курсив грек хәрефе.]] Локалләштереү интерфейсты икенсе телгә тәржемә итеүҙән генә тормай. Ул — күп кимәлле эш, беренсе аҙымдары хатта   интерфейсҡа бөтөнләй ҡағылмайынса башҡарылырға мөмкин, ә һуңғылары программистарҙың, дизайнерҙарҙың һәм тәржемәселәрҙең уртаҡ эшмәкәрлегенән тора :
Локалләштереү ҡоралдары
Визуаль программалау өсөн ҡулланыла торған ҡайһы бер ҡоралдар локалләштереүҙе еңелләштерә. Мәҫәлән, интерфейс элементтары китапханаһы GTK+'та төрлө телдәрҙә юлдарҙың төрлө  оҙонлоҡта булыуына ҡағылышлы борсолаһы түгел, сөнки  виджеттар автоматик рәүештә үҙенә кәрәкле үлсәмде һорай.
Литва мосолмандары
Ислам — Литвалағы бик әҙ генә кеше тотҡан диндәрҙең береһе.
Программа тәьминәтен локалләштереү
Локалләштереү ҡоралдары
Әммә күп осраҡта бындай мөмкинлектәр сикле була һәм локалләштереүҙең хаҡын арттыра. Был ҡоралдарҙа тәржемәсе менән эшләү саралары юҡ, тәржемәне автоматик тикшереү юҡ, уртаса бер ҡушымтаның тәржемәһенә контроллек итеү ҙә мөмкин түгел. Шунлыҡтан локалләштереү эшенә тотонор алдынан нәҡ программа тәьминәтен тәржемә итеүгә көйләнгән махсус саралар барлығы менән ҡыҙыҡһынырға кәрәк.
Литва мосолмандары
Мосолмандарҙың Литвала йәшәй башлауы
Литвала мосолмандар XIV быуаттан даими йәшәй башлайҙар, һәм был иң элек Польша-Литва татарҙары менән бәйле. Илдең территорияһында биш мәсет  иҫәпләнә. Мосолман литва халҡы — башлыса татарҙар тоҡомо, алты йөҙ йылдан ашыу элек бында йәшәй башлаған. Татарҙарҙы Литва кенәзе тәре йөрөтөүселәрҙең баҫып алыуынан һаҡлашырға саҡыра, ул татар һуғышсыларына ил сигендә, ҡалалар һәм ҡәлғәләр янында ер биргән.Мосолмандар Вильно янында ултырған  Ваки йылғаһы уйһыулығына күпләп күсенеп ултыра, шулай уҡ  Лид, Трок, Ошмян, Новогруд, Брест уездах һәм Волындә ерегәләр.
Кенәз татарҙарға дин тоторға ирек, төрлө өҫтөнлөктәр биреп, үҙенә тоғро яугирҙар туплап ала. Бөйөк Литва кенәзлеге ерҙәрендә мосолмандар икенсе тыуған илен таба. Татарҙар этник һыҙаттарын һыҙаттарын, тәртип-йолаларын һаҡлаған. Мосолмандарға мәсет төҙөргә рөхсәт бирелә, мырҙалар поляк һәм литва элитаһы менән тиң хоҡуҡлы тип таныла.
Программа тәьминәтен локалләштереү
Локалләштереү ҡоралдары
Программа тәьминәтен локалләштереү өсөн махсус саралар ҙа ҡулланыла (мәҫәлән, Passolo), улар  менюҙы  һәм хәбәрҙәрҙе программа ресурстарында һәм  компиляцияланған программаларҙа туранан-тура тәржемә итергә, шулай уҡ локалләштереүҙең дөрөҫ башҡарылыуын һынарға мөмкинлек бирә. Аудиовизуаль  материалдарҙы (башлыса фильмдарҙы) тәржемә иткәндә лә махсус саралар, мәҫәләен, Swift, ҡулланыла, улар үҙҙәрендә тәржемә хәтеренең ҡайһы бер өлөштәрен берләштерә, өҫтәмә рәүештә ваҡытҡа ярашлы субтитрҙарҙың эшләнеүен, уларҙың экранда форматлашыуын тәьмин итә.
Литва мосолмандары
ХХ быуат аҙағы - яңы быуат башы
Литва татарҙары йәмғиәте рәйесе, мөфтөй Адас Якубаускас һүҙҙәре буйынса, Литвала ислам христиан дине менән бер үк ваҡытта  — XIV быуатта килеп ингән. 1989 йылда Литвала 5 меңгә яҡын мосолман булған, XXI  быуат башына иһә яҡынса 4 мең ҡалған, шуларҙың 25 - динде яңы ҡабул иткән.
Программа тәьминәтен локалләштереү
Тел тегтары һәм кодтары
Тел тегтары теге йәки был телдең төбәк үҙенсәлектәрен билдәләү өсөн ҡулланыла ала. Телде идентификатлау өсөн  төп субтег (мәҫәлән, инглиз теле өсөн «en») һәм ҡулланыу төбәген аныҡлау өсөн өҫтәмә субтег  була  (мәҫәлән, «GB» — Great Britain, Бөйөк Британия). Субтегтар араһына ғәҙәттә — дефис, айырым осраҡтарҙа  аҫһыҙыҡ тамғаһы ҡуйыла. Тел тегтары миҫалдары:
Литва мосолмандары
ХХ быуат аҙағы - яңы быуат башы
Статистика буйынса, бөгөн Литвала өс меңдән ашыу мосолман йәшәй. Ысынында, мосолман һаны ун меңгә барып етә, ти мөфтөй. Литвала рәсми рәүештә 7 мосолман дини ойошмаһы теркәлгән һәм эшләп килә. Илдәге мосолмандар – төрлө милләт кешеләре, уларҙың күпмеһелер бында ваҡытлыса йәшәй.
Программа тәьминәтен локалләштереү
Тел тегтары һәм кодтары
Телдәрҙең кодтары һәр телде идентификатлау өсөн   ISO 639-2 стандарты менән өс хәрефле термин рәүешендә билдәләнә, мәҫәлән, инглиз теле өсөн — «eng», тувалу өсөн — «tvl», башҡорт теле өсөн — bak. Шул уҡ ваҡытта, телдең   ISO 639-1 стандарты буйынса ике хәрефле коды булһа, был өс  хәрефлеләр тег итеп ҡулланыла алмай.
Литва мосолмандары
ХХ быуат аҙағы - яңы быуат башы
«Baltijos tyrimai» компанияһы Литваның Юстиция Министрлығы тәҡдиме буйынса «Йәмғиәттә яңы дини төркөмдәргә мөнәсәбәт» тигән һораулама буйынса бирелгән яуаптарҙан күренеүенсә,  9,2 % литвалы ғына Исламды ыңғай баһалай, ә 34,2 проценты — кире ҡарашта, 30,8 % — нейтраль яуап биргән. Шулай итеп, был һораштырыу һөҙөмтәләре буйынса Литвала донъя дине булараҡ Исламдың иң негатив ҡабул ителеүе асыҡланған. Адас Якубаускас бындай һөҙөмтә Исламды насар белеүҙәре һәм стереотиптар йоғонтоһо менән аңлатҡан.
Богдан Хмельницкий ордены (СССР)
Богдан Хмельницкий ордены— Бөйөк Ватан һуғышы осоронда булдырылған СССР хәрби наградаһы.
Орден статуты
Орден СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 10 октябрендәге I, II һәм III дәрәжә Богдан Хмельницкий орденын булдырыу тураһындағы Указына ярашлы булдырыла. Артабан Указға 1947 йылдың 26 февралендә СССР Юғары Советы Президиумы тарафынан үҙгәреш индерелә.
Орден менән дошманды ҡыйратыу буйынса айырыусы тәүәккәллек һәм оҫталыҡ, юғары патриотизм, совет ерен немец баҫҡынсыларынан азат итеүҙә ҡаһарманлыҡ һәм фиҙакәрлек күрһәткән Ҡыҙыл Армия һәм Хәрби-Диңгеҙ флоты командирҙары, партизан отрядтары етәкселәре һәм партизандары наградлана.
Орден менән бүләкләү СССР Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы башҡарыла.
Богдан Хмельницкий орденының 3 дәрәжәһе була: I, II, һәм III. Юғары дәрәжәһе — I дәрәжә.
I дәрәжә Богдан Хмельницкий ордены менән фронттар, флоттар, армиялар, флотилиялар командующийҙары, уларҙың урынбаҫарҙары; фронттар, флоттар, армиялар һәм флотилиялар штабтарs, бүлек идаралыҡтары начальниктары; партизан отрядтары берләшмәләре командирҙары наградлана:
II дәрәжә Богдан Хмельницкий ордены менән корпустар, дивизиялар, бригадалар һәм полктар командирҙары, уларҙың урынбаҫарҙары һәм штабатар начальниктары, партизан отрядтары командирҙары бүләкләнә:
III дәрәжә Богдан Хмельницкий ордены менән батальон командирына тиклем рядовой, сержанттар, старшиналар һәм офицерҙар составы, партизан отрядтарының командирҙары, партизан отрядтарының подразделениелары командирҙары һәм партизандар бүләкләнә:
Богдан Хмельницкий ордены күкрәктең уң яғында йөрөтөлә. Башҡа СССР ордендары булған осраҡта I һәм II дәрәжә Богдан Хмельницкий ордендары Нахимов орденының тейешле дәрәжәләһенән һуң урынлаштырыла, III дәрәжә ордены — III дәржә Кутузов орденынан һуң урынлаштырыла.
Үҙенсәлектәре
Богдан Хмельницкий ордены — Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында раҫланған совет «ҡоро ер» полководец ордендары араһында иң һуңғыһы. Ордендың өсөнсө дәрәжәһе менән рядовойҙар, шулай уҡ партизандар лайыҡ була ала.
Богдан Хмельницкий ордены —яҙыуы урыҫ телендә эшләнмәгән СССР-ҙың берҙән-бер ордены (Богдан Хмельницький).
Хәрби Советы ағзаһы, 1-се Украин фронты генерал-лейтенанты Н. С. Хрущеевтың тәҡдиме буйынса Украинаны азат иткән саҡта булдырыла; уны булдырыуҙа украин мәҙәниәте эшмәкәрҙәре кинорежиссер А. П. Довженко һәм. шағир Микола Бажан ҡатнаша.
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 26 октябрендәге Указына ярашлы 1-се һанлы I дәрәжә Богдан Хмельницкий ордены 3-сө Украин фронты 12-се армияһы командующийы генерал-майор А. И. барановҡа бирелә. Барыһы әлеге орден менән 323 кеше бүләкләнә. Генералдар В. К. Баранов, Н. А. Борзов, И. Т. Булычев, Ф. Ф. Жмаченко, Н. Т. Кальченко, С И. Морозов I дәрәжә Богдан Хмельницкий ордены ике тапҡыр лайыҡ була.
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 26 октябрендәге Указына ярашлы 1-се һанлы II дәрәжә Богдан Хмельницкий ордены саперҙар батальоны командиры майор Б. В. Тарасенкоға тапшырыла — Днепр аша сығыуҙы тәьмин иткән өсөн. Барыһы әлеге орден менән 2390 кеше наградлана. Генералдар В. С. Бисярин, Г А. Курносов, И. И. Ладыгин, А. Я. Новак, полковниктар Л. С. Гудков, В К. Жидков, П. М. Зоркин, П. И. Кузнецов, М.. Н. Дубровин II дәрәжә орденына ике тапҡыр лайыҡ була.
Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының Үҙәк архивы мәғлүмәттәре буйынса 2014 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 876 бүләкләнеүсегә Богдан Хмельницкий ордены тапшырылмағанә.
Богдан Хмельницкий ордены ҡалыпҡа эленеүле варианты булмаған, баштан уҡ штифт менән эшләнгән.
Хәҙерге Украинала
1995 йылдың 3 майында Украина президенты Леонид Кучма ошо уҡ исем менән Украина дәүләт наградаһын булдыра — Богдан Хмельницкий ордены.
Курорт
Курорт (Курорта) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 598 кеше. Почта индексы — 453079, ОКАТО коды — 80221823003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тавакуль Карман
Тавакуль Абдел-Салам Карман (توكل عبد السلام خالد كرمان; [Tawakkul ‘Abd us-Salām Karmān], шулай уҡ Таваккуль, Тавакель ; 7 февраль 1979 йыл, Таиз, Йемен Ғәрәп Республикаһы) — Йемен хоҡуҡ яҡлаусыһы, журналист һәм сәйәсмән. «Ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары һәм хәүефһеҙлеге өсөн көрәштә һәм тыныслыҡ урынлаштырыуҙа ҡатнашҡан өсөн» Лейма Гбови һәм Элен Джонсон-Серлиф менән тыныслыҡ өсөн 2011 йылғы Нобель премияһы лауреаты. Нобель премияһы алған беренсе Йемен гражданы, беренсе ғәрәп ҡатыны, икенсе мосолман ҡатыны, шулай уҡ иң йәш Нобель премияһы лауреаттарының береһе.
2011 йылда Йемен революцияһы (Ғәрәп яҙының өлөшө) ваҡытында билдәлелек ала.
2005 йылдан журналистика менән шөғөлләнә. Матбуғат азатлығын яҡлап акциялар ойоштора. Туниста Бен Алиҙы отставкаға ебәрткән "Йәсмин революцияһы"н яҡлап сыға; Йемен президенты Сәлихтең сәйәси оппоненты була.
WikiLeaks мәғлүмәттәре буйынса, Сәғүд Ғәрәбстаны сәйәсәтенә асыҡтан-асыҡ ҡаршы сыҡҡан Тавакуль Карман был илдә был властың ҡайһы бер вәкилдәре менән йәшерен осрашыуҙар үткәрә һәм уларҙан ярҙам һорай, шулай уҡ Мансур Һадиҙы хути менән Әл-Кайда яҡлы булыуҙа ғәйепләй.
Биографияһы
Тавакуль Карман 1979 йылдың 7 февралендә Йемен мухафазаһының Мехлав ҡалаһында тыуа. Атаһы — Абдель Салам Карман, юрист һәм сәйәсән, Али Абдалла Сәлих хөкүмәтендә ике тапҡыр юстиция министры була. Таиз ҡалаһы эргәһендәге биҫтәлә үҫә, шунда уҡ белем ала.
Тавакуль Карман белдереүенсә, уның ғаиләһе хәҙерге Төркиәләге Анатолиянан һәм Караман ҡалаһынан сыҡҡан. Төркиә хөкүмәте уға Төркиә гражданлығы тәҡдим итә, уны Тавакуль Төркиә сит ил эштәре министры Әхмәт Давутоглу ҡулынан 2012 йылдың 11 октябрендә ала.
Ҡыҙ ҡәрҙәштәре — шағирә Тарик Карман һәм «Әл-Жәзирә» телеканалы журналисы Сара Карман.
Ире — Мохаммед әл Нахми; өс балалары бар.
Сәйәси ҡараштары
Тавакуль Карман — «Ислах» оппозиция сәйәси партияһы ағзаһы, ошо партия ойошторған "Шура советы"на инә, парламент депутаты булып тора. «Ислах» башта «Ислам сәйәси партияһы булараҡ ойошторола», һуңыраҡ Йемен президенты Сәлихкә ҡаршы ҙур хәрәкәткә әүерелә. "Ислах"тың төп электораты — сәләфиҙәр һәм «Мосолман ҡәрҙәштәр» яҡлылар. Карман үҙен был сәйәси төркөмдәрҙең береһенә лә индермәй. Ул уртаса ҡараштарҙа тора.
Ар-Хара
Ар-Хара — Рәсәй йылғаһы. Ҡалмыҡ Республикаһы/Волгоград өлкәһе,Әстерхан өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шарын-Сала йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Елшән (Быҙаулыҡ районы)
Елшән  - Елшанка — Рәсәй Ырымбур өлкәһе Быҙаулыҡ районы разъезы. Палимовка ауыл Советы составына инә.
Географияһы
Разъезд Ырымбур өлкәһенең көнбайыш өлөшөндә Дөйөм Һырт ҡалҡыулыҡтары сигендә, дала зонаһында урынлашҡан. Уның янынан Һамар — Ырымбур тимер юл линияһы үтә. Быҙаулыҡ ҡалаһынан туранан һанағанда көнбайыш-төньяҡ-көнбайышҡа табан  яҡынса бер километр йыраҡлыҡта ята (WNW).
Климаты ҡырҡа континенталь - эҫе һәм ҡоро йәй менән ҡыш ҡаты һыуыҡтар. Йыллыҡ уртаса температура 4 °C. Уртаса һауа температураһы иң йылы ай (июль) — 21,9 °C; иң һыуыҡ (ғинуар) — -14,8 °C (абсолют минимумы — -43 °C).Ныҡ һыуыҡтар төшмәгән көн йылына 142 буйы дауам итә. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 393 мм тәшкил итә.
Халҡы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса, ир-егеттәр халыҡтың 47,1 %, ҡатын — ҡыҙҙар 52,9 %тәшкил иткән
Вестминстер аббатлығы
Вестминстерҙағы (Лондон) Изге Петр Коллегиаль сиркәүе (Collegiate Church of St Peter at Westminster), һәр ваҡыт тиерлек Вестминстер аббатлығы тип йөрөтөлгән готик сиркәү. Өҙөклөктәр менән 1245 йылдан алып 1745 йылға тиклем төҙөлгән, әммә был урында сиркәү булыуын тәүге телгә алыуҙар VII—X быуаттарға ҡарай. Йола буйынса, Бөйөк Британия монархтарын тәхеткә ултыртыу һәм ерләү урыны. Эргәһендә урынлашҡан Вестминстер һарайы һәм Изге Маргарита сиркәүе менән бергә аббатлыҡ 1987 йылда Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә.
Елшән (Быҙаулыҡ районы)
Халҡы
2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу Һөҙөмтәләренә ярашлы, халыҡтың  милли структураһының  92 процентын урыҫтар тәшкил итә (йәмғеһе 93 кеше)
Һырғанаҡ
Һырғанаҡ (Облепи́ха круши́новая, Hippóphaë rhamnoídes) — ғаиләһенән ике өйлө ҡыуаҡ. Бейеклеге 4-6 м-ға етә. Май айында һарғылт сәскә ата, сентябрьҙә емеше өлгөрә.
Елшән (Быҙаулыҡ районы)
Этимологияһы
Ырымбур өлкәһендә Елшанка тигән тораҡ пункттар ҙа, йылғалар ҙа бар. Өлкә географик атамаларының ҡыҫҡа топонимик һүҙлегендә гидронимдың килеп сығышы былай тип аңлатыла:
Һырғанаҡ
Таралыуы
Һырғанаҡ Евразияның уртаса климатында үҫә. Тәбиғәт шарттарында Урта Азияла, Кавказда, Себерҙә, Молдавияла осрай. Башҡортостанда емеше өсөн үҫтерелә.
Елшән (Быҙаулыҡ районы)
Этимологияһы
Был топонимдарҙың башҡорт телендәге атамалары Ерекле, әммә урыҫ телендәге рәсми атаманы «башҡортлаштырып» Елшән тип атап йөрөтәләр.
Һырғанаҡ
Һылтанмалар
Төркөм:Евразия флораһы Төркөм:Емеш биреүсе ҡыуаҡтар Төркөм:Декоратив ҡыуаҡтар Төркөм:Дарыу үҫемлектәре
Яровка (Иня ҡушылдығы)
Яровка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үрге Никольский
Үрге Никольский (Верхненикольское) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 9 кеше. Почта индексы — 452894, ОКАТО коды — 80204804007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шуматова Елизавета Николаевна
Елизавета Николаевна Шуматова (Yelizaveta Nikolayevna Shumatova тыумыштан Авинова Avinoff; ) — урыҫ сығышлы америка рәссамы, уның иң билдәле әҫәре Франклин Д. Рузвельттың тамамланмаған портреты. Сәйәсмәндәр Линдон Б.Джонсон һәм леди Бёрд  Джонсондың портреттарын яҙа.
Биографияһы
Шуматова Елизавета Николаевна 3 (6) октябрь 1888 йылда Харьковта, аристократ ғаиләһендә кинйә бала булып тыуа. Атаһы — Авинов Николай Александрович (1844—1911), Император рус армияһының генерал-лейтенанты.
Өлкән ағаһы Николай өлкән ағаһы (1881—1937), финанс хоҡуғы уҡытыусыһы, 1937йылда репрессиялана һәм атып үлтерелә. Марья Юрьевна Новосильцеваға өйләнгән була (1882—1975). Икенсе өлкән ағаһы Авинов Андрей Николаевич (1884—1949), күренекле рәссам һәм энтомолог. 1917 йылда Шуматова ире Лео Шуматов менән бергә АҠШ-ҡа күсенә, Октябрь революцияһынан һуң  тыуған иленә ҡайтмаҫҡа ҡарар итә. Ире менән Лонг-Айлендта йәшәй. 1928 йылда ире Шуматов Лео пляжда һыуға батып үлә.
Ижады
Шуматованың һынлы сәнғәткә ғәҙәти булмаған һәләттәре портрет сәнғәтенә алып килә, уның картиналарын Американың, Бөйөк Британияның Һәм Европаның бай ғаиләләре һатып ала башлай. Уға төрлө күренекле ғаилә вәкилдәре, шул иҫәптән Бөйөк герцог Люксембургский ғаиләһе лә заказ бирә. Ул Джорджия штатындағы Уорм-Спрингста АҠШ-тың Президенты Франклин Рузвельттың портретын яҙа, был көндә, 1945 йылдың 12 апрелендә, уның мейеһенә ҡан һауа. Эш ваҡытында ул уға: «Минең ҡот осҡос башым ауырта» «I have a terrific headache» тей.
Аня Лундквист
Карин Аня Элисабет Лундквист  (Karin Anja Elisabet Lundqvist; 7 июнь 1971 йыл, Упсада, Швеция) — швед театр һәм кино актрисаһы.1995 йылдан алып 1999 йылға тиклем Стокгольм театр институтында уҡый. Һуңыраҡ Аня Плаза театры, Король драма театры һәм Стокгольм ҡала театрында эшләй. Аня Лундквист кино карьераһын 2000 йылда «Бергә» фильмында башлай. Шулай уҡ «Бөтә тоташтырылған: Грециялағы каникулдар» фильмында Карин роле буйынса билдәле.
Вәзих
Вәзих— ғәрәп сығанаҡлы башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға таралған ир-ат исеме.
Этимологияһы
Вәзих — «асыҡ», «аңлайышлы» мәғәнәһендәге мосолман ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Вәзих Мөхәмәтша улы Исхаҡов (5 октябрь 1927 йыл — 20 ғинуар 1985 йыл) — яҙыусы, 1966 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. БАССР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981), Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты (1984).
Вәзих Кашап улы Сәйфуллин (6 ғинуар 1929 йыл — 2 ноябрь 2002 йыл) — актёр, драматург, режиссёр. 1968—1971 йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия драма театры режиссёры һәм директоры, 1979—1990 йылдарҙа режиссёры. 1953 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (1994) һәм Башҡорт АССР‑ының (1974) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. (1953).
Татар-Олҡан ауыл Советы (Туймазы районы)
Татар-Олҡан ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Татар-Олҡан ауылы.
Тарихы
Татар-Олҡан ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Туймазы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Инфраструктураһы
Татар-Олҡан ауыл Советының ауыл биләмәһе территорияһында урынлашҡан :
Краснодар
Географияһы
Ҡобан йылғаһы ярында урынлашҡан.
Тарихы
1920 йылға тиклем ҡаланың исеме Екатеринодар була.
Майзас (Том ҡушылдығы)
Майзас (Оло Майзас) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 669 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Краснодар
Транспорты
Краснодар — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
Майзас (Том ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫке Аҡбулат (Мишкә районы)
Иҫке Аҡбулат (Староакбулатово) — Башҡортостан Республикаһыың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 151 кеше булған. ОКАТО коды — 80243805004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Беркау
Беркау (Berkau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 485 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,93 км2. Диңгеҙ кимәленән 44 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39624 һәм автомобиль коды — SDL.
Мянда
Мянда — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вежма йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һыу боросо
Һыу боросо (Горе́ц пе́речный, Водяно́й пе́рец, Persicária hydropíper) — ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 50-60 см. Майҙан алып сентябргә тиклем аҡ-алһыу һәм йәшкелт сәскә ата, июлдә орлоғо өлгөрә.
Таралыуы
Төньяҡ ярымшарҙың уртаса һәм тропик зонаһында таралған. Һыу боросо һаҙлыҡта, дымлы туғай-болондарҙа, йылға-күл ярҙарында үҫә. Башҡортостанда киң таралған үҫемлек. Ғафури, Иглин, Ишимбай, Нуриман райондарында йышыраҡ осрай.
Көньяҡ Шуралка
Көньяҡ Шуралка — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Шуралка йылғаһының уң ярына тамағынан 3,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нейва йылғаһы башынан Невьян һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Арктика
Арктика (ἄρκτος — «инә айыу»,  — «Оло Етегән йондоҙлоғо аҫтында», «төньяҡтағы») — Ерҙең Төньяҡ полюсҡа тоташҡан берҙәм физик-географик районы, үҙ эсенә Евразия менән  Төньяҡ Америка ҡитғалары ситтәрен, тотош тиерлек Төньяҡ Боҙло океанды һәм уның утрауҙарын (Норвегияның яр буйы утрауҙарынан тыш), шулай уҡ Атлантик һәм Тымыҡ океандарҙың терәлеп ятҡан өлөштәрен алып тора. Арктиканың көньяҡ сиге тундра зонаһының көньяҡ сигенә тап килә. Майҙаны — 27 млн км² самаһы; ҡайһы берҙә Арктиканы көньяҡтан Төньяҡ поляр түңәрәк (так как 66° 33′) менән сиктәш итәләр, был осраҡта уның майҙаны 21 млн км² була.
Флораһы. Фаунаһы
Арктикала кәрлә ҡыуаҡтар, бөртөклөләр, үләндәр, лишайлыҡтар һәм мүк үҫә. Йәйге түбән температуралар төрҙәрҙең әҙлегенә һәм үҫемлектәрҙең бәләкәй булыуына сәбәпсе. Арктикала ағастар юҡ, әммә уның йылы өлөшөндә ике метр бейеклеккә еткән ҡыуаҡтар осрай, ә күрән, мүк һәм лишай ҡалын түшәмә хасил итә. Арктика сүллеге — тәбиғәт зоналарының иң төньяҡтағыһы — ғәмәлдә үҫемлектәрһеҙ; мүк һәм лишай кеүек күҙәнәкле үҫемлектәр өҫтөнлөк итә, һирәк-мирәк поляр мәк кеүек үләндәр осрай.
Поляр йәйҙә тундрала миллиондарса күсмә ҡош оя ҡора. Арктика диңгеҙҙәрендә тюлендәр, морждар, кит һымаҡтарҙың бер нисә төрө (мыйыҡлы кит, нарвал, косатка, белуха) йәшәй.
Рельефы
Рельеф үҙенсәлектәре йәһәтенән Арктикала түбәндәгеләрҙе айыралар: ҡитға сығышлы утрауҙар һәм ҡитғаларҙың терәлеп ятҡан ситке һыҙаттары менән шельф һәм Арктик бассейн. Шельф өлкәһенә Баренц, Кара, Лаптевтар, Көнсығыш Себер һәм Чукот диңгеҙҙәре инә. Рәсәй Арктикаһының ҡоро ер шельфы башлыса тиҙелектән тора; урыны-урыны менән, айырыуса утрауҙарҙа, таулы. Үҙәк өлөшө — Арктик бассейн, тәрән соҡорҙар (5527 метрғаса) һәм һыу аҫты тауҙары өлкәһе.
Үҙенсәлектәре
Тәбиғәтенең үҙенсәлектәре: түбән радиация балансы, йәйге айҙарҙа һауаның уртаса температураһы 0 °C самаһы, кире уртаса йыллыҡ температура, боҙлоҡтар һәм күп йылдар буйы туң тоҡомдар, тундра үҫемлектәре һәм арктик сүллектәр хас.
Иң һыуыҡ ҡышҡы ай булған ғинуарҙың уртаса температуралары Арктика районының көньяғында Цельсий буйынса −2…−4 градустан Баренц диңгеҙенең төньяғында Гренланд диңгеҙенең көнбайышында, Баффин һәм Чукот диңгеҙҙәрендә −25 градусҡаса, Себер районында, Канада һәм уның буйындағы Арктика бассейнында −32…−36 градустан Гренландия уртаһында −45…−50 градусҡаса тирбәлә. Был райондарҙа минималь температуралар ҡайһы берҙә −55…−60 градусҡа тиклем түбәнәйә, тик Арктика бассейнында ғына −45…−50 градустан да түбән төшмәй. Тәрән циклондар үтеп ингәндә температура −2…−10 °C тиклем күтәрелеп китә. Арктика бассейнында июлдең уртаса температуралары — 0…−1 °C.
Диңгеҙ акваторияларының боҙлолоғо — ҡыш 11 млн км² һәм йәй 8 млн км² самаһы.
Тәбиғәт ресурстары
Арктикала нефть һәм газдың иҫ киткес күп запастары бар. АҠШ-тың Геология хеҙмәте баһалауы буйынса, Арктикала нефть запасы (шельфта ла, ҡоро ерҙә лә) 90 млрд баррель тәшкил итә. «Бритиш Петролеум» мәғлүмәттәре буйынса, донъяла йыл һайын яҡынса 584 миллион баррель нефть тотонола (көнөнә 1,6 миллион баррель күләмендәге уртаса көнлөк күрһәткестән сығып иҫәпләгәндә). Шулай итеп, нефткә әлеге ихтыяж күләменән сығып иҫәпләгәндә, Арктика нефте 154 йылға етәсәк.
Әммә Арктикала тәбиғәт ресурстарын сығарыу ҡатмарлы һәм экология йәһәтенән хәүефле. Арктиканың ҡырыҫ климаты шарттарында авариялар ихтималлығы күп тапҡырҙарға арта. Нефть түгелеү эҙемтәләрен бөтөрөү эштәрен бейек тулҡынлы штормдар, ҡуйы томан, күп метрлы ҡалынлыҡтағы боҙҙар ҡатмарлаштыра. Авария айҙарға һуҙыла торған поляр төн ваҡытында булһа, эҙемтәләрен бөтөрөү өсөн ҡараңғыла тоҫмаллап ҡына эшләргә тура киләсәк. Тағы бер хәүефте айсбергтар тыуҙыра, улар менән бәрелешеү нефть сығарыусы платформаларҙы ҡыйратырға һәләтле буласаҡ. Айсбергтар менән көрәшеү өсөн брандерҙар — яныусан матдәләр тейәлгән караптар (бындай караптар диңгеҙҙәге һуғыштарҙа дошман судноларын яндырыу һәм юҡ итеү өсөн ҡулланылған) — файҙаланыу планлаштырыла.
Арктиканың шельфында беренсе булып «Газпром нефть» нефть сығара башлай: нефть 2013 йылдың декабрендә Печора диңгеҙендә Приразломный ятҡылығында алына. Нефть сығарыу «Приразломная» платформаһынан алып барыла — ул Арктикала эшләүгә махсуслашҡан. Платформа «нулле ҡалдыҡтар» системаһы менән йыһазландырылған — бөтә ҡалдыҡтар, шул иҫәптән быраулау ҡалдыҡтары ла, ярға сығарыла йә йотҡос махсус скважинаға һурҙырыла. Платформа диңгеҙ төбөндә тора (ятҡылыҡ урынында тәрәнлек — ни бары 20 метр), скважиналар платформаның нигеҙендә урынлашҡан һәм тирә-яҡ мөхиттән үтә юғары ныҡлыҡтағы плакирланған ҡорос менән көпләнгән 3 метрлы бетон диуарҙар менән уратып айырылған. Тәүге арктик нефть Arctic oil (ARCO) тигән атама ала һәм Приразломныйҙан 2014 йылдың апрелендә тейәп оҙатыла.
Экологик ойошмалар, мәҫәлән, «Гринпис» һәм Бөтә донъя ҡырағай тәбиғәт фонды, Арктикала нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеүгә ҡаршы сыға.
«Арктика шельфын …үҙләштермәй тороп, Рәсәйҙең 2020 йылға тиклемге Энергетика стратегияһы бурыстарын хәл итеп булмаясаҡ». Рәсәйҙең иң ҙур газ ятҡылыҡтары — көнбайыш Арктикала урынлашҡан Штокмановское, Русановское һәм Ленинградское ятҡылыҡтары.
Арктика климатының үҙгәреүе
Арктика климаты һуңғы 600  йыл эсендә һиҙелерлек тирбәлеүҙәр кисерә. Ошо осор эсендә өс-дүрт йылыныу була. Ғалимдар Рәсәй Арктикаһының ғәҙәттән тыш йылыныуы XXI быуаттың 30-сы йылдарында булыр тип фараз итә.
Температура
Тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Арктикала температура ҡалған донъялағыға ҡарағанда ике тапҡырға шәберәк күтәрелә. Ошо арҡала төбәктәге үҫемлектәр һәм хайуандарҙың күп төрҙәре юҡҡа сығыуы ихтимал. Йылыныу Арктиканың ерле халыҡтары өсөн дә хәүефле — уларҙың туҡланыуы һәм тормош рәүеше үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһына туранан-тура бәйле.
Арктика һәм Арктик илдәр халыҡтарының мәнфәғәттәрен яҡлауға Арктика кәңәшмәһе ойошмаһы вәкәләтле.
Арктика боҙҙары
Арктика боҙҙары Ерҙең климатик системаһы өсөн ғәйәт ҙур әһәмиәткә эйә. Боҙ бүрек ҡояш нурҙарын сағылдырып кире ҡайтара һәм планетаға артыҡ йылынырға ирек бирмәй. Бынан тыш, арктик боҙҙар океандарҙағы һыу циркуляцияһы системаларында мөһим урын биләй.
Арктика боҙҙарының дөйөм массаһы, 1980-се йылдар менән сағыштырғанда, 70 процентҡа ҡалған. 2012 йылдың сентябрендә, Гидрометүҙәк мәғлүмәттәре буйынса, боҙ бүректең майҙаны бөтә күҙәтеү осоронда иң бәләкәй күләмгә еткән һәм 3346,2 мең км² тәшкил иткән. Айырыуса Лаптевтар диңгеҙендә, Көнсығыш Себер диңгеҙендә, Чукот диңгеҙендә күрһәткестәр түбән — норманың 65 проценты. Боҙҙоң тығыҙлығы ла кәмей. 2013—2014 йылдарҙа боҙ яйыраҡ ирей.
Америка ғалимдары билдәләүенсә, һуңғы йылдарҙа боҙ япма майҙаны йылдам кәмей. 2015 йылдың 25 февраленә был күрһәткес 14,54 млн  км² тәшкил итә. Ә 1981—2010 йылдарҙа Арктикалағы боҙҙар майҙаны уртаса 15,64 млн  км² була.
Арктиканы үҙләштереү
Оҙаҡ ваҡыттар Арктика кеше йәшәү өсөн ҡулайһыҙ («үле ер»), һыу менән дә, ҡоро ер буйлап та йөрөп булмай торған территория тип иҫәпләнә.
XI быуатта рус диңгеҙселәре Төньяҡ Боҙло океан диңгеҙҙәренә сыға. XII—XIII быуаттарҙа — Вайгач, Яңы Ер, XV быуат аҙағында Шпицберген архипелагы утрауҙары, Айыу утрауы асыла. XVI быуаттың беренсе яртыһында Боҙло океан бассейнының тәүге картаһы барлыҡҡа килә, ул Д. Герасимов һыҙымы буйынса төшөрөлә. Төньяҡ диңгеҙ юлының көнбайышындағы Төньяҡ Двинанан Обь тамағында Таз ҡултығына тиклемге өлөшө («Мангазея диңгеҙ юлы» тип йөрөтөлә) үҙләштерелә.
XVII быуаттың 30-40-сы йылдарында рус сәйәхәтселәре Иван Ребров, Илья Перфильев, Михаил Стадухин Төньяҡ диңгеҙ юлының Лена тамағынан Колыма тамағына тиклемге көнсығыш өлөшөн үҙләштерә. Семён Дежнёв Колыма тамағынан ҡитғаның иң көнсығыш нөктәһенә тиклемге аралыҡты диңгеҙ менән үтә һәм 1648 йылда Азия менән Америка араһындағы боғаҙҙы аса.
Бөйөк төньяҡ экспедицияһында (1733—1743) Төньяҡ Боҙло океандың бөтә Себер яры Оло Баранов моронона тиклем тикшерелә, тасуирлана һәм картаға төшөрөлә.
1874 йылдан парҙа йөрөгән судноларҙа Кара диңгеҙе аша Обь һәм Йәнәсәй тамаҡтарына йөҙә башлайҙар, был сәфәрҙәр Кара экспедициялары тигән атама ала.
Норвегия поляр тикшеренеүсеһе Фритьоф Нансен Арктиканы «Боҙло дәһшәт иле» тип атай.
Арктиканы үҙләштереүҙә Төньяҡ диңгеҙ юлы ҙур әһәмиәткә эйә була.
Дрейфлаусы поляр станциялар
Рәсәй — дрейфлаусы поляр станцияларҙы файҙалана башлаған тәүге ил. Ошондай һәр станция күсеп йөрөгән арктик боҙ киҫәгенә урынлаштырылған ҡорамалдарҙан һәм станция йорттарынан тора, уларҙа экспедицияларҙа ҡатнашыусылар йәшәй. Арктиканы өйрәнеүҙең был арзан һәм һөҙөмтәле ысулын 1929 йылда Арктика һәм Антарктика ғилми-тикшеренеү институтында эшләгән белгес Владимир Визе тәҡдим итә.
«Төньяҡ полюс» тип аталған беренсе дрейфлаусы экспедиция полюс эргәһенә 1937 йылдың 21 майында төшөрөлә.
2005 йылдың сентябрендә Арктиканы үҙләштерергә «Северный полюс-34» экспедицияһы китә.
2007 йылдың 24 июлендә Мурманскиҙан «Арктика-2007» поляр экспедицияһы юлға сыға. Уға Рәсәй Федерацияһы Дәүләт думаһы депутаты, Рәсәй президентының халыҡ-ара поляр йыл мәсьәләләре буйынса махсус вәкиле, Советтар  Союзы Геройы билдәле полярник Артур Чилингаров етәкселек итә. Экспедицияла ҡатнашыусылар алдына полюс эргәһендә океан төбө төҙөлөшөн ентекле тикшереү һәм уникаль ғилми тикшеренеүҙәр үткәреү бурысы ҡуйыла.
Арктиканың хоҡуҡи режимы
Арктиканың халыҡ-ара статусы Арктика буйынса халыҡ-ара килешеүҙәрҙә нығытылған. Арктика үҙе Рәсәй, АҠШ, Норвегия, Канада һәм Дания араһында биш яуаплылыҡ секторына бүленгән. Шуға ҡарамаҫтан, Арктиканың аныҡ сиктәре билдәләнмәгән. 1982 йылда Диңгеҙ хоҡуҡиәте тураһында конвенция ҡабул ителә. Уға ярашлы, дәүләттең акваторияһы тик арктик шельфҡа ғына ҡағыла, ә шельфтан тыш зона халыҡ-ара зона тип иғлан ителә. Рәсәй был килешеүгә 1997 йылда ҡушыла. Яңы конвенция буйынса, 12 миль киңлегендәге яр буйы һыуҙары — территориаль, яр буйына яҡындағы 200 миль киңлегендәге зона иҡтисади территория тип иғлан ителә.
Рәсәйҙең поляр биләмәләре
СССР-ҙың төньяҡ поляр биләмәләре сиктәре СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумының 1926 йыл 15 апрель ҡарары менән билдәләнә.
Ул саҡта һыуҙағы сик Кола ярымутрауынан Төньяҡ полюс аша Беринг боғаҙына тиклем үтә.
1997 йылда Рәсәй 1982 йылғы Диңгеҙ хоҡуҡиәте буйынса конвенцияны ратификациялай. Конвенция һәр ҡатнашыусы өсөн 12 миль киңлегендәге яр буйы һыуҙарын — территориаль, унан арғы 200 миль киңлегендәге зонаны иҡтисади территория тип иғлан итә. Был зонала суднолар йөрөшө ирекле, ләкин минераль һәм биоресурстарға айырым хоҡуҡтар билдәләнә. Дөрөҫ, һәр бер ил, үҙ ярынан һуҙылған шельфтың уға беркетелгәндән арыраҡ дауам иткәнен иҫбатлай алһа, диңгеҙ төбөнә һәм диңгеҙ төбөндәге ер аҫтына ҡарата үҙ дәүләтенең юрисдикцияһын 200 милдән арттырыуға ла дәғүәләшә ала (Конвенцияның VI өлөшө).
Ҡоро ерле территориялар
Рәсәй Федерацияһы Арктик зонаһының ҡоро ерле территориялары РФ Президентының «Рәсәй Федерацияһы Арктик зонаһының ҡоро ерле территориялары тураһында» 2014 йыл 2 майҙағы 296-сы указы менән билдәләнә. Улар түбәндә һанала:
Транспорт юлдары
Арктику аша кроссполяр авиакүпер (Төньяҡ Америка менән Азия араһындағы иң ҡыҫҡа юл) һәм Көнсығыш Азия менән Европа араһындағы иң ҡыҫҡа юл булған Төньяҡ диңгеҙ юлы үтә.
Хәрби маҡсаттарҙа ҡулланыу
Арктикаға терәлеп ятҡан территорияларҙа Рәсәйҙең һәм АҠШ-тың ракета һөжүме тураһында иҫкәртеү системаларының компоненттары, шулай уҡ АҠШ-тың (Аляска) һәм Рәсәйҙең (Төньяҡ Боҙло океан яр буйы) аулағыс ракеталары урынлашҡан. Гренландияла Туле авиабазаһы бар.
Яңы Ер архипелагының көньяғында Рәсәй ядро полигоны урынлашҡан. Рәсәй Хәрби-Диңгеҙ флоты Төньяҡ флотының база урыны — Мурманск өлкәһенең Североморск ябыҡ административ-территориаль биләмәһе. 2013 йылда Рәсәй Яңы Себер утрауҙарында хәрби базаһын тергеҙә башланы, төньяҡ аэродромдары төҙөү планлаштырыла. 2007 йылдан Александра Ерендә «Арктический трилистник» хәрби базаһы төҙөлә.
2007 йылда Канада Арктикала урынын нығытыуы тураһында белдерә (Резольют).
Арктик державалар төбәктә даими хәрби учениелар үткәрә.
Имант Зиедонис
Имант Янович Зиедонис (Imants Ziedonis; 3 май 1933 йыл — 27 февраль 2013 йыл) — латыш шағиры, Латвия ССР-ының дәүләт премияһы лауреаты (1967). Латвия ССР-ының халыҡ шағиры (1977), Өс йондоҙ ордены кавалеры (1995). Шулай уҡ прозаик (башлыса эпифания жанрында билдәле).
Биографияһы
Имант Зиедонис 1933 йылдың 3 майында Рига өйәҙенең Слок улусында тыуған.
Тукум урта мәктәбен (1952), Латвия университетының филология факультетын (1959) һәм А. М. Горький исемендәге Донъя әҙәбиәте институты эргәһендәге Юғары әҙәби курсты (1964) тамамлай.
Әҫәрҙәре 1961 йылдан алып нәшер ителә. Публицист, күпмелер ваҡыт сәйәсәт менән шөғөлләнә. Уның сценарийҙары буйынса Рига киностудияһында ике фильм төшөрөлгән: «Малай» («Мальчуган») (1977) һәм «Ел, иҫ әйҙә!» («Вей, ветерок!») (1973).
«Дайлес» театры актрисаһы Аусма Кантан менән никахта була.
Ригала 2013 йылдың 27 февралендә вафат була.
Ижады һәм ҡараштары
Зиедонистың ижады камил шәхес идеалы менән һуғарылған: «Беҙ үҙебеҙҙең балаларҙа тау һунарсыһына хас булған тәбиғәткә һаҡ мөнәсәбәтен Прокофьевтың симфонияларын һәм урбанистик рәсемдәрҙе аңлау менән бергә кибернетика һәм башҡа заманса фәндәрҙең төбөнә төшөп аңлау һәләтен бергә ҡуша алһаҡ ине… .» — тип хыяллана ул.