cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жантасов Ҡорманбәк Тажмаханбәт улы
Биографияһы
Ҡорманбәк Тажмаханбәт улы Жантасов 1947 йылдың 27 октябрендә Шымкент ҡалаһында (Ҡаҙағстан) ) тыуған. 1974 йылда Ҡаҙағстан химия-технология институтын тамамлай («химик инженер-технолог» һөнәре буйынса). Шымкент фосфор заводында эшләй. 1975—1993 йылдарҙа — Ҡаҙаҡ «Гипрофосфор» ғилми-тикшеренеү институтында (инженер, кесе, һуңынан өлкән ғилми хеҙмәткәр, лаборатория мөдире). Шул уҡ ваҡытта (1983—1986) Ленинград химия-технология институтында аспирантурала уҡый.
1993 йылдан алып М. О. Ауэзов исемендәге Көньяҡ-Ҡаҙағстан университетында уҡыта: башта «Органик булмаған матдәләр технологияһы» кафедраһында өлкән уҡытыусы булып (1993—1999) һәм бер үк ваҡытта киске факультет деканы урынбаҫары (1993—1995), доцент, һуңынан органик матдәләрҙең химик технологияһы кафедраһы профессоры, «Тормош хәүефһеҙлеге һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау» кафедраһы (2009—2011), «Органик матдәләрҙең химик технологияһы» (2011—2014) кафедраһы мөдире; 2014 йыл — органик булмаған матдәләрҙең химик технологияһы кафедраһы профессоры.
2004 йылда ситтән тороп «юриспруденция» һөнәре буйынса Көньяҡ-Ҡаҙағстан университетын тамамлай.
Фәнни эшмәкәрлеге
Төп тикшеренеү йүнәлештәре — минераль сеймалды һәм химик, тау-сығарыу һәм башҡа производстволарҙың техноген ҡалдыҡтарын сәнәғәт хәүефһеҙлеге һәм экология яҡшыртыу сиктәрендә байытыу.
1986 йылда — кандидатлыҡ, 1998 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Стажировканы Лондонда (1991), Хемниц техник университетында (2008) үтә.
5 фән кандидаты әҙерләгән.
250-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән СССР авторлыҡ танытмаһы, Рәсәй һәм Ҡаҙағстан республикаһы патенттары ; дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары.
Аҙнай (Ишембай районы)
Аҙнай (Азнаево) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 278 кеше. Этҡол ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 453224, ОКАТО коды — 80231830003.
Атамаһы
Ауылдың исеме Аҙнай тигән кеше исеменән алынған, Аҙнай Абдуллин — XVIII быуатта ауыл хужаһы.
Тарихы
Ауылға Нуғай даруғаһы Юрматы улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Тәүге исеме Буранғол ауылы булған. Уға Буранғол нигеҙ һалған. Улдарының исемдәре билдәле: Ҡотлоғужа (улдары Итбай, Селәүсен, Аҡтейен, Кинйәбай), Яҡшыгилде (уның балалары Килдебай, Рәсүл), Яҡшығулла, Тимербай.
Хәҙерге исеме хужаһы Аҙнай Абдуллин исеменән килеп сыҡҡан. Ул 1780 йылда Левашовҡа аҫаба ерҙәрен һатыуҙа ҡатнаша.
1865 йылда Буранғол‑Аҙнай исеме менән теркәлгән була, 75 йортта 390 кеше иҫәпкә алынған. Халыҡ малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, сана, тәгәрмәс, тәгәрмәс туғындары яһау менән шөғөлләнгән. Ауылда мәсет, училище, 2 һыу тирмәне булған. 1906 йылда мәсет, 2 һыу тирмәне, бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән. Халыҡ башлыса урман кәсептәре менән шөғөлләнгән. 1812 йылғы Ватан һуғышы ветераны Аҡкөсөк Назарғолов 1814 йылдың 19 мартында «Парижды алған өсөн» һәм «1812 йылдағы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалдары менән бүләкләнә.
Азнай улусы составына ингән.
Ауылдың бөгөнгөһө
Ауыл Этҡол ауыл Советына ҡарай. Башланғыс мәктәп (Үрге Этҡол урта мәктәбе филиалы), фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — башҡорттар (100 %) йәшәй.
Урамдары
Урам исеме :
Тымытыҡ
Тымытыҡ — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы. Тымытыҡ ауыл биләмәһе составына керә һәм уның административ үҙәге булып тора.
География
Ауыл Әгер йылғаһы (Ыҡ ҡушылдығы) буйында, Аҙнаҡай ҡалаһынан төньяҡ-көнсығыштараҡ км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Тымытыҡ — юрмый ырыуы башҡорттарының ауылы. 1750 йылдан билдәле. Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Стәрлетамаҡ улусы составына керә.
1859 йылда мәсет, ХХ быуат башында мәсет ҡарамағында мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Тымытыҡ районы, 1935 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1935 йылдан — Тымытыҡ районы, 1958 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1963 йылдан — Әлмәт районы, 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була.
Халҡы
1795 йылда ауылда ир енесле 88 йән башҡорт, 95 йән типтәр, 99 йән яһаҡлы татар һәм 39 йән хеҙмәтсе татар; 1816 йылда — 92 йән башҡорт, 64 йән типтәр һәм 97 йән дәүләт крәҫтиәне; 1834 йылда — 99 йән башҡорт һәм 87 йән типтәр; 1859 йылда — 164 йән аҫаба башҡорт, 140 йән типтәр, 164 ҡаҙна крәҫтиәне һәм 53 керҙәш башҡорт йәшәй.
Каяни (аэропорт)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Тымытыҡ
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, клуб, мәсет бар.
Әпәш
Әпәш (Апаша) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тере Танып йылғаһының уң ярына тамағынан 118 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәлихҡолов Әғзәм Ғибат улы
Биографияһы
Сәлихҡолов Әғзәм Ғибат улы 1909 йылдың 19 мартында хәҙерге Башҡортостандың Баймаҡ районы Темәс ауылында тыуа. Темәс педагогия училищеһын тамамлай. Әмин ауылында уҡытыусы булып эшләй. 1941 йылдың октябрь айында Баймаҡ район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 275-се кавалерия полкының 76-мм полк артиллерияһында орудие ҡороусыһы, 31-се айырым танкҡа ҡаршы истребителдәр бригадаһында, 230-сы армия запас уҡсылар полкында минометсы булып хеҙмәт итә. Яугир 1945 йылдың ноябрендә тыуған ауылына әйләнеп ҡайта. 25 йыл Әмин мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
Ветеран 1995 йылдың 17 февралендә вафат була.
Сығанаҡтар
ЦАМО Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 76, ящик 4
Мәхмәт IV
Мәхмәт IV Һунарсы (Аусы) (, Dördüncü Mehmet, Avcı Sultan Mehmet) (2 ғинуар 1642—6 ғинуар 1693) — Ғосман империяһының 19-сы солтаны, 1648—1687 йылдарҙа хакимлыҡ итә.
39 йыл тәхеттә ултыра (Ғосман империяһында унан оҙағыраҡ Сөләймән I генә идара иткән). Уның хакимлығы осорона «Көпрүлү вәзирҙәре дәүеренең» иң күп өлөшө тура килә. Мәхмәт IV бик тәҡүәле йәғни диндар хөкөмдар булып замандаштары хәтерендә һаҡланған, һәм уны оҙаҡ идара итеү осоронда бик күп яңы ерҙәр яулағаны өсөн ғази йәки «изге яугир» тип йөрөткәндәр. Ғосман империяһы Европаға ысынлап ҡурҡыныс янаусы һәм территорияларны һаман киңәйтеүсе һуңғы солтан булған. Уның дәүерендә, 1683 йылдан алып, переменный успех в европа һуғыштарында үҙгәреүсән уңыштар даими еңелеүҙәр менән алмашынған, һәм һөҙөмтәлә солтанды ҡолатыуға алып килгән. Артаббан ул последствии он удалился в Эдирнеға киткән, һәм 1693 йылда шунда вафат булған.
Биографияһы
Атаһы — солтан Ибраһим I, әсәһе Турхан Солтан. Мәхмәткә «Авджи» (аусы; Avcı) ҡушаматы даими рәүештә спорт һәм һунарсылыҡ менән шөғөлләнеүе һәм саф һауала йыш йөрөүе өсөн бирелә.
Атаһы 1648 йылда янычарҙар тарафынан ҡолатылғас, 6 йәшлек сағында тәхеткә ултыра. Бала сағы осоронда илдә анархия хөкөм итә, Мәхмәттең әсәһе һәм өләсәһе власть өсөн үҙ-ара көрәш алып бара. Ғосман иленең ҡаҡшауын күреп, 1656 йылдың 6 июлендә венециялар Дарданелдар боғаҙында ғосман флотын еңә, һәм улар хатта Истанбулды алырға янайҙар. Әммә шул уҡ йылда бөйөк вәзир вазифаһы Кёпрюлю Мәхмәт-пашаға тапшырылғас, илдәге хәл яҡшыра башлай. Бөйөк вәзир венецияларҙы Дарданелдарҙан ҡыуа һәм 1660 йылға ҡрай уларҙан Митилена һәм Лемнос утрауҙарын ҡайтара. Уның улы Фазыл Әхмәт-паша атаһының солтанға йоғонтоһон һаҡлап бөйөк вәзир вазифаһын башҡара. Был осорҙа Австрия менән барған һуғыш ғосмандар өсөн уңышһыҙ тамамлана, 1669 йылда венецияларҙан Крит утрауы ҡайтарыла.
Шул уҡ 1669 йылда Речь Посполитаяның Уң яры гетманы Пётр Дорофеевич Дорошенко Ғосман империяһының вассалына әйләнә.
1672 йылдың яҙында солтан етәкселегендә Речь Посполитаяға ҡаршы һуғыш башлана. Ғосмандарҙы һуғышҡа украин казактары әйҙәй. Үҙенең яңы союздашына таянып, солтан Речь Посполитаяның Днепр аръяғына үҙе командалыҡ иткән 3 меңлек ғәскәре менән килә. Башланып киткән поляк-төрөк һуғышында (1672—1676) төрөктәр һәм вассалдары уңышҡа өлгәшә. Гетман Дорошенко һәм запорожье казактары саҡырып килтергән ғосман армияһы поляктарҙы һәм гетман Михаил Степанович Ханенко етәкселегендәге казактарҙы Батог эргәһендәге алышта тар-мар итә һәм ҡырым татарҙары менән бергә Каменец-Подольский ҡалаһын баҫып ала. 1672 йылда король Михаил Вишневецкий улар менән Буач килешеүен (1672) төҙөй. Әммә һуғыш яңынан тоҡана, 1676 йылдың 27 октябрендә Журавнала төҙөлгән килешеүгә ярашлы, Речь Посполитая Ғосман иперияһына Подолияны һәм Днепр буйы Украинаһының бер өлөшөн бирергә мәжбүр була.
Фазыл Әхмәт 1676 йылда вафат булғандан һуң, Ҡара Мостафа бөйөк вәзир итеп тәғәйенләнә, һәм Ғосман империяһының тарҡалыу фажиғәһе лә уның исеме менән бәйләнгән. 1672—1681 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышы, Чигирин походтарынан һуң, ғосмандар өсөн отошһоҙ булмаған Баҡсаһарай тыныслыҡ килешеүе (1681) менән тамамлана.
Ҡара Мостафа Германияны яулап алырға һәм Ғосман империяһының Дунай һәм Рейн йылғалары араһында яңы ҙур провицияһын булдырырға һәм унда тулы хоҡуҡлы наместник булырға хыялланған. Шул маҡсат менән Ғосман империяһы венгрҙарға һәм Венгрияның австриялылар баҫып алған өлөшөндә йәшәүсе католик түгел дини аҙслыҡтарға, Австрияға ҡаршы ихтилалға күтәрелгән Габсбургтар менән риза түгел халыҡҡа бер ни тиклем хәрби ярҙам күрһәткән. Мәхмәт IV баш күтәргән венгрҙарҙың юлбашсыһы алдараҡ Габсбургтарҙан үҙе тартып алған Үрге Венгрияның (хәҙерге көнсығыш Словакия һәм төньяҡ-көнсығыш Венгрия) короле итеп Имре Төкөлиҙе (Әмре Төкөй) тәғәйенләй.
1681—1682 йылдарҙа австрия хөкүмәт ғәскәрҙәре, Имре Төкөли менән һуғышып, төрөк хөкүмәте контролендә тотолған Венгрияның үҙәк өлөшөнә үтә, һәм был һуғыш башланыуға сәбәп була. Бөйөк вәзир Ҡара Мостафа паша солтандан Австрияға һөжүм башларға рөхсәт ала. Солтан вәзиренә Венгрияның төньяҡ-көнсығышынан баҫып, ике ҡәлғә-һарайҙы — Дьёр һәм (Комарно) Комаромды ҡамауға алырға бойороҡ бирә. 1682 йылдың башында төрөк армияһына мобилизация башлана, ә шул уҡ йылдың 6 авгусына Ғосман империяһы Австрияға һуғыш иғлан итә.
1683 йылдың йәйендә Ҡара Мостафа ҙур ғәскәр менән Вена ҡалаһы ҡаршыһына яҡынлаша. Лотарингия герцогы Карл V һәм Ян Собеский ҡалаға ярҙамға килә, һәм ике айға һуҙылған ҡамау 1683 йылдың 11 сентябрендәге Вена алышында ғосман армияһының тулыһынса еңелеүе менән тамамлана; поляктар һәм немецтар уларҙы эҙәрлекләп килгәнлектән ғосман ғәскәре Венгрияла тағы ике тапҡыр ҡыйратыла. Солтан бойороғо буйынса, уңышһыҙ һуғыштар өсөн, Ҡара Мостафа 1683 йыл аҙағында Белградта язалана.
Бөйөк төрөк һуғышы башлана: европаның христиан дәүләттәре союзы «Изге Лига»ға (1684) ингән илдәр: Изге Рим империяһы, Габсбургтар монархияһы йәғни Габсбургтар Австрияһы, Речь Посполитая, Рус батшалығы, Венеция һәм Мальта республикаһы ғосмандарға ҡаршы һөжүмгә күсә. Ян Собеский Молдавияға һәм Валахияға, венецианлылар һәм мальта рыцарҙары Мореяны яулайҙар, Далмацияны баҫып ала һәм Ион утрауҙарын ғосманлыларҙан таҙарта, ә герцог Лотарингский командалығында австриялылар 1686 йылда 145 йыл дауамында ғосман власы аҫтында булған Венгрияның баш ҡалаһын, Буданы (Офен) азат итә.
Ҡасандыр, 1526 йылда, Күркәм Сөләймән I иҫ киткес еңеүгә өлгәшеп, быуат ярым дауамында үҙ хакимлығын урынлаштырған Венгрияла 1687 йылдың 12 авгусында  Мохач алышында герцог Лотарингский ғосмандарҙы тар-мар итә. Петроварадин (Петервардейн), Эгер (Эрлау), Секешфехервар (Штульвейсенбург) һәм хатта Белград христиандар ҡулына күсә. Һөҙөмтәлә, Ғосман империяһы Венгрия менән Трансильванияны бөтөнләйгә юғалта.
Истанбулда Мәхмәт Көпрүлүнең икенсе улы, Мостафа, етәкселегендә ихтилал тоҡана, Мәхмәт IV 1687 йылда тәхетенән ҡолатыла; Мәхмәт IV 1693 йылда төрмәлә вафат була. Тәхеткә Мәхмәт IV-нең энеһе Сөләймән II ултыра.
Ғаиләһе
Улдары:
Ҡыҙҙары:
Кацхи ҡорамы
Ҡотҡарыусы Раштыуаһы ҡорамы Грузияла  Чиатура муниципалитетының Кацхи ауылында Качура йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан.
Тасуирламаһы
Кацхи ҡорамының беренсе тасуирламаһы  1830 йылда Дубуа де Монпере һәм 1845 йылда Платон Иоселианиға ҡарай. Ҡорам тирәләй бейек йүкәләр үҫкән. 1032 йылда грузин батшаһы Баграт  IV һәм уның ҡатыны Елена тарафынан төҙөлгән.
Ғибәҙәтханала дүрт миһраб була, беренсе үҙәк миһраб Ҡотҡарыусының Күккә күтәрелеүенә,  икенсе — изге Николай, өсөнсөһө —  Архангел Михаил һәм дүртенсеһе Христос Раштыуаһы Богородицаһына арналған.
1838 йылға тиклем соборҙың башлығы булып епископ Гурийский Эквтиме тора. Ҡалған мәғлүмәттәр Абашидзеларҙың нәҫелдән килгән архивында тупланған.
Архитектураһы
Ғибәҙәтхана XI быуат башында төҙөлгән. Уның төп өлөшө 1010—1014 йылдарҙа төҙөлгән, һәм 30 йылдан һуң  өс яҡтан тағы төҙөлә. Бина биш мөйөшлө ҡойма менән уратып алына (1937 йылда үҙгәртеп төҙөлә). Сиркәү иҫке манараға эйә була, ул ҡапҡа функцияһын башҡара. Кацхи соборы грузин архитектураһының үҙенсәлекле ҡомартҡыһы. Бина өс өлөштән: арауыҡтан, ҡорам бинаһы һәм көмбәҙҙән тора. Ҡорам бинаһы һәм көмбәҙ үҙәге алты апсиданан тора. Эске планировкаһы түңәрәк, ҡорамда ун ике тәҙрә.
Ҡорам ихатаһында  арыҫландың ҙур барельефын күрергә мөмкин, ул   1854 йылда стенаға беркетеп эшләнгән. Инеү урындарының өҫтәрендә барельефтар урынлашҡан (башлыса арыҫлан һүрәттәре). Ғибәҙәтхананың бөтә барельефтарында ла яҙыуҙар бар.
Ҡорам иконостасы фрагменттары Дәүләт художество музейында һаҡлана.
Интернет ресурстары
ვიკისაწყობში<sup style="line-height:0">? არის გვერდი თემაზე: კაცხის ტაძარი
Бизенка
Бизенка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чернушка йылғаһының һул ярына тамағынан 4,4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Nessun Dorma
Nessun dorma (итальян теленән тәржемә - Бер кем йоҡламаһын) - Джакомо Пуччини операһы "Турандот" һуңғы сәхнәһенән татар ханы улы Ҡәләф арияһы. Тенор репертуарының иң мәшһүр арияларының береһе.
Ария тасуирламаһы
Икенсе сәхнәлә хан улы Ҡәләф батша ҡыҙы Турандот йомаҡтарына яуап бирҙе, ләкин Турандот Ҡәләфкә кейәүгә сығырға теләмәй. Шуны күреп, Ҡәләф үҙ йомағын әйтә: "Белмәгән хан улы исемен әйтегеҙ. Ҡояш сыҡҡансы яуап бирегеҙ. Турандот дөрөҫ яуап бирһә, Ҡәләф үҙе үлемгә барасаҡ, бирмәһә - Турандот Ҡәләфкә кейәүгә сығасак".
Мәрхәмәтһеҙ батша ҡыҙы хан улы исемен асҡансы төндә ҡул аҫтындағы кешеләргә йоҡламаҫҡа ҡуша. Әгәр исеме асыҡланмаһа, барыһы үлтереләсәк. Турандот бойороғон тыңлап, Ҡәләф йырлай:
Текст
Төркөм:Опералар Төркөм:Ариялар
Асы (Белорет районы)
Асы (Ассы) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 818 кеше. Почта индексы — 453562, ОКАТО коды — 80211810001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ауылдың исеме есеменә тап килгән, тоҙло, йәки асы һыуҙарына бәйле килеп сыҡҡан. Ул тиҫтәләрсә минераль сығанаҡтары булған урында урынлашҡан. Борондан уларҙың шифаһын яҡшы белгәндәр, йыраҡ-йыраҡтарҙан дауаланырға килгәндәр, шишмәләрҙең шифаһы ХVII — ХVIII быуаттарҙа уҡ файҙаланылған. Асы шишмәһенең һыуында магний, кальций, бром, кремний, фтор кеүек төрлө минераль матдәләр бар.
Тәбиғәте таулы-урманлы, ҡарағай, шыршы, ҡайын, имән, йүкә һәм башҡа ағастарҙан торған ҡуйы урмандар ҡаплап алған.
Өфөнән — 180, Магнитогорскиҙан 200 километр алыҫлыҡта ятҡан был ауылда уҙған быуат ахырында, ниһайәт, ил кимәлендә даны арта барған шифахана асыла.
Ауылдан йыраҡ түгел мәрмәр, төҙөлөштә биҙәү өсөн файҙаланылған төҫлө таштар сығарыла.
Ауылға дан килтергән шәхес — ул Бөйөк Ватан һуғышына тиклем үк әле Протазанов төшөргән «Салауат Юлаев» фильмында төп ролде башҡарған СССР-ҙың халыҡ артисы Арыҫлан Мөбәрәков. Ул ошо ауылда донъяға килгән, йыш ҡына ҡайтып йөрөгән. Ауылда уға арналған музей асылған, скульптор Тамара Павловна Нечаева эшләгән бюст ҡуйылған.
Арда (Волга ҡушылдығы)
Арда  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы/ Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының һул ярына тамағынан 2009 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Литаз
Литаз — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Елтырева йылғаһының уң ярына тамағынан 97 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мотль Феликс
Биографияһы
Бала сағында уҡ Феликс Венаның малайҙар хорында йырлай. Ул Вена консерваторияһын тамамлаған. Антон Брукнерҙан музыка теорияһын, композицияны Феликс Дессофтан, дирижёрлыкты Йозеф Хельмесбергерҙан өйрәнгән, фортепианола Антон Доорҙан уйнарға өйрәнгән.
Мотль Феликс 1876 йылда Байрёйтта беренсе Вагнер фестивален әзерләүҙә әүҙем ҡатнаша. 1903 йылдан алып — операһында музыка буйынса генераль директор (генеральмузикдиректор) булып эшләй башлай, бер үк вакытта Байрёйтта Р.Вагнерҙың (1886 йылда «Тристан һәм Изольда»), Лондонда (1898 йылда «Нибелунг балдағы» — «Ковент-Гарден» театрында), Мәскәүҙә һәм Петербургта (1910, 1911) концерт дирижёры булараҡ сығыш яһай.
Йәш сағынан үк Феликс Мотль музыка йәмғиәтенә үҙен Рихард Вагнер музыкаһын интерпретаторлаусыһы булараҡ таныта. Студент йылдарында уҡ Феликс Мотль Вена Вагнер йәмғиәтенең дирижёры булып тора. 1876 йыл ул Ганс Рихтерҙың ноталарының корректоры, төҙәтмәләр яһаусы коррепетиторы була. Байрёйт фестивалендә «Нибелунг балдағы» тетралогияһының беренсе тулы ҡуйылышында ярҙам итә. Артабан ул фестивалдә гелән дирижёр булып сығыш яһап килә. (1886—1906 йылдарҙа 69 спектакль, 1903 йылда Метрополитен-Операла американың «Парсифаль» премьераһын алып бара, шулай ук ​​Лондонда, Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербург сәхнәләрендә сығыштар яһай. 1881 йылдан алып Мотль Феликс һарай театры дирижёры була һәм (1892 йылға тиклем) Карсруэ филармонияһы хорының да дирижеры була(хәҙер Баден дәүләт капеллһы), 1893 йылда генеральмузикдиректор булып китә, был вазифала үҙенең уҡытыусыһы-остаҙы Дессоффты алмаштыра. 1903 йылдан алып — Бавария һарай операһының баш дирижеры, 1904 йылдан алып X. Бусмайер менән берлектә Мюнхен музыкаль академияһы менән етәкселек итә, академия концерттарында дирижер булараҡ сығыштар яһай; 1907 йылдан башлап — Мюнхендың генеральмузикдиректоры. Байтаҡ Европа илдәрендә как опера һәм симфоник оркестры дирижеры булараҡ сығыштар яһай.
Феликс Мотель — бер нисә опера, ҡыллы квартет, йырҙар авторы.
1911 йылдың 21 июнендә Вагнерҙың «Тристан һәм Изольда» операһын ҡуйған саҡта музыканттар менән дирижёрлык иткәндә инфаркт кисерә, дауаханала вафат була.
Евразия далаһы
Географияһы
Көнбайыш өлөшө — Понтик-Каспий далаһы (тарихи — Ҡыпсаҡтар далаһы) үҙ эсенә Венгрия территорияһындағы Пуста эксклавын (Паннония тигеҙлегенең өлөшө) һәм көнбайышта Ҡырағай майҙан, Салы далалары һәм көньяҡта Нуғай далаһы, көнсығышта Ҡалмыҡ далаһы алған. Төньяҡтан төбәк Рәсәйҙең Европа өлөшөндәге урманлы дала, көньяҡта — Ҡара диңгеҙ, Кавказ тауҙары һәм Каспий диңгеҙе менән сикләнгән.
Урал тауҙарының көньяҡ һырттары (Моғалжар), Каспийға яҡынлашҡас, тар ер барлыҡҡа килтерә, шунан һуң көнсығышҡа табан үҙ эсенә Туран уйһыулығын һәм Ҡаҙаҡ Һары арҡа далаһын, Ҙур һәм Бәләкәй Бурһыҡтар сүл райондарын, яңы Аралҡом һәм Бетпак-Далаһын алған Ҡаҙаҡ далаһы һуҙыла. Төньяҡта Турғай уйпатлығы, Ишем далаһы, Бараба уйпатлығы һәм Ҡулынды далаһы аша үтеп, дала райондар Көнбайыш Себер тигеҙлегенең тайгаһына күсә.
Көнсығышта Жунгар ҡапҡаһы тигеҙлеге аша Жунгарияға күсә. Артабан көнсығышҡа ҡарай Монгол-Маньчжур далаһы Гоби сүллеге урынлашҡан.
Әгер
Әгер — топоним.
Әсфәндиәрова Әминә Ибраһим ҡыҙы
Әсфәндиәрова Әминә Ибраһим ҡыҙы (27 июль 1961 йыл) — сәнғәт белгесе, Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты ректоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2008).
Биографияһы
Әминә Ибраһим ҡыҙы Әсфәндиәрова 1961 йылдың 27 июлендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
1985 йылда Башҡортостандың атҡаҙанған артисы доцент С. Г. Хәмиҙуллина класы буйынса Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаған. 1995 йылда стажировканы Ҡаҙан дәүләт консерваторияһында Рәсәй Федерацияһы һәм Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы Э. К. Әхмәтова класы буйынса үтә.
«Интонационная лексика образов пасторали в тематизме фортепианных сонат Й.Гайдна» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын 2003 йылда Новосибирск дәүләт консерваторияһының диссертацион советында яҡлай (етәксеһе проф. Л. Н. Шәймөхәмәтова).
Эш урыны: 1985 йылдан алып Өфө дәүләт сәнғәт институтында концертмейстер булып эшләй, 1993 йылдан — махсус фортепиано кафедраһында, 2001 йылдан алып 2003 йылға тиклем — Өфө дәүләт академия институтының Музыкаль семантика лабораторияһы дәғүәсеһе, 2003 йылдан — музыка фәне һәм вокал — хор сәнғәте факультеты деканы, 2007 йылдан — академияның уҡыу — уҡытыу һәм тәрбиә эше буйынса проректоры.
2013 йылдан — Заһир Исмағилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты ректоры.
Әсфәндиәрова Әминә Ибраһим ҡыҙы республика музыкаль конкурстарҙың баһалама ағзаһы була: З. Исмәғилев исемендәге, Н. Сабитов исемендәге (Өфө, 1998, 2000, 2002, 2004 йылдар), ДМШ уҡытыусыларының конкурс-фестивале, цифрлы фортепианола уйнаусы йәш башҡарыусылар конкурсы (Өфө, 2004, 2005), В. Тиманова исемендәге конкурс (2005).
Өфө дәүләт сәнғәт институтында, Өфө сәнғәт училищеһында, Башҡорт дәүләт филармонияһында, Октябрьский, Учалы, Ишембай, Салауат, Быҙаулыҡ ҡалаларында концерттар менән сығыш яһаны.
Әсфәндиәрова Әминә Ибраһим ҡыҙы — фән кандидаты, профессор.
Гловацкая Екатерина Ивановна
Екатерина Ивановна Глова́цкая (Катерина Іванівна Гловацька; 1921 йылдың 27 сентябре, Ахтырка (хәҙер Украина, Сумы өлкәһе) — 2001 йылдың 24 ғинуары, Киев) — совет һәм украин яҙыусыһы һәм тәржемәсеһе. Филология фәндәре кандидаты (1959 йылдан). Украина Яҙыусылар союзы ағзаһы (1984).
Биографияһы
1945 йылда Киев университетының филология факультетын тамамлай. Украин радиоһында мөхәррир (1945—1952), 1957—1970 йылдарҙа — «Веселка» нәшриәтендә, һуңынан, 1970—1982 йылдарҙа — Киев мәҙәниәт институтында өлкән уҡытыусы һәм доцент булып эшләй.
Ижады
Антик темаларға яҙылған («Боронғо грек мифтары», 1977; «Ҡанатлы ат», 1983) китаптары, балалар өсөн Гомерҙың «Одиссея » (1969) һәм «Илиада »һы (1974) тәржемәләре, рус яҙыусылары һәм рус әҙәбиәте тураһындағы мәҡәләләр авторы.
Г. Вайзенборндың «Ҡон ҡайтарыусы» (1964), Э. М. Ремарктың «Көнбайыш фронтта үҙгәреш юҡ» (1986), Г. Канттың «Тамаша залы» (1987) романдарын, Ф. Дюрренматтың «Судья һәм уның йәлләде. Вәғәҙә. Авария» повестар йыйынтығын (1970), Б. Келлермандың «Үлем бейеүе» (1990), К. Брукнерҙың «Алтын фирғәүен» (1973), Э Кестнерҙың «Эмиль һәм детективтар» (1978) повестарын немец теленән һәм шулай уҡ поляк яҙыусыларының бер нисә әҫәрен тәржемә итә.
Аҫау (йылға)
Аҫау (Асавка) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Варзы йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Костенко Лина Васильевна
Ли́на Васи́льевна Косте́нко (Лі́на Васи́лівна Косте́нко; 1930) — украин яҙыусыһы һәм шағиры, алтмышынсы йылдар эшмәкәре.
Биографияһы
1930 йылдың 19 мартында Ржищевта (хәҙер Киев өлкәһе, Украина) уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. 1936 йылда ғаилә Киевҡа күсенә, был ҡалала Лина 123-се һанлы урта мәктәпте тамамлай, М. П. Драгоманов исемендәге Милли педагогика университетында уҡый, А. М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын 1956 йылда тамамлай. Киев — Могилянск Академияһының Почетлы профессоры, Львов һәм Черновцы университеттарының Почетлы профессоры. Украина Геройы исеменә лайыҡ булған.
Лина Костенко йәш украин шағирҙар плеядаһында 1950—1960 йылдарҙа килеп сыҡҡан иң тәүгеләрҙән һәм күренеклеләренән була. Уның «Ер нурҙары» («Проміння землі») (1957) һәм «Парустар» («Вітрила») (1958) шиғыр йыйынтыҡтары уҡыусының ҡыҙыҡһыныуын уятты, ә 1961 йылда донъя күргән  «Йөрәк сәйәхәте» («Мандрівки серця») исемле китабы уңышты нығытты ғына түгел, шағирәнең ысын ижади өлгөргәнлеген күрһәтте, уның исемен украин шиғриәтенең иң атаҡлы оҫталар араһына ҡуйҙы. Ижади фекерләүҙең сикләнеүе, застой ваҡытындағы төрлө йәберҙәр арҡаһында Л. Костенконың шиғырҙары байтаҡ ваҡыт баҫылмай. Әммә нәҡ ошо йылдарҙа шағирә, бер нәмәгә ҡарамаҫтан, лирик жанрҙарҙан башҡа, «Маруся Чурай» романы өҫтөндә арымай — талмай эшләй. Л. Костенконың «Мәңгелек йылғаның ярҙары өҫтөнән» («Над берегами вічної ріки»)(1977), «Маруся Чурай» (1979), «Тиңһеҙ» («Неповторність» ) (1980) китаптары ғәҙәттән тыш бөгөнгө украин шиғриәте күренеше булып тора. Шағирә шулай уҡ «Батмай торған скульптуралар» («Сад нетанучих скульптур») (1987) йыйынтығы һәм балалар өсөн шиғырҙар йыйынтығы  «Мәрүәр батшаһы» («Бузиновий цар»)(1987) авторы. А. Добровольский менән бергә «Сәғәттәрегеҙҙе тикшерегеҙ» («Перевірте свої годинники») (1963) киносценарий яҙған. 2010 йылда уның тәүге эре проза әҫәре — «Украин хыялыйы яҙмалары» («Записки українського самашедшого») романы сыға, уның темаһын нәшриәтсе Иван Малкович донъяның аҡылдан яҙыуына украин ҡарашы тип билдәләй
Украин хыялыйы яҙмалары
«Украин хыялыйы яҙмалары» («божевiльного»; "Записки українського самашедшого") — Лина Костенконың тәүге прозалы романы. Был китап уҡыусылар араһында бик ҙур ажиотаж тыуҙыра. 2010 йылдың 17 декабрендә Украинала беренсе 10 меңлек тираж иенән китап һатыуға сығарыла. 2011 йылда китап рәсми рәүештә 80 меңлек тираж менән сығарыла.[8][9].
Украинаның егерме йыллыҡ бойондороҡһоҙлоғона бәйле Лина Костенконың сығышы
Украинаның бойондороҡһоҙлоғон байрам итеүгә әҙерләнгән көндәрҙә Лина Костенко үҙенең аскетлығын туҡтата. Лина Костенко үҙе һәм уның ҡыҙы, Тарас Шевченко исемендәге Украина Милли премияһы лауреаты (2010 йыл) Оксана Пахлевская оппозиция лидеры Юлия Тимошенконы «Көн»(«День») гәзите аша Бойондороҡһоҙлоҡ көнө менән ҡотланылар: "Украина Бойондороҡһоҙлоғо менән Һеҙҙе ҡотлайбыҙ. Байрам кәйефе өсөн нигеҙ юҡ, ә Һеҙҙе сәләмәләр өсөн — бар. Сөнки күп кеше үҙен иректә лә ҡулға алынған кеше һымаҡ тота. Ә Һеҙ төрмәлә лә бойондороҡһоҙ булып ҡалаһығыҙ. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ирекле Украинаның егерме йыллығының символы төрмәләге оппозиционерҙар йөҙҙәре булды. Әммә һәр бер Берлин диуары иртәме — һуңмы емерелә. Уны сувенирҙарға таратасаҡтар. Яҡын арала сувенир сифатында Лукьянов төрмәһенең киҫәге Һеҙҙең өҫтәлегеҙҙә ятыуын теләйбеҙ. Ниһайәт, мәғәнә, хөкөм һәм намыҫҡа буйһонған ғына Украинала. «. Икенсенән, Лина Костенко „День“ гәзитендәге интервьюһында бойондороҡһоҙлоҡ ошолай итеп һүрәтләне: Крещатик буйлап үтергә тейеш кемгә Украина» "Кемдәр арҡаһында Украина әллә Гвинеяна, әллә Гондурас ты ҡыуып етеп бара, шулар Крещатик буйлап үтергә тейеш. Алдарында кем нимә урлағаны яҙылған «тушкәләр» — һатлыҡ йәндәр, төрлө коррупционерҙар. Улар, дүрт президент (уларҙың муйынында плакаттар: кем флотты урлаған, кем ядерлы ҡоралды тапшырған, кем Хәнәүәт революцияһын һатҡан, ә кем — бөтә Украинаны) торған трибунаға ҡарап тигеҙләнеп үтергә тейеш. Гонгадзе, журналист Александров, Черновол һәм Гетьман, үҙ — үҙен үлтергән генерал Кравченко һәм Кирпаның портреттарын тотоп, милиция һәм судтар үтергә тейеш. Ә һуңынан майҙанға «Юлия Тимошенконың портреттары йәбештерелгән көлһыу төҫтәге автозак» килеп инһен һәм уны протест белдергән халыҡ аша, ҡара икра һымаҡ ҡара каскалары менән уға йәбешеп, кемгәлер ҡабырғалыран һындырып, кемделер аяҡтан йығып, кемделер асфальттан һөйрәп «Беркуттар» һәм «Грифондар» үтһен".
Канаев Яков Иванович
Канаев Яков Иванович (25 октябрь 1925 йыл — 8 июнь 2010 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы., юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәре кандидаты (1967), профессор (1995). Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1999). «Почёт Билдәһе» ордены каваалеры (1984).
Сәнәғәтле ҡалалар архитектура экологияһының фәнни-методик проблемалары белгесе. 60-ҡа яҡын фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән бер нисә уҡыу әсбабы авторы.
Биографияһы
Яков Иванович Канаев 1925 йылдың 25 октябрендә Силәбе өлкәһе Ҡыҙыл районы Браиловский станицаһында (хәҙер Браиловский ҡасабаһы) тыуған. 1930 йылдан ғаиләһе менән Магнитогорск ҡалаһында йәшәй.
1948 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтын (МТМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) «сәнәғәт һәм гражданлыҡ төҙөлөшө» һөнәре буйынса тамамлай. 1967 йылда Ленинград инженер-төҙөлөш институтында «Бер секциялы күп ҡатлы йорттар» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Канаевҡа профессор ғилми дәрәжәһе 1995 йылда бирелә.
МТМИ-ның төҙөлөш факультетын тамамлағас, 1956 йылға тиклем Пермь өлкәһенең Гремячинск ҡалаһында «Гремячинскуголь» тресында эшләй: инженер, өлкән инженер, капиталь төҙөлөш тресы идарасыһы урынбаҫары була. 1956 йылдан алып туған институтында ғилми-уҡытыуу эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә: доцент, архитектура кафедраһы мөдире, төҙөлөш факультеты деканы (1964—1978), профессор. 1978—1988 йылдарҙа Канаев ситтән тороп уҡыу факультетының деканы, һуңынан архитектура-төҙөлөш проектлау кафедраһының профессоры. Төҙөлөш һөнәрҙәре буйынса Диссертация Советы ағзаһы, 1985 йылдан 2006 йылға тиклем Магнитогорск дәүләт техник университеты Методик Советы рәйесе урынбаҫары була.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә: 1964—1976 йылдарҙа КПСС-тың Магнитогорск ҡала комитеты ҡарамағындағы ғилми-техник советтың төҙөлөш бүлеге менән етәкселек итә. Был бүлек ҡала предприятиеларының фәнни-техник үҫеше буйынса тәҡдимдәр эшләй. Магнитогорск ҡалаһы Ленин район Советы халыҡ депутаты итеп һайлана. Территориаль депутаттар төркөмө етәксеһе (төҙөкләндереү мәсьәләләре менән шөғөлләнә) була, бәлиғ булмағандар эштәре буйынса район комиссияһында эшләй.
Яков Иванович Канаев 2010 йылдың 8 июнендә вафат була.
Томск дәүләт университеты
Томск дәүләт милли тикшеренеү университеты (ТГУ) — Рус Азияһы территорияһында беренсе Рәсәй университеты, 29 милли тикшеренеү университеттарының береһе
Тарихы
1803 йылда беренсе тапҡыр Себер университеты асыу тураһында фекер әйтелә Томск университетына дүрт факультет составында  нигеҙ һалыу  (тарих-филология, физика-математика, медицина һәм юридик) Рәсәй империяһы Дәүләт советының  1878 йылдың 16(28) майындағы ҡарары менән ҡабул ителә. Хөкүмәт ниәте эре рус сәнәғәтселәренең хуплауын таба, тәүге иғәнәсе булып П.Г. Демидов сығыш яһай (тәүге 100 000 һум иғәнә университеттың нигеҙе һалыныу ваҡытына  банк проценты үҫеше менән 182 000  һумға етә), эре иғәнәне А.М. Сибиряков — 200 000 һум, З.М. Цибульский — 140 000 һум (тағы 18 000 һум студенттарға  стипендия  өсөн) яһай. Ҡалған иғәнәләр байтаҡ аҙыраҡ — 30 000 һум Томск ҡала думаһы,  10 000 һум советник А.К. Трапезников (Мәскәүҙә йәшәүсе), Барнаул сауҙагәре Д.Н.Суховтан 3000 һум, Мәскәү сауҙагәре В.Н.Сабашниковтан 2500 һум, Бийск сауҙагәре А.В. Соколовтан 1000 һум, А.Я. Немчиновтан, мещан Кулаковтан; университетҡа нигеҙ һалған ваҡытта Барнаул, Бийск, Семипалатинск, Минусинск ҡала йәмғиәттәренән 1000-шәр  һум иғәнә йыйыла, ҡалған иғәнәләр йөәр һум тәшкмил итә. Артабан сауҙагәрҙәр университетҡа әүҙем иғәнә бирәләр, мәҫәлән, 1898 йылда, үҙҙәренең ышаныслы кешеһе П. В. Верхоланцевтың 25-йыллыҡ хеҙмәтен билдәләүҙе теләп, Кухтериндар Томск университетында уның исемендәге стипендия ойошторалар һәм фондҡа  6000 һум аҡса индерәләр.
1880 йылда төҙөлөш комитеты ағзаһы итеп Томск ҡалаһына В.М. Флоринский ебәрелә. 1885 йылдан 1898 йылға тиклем ул Университет төҙөү эштәренең дөйөм  етәкселеге  эштәрен башҡара Университетҡа 1880 йылдың 26 авгусында нигеҙ һалына һәм бер факультет- медицина факултеты менән   1888 йылдың 22 июлендә асыла (1930 йылдарҙа был факультет   Томск медицина институты итеп үҙгәртелә), уны  А. С. Догель етәкләй.
Беренсе профессорҙары Н. А. Гезехус (физика, беренсе ректоры), Э. А. Леман (фармакология), С. И. Залесский (химия), С. И. Коржинский (ботаника), В.Н.Великий, А М. Зайцев (геология), Н. Ф. Кащенко (зоология), Н. М. Малиев (анатомия), А. С. Догель (гистология) була.
Дәрестәр 1888 йылдың 13 сентябрендә профессор С.И.Коржинскийҙың   «Нимә ул тормош?»  лекцияһы менән башлана. Университтың икенсе факультеты, юридик, 1898 йылда ғына асыла.
Университет менән бер үк ваҡытта Себерҙә беренсе ботаника баҡсаһына нигеҙ һалына, ул Университет сауҡалығын үҙ эсенә ала.
1884—1885 йылдарҙа университетта беренсе һыу үткәргес, шулай уҡ бассейн менән фонтан үткәрелә.
1912—1913 йылдарҙа Фәнни китапхана бинаһы төҙөлә (архитекторҙар А. Д. Крячков, Л, П. Шишко, төҙлөшөтө  архитектор. Ф. А. Черноморченко күҙәтә)
Иң яңы тарих
Граждандар һуғышы йылдарында Томскҡа эвакуацияланған Ҡазан һәм Пермь университеттары профессорҙары эшләй. 1920 йылдар башында  университет дәүләт  статусын ала. 1920 йылда юридик факультет ижтимағи фәндәр факультеты итеп үҙгәртелә, уға  1921 йылда тарих-филология факультеты ҡушыла. 1922 йылда ижтимағи фәндәр факультеты ябыла. 1940 йылға тиклем университет гуманитар фәндәр өлкәһендәге белгестәр әҙерләмәй
Университетҡа 1934 йылдың 26 майында ВЦИК ҡарары менән совет дәүләте һәм партия эшмәкәре  Куйбышев Валериан исеме бирелә, ул ошо университеттың юридик факультетында бер  нисә ай уҡый. (1909 көҙөнән — 1910 йылдың ҡышына тиклем).
1930 йылдарҙа Пролетар дәүләте элитаһының яңы системаһын Көнбайыш-Себер крайының  яңы баш ҡалаһында формалаштырыу өсөн  музей һәм лабораторияларҙан ҡиммәтле фондтар сығарыла.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Томск университетында Мәскәү, Харьков, Ленинград, Киев юғары уҡыу йорттарының күп күренекле ғалимдары эшләй. 1947—1955 йылдарҙа хәрби кафедраны билдәле комдив генерал-майор Иван Антюфеев етәкләй.
1941 йылдың октябрендә ТГУК-ның төп корпус бинаһында Красногорсктан 355-се  оптик-механик заводы урынлаша. Студенттар ятағы бинаһында госпиталь урынлаша. 1942 йылдың 6 февралендә Сталин исеменә бер төркөм уҡытыусылар һәм университет хеҙмәткәрҙәре университеттың  төп корпусын кире ҡайтарыу үтенесе менән хат ебәрә; бинаны 1943 йылда бушаталар.
1967 йылдың 7 ғинуарында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән университет Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, ә 1980 йылда — Октябрь Революцияһы ордены  менән бүләкләнә
Беҙҙең ваҡыт
2006 йылдың 9 мартында Рәсәй Федерацияһы хөкүмәтенең 306-р  бойороғо менән, Юғары профессиональ белем биреүҙең  дәүләт мәғариф учреждениеһы «Томск дәүләт университеты» уға ғәмәли математика һәм механика ғилми-тикшеренеү институтын, Себер  социаль-иҡтисади проблемалары фәнни-тикшеренеү институты, биофизика һәм биология фәнни-тикшеренеү һәм институтын,  академик В.Д. Кузнецов исеме ҡорола. 2019 йылдың апреленә ҡарата университетта 15 факультет һәм биш институт була, уларҙа  23 мең студент уҡый, 800 аспирант  һәм докторант иҫәпләнә,  39 илдән килгән  2200 ашыу кеше — сит ил студенттары
Ректоры — Галажинский Эдуард Владимирович.
Университеттың ғорурлығы — уның фәнни китапханаһы (4 млн дана, һирәк китаптар музейы) һәм Себер ботаника баҡсаһы.
ТГУ-ла йөҙгә яҡын Рәсәй Фәндәр академияһы, Рәсәй Медицина фәндәре академияһы   һәм башҡа илдәр академиялар  ағзаһы, 250-нан ашыу  дәүләт премияһы лауреаты, өс  Нобель премияһы лауреаты (Анри Дюнан, И. П. Павлов, Н. Н. Семенов) эшләй.
2014 йылда «Эксперт РА» агентлығы университетҡа   сығарылыш студенттарының әҙерлек кимәленә «бик юғары» тигәнде аңлатҡан «В» рейтингын бирә; БДБ илдәрендә «А» класын алыусы  («бик юғары кимәлдә») берҙән-бер юғары уҡыу йорто  булып МДУ тора.
2014 йылдың июлендә ТГУ һәм бөйөк Британияның Милли физик лабораторияһы биш йыл срокҡа  хеҙмәттәшлек итеү тураһында килешеү төҙөй.
2017 йылда ТДУ Europlanet Халыҡ-ара космик тикшеренеүҙәр консорциумына инә.
2020 йылда Quacquarelli Symonds агентлығы  донъяның иң яҡшы университеттары рейтингын баҫтырып сығара. Томск дәүләт университеты 250-се позицияны биләп, 300 иң көслө юғары уҡыу йорттары исемлегенә инә.
2020 йылда Quacquarelli Symonds агентлығы версияһы буйынса ТГУ  268 -се урынға күтәрелә һәм Рәсәй  университеттары араһында дүртенсе урында була. Әммә Times Higher Education  версияһы буйынса (THE) ТГУ һаман да 501-600 позицияһында.
2020 йылда Times Higher Education баҫмаһы (THE) донъяла иң интернациональ  университеттар  рейтингын  күрһәтә. Томск дәүләт университеты 103-сө урынды биләй, был рейтингта тәҡдим ителгән  Рәсәй университеттары араһында араһында беренсе була
Филиалдары
Томск дәүләт университетының Новосибирск юридик институты (филиалы), нигеҙләнеү датаһы — 1939 йыл
Баҫмалары
Төп корпустың икенсе ҡатының коридорында стенала : М. А. Большанина, А П. Бычков, Н. В. Вершинин, В Н. Вилюнов, Н. А. Гезехус, М.. С. Горохов, А И. Данилов, В Е. Зуев, Н. Ф. Кащенко, П. Н. Крылов, В Д. Кузнецов, А А. Кулябко, М.. Г. Курлова, В В. Ревердатто, В В. Сапожников, Л. П. Сергиевский, В А. Хахлов һ. б. портреттары урынлаштырылған
ВАК исемлегенә ингәндәре (2011 йылға ҡарата)
Инә ла вакыт исемлеге (2011 й. ҡарата)
Канар
"Канар утрауҙары" атамаһы (Las Islas Canarias)  тигәнде аңлата, йәғни һүҙмә-һүҙ әйткәндә "Эт утрауҙары". Боронғо Рим ғалимы   Өлкән Плиний  был атама утрауҙа ҙур эттәрҙең күп булыуына бәйле бирелгән тип иҫәпләгән. Бының менән ул архипелагка беҙҙең эраның 40-сы йылдарында сәйәхәт яһаған  мавритан короле Юбы II яҙмаларына һылтана. Был сәйәхәттән  үҙ иленә (хәҙерге Марокко биләмәһе) ике эт алып ҡайта, аҙаҡ улар Канар утрауҙарының гербында һүрәтләнә.
Шулай уҡ урындағы халыҡ, гуанча, эттәрҙе изге хайуан тип һанаған. Египет культы булған эт башлы Анубис менән уларҙың да бәйләнеше булыуы ихтимал.
Бынан тыш Боронғо Рим сығанаҡтарында  Марокко биләмәһендә йәшәгән бербер ҡәбиләләренә бәйле фараздар ҙа бар.
Географияһы
Географик яҡтан архипелаг Макаронезияға ҡарай. Был төркөмгә шулай уҡ Азор, Зеленый Мыс, Мадейра һәм Селваженш утрауҙары инә.
Халҡы
Барлыҡ халыҡ һаны: 2 111 013 кеше 1821 йылдан улар Испанияның провинцияһы иҫәпләнә, баш ҡалаһы итеп Санта-Крус-де-Тенерифе билдәләнә. Был Лас-Пальмас яғынан ҡәнәғәтһеҙлек тыуҙыра, шуға күрә утрауҙарҙы ике провинцияға бүлеп йөрөтәләр.
Шулай уҡ ҡара
1982 йылда Канар утрауҙары Испанияның автоном өлкәһе була һәм 1986 йылда айырым шарттарҙа Европа союзы на инә.
Түрйәнов Альфрет Хәбиб улы
Түрйәнов Альфрет Хәбиб улы (1 февраль 1940 йыл — 28 сентябрь 2016 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. 1987—1995 йылдарҙа Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау министры. РСФСР-ҙың халыҡ депутаты (1990—1993). Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (1993).
Биографияһы
Хеҙмәт эшмәкәрлеген Өфө паровоздар ремонтлау заводында слесарь булып башлай.
1976—1984 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш терапевы, 1984—1987 йылдарҙа — министрҙың дауалау эштәре буйынса урынбаҫары, 1987—1995 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының һәм Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры.
М. Х. Камаловтың уҡыусыһы булараҡ, уның халыҡҡа махсус медицина ярҙамы сифатын камиллаштырыу буйынса традицияларын дауам итә. Был вазифала Өфөләге фенол һәләкәте эҙемтәләрен бөтөрөү (1989—1990), Оло Тәләк янындағы тимер юл һәләкәтендә зыян күреүселәргә ярҙам күрһәтеү буйынса эштәрҙе ойоштора (1989). Уның әүҙем ҡатнашлығында ғәҙәттән тыш хәлдәр ваҡытында һаулыҡ һаҡлау учреждениеларының һәм санитар-эпидемиология хеҙмәттәренең эшмәкәрлек нигеҙе әҙерләнә. Башҡортостан Республикаһында граждандарҙың сәләмәтлегшенг һаҡлау тураһындағы кодексы (1993), яман шешкә ҡаршы программа (1995), республика һаулыҡ һаҡлау органдарын мотлаҡ медицина страховкалауы системаһына күсереүҙең методологик нигеҙҙәре авторҙарының береһе.
1995—1999 йылдарҙа 1-се Республика психиатрия дауаханаһының баш табибы.
2000 йылдан — дипломдан һуң белем биреү институтының поликлиника медицинаһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2004—2006 йылдарҙа — БДМУ-ның дипломдан һуң белем биреү институтының дауалау эше буйынса проректоры, 2008 йылдың апреленән — йәмғиәт һаулығы һәм һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороу профессоры.
200-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт һәм монография авторы. Ҡыҫҡа ваҡытта ике медицина фәндәре докторҙы һәм дүрт фән кандидаты әҙерләй.
РСФСР халыҡ депутатарыы советының 12-се саҡырылыш депутаты (1990—1993), Рәсәй Федерацияһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, социаль тәьминәт һәм физик культура буйынса комитет ағзаһы. Башҡорт АССР-ы Юғары 11-се саҡырылыш, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың 1-се саҡырылыш депутаты.
Әгер (ауыл)
Әгер — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы. Тымытыҡ ауыл биләмәһе составына керә.
Иҫке Ҡандра
Тарихы
2008 йылға тиклем ауыл Иҫке Ҡандра ауыл советы составында була.
Әгер (ауыл)
География
Ауыл Ҡурайылға буйында, Аҙнаҡай ҡалаһынан төньяҡ-көнсығыштараҡ 16 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Иҫке Ҡандра
Хәҙерге осор
Ауылда фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар. Татарҙар, башҡорттар йәшәй (2002).
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әгер (ауыл)
Тарих
Әгер — юрмый ырыуы башҡорттарының ауылы. 1750 йылдан билдәле. Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Стәрлетамаҡ улусы составына керә.
Иҫке Ҡандра
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек милләттәр татарҙар (69 %), башҡорттар (27 %).
Әгер (ауыл)
Тарих
1859 йылда мәсет, ХХ быуат башында мәсет ҡарамағында мәктәп теркәлгән.
Иҫке Ҡандра
Географик урыны
Ауыл Нөгөш йылғаһы (Өҫән йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан. Алыҫлығы:
Әгер (ауыл)
Тарих
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Тымытыҡ районы, 1935 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1935 йылдан — Тымытыҡ районы, 1958 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1963 йылдан — Әлмәт районы, 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була.
Халҡы
1795 йылда ауылда ир енесле 21 йән башҡорт, 70 йән типтәр, 24 йән яһаҡлы татар; 1816 йылда — 30 башҡорт һәм 65 типтәр; 1834 йылда — 39 башҡорт һәм 87 типтәр; 1859 йылда — 265 башҡорт һәм ҡаҙна крәҫтиәне йәшәй.
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда клуб бар.
3 апрель
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Оло Һарыкүл
Оло Һарыкүл — уҙған быуаттың 50-се йылдарына тиклем һыу өҫтө көҙгөһө майҙаны буйынса Силәбе өлкәһенең иң ҙур күле булып торған. Яманйылға (Еманжелинск) ҡалаһы янында урынлашҡан.
Этимологияһы
Һарыкүл - башҡорт теленән килеп сыҡҡан атама, һары һәм күл тигән һүҙҙәрҙән яһалған ҡушма исем.
Тасуирламаһы
XX быуатта күлдең майҙаны 103 квадрат километр тәшкил иткән. 1993 йылда һыуын Оло Дыуанкүлгә ҡойҙортоу сәбәпле ул 66-ға тиклем төшкән. Тәүге тапҡыр күлде 1952 йылда И. В. Сталин үҙе ҡушыуы буйынса киптерергә тырышып ҡарағандар. Ул Оло Һарыкүл һыуын Оло Дыуанкүлгә һурҙыртыу тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуйған булған. Бының өсөн ике күл араһында майҙаны 94 гектар тәшкил иткән канал үткәргәндәр.
1993 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, күл майҙаны 66 квадрат километр тәшкил итә. Иң тәрән ере — 3 метр, уртасаһы — 1 метр, татырлығы — 4 г/л. Күлгә Яманйылға, Ключи һәм Силкин үҙәндәре ҡоя.
Ҡасандыр күл балыҡлы булыуы менән дан тотҡан, тик хәҙер уны 98 %-ҡа тиклем ҡамыш алған, бик һирәк кенә табан, ротан, суртан эләккеләй.
Бөгөн Оло Һарыкүл ҡоштары менән дан тота: 60 төрлө ҡош осрай, уларҙың 5 төрө Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Китабына индерелгән. Бында аҡҡоштар, селәндәр, ҡаҙҙар, торналар, өйрәктәр, көйөлдөләр һәм башҡалар төйәкләнә.
2016 йылда "Оло Һарыкүлде тергеҙеү һәм һаҡлау" төбәк йәмғиәт ойошмаһы төҙөлгән.
Һуңғы йылдарҙа күлдең майҙаны тағы ла нығыраҡ кәмегән һәм 22,6 квадрат км ҡалған тип хәбәр ителә
Кеүәш (ауыл)
Географияһы
Златоусттан 16 км алыҫлыҡта Кеүәш йылғаһы тамағы янында урынлашҡан.
Тарихы
XIX быуаттың икенсе яртыһында Златоуст заводынан айырылып сыҡҡан яңы ауыл булараҡ нигеҙ һалынған. Йылға исеме менән аталған, әммә йылға исеменән айырылып торған был атаманың формаһына рациональ аңлатма табылманы.
Мәҙәниәт учреждениелары
Ауыл мәҙәниәт учреждениеһы — Златоуст ҡала округы Үҙәк китапханалар системаһының (ЦБС) филиалы эшләй.