cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сафин Зәки Йәләлитдин улы
Биографияһы
1940 йылда Совет Армияһы сафына алына һәм Алыҫ Көнсығышта 1946 йылға тиклем хеҙмәт итә. Сафин З. һуғыштан һуң эшен редакцияла дауам итеп, район газетаһының яуаплы секретары һәм типография директоры вазифаһына тиклем үрләй.
1955 йылда Тимер ауылына колхоз председателе итеп ебәрелә. Ғүмеренең ҡалған йылдарында райкомда, редакцияла эшләй.
Зәки Йәләлитдин улы 1974 йылда вафат була. Иҫке Собханғол ауылында ерләнгән.
Ғаиләһе
Сафин Зәки Ялалетдин улы ҡатыны Зөһрә менән Иҫке Собханғолда йәшәгән.
Яңы Останков
Яңы Останков (Новоостанково) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 12 кеше. Почта индексы — 452656, ОКАТО коды — 80207849009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сальвадор
Республика Эль-Сальвадор — (ҡитға исеме) лағы дәүләт.
Паган
Паган (йәки Баган, ပုဂံ, кья-вар. Pjaa Gjan) — хәҙерге Мьянма биләмәһендә шул уҡ исемдәге батшалыҡтың боронғо баш ҡалаһы. Ҡала Мандалайҙан көньяҡ-көнбайышҡа табан 145 км алыҫлыҡта, Магуэй округында Чаук ҡалаһынан алыҫ түгел ерҙә, Иравади йылғаһының көнсығыш яры буйында, ҡоро яйлала урынлашҡан. Әлеге ваҡытта боронғо ҡала урынында меңләгән пагодалар, ҡорамдар, ғибәҙәт ҡоролмалары, монастырҙар булған археологик зона бар. Был зона — яңы барлыҡҡа килгән туризм индустрияһы өсөн төп иҫтәлекле урын.
2019 йылдан ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә ингән.
Паган ҡалаһы
Паган ҡалаһы юҡ — ни бары Баган аэропорты, меңәрләгән эре һәм бәләкәй архитектура һәм скульптура ғибәҙәт ҡоролмалары һәм пагодалары булған ҙур археологик (дөрөҫөрәге, һаҡ зонаһы) зона тирәләй һәм эсендә бер нисә ауыл (Ньяун У, Ве-чжи Ин, Мьинкаба, Иҫке Баган) ғына бар. Будда тештәрен һаҡлаған Швезигон һәм Локаннда Чаун кеүек әһәмиәтле ҡоролмалар алтын менән ҡапланған, уларға инеү юлдарына асфальт түшәлгән, һәм эргә-тирәлә бик күп павильондар төҙөлгән. Күпселек пагодалар ҡыҙыл кирбестән һәм аҡ таштан, алтын менән ҡапланмаған. Пагодаларға килеүселәр бик күп, ингән ерҙә сауҙагәрҙәр баҫып тора, ә фонарҙар тотҡан малайҙар баҫҡыстар буйлап үрге ярустарға үтергә ярҙам итә һәм коридорҙарҙы яҡтырта. Аҙ әһәмиәтле пагодалар ҙа һаҡлана һәм тергеҙелә. Уларҙың береһендә немец профессорының фрескаларҙы өҙөргә маташыуын һәм полиция тарафынан ҡулға алыныуын хәтерләтеп торған таҡта эленгән. Алыҫта бик күп бәләкәй ҡоролмалар һәм пагодалар тора, уларҙың ҡайһы берҙәре емерелгән. Урыны менән ҡорамдар араһында — көйгән сүллек, урыны менән яңғыҙ торған пальмалар, урыны менән — йәшел ҡыуаҡлыҡтар. Үҙенең тәғәйенләнеше буйынса ҡорамдар — ғәҙәттә, горизонттың һәр йүнәлешендә дүрт алтарь һәм будда статуялары булған симметрик формала, изге ҡомартҡылар менән ғибәҙәтханалар һәм мәмерйәләр — фрескалар менән биҙәлгән коридор лабиринты менән ҡорамдар айырылып тора. Иҫкерәк фрескалар ике төҫлө, һуңғы фрескалар төрлө төҫтә.
Паганда сит ил туристары бик күп — һәм бөтә  Будда ҡалаһынан изге урындарға ғибәҙәт ҡылыусылар күп.
Ғибәҙәтханаларҙың береһе иң юғары хөкүмәт генералдары өсөн теләктәрҙе үтәү урыны була һәм ғәскәрҙәр тарафынан һаҡланған. Бик әһәмиәтле ғибәҙәтхана комплекстың көньяғында урынлашҡан — әсир Мон батшаһы Мануха төҙөгән ғибәҙәтхана, — унда тар бинала бөтә яҡтан ҡыҫылған, быуылған Буддалар ултыра һәм ята — батша Мануха үҙенең әсирлеккә мөнәсәбәтен шулай белдерә.
Пагандың өсөнсө короле Алаунситху медитация өсөн нишалар менән һәм башҡа ҡорамдарға ҡараған матур ҡорам төҙөй. Ул һәр көн иртән бер үк ваҡытта, тронын яулап алған үҙ улы тарафынан медитация мәлендә үлтерелгәнгә тиклем,  ниша алдында медитация яһай.
Тарихы
Паган харабалары 104 км² самаһы майҙанды биләй. Был биләмәлә 10 000-дән ашыу дини ҡомартҡы (яҡынса 1000 ғибәҙәтхана, 10 000 бәләкәй ҡорам һәм 3000 монастырь) төҙөлгән.
Күпселек ҡоролмалар XI—XIII быуаттар араһында  Паган династия батшалығының баш ҡалаһы булған осорҙа төҙөлгән. Король Пьинбья 874 йылда Паганға баш ҡаланы күсерә. Әммә баш ҡаланы Бирман тарихында йыш күсергәндәр, һәм король Аноратха баш ҡаланы икенсе ҡалаға күсергән. 1057 йылда король Аноратха мон батшалығының баш ҡалаһы Татонды ҡулға төшөрә, һәм, Паганды Мьянмала буддизмдың мәҙәни үҙәгенә әйләндерер өсөн, Пали ҡулъяҙмаларын конфискациялай, монахтарҙы, рәссамдарҙы һәм һөнәрселәрҙе  алып китә. Ул Тхераваданың буддизм тәғлимәтен дәүләт дине сифатында раҫлай һәм Шри-Ланкаға рухи миссия ебәрә, унан монахтар килә һәм бөтә илде Тхеравадаға әйләндерер өсөн уға ярҙам итә. Паган фән, дин һәм мәҙәни үҙәк, донъяның иң эре ҡалаларының береһе булып китә. Баш ҡала Һиндостан, Шри-Ланка һәм Кхмер империяһынан монахтарҙы һәм студенттарҙы йәлеп итә.
1287 йылда һалым түләүҙән баш тартҡан батшалыҡты, Юань империяһының Паганға бер нисә тапҡыр һөжүм итеүе һөҙөмтәһендә, монголдар биләй. Күптән түгел булып үткән тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Монголия армиялары, бәлки, Пагандың үҙенә барып етмәгәндер, һәм хатта улар быны эшләһә лә, зыян, моғайын, минималь булғандыр. . Шуға ҡарамаҫтан, зыян күрелә лә инде. Заманында 50 000 алып 200 000 тиклем кеше йәшәгән ҡала бәләкәй ҡалаға әүерелә. 1297 йылдың декабрендә, Мьинсайн короллеге Үрге Бирмала идара итә башлағас, ҡала формаль рәүештә Мьянманың баш ҡалаһы булыуҙан туҡтай.
XV быуатта Паганда кешеләр һаман йәшәй, һәм ул империя осоронда ғибәҙәт ҡылыу урыны була. «Яңы һәм тәьҫирле» дини ҡомартҡыларҙың аҙ ғына һаны әле булһа XV быуат уртаһына тиклем һаҡланып ҡала, ләкин шунан һуң яңы ғибәҙәтханалар төҙөлөшө кәмей. XV һәм XX быуаттар араһында 200-ҙән аҙыраҡ ҡорам төҙөлгән. Боронғо баш ҡала ғибәҙәт ҡылыу урыны булып ҡала, әммә ғибәҙәт ҡылыу урыны итеп уның Ананда, Шведагон, Суламани, Тхиломинло, Даммаязика кеүек иң билдәле ғибәҙәтханалары һәм боронғо юл буйындағы башҡа сиркәүҙәр һанала. Башҡалары — аҙ билдәле меңләгән ғибәҙәтханалар — тарҡала башлай, һәм уларҙың күбеһе ваҡыт һынауын үтә алмай. * Аноратха Пагандың тарихи нигеҙ һалыусыһы булып һаналһа ла, традиция буйынса Паганға нигеҙ һалыусы Тхамударита иҫәпләнә (Быяла һарай Хроникаһы). Ул граждандар һуғышы солғап алған Шрикшетрҙан хәҙерге Паганда йәшәргә килгән ҡасаҡтарҙы етәкләй һәм ҙур булмаған кенәзлектең башлығы була.
Борма (йылға)
Борма, Һаҙлы Борма (Бурминка (Сырая Бурма)) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан биләмәләрендә аға. Йылға Төй йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ханавэй-Яха (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төньяҡ Пулт
Төньяҡ Пулт — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пулт йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Липовец
Липовец (Липовець) — Украинаның Винница өлкәһендәге ҡала, Липовец районының административ үҙәге.
Алмашыу (мәғәнәләр)
Алмашыу — объектты берәй нәмәгә алмашҡа биреү акты, бер нәмә урынына икенсене алыу.
Иҡтисадта:
Сәйәсәттә һәм тарихта:
Информатикала:
Химияла:
Биологияла:
Физикала:
Мәҙәниәттә:
Әҙәбиәттә:
Кинематографта:
Возгривка
Возгривка — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кунач йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер ҡушылғанға тиклем Дон, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Байрамғол ауыл биләмәһе
Административ үҙәге —Байрамғол ауылы.
Тарихы
Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре 2004 йылдың 12 ноябрендәге 292-ЗО-се «Арғаяш муниципаль районы һәм уның составындағы ауыл биләмәләренең статусы һәм сиктәре тураһында» исемле Силәбе өлкәһе Законына ярашлы билдәләнгән.
Петровка (Стәрлетамаҡ районы)
Петровка (Петровка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 68 кеше. Почта индексы — 453148, ОКАТО коды — 80249824006.
Республика Хәрби Дан музейы
Республика Хәрби Дан музейы  — дәүләт бюджет мәҙәни учреждениеһы. Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының 1999 йылдың 27 майындағы «Республика Хәрби Дан музейын булдырыу буйынса саралар тураһында» исемле 508-Р ҡарарына ярашлы ойошторола.
Музейҙың хәрби-тарихи экспозицияһында үҙәк урынды «Фронтҡа оҙатыу», «Мәскәү һауаһы һағында», «Паньшино ауылы янындағы алыш», «Рейхстаг диуары», «Башҡортостан яугир-интернационалистары» диорамалары биләй.
Тарихы
Республика Хәрби Дан музейы 1945—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында совет халҡының фашистик Германияны Еңеүенең 55-йыллығы хөрмәтенә Башҡортостан Республикаһы Президенты Указына һәм Республика һуғыш, хеҙмәт, ҡораллы көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандары Советы ҡарары буйынса төҙөлә.
Проект «Архпроект» фирмаһы тарафынан башҡарыла. Проект авторы — Д. А. Винкельман, шулай уҡ проектта архитекторҙар П. А. Винкельман, Л. Н. Варыпаева,О. В. Маткина, М. Г. Пронин ҡатнашалар. Проектының баш инженеры — О. А. Горячев.
Формаһы буйынса бина танкка ҡаршы ҡуйылған ҡойманы йәки хәрби карапты хәтерләтә. Материалдары: ҡыҙыл һәм ҡара Рәсәй һәм Украина граниты, ҡарағусҡыл-бронза быяла һәм тутыҡмай торған ҡорос.
Бина барыһы 9 ай эсендә проектлана һәм төҙөлә һәм 2000 йылдың 8 майында тантаналы рәүештә асыла.
Генераль подрядсыһы — Өфө ҡалаһының 21-се тресы. Төҙөлөштә шулай уҡ ундан ашыу ойошма һәм фирма ҡатнаша. Бинаны ҡарағусҡыл-гранит менән биҙәүҙе «Урал ташы» берекмәһе башҡара. Йыһазландырыуҙа шулай уҡ 70-се техник училищеһы һәм Өфө иҡтисад колледжы әүҙем ҡатнаша.
Музей бинаһы ике ҡатлы, өсмөйөшлө (формаһы ағастарҙан буш урын шарттарынан ғибәрәт). Инеү урыны — Еңеү паркының төп аллеяһы яғынан.
Музейҙың Еңеү паркында урынлашыуы осраҡлы булмай. Башта бында Советтар Союзы Геройҙары Александр Матросов һәм Миңлеғәле Ғөбәйҙуллиндың монументаль скульптуралары һәм Мәңге ут барлыҡҡа килә. Һуңғараҡ бейек текә ярында Башҡортостанда берҙән-бер ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы Муса Гәрәев ерләнә. Үҙәк аллея буйлап гранит стелаларҙа Башҡортостандың 278 Советтар Союзы Геройы һәм 39 Дан орденының тулы кавалерҙары исемдәре алтын хәрефтәр менән яҙыла. Шулай уҡ бында Башҡортостан ҡалалары һәм ауылдары исемдәре, һуғышҡа саҡырылған һәм һәләк булған яҡташтарҙың исемдәре уйылып яҙылған. Бейек постаментта легендар Т-34 һәм уға ҡаршы төрлө калибрҙағы 6 орудие урынлашҡан.
Тематик экспозицияһының биҙәлеше һәм фәнни концепция төҙөү буйынса эш В. Н. Макарова етәкселегендә алып барылды; биҙәүсе рәссамдар: А. А. Милентьев һәм А. С. Фадеев.
Эшмәкәрлеге һәм ҡаҙаныштары
Мәҙәни-ағартыу һәм экскурсион эш музейҙың иң мөһим йүнәлештәренең береһе булып тора. Уҡыусылар, ветерандар менән осрашыуҙар үткәрелә, семинарҙар, батырлыҡ дәрестәр, тематик лекциялар үткәрелә. Йыл һайын балалар ижады конкурстары, Республика Хәрби һәм Хеҙмәт Даны музейҙарының смотр-конкурстары, фәнни-ғәмәли конференциялар уҙғарыла. Әүҙем күргәҙмә эшмәкәрлеге алып барыла, даими рәүештә яңы экспонаттар менән музей коллекциялары тулыландырылып тора.
Музей эшмәкәрлеге рәсәй кимәлендә лайыҡлы баһа ала. Үҫеп килгән быуынды патриотик тәрбиәләү буйынса әүҙем эшмәкәрлеге өсөн Республика Хәрби Дан музейы 2007 йылда «Рәсәй федерацияһы граждандарын патриотик тәрбиәләү буйынса әүҙем эше өсөн» почетлы билдә менән бүләкләнә. 2010 йылда музейға ветерандар менән әүҙем эшләгән өсөн, граждандарҙың патриотик тәрбиәләүендә ҡатнашҡан һәм Еңеү юбилейын әҙерләүҙә һәм үткәреүҙә өлөш индергән өсөн «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 65-йыллығы» иҫтәлекле миҙал менән, ә шулай уҡ Д. Д. Медведев ҡултамғаһы менән «Еңеү» Рәсәй ойоштороу комитеты дипломы менән бүләкләнә.
Филиалдары
112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы музейы (Башҡортостан Республикаһы, Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27-се йорт).
Коллекцияһы
Музей фонды 500-ҙән ашыу һаҡлау берәмеген тәшкил итә. Улар иҫәбенә һалҡын ҡорал коллекциялары, шәхси әйберҙәре 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларҙың шәхси әйберҙәре, хәрби наградалары, трофейҙар, фронт көндәлектәре һәм хаттар һәм башҡа бик күп әйберҙәр.
Ҡайҙа урынлашҡан
Башҡортостан Республикаһы, Өфө ҡалаһы, Комаров урамы, 7-се йорт. Директоры: Үтәев Илшат Ислам улы.
Сиуч
Сиуч — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Колпь йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
Сиуч
Көнсығыш Тимор
Көнсығыш Тимор, БМО терминологияһында Тимор-Лешти , ҡайһы берҙә Тимор-Лесте транслитерацияһы осрай , тулы рәсми формаһы — Көнсығыш Тимор Демократик Республикаһы йәки Тимор-Лешти Демократик Республикаһы — Көньяҡ-Көнсығыш Азияла урынлашҡан дәүләт. Көнсығыш Тимор дәүләтенә Тимор утрауының көнсығыш өлөшө һәм шул уҡ уртауҙың көнбайышында ҙур булмаған эксклав (Окуси-Амбено провинцияһы), шулай уҡ Атауро (төньяҡта) һәм Жаку (көнсығышта) утрауҙары керә.
Ил XVI быуаттан Португалия империяһының колонияһы. Колониаль ҡоллоҡтан ҡотолғанға тиклем Португалия Тиморы булараҡ билдәле була. 1975 йылдың аҙағында Көнсығыш Тимор үҙенең бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә, ләкин шул уҡ йылда Индонезия баҫып ала, ә киләһе йылда 27-се Индонезия провинцияһы тип иғлан ителә. 1999 йылда, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы тарафынан хуплау тапҡан үҙбилдәләнеш актынан һуң, Индонезия хөкүмәте биләмәгә контролде юғалта, һәм 2002 йылдың 20 майында Көнсығыш Тимор XXI быуаттың беренсе яңы суверенлы дәүләте була. Бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, ил Берләшкән Милләттәр Ойошмаһына һәм португал телле илдәр берләшмәһенә инә. 2011 йылда Көнсығыш Тимор, төркөмдөң ун беренсе ағзаһы булырға ниәтләүен белдерә һәм, Көньяҡ-Көнсығыш Азия илдәре ассоциацияһына инергә теләп, ғариза бирә.
Тарихы
Утрауҙың тәүге аборигендары Джерималай мәмерйәһендә яҡынса 60—50 мең йыл элек йәшәгән. Б. э. т. 38 мең йылдан б. э. т. 17 мең йылға тиклем был мәмерйәлә кеше йәшәмәүе диңгеҙ кимәленең түбәнәйеүенә бәйле булыуы бар.
Бынан 4 мең йылдар элек Тиморҙа боронғо папуас телендә һөйләшкән австралоид расаһы кешеләре йәшәгән тигән фараз бар. Һуңыраҡ Тиморға Индонезия утрауынан монголоид ҡәбиләләре күсенеп ултыра башлай.
XVI быуатта тетум ҡәбиләләре килеп ултыра, улар Тимор утрауында йәшәуселәрге ҙур йоғонто яһай. Тетумдарҙан күреп, утрауҙа йәшәүселәр ер эшкәртеүгә күсә. Улар дөгө үҫтерә башлай.
Шул ваҡытта (XIV—XVI быуатарҙа) Тиморға Ява, Малайзия, Ҡытай сауҙагәрҙәре килеп урындағы халыҡтан, Көньяҡ-Көнсығыш Азия һәм Көньяҡ Азия илдәрендә ҙур һорау менән файҙаланған сандар ағасын алыштырып алғандар.
Тиморға беренсе килеп ултырған европалылар португалдар була, тирә-яҡтағы утрауҙарҙы голландтар колонизациялай.
1512 йылда Тиморға сандал ағасы менән сауҙа итеүсе беренсе португал сауҙагәре килеп ултыра, 1556 йылда католик миссионерҙары килә, һәм 1702 йылда Тимор рәсми рәүештә Португалия колонияһы тип иғлан ителә.
1859 йылда Тиморҙы Лиссабон килешеүе буйынса Нидерланд һәм Португалия бүлешә, был илдәр биләмәһе һуңғы тапҡыр тип 1916 йылда ғына билдәләнә.
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында утрауҙы Япония баҫып ала (1942 йылдан 1945 йылға тиклем). Һуғыштан һуң Португалияның власы тергеҙелә. Көнсығыш Тимор 1974 йылға тиклем португал колонияһы булып ҡала.
Индонезияның Көнсығыш Тиморҙы оккупациялауы
Тиморҙа деколонизация процессы 1974 йылда, Португалияла авторитар режим ҡолатылғас, башлана. 1975 йылда ФРЕТИЛИН партияһы контролдә тотҡан территорияларҙа ҡыҙыл кхмерҙар һәм уға оҡшаш хәрәкәттәр менән дуҫ булған радикаль маосылар режимы урынлаштырыла; 1976 йылдың 23 июленән 6 авгусына тиклем Көнсығыш Тимор Демократик Республикаһы делегацияһы рәсми дуҫлыҡ визиты менән Кампучанияла була.
Баҫып кереү һәм артабанғы репрессиялар АҠШ ярҙамы менән үткәрелә, АҠШ Индонезия армияһын ҡорал менән тәъмин итә һәм күнекмәләр үткәрә. Австралия Индонезия властарының ғәмәлдәрен хуплай һәм Тиморҙың сит илдәрҙәге азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрлегенә ҡамасаулай.
Тиморҙа Индонезия идараһы рәхимһеҙлеге менән айырылып тора. 27 йыллыҡ оккупация дәүерендә 100—250 мең кеше үлтерелә (баҫып кергәндә утрауҙа халыҡ һаны 600 мең була), шул тиклем халыҡ ҡасаҡҡа әүерелә.
1999 йылда БМО баҫымы аҫтында Көнсығыш Тиморҙа үҙбилдәләнеш буйынса референдум үткәрелә. Һөҙөмтәлә халыҡтың 78,5 проценты бойондороҡһоҙлоҡ өсөн тауыш бирә. Был яңынан көс ҡулланыуға килтерә һәм халыҡ-ара тыныслыҡ урынлаштырыу контингентын индереү кәрәк була. 2002 йылдың 20 майында элекке португал колонияһы рәсми рәүештә бойондороҡһоҙ дәүләт тип иғлан ителә.
Рәсәй Федерацияһы менән дипломатик мөнәсәбәттәр 2002 йылдың 20 майында булдырыла. РФ Сит ил эштәре министрлығы рәсми рәүештә «Көнсығыш Тимор» атамаһын ҡуллана, әммә БМО-ла рус телендә дәүләттең португал исеме — Тимор-Лешти ҡабул ителгән.
География
Илдә тауҙар өҫтөнлөк итә, уларҙан Банда һәм Тимор диңгеҙҙәренә ҙур булмаған тау йылғалары ҡоя. Ер ер тетрәүҙәр ҙә, цунами ҙа булып тора.
Көнсығыш Тимор климаты уртаса яуым-төшөмлө субэкваториаль муссонлы. Дымлы муссон арҡаһында ер ишелмәләре, һыу баҫыуҙар булып тора. Таулы һәм тау алды райондарҙа сандал урманы үҫә. Уйһыу урындарҙа кокос пальмалары һәм эвкалипттары булған бейек үләнле саванналар өҫтөнлөк итә.
Илдең көнсығышында бейеклеге 500—700 м булған яйла, ә көньяҡ яр буйлап тигеҙлектәр һуҙыла.
Көнсығыш Тиморҙың Альп—Гималай күсмә бүлкәте эсендәге торошо утрауҙың цунамиға һиҙгерлеген һәм сейсмиклығы юғары булыуын билдәләй. Яр буйы, шельф һәм бигерәк тә Тимор диңгеҙе төбө нефть һәм газға бай.
Халҡы
Халҡы 1 291 358 кеше тәшкил итә.
Йыллыҡ үҫеш 2 % (тыуым — бер ҡатын-ҡыҙға 3,2 бала).
Ҡала халҡы — 27 %.
Грамоталылыҡ кимәле — 58 % (2002 йыл)
Этник составы — австронезия халыҡтары (тетум — 45 %, мамбай — 15 %, токоде — 12 % һәм башҡалар), папуа халыҡтары (бунак — 11 %, макасай — 3 %һәм башҡалар), ҡытайҙар — 1 %.
Халыҡтың дини структураһы (2005 йылғы баһа):
Телдәре
Көнсығыш Тиморҙа ике рәсми тел: тетум теле һәм португал теле, һәм ике «эш теле»: индонезия теле һәм инглиз теле. «Эшсе телдәр» Көнсығыш Тимор Демократик Республикаһы Конституцияһының 159-се статьяһына ярашлы, рәсми органдар эшендә «кәрәк тип табылған саҡта» ҡулланыла. «Эшсе телдәрҙең» статусы конституция тарафынан, күсеү осоро тамамланыу датаһын күрһәтмәйенсә, ваҡытлыса тип билдәләнә. Бынан тыш халҡы бик күп абориген телдәрҙә һөйләшә.
Дәүләт-сәйәси ҡоролошо
Республика.
Громотуха (Серга ҡушылдығы)
Громотуха — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға С ерга йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Көнсығыш Тимор
Дәүләт-сәйәси ҡоролошо
Дәүләт башлығы — халыҡ 5 йылға һайлаған президент (икенсе срок рәттән булыуы мөмкин). Президент закондарға вето өҫтәй, парламентты тарата һәм һайлауҙар тәғәйенләй ала. Дөйөм һайлау хоҡуғы эшләй (17 йәштән бирелә). Парламент һайлауҙары 2001 йылдың 30 авгусында үтә.
Закондар сығарыу вәкәләттәрен 88 ағзанан торған Милли парламент тормошҡа ашыра. Депутаттар 5 йылға дөйөм тауыш биреү юлы менән һайлана.
Громотуха (Серга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Көнсығыш Тимор
Дәүләт-сәйәси ҡоролошо
Төп сәйәси партиялар (2007 йылдың июнендәге һайлауҙарҙан һуң):
Парламентта тағы ла 3 партия бар (2 — 3 депутат), тағы ла етәүһе парламентҡа үтмәне.
Административ-территориаль бүленеш
Көнсығыш Тимор территорияһы 13 административ округҡа бүленгән:
Райондар артабан 90 бәләкәй округҡа, 700 сукосҡа һәм 7225 ауылға (утарҙар) бүленә.
Көнсығыш Тимор менән Индонезия араһындағы сик рәсми рәүештә Португалия һәм Нидерландтар тарафынан 1859 һәм 1913 йылдарҙағы килешеүҙәр менән билдәләнә. Сик тулыһынса Гаагала 1916 йылда булдырыла. Көнсығыш Тимор 2002 йылда ҡабаттан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткәндән һуң, яҡтар әлегә тиклем тамамланмаған сикте билдәләүгә тотона. Индонезия һәм Көнсығыш Тимор сигенең өс участкаһы буйынса аңлашылмаусанлыҡтар һаҡлана. Көнсығыш Тиморҙың Окуси ярыманклавы менән Көнсығыш Тиморҙың төп биләмәһе араһында халыҡ һәм тауарҙар иркен йөрөй.
Африка илдәре, Кариб бассейны һәм Тымыҡ океан төбәгенең халыҡ-ара ойошмаһына инә.
Иҡтисады
Төп мәҡәлә: Көнсығыш Тиморҙың иҡтисады
Көнсығыш Тимор — насар үҫешкән аграр дәүләт. Ил иҡтисады 1976—1999 йылдарҙағы граждандар һуғышы ваҡытында емерелә. Уның нигеҙен ауыл хужалығы тәшкил итә, игенселектә һуғарыу ҡулланылған. Халыҡтың яртыһының эше булмай. Бойондороҡһоҙлоҡ алғас, диңгеҙҙәге шельфта нефть һәм газ сығарыу тәүге планға сыға. Улар Австралия компаниялары ярҙамында тормошҡа ашырыла. Бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, ил иҡтисады ярайһы уҡ уңышлы үҫешә башлай.
Илдә алтын, аҡ алтын, мәрмәр һәм марганец ятҡылыҡтары бар.
Халыҡ ҡәһүә, кокос пальмаһы, дөгө, кукуруз, кассава, соя, татлы картуф, манго, банан, ваниль, тәмәке, мамыҡ үҫтерә. Илдә копра, һабын һәм косметика продукцияһы етештереү, шулай уҡ ынйы йыйыу юлға һалынған Улар — ил халҡының килем алыу ысулдарының береһе. Көнсығыш Тиморҙа ағас эшкәртеү, күн, туҡыу һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте, шулай уҡ һөнәрселек кәсептәре: кәрзин үреү, фил һөйәге һәм сандал ағасын һырлау, керамик әйберҙәр эшләү үҫешкән.
Етешһеҙлектәре: 1999 йылда сыуалыштар ваҡытында инфраструктура ныҡ зыян күрә. Сәнәғәт секторы ла, инфраструктура үҫешеп етмәгән, халыҡтың грамоталылығы түбән. Иҡтисад нефть һәм газ сығарыуға, мәрмәр сығарыуға, ауыл хужалығына (кофе һәм тропик емеш-еләк) һәм сандал ағасын экспортлауға нигеҙләнә. 2011 йылда йән башына эске тулайым продукт — 8,7 мең доллар (донъялағы 118-се урын). 2004 йылда бойондороҡһоҙлоҡ алған саҡта Көнсығыш Тимор донъяның иң әҙ үҫешкән илдәренең береһе, Азияла Афғанстандан ҡала икенсе иң ярлы ил була. Илдә бойондороҡһоҙлоҡтоң тәүге йылдарында нефть һәм газ ятҡылыҡтары эшкәртелә башлай һәм илдең эске тулайым продукты 2004 йылдан 2011 йылға тиклем 24 тапҡырға, 400 миллиондан 9,7 миллиард долларға тиклем үҫә. Илдең дәүләт бюджеты 2004 йылда 40 миллион долларҙан 2011 йылда 1,3 миллиард долларға тиклем үҫә. Көнсығыш Тимор (Халыҡ-ара валюта фонды белгестәре раҫлауынса) нефттең донъя хаҡына бәйле дәүләткә әүерелә. 2011 йылда ЭТП үҫеше 10 процент тәшкил итә, 2012 йылда иҡтисадтың үҫеш темпы яҡынса шул уҡ була. Ил инфраструктураһы, юғары нефть-газ килемдәренә ҡарамаҫтан, насар үҫешкән. Урбанизация кимәле ни бары 27 процентҡа етә, 2010 йылда ҡалала йәшәүселәрҙең 87,7 % һәм ауылда йәшәүселәрҙең 18,9 % ғына электр менән файҙаланған (илдә уртаса — 36,7 %).
Ауыл хужалығы (ЭТП-ның 26,5 проценты, иҡтисадта эшләүселәрҙең 64 проценты) — кофе, какао, дәрсен, дөгө, кукуруз, кассава, татлы картуф, соя, кәбеҫтә, манго, банандар, ваниль.
Сәнәғәт (ЭТП-ның 17,8 проценты, иҡтисадта мәшғүлдәрҙең 10 проценты) — нефть һәм газ сығарыу, һабын, кейем-һалым етештереү, ҡул эштәре.
Экспорт (108 миллион доллар, 2017 йыл)  — нефть (хаҡтың 61 проценты), ҡәһүә (24 %), кейем-һалым, ауыл хужалығы сеймалы. Импорт (651 миллион доллар, 2017 йыл) — тәү сиратта нефть продукттары һәм яғыулыҡ (16 %), машина һәм ҡорамалдар (26 %), ауыл хужалығы продукцияһы, шул иҫәптән дөгө (4,8 процентҡа тиклем), ит, тәмәке һәм алкоголле эсемлектәр.
2000 йылдың ғинуарынан илдең милли валютаһы — АҠШ доллары. Бынан тыш, 2003 йылдан америка центының валюта курсына тап килгән тимор сентавоһы тәңкәләре ҡулланыла. 1, 5, 10, 25, 50, 100 һәм 200 сентаво номиналы менән сығарыла.
Киң мәғлүмәт саралары
RTTL дәүләт телерадиокомпанияһы үҙ эсенә TVTL (Televison de Timor Leste) — Көнсығыш Тимор телевидениеһы) һәм RTL радиостанцияһын (Radio Timor Leste — «Көнсығыш Тимор радиоһы») ала.
Тәкәләр (ырыу)
Тәкәләр (шулай уҡ тәкә, ҡәбилә атамаһы боронғо замандан «тау кәзәһе» тотемынан килеп сыҡҡан, тәкә һүрәте — шулай уҡ тотем һәм тамға) — төркмән халҡы составындағы иң ҙур подразделениеларҙың береһе.
Сығышы
Төркмән ғалимы А.Бикморатов, тәкә ырыуы үҙ сығышын һуннуҙарҙың түкү ҡәбиләһенән алып бара; әйткәндәй, төркмән-тәкә һәм боронғо һуннуҙарҙың хәрби-административ ойошмаһы ла үҙ-ара оҡшаш. "Төркмәндәрҙең шәжәрәһе"ндә тәкә ырыуы салыр төркмән ҡәбиләһенән Туй-Тотмаҫ тоҡомо булып тора, тип хәбәр ителә.
Тәкәләр урындағы үҙенсәлекле тоҡом — Аһалтәкә атын бик ҡәҙерләгән, үрсеткән. Башҡа күсмә төрки халыҡтар ҙан айырмалы рәүештә, тәкәләр һарыҡ итенә өҫтөнлөк биреп, йылҡы итен ашамаған.
Тимер ташҡын (фильм)
«Тимер ташҡын» (Железный поток) — төҫлө нәфис киң форматлы совет фильмы. Фильмды 1967 йылда режиссёр Ефим Дзиган Александр Серафимовичтың шул исемдәге повесы буйынса төшөрә. 1967 йылдың 5 ноябрендә фильмдың премьераһы үтә. Фильм (прокатка) киң ҡарауға сыҡҡас уны 22 200 000 тамашасы ҡарай.
Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты
Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты (Башревком) — 1919 йылдың 21 февраленән 1920 йылдың июленә тиклем Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһының төп дәүләт органы.
Тарихы
Башҡорт Совет Республикаһының Ваҡытлы хәрби—революцион комитеты (Башревком) 1919 йылдың 21 февралендә Темәс ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) I Бөтә башҡорт хәрби съезында ойошторола. 22 февралдә республика территорияһындағы властың бөтә тулылығы менән Башревкомға йөкмәтелеүе хаҡында фарман сыға.
Ревкомдың беренсе рәйесе Мстислав Ҡулаев була. Башревком 15 комиссариаттан тора — сит ил эштәре, хәрби (Әхмәтзәки Вәлиди), социаль яҡтан тәьмин итеү (Илдархан Мутин), аҙыҡ-түлек (Абдулла Әҙеһәмов), һаулыҡ һаҡлау һәм финанс (Усман Ҡыуатов), игенселек (Гәрәй Ҡарамышев), эске эштәр һәм милләттәр (Фәтих Төхвәтуллин), хеҙмәт (Ильяс Алкин), мәғариф (Аллабирҙе Йәғәфәров), юстиция (Юныс Бикбов), тышҡы һәм эске сауҙа (Сәйетгәрәй Мағазов). Кантондар кимәлендә кантревкомдар барлыҡҡа килә.
1919 йылдың апреленән август айына тиклем, Колчак армияһы һөжүме осоронда, Башревком Саранск ҡалаһына эвакуациялана.
1919 йылдың 15 сентябрендә ВЦИК-тың «Дәүләт аппаратының тулыһынса Башҡорт революцион комитетына тапшырылыуы һәм Башҡорт Совет Республикаһының территорияһында идара итеүҙе ойоштороу тураһында» ҡарары ҡабул ителә. 1918 йылдың 18 ноябрендә 1-се Башҡорт партия конференцияһы уҙғарыла, уның һөҙөмтәләре буйынса Башревком ағзалары (Йомағолов, Каспранский, И. Рәхмәтуллин) РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты составына инә.
Башревком позицияһы күп кенә мәсьәләләр, айырыуса автономия һәм федерализм принцибының ғәмәлгә ашыуы һәм республика менән идара итеү һәм уны етәкләү буйынса, РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты, Башҡортостан Ғәҙәттән тыш комиссияһы, Башҡорт хәрби комитеты, Башҡорт совет халыҡ хужалығы, Башҡорт халыҡ аҙыҡ-түлек комитеты ағзаларының ҡараштары менән тап килмәй. Был ҡапма-ҡаршылылыҡ 1920 йылдың 15 ғинуарынан 16 ғинуарға ҡараған төндә Башҡортостан Ғәҙәттән тыш комиссияһы ағзаларының Башревком тарафынан ҡулға алыныуына килтерә (тулыраҡ — Ғинуар конфликты (1920).
1920 йылдың 12 мартында Башревком Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитеты (ВЦИК), РКП (б), Көнсығыш коммунистары Үҙәк бюроһы, Төркөстан фронты Реввоенсоветына ғариза менән мөрәжәғәт итә. Был мөрәжәғәттә Башревком Үҙәкте килешеүҙәрҙең шарттарын боҙоуҙа ғәйепләй һәм республиканан Мәскәү вәкилдәрен — Башҡортостан автономияһы дошмандарын — саҡырып алыуҙы һәм партия органдарының административ эштәргә ҡыҫылмауын талап итә.
1920 йылдың 19 майында Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитеты «Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында» исемле декрет ҡабул итә. Ике йыл элек Килешеүҙә раҫланған республика хоҡуҡтары сикләнгән булып сыға. Был ҡарар менән ризалашмай, Башревком 16 июндә тулы составта отставкаға китә. Яңы состав 26 июндә һайлана.
1920 йылдың июлендә Стәрлетамаҡ ҡалаһында Башҡорт АССР-ының 1-се Советтар съезы үткәрелә һәм Башревком урынына дәүләт власының даими юғары органы — Башҡортостандың Үҙәк башҡарма комитеты булдырыла.
Баҫма органдары
Рәсми баҫма органы — «Башҡортостан хәрби инҡилаби комитетының мөхбире» («Известия Башкирского военно‑революционного комитета и центрального бюро коммунистов (большевиков) Советской Башкирии») гәзитен ойоштороусыларының береһе була.
Экватор Гвинеяһы
Экватор Гвинеяһы Республикаһы - (ҡитға исеме) лағы дәүләт.
Айка-Еган
айка-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1488/4/59/141/79 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 183 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Селея
Селея — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 351 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Подстепок
Подстепок — Рәсәйҙәге йылға. Һамар өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульянов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға туғайҙа юғала    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — ###############################################################################################################################################################################################################################################################. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ханебчета-Се
Ханебчета-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының уң ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Воронец (Сосна ҡушылдығы)
Воронец — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосна йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Демид
Демид — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Серга (Михайлов тоғаны) йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Какао (эсемлек)
Какао — составына мотлаҡ төйөлгән какао, шулай уҡ һөт (йәки һыу) һәм шәкәр индерелгән эсемлек. Ғәҙәттә, был эсемлек алкоголһеҙ. Хәҙерге донъяла был эсемлектең ике төп төрө таралған:
Какао-һөт какао онтағын һыйыр, кәзә йәки башҡа һөттә иретеү юлы менән булдырыла. Уны, ғәҙәттә, һыуытып ҡулланалар. Мексикала чампуррадо эсемлеге, эҫе шоколадҡа кукуруз оно өҫтәлгән эсемлек популяр.
Какао тарихы
Колумбҡа тиклем, Мезоамерикала ритуаль маҡсат менән, йәмғиәттең юғары ҡатламы кешеләре онталған какао босағынан әсе-ҡурыштырыусан һыуытылған күбекле эсемлек ҡулланғандар.
XVI һәм XVII быуаттар араһында европа илдәрендә какаоны эҫе килеш ҡуллана башлағандар. Ә әсе ингредиенттарҙы шәкәр ҡамышына алмаштырғандар. Шулай итеп, ҡайнар шоколад барлыҡҡа килгән — XVII—XVIII быуаттарҙағы европа аристократия фавориты.
XIX быуат башына тиклем шоколад эсемлеге клиент күҙлегенән һәм теләгенән сығып, һыу һәм шәкәр ҡушып етештерелғән, сөнки ул бик ҡиммәтле булған.
Уны, күбекләндерер өсөн, махсус ҡыҫҡа һемәкле һауытта, оҙон ағас тотҡалы һәм тишекле ҡапҡаслы бешеүес менән әҙерләгәндәр. Эҫе шоколад бик майлы һәм ҡуйы булған. Уның өҫтөндә май ҡатламы йөҙөп йөргән, уны ҡалаҡ менән алырға тура килгән. XVIII быуат та шоколадты, ҡиммәтле эсемлек түгелмәһен өсөн, сынаяҡ менән эсә башлайҙар.
XIX быуат дауамында юғары майлы какао борсағынан онталған эсемлек ҡулланыуҙан сыға: Голландия технологияһы уйлап табыла, ҡырғыстан ҡырылған какаонан майлы какао бүлеп сығарыу (ҡаты шоколад етештереү өсөн нигеҙ) һәм ҡоро какао-порошок (эсемлеҡ нигеҙе өсөн, өй шарттарында оҙаҡ һаҡланырға һәләтле ябай һәм осһоҙ ысул).
Һылтанмалар
Хәҙерге аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә какао — эсемлек, төрлө өҫтәмәләр, мәҫәлән, ванилин һәм ҡоро һөт витаминдар һәм микроэлементтар, шулай уҡ шәкәр, уны алыштырыусы ҡушып киң ассортиментта сығарыла.
Ҡағиҙә булараҡ, һатыуға эсемлек үҙе түгел, ә тиҙ эрей торған порошогы сығарыла. Өй шарттарында уға һөт, йәки һыу һалыу ҙа етә. «Несквик» компания Nestlé миҫал була ала.
Медицина аспекттары
XIX быуатҡа тиклем, шыйыҡ шоколад медицина масатында, йыш ҡына дарыуханаларҙа һатылған. Эҫе шоколад үҙенсәлектәре: депрессиянан дауалай, хәлде яҡшырта, яралар тиҙ уңала. Ҡайһы бер илдәрҙә уны афродизиактарға индергәндәр.
Бер тикшеренеү буйынса, һалҡын какао, ауыр физик эш йә спорт менән шөғөлләнгәндән һуң, мускулдарҙы тиҙ тергеҙеүсе булыуы асыҡланған, күрһәткесе буйынса спортсылар өсөн тәғәйенләнгән махсус эсемлектәрҙе лә уҙып киткән.
Кемдәргә ярһыта торған матдәләр (кофеин, теобромин) ярамай, уларға кэроб тәғәйенләнә, какаоны алыштырыусы порошогы ағастан алына. Уның еҫе көсһөҙерәк, шуға күрә эсемлекте әҙерләү өсөн күп күләмдә порошок кәрәк була. Шул уҡ үҫемлектәрҙең сеймалынан ҡаты (плиточный) кэроб-шоколады әҙерләйҙәр.
Фәрхетдинов Исхаҡ Мансур улы
Фәрхетдинов Исхаҡ Мансур улы (2 июнь 1987 йыл, Өфө ҡалаһы, Башҡорт АССР-ы) — Рәсәй геологы, Башҡорт дәүләт университетының геология һәм файҙалы ҡаҙылмалар кафедраһы мөдире (2016 йылдан), Рәсәйҙә һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһендә Халыҡ-ара медик-геологик ассоциацияһының (International Medical Geology Association Russia - NIS Chapter) рәйесе. Геология-минералогия фәндәре кандидаты, доцент.
Биографияһы
1987 йылдың 2 июнендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. Ҡаланың 3-сө гимназияһында уҡый.
2009 йылда геология һөнәре буйынса Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
2009—2012 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының аспирантураһында уҡый. 2014 йылда Бөтә Рәсәй нефть фәнни-тикшеренеү геологик эҙләнеүҙәр институтында «Геологическое строение и перспективы нефтегазоносности южной части Юрюзано-Сылвенской депрессии» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
2005—2009 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Геология институтында лаборант-тикшеренеүсе булып эшләй.
2011—2014 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт университетының геология һәм файҙалы ҡаҙылмалар кафедраһы уҡытыусыһы.
2015—2016 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт университетының география факультеты деканының фәнни эш буйынса урынбаҫары.
2016 йылдан — Башҡорт дәүләт университетының геология һәм файҙалы ҡаҙылмалар кафедраһы мөдире. 2018 йылдан — доцент.
2019 йылдан — Рәсәйҙә һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһендә Халыҡ-ара медик-геологик ассоциацияһының (International Medical Geology Association Russia - NIS Chapter) рәйесе.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге өлкәһе – медицина геологияһы, халыҡ сәләмәтлегенә геологик факторҙарҙың йоғонтоһо.
Башҡорт дәүләт медицина университетының һәм Томск политехник университетының геоэкология һәм геохимия кафедраһы хеҙмәткәрҙәре менән берлектә Башҡортостан Республикаһында эсәр һыуҙарҙың сифатын һәм уның халыҡ сәләмәтлегенә йоғонтоһон тикшерә.
70-ән ашыу фәнни һәм уҡыу-методик публикациялар, шул иҫәптән 4 уҡыу әсбаптарының авторы.
Әминев Миңлетдин Ғилметдин улы
Әминев Миңлетдин Ғилметдин улы (15 октябрь 1922 йыл — 12 август 1969 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, артиллерия полкы уҡсыһы, рядовой. Советтар Союзы Геройы (1943).
Биографияһы
1922 йылда БАССР‑ҙың Стәрлетамаҡ кантоны Һарыш ауылында тыуған.
1942 йылдан алып Ҡыҙыл Армияһы сафында.
Батырлығы
Советтар Союзы Геройы исеме 1943 йылдың 23 октябрендә бирелә.
Тау кәзәләре
Тау кәзәләре йәки тәкәләре (Capra; Горные козлы) — ҡыуышмөгөҙ кәзәләр ғаиләһенә ҡараған ҡуш тояҡлы көйшәүсе һөтимәрҙәр нәҫеле. Был ырыуҙың ҡайһы бер төрҙәрен — кәзәмөгөҙ, Кавказда йәшәгән ике төрөн тур тип атайҙар.
Тасуирламаһы
Йорт кәзәһе  — ошо төрҙән 8500 йылдар самаһы элек кешегә эйәләштерелгәнлеге иҫбатланған.
Тау кәзәләре таулы райондарҙа йәшәй. Етеҙ һәм сыҙамлы хайуандар, текә ҡая буйлап менеп, ярлы үҫемлектәр менән туҡланып йәшәй ала.
Ҡар кәзәһе төрө айырым ырыуға бүленгән.
Классификация
Мөгөһ төҙөлөшө буйынса, тау кәзәләренең һигеҙ төрө өс төркөмгә бүленә.
Әминев
Әминев — фамилия.
Смердиль
Смердиль — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Колпь йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һултантимер
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Смердиль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һултантимер
Инфраструктура
Төп мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар.
Смердиль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һултантимер
Тарихы
Ауылға 19-сы быуаттың икенсе яртыһында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1650 йылда) Үҫәргән улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә (Орск өйәҙе) нигеҙ һала. 1866 йылда 19 йортта 96 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр.
1650 йылда старшина Мамынт Ҡашкаровтың ейәне Солтан Оло Быҙаулыҡ йылғаһы буйында урынлашҡан Оло һаҙ ауылынан тауҙарға күсеп килә һәм хәҙерге Һултантимер исеме менән билдәле ауылға нигеҙ һала. Күсеп килеүенә тауҙарҙың ҡар япмаһынан иртәрәк әрселеүе сәбәпсе булған. Башҡа кешеләр ҙә Солтан артынан эйәргән. Күскенселәр тыуған ауылын онотмаған һәм тәүге урамға Оло һаҙ тигән исем биргән. Күпмелер ваҡыттан һуң Оло Һаҙҙан бәләкәй йылға айырып торған икенсе ауыл (Һултантимер) барлыҡҡа килә. СССР заманында ике ауылды берләштереп, Һултантимер тип йөрөтәләр.
Венедиктовтар — Шнауберттар — Моносзондарҙың ҡала усадьбаһы
Венедиктовтар — Шнауберттар — Моносзондарҙың ҡала усадьбаһы — Мәскәүҙең (Колпачный тыҡрығы, 14/5 йорт)үҙәгендәге бина. XVIII быуат палаталары нигеҙендә төҙөлгән. Ҡала усадьбаһы төбәк әһәмиәтле мәҙәни мираҫ объекттары статусына эйә.
Тарих
XVIII быуатта Колпачный тыҡрығында биҫтә палаталары торған. XVIII быуат аҙағында палаталар Венедиктовтарҙың ҙур усадьбаһы составына инә һәм яңыртып төҙөлә. 1812 йылғы янғын ваҡытында усадьба бик ҙур зыян күрә. Бынан һуң палатаның яңы хужаһы, немец сығышлы табип һәм коллежский асессор Карл Андреевич Шнауберт, бинаны яңыртып төҙөй. Төп йортҡа хеҙмәтләндереү корпусы төкәтмә итеп төҙөлә.
XIX быуаттың икенсе яртыһында Колпачный һәм Хохловский тыҡрыҡтарындағы усадьбаның мөйөштәге өлөшөн Б. Ш. Моносзон һатып ала. XX быуаттың башында Б. Ш. Моносзондың тол ҡатыны Мирка (Мери) Михелевна заказы буйынса усадьба архитектор С С. Эйбушиц тарафынан үҙгәртеп төҙөлә. Был юлы төп йорт менән флигель берләштерелә, архитектор усадьбаға эклектик декор һәм өй мөйөшөнә суҡып эшләнгән селтәрле рәшәткәле балкон өҫтәй. Моносзондар ғаиләһе Октябрь революцияһына тиклем был йорттоң хужаһы була.
Совет осоронда элекке усадьбаны «Атомэнергокомплект» биләй, һуңғараҡ — бында төрлө компанияларҙың офистары тора. 2018 йылда бинаны реставрациялау планы барлыҡҡа килә. Реставрация эштәрен 2019 йыл аҙағына тиклем тамамлау планлаштырыла.
Яңы Һаҫыҡкүл
Яңы Һаҫыҡкүл (Новосасыкуль) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. Ҡуштирәк ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 129 кеше. Почта индексы — 452663, ОКАТО коды — 80207831004.
Ай-Кат-Гун-Еган
Ай-Кат-Гун-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кат-Гун-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Һаҫыҡкүл
Ҡыҫҡаса тарихы
Ауыл 1920 йылда барлыҡҡа килгән. Уға Һаҫыҡкүл исемле ауылдары яңы төҙөлгән Татар АССР-ы составына ҡалғандан һуң яңы урынға күсеп килеүселәр нигеҙ һалған.
1932 йылда ауылда «Биш ҡайын» колхозы ойошторола. Уның тәүге рәйестәре — С. Салауатов, М. Хөснөтдинов.
Лахер-Зее (күл)
Лахер-Зее, Лаах күле (Laacher See ) — Райнланд-Пфальц еренең Аарвайлер районында (Германия) Глес коммунаһындағы аҡмай торған (тымыҡ) күл. Ул элек вулкан урғылған ерҙә барлыҡҡа килгән.
Характеристикаһы
Диаметры 2 км булған күл Кобленцтан төньяҡ-көнбайышҡа табан 24 км һәм Бонндан 37 км көньяҡтараҡ, Рейн йылғаһы буйындағы Андернач ҡалаһынан 8 км алыҫлыҡта вулкан кальдераһында урынлашҡан. Лах вулканы (маар) Эйфель тауҙары араһында булған.
Лаах күле беҙҙең эраға тиклем яҡынса 10 930 йылда (12 900 ± 560 BP tephra argon-argon датаһы буйынса) Плин тибындағы Лах супервулканы урғылыуынан һуң барлыҡҡа килгән. Вулкан шартлау көсө ВЭИ 6-ға тиң була, был яҡынса 1991 йылда Филиппин вулканы Пинатубо атылыуы көсөнә тап килә. Радиоуглерод ысулы буйынса Лаах вулканының атылыуы 13 006 ± 9 йыл тирәһендә булған тип раҫлана.
Был атылыу Кесе дриас климат аномалияһының сәбәбе булараҡ тикшерелә. Эргә-тирәләге райондар илле метрлыҡ вулкан көлө һәм пемза ҡатламы аҫтында ҡала, вағыраҡ киҫәксәләр башлыса көньяҡҡа, хәҙерге Төньяҡ Италия территорияһына һәм төньяҡ-көнсығыштан хәҙерге Рәсәй һәм Скандинавия ярымутрауы территорияһына тиклем урынлаштырыла. Лах вулканының атылыуы хәҙерге Дания территорияһында Бромме мәҙәниәте барлыҡҡа килеүенә сәбәпсе булыуы ихтимал.
Лахер-Зее диңгеҙ кимәленән 275 метр бейеклектә урынлашҡан һәм майҙаны 3,31 км², иң тәрән урыны- 51 метр.
1867 һәм 1872 йылдарҙа Маду күленән (хәҙер Медве) һәм Боден күленән аталандырылған аҡбалыҡ ыуылдырығы Лахер-Зее күленә килтерелә, хәҙер күлдә аҡ балыҡтың бер нисә төрө йәшәй.
Был урындағы вулкан башҡаса бер ҡасан да урғылмаҫ тип бер кем раҫлай алмай. Күл аҫтындағы һыу температураһы юғарылығы, углекислый газ бүленеп сығыуы, ниндәйҙер кимәлдә сейсмик әүҙемлек билдәләре ҙур хәүеф тыуҙыра.
Айытов
Айытов — башҡорт фамилияһы.
Селянка (Усолка ҡушылдығы)
Селянка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Усолка йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.