cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Венер (исем)
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Венер (Wener) — Скандинавиялағы ҙур күл, Каспий, Ладога һәм Онега күлдәренән ҡала Европала иң ҙур күл, көньяҡ Швецияның көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан.
Фамилияла
Венер Владимир Фёдорович (1926 йыл) — совет махсус хеҙмәт хеҙмәткәре.
Венер Герберт (1906 йыл — 1990 йыл) — немец сәйәсмәне, СДПГ ағзаһы.
Венер Карл (1838 йыл — 1912 йыл) — немец флейтасыһы һәм музыка уҡытыусыһы.
Венер Оливер (1984 йыл) — немец сәйәсмәне (ХДС).
Паравы-Яга
Паравы-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Талота-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Жираф (йондоҙлоҡ)
Жираф (йондоҙлоҡ) (Camelopardalis) — төньяҡ ярымшарында йондоҙлоғо, иң яҡты йондоҙо — β Cam, яҡтылығы 4,03 була. Майҙаны буйынса урыны — 18.
Увью
Увью — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының һул ярына тамағынан 888 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Колтырак
Колтырак — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тарсьма йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хяттобий-Кикя
Хяттобий-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 1066 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йәнбәк Ишҡыуатов
Йәнбәк Ишҡыуатов (1782—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Йәнбәк Ишҡыуатов Ырымбур губернаһы Илекәй-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Аҙнай ауылында йәшәгән. Зауряд-есаул булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 13-сө Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 13-сө Башҡорт атлы полкы 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 22 октябрендә Түбәнге Новгородҡа бара. 1813 йылдың майында Түбәнге Новгород ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына керә. 1813 йылдың 5 авгусынан Глогауҙы блокадалауҙа ҡатнаша һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 13-сө Башҡорт атлы полкы Парижға инә.
Трифонов Евгений Андреевич
Евгений Андреевич Трифонов (1885, Дон Ғәскәре Өлкәһенең Новочеркасская станицаһының Үрге-Кундрюченский утары -1937, Мәскәү өлкәһе Кратово ҡасабаһы) — совет хәрби эшмәкәре, шағир, прозаик.
Биографияһы
Трифонов Евгений Андреевич 1885 йылда Дон Ғәскәре Өлкәһенең Новочеркасская станицаһының Үрге-Кундрюченский утарында тыуған, билдәле яҙыусы Юрий Валентинович Трифоновтың бабаһы. Уның ағаһы, Трифонов Валентин Андреевич (1888—1938) — рәсәй революционеры, совет хәрби һәм дәүләт эшмәкәре,, 1938 йылда репрессиялана. Евгений Трифоновҡа 10 йәш тулғанда, уның ата-әсәһе вафат була.
Евгений Андреевич сиркәү-мәхәллә мәктәбендә белем ала. Мәктәпте тамамлағас, портта йөк ташыусы, тирмән эшсеһе, тауар пароходтарында булып эшләй. 1903 йылдан 24-се Дон казак полкында казак булып хеҙмәт итә. 1904 йылда сафына инә РСДРП (б) сафына инә, партия : «Женька Казак». 1905 йылда Дондағы Ростовта ҡораллы фетнәлә ҡатнаша. 1905 йылдың февралендә ҡулға алына һәм Новочеркасск хәрби төрмәһенә. 1905 йылдың октябрендә большевистик листовкалар сығарған өсөн типографияла ҡулға алына. Шул йылдың октябрь аҙағында амнистияға эләгә. 1905 йылдың декабрендә Дондағы Ростов янындағы Темерникта ҡораллы сығышта ҡатнаша. 1906 йылдың февралендә ҡулға алына һәм 10 йылға каторга эштәренә хөкөм ителә. 1909—1914 йылдарҙа Тобольск централында каторгала була, 1914 йылда Александровский централына күсерелә. 1916 йылда Иркутск губернаһындағы хәҙерге Усть-Кут ҡалаһына һөргөнгә ебәрелә.
Һөргөндән Петроградҡа ҡайтҡандан һуң, Евгений Трифонов Путиловский заводының большевиктар ойошмаһына инә, заводтағы эшсе милицияһы начальнигы була. 1917 йылда РСДРП(б)-ның Нарва-Петергоф комитеты ағзаһы, Петроград Ҡыҙыл гвардияһының Баш штабы ағзаһы булып тора. 1918 йылдың ғинуар-мартында — йыйылма ҡыҙыл гвардия отрядтары командиры, атаман Каледин ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша, Дондағы Ростовты яулап алыуҙа ҡатнаша, ҡаланың коменданты була. 1918 йылдың октябрь-ноябрендә Көньяҡ фронт штабының хәрби контроль начальнигы була.
1919 йылдың октябрендә — 1920 йылдың майында Совет Дон казак дивизияһы командиры. 1920 йылдың июленән 1921 йылдың ғинуарына тиклем — Дон өлкәһе хәрби комиссары. 1921 йылдың июненән 1922 йылдың февраленә тиклем — хәрби советы ағзаһы, Халыҡ-революцион армияһының хәрби советы ағзаһы һәм Алыҫ Көнсығыш республикаһының Халыҡ-революцион армияһының урынбаҫары, 1925—1927 йылдарҙа Үзбәкстанда баҫмасылар менән һуғыша. 1936 йылда М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академияны тамамлай. Демобилизацияланғандан һуң, Тарихи-революцион театр директоры була, һуңынан Үҙәк Осоавиахимда эшләй. 1937 йылда ВКП (б) сафынан сығарыла һәм ҡулға алыуҙарын көтә.
Наградалары
Ҡыҙыл Байраҡ ордены — граждандар һуғышы йылдарындағы хәрби ҡаҙаныштары өсөн.
Андромеда (йондоҙлоҡ)
Андромеда (йондоҙлоҡ) (Andromeda) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Аламак, яҡтылығы 2,18 була. Майҙаны буйынса урыны — 19.
Парденя-Яга
Парденя-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сарембой-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зарипов Наил Ғарифйән улы
Зарипов Наил Ғарифйән улы (18 февраль 1957 йыл) — инженер-механик, ғалим, педагог. Техник фәндәр докторы (2002), профессор (2002).
Биографияһы
Наил Ғарифйән улы Зарипов 1957 йылдың 18 февралендә Башҡорт АССР-ының Кушнаренко районы Баҡай ауылында тыуған.
1979 йылда инженер-механик һөнәре алып Өфө авиация институтын (ӨАИ, хәҙерге Өфө дәүләт авиация техник университеты, ӨДАТУ) тамамлай.
Институтты тамамлағандан һуң Өфө авиация институты ҡарамағындағы «Тантал» (Өфө) махсус конструкторлыҡ-технология бюроһында эшләй: инженер, өлкән һәм әйҙәүсе инженер. 1986 йылдан алып Рәсәй Фәндәр академияһының Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институтында: кесе ғилми хеҙмәткәр, 1995 йылдан башлап өлкән ғилми хеҙмәткәр, әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр, ауыр деформацияланыусы материалдарҙың үтә һығылмалылығы лабораторияһы мөдире урынбаҫары, 2000 йылдан - фән буйынса директор урынбаҫары. 1997 йылдан алып Өфө дәүләт авиация техник университетында: доцент, профессор. 2006 йылдан алып материалдарҙы өйрәнеү һәм металдар физикаһы кафедраһы мөдире, 2015 йылдан алып уҡытыу эштәре буйынса проректор.
Металдарҙың ныҡлығы һәм һығылмалылығы физикаһы өлкәһендә белгес.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре материалдарҙың үтә һығылмалылығы проблемаларына арналған. Зарипов Наил Ғарифйән улы ҡатнашлығында металдарҙа, иретмәләрҙә, керамик һәм металл-керамик материалдарҙа үтә һығылмалы деформациялар ваҡытындағы физик-химик һәм структур үҙгәрештәр тикшерелгән. Интерметаллидтар һәм керамика алыу технологияһын эшләүҙә, бирелгән үҙенсәлектәре булған функциональ материалдар эшләүҙә ҡатнаша. Асыштары Башҡортостандың һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәренең сәнәғәт предприятиеларында индерелгән. 75-тән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 14 уйлап табыу авторы.
Меллеп
Меллеп (Мерлеп) — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бенжереп йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фёдоровка (Благовещен районы)
Фёдоровка (Фёдоровка) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 260 кеше. Почта индексы — 453446, ОКАТО коды — 80215804008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Артюшков Евгений Викторович
Биографияһы
Евгений Викторович Артюшков 1937 йылдың 26 декабрендә Мәскәүҙә инженер Виктор Георгиевич Артюшков ғаиләһендә тыуған. Е. В. Артюшковтың олатаһы, Георгий Петрович Артюшков, 1897 йылда Петербург технология институтын тамамлай, Реутов мануфактураһының, Дедовск кизе-мамыҡ мануфактураһының (1913—1918), Яхрома иләү фабрикаһының (1927) директоры, Мәскәү туҡыу сәнәғәте предприятиеларында иләү фабрикаларының техник етәксеһе һәм инженеры була.
1961 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика факультетын тамамлай, унан һуң И. В. Курчатов исемендәге атом энергияһы институтында эшләй.
1967 йылда плазма физикаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1969 йылда ҡаты Ер физикаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм СССР Фәндәр академияһының Ю. Шмидт исемендәге Ер физикаһы институтына эшкә күсә, хәҙерге ваҡытта — Рәсәй Фәндәр академияһының О. Ю. Шмидт исемендәге Ер физикаһы институты баш ғилми хеҙмәткәре.
1991 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.
2016 йылда Рәсәй Фәндәр академияһы академигы итеп һайлана.
Фәнни эшмәкәрлеге
Геофизика, геология һәм геодинамика өлкәһендәге иң ҙур ғалим.
Мантияла конвекцияның яңы төрөн — «химик конвекция» тәҡдим итә. Был Ер өҫтөндә түбәнге мантияға ҡарата тотороҡло эҫе нөктәләрҙең оҙаҡ тороуын аңлатырға мөмкинлек бирә.
170-тән ашыу ғилми хеҙмәт авторы.
Лор-Кай-Ягун (Кол-Кочен-Ягун ҡушылдығы)
Лор-Кай-Ягун  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кол-Кочен-Ягун йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡаҙарма (Кушнаренко районы)
Ҡаҙарма (Казарма) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 510 кеше. Почта индексы — 452241, ОКАТО коды — 80240880004.
Тарих
Казарма (Яңы ауыл) 1761 йылда барлыҡҡа килгән. Был ерҙәрҙе Ҡаршын башҡорттарындан типтәрҙәр арендалагандар, ә мишәрҙәр һатып алғандар. 1816 йылда 104 мишәр һәм 219 типтәр иҫәпләнгән. 18 йылҙан һуң мишәрҙәр - 175 кеше, типтәрҙәр - 232 кеше булғандар. 1859 йылда 688 кеше иҫәпкә алынған.1896 йылда 215 хужалыҡта 1202 кеше йәшәгән. Совет сорына тура килгән 1920 йылдағы йәниҫәп 301 хужалыкта тик 1552 типтәрҙең йәшәүен күрһәткән. Ауылда тирмән булған һәм 2 мәсет иҫәпләнгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Теләүкәй Олотимеров
Теләүкәй Олотимеров (? — 1740) — башҡорт старшинаһы. 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе.
Биографияһы
Теләүкәй Олотимеров сығышы менән Нуғай даруғаһы Ҡатай улусы башҡорттарынан. Ҡатай улусы старшинаһы булып хеҙмәт итә.
1735 йылда абыҙ Килмәк Нурышев отряды составында Нуғай даруғаһында хөкүмәт командаларына ҡаршы һуғышҡан.
1739 йылдың көҙөндә Себер даруғаһында Аҙнабай Теләүғолов, Йәрмөхәмәт Хажиев, Мәндәр Ҡарабаев, Әләнейәнғол Ҡотлоғужин, Исламғол Юлдашев һәм Миңлеғол Юлаев (Ҡараһаҡал) менән бергә яңы ихтилалды ойоштороу эше менән шөғөлләнә. Ихтилалды ойоштороусылар Миңлеғол Юлаевты Солтангәрәй исеме аҫтында хан итеп һайлайҙар һәм шулай итеп батша хөкүмәтенән үҙ аҫаба хоҡуҡтарын һаҡларға теләйҙәр. Шулай уҡ ханды иғлан итеүҙе милли дәүләт төҙөүҙе башлау һымаҡ ҡарарға мөмкин, башҡорт халҡының милли-азатлыҡ хәрәкәте яңы сифатҡа эйә була. Һөҙөмтәлә 1740 йылдың ғинуарында Себер даруғаһы башҡорттары йәнә хәрби хәрәкәттәргә күсә.
1740 йылдың апрелендә Ҡараһаҡал хан Нуғай даруғаһына килә, һәм урындағы ихтилал етәкселәренә — Теләүкәй Олотимеровҡа һәм Дыуан-Табын улусы старшинаһы Солтан Арыҫланбәковҡа кенәз титулын бирә.
1740 йылдың май башында Нуғай даруғаһының Кәлсер‑Табын улусында Теләүкәй Олотимеровтың отряды хөкүмәткә тоғро башҡорттар һәм капитан С. Ф. Кублицкий етәкселегендәге хөкүмәт командаһы тарафынан ҡыйратылған. 1940 йылдың август башында Оло Инйәр йылғаһы буйында уның ғаилә ағзалары үлтерелә.
1740 йылдың 26 авгусында Күҙйылға йылғаһы (Кесе Инйәр йылғаһы ҡушылдығы) янында секунд‑майор Зимнинский етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы алышта Теләүкәй Олотимеров үлемесле яраланған.
Анохин Пётр Федорович
Анохин Пётр Федорович (3 июнь 1891 йыл, Петрозаводск, Олонец губернаһы — 10 май 1922 йыл, Чита эргәһе) — дәүләт эшмәкәре, Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзаһы, Алыҫ Көнсығыш бюроһының яуаплы секретары.
Биографияһы
Пётр Фёдорович Анохин 1891 йылда Петрозаводскийҙа Александровский заводы эшсеһе ғаиләһендә тыуа. Башланғыс училищены тамамлай.
1903 йылдан ул Олонец өлкәһе полиграфияһы һатыусы булып эшләй. 1908 йылдан — Рәсәй социал-демократик эшселәр партияһы ағзаһы. 1909 йылда Д. И. Ивановка уңышһыҙ һөжүм итә. . Петербург хәрби округ суды үлем язаһына хөкөм ителә, Шлиссельбург ҡәлғәһенә төрмәгә күсерелә, ул унда 1910—1912 йылдарҙа була. 1912 йылда ул Иркутск өлкәһе, торлаҡ пунктына ебәрелә.
1918 йылдың ғинуарында ул Петрозаводскиға ҡайта, Мурманск тимер юлында конторщик булып эшләй. 1918 йылдың апрелендә ул Олонец өлкә советының башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана, 1919 йылдан — Олонец өлкәһе хәрби революцион комитеты, 1920 йылдан — Карело-Олонец өлкә башҡарма комитеты һәм революцион комитет рәйесе
1918 йылдың декабренән — Олонец губерна комитетының ВКП(б) ағзаһы. ВКП(б) VIII, IX, X конгрестары делегаты. 1918 йылдың августында ул Петрозаводск офицерҙарының контрреволюцион заговоры аса.
П. Ф. Анохин етәкселегендә Олонец губернаһында иҡтисадты (Александровский заводы һәм Мурманск тимер юлы), халыҡ мәғәрифе һәм мәҙәниәтен аяҡҡа баҫтырыу өсөн сара күрелә.
Ул 1919 йылда Петрозаводскта Сулажгора янындағы аҡ финдарҙың һөжүмен кире ҡағыуҙа ҡатнаша.
1921 йылдың майынан ул РСДРП(б) Үҙәк Комитетының Алыҫ Көнсығыш Бюроһының яуаплы секретары, Япония менән һөйләшеүҙәрҙә Алыҫ Көнсығыш Республика Халыҡ Тышҡы Комиссариатының махсус вәкиле. Махсус тәғәйенләнешле частар советы ағзаһы (СОН).
Хәтер
Яҙыусы Д. Я. Гусаров П. Ф. Анохиндың тормошон һәм эшмәкәрлеген «Три повести из жизни Петра Анохина» фантастик хикәйәһендә сағылдыра. П. Ф. Анохин исеме менән Чита, Медвежьегорск һәм Петрозаводск урамдары аталған.
Петрозаводска П. Ф. Анохин һәйкәлдәре урынлашҡан (скульптор В. Афанасьев, 1968 йылдың 24 октябрендә Ленин проспекты һәм Анохин урамдары киҫелешендә асылған) һәм Читала (Анохин майҙаны, Анохин һәм Профсоюз урамдары киҫелеше; 1964 йылда асылған.). 1921 йылда П. Ф. Анохин исеме менән Кареллестың «Никитин» пароходы атала.1928-сө йылда Төньяҡ-Көнбайыш Йылға суднолар «Гагара» компанияһы (элекке исеме «Царь») пароходы «Анохин» тип үҙгәртелә (1958 йылда ҡулланылышҡа тапшырыла) 1989 йылда Аҡ диңгеҙ- Онега пароходсылығының «Соровской-3065» ҡоро йөк корабы Анохин исеме менән аталған, хәҙер ул шәхси эшҡыуарҙыҡы, Новороссийсктың төп порты Петрозаводска П. Ф. Анохин исемен республика типографияһы йөрөтә
Дауыт (Башҡортостан)
Дауыт (Даутово) — Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районындағы ауыл. Асҡар ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 352 кеше булған. ОКАТО коды — 80201810003.
Географик урыны
Дауыт ауылы Оло Ҡыҙыл йылғаһы ҡушылдығы Иҙәш йылғаһы буйында, район үҙәге Асҡар ауылынан төньяҡҡа табан 3 километр һәм Магнитогорск тимер юл станцияһынан көнбайышҡа табан 50 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Дауыт ауылына Нуғай даруғаһы Тамъян улусы башҡорттары XVIII быуаттың 2-се яртыһында үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған.
Ауыл 1778 йылда Тамъян улусы старшинаһы вазифаһын башҡарған йөҙ башы Дауыт Сәфәровтың исемен йөрөтә. Уның улдары Ильяс, Исхаҡ, Мөхәмәтрәхим, Юлдыбай Дауытовтар, 1768—1793 йылдарҙа тыуған.
1795 йылда ауылдағы 22 йортта 142 кеше (типтәрҙәр ҙә иҫәпкә алынған), 1866 йылда 35 йортта — 210 кешк йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр.
Бында 1814 йылдың 14 мартында Парижды алыуҙа ҡатнашыусы, көмөш миҙалдар кавалеры Ғәле Муталлапов йәшәгән.
Дауыт һәм Исхаҡ ауылдары араһында ғаилә бәйләнештәре бар. V ревизия мәғлүмәттәре буйынса Дауыт ауылында 22 ихата була, унда 138 кеше йәшәй, шул иҫәптән 4 типтәр була. 1859 йылда 35 ихатала 205 кеше йәшәгән. Беренсе совет халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, унда 303 кеше йәшәгән. 56 йорт булған.
Халыҡ һаны
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, халыҡтың күпселеге — башҡорттар (100 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Күмәклектәр теорияһы
right|thumb|200px|Ике күмәклектең киҫешеүен сағылдырған [[Венн диаграммаһы]] Күмәклектәр теорияһы – математиканың күмәклектәрҙең дөйөм үҙсәнлектәрен — йәғни ниндәйҙер уртаҡ үҙсәнлектәргә эйә булған объекттар йыйылмаһын өйрәнеүсе тармағы.
Хәҙерге күмәклектәр теорияһы 1870 йылда Георг Кантор һәм Рихард Дедекинд хеҙмәттәренән башланғыс ала. Бөгөнгө көндә был теория математиканың күп бүлектәренең — дөйөм топологияның, дөйөм алгебраның, функциональ анализдың нигеҙендә ята. XX быуаттың беренсе яртыһында күмәклектәр теорияһы күҙлегенәнән ҡараш математиканың күп традицион бүлектәренә индерелә, шуның менән бәйле математиканы уҡытыуҙа, шул иҫәптән мәктәптәрҙә, киң ҡулланыла башланы. Әммә математик теорияларҙы логик яҡтан яҡшы итеп төҙөү өсөн күмәклектәр теорияһын ҡулланыу ҡатмарлаша, сөнки ул үҙенең фекерләү ысулдарын нигеҙләүгә мохтаж. .
XX быуаттың икенсе яртыһынан башлап күмәклектәр теорияһының әһәмиәтенә ҡараш һәм уның математиканың үҫешенә йоғонтоһо,  математиканың күп өлкәләрендә уның аппаратын асыҡтан-асыҡ ҡулланмайынса етерлек дәрәжәлә дөйөм һөҙөмтәләргә өлгәшеп була икәнен аңлау иҫәбенә, һиҙелерлек кәмей. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, математиканың бөтә бүлектәрендә лә күмәклектәр теорияһы нотацияһы, уның ысулдарын ҡулланыуға бәйһеҙ рәүештә, дөйөм ҡабул ителгән булып ҡала.
Теорияның төп төшөнсәләре: күмәклек (ирекле тәбиғәтле объекттар йыйылмаһы), элементтарҙың күмәклеккә инеү мөнәсәбәте, аҫкүмәклек, күмәклектәр өҫтөндә ғәмәлдәр, күмәклектәрҙең сағылышы, үҙ-ара-бер мәғәнәле ярашлылыҡ, ҡеүәт (сикле, иҫәпле, иҫәпһеҙ), трансфинит индукция.
Тәүшарттар
Күмәклектәр, шул иҫәптән сикһеҙ күмәклектәр, математикала Боронғо Греция замандарында уҡ асыҡтан-асыҡ булмаған формала телгә алына: мәҫәлән, бөтә рациональ, бөтөн, натураль, таҡ, ябай һандар күмәклектәренең береһе икенсеһенә инеү бәйләнештәре ҡаралған. Күмәклектәрҙең тигеҙ ҡеүәтле булыу идеяһы башланғыстары Галилейҙа осрай: һандар һәм уларҙың квадраттары араһында ярашлылыҡ тураһында фекер йөрөтөп, ул «бөтөн өлөштән ҙурыраҡ» аксиомаһын сикһеҙ объекттарға ҡулланып булмауына иғтибар итә (Галилей парадоксы).
Актуаль сикһеҙ күмәклек тураһында беренсе төшөнсә 1800-се йылдар башында, «Арифметик тикшеренеүҙәрендә» баҫылып сыҡҡан Гаусс хеҙмәттәрендә яҙылған тип һанала. Әммә Гаусс сикһеҙ күмәклектәрҙе йәки кластарҙы үҙаллы тикшеренеү объекты итеп ҡарамай, улай ғына түгел, ул актуаль сикһеҙлекте математик иҫбатлауҙарҙа ҡулланыу мөмкинлегенә ҡаршы фекер әйтә.
Сикһеҙ күмәклектәр тураһында асығыраҡ күҙаллау Дирихле хеҙмәттәрендә, 1856—1857 йылдарҙағы лекциялар курсында күренә. Функциональ сағыштырыуҙар теорияһы буйынса 1820—1850-се йылдарҙағы Галуа, Шёман һәм Серре хеҙмәттәрендә шулай уҡ күмәклектәр теорияһынан сығып ҡарау элементтары беленә. Уларҙы 1857 йылда Дедекинд дөйөмләштерә. Күмәклектәр теорияһының айырым төшөнсәләрен Штейнер һәм Штаудттың 1830—1860-сы йылдарҙағы проект геометрияһы буйынса хеҙмәттәрендә осратырға мөмкин: бөтә предмет һиҙелерлек дәрәжәлә күмәклектәр теорияһы өсөн төп төшөнсә булған үҙ-ара-бер мәғәнәле сағылдырыу тураһында күҙаллауға бәйле, әммә проект геометрияһында ундай ярашлыҡтарға өҫтәлмә сикләүҙәр ҡуйыла (ҡайһы бер геометрик бәйләнештәрҙең һаҡланыуы). Атап әйткәндә, Штейнер тура һыҙыҡтағы нөктәләр күмәклеге һәм шәлкемдәге нурҙар күмәклеге өсөн иҫәпһеҙ күмәклек төшөнсәһе индерә һәм уларҙың иҫәпһеҙ аҫкүмәклектәре менән эш итә, ә 1867 йылдағы хеҙмәтендә күмәклектең характеристикаһы итеп ҡеүәт төшөнсәһе индерә.
Канторҙың хәйләһеҙ күмәклектәр теорияһына яҡын торған күҙаллауҙар Больцано хеҙмәттәрендә бар, иң башта, авторы 1851 йылда вафат булғандан һуң баҫылып сыҡҡан хеҙмәтендә, унда ирекле һанлы күмәклектәр ҡарала, ә уларҙы сағыштырыу өсөн үҙ-ара-бер мәғәнәле сағылдырыу төшөнсәһе бирелә, «күмәклек» (menge) термины үҙе шулай уҡ тәү тапҡыр был хеҙмәттә систематик рәүештә ҡулланыла. Ләкин, Больцано хеҙмәте математик булыуға ҡарағанда башлыса фәлсәфәүи  характерҙа, атап әйткәндә, унда күмәклектең ҡеүәте һәм сикһеҙлек дәүмәле йәки тәртибе төшөнсәләре араһында аныҡ сикләү юҡ, һәм был күҙаллауҙарҙа әҙме-күпме формаль һәм  тулы математик теория юҡ. Вейерштрастың, Мерэ һәм Дедекиндтың 1850-се йылдар аҙағында барлыҡҡа килгән һәм 1860-сы йылдар башында баҫылып сыҡҡан ысын һандар теорияһы хәйләһеҙ күмәклектәр теорияһы идеялары менән күп яҡтан ауаздаш, улар континуумды рациональ һәм иррациональ нөктәләрҙән төҙөлгән күмәклек итеп ҡарайҙар.
Хәйләһеҙ күмәклектәр теорияһы
Күмәклектәр теорияһын хәйләһеҙ вариантта төп төҙөүсе булып немец математигы Георг Кантор тора, нөктәләр күмәклеген абстракциялауға уны 1870—1872 йылдарҙағы тригонометрик рәттәр теорияһын үҫтереү буйынса (Римандың хеҙмәттәрен дауам итеүсе) хеҙмәттәр этәрә. Күмәклектәрҙең тиң ҡеүәтлелеге мәсьәләләре менән ҡыҙыҡһынып, 1873 йылда Кантор рациональ һандар күмәклегенең иҫәпле булыуын асыҡлай һәм бөтөн һәм ысын һандар күмәклектәренең тиң ҡеүәтле булыу мәсьәләһен (һуңғә һөҙөмтәне 1874 йылда Вейерштрасстың талабы буйынса баҫтыра). 1877 йылда Кантор \mathbb R һәм \mathbb R^n араһында үҙ-ара бер мәғәнәле ярашлыҡты иҫбат итә(теләһә ниндәй n>0 өсөн). Беренсе һөҙөмтәләре менән Кантор Дедекинд һәм Вейерштрасс менән үҙ-ара яҙышҡан хаттарҙа бүлешә, улар илтифатлы критика һәм иҫбатлауға иҫкәрмәләр менән яуап бирәләр. 1879 йылдан башлап 1884 йылға тиклем сикһеҙ нөктәле күмәклектәрҙе тикшереү һөҙөмтәләре менән Mathematische Annalenда алты мәҡәлә баҫтыра.
1877 йылда Дедекинд «О числе классов идеалов конечного поля» мәҡәләһен баҫтыра, унда ялан, модулдәр, идеалдар, ҡулсалар кеүек күмәклектәр менән асыҡтан-асыҡ эш итә, һәм улар өсөн инеү бәйләнештәрен («<» һәм «>» тамғаларын ҡулланып), берләштереү («+» тамғаһы менән) һәм киҫешеү («−» инфиксы менән) операцияларын ҡуллана, һәм бынан тыш, берекмә һәм киҫелеш операцияларының ике төрлө булыуын күрһәтеп, ысынында күмәклектәр алгебраһына килә, Дедекинд тамғалауында: Артабан үҙенең хеҙмәттәрендә күп тапҡыр был һөҙөмтәне ҡуллана. 1878 йылда баҫылып сыҡҡан төрлө һандағы үлсәмле континуумдарҙың тиң ҡеүәтлелеге тураһында хеҙмәттәрҙә Кантор, Дедекинд хеҙмәтенә таянып, күмәклектәр теорияһы операцияларын ҡуллана. Бынан тыш, был хеҙмәттә беренсе тапҡыр асыҡтан-асыҡ күмәклек ҡеүәте төшөнсәһе индерелә, иҫәпле күмәклектең теләһә ниндәй сикһеҙ аҫкүмәклегенең иҫәпле булыуы иҫбатлана, ә алгебраик һандарҙың сикле яландары иҫәпле күмәклек миҫалы итеп килтерелә. Канторҙың төрлө һандағы үлсәмле континуумдарҙың тиң ҡеүәтлелеге тураһында хеҙмәте математиктарҙың иғтибарын киң йәлеп итә.
1880 йылда Кантор күмәклектәр теорияһының ике төп идеяһын әйтә — буш күмәклек тураһында төшөнсә һәм трансфинит индукцияһы методы. 1881 йылдан башлап Кантор методтары менән башҡа математиктар ҡуллана башлайҙар: Вольтерра, Дюбуа-Реймон,, Гарнак, башлыса функцияларҙың интегралланыусанлығы мәсьәләләре менән бәйле. 1883 йылдағы хеҙмәтендә Кантор, үҙе индергән камил күмәклек һәм күмәклек тығыҙлығы төшөнсәләрен файҙаланып, континуумдың тарихи беренсе формаль билдәләмәһен бирә (дөйөм топологияла ҡулланылған хәҙерге замандыҡынан айырмалы, ләкин улар менән принципиаль оҡшаш булған), шулай уҡ бер ҡайҙа ла тығыҙ булмаған камил күмәклектең (Кантор күмәклеге булараҡ билдәле булған) классик миҫалын төҙөй, шулай уҡ континуум-гипотезаны асыҡтан-асыҡ әйтеп бирә.
1885—1895 йылдарҙа хәйләһеҙ күмәклектәр теорияһын төҙөү буйынса эштәр Дедекиндтың хеҙмәттәрендә үҫеш ала (Кантор был 10 йыл дауамында ауырыу сәбәпле бары тик бер ҙур булмаған хеҙмәтен баҫтыра). Шулай, «Что такое числа и для чего они служат?» китабында (унда шулай уҡ беренсе тапҡыр Пеано арифметикаһы булараҡ билдәле булған арифметиканы аксиомалаштырыу төҙөлә), ул осорға тиклем билдәле булған күмәклектәр теорияһы һөҙөмтәләре иң ҙур дөйөмлөктә систематик яҙып бирелгән — теләһә ниндәй күмәклек өсөн (мотлаҡ һанлы түгел), беренсе тапҡыр Кантор — Бернштейн теоремаһы әйтеп бирелгән, күмәклектәр алгебраһы аңлатып бирелгән һәм күмәклектәр теорияһы ғәмәлдәренең үҙсәнлектәре асыҡланған.
1895—1897 йылдарҙа Кантор хәйләһеҙ күмәклектәр теорияһын нигеҙҙә тамамлаусы ике хеҙмәттән торған цикл баҫтыра.
1880-се йылдар башынан, башлыса трансфинит индукцияһы идеялары баҫылып сыҡҡандан һуң, күмәклектәр теорияһы ҡарашы шул осорҙоң күп билдәле математиктары тарафынан киҫкен ҡабул итмәүгә осрай, ул ваҡытта төп оппоненттар Герман Шварц һәм, беренсе сиратта, математик объекттар булып тик натураль һандар һәм нимә уларға туранан-тура ҡайтып ҡала, шулар ғына иҫәпләнә ала тип иҫәпләүсе Леопольд Кронекер була (уның «бог создал натуральные числа, а всё прочее — дело рук человеческих» тигән фразаһы билдәле). Шулай булыуға ҡарамаҫтан, 1890-сы йылдар аҙағына күмәклектәр теорияһы дөйөм танылыу яулай, быға бигерәк тә Цюрихта Математиктарҙың беренсе халыҡ-ара конгресында (1897 йыл) Адамарҙың һәм Гурвицтың докладтары, унда күмәклектәр теорияһының анализда уңышлы ҡулланылыуына миҫалдар килтерелә, шулай уҡ математик берләшмәлә һиҙелерлек йоғонтоһо булған Гильберт тарафынан күмәклектәр теорияһы инструментарийын киң ҡулланыуы булышлыҡ итә.
Парадокстар
Хәйләһеҙ теорияла, күмәклектәрҙе ниндәйҙер үҙсәнлеккә эйә булған бөтә объекттарҙы йыйыу билдәһе буйынса ғына төҙөргә мөмкинлек биргән күмәклек төшөнсәһенең аныҡ булмауы, 1895—1925 йылдар араһында байтаҡ ҡапма-ҡаршылыҡтар килеп сығыуына килтерә, был күмәклектәр теорияһын фундаменталь инструмент булараҡ файҙаланып булыуға шикләнеү тыуҙыра, был хәл «кризис оснований математики» тигән билдәлелек ала.
Бөтә рәт һандары күмәклеген ҡарау килтергән ҡапма-ҡаршылыҡты беренсе булып Кантор 1895 йылда асыҡлай, тарафынан 1897 йылда яңынан асыла һәм беренсе тапҡыр баҫтырып сығарыла, һәм Бурали-Форти парадоксы исеме ала. 1899 йылда Дедекиндҡа хатында Кантор беренсе тапҡыр универсумдың бөтә күмәклектәр күмәклеге булараҡ ҡапма-ҡаршылығы тураһында әйтә, сөнки уның бөтә аҫкүмәклектәре күмәклеге, принцибын ҡәнәғәтләндермәйенсә, үҙ-үҙенә тиң ҡеүәтле булырға тейеш була, аҙаҡ был антиномия Кантор парадоксы тигән исем ала.
1901 йылдар тирәһендә Бертран Рассел тарафынан асыҡланған һәм 1903 йылда «Основания математики» монографияһында баҫылып сыҡҡан Рассел парадоксы күмәклектәр теорияһының һәм дөйөм алғанда математика нигеҙҙәренең артабанғы үҫешенә тәьҫир иткән мөһим ҡапма-ҡаршылыҡ булып тора. Парадокстың айышы, бөтә күмәклектәр күмәклегенең үҙ-үҙенә ҡарағанлығы мәсьәләһен ҡарағанда, үҙен индермәү ҡапма-ҡаршылығы. Бынан тыш, Ришар парадоксы, Берри парадоксы һәм Греллинг — Нельсон парадоксы кеүек антиномияларҙың асыҡланыуы сама менән шул осорға тап килә.
Килеп тыуған парадокстарҙы математиктар берләшмәһендә тикшереү һөҙөмтәһендә, килеп тыуған проблемаларҙы хәл итеү буйынса ике йүнәлеш барлыҡҡа килә: теорияның инструменталь ҡеүәтен һаҡлағанда, ҡапма-ҡаршылыҡһыҙлыҡты тәьмин иткән аксиомалар системаһын һайлау ярҙамында күмәклектәр теорияһын рәсмиләштереү, икенсеһе — интуитив аңлауға бирелмәгән конструкцияларҙы һәм ысулдарҙы ҡарауҙан баш тартыу. Цермело, Гильберт, Бернайс, Хаусдорфтар тарафынан башланған беренсе йүнәлеш сиктәрендә, күмәклектәрҙең аксиоматик теорияһының бер-нисә варианты төҙөлә һәм яһалма сикләүҙәр иҫәбенә төп ҡапма-ҡаршылыҡтар еңеп сығыла. Төп сағылдырыусыһы Брауэр булған икенсе йүнәлеш, математикала яңы йүнәлеш — интуиционизм тыуҙыра, һәм бер ни тиклем ул Пуанкаре, Лебег, Борель, Вейльдәр тарафынан яҡлау таба.
Күмәклектәрҙең аксиоматик теорияһы
Күмәклектәр теорияһын беренсе аксиомалаштырыуҙы Цермело 1908 йылда баҫтырып сығара, был системала парадокстарҙы бөтөрөүҙә төп ролде «селекция аксиомаһы» уйнарға тейеш була(aussonderung), уға ярашлы, P(x)-тан x \in A күренешендәге бәйләнеш килеп сыҡҡанда ғына P(x) үҙсәнлегенән күмәклеген төҙөп була. 1922 йылда Скулем һәм Френкель хеҙмәттәре арҡаһында ғына Цермело аксиомалары базаһында, күләмлек, буш күмәклектең булыуы, парҙар, сумма, дәрәжә, сикһеҙлек аксиомаларын ҡушып, система тамам формалашып бөтә. Был аксиоматикалар Цермело — Френкель теорияһы булараҡ киң таралыу ала, система һайлау аксиомаһы менән ZFC тип тамғалана, һайлау аксиомаһынан тыш — ZF.
Һайлау аксиомаһының үҙенсәлекле роле уның интуитив аңлайышлы булмауында һәм күмәклеккә билдәләмә биреүҙең эффектив ысулы булмауҙа. Атап әйткәндә Борель һәм Лебег, уны ҡулланып алынған иҫбатлауҙар, уға бәйле булмаған иҫбатлауҙарға ҡарағанда башҡа танып белеү әһәмиәтенә эйә тип иҫәпләгәндәр, Гильберт һәм Хаусдорф уны, башҡа аксиомалар кеүек үк һис шикһеҙ (бәхәсһеҙ) тип танып, бер һүҙһеҙ ҡабул итәләр.
Күмәклектәр теорияһын аксиомалаштырыуҙың таралыу алған икенсе вариантын фон Нейман 1925 йылда эшләй, Бернайс тарафынан 1930-сы йылдарҙа рәсмиләштерелә, һәм Гёдель тарафынан 1940 йылда ябайлаштырыла (континуум-гипотезаның һайлау аксиомаһына бәйле булмауын иҫбатлау буйынса эшендә), һуңғы варианты фон Нейман — Бернайс — Гёдель аксиомалар системаһы исеме аҫтында билдәлелек ала һәм NGB тип тамғалана.
Күмәклектәрҙең дескриптив теорияһы
XX быуат башында Лебег, Бэр, Борель хеҙмәттәрендә күмәклектәрҙең үлсәнмәле булыу мәсьәләһе тикшерелә. 1910—1930 йылдарҙа был хеҙмәттәр нигеҙендә дескриптив күмәклектәр теорияһы эшләнә, ул систематик рәүештә күмәклектәрҙең эске үҙсәнлектәрен өйрәнә. Лузин, Александров, Суслин, Хаусдорф теорияны эшләүгә төп өлөш индерәләр. 1970-се йыдарҙа күмәклектәрҙең дескриптив теорияһы дөйөм топологик аруыҡтар осрағына дөйөмләштерелә.
Төп төшөнсәләр
Күмәклектәр теорияһының нигеҙендә ошондай төп төшөнсәләр ята: күмәклек һәм күмәклектең ингәнлек бәйләнеше (x \in A тип тамғалана  — «x A күмәклегенең элементы», «x A күмәклегенә инә»). Буш күмәклек, ғәҙәттә \varnothing символы менән тамғалана — бер элементы ла булмаған күмәклек. Аҫкүмәклек һәм өҫкүмәклек — бер күмәклектең икенсеһенә инеү мөнәсәбәте (ярашлы рәүештә ҡәтғи булмаған инеү осрағында һәм, һәм ҡәтғи инеү осрағында A \subset B һәм A \supset B тип тамғалана).
Күмәклектәр өҫтөндә түбәндәге ғәмәлдәр башҡарыла:
Берекмә һәм киҫелеш коммутатив, ассоциатив һәм идемпотентлы. Аксиомалар системаһын һайлауға һәм өҫтәмәләр булыуға бәйле рәүештә күмәклектәр алгебраһы (берекмә һәм киҫелешкә ҡарата) дистрибутив рәшәткәне, тулы дистрибутив рәшәткәне, Булев алгебраһын төҙөргә мөмкин. Күмәклектәр өҫтәндә ғәмәлдәрҙе күҙаллау өсөн Венн диаграммаһы ҡулланыла.
A һәм B күмәклектәренең Декарт ҡабатландығы — A һәм B-ның элементтарының бөтә тәртипкә килтерелгән элементтары парҙары күмәклеге:. Күмәклектәр теорияһында A күмәклеген B күмәклегенә сағылдырыу f бинар мөнәсәбәт булараҡ ҡарала — A \times B аҫкүмәклеге — беренсе элементтың икенсеһенә ярашлылығының берҙән бер булыу шарты менән:.
Булеан — бирелгән күмәклектең бөтә аҫкүмәклектәре күмәклеге, йәки 2^A тип тамғалана (сөнки A-ны -гә сағылдырыуҙар күмәклеге менән тап килә).
Күмәклек ҡеүәте (кардиналь һан) — күмәклек элементтары һаны характеристикаһы, формаль рәүештә араһында үҙ-ара бер мәғәнәле ярашлылыҡ урынлаштырырға мөмкин булған күмәклектәр өҫтөндә эквивалентнлыҡ класы итеп билдәләнә, |A| йәки \sharp A тип тамғалана. Буш күмәклектең ҡеүәте нулгә тигеҙ, сикле күмәклектәрҙең ҡеүәте — элементтар һанына тигеҙ булған бөтөн һан. Кардиналь һандар өҫтөндә, шул иҫәптән сикһеҙ күмәклектәрҙе характерлаусы, тәртип мөнәсәбәте урынлаштырырға мөмкин, иҫәпле күмәклек ҡеүәте \aleph_0 тип тамғалана (алеф — йәһүд алфавитының беренсе хәрефе), сикһеҙ күмәклектәр ҡеүәттәренең иң бәләкәйе булып тора, континуумдың ҡеүәте \mathfrak c йәки тип тамғалана, континуум-гипотеза — иҫәпле ҡеүәт һәм континуум ҡеүәте араһында ике аралағы ҡеүәттәр юҡ тигән фараз. Әгәр кардиналь һан күмәклектәрҙең үҙ-ара бер мәғәнәле ярашлыҡ урынлаштырыу мөмкинлегенә ҡарата эквивалентнлыҡ класын характерлаһа, ул саҡта тәртип һаны (ординал) —  тулыһынса тәртипкә килтерелгән күмәклектәрҙең биектив ярашлылыҡҡа ҡарата тулы тәртип мөнәсәбәтен һаҡлаусы эквивалентнлыҡ класы характеристикаһы. Ординалдар индереү ярҙамында (ҡушыу һәм ҡабатлау ғәмәлдәре менән) төҙөлә, сикле күмәклектәрҙең тәртип һаны кардинал менән тап килә (ярашлы натураль һан менән тамғалана), тәбиғи тәртиптәге бөтә натураль һандар күмәклегенең тәртип һаны \omega тип тамғалана, артабан: унан һуң : Бөтә \omega- һәм \varepsilon-һандар — иҫәпле ординалдар күмәклеге ҡеүәте \aleph_1 ҡеүәтенә эйә.
Дөйөмләштереү
Йыш ҡына күмәклектәр теорияһына ҡаршы ҡуйылған категориялар теорияһы саралары менән, инструменталь һәм дидактик ҡараштан сығып, Ловер һәм Тирни (Miles Tierney) 1970 йылда топостар теорияһын төҙөй, уның өйрәнеү объекты — элементар топос — күмәклектәр теорияһы аңлауында күмәклектәрҙең тәртибе менән оҡшашлыҡ принцибы буйынса төҙөлгән, ысынында күмәклектәр теорияһының бөтә варианттарын элементар топостар менән күрһәтеп булды.
Аныҡ булмаған күмәклектәр теорияһы — 1960-сы йылдарҙа Лотфи Заде тарафынан тәҡдим ителгән киңәйтелгән күмәклектәр теорияһы аныҡ булмаған логика концепцияһы сиктәрендә, аныҡ булмаған теорияла элементтарҙың күмәклеккә инеү мөнәсәбәте урынына [0, 1] интервалындағы ҡиммәттәр менән ингәнлек функцияһы ҡарала: әгәр элементтың ингәнлек функцияһы нулгә тигеҙ булһа, ул күмәклеккә аныҡ инмәй, әгәр бергә тигеҙ булһа, аныҡ инә, ҡалған осраҡтарҙа инеү мөнәсәбәте аныҡ түгел тип иҫәпләнә. Мәғлүмәт теорияһында, кибернетикала, информатикала ҡулланыла.
Мультикүмәклектәр теорияһы, комплекттар теорияһы тип аталған Петри селтәре теорияһын ҡулланғанда, бер үк элементтың бер нисә экземпляры булыуын рөхсәт иткән күмәклектән айырмалы рәүештә, төп төшөнсә сифатында ирекле тәбиғәтле элементтар йыйылмаһы ҡарала, инеү мөнәсәбәте был теорияла экземплярҙар һаны функцияһы менән алмаштырыла:  — a элементының A мультикүмәклеккә инеү һаны, комплекттарҙы берләштергәндә элементтарҙың экземпляр һаны инеү максимумы буйынса алына , киҫелештә — минимум буйынса. Теоретик информатикала, яһалма интеллектта, Ҡарарҙар ҡабул итеү теорияһында ҡулланыла.
— чехословак математиктары 1970-сы йылдарҙан алып, башлыса хеҙмәттәрендә үҫтергән теория, күмәклекте объект һымаҡ аныҡ рәсмиләштереүгә нигеҙләнгән, буш күмәклектән һәм күрәләтә булған элементтарҙан индуктив төҙөлгән, объекттың барыһын бергә ҡарауҙы рөхсәт иткән үҙсәнлектәре өсөн кластар төшөнсәһе индерелә, ә күмәклектәрҙең аҫкластарын өйрәнеү өсөн  концепцияһы ҡулланыла.
Мәҙәниәттә
1960—1970-се йылдарҙа музыка теорияһы сиктәрендә үҙенең төҙөлә, ул музыкаль объекттарҙы (тауыштарҙы уларҙың бейеклектәре, динамикаһы, оҙайлылығы менән), улар араһында үҙ-ара мөнәсәбәтте һәм уларҙың төркөмдәре өҫтөндә ғәмәлдәрҙе дөйөм һүрәтләү сараларын бирә. Әммә математик күмәклектәр теорияһы менән бәйләнеш туранан-тура түгел, ә терминологик һәм мәҙәни: күмәклектәрҙең музыкаль теорияһында тик сикле объекттар ҡарала һәм ниндәйҙер мөһим теоретик һөҙөмтәләр йәки әһәмиәтле ҙур конструкциялар ҡулланылмай; был теорияла күберәк төркөм теорияһы һәм комбинаторика аппараттары эшкә ҡушылған.
Шулай уҡ күмәклектәр теорияһының йөкмәткеһенән бигерәк мәҙәни йоғонтоһо аҫтында немец дизайнеры 1975 йылда, төҫлө яҡтырып торған индикаторҙар ярҙамында ваҡытты күрһәтеү өсөн бишле принцип ҡулланған беренсе ҡоролма булараҡ Гиннесстың рекордтар китабына ингән (өҫтән индикаторҙарҙың беренсе һәм икенсе рәте сәғәтте күрһәтә, өсөнсө һәм дүртенсе рәттәр — минуттарҙы),  (шулай уҡ Берлин сәғәте исеме аҫтында билдәле, Berlin-Uhr) ижад итә. Сәғәт Берлиндың Europa-Center сауҙа-офис комплексында ҡуйылған.
Нойштадт-ам-Ренштайг
Нойштадт-ам-Ренштайг (Neustadt am Rennsteig) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1042 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,03 км2. Диңгеҙ кимәленән 785 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98701 һәм автомобиль коды — IK.
Черных Николай Андреевич
Биографияһы
Никола́й Андре́евич Черны́х 1924 йылдың 19 декабрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ өйәҙе Верхотор ауылында тыуған.
1942 йылдың 9 авгусында Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла, 1943 йылдың 26 авгусынан фронтта. 1947 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.
198-се гвардия уҡсылар полкы пулемётсыһы (68-се гвардия уҡсылар дивизияһы, 40-сы армия, Воронеж фронты) комсомол гвардия сержанты Черных Н. А. 1943 йылдың 24 сентябрендә Киев өлкәһе Кагарлык районы Балыко-Щучинка ауылы янында, беренселәрҙән булып Днепрҙың уң яҡ ярына сығып, уңайлы урын таба һәм ротаның Днепр аша сығыуын пулемёт уты менән ҡаплауға өлгәшә. Дошмандың 8 һөжүмен кире ҡаға, һуңғыһында яраланһа ла сафта ҡала һәм 30 фашисты атып үлтерә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 13 ноябрендәге Указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән саялығы һәм батырлығы өсөн гвардия сержанты Черных Николай Андреевичҡа «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә, Ленин ордены һәм  «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 3359) менән бүләкләнә.
1947 йылдан кесе лейтенант Н. А. Черных — запаста. Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә инженер-конструктор, эксперименталь цех начальнигы булып эшләй.
1982 йылдың 30 ноябрендә вафат була. Өфө ҡалаһында Көньяҡ зыяратта ерләнә.
Хәтер
Ишембай ҡалаһының Геройҙар Аллеяһында Геройҙың бюсы ҡуйылған.
Коурак (Тарсьма ҡушылдығы)
Коурак  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тарсьма йылғаһының һул ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ув-Ю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Абдулхаҡ (исем)
Этимологияһы
Абдулхаҡ (Әбделхаҡ) башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән, ҡушма исем, ике үҙ аллы һүҙҙән яһалған (абдул+хаҡ) ысын, дөрөҫ мәғәнәһенә эйә.
Билдәле шәхестәр
Игебаев Абдулхаҡ Хажмөхәмәт улы, Абдулхаҡ Игебаев (2 июль 1930 йыл — 27 сентябрь 2016 йыл) — Башҡортостандың халыҡ шағиры (2010). 1963 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының (1980) һәм РСФСР-ҙың (1991) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1990) һәм Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы лауреаты, Салауат Юлаев ордены кавалеры.
Аҡҡулов Абдулхаҡ Ғәббәс улы (Аккулов Абдулхак Габбасович; 15 июль 1910—26 июнь 1975) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкында, артабан — 132-се уҡсылар дивизияһында, 1944—1945 йылдарҙа — НКВД-ның 488-се айырым батальонында хеҙмәт итә. Политрук, лейтенант.
Баһауетдинов Абдулхаҡ Хәйретдин улы (Багаутдинов Абдулхак Хайретдинович) (1915 йыл — 12 август 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, лейтенант. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 313-сө кавалерия полкының саперҙар взводы командиры.
Бикҡужин Абдулхаҡ Закир улы (Биккузин Абдулхак Закирович) (14 ноябрь(ҡайһы бер документтарҙа 17 ноябрь[1]) 1919 йыл — 15 март 2007) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, өлкән лейтенант. 112 -се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһының артиллерия дивизионы яугиры. II дәрәжә Ватан һуғышы (1985), «Ҡыҙыл Йондоҙ» (1941) ордендары кавалеры.
Ҡаһарманов Абдулхаҡ Абдрахман улы (24 апрель 1927 йыл — 21 май 2007 йыл) — уҡытыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1957), Рәсәй Федерацияһының мәғариф отличнигы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Атаһының исемендә
Саттарова Эльза Абдулхаҡ ҡыҙы (28 июль 1958 йыл) — журналистика ветераны, 2007—2017 йылдарҙа Ҡырмыҫҡалы районының «Кармаскалинская новь» гәзите мөхәррире. 1978 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2012).
Сөләймәнов Хәбир Ғибәҙәт улы
Биографияһы
Хәбир Ғибәҙәт улы Сөләймәнов 1980 йылдың 17 декабрендә Силәбе өлкәһе Арғаяш районының Илембәт ауылында тыуған. Атаһы Ғибәҙәт Сөләймәнов сығышы менән Дәрүиш ауылынан, ә әсәһе Шәһиҙә Сөләймәнова — Һабайҙан. Игеҙ туғаны — Сөләймәнов Сабир Ғибәҙәт улы, бокс буйынса Нью-Йорк ҡалаһы чемпионы, һәм ҡустыһы Марат бар.
Тыуған ауылының башланғыс мәктәбен тамамлап, күрше Дәрүиш урта мәктәбендә уҡыуын артабан дауам итә. Туғаны Сабир менән күрше ауылдағы мәктәпкә йыш ҡына йәйәү йөрөй. Буш ваҡытында атаһы менән һунар иткән. Мәктәптә спорт менән мауыға башлай, райондың шахмат буйынса чемпионы була. Юғары белемде Силәбе ҡалаһының аграр-инженер университетында ала.
Бокс буйынса беренсе тренеры — билдәле спортсы, кикбоксинг буйынса Рәсәй һәм Европа чемпионы Салауат Байрамғәлин була. Хәбир игеҙәге Сабир менән бергә 17 йәштән алып үның кикбоксинг мәктәбендә тәрбиәләнә. Башта — Силәбе ҡалаһында, һуңынан — Силәбе өлкәһендә, ә артабан Рәсәйҙә лә еңеүҙәр яулай.
Ярыштарҙың береһендә Рәсәйҙән АҠШ-ҡа күсеп киткән бер тренер игеҙәктәргә, кикбоксингты ҡалдырып, Америкала киң таралған бокс менән үҙенең мәктәбендә шөғөлләнергә тәҡдим итә. Хәбир һәм Сабир быға риза була һәм АҠШ-ҡа оса. Нью-Йорк ҡалаһында бокс менән шөғөлләнә башлай. 2005 йылда Канзас ҡалаһында һәүәҫкәр боксерҙар араһында үткәрелгән «Алтын бирсәткә» исемле ярышта Сабир 54 кг-ға тиклемгеләр араһында — беренсе, ә Хәбир 57 кг-ға тиклемгеләр араһында икенсе урынды яулай. 2006 йылдың декабрендә ошо уҡ турнирҙа бер үк ауырлыҡ категорияла ярышып, Сөләймәновтар финалға сыға һәм чемпион исемен яулайҙар. Һуңыраҡ Хәбир Сөләймәнов Бөтә донъя бокс берлегенең алтын билбауын яулай.
2010 йылда Глендейл (Калифорния) ҡалаһында уҙғарылған Бөтә донъя бокс берекмәһенең WBO NABO вакант титулына лайыҡ була.
Хәбир донъяның ҡайһы мөйөшөндә, ниндәй генә аудитория алдында сығыш яһамаһын, кемгә генә ҡаршы һуғышмаһын — американлығамы, мексиканлығамы — бокс башланыр алдынан башҡорт милли кейеме — елән һәм ҡамсат бүрек — кейеп алып, рингты бер-ике тапҡыр урап сыға. Уны бөтә донъяла тап башҡорт милли кейемендә таныйҙар.
Хәбир Сөләймәнов «БашГизхан» исемле тарихи роман яҙа һәм 2015 йылдың февраль аҙағында Өфөлә был китабының исем туйын үткәрә. Авторҙың үҙ әҫәре буйынса фильм төшөрөргә лә уйы бар.
Анна Австрийская (1573—1598)
Анна Австрийская (Anna von Österreich, Anna Habsburżanka, Anna av Österrike; 16 август 1573 ( 15730816 ), Грац — , Варшава) — Габсбургтар нәҫеленән Австрия эрцгерцогы, польша короле һәм бөйөк литва кенәзе Сигизмунд III Вазаның беренсе ҡатыны.
Биографияһы
Анна эрцгерцог Карл II (1540—1590) һәм уның ҡатыны (1551—1608), Бавария герцогы V Альбрехттың ҡыҙы Мария-Аннаның өлкән ҡыҙҙары. 1592 йылдың 31 майында ул Краков ҡалаһында поляк —һуңыраҡ —Швецияның короле Юхан III һәм уның беренсе ҡатыны, Речь Посполитаяның хакимы Сигизмунд II Августың һеңлеһе, Катарина Ягеллонканың берҙән-бер улы. Анна Австрийская ысын күңелдән католик була.