cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пуют
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Келя (Пьян ҡушылдығы)
Келя — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пьяна йылғаһының һул ярына тамағынан 252 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үлсәмдәр һәм ауырлыҡтарҙың төп палатаһы
Оҙонлоҡтар һәм ауырлыҡтарҙың төп палатаһы (1842 йылдан 1893 йылға тиклем — өлгөлө оҙонлоҡтар һәм ауырлыҡтар Депоһы) — Рәсәй империяһының метрологик һәм тикшереү учреждениеһы; Рәсәйҙә был төрҙәге беренсе дәүләт учреждениеһы. Илдә финанс министрлығының тикшереү өлкәһе менән етәкселек иткән һәм сауҙа өлкәһенә буйһонған үҙәк учреждениеһы булып тора.
Тарихы
Өлгөлө оҙонлоҡтар һәм ауырлыҡтар Депоһы Санкт-Петербург ҡалаһында 1842 йылда ойошторола. Уның бурыстарына үлсәмдәр эталонын һаҡлау һәм уларҙы тикшереүҙе ойоштороу, шулай уҡ яңы эталондар эшләү инә.
Оҙонлоҡтар һәм ауырлыҡтар Депоһының беренсе ғалим-һаҡлаусыһы булып академик Адольф Яковлевич Купфер һәм профессор Владимир Семенович Глухов тора. 1892 йылда ғалим-һаҡлаусы итеп химик Дмитрий Иванович Менделеев тәғәйенләнә. Депо менән етәксек итеү буйынса эшмәкәрлегенең башында уҡ Менделеев үҙенең алдына өс бурыс ҡуя, уның фекеренсә, был мәсьәләләрҙе хәл итеү оҙонлоҡтар һәм ауырлыҡтар өлкәһендә булған хәлде тамырынан үҙгәртергә тейеш була: урыҫ оҙонлоҡ һәм масса прототиптарын тергеҙеү; ғилми эштәр өсөн яҡшы йыһазландырылған лабораториялар менән үҙәк метрологик учреждение булдырыу; тикшереү эштәрен яңы башланғыстарҙа ойоштороу.
1893 йылда Менделеев инициативаһы буйынса Өлгөлө оҙонлоҡтар һәм ауырлыҡтар Депоһы Төп оҙонлоҡтар һәм ауырлыҡтар палатаһы тип үҙгәртелә, ул уның менән идара итеүсе итеп тәғәйенләнә.
Оҙонлоҡтар һәм ауырлыҡтарҙың төп палатаһы тураһындағы положениеға ярашлы, уға йөкмәтелә:
1899 йылдағы үлсәмдәр һәм ауырлыҡтар тураһында положение буйынса «үлсәмдәр һәм ауырлыҡтар буйынса үҙ-ара ярашлыҡты, дөрөҫлөктө, бер төрлөлөктө һаҡлау» палатаның бурысы булып тора; 1901 йылдағы закон буйынса уға урындағы тикшереү палаткалары, уларҙың ваҡытлыса бүлектәре менән етәкселек итеү, палатала булған тикшереүселәрҙе улар буйынса бүлеү һәм командировкаға ебәреү, шулай уҡ метрология буйынса төрлө мәсьәләләрҙе ҡарау һәм оҙонлоҡ һәм ауырлыҡ үлсәүҙәренә тамға һалған өсөн ҡаҙнаға ингән аҡса буйынса отчёт биреү йөкмәтелә.
1931 йылда Палата стандартлаштырыу һәм метрология институты тип үҙгәртелә, 1934 йылдан — метрология институты, хәҙер — Д. И. Менделеев исемендәге Бөтә Рәсәй метрология ғилми-тикшеренеү институты.
Бинаһы
Оҙонлоҡтар һәм ауырлыҡтар палатаһы комплексы биналары Санкт-Петербургта ошо адрес буйынса урынлашҡан: Мәскәү проспекты, йорт № 19.
Торлаҡ корпусы (литер Г, корп 4) архитектор А. И. фон Гоген проекты буйынса төҙөлә. 1893—1907 йылдарҙа бында Д. И. Менделеевтың фатиры була, хәҙер был бинала уның исемендәге музей урынлашҡан. Сәғәтле башнялы корпус 1902 йылда граждан инженеры С С. Козлов проекты буйынса элекке Забалканский проспектында төҙөлә.
Сураш (Иглин районы)
Сураш (Суражский) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 0 кеше. Почта индексы — 452426, ОКАТО коды — 80228840006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Добрянка (йылға)
Добрянка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/745    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бәхтейәров Әнүәр Сәхибгәрәй улы
Бәхтейәров Әнүәр Сәхибгәрәй улы (10 декабрь 1928 йыл — 25 июнь 1995 йыл) — нефтсе, хужалыҡ эшмәкәре. 1966—1989 йылдарҙа «Краснохолмнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы начальнигы. Башҡорт АССР-ының 8‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1989), БАССР‑ҙың атҡаҙанған (1971), СССР‑ҙың почётлы (1987) нефтсеһе. СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1972). Октябрь Революцияһы (1981), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Әнүәр Сәхибгәрәй улы Бәхтейәров 1928 йылдың 10 декабрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны Көҙән ауылында тыуған. Маҡар урта мәктәбен, 1952 йылда Мәскәү нефть институтын тамамлай, тау инженер-нефтсеһе.
Әнүәр Бәхтейәров — Туймазы, Ҡансура, Краснохолмск нефть һәм газ ятҡылыҡтарын үҙләштереүҙә ҡатнашыусыларҙың һәм Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында нефть сығарыуҙы ойоштороусыларҙың береһе. Ул 17 нефть ятҡылығын эшкəртеүгə əҙерлəүҙə һəм үҙлəштереүҙə ҡатнаша. Уйлап табыуға биш авторлыҡ танытма ала. Баҫма эштәр авторы.
1952—1956 йылдар — «Октябрьскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында инженер, өлкән инженер һәм бүлек начальнигы;
1956—1966 йылдар — «Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының баш инженеры;
1966 йылдан 1989 йылға тиклем — «Краснохолмнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы башлығы. Был вазифаға идаралыҡ барлыҡҡа килгәндән һуң бер йыл үткәс, «Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының баш инженеры вазифаһынан килә. Унан һуң алмашҡа килеүсе — Юрий Гаврилович Пензин.
Бәхтейәров Әнүәр Сәхибгәрәй улы 1995 йылдың 25 июнендә Яңауыл ҡалаһында вафат була. Тыуған ерендә — Көҙәндә ерләнгән.
Хәтер
1995 йылда Яңауыл урамдарының береһе Бәхтейәров исеме менән атала. Яңауыл ҡала советының 1995 йылдың 25 декабрендәге ҡарарында былай тиелә: "…Бәхтейәров Әнүәр Сәхибгәрәй улының ҡаланың социаль-иҡтисади үҫешенә индергән ҙур өлөшөн иҫәпкә алып… «Заречный» биҫтәһендәге Ялан (Полевая) урамын «Бәхтейәров» урамы тип үҙгәртергә. Был урамда Бәхтейәровтар ғаиләһе йәшәгән.
Бочко Светлана Дамир ҡыҙы
Бочко Светлана Дамир ҡыҙы (12 ғинуар 1963 йыл) — спортсы. Пауэрлифтинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1999).
Биографияһы
Светлана Дамир ҡыҙы Бочко 1963 йылдың 12 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуған. 1988 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған.
«Геракл» спорт клубы тәрбиәләнеүсеһе (тренеры С. В. Горшков).
Тайнушка
Тайнушка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иша йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кетарша
Кетарша — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пьяна йылғаһының уң ярына тамағынан 172 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Терек һырты
Терек һырты (Регӏа, Теркан Дукъ, Тэрчытх, Арек тавлар, Терик тагъымы; Терский хребет) — Кавказ алды тау һырты, Терек йылғаһының уң ярында урынлашҡан Терек-Сунжа ҡалҡыулығы системаһындағы һырт. Административ яҡтан Чечня, Ингушетия, Төньяҡ Осетия һәм Ҡабарҙы-Балҡар республикалары территорияларында урынлашҡан. Һырттың Курп йылғаһы менән айырылған көнбайыш осо Арик һырты исеме менән йөрөтөлә.
Һырттың оҙонлоғо 165 (120) Һырттың көнбайыш өлөшөндә Курп йылғаһы үҙәненән алып Зәбир-Йорт ауылына тиклем киңлек йүнәлешенә табан бара. Артабан һырт көньяҡ-көнсығышҡа борола, унан төньяҡ-көнбайышҡа тәпәшерәк Эльдар һырты тармаҡлана. Терек һәм Эльдар һырттары араһында Калаус үҙәне урынлашҡан. Терек һыртының үҙәк һәм көнсығыш өлөштәренең максималь бейеклеге 515 метрҙан артмай. Һырттың көньяҡ-көнсығыш йүнәлеше Хаян-корт тауына тиклем һаҡлана, унан һуң ул йәнә киңлек йүнәлешенә үҙгәрә. Бейек түбәләре: Токарев (707 м), Малғабәк (652 м).
Ронга (Кесе Кундыш ҡушылдығы)
Ронга  — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кундыш йылғаһының уң ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Терек һырты
Һырт лёсс рәүешле мәте менән ҡапланған ҡомло балсыҡ ҡатламдарынан тора. Битләүҙәрендә — кәҫле ҡыяҡлы дала. Эҫе көкөртлө-углекислоталы сығанаҡтар бар.
Ронга (Кесе Кундыш ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәҡсүт (Бәләбәй районы)
Мәҡсүт (Максютово) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Почта индексы — 452038, ОКАТО коды — 80209804008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Йожеф Этвёш
Барон Йожеф Этвёш фон Вашарошнамень (Eötvös von Vásárosnamény József [ˈøtvøʃ]; 13 сентябрь 1813 йыл,  — 2 февраль 1871 йыл, ) — мадьяр яҙыусыһы, Австро-Венгрияның сәйәси эшмәкәре.
Биографияһы
Австро-Венгрияның Буда ҡалаһында барон Игнац Этвёш һәм баронесса Лилиен ғаиләһендә тыуған. Юғары ҡатлам өсөн тәғәйенләнгән сифатлы белем ала, башта нотариус урынбаҫары булып эшләй, ә тиҙҙән атаһы уны сәйәсәт донъяһына алып килә. Күп йылдар Көнбайыш Европала йәшәй, бында әҙәбиәт һәм сәйәсәттәге яңы йүнәлештәр, шулай уҡ романтизмдың алдынғы вәкилдәре менән таныша.
Венгрияға ҡайтҡандан һуң «Төрмәләрҙе реформалау» исемле тәүге сәйәси әҫәрен яҙа. Үткер телмәрҙәре һәм ғалимлығы менән Венгрияның Милли йыйылышында билдәлелек ала. Телмәрҙәренең береһендә (1841 йылда баҫылып сыға) йәһүдтәргә тулы гражданлыҡ хоҡуҡтары биреүҙе яҡлап сығыш яһай.
Артабанғы йылдарҙа Pesti Hírlap милли-либераль гәзите аша үҙенең идеяларын тара. Үҙ ҡараштарын мадьяр әҙәбиәтендә классик әҫәрҙәренең береһе булған «Ауыл нотариусы» (1844—1846) романында, һәм шулай уҡ «Венгрияла Крәҫтиәндәр һуғышы» (1850) тарихи романында һәм «Йәшәһен тиңлек» комедияһында сағылдыра.
1848 йылғы Мадьяр инҡилабы барышында Этвёштың либераль идеялары йәмғиәттә киң тарала һәм яҡлау таба, ул Лайош Баттяниның беренсе хөкүмәтенә мәҙәниәт министры вазифаһына саҡырыла. Был хөкүмәттә ул Ференц Деак һәм Иштван Сеченьи менән бергә пацифистик һәм уртасыл ҡарашлы сәйәсмәндәр иҫәбендә була.
Лайош Кошуттың сәйәси радикализмына ҡаршы протест менән сығып, 1848 йылдың көҙөндә Мюнхенгә эмиграцияға китә. Ул сит илдән Венгриялағы ваҡиғаларға  үҙенең публикациялары менән йоғонто яһай алған. «19 быуатта өҫтөнлөк итеүсе идеяларҙың дәүләткә йоғонтоһо» (1851—1854, немец телендә Венала һәм Лейпцигта сыға) тигән хеҙмәте Венгрияла әҙәбиәткә һәм йәмәғәт фекеренә һиҙелерлек йоғонто яһай.
1851 йылда туған яғына ҡайтҡас, Этвёш барлыҡ сәйәси хәрәкәттәрҙән ситтә тора. 1859 йылда «Австрияның көсө һәм берҙәмлегенең гарантиялары» (шул уҡ йылда Лейпцигта немец телендә сыға) хеҙмәтен нәшер итә. 1861 йылда Венгрияның Милли йыйылышында Этвёш Ференц Деактың тоғро көрәштәше була. 1866 йылда Венгрия фәндәр академияһы президенты итеп һайлана.
1865 һәм 1867 йылдарҙағы Милли йыйылышҡа саҡырылыштарҙа Деак сәйәсәте яғында йәнә көрәш башлай. 1867 йылдың февралендә Дьюла Андраши хөкүмәте формалашҡанда, ул йәнә мәҙәниәт министры вазифаһын биләй. Шул уҡ йылда Милли йыйылыш йәһүдтәргә тиң хоҡуҡ биреү тураһындағы закон проектын раҫлай. Әммә уның дин тотоу иреклелеген индереү тәҡдименә Рим-католик сиркәүе ҡаршы сыға һәм ул уңышҡа өлгәшмәй. Мәктәптәр тураһында милли законды ҡабул итеү уның ҙур ҡаҙанышы булған.
1867 йылғы Австрия-Венгрия килешеүен ҡәтғи яҡлай. Премьер-министр Андраши булмаған саҡта хөкүмәт ултырыштарына рәйеслек итә. Хөкүмәттә эшләү уның һаулығын ҡаҡшата һәм ул 1871 йылдың 2 февралендә вафат була. 1879 йылдың 3 майында Пешт майҙанында Этвёшҡа һәйкәл асыла.
Мираҫы
1895 йылда барон Йожеф Этвёш исемендәге колледж асыла, ул оҙаҡ ваҡыт мадьяр элитаһын әҙерләүсе уҡыу йорто булып ҡала. Һуңыраҡ колледж Лоранд Этвёш исемендәге университет составына индерелә.
Агамемнон
Агамемнон (һ. б.-греч. Ἀγαμέμνων ) — боронғо грек мифологияһында Микены батшаһы, Микен батшаһы Атрей һәм Аэропаның улдары , Менелайҙың ағаһы, Клитемнестраның ире, боронғо грек милли эпосы — Гомер «Илиада»һының төп геройҙарының береһе, уның Ахилл менән булған ғауғаһы эпоста үҙәк хәл булып тора.
Атаһы Атрей үҙенең ҡустыһы Тиестың улы Эгисф тарафынан үлтерелгәс, Агамемнон ағаһы менән бергә Спартаға ҡасып, Тиндәрейға барып һыйына. Бында туғандар Спартаның батшаһы Тиндарейҙың ҡыҙҙарына өйләнәләр: Агамемнон Клитемнестраға, Менелай — Еленаға. Тиндарейҙың үлеменән һуң тәхет Менелайға күсә. Ағаһының ярҙамы менән Агамемнон Тиесты тәхеттән бәреп төшөрә лә Микенала батша булып ултыра. Аҙаҡ ул үҙ биләмәләрен киңәйтеп Грецияның иң дәһшәтле хакимына әйләнә.
Балалары — Орест, Хрисофемида, Электра һәм Ифигения ).
Тарихи прототип
Хетт сығанаҡтарында Акагамунас (хетт. Akagamunaš ) исемле хаким тураһында телгә алына. Ул Аххиява (хетт. Ahhiyawa, «ахейҙар ере») менән XIV быуатта б. э. тиклем идара иткән. Шул хаким Агамемнондың тарихи прототипы булалыр ҙа инде.
Тәүге йылдары
Агамемнондың атаһы Атрей ҡатыны Аэропаның игеҙ туғаны Тиест менән уға хыянат иткәнен белеп ҡала. Атрей игеҙенең баларын үлтерә һәм уға уларҙы ашата. Тиестың ҡыҙы Пелопия үҙенең атаһынан Эгисфты тыуҙыра. Эгисф атаһы менән Атрейҙы үлтерә һәм атаһы менән микен тәхетенә менеп ултыра.
Троян һуғышы
Троян һуғышында ғәскәр башында тора. Һуғыш алдынан Агамемнон оракулда Дельфта була. Яңылыш Артемиданың боланын үлтерә һәм үҙенең ҡыҙы Ифигенияны килтерергә мәжбүр була үҙ ҡорбанын, әммә ул һуңғы миҙгелдә ине саһына Артемий.
Трояға 100 карап килтерә. Лект утрауында 12 аллаға алтарь төҙөй. Барлығы 16 яугир үлтерә.
Илионды ҡамауҙың унынсы йылында Ахиллес иҫ киткес һылыу Брисеиданы тотҡонлоҡҡа ала. Ул ҡыҙ арҡаһында Ахиллес һәм Агамемнон араһында ғауға ҡуба. Агамемнон үҙенең тотҡонон Астиноманы атаһы Хрисҡа кире ҡайтарырға мәжбүр була, шуға Брисеиданы үҙенә алырға була. Ярһыған Ахиллес артабан яуҙа ҡатнашыуҙан баш тарта. Фетида, Агамемнондан улының ғәрлеге өсөн үс алырға була. Зевстан еңеү трояндар яғында булһын тип һорай. Гректарҙың михнәттәре лә, Ахиллесҡа Агамемнон ебәргән илселәрҙең вәғәҙәләре лә — бер нимә лә Ахиллестың ярһыуын баҫа алмай. Гектор етәкселендәге трояндар гректарҙың лагеренә бәреп ингәс кенә, Ахиллес Патроклға мирмидоняндарҙы гректарға ярҙамға алып барырға рөхсәт итә. Патрокл һәләк булғас, Ахиллес Гекторҙы үлтереп үс ала.
Ҡайтыуы һәм үлеме
Тыуған яғына Приам батшаның тотҡонлоҡҡа алынған ҡыҙы Кассандра менән ҡайтҡанға ҡатыны уны һәләк итә. Кассандраны ла шундай уҡ үлем көтә. Илиондан Агамемнон менән бергә ҡайтҡандарҙы Эгисф мәжлес ваҡытында үлтерә, уларҙың ҡәберҙәре Агамемнондыҡы һымаҡ Микенда.
Аидала Агамемнонды Одиссей ҡаршы ала. Үлгәндән һуң Агамемнон бөркөткә әйләнә.
Астрономияла
Агамемнон хөрмәтенә 1919 йылда табылған астероид (911) уның исеме менән атала.
Латыш мифологияһы
Латыш мифологияһы — латыштарҙың мифологик ҡарашы тупланмаһы.
Литва, латышский һәм прус телдәренең яҡын булыуына ҡарамаҫтан, тотош Балтика-лет ҡәбиләһенең боронғо инаныуҙарын һәм динен тергеҙеү мөмкин түгел, Литва йәки лет мифологияһы ла Балтикаү-Пруссия, Литва һәм Латыш мифологияһына тарҡала.
Киң майҙанға таралған Литва сығышлы халыҡтар, төрлө шарттарҙа йәшәй; XIII быуатта улар араһында дошманлыҡ мөнәсәбәттәре өҫтөнлөк итә. Пруссия замландтары һәм куро-жемайттарҙың дини күҙаллауҙары юғары үҫеш ала, шул уҡ ваҡытта көнсығыш латыштар һәм литвалар сағыштырмаса түбән баҫҡыста була; латыштар, литвалар һәм прустарҙың мифологияһына төрлө мәҙәни-христиан ағымдар йоғонто яһай. Латыштарҙа, ғибәҙәт әҙәбиәте булмағанлыҡтан, ғәҙәттә дайналарҙа сал аттағы һыбайлы ҡарт рәүешендә мағылдырылған боронғо лаймоға һәм аллаға (dieviņš) табыныу һыҙаттары менән буталған изге Марияның урта быуаттарҙағы культы тәҡдим ителә. Христианлыҡтың латыш мифологияһында кеше өс өлөштән — тәндән, велянан һәм йәндән тора тигәнгә туранан-тура ҡатнашлығы бар. Тән Ерҙә йәшәй һәм үлә, велятән үлгәндән һуң реинкарнацияланып, беҙҙең донъя менән параллель рәүештә мәңге йәшәй, йән иһә тән үлгәндән һуң һауаға күтәрелә.
Жмудиндарҙа һәм литваларҙа бөгөнгө көндәрҙә лә Балтика латыштарында киң таралған Иоанн культының (24 июнь) бик күп һыҙаттары юҡ.
Латыш мифологияһының төп һыҙаттары
XVII быуатта уҡ ҡорбан килтереү бер нисә төрлө була: а) ҡанлы: ҡара үгеҙ, бәрәс, кәзә йәки әтәс һуялар; b) ризыҡлата — йомортҡа, сусҡа майы, сыр, май, икмәк бирәләр. Икмәкте туҙбаш йылан йәки сусҡа бәрәсе һынында бешерәләр ; с) буялған еп, өйҙәге туҡыма, буҫтау, бәйләнгән йөн билбау, таҫма, бирсәткә йәки сәскә. Бында ҡанһыҙ ҡорбан сәскә (ziedi) тип атала.
Аллалар
Бер нисә уйҙырма латыш аллаһы боронғо тикшеренеүселәрҙең фантазия емеше булып тора; шундайҙарға Кремар — сусҡалар аллаһы, Лиго — мөхәббәт алиһәһе, Косейтис, ут аллаһы һәм башҡалар инә.
Байрамдар
Лигола яланға имән ботаҡтары ҡаҙап сығалар, клетеларҙы һәм хаталарҙы биҙәү йәки йортта йәшәүселәрҙе, мал-тыуарҙы дауалау өсөн имән тажы һәм төрлө шифалы үләндәрҙән таждар үрелә. Ҡорбан килтереү урыны булып боронғо имән ағастары, изге сауҡалыҡтар, ҙур таштар, йорттарҙа таш миһраптар тора. Ғибәҙәтте иезуиттар мәғлүмәте буйынса, «papas» (поптар) башҡара. Аллалар менән кешеләр араһында алпамышалар айырым урын биләй.
Алакүл мәҙәниәте
Башҡортостанда Алакүл мәҙәниәте
Башҡортостанда Алакүл мәҙәниәте ҡомартҡылары Мейәс, Һаҡмар, Яйыҡ йылғалары бассейнында тупланған. Мәҫәлән, Байыш ҡурғандары, Ивановка ҡурғандары, Йомаҡ торамалары, Таналыҡ, Таулыҡай ҡурғандары, Таулыҡай торамаһы, Төбәк һ.б.
Табылдыҡтар
Торамалар һыубаҫар урындарҙан өҫтәге киртләстәр майҙанында урынлашҡан, нығытмалары юҡ. Торлаҡтары — бағана конструкциялы, нигеҙ соҡороноң тәрәнлеге 0,6—1,3 м, оҙонса дүрт мөйөшлө; 2 йәки 1 яҡлы (бер аҙ ауыш) ҡыйыҡлы, 2 камералы, майҙаны 100—200 м² тәшкил иткән ярым ер өйҙәр.
Һөйәк энәләр, уҡ башаҡтары, беҙҙәр, металл бысаҡтар, металл ҡойоу ҡалыбы һыныҡтары, ураҡтар, арҡыры балталар, шлак табылған.
Ерләү ҡомартҡыларының күбеһе — ҡурған аҫты ҡәберҙәре. Ҡәберлектәр өҫтөндә тупраҡ йәки таш өйөмдәре, тура дүртмөйөш йәки түңәрәк таш кәртәләр булған. Төп ерләү ысулдары: һул ҡабырғаға бөгәрләнгән килеш ятҡырып, ҡул суҡтарын йөҙ тирәһенә ҡуйып, төньяҡҡа йәки көньяҡҡа табан ауыштырып, башы менән көнбайышҡа ҡаратып һалыу.
Һуң осорҙа яндырыу йолаһы осрай.
Иртә осор ҡәберлектәр түңәрәкләп ҡоролған: уртала ирҙәр йәки парлы (ирҙәр һәм ҡатын‑ҡыҙҙар) ҡәберҙәр, ян‑яҡтан — балалар һәм ҡатын‑ҡыҙҙыҡы. Ҡәбергә, башлыса баш осона, 1—3 һауыт ҡуйылған. Ҡурған өйөмдәрендә һәм ҡәбер соҡороноң ситтәрендә мал һөйәктәре табылған.
Төп хужалыҡ тармаҡтары — малсылыҡ, игенселек, мәғдәнселек.
Б.э.т. II мең йыллыҡтың 3‑сө сирегендә Алакүл һәм Бура мәҙәниәте халҡы араһында тотороҡло бәйләнеш булған.
Алакүл мәҙәниәтен өйрәнеүселәр
Алакүл мәҙәниәтен өйрәнеүселәр: археолог, тарих фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы Владимир Степанович Горбунов; СССР һәм Рәсәй археологы, тарих фәндәре докторы, Силәбе дәүләт тарихи-мәҙәни ҡурсаулығы "Арҡайым"дың фән буйынса директор урынбаҫары, профессор Г. Б. Зданович; археолог, тарих фәндәре кандидаты Ю. А. Морозов, ғалим-археолог, Көньяҡ Уралды тикшереүсе, тарих фәндәре докторы К. В. Сальников; археолог, тарих фәндәре кандидаты Стоколос Владимир Савельевич; археолог Фёдорова‑Давыдова һ.б.тарафынан өйрәнелә.
Көньяҡ Урал аръяғының урман‑дала райондарында Петровка мәҙәниәте нигеҙендә Абаш мәҙәниәте ҡәбиләләренең әүҙем ҡатнашлығында формалашҡан.
В. С. Горбунов, В. С. Стоколос, Э. А. Фёдорова‑Давыдова һ.б. уны Фёдоровка мәҙәниәте менән йәнәш үҫешкән үҙаллы мәҙәниәт тип ҡарай.
Тайозен
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бәхтейәрова Заһиҙә Нурый ҡыҙы
Бәхтейәрова Заһиҙә Нурый ҡыҙы (31 декабрь 1916 йыл — 1978 йыл), балет артисы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған мəҙəниəт хеҙмәткәре (1972). Тəүге башҡорт балериналарының береһе.
Биографияһы
1953—1955 йылдарҙа йәш Рудольф Нуриев унан классик бейеү дәрестәре ала. 1965 йылда Заһиҙә Бәхтейәрованы хореографик студия ойошторолған йәш нефтселәр ҡалаһына, Октябрьскийгә ебәрәләр. Бында Заһиҙә Бәхтейәрова үҙенең уҡыусылары менән «Кенәз Игорь» операһынан ҡыпсаҡ бейеүҙәрен, «Аҡҡош күле» балетынан икенсе актты, «Щелкунчиктан» айырым номерҙар, Сен-Санстың бөтә донъяға билдәле «Умирающий лебедь» бейеүен ҡуя.
Эш урындары һәм ижади эшмәкәрлеге
Бәхтейәрова Заһиҙә Нурый ҡыҙы киң диапазонлы бейеү лексикаһына, драматик кəүҙəлəндереү һəлəтенə эйə. Ш. Гуноның «Фауст», П. И. Чайковскийҙың «Евгений Онегин» һәм башҡа операларҙа бейеүҙəр башҡара. «Коппелия» балетында Сванильда партияһын тəүге башҡарыусы. Заһиҙә Бәхтейәрова Башҡорт драма театры спектаклдəрендə бейеүҙəр, Октябрьский ҡалаһындағы балет студияһында Р. М. Глиэрҙың «Ҡыҙыл мəк» («Красный мак»), Б. В. Асафьевтың «Баҡсаһарай фонтаны» («Бахчисарайский фонтан»), «Гөлнəзирə» балеттарын һәм башҡаларҙы ҡуя. 2011 йылдың 16 декабрендә Октябрьскийҙа ҡалаһының Балалар хореография мәктәбен ойоштороуҙа ҡатнашҡан Заһиҙә Бәхтийәрова иҫтәлегенә арналған I бейеү фестивале үтә.
Доег
Доег — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иньва йылғаһының һул ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Исламова София Ғиззәт ҡыҙы
Исламова София Ғиззәт ҡыҙы — СССР һәм Рәсәй зоотехнигы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2004), биология фәндәре кандидаты (1993), профессор. Башҡортостан Республикаһының фән эшмәкәре (2011), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005), Хеҙмәт ветераны (2003).
Биографияһы
Исламова София Ғиззәт ҡыҙы 1948 йылдың 26 июлендә Чкалов өлкәһе Туҡ районы (хәҙерге Ырымбур өлкәһе ) Бәшир ауылында тыуған.
1971 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
1978 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтының Баймаҡ тәжрибә-производство хужалығында эшләй.
1986 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институтында (1993 йылдан — Башҡорт дәүләт аграр университеты) уҡыта. 2004 йылда «Селекция крупного рогатого скота различных генотипов по молекулярно-генетическим и иммунобиологическим показателям» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2004—2010 йылдарҙа университеттың ауыл хужалығы малдарын үрсетеү кафедраһы мөдире вазифаһын биләй.
Фәнни эшмәкәрлеге
София Исламованың фәнни хеҙмәттәре ауыл хужалығы малдарының продуктлылығын һәм уларҙың ауырыуҙарға ҡаршы тороусанлығын арттырыуҙың селекцион‑генетик ысулдарын камиллаштырыуға һәм эшләүгә арналған. София Ғиззәт ҡыҙы — 180‑дән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Кулагин Евгений Анатольевич
Кулагин Евгений Анатольевич (7 октябрь 1953 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, 1992 йылдан халыҡ депутаттарының Октябрь районы советы башҡарма комитеты рәйесе — Өфө ҡалаһының Октябрь рйоны администрацияһы башлығы. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының республика ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре комиссияһы ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Кулагин Евгений Анатольевич 1953 йылдың 7 октябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған. Милләте буйынса рус, юғары белемле —  1975 йылда  Өфө нефть институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын, 1975 йылда Өфө нефть институтын тамамлағас, Өфө ҡалаһында эре панелле йорттар төҙөү (КПД) тресында башлай. 1976—1979 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Өфө ҡалаһы Калинин райкомының икенсе секретары, ВЛКСМ-дың Башҡортостан Өлкә комитетының инструкторы. 1979—1986 йылдарҙа КПД тресында бүлек мөдире, баш инженер. КПСС-тың Өфө ҡалаһы Октябрь районы инструкторы, КПСС-тың Өфө ҡала комитетында бүлек мөдире урынбаҫары, Октябрь райкомының икенсе секретары. 1992 йылдан халыҡ депутаттарының Октябрь районы советы башҡарма комитеты рәйесе — Өфө ҡалаһының Октябрь районы администрацияһы башлығы.
Өфө ҡалаһының Октябрь районы 35-се Лесопарковый һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының республика ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре комиссияһы ағзаһы.
Цербер
Кербер (боронғо грек телендә Κέρβερος) йәки Це́рбер (лат. Cerberus) — өс башлы эт, үлеләр батшалығынан Аидтан сығыу юлын һаҡлай; Тифон һәм Ехиднанан тыуған. Ул үлгәндәргә тереләр донъяһына кире ҡайтырға, ә тереләргә үлгәндәрҙе күрергә рөхсәт итмәй. Мифтарҙың береһендә этте ҡатыны Евридика артынан Аидҡа төшкән Орфейҙың йыры таң ҡалдыра. Церберҙы урлау Гераклдың һуңғы батырлығы була. Герой үлеләр батшалығына төшә, ер аҫты донъяһы аллаларынан, яланғас ҡулдары менән уны еңә алһа, өс башлы эт сығарырға рөхсәт ала. Геракл Церберҙы буйһондора ала һәм Еврисфей янына алып китә. Микен батшаһына күрһәткәс, этте үлеләр донъяһына алып баралар.
Этимологияһы
Был исемдең этиологияһы асыҡланмаған. Бер нисә версия бар. Уларҙың береһе буйынса, ул алла Яманың (Яма) эттәренең береһе менән бәйле.
Икенсе этимологияны Брюс Линкольн тәҡдим итә. Ул Керберҙы скандинав мифологияһы буйынса билдәле һаҡсы-эт Гарм исеме менән бәйләй. Брюс Линкольн ике исемде лә боронғо һинд-европа тамырҙарына бәйләй *ger- «рычать» (бәлки, суффикстар менән -*m/*b һәм -*r).
Антик яҙыусылар һүҙҙең килеп сығышын «creoboros» (ит ашаусы), «Ker berethrou», Κῆρες (үлгәндәрҙең йәндәре) һәм βιβρώσκω (ашайым) тигән һңҙҙәр, «хәүеф» һүҙенең синонимы һ. б. менән бәйләп аңлата. Ләкин хәҙерге лингвистар уны раҫламай.
Сығышы, тышҡы ҡиәфәте, функциялары
Аид эте тураһында беренсе тапҡыр боронғо грек әҙәбиәтендәГомерҙың «Илиада»һында телгә алына. Уның исеме тәүге тапҡыр Гесиодтың Теогонияһында телгә алына. Унда ул — Ехидна менән Тифондың улы, илле башлы ҡот осҡос эт. Антик сығанаҡтарҙа баштарҙың һаны берҙән йөҙгә тиклем, шулай уҡ Церберҙың ҡиәфәте лә үҙгәреп торорға мөмкин. Иң боронғо һүрәттәрҙә ул башлы. Уның образына йыландар өҫтәлергә мөмкин. Антиклыҡтың һуңғы осорҙарында Цербер өс башлы эт тигән фекере нығына, ә уртаһындағы арыҫлан башы булыуы ихтимал.
Орфей һәм Эней
Грек-рим мифологияһында яҡынса 15 персонаж Аидҡа килә һәм иҫән-һау сыға ала. Антик яҙыусылар уларҙың Цербер менән осрашыуының ике осрағын һүрәтләй. Орфей, Эвридиканы ҡотҡарырға уйлап, үлеләр батшалығына төшә. Үҙенең йырлауы менән ул Стикс йылғаһы аша сығарыусы Харонды, Церберҙы, судьяларҙы һәм алла Аидтың үҙен хайран ҡалдыра.
Энейҙы Аида батшалығына алып барыусы ролен үтәгән Кум сивиллаһы өс башлы Церберға йоҡо дарыуы һалынған көлсә бирә. Эт йоҡлап киткәндән һуң, улар артабан китә.
Гераклдың батырлығы
Геракл дың Аид Церберын буйһондороуы Гесперид алмаһын ҡулға төшөрөүҙән алдағы һәм Евресфейҙың бойороғо буйынса башҡарылған һуңғы батырлыҡ тип ҡабул ителә.
Геракл ер аҫты батшалығына төшә. Грецияла, урындағы мифтар буйынса, Геркулес ер аҫты донъяһына инеп сыҡҡан бер нисә урын булған. Страбон Пелопоннестың көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан Тенарон моронондағы ер аҫты батшалығы менән бәйле мәмерйәнең урынлашыуы тураһында версияны еткерә. Павсаний шундай ике урынды тасуирлай — Эрмиониҙағы Хтония ғибәҙәтханаһы артында һәм Беотиялағы Коронияла. Ксенофонт мәмерйәнең Кесе Азия ла урынлашыуы тураһында версия килтерә.
Аидҡа ингән урынға барып еткәс, ул бығауланған Тесейҙы һәм Пирифояны күрә, улар азат итеүҙе үтенә. Геракл тик Тесейҙы ғына азат итә ала. Ул Аидты күреп, уға Церберҙы биреүҙе һорай. Ул, әгәр Геркулес яланғас ҡулдары менән этте еңһә, алырға рөхсәт итә. Геркулесты немей арыҫланының тиреһе һаҡлай, ул ҡулдары менән эттең муйынын һыға һәм үҙенә буйһондора.
Цербер ҡояш яҡтылығын күргәс, тарҡылаша башлай. Өс башлы эттең күбегенән ағыулы үлән — айыутабан үҫкән. Һуңынан уны Медея ағыу әҙерләү өсөн ҡуллана. Геракл, Еврисфейға йыртҡысты күрһәтеп, Церберҙы кире Аидҡа алып бара.
А. М. Горький исемендәге мәҙәниәт һарайы
'''А. М. Горький исемендәге мәҙәниәт һарайы''' (башта Мәскәү-түбәнге Нарва мәҙәниәт йорто) — Ленинградтағы беренсе мәҙәниәт йорто,1925—1927 йылдарҙа архитекторҙар А. И. Гегелло һәм А. И. Дмитриев тарафынан архитектор Л. Кричевский һәм В. Ф. Райлян ҡатнашлығында конструктивизм стилендә төҙөлә.
Санкт-Петербургтың Киров районындағы 4-се номерлы йортта, Стачка майҙанында, «Нарвская» метро станцияһы янында урынлашҡан.
Тарих һәм хәҙерге осор
1927 йылдың 7 ноябрендә Октябрь революцияһының унынсы йыллығына (Октябрҙең 10-йыллығы исемендәге мәктәп менән бер көндә) асыла. А. М. Горький исеме 1929 йылдың 8 июлендә бирелә, тантанаһында яҙыусы шәхсән үҙе ҡатнаша.
1937 йылда проект авторы А. И. Гегелло Парижда Бөтә донъя күргәҙмәһендә «Гран-при» яулай. 1978 йылда М. Горький исемендәге мәҙәниәт йорто Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
Әлеге ваҡытта популяр театр-концерт майҙансығы булып ҡала (залдың һыйҙырышлылығы 2200 урын). Бинала түңәрәктәр һәм ижади коллективтар эшләй, улар менән етәкселек итеүгә төрлө йылдарҙа билдәле белгестәр йәлеп ителә. Атап әйткәндә, 1946—1949 йылдарҙа А. М. Горький исемендәге мәҙәниәт йортоноң һынлы сәнғәт студияһын рәссам С. И. Осипов етәкләгән.
БМО-ның Именлек Советы
БМО-ның Именлек Советы (ингл. United Nations Security Council, фр. Conseil de sécurité de l'ONU, ғәр. مجلس أمن الأمم المتحدة‎‎, ҡыт. 联合国安全理事会, исп. Consejo de Seguridad de la ONU) — даими эшләп килгән БМО органы. Именлек Советы - БМО-ның тыныслыҡ хөкөм һөрөүен күҙәткән төп органы.
1945 йылда үткән Ялта конференцияһында Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының нигеҙҙәре эшләнелә: еңеүсе илдәр БМО Именлек Советына инәләр, һәр береһенә вето хоҡуғы бирелә. Вето ҡуйылған осраҡта резолюция ҡабул ителмәй.
Ғәҙәттә вето хоҡуғы һирәк ҡулланыла, ләкин бер нисә киҫкен халыҡ-ара низағ ваҡытында вето куйылған, мәҫәлән, Изсраилгә ҡағылышлы АҠШның ветоһы, Ираҡҡа ҡағылышлы Франция ветоһы, Ҡырымға ҡагылышлы Рәсәй ветоһы.
Именлек Советының даими ағзалары
Именлек Советының даими ағзалары вето хоҡуғына эйә була.
Даими булмаған ағзалар
Именлек Советының 10 даими булмаған ағзаһы география буйынса һайланыла:
Кәңәшмә форматтары
Именлек Советы кәңәшмәләре түбәндәге форматтарҙа үтә:
Ҡарар ҡабул итеү
Именлек Советы ҡарарҙарына (процедураға ингәндән тыш) 15 тауыштан 9 -ы бирелгән булыу талап ителә, быға даими ағзаларҙың тап килгән тауышы ла инә. Шул уҡ ваҡытта бер яҡҡа ла тауыш бирмәү ҙә вето итеп ҡарала. Мәгәр Советтың даими ағзаһы быны ҡарар ҡабул итеүгә ҡамасау итеп ҡарамаҫҡа тип белдерә ала. Ыңғай яуаптар тейешле кимәлдә йыйылған осраҡта документ ҡабул ителгән һанала. .
Аблай (Туймазы районы)
Аблай (Аблаево) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 315 кеше. Кәкребаш ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 452771, ОКАТО коды — 80251825002.
Географик урыны
Ыҡ йылғаһы (Кама йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.
Алыҫлығы :
Тарихы
1795 йылда Ыҡ һәм Акуша йылғалары буйындағы Аблай ауылы 53 башҡорт йәшәгән 8 ихатанан һәм ике хеҙмәтле татар йәшәгән бер йорттан тора. 1816 йылдағы VII ревизия мәғлүмәттәре буйынса, халыҡтың этник составы тағы ла ҡатмарлаша бара. Аблайлылар — аҫаба башҡорттар ерһеҙ башҡорттарҙы һәм мишәрҙәрҙе ҡабул иткән.
Ҡазан юлы Ҡырғыҙ улусы башҡорттары тарафынан үҙ ерҙәрендә нигеҙ һалынған.
Халыҡ һанының һәм этник составтың үҫеүен күҙәтәйек. Башҡорттар: 1834—104, 1859—169, 1870—177, 1920—527. Мишәрҙәр: 1834 — 94. Татарҙар 1834 йылда — 140.
Күренеүенсә, мишәрҙәр һәм татарҙар, керҙәшлек килешеүенең 60 йыллыҡ мөҙҙәте тамамланғандан һуң, 1859 йылға тиклем башҡа тораҡ пункттарға күскән, шуға күрә артабанғы иҫәп алыуҙарҙа тик башҡорттар иҫәпкә алынған. 1804 йылда 104 башҡортҡа ни бары 168 бот иген сәселә. 1865 йылда 31 йортта 177 кеше йәшәгән. Игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған. 1906 йылда һыу тирмәне, мөгәзәй теркәлгән.
1917 йылда 90 ихатала 540 башҡорт йәшәгән.
Ауылдың исеме һәм йәше тураһында түбәндәгеләрҙе әйтергә кәрәк: 1834 йылда VIII ревизияла беренсе күскенсенең улы, 58 йәшлек Ихсан Аблаев теркәлгән, уның исеме туранан-тура ошо тораҡ пунктҡа ҡарай. Ихсандың йәше (1776 йылғы) ауылдың XVIII быуаттың икенсе яртыһында барлыҡҡа килеүен күҙ алдына килтереү мөмкинлеген бирә.
Ауыл хәҙер
Аблай ауылы Кәкребаш ауыл Советына ҡарай. Башҡорттар, татарҙар йәшәй (2002). Ауылда урта мәктәп, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, китапхана, мәсет бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Малиновка (Бәләбәй районы)
Малиновка (Малиновка) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 440 кеше. Почта индексы — 452021, ОКАТО коды — 80209819001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Секерка
Секерка — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Куйбышев (Свияжский ҡултығы) һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 1,6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Киржень
Киржень — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пьяна йылғаһының һул ярына тамағынан 305 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Асҡар ауылы эргәһендә һары умырзая популяцияһы
Асҡар ауылы эргәһендә һары умырзая популяцияһы (Популяция горицвета весеннего у с. Аскарово) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы биләмәһендәге дәүләт ботаник тәбиғәт заказнигы. Майҙаны 100,0 гектар.
Тасуирламаһы
Тәбиғәт заказнигы Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районының Асҡар ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 7 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 1970 йылдың 22 майындағы 234-се «Башҡорт АССР-ында ҡиммәтле дарыу үҫемлектәренең ҡыуаҡлыҡтарын һаҡлау тураһында»ғы ҡарары менән айырым һаҡланыусы ботаник тәбиғәт заказнигы статусы бирелә.
Һаҡ зонаһы сиктәре: Заказник Әбйәлил урман хужалығы дәүләт учреждениеһының Ҡаҙмаш участка урмансылығының 17-се кварталын биләй. Мәскәү ботанигы А. П. Пошкурлат тәҡдиме буйынса ҡиммәтле дарыу үҫемлеген — яҙғы умырзаяны һаҡлау маҡсатында ойошторолған. Заказник теҙемле-убалы рельефлы, һирәк осрай торған йылға селтәре булған, йоҡа ҡатламлы ташлы һәм эрозияланған тупраҡлы Ҡырҡтытау һыртының түбәһендә һәм көнбайыш макробитләүендә урынлашҡан. Районда күлдәр күп, улар араһында заказникка иң яҡыны — Сыбаркүл. Ландшафы ҡайын урман-далаһынан ғибәрәт, уның күпселек өлөшө болонло һәм төрлө үлән-ҡылған-типсәкле далаларға тура килә. Ҡайын сауҡалыҡтары һырттарҙың төньяҡ битләүҙәренә, шулай уҡ үҙән төбөнә тура килә, уларҙа ҡайынлыҡтар төрлө үләнле-ҡыяҡлы болондар, күрәнле-ҡыяҡлы һаҙлыҡтар менән аралаша һәм өҙөк-өҙөк ерек урманы менән оҙатыла. Дала участкаларының төрлө үләндәре составында яҙғы умырзая — популяцияһы яҡшы торошта булған ҡиммәтле дарыу үҫемлеге бар, быға бындағы уртаса кимәлдә йылҡы көтөү ныҡ булышлыҡ итә.
Яҙғы умырзая менән бер рәттән бында был зоналағы ғәҙәти башҡа дарыу үләндәре лә үҫә: мәтрүшкә, кейәү үләне, Һары мәтрүшкә һәм башҡалар. Бынан тыш, заказник биләмәһендә Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына (2011) индерелгән Залесский ҡылғаны, ҡаурый ҡылған һәм башҡа һирәк осраған үҫемлек төрҙәре лә осрай.
Әһәмиәте
Ботаник тәбиғәт заказнигы ресурс һәм фәнни әһәмиәткә эйә. Һыйыр малы һәм һарыҡ көтөү, яҙғы умырзая үҫкән урындарҙа ағас ултыртыу, дарыу үҫемлектәрен сәнәғәт йыйыу, яҙғы умырзая әҙерләү, шул иҫәптән шәхси кешеләргә лә тыйыла. Шулай уҡ яҙғы умырзая популяцияһы торошоноң насарайыуына килтереүсе һәр төрлө башҡа хужалыҡ эшмәкәрлеге тыйыла.
Корольченко Анатолий Филиппович
Анатолий Филиппович Корольченко (12 апрель 1922) — яҙыусы, журналист, СССР Журналистар союзы ағзаһы (1963).
Тала-Ишинская
Тала-Ишинская — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иша йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Корольченко Анатолий Филиппович
Тормошо һәм ижады
1941 йылдың ноябрендә тиҙ арала ваҡытынан алда пехота училищеһен лейтенант званиеһында тамамлай. Сталинградҡа, һауа-десант ғәскәренә, хеҙмәт итергә ебәрелә. Хәрби рота, батальон менән командалыҡ итә, һалдаттарҙы Карел, 3-сө һәм 2-се Украин фронттарында атакаға алып бара. Свирско-Петрозаводской, Балатон, Вена, Прага операцияларында ҡатнаша. Анатолий Филиппович Корольченко дүрт хәрби орден, күп миҙалдар менән бүләкләнә.
Тала-Ишинская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Корольченко Анатолий Филиппович
Тормошо һәм ижады
Бөйөк Ватан һуғышынан һуң Хәрби педагогия институтын тамамлай. Анатолий Филиппович армияла төрлө вазифаларҙа хеҙмәт итә. Һуңғы вазифаһы — Африка илдәренең береһендә армия Генштабының хәрби кәңәшсеһе.
Армияла хеҙмәт итеүҙән сыҡҡас, ул әҙәби эш менән шөғөлләнә башлай. «Красная звезда», «Красное знамя», «Комсомольская правда» гәзиттәрендә хеҙмәттәшлек иткән сағында, 1963 йылдың майында СССР Журналистар союзына ҡабул ителә.
1969 йылда «Звезда» журналының ике һанында уның беренсе документаль повесы баҫыла. Шунда уҡ хикәйәләр йыйылмаһы һәм юл очерктары ла нәшер ителә.
1986 йылда Корольченко Анатолий_Филипповичтың 1812 йылғы Ватан һуғышы легендар геройы, дон атаманы тураһындағы  «Атаман Платов» повесы баҫылып сыға.
Уйташ (тау)
Уйташ, тау (Уйташ, гора) — Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Аҙнаш ауылы эргәһендә урынлашҡан тау, комплекслы геологик (стратиграфик, геоморфологик), ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965).
Тасуирламаһы
Пермь аҡ умырзаяһы, урал ҡамғағы, Гмелин һыйыр теле кеүек эндемиктар һәм реликттар — гибрид кәрләс һәм ялған яран осрай. Тау башынан Алабуға, Нәрәле, Ирәндек һырттарына, тигеҙлеккә һәм Уйташ тирәләй бәләкәй күлдәргә күренеш асыла. .
Тәбиғәт ҡомартҡыһы фәнни, тәбиғәтте һаҡлау һәм рекреацион әһәмиәткә эйә.
Киша (Киша №3912 ҡушылдығы)
Киша — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға №3912 Киша йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Уяр Фёдор Ермилович
Афанасьев Федор Ермил улы (сыуаш. Хветĕр Уяр, Хветер Уяр) (19 апрель, 1914, Сухарь Матаҡ, Һамар губернаһы - 9 июль 2000, Чебоксары) - сыуаш яҙыусыһы һәм драматургы. Сыуаш АССРның халыҡ яҙыусыһы.
Биографияһы
Федор Афанасьев 1914 йылда Һамар губернаһының Сухарь Матаҡ ауылында (бөгөнгө Һамар өлкәһенең Исаҡлы районына ҡарай) крестьян ғаиләһендә тыуа. Благовещенск һәм педагогия институттарында уҡый. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
1936 йылда сыуаш актрисаһы Елена Шорников менән ғаилә ҡоралар, 64 йыл бергә ғүмер иткән дәүерҙә ике ҡыҙ бала тәрбиәләп үҫтерәләр.
Уның беренсе әҫәрҙәре 1930 йылда баҫыла. Уның хикәйәләре айырым баҫмаға 1941 йылда сыға («Тропа» — «Һуҡмаҡ»). 1943-1947 йылдарҙа уның хикәйәләре, очерктары, фельетондары һәм «Юлдар-йөрөүҙәр» («Сулсем-йĕрсем», 1943), «Сок һыуы йылғаһында» («Суҡ шывĕ хĕррринче») яҙмалары йыйынтыҡтары сыға. Уяр 1842 йылда Әкрәм восстаниеһы һәм быға тиклем булған тарихи ваҡиғалар тураһында «Тенета» тарихи романының авторы.
Типшар йолһына Сыуаш йәш тамашасы театрында ҡуйылған «Типшар» пьесаһын бағышлай.
1998 йылда, яҙыусы үлеменән һуң, Сухарь Матаҡ урта мәктәбендә яҙыусы музейы асыла, уға Хветер Уяр үҙ китапханаһын һәм ҡулъяҙмаларын тапшыра.
Сығанаҡтар
Төркөм:Сыуаш яҙыусылары Төркөм:Сыуаш драматургтары Төркөм:Сыуаш педагогика институтын тамамлаусылар Төркөм:Благовещенск педагогика институтын тамамлаусылар
Фатимиҙар
Фатимиҙар династияһы — 909 йылдан 1171 йылға тиклем идара иткән Фатимиҙар хәлифәлеге шиғый (исмәғилиҙәр) хәлифәләре һәм имамдар династияһы. Үҙҙәрен Али ибн Әбү Тали п һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡыҙы Фатиманың вариҫтары тип һанайҙар (исеме шунан килеп сыҡҡан).
Фатимиҙарҙың юғары күтәрелеүе бербер ҡәбиләһе Күтәмә халҡы ихтилалы арҡаһында була. Улар имам-мәхди килеүе лозунгыһы аҫтында Африкалағы сөнни Әғләбиҙәр дәүләтен ҡыйратҡан. 910 йылдың ғинуарында исмәғилиҙәр имамы Ғөбәйҙуллаһ мәхди тип иғлан ителә һәм хәлифә титулын ала. Фатимиҙар Төньяҡ Африка, Сицилия, Шам (Левант) ерҙәрен, Ҡыҙыл диңгеҙ яр буйҙары халҡын үҙҙәренә буйһондороп, барлыҡ мосолман донъяһында хакимлыҡ итеү өсөн көрәште дауам итә.
Фатимиҙар армияһы ялланған һалдаттарҙан һәм мәмлүктәрҙән тора. Фатими хәлифә әл-Ғәдид үлгәндән һуң әйүбиҙәр династияһынан күрд вәзире Сәләх әд-Дин власҡа килеү менән династия йәшәүҙән туҡтай.
Григорий Мелехов
Яҙылыу тарихы. Прототибы булыуы мөмкин
Тикшеренеүселәр фекере буйынса, Григорий Мелеховтың әҙәби биографияһы «Тымыҡ Дон» романы тексының авторлығы мәсьәләһенән бер нисек тә айырылмай. Мәҫәлән, ҡайһы бер әҙәбиәт белгестәре, әҫәрҙең ҡулъяҙмаларында «„авторҙаш“ төҙәтеүҙәр» тойомлана; шунан сығып — төп геройҙың «эҙмә-эҙлекһеҙлеге һәм ҡапма-ҡаршылылығы». Башҡалар, Мелеховтың бәргеләнеүҙәре уның шәхесе  формалашыу менән бәйле һәм «үҫә барыу юлында», тигәнгә ышана.
1925 йылда яҙылған роман ҡараламаларында Григорий Мелехов булмаған — ул йомғаҡлау редакцияһында Абрам Ермаков персонажы урынын ала. Шул уҡ ваҡытта, яҙыусы Анатолий Калинин иҫкәрмәһе буйынса, Григорий исеме Шолоховтың иртә хикәйәләрендә йыш осрай; һәм  әҫәрҙәрендә ҡатнашҡан геройҙарҙың тарихы Мелехов яҙмышынан бик алыҫ тора, әммә уларҙа «әлегә ауыр замана юлдарында аҙашмаған бик йәш Григорийҙың сағылышы» тойомлана.
Әҙәбиәт белгесе Феликс Кузнецов мәғлүмәттәре буйынса, Мелеховтың «элгәре» Абрам Ермаков булыуын раҫлаған тышҡы оҡшашлыҡ та (икеһенең дә «күҙ ағы күк ҡабарынҡы» һәм  «бөгөлөп торған һул ҡашлы»), һәм холҡондағы дөйөм һыҙаттар ҙа бар: уныһы ла, быныһы ла ҡыҙыу ҡанлылыҡ һәм тотанаҡһыҙ ҡылыҡ менән айырылып тора. Бының менән бергә ике геройҙың да дөйөм  прототибы бар — 1927 йылда коллегияһы ОГПУ ҡарары менән атылған казак Харлампий Ермаков. Шолохов үҙе  сыҡҡандан һуң бер нисә тиҫтә йыл дауамында  уклончиво прототиптар тураһындағы  һорауға икеләнеп яуап биргән, Ермаков менән Мелеховтың яҙмыштарының  яҡынлығын раҫламаған да, инҡар ҙа итмәгән: «Эйе лә, юҡ та ул... Дөрөҫөрәге, был йыйылма образ» ".