cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бевз Иван Васильевич
Биографияһы
1941 йылдың аҙағында тегеү фабрикаһында, ит комбинатында, водоканалда, тимер юл станцияһында подполье төркөмдәре ойошторола. И. В. Бевз етәкселегендәге йәшерен партия ойошмаһы улар менән етәкселек итеп кенә ҡалмай, өлкәнең Немиров, Турбов, Погребищенск, Казатин, Гейсин һәм Дашевск райондары менән бәйләнеш тота. Был подполье төркөмдәре менән етәкселек итеү өсөн үҙәк төҙөлә, ул 1942 йылдың башында 300-ҙән ашыу подпольщиктан торған 17 төркөмдө берләштерә.
1942 йылда Винница подпольщиктары партия үҙәге ҡушыуы буйынса немец армияһы өсөн 100 тонна аҙыҡ-түлек һаҡланған ит комбинатын яндыра. Шулай уҡ улар лагерҙарҙан хәрби әсирҙәрҙең ҡасыуын һәм партизан отрядтарына ҡушылыуын ойоштора, оккупанттар үҙ ихтыяжы өсөн файҙаланырға теләгән бер нисә предприятиены сафтан сығара.
И. В. Бевз 1942 йылдың июлендә бер төркөм иптәше менән фашистар ҡулына эләгә һәм 1943 йылдың 13 ғинуарында атыла. Йәшерен ойошма эшен ҡыйыу комсомолка-подпольщица Ратушная Ляля дауам итә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1965 йылдың 8 майындағы указы менән Бөйөк Ватан һуғышы осоронда немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштә күрһәткән ҡаҙаныштары, батырлығы, ҡаһарманлығы өсөн Винница ҡалаһы йәшерен ойошмаһы етәксеһе Иван Васильевич Бевзға үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Ҡоломбәтов Вәлиулла Фәйзулла улы
Ҡоломбәтов Вәлиулла Фәйзулла улы (20 август 1881 йыл — 1964 йыл) — башҡорт импровизатор-шағиры, сәсән.
Биографияһы
Вәлиулла Фәйзулла улы Ҡоломбәтов 1881 йылдың 20 авгусында Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙе Яҡтыкүл ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы) тыуған.
Ҡыйышҡы ауылындағы, «Рәсүлиә», «Ғәлиә» мәҙрәсәләрендә белем алған.
Яҡтыкүл ауылында мөғәллимлек иткән.
1920 йылдарҙа Башҡортостан АССР-ы Табын кантоны халыҡ мәғарифы бүлеге етәксеһе була.
Ижади эшмәкәрлеге
Вәлиулла Ҡоломбәтов «Иптәшкә», «Үткер балта», «Ялҡау Мотой менән тараҡандар» шиғырҙары, шулай уҡ йырҙар авторы. Сәсәндең әҫәрҙәре коллективлаштырыуға, Бөйөк Ватан һуғышына, әҙәп һәм социаль мөнәсәбәттәргә бағышланғана. Балалар өсөн әкиәттәр һәм Мәжит Ғафури тураһында иҫтәлектәр яҙа.
Вәлиулла Фәйзулла улы башҡорт фольклоры һәм этнографияһы буйынса материалдар йыя, шул иҫәптән Салауат Юлаев тураһында риүәйәттәр — «Салауаттың ҡатынына йыры», «Боғрахан (Карахан)», уның «Бүгәсәүгә ҡушылып, кушма ирбатырға булып…» ҡобайыры, Аҡмулла шиғырҙарын һәм башҡалар.
Сәсәндең ҡайһы бер әҫәрҙәре һәм ул яҙып алған риүәйәттәре «Башҡорт халыҡ ижады» йыйынтығына индерелде. Уның әҫәрҙәренең байтаҡ өлөшө юғалған. Вәлиулла Ҡоломбәтовтың ҡулъяҙмалары РФА Өфө фәнни үҙәгенең Фәнни архивында һаҡлана.
Уралсиб (бина)
«Уралсиб» —1999 йылда төҙөлгән административ бина; Өфө ҡалаһында Революция урамы, 41-се йорт адресы буйынса урынлашҡан, «Уралсиб» финанс корпорацияһы офисы. 100,5 метр бейеклегендәге ҡоролма. Критерийҙарҙан сығып бейек, күп ҡатлы йорт тип тә һанала ала. Ҡалала иң бейек, ә Рәсәйҙән ситтә, 100 метр билдәне шартлыса үткән бина булып иҫәпләнә.
Тасуирлау
Иң бейек (күп ҡатлы) йорт бейек биналар булмаған тарихи үҙәк урамда урынлашҡан. Шулай ҙа, юл аша, 1962 йылда төҙөлгән тәүге 9 ҡатлы бина бар, бейек йорт төҙөү ҡала панорамаһына ҙур йоғонто яһай. Башня әҙ ҡатлы йорттар араһында алыҫтан күренеп тора. Ул үҙе, ҡыҙыл кирбестән төҙөлгән ике ҡатлы иҫке бинаға төкәтеп һалынған. XX быуатта унда ҡала хакимиәте ныҡышмалығы арҡаһында һаҡлаған Икенсе Мариин ҡатын-ҡыҙҙар училищеһы (Өфөләге беренсе Мариин ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы менән бутарға кәрәкмәй) урынлашҡан була. Шул арҡала бейек (күп ҡатлы) йорт Өфөлә киң ҡулланылған фасадизм өлгөһө булып иҫәпләнә. Бина шыма формала төҙөлгән, уның фасады ҡараңғылатылған быяла һәм ҡуңыр, һоро төҫтәге төҙөлөш панеле менән көпләнгән. «Бинаны тирә-яҡҡа килешле итеп тура килтерергә тырыштыҡ» — тип белдерә архитектор Леонид Дубинский. Бина 21 ҡатлы (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа 23 тип тә әйтелә) и 26 ), уларҙың береһе техник ҡат булып һанала . Тәүге проект буйынса бинаның бейеклеге 96 метр булырға тейеш була ; 100 метрлыҡ сикте үтеү өсөн ҡыйыҡта махсус рәүештә өҫтәлмә яҡ төҙөлә. Үҙенең 100,5 метр бейеклеге менән 2003 йылға тиклем бина Рәсәйҙә иң бейек булып һанала.
Шоңҡаров Ниғмәт Динәхмәт улы
Шоңҡаров Ниғмәт Динәхмәт улы (1 ғинуар 1931 йыл — 4 март 1994 йыл) — башҡорт фольклорсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Ниғмәт Динәхмәт улы Шоңҡаров 1931 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Ташлы ауылында тыуған.
Ташлы ете йыллыҡ мәктәбендә һәм Өфөләге 1-се мәктәп-интернатта уҡыған.
1954 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының филология факультетын (башҡорт теле һәм әҙәбиәте бүлеге) тамамлай. Дәүләкән районының Ивановка урта мәктәбендә уҡыта. Совет армияһы сафтарында хеҙмәт итә.
1956—1958 йылдарҙа тыуған ауылы мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта.
1958—1990 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында кесе ғилми хеҙмәткәр.
Фәнни эшмәкәрлеге
Ниғмәт Шоңҡаров 40-тан ашыу фольклор экспедицияларҙа ҡатнаша, Башҡортостан территорияһындағы бөтә ауылдарҙы йөрөп сыға һәм башҡорт халҡы йәшәгән Баулы, Бөгөлмә, Минзәлә райондарында (Татар АССР-ы) Ырымбур, Куйбышев, Һарытау, Силәбе, Свердловск, Пермь өлкәләрендә тикшеренеүҙәр үткәрә.
Экспедиция фольклор материалдарының систематикаһы һәм эшкәртеүе һөҙөмтәһендә улар жанрҙар һәм тематика буйынса классификациялана һәм 30 томға туплана. Материалдар барыһы 300 баҫма табаҡ тәшкил итә, ентекле аңлатмалар менән тәьмин ителгән. Шоңҡаров йыйған фольклор материалдары әленән-әле «Башҡорт халыҡ ижады» йыйынтығында, «Башҡорт музыкаль мәҙәниәте ҡомартҡылары»нда, башҡорт фольклоры монография тикшеренеүҙәрендә, дәреслектәрҙә һәм уҡыу әсбаптарында баҫылалар.
Шулай уҡ Шоңҡаров 300-ҙән ашыу иҫке баҫмаларҙы һәм ҡулъяҙмаларҙы йыя, улар РФА Өфө фәнни үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты әҙәби бүлегендә һаҡлана (Һирәк китаптар һәм ҡулъяҙмалар фондында). Институттың тауыш яҙыу кабинетында 1500 самаһы аудияҙма һаҡлана, уларҙы Шоңҡаров Ниғмәт Динәхмәт улы фольклор экспедициялар барышында шәхсән үҙе яҙҙырып алған.
Н. Д. Шоңҡаров тарафынан йола «Ямғыр теләү», «Ҡояш теләү» йола йырҙары, «Сак-Суҡ», «Аҡмулла бәйете» бәйеттәре, «Етем ҡыҙ Хәтирә», «Ҡарағай» йырҙары һәм башҡалар яҙып алынған.
Хәтер
2013 йылда «Дим моңо» башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусыларҙың конкурсына Ниғмәт Шоңҡаров исемен биреү тураһында ҡарар ҡабул ителде.
Салҡаҡ ауыл Советы (Борай районы)
Салҡаҡ ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Борай районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Салҡаҡ ауылы
Венгрия Паралимпия уйындарында
Венгрия 1972 йылғы йәйге Паралимпия уйындарында Гейдельбергес ҡалаһына дүрт еңел атлеттан торған делегация менән тәүге тапҡыр сығыш яһай. 1976 йылда ҡатнашҡандан һуң, 1980 йылда ҡатнашмай. Венгрия делегацияһы 1984 йылда Паралимпияла ҡатнаша башлай. Был ил 2002 йылда ҡышҡы Паралимпия уйындарында тәүге тапҡыр һәм 2010 йылға тиклем даими ҡатнаша, ә 2014 йылғы ҡышҡы уйындарҙа ҡатнашмай тора. Венгрҙар, дөйөм алғанда, паралимпияла 107 миҙал (27 алтын, 34 көмөш, 46 бронза) яулай, бөтә осорҙарҙы ла индереп, Паралимпия уйындарының миҙал таблицаһының 32-се урынында тора. Бөтә миҙалдар ҙа йәйге Олимпия уйындарында яулай. Венгрияның иң уңышлы паралимпиясыһы Аттила Йешенски, ул 1984 йылғы йәйге уйындарҙа йөҙөүҙә дүрт алтын миҙал яулай. Венгрия шулай уҡ Паралимпия уйындарында ла, Олимпия уйындарында ла миҙал яулаған донъялағы берҙән-бер спортсыһы менән ғорурлана ала. Ҡылыссы Пал Секерес 1988 йылғы йәйге Олимпия уйындарында бронза миҙал яулай, авария һөҙөмтәһендә инвалид була һәм паралимпия карьераһын инвалид коляскаһында башлай, ул алты паралимпия миҙалына лайыҡ була, өсөһө алтын миҙал.
Альп һәм Дунай рейхсгауҙары
Альп һәм Дунай рейхсгауҙары (Alpen- und Donau-Reichsgaue), Көнсығыш марка рейсхгауы (Reichsgaue der Ostmark) — Өсөнсө рейх аннексиялаған Австрия территорияһындағы ете рейхсгауҙың дөйөм исеме.
Административ реформалар
Германия империяһында Вена майҙаны — иң эре һәм, Оло Берлиндан ҡала, халыҡ һаны буйынса икенсе урын алған ҡала була.
Австрия территорияһында булдырылған рейхсгауҙар Көнсығыш маркаһы рейхсгауҙары исемен алалар, ә 1942 йылдың ғинуарынан уларҙы, әлеге территорияларҙың элекке дәүләт үҙаллығы тураһында иҫкә алмаҫ өсөн, Бөйөк Германия империяһының Альп һәм Дунай рейхсгауҙары тип исемләй башлайҙар.
1941 йылда словен территорияларын ҡушҡандан һуң Каринтия рейхсгауы — «граждандар идара итеү өлкәләре» Каринтия һәм Крайна иҫәбенә (словен Корушкаһы һәм Крайна) һәм Штирия рейхсгауы — «граждандар идара итеү өлкәләре» Түбәнге Штирия иҫәбенә (словен Түбәнге Штирия территорияһында булдырыла) киңәйтелә.
Зеленоватка
Зеленоватка — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Корманга йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Межа мәҙәниәте
Межа мәҙәниәте — һуңғы бронза быуатының археологик мәҙәниәте, Черкаскүл мәҙәниәте нигеҙендә Тубыл буйы халҡының йолалары, Урал һәм Ҡаҙағстандың дала зонаһының валик керамикаһы даирәһе мәҙәниәттәре, иң тәүге сиратта Саргарин-Алексеевка мәҙәниәте ҡатнашлығында барлыҡҡа килә. Межа мәҙәниәте сиктәрендә ике үҫеш этабы күҙәтелә: межа (беҙҙең эраға тиклем XIII—IX быуаттар) һәм Березовка (беҙҙең эраға тиклем VIII—VII быуаттың башы). Исеме Багаряк йылғаһы (Синара ҡушылдығы) буйында, Силәбе өлкәһенең төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан Межовка ауылынан алынған.
Тикшеренеүселәр межа мәҙәниәте халҡын боронғо уғырҙар менән бәйләй.
Мещанинов Иван Иванович
Мещанинов Иван Иванович (12 ноябрь 1883 йыл — 16 ғинуар 1967 йыл) — ғалим-лингвист һәм археолог. СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1932), Палестина Йәмғиәтенең Император Православие Советы ағзаһы.
Биографияһы
Ива́н Ива́нович Мещани́нов дворян нәҫеленән. Суд эшмәкәре, нәҫелдән нәҫелгә тапшырыла торған дворянлыҡ титулын алыуға өлгәшкән, сенатор булған Иван Васильевич Мещаниновтың улы.
Санкт-Петербургтың 6-сы гимназияһын алтын миҙалға тамамлай (1902), ике семестр Гейдельберг университетында (1905) стажировка үтә, Петербург университетының юридик факультетын тамамлай (1907), Сенатта эшләй, Санкт-Петербург археология институтын тамамлай (1910). Мещанинов ғилми эшмәкәрлеген археолог булараҡ башлай (башта һәүәҫкәр археолог), Кавказдағы һәм Ҡара Диңгеҙ буйындағы боронғо цивилизациялар буйынса белгес, шул урындарҙа ҡаҙыныу эштәрен алып бара. Революция алдынан Петербург музейҙарының эламит коллекцияларын системаға һалыу менән шөғөлләнә. 1910—1923 йылдарҙа Археология институтының тарихи архивы мөдире була.
Ул — тарихсы булараҡ Н. Я. Марр уҡыусыларының береһе (бер ни тиклем ваҡыт Маррҙың сәркәтибе лә була), артабан, лингвист һәм "Тел тураһында яңы тәғлимәт"тең теоретигы булараҡ, уның төп рәсми вариҫына әйләнә, ә марризмды дәүләт ҡурсыуы шарттарында — ғәмәлдә совет лингвистикаһының башлығы.
1930 йылдан Йәнле көнсығыш телдәре институты профессоры.
1932 йылда Мещанинов тарихи эштәре өсөн СССР Фәндәр академияһы академигы итеп һайлана (ағза-корреспондент баҫҡысын үтеп тормай). 1934 йылда ул СССР Фәндәр академияһының Әҙәбиәт һәм тел бүлексәһе сәркәтибе булып китә.
1933—1937 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Антропология, археология һәм этнография институты директоры. Н. Я. Марр вафатынан һуң 1935—1950 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Марр исемендәге Тел һәм фекерләү институты директоры (хәҙерге вариҫтары — Рәсәй Фәндәр академияһының Петербург Лингвистик тикшеренеүҙәр институты һәм Рәсәй Фәндәр академияһының Мәскәү Тел ғилеме институты). Замандаштары Мещанинов етәкләгән институттың, башҡа ғилми учреждениелар менән сағыштырғанда, 1937—1938 йылдарҙағы репрессияларҙан аҙыраҡ зыян күреүен уның ниндәйҙер дәрәжәлә коллектив ағзаларын яҡлай алыуы менән аңлата. 1945 йылда Мещанинов 11 академик менән бер рәттән (Петр Капицанан алып Трофим Лысенкоға тиклем) Социалистик Хеҙмәт Геройының Алтын йондоҙо менән бүләкләнә (наградлауҙың сәбәбе — «бөйөк урыҫ теле» морфологияһын һәм синтаксисын өйрәнеү, ә бит Мещанинов бер ҡасан да махсус рәүештә урыҫ теле менән шөғөлләнмәй), 1943 һәм 1946 йылдарҙа — ике Сталин премияһы. Бынан тыш уның Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм тағы бер Ленин ордены була (уныһы Герой исемен биргәндә бер ыңғай тапшырыла).
Мещаниновтың лингвистик белеме булмай (шулай уҡ тарихи белеме лә), һәм академик булғас ҡына телде тикшереү буйынса төп хеҙмәттәрен яҙа. Маррҙың вариҫы булып иҫәпләнһә лә Мещанинов ғилми бәхәсте сәйәси яла яғыуҙарға әйләндермәй. Йыш ҡына ул Маррҙың теге йәки был фекерен «эшләп еткерелмәгән» тип билдәләй, бының менән ул традицион ҡараш яҡлы булып сыға. 1940-се йылдарҙың икенсе яртыһында уның эштәренең баш һүҙҙәрендә генә Маррға һылтанма яһала, артабан Марр теорияһы бөтөнләй телгә алынмай тиерлек.
Һүҙ төркөмдәренең һөйләм киҫәктәре менән ярашыуы теорияһын Мещанинов тәҡдим итә. Ул махсус рәүештә үле телдәр менән шөғөлләнә, атап әйткәндә И. Фридрих менән бергә, урарт телен аңлауға тос өлөш индерә.
1948—1949 йылдарҙа Ф. П. Филин һәм Г. П. Сердюченко марризмға ҡаршы яңы ҡаты һөжүм башлай, Мещанинов айырыуса ҡаты тәнҡит утына тотола (синтаксис менән үтә ныҡ мауыҡҡаны өсөн). Үҙенә ташланған ғәйептәрҙе алып ташларға тырышып, ул, «буржуаз ғалимдарҙан алыр нәмә юҡ», тип белдерә (космополитизм менән көрәш), үҙенең ҡайһы бер «хаталарын» таный һәм һүҙҙә булһа ла ортодоксаль марризмға яҡынлаша; әммә совет коллегалары адресына сәйәси ғәйептәр ташлауға тиклем барып етмәй.
Серафимов зыяратына ерләнә. 1968—1969 йылдарҙа ҡәбер ташы ҡуйыла (архитекторы Л. К. Бадальян)
Ислам мәҙәниәте
Ислам мәҙәниәте ( — әс-сәҡәфәтү-л-исламийя) — күп ҡырлы термин, тар мәғәнәлә урта быуат мәҙәниәтен һәм Яҡын һәм Урта Көнсығыш, Урта Азия Төньяҡ-Көнбайыш Һиндостан, Төньяҡ Африка һәм Көньяҡ-Көнбайыш Европала исламлаштырыуға дусар ителгән илдәрҙең традицияларын аңлата. Киңерәк мәғәнәлә — ислам таралған территорияларҙа ошо динде тотоусы халыҡтарҙың классик һәм заманса мәҙәниәте. «Ике мәғәнәлә лә (айырыуса икенсе мәғәнәлә) ул шартлы төшөнсә, йыш ҡына — динде һәм мәҙәниәтте тиңләштереү һөҙөмтәһе булып тора» ..
Терминды ҡулланыу
Исламдың билдәле тарихсыһы Маршалл Ходжсон үҙенең өс томлыҡ "Ислам Тарихы: тыуғандан алып беҙҙең көндәргә тиклем ислам цивилизацияһы " тикшеренеүендә «ислам» һәм «мосолман» һүҙҙәрен, академик ҡулланыуҙан айырмалы рәүештә, дини ҡулланыуҙың ауырлығын билдәләй. Ул был һүҙҙәрҙе тик дини күренештәр өсөн генә ҡулланырға, ә мосолман халыҡтарының бөтә культурологик аспекттарын билдәләү сифатында «ислам донъяһы» терминын ҡулланырға тәҡдим итә. Әммә уның билдәләмәһе ҡабул ителмәй һәм был терминдарҙа буталсыҡ әле лә ҡала бирә.
Арагац
Арагац (Արագած) — Әрмәнстандың көнбайышындағы айырым бер тауҙар теҙмәһе, ул бейеклеге буйынса әрмән таулыҡтары араһында дүртенсе урында тора һәм хәҙерге Әрмәнстанда иң бейеге. Тауҙың бейеклеге 4090 метрға етә (Смитсонов институты мәғлүмәттәр буйынса — 4095 метр). Тау теҙмәһе көнсығыштан көнбайышҡа — 40 саҡрымға тиклем, ә төньяҡтан көньяҡҡа 35 саҡрымға хәтлем һуҙыла. Тау бите аҫта урман менән ҡапланған, өҫтәрәк — туғайлыҡ. Һәр төрлө юлдар Арагацты урап үтә.
Геология
4 түбәһе бар, иң юғарыһы — төньяҡтағыһы (4090 м),  көнбайыш бейеклеге—  4007 метр, көнсығышта — 3916 метр, көньяҡ түбәһе — 200 метр. Был бейеклектәр параметры 200 саҡрым булып, конусҡа оҡшап торалар. Түбәләр араһында тәрәнлеге 350 метр һәм киңлеге 2,5 саҡрым булған вулкан кратеры урынлашҡан. Тау теҙмәләренең бер битләүендә  —  3190 м бейеклектә Кари күле ята
Арагац  стратовулкан булып һанала. Плиоцен һәм плейстоцен дәүеренән формалаша башлаған. Баштараҡ вулкан әүҙемлеге хәҙерге осорға тиклем дауам иткән тип иҫәпләнгән, әммә күптән түгел үткәрелгән морфологик материалды аргон даталау тикшеренеүҙәре  вулкандың һуңғы тапҡыр урта һәм аҙаҡҡы осор плейстоценда урғылыуын күрһәтте. Әрмән влканологы Караханян һүҙҙәренә ҡарағанда, тау теҙмәһенең аҫҡы өлөшөндә урынлашҡан иң йәш вулкан конустары 3 мең йыл элек барлыҡҡа килгән. Күпселеге андезит, дацит ҡатламдарында яһалған. Ҡатып ҡалған лава ағымы көнбайыш һәм көньяҡ-көнбайышҡа табан 13 км алыҫлыҡта ята.
Арагац түбәһе Карсык—Ленинакан—Эривань райондарында үҙ эшмәкәрлектәрен алып барыусы ғәскәрҙәр өсөн ориентир булып торған.
Туризм
Көньяҡ-көнсығыш битләүендә Бюракан астрофизик обсерваторияһы урынлашҡан, төньяҡ-көнбайышында — Манташ һыуһаҡлағысы. Тау битләүенең 2140 метр бейеклегендә  Амберд һарайы бар.
Арагац битләүен өйрәнгәндә, бик күп боронғо ғибәҙәтхана һәм кешеләрҙең торлаҡтарын табырға мөмкин, әммә әлегә улар бөтөнләй тиерлек өйрәнелмәгән.
Атамаһы
Арагац — Аракац, Аркадез рәүешендә лә билдәле булған, этимологияһы юғалған  боронғо әрмән атамаһы, Риүәйәттәр оронимдың килеп сығышын әрмәндәрҙең патриархы Арай исеме менән бәйләп аңлата.
Тауҙың төрки атамаһы  — Алагез тигәнде ала —  "сыбар" һәм гез  —  "күҙ" тигәндән килеп сыҡҡан тип аңлаталар, ә топонимдарҙа иһә "инеш, шишмә" йәки "артылыш, тау һырттарының түбән урыны, аҡ ҡарлы башы" аңлатмаһы бирелә (Мурзаев, 1984), — былар бөтәһе лә Кавказ аръяғы тауҙарының иң бейек нөктәһе өсөн бөтөнләй тап килмәгән атама. Ләкин Әзербайжандың төньяғында теркәлгән урындағы алагез  термины — "ер менән аҡ таптар" (Юзбашев, Нуриев, 1984) әллә ни ҙур түгел  боҙлоҡло Алагез атамаһының мәғәнәһен тулыраҡ асып бирә .
Мәрйәмғул
Мәрйәмғул (Маржангулово) — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районындағы ауыл. Арый ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 231 кеше. Почта индексы — 452539, ОКАТО коды — 80223804004.
Географик урыны
Мәрйәмғул ауылы Әй йылғаһы бассейнына ҡараған Әнйәк йылғаһы буйында, район үҙәге Мәсәғүт ауылынан төньяҡҡа 20 километрҙа һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 95 кимлометр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Мәрйәмғул ауылына XVIII быуат аҙағында Троицк өйәҙе Һарт улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Тәүге төпләнеүсе исеме менән аталған. Уның улдары Ҡаҙыбай (1740—1820) һәм Әлҡәй Мәрйәмғуловтар. Ҡаҙыбайҙың улдары йорт старшиналары Ҡәҙербирҙе һәм Хоҙайбирҙе булған. Әлҡәйҙең улы — 36 йәшлек Рәхимғол Әлҡәев Рәүиз мәғлүмәттәрендә Марже(и)нгулово, Манжигулово, Марзянгулово булараҡ теркәлгән. Мәрйәмғул исемле ауылдар өс улуста: Һарт, Дыуан һәм Ҡошсо улустарында билдәле булған.
Һарт улусында урынлашҡан Мәрйәмғул ауылында 1795 йылда 12 йортта 78 кеше, 1816 йылда — 130, 1834 йылда — 216, 1859 йылда  296 кеше йәшәгән,
1842 йылда 153 кешегә 53 сирек ужым, 274 сирек яҙғы культуралар һәм 5 сирек картуф сәселгән. Уларҙың ер биләмәләре «күптән һөрөлә, әммә ныҡ һөрөлмәгән». Игенселек культуралары, төбәктең климат-тәбиғи шарттарына, тәү сиратта өлгөрөүҙең ҡыҫҡа вегетатив осорона ярашлы, өс баҫыулы сәсеү әйләнеше нигеҙендә сәселгән. Был — арпа менән арыш. Һоло ла, борай ҙа (бойҙай төрө) сәскәндәр. Быуат аҙағында ауылда 3 ашлыҡ һуҡҡыс һәм 6 елгәргес, тирмән булған. Йәшелсә баҡсалары була. Һатыу өсөн түгел, ә үҙ ихтыяждары өсөн урындағы тоҡом малы аҫыралған. Үҙҙәренең бесәне етмәгәнлектән, уны күршеләренән 20 бот ауырлыҡтағы йөк өсөн 1,5 һумдан һатып алғандар. Умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
Мәрйәмғул ауылында 1865 йылда 56 йортта — 329 кеше, 1870 йылда 56 йортта 329 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған.
1906 йылда мәсет, мәҙрәсә, мануфактура кибете теркәлгән.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1920 йылда — Мәрйәмғул ауылындағы 103 йортта 613 кеше булған.
Халыҡ һаны
Мәрйәмғулда башҡорттар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Урмандар:
Йылғалар: Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Тарихи ҡомартҡы:
Аҡман-тоҡман (фольклорҙа)
Аҡман-тоҡман (Нәси-буран, Мөхәмәҙи-буран, Бишҡунаҡ) — ҡыштың һуңғы бураны. Мифологияһы ваҡыт арауығы менән бәйле. Март айында ҡояш ҡыштан йәйгә әйләнә, иҫке йыл тамамлана һәм яңыһы башлана. Был мәл башҡорттар тарафынан хәүефле тип һанала. Ҡыш тәңреһе менән Йәй тәңреһенең алышын, яман, ҡара көстәрҙең ҡотороноуын символлаштыра.
Аҡман-тоҡман төшөнсәһе
Этнограф-ғалим Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы яҙ башында ҡырыҫ буранға дусар булған башҡа халыҡтар менән башҡорт материалының оҡшашлығы уның Урта Азия һәм көнсығыш Каспий төбәге менән бәйле булыуын һәм тап ошо ерҙә этнографтар, сәйәхәтселәр төрлө яҡын фонетик варианттарҙа «аҡман-токман» төшөнсәләрен теркәлеүен күрһәтә. Февраль ҡаҙаҡ халыҡ календарында «аҡпан» тип атала, һәм был ай 20 февралдән 20 мартҡа тиклемге осорҙо үҙ эсенә ала. Ҡаҙаҡ тикшеренеүсеһе Х. Ш. Илиуф фекеренсә, ҡаҙаҡ "аҡпан"ы, һис шикһеҙ, «аҡман-токман» — «март башында буран» климат күренешенең башҡортса билдәләнеше менән бәйле.
Татар тикшеренеүсеһе Әхмәтйәнов Рифҡәт Ғәзизйән улы «аҡман-токман» сығышы буйынса төрки телле, һәм ҡыпсаҡ тамырлы, тип иҫәпләй. Сөнки ул башҡорттарға бәйле ҡайһы бер татар диалекттарында, шулай уҡ ҡаҙаҡтарҙа «аҡпан-токпан» формаһында теркәлгән.
«Р. Ғ. Әхмәтйәновтың был тәбиғәт күренешен „март аҙағында иң йонсоу көндәрҙе аңлата“, тигән фекере дөрөҫ түгел. „Аҡман-токман“ төшөнсәһе башҡорттарҙа ла, Урта Азия халыҡтарында ла ул ҡыш аҙағына — яҙ башына бәйле теркәлгән, ләкин март аҙағы менән түгел», — тип яҙа этнограф З. Әминев.
Харәзм календарының һуңғы ике айы «ахман» һәм «дахман» тип йөрөтөлгән. Башҡортса «аҡман-токман»ға яҡын һәм тәбиғәт-климат күренеше менән бәйле төшөнсә тажик мәҙәниәтендә лә теркәлгән. Тажиктарҙа ҡыш аҙағында, төлкө менән бүре уйындары башланғанда ун көн «ахман» тип атала, ә киләһе ун көн, бесәй туйҙары башланғас, — «дахман». Улар шунан һуң ғына яҙ башлана тип иҫәпләй.
Батша заманында уҡ В. П. Наливкин хәҙерге Үзбәкстандың Наманган өйәҙе халҡының ҡыш аҙағы (февраль) — яҙ башы (март) осорона ҡарата ваҡыт арауығына «ахман» һәм «дахман» атамаларын ҡулланыуы тураһында яҙа.
Ғалим-этнограф Н. А. Кисляков буйынса, иран телле Памир халҡы, уны «бахман» термины менән атай, йәғни боронғо иран ҡояш календарының һуңғы айы исемен ҡулланғандар, ул әле лә Иранда һаҡланып ҡалған. Үҙ календарын төҙөгәндә, боронғо иран телле халыҡ ҡыштың һуңғы айына ауыр ҡыштан ҡотолоу шатлығының бер өлөшө итеп «бахман/ахман» исемен биргән.
«Акман-токман»ға ҡағылышлы материалдарҙан күренеүенсә, был тәбиғи-климатик төшөнсә Каспий диңгеҙе өҫтөндә көньяҡ циклондар барлыҡҡа килгән Урал-Урта Азия төбәгенең географик һәм тәбиғи үҙенсәлектәре йоғонтоһо аҫтында барлыҡҡа килә. Климат характеристикаһы йоғонтоһо аҫтында был төбәктә йәшәгән күп һанлы ҡәбиләләр, көнсығыш иран диалекттарында һөйләшә, үҙ календарын булдыра, унда ҡыш аҙағы менән бәйле ике ай сиге — яҙ башы «ахман» һәм «дахман» тип атала.
… «Аҡман-токман» һүҙбәйләнеше боронғо замандан иран телле ата-бабаларҙан ҡалған мираҫ булып тора.
Тасуирламаһы
Буранайҙың һуңғы бүлеме — ҡыштың һуңғы бураны. Ул йылына ҡарап, март аҙағына, апрель башына тура килә. Өҫтән һыҡы, рашҡы яуа, кейемгә тейеү менән, йәбешә, ирей, һеңә. Атҡа ла, әҙәмгә лә атлау ауыр: тығыҙланған еүеш ҡар ни күтәрмәй, ни батырмай. Ундай саҡта юлға сыҡҡан әҙәм буранда аҙашып үлеү осраҡтары йыш була. Кемдең шундай саҡта юлда әжәл табыуынан сығып, ул буранды төрлө яҡта төрлөсә атап йөрөтәләр: Нәси-буран, Мөхәмәҙи-буран, Бишҡунаҡ, Аҡман-Тоҡман бураны. Дөйөм исеме — һырттыҡ. Уңған кеше ул мәлдә юлға сыҡмаҫ булған. Йылы аласығында һырттыҡ бау әҙерләй.
Үсекләүҙәр
Аҙна буйы, урамға сыға алмай, зар булған бала-саға тәҙрә аша һырттыҡ буранын үсекләй :
һырттыҡ-бырттыҡ!
Аҡ балаҫты йырттыҡ! һыртыҡҡа — һыртым!
Сусҡаға — шыртым!
һырттыҡ — тоҙҙоҡ,
Аҡ бишмәтте боҙҙоҡ,
Буҙ өҫтөнә буҙҙыҡ,
Өргөмәгә ҡуҙҙыҡ,
һырттыҡ, һинән ҡурҡмайбыҙ,
һине һанға һуҡмайбыҙ.
Легендаларҙа
Легендалар буйынса, был тәбиғәт күренешенең атамаһы ике ир-ат исеменән сыҡҡан. Легендаларҙың береһендә: Аҡман менән Тоҡман исемле ике ағалы-ҡустылы йәшәгән. Улар бик иртә етем ҡалған, ата-әсәһе уларға бер ҡасан да айырылмаҫҡа һәм бөтә нәмәлә бер-береһенә ярҙам итешеп йәшәргә ҡушҡан. Әммә, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, улар ата-әсәһенең васыятын тотмай. Аҡман яңғыҙы утынға китә, ә икенсеһе тәүҙә уға ярҙам итергә теләмәй, буран күтәрелә, Тоҡман эҙҙәр буйлап ағаһын эҙләп китә, икеһе лә урмандан әйләнеп ҡайтмай. Легенданың башҡа версияларында: ағай-эне һунарға киткән, буранға эләккән һәм һәләк булған.
Боронғо версияла, буранда Аҡман менән Тоҡман етәкселек иткән бер төркөм яугирҙарҙың һәләк булыуы тасуирлана. Бөтә был легендаларҙа һәләк булыу сәбәбе булып март айындағы, яҙ алдынан һуңғы көслө буран тора.
Аҡман-тоҡман бураны
Борон Баймаҡ йортона ҡайҙандыр Аҡман менән Тоҡман исемле ағалы-энеле ике кеше күсеп барып ултырған. Улар Талҡаҫ күле буйына утар һалып, шунда донъя көтә башлағандар. Бер ваҡыт Аҡман менән Тоҡман бишенсе февраль көн кис Иҫәнғол 1 ауылынан ҡайтырға сыҡҡандар. Улар яртылыҡ юлға еткәс, күҙ асҡыһыҙ бурап сыҡҡан. Аҡман менән Тоҡман юлда аҙашып, арманһыҙ булып, бер кәбән төбөнә хәл алырға ултырғандар. Ун икенсе февралдә буран туҡтаған. Буран баҫылған көндө Табын йортонан килгән бер ҡарт иленә ҡайтып барышлай шул кәбән төбөнә барып сыҡҡан. Ҡараһа — ике әҙәм ҡосаҡлашып ултырған көйө өшөп үлгән. Ҡарт тиҙ генэ Иҫәнғол ауылына барып хәлде һөйләгән: шулай-шулай, фәлән ерҙә кәбән төбөндә ике кеше өшөп үлгән. Шунан аҙаҡ ил халҡы был буранды белһен өсөн Аҡман-Тоҡман бураны тип атағандар. Ә Табын йортонда ул буранды Шиһаҡа бураны тин йөрөтәләр. Ни өсөн тиһәң, теге Табын йортонан килгән ҡарт Шиһап исемле булған, уны кәмһетеп, Шиһаҡа тип йөрөтөр булғандар. Табып яҡтары ул буранды әле лә Шиһаҡа бураны тип йөрөтәләр.
Ағалы-ҡустылы Аҡман менән Тоҡман март айында юлға сыҡҡандар. Юлда хәтәр буранға осрайҙар былар, шул буранда аҙашып үләләр… Алты көн үтеп киткәс кенә, аталары уларҙы табып ала. Ағайэнеһе, илай-илай, быулыға -быулыға: — Аҡман-Тоҡман, алты көн, Алтыһы ла ҡаты көн — - Ун ике көнгә бәйгеле, — тип һамаҡлай икән. Хәҙер мартта була торған алты көнлөк буранға «Аҡман-Тоҡ' ман» бураны тип йөрөтәләр.
Бишҡунаҡ бураны Элгәре заманда Иҫәнғол ауылының биш кешеһе Муллаҡай} ауылына ҡунаҡҡа барғандар. Бер нисә көн ҡунаҡ булғас, ҡайтырға сыҡҡандар. Юлда бик ҡаты буран күтәрелгән. Былар аҙашып, саҡ-саҡ үлмәй тороп ҡалғандар. Шунан аҙаҡ ошо мартта була торған буранды Иҫәнғол ауылдары Бишҡунаҡ бураны тип атағандар.
Мәҡәлдәрҙә
Аҡман-тоҡман – алты көн, алты айҙан да ҡаты көн.
Башҡорт әҙәбиәтендә
Хамматов Яныбай. Аҡман-тоҡман. Роман.Башҡортостан китап нәшриәте. 1977 йыл. 416 бит.
Атауҙы (күл)
Атауҙы (Атауҙы) — Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы Оло Ҡыҙыл йылғаһы бассейнындағы күл. Ишҡол ауылынан көнсығышҡа табан 6,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Топонимикаһы
Күлдең исеме азвание «Атауҙы» — утраулы, утрауы бар төшөнсәһен биргән һүҙҙән барлыҡҡа килгән.
Тасуирламаһы
Күл өҫтө майҙаны — 8,3 км², оҙонлоғо — 4 км, уртаса киңлеге — 2,1 км, уртаса тәрәнлеге — 3,4 м, иң тәрән урыны — 6,5 м, һыу күләме — 28,6 млн м³; һыу йыйыу майҙаны — 69,8 км².
Тектоник сығышлы күл, урта девон (андезит-базальт порфириттары, базальттар, туффитар, ҡомташ һәм балсыҡлы һәүерташ) тоҡомдарында барлыҡҡа килгән.
Күл төбө яҫы табаны хәтерләтә, ҡом һәм ләмдән тора.
Биологик элементтар күп дәрәжәлә булыуы, уларҙың сереүе йоғонтоһонан күлдә, бигерәк тә ҡышҡы осорҙа, боҙ аҫтында кислород етешмәгәнлектән, балыҡтар ҙур зыян күрә, күпләп ҡырылыу ҡурҡынысы янай.
Төньяҡ һәм көньяҡ ярҙары һөҙәк, көнбайыш яры текә, үҫемлектәре юҡ. Ландшафты — дала, көтөүлектәр.
Күлдең көнбайыш һәм көньяҡ ярҙары — тәбиғәт ҡомартҡыһы (1997).
Яр буйы биләмәһе астрагал, дала тимофеевкаһы, дала шалфейы (йылан үләне), ҙур сүлборос, ер өҫтө ҡолонғойроғо, иҫәт сипылдағы, кейәү үләне, ҡылған, ураҡ һымаҡ люцерна, һары биҙгәксән, әрем һ. б. үлән менән ҡапланған.
Күл һыуында, , , аҡсабаҡ, , , , , , , суртан, , үрсей. Ҡыр ҡаҙҙары, ҡыр өйрәктәре йәшәй.
Салауатов Хәйҙәр Әбүбәкир улы
Салауатов Хәйҙәр Әбүбәкир улы (10 июль 1945 йыл) — рационализатор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, механизатор, иретеп йәбештереүсе.
Биографияһы
Салауатов Хәйҙәр Әбүбәкир улы Башҡортостандың Бөрйән районы Байназар ауылында ябай колхозсы ғаиләһендә 1945 йылдың 10 июлендә тыуған. 1952 йылдан алып 1960 йылға тиклем Байназар мәктәбендә уҡыған. 1960 йылдың көҙөнән 1962 йылға тиклем хәҙерге Ҡурғашлы ауылында урынлашҡан Ремонт техник станцияһында төрлө эштәрҙә йөрөй. Директоры Аллаяров Рәүеф Фазыл улы була. Аҙаҡ Ҡурғашлы йылғаһы тамағында төҙөлгән бәләкәй генә кирбес һуғыу заводында төрлө эштәрҙә эшләй. Вагонеткаға еүеш кирбестәрҙе тейәп, стеллажға киптерергә һалыуҙа йөрөй. Кипкән кирбесте яндырыу мейесе төҙөлгәс, Бөрйән леспромхозы делянкаһынан утын әҙерләп ташыуҙа эшләй. 1962—1968 йылдар араһында механизатор һәм электро-газосварщик һөнәрҙәрен үҙләштерә. 1962 йылда ремонт цехына өйрәнсек слесарь итеп эшкә алалар. Көндөҙ эшләй, кисен механизаторҙар курсында уҡып ҡулына механизатор таныҡлығы ала. Ошо йылда Аллаяров Рәүеф Фазыл улы Бөрйән районы буйынса Беренсе секретарь итеп үрләтелә, уның урынына директор булып Потапов Вионер Ильич эшкә килә. Яңы директорҙың тәҡдиме менән 1964 йылда иретеп йәбештереүсе һөнәренә лә уҡып, таныҡлыҡ ала. Ул ваҡытта бөтә колхоздарҙың хужалыҡ машиналарына ремонт һәм иретеп йәбештереү, фермаларҙа механизация эштәре өсөн Сельхозтехника яуаплы була. Хәйҙәр экскаватор тракторында траншеялар ҡаҙыу, һыу үткәреү кеүек эштәрҙә эшләй, тәжрибә туплай, оҫталыҡ-таҫыллығы барлыҡҡа килә. 1968 йылдың июнь айында әрме сафына алына. 1970 йылға тиклем хеҙмәт иткән осорҙа Тольятти ҡалаһында «Жигули» машиналарын етештереүсе автогигант заводын төҙөүҙә ҡатнаша. Хеҙмәттән ҡайтҡас Сельхозтехникала элекке эшенә тотона. Экскаваторсы, иретеп йәбештереүсе, пилорамала ағас бысыуҙа ла эшләй. 1971 йылда Байназар ауылы ҡыҙы Ҡарағолова Флюра Әбделхалиҡ ҡыҙына өйләнә. 1974 йылдың октябрь айынан «Ағиҙел» колхозына эшкә ҡайта. 1975 йылда колхоздың үҙәк бригадаһы булған Байназар ауылында машина-трактор мастерскойы (МТМ) төҙөүҙә, 1976 йылда уны йыһазландырыуҙа эшләй. Колхозда иретеп йәбештереүсе, механизатор, машиналар хужалығында мөдир, инженер вазифаларын башҡара.
1989 йылда Байназар менән Мораҙым ауылдарын айырып тороусы Бәшәке йылғаһы аша күпер төҙөйҙәр. Байназар һәм Мораҙымда ауыл клубтарын төҙөүҙә ҡатнаша. Колхозда сәсеү, урып-йыйыу эштәре ваҡытында мобиль бригада составында механизация һәм ремонт эштәре менән көндө төнгә ялғап эшләйҙәр.
2005 йылда 42 йыл хеҙмәт стажы менән хаҡлы ялға сыға. Үҙенең төп эштәренән тыш йәмғиәт эштәрендә лә әүҙем ҡатнаша. Колхоздың профсоюз комитеты ағзаһы була. 1989—1993 һәм 1993—1997 йылдарҙа ике саҡырылыш ауыл советы депутаты булып һайлана.
2005 йылдан алып Байназар ауылы ветерандар советында ағза булып тора.
Лютцен
Лютцен (Lützen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 9250 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,27 км2. Диңгеҙ кимәленән 220 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6686 һәм автомобиль коды — BLK.
Остяк-Шор
Остяк-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кемпаж йылғаһының уң ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Милькома
Милькома — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Соденьга йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бөрйән районында почта хеҙмәте
Бөрйән районында почта хеҙмәте — яҙма һәм баҫма материалдарҙы, посылкаларҙы, бандеролдәрҙе адрестарына оҙатыуҙы, шулай уҡ аҡса күсереүҙе һ.б. тәьмин итә. Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында Ленин урамы, 76 адресы буйынса урынлашҡан.
Тарихы
Бөрйән районында XIX быуат аҙағына тиклем тиерлек рельеф үҙенсәлектәренә бәйле почта ташыу өсөн атлы транспорт файҙаланыла. Сәнәғәт үҙәктәренән йөҙҙәрсә километрға тиклем алыҫ булыу районда почта аша ойоштороуҙы тотҡарлай. Октябрь революцияһынан һуң да ун йылдан ашыу телефон һәм телеграф бәйләнеше булмай.
1930 йылдың 6 сентябрендә Башҡортостан Совет Социалистик Республикаһының Халыҡ Комиссарҙары Советы «Башҡортостан Совет Социалистик Республикаһының яңы административ-иҡтисади бүленешен тормошҡа ашырыу тураһында» ҡарар ҡабул итә. Почта элемтәһе, сым элемтәһе, радио, юл төҙөлөшө, транспорт мәсьәләләрен ҡарай һәм шунда уҡ Өфө менән телеграф бәйләнеше буйынса эш башларға һәм уны 15 октябрҙән дә һуңға ҡалмайынса тамамларға ҡарар итә.
Бөрйән почтамты начальнигы итеп Йылайыр кантонынан Сунгильдин тәғәйенләнә. 1931 йыл башына Өфө ҡалаһы менән телефон бәйләнеше булдырыла, 1933 йылға — 3 ауыл советы менән.
1995 йылда Бөрйән районы почта хеҙмәте Бөрйән районы элемтә бүлегенән айырыла.
Бөрйән районында 10 почта бүлексәһе бар, улар 93-тән ашыу хеҙмәт төрөн тәҡдим итә. Хеҙмәттәрҙең төп төрҙәренең береһе — ваҡытлы баҫмаларға яҙылыу. Йылдан-йыл Бөрйән районы почта бүлексәһе был хеҙмәт төрө буйынса республикала алдынғы урындарҙа тора.
Бөрйән районы почта хеҙмәтенең күп кенә хеҙмәткәрҙәре ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнә. 2003 йылда Йортбагишева Г. Ә. «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған элемтәсеһе» исеменә лайыҡ була. Ғәлиуллина Г., Йортбағышева Г., Ишбулатова Х., Күжәбаева Р., Төлкөбаева С., Ибраһимова С., Ишҡыуатова М., Ишмөхәмәтов Ю., Вәлитова В. — «Почта хеҙмәте ветераны» исемен йөрөтәләр.
Земляк Василий Сидорович
Василий Сидорович Земляк  (ысын исеме һәм фамилияһы — Вацлав Вацек ; Василь Сидорович Земляк; 1923 йыл—1977 йыл) — украин совет яҙыусыһы, киносценарист.
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Партизан отрядында була, партизан взводының командиры, ә ваҡыт үтеү менән А.В. Суворов исемендәге атлылар отрядының командиры булып һуғыша.
1949—1953 йылдарҙа Житомир  ауыл хужалығы институтында ситтән тороп уҡый, гәзиттә,  А. П. Довженко исемендәге киностудияла эшләй. 1963—1966 йылдарҙа Киев киностудияһының баш мөхәррире. 1964—1969 йылдарҙа уның сценарийҙар оҫтаханаһы етәксеһе.
1977 йылдың 17 июлендә вафат була. Киевтә Байков зыяратында ерләнә.
Ижады
1945 йылда баҫыла башлай. Василь Земляктың әҫәрҙәренең төп темаһы — игенселәрҙең ауыр яҙмышы, һуғыштан һуңғы совет ауылының емереклектәрен  тергеҙеү проблемалары, тыуған ергә, Совет тыуған иленә һөйөү раҫлау,, күптән булмаған  хәрби үткәне, немец оккупанттары менән  партизандар көрәше.
Һайланма библиографияһы
Василь Земляк — хикәйәләр, повестар һәм романдар  авторы. Яҙыусының исеме баҫмала  «Родная сторона» (1956) һәм  «Каменный брод» (1957) повестарының барлыҡҡа килеүенән  һуң йәмәғәтселек иғтибарын йәлеп итә, улар   һуғыштан һуңғы украин ауыл темаһына арналған.
Киносценарийҙар
Бынан тыш, новеллалар һәм шиғырҙар яҙа, әҙәби тәнҡитсе һәм публицист булараҡ сығыш яһай.
Ете ҡыҙ (фонтан)
«Ете ҡыҙ» фонтаны — башҡорт халыҡ легендаһына нигеҙләнеп эшләнгән фонтан. Диаметры — 18 метр. Авторы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты скульптор Хәбибрахманов Хәниф Мирзаһит улы.
Тарихы
Бер-береһенә оҡшаған ете ҡыҙҙы ҡаҙаҡ далаларына урлап алып киткәс, улар табандарын ярып ҡыл һалыныуға ҡарамаҫтан, ҡасып, тыуған яҡтарына юллана. Арттарынан ҡыуа төшкәс, ҡыҙҙар тотҡонлоҡтан үлемде өҫтән күреп, күлгә ташлана. Уларҙың фажиғәле вафатынан һуң күктә ете йондоҙ — Етегән ҡабына. Башҡорт халыҡ йыры "Ете ҡыҙ" нигеҙендә лә ошо легенда ята.
Асылыуы
2015 йылдың 30 июнендә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры менән «Ҡунаҡһарай» комплексы араһындағы «Театр» скверында фонтан асыла. Сарала Йәштәр симфоник оркестры һәм Фәйзи Ғәскәров исемендәге академик халыҡ бейеүҙәре ансамбле ҡатнаша һәм тамашасылар алдында «Ете ҡыҙ» бейеүе менән сығыш яһай.
Словак социалистик республикаһы
Словак Социалистик Республикаһы (Slovenská socialistická republika), ССР (SSR) —1969 йылдан 1990 йылға тиклем Словакияның рәсми атамаһы. ССР — ЧССР-ҙың ике федератив республикаһының береһе.
Икенсе донъя һуғышынан һуң Словакия
1944 йылдың август аҙағында Словакияла Словак Милли Советы етәкләгән ҡораллы ихтилал тоҡана. 1945 йылдың март айында Лондонда эмиграцияла булған хөкүмәт һәм Чехословакияның компартияһы, шулай уҡ чехтар һәм словактарҙың Словак Милли Советы вәкилдәре араһында чехтар һәм словактарҙың Милли фронтын ойоштороу, хөкүмәт төҙөү һәм уның программаһы тураһында килешеүгә өлгәшелә. 1945 йылдың 4 апрелендә Словакияның Кошице ҡалаһында Чехословакияның сит илдә эшләгән президенты Э. Бенеш Милли фронттың хөкүмәтен тәғәйенләй. Был хөкүмәт икенсе көнөнә үк Кошицкий программаһын — Чехословакияла милли һәм демократик үҙгәрештәр программаһын баҫтырып сығара. Кошицкий программаһы словактарҙың милли үҙенсәлеген, шулай уҡ словак милли органдарын, чехтар һәм словактар араһындағы мөнәсәбәттәрҙә «тиң менән тиң» принцибы булдырыласағын таный.
Праганы немец ғәскәрҙәренән азат иткәндән һәм Бенеш хөкүмәте ҡайтарылғандан һуң 1945 йылдың 10 майында һуғышҡа тиклемге Чехословак дәүләте һәм 1920 йылда ғәмәлдә булған конституция, Кошицкий программаһы рухында төҙәтмәләр индереп, тергеҙелә. Власть вәкәләттәре ярайһы уҡ сикләгән булһа ла словак «милли органдарының» булыуы рөхсәт ителә. Һөҙөмтәлә ғәмәлдә асимметрик милли-дәүләт ҡоролошо барлыҡҡа килә: чех милләтенең үҙ милли-дәүләт органдары булмай, ә словак милләтенең була. Тимәк Словакияның билдәле бер дәрәжәлә милли-территориаль автономияһы ла була, тип аңлаға мөмкин. Шул уҡ ваҡытта үҙәк дәүләт власы органдары ғәмәлдә чех ерҙәрендә Словакияла милли словак органдары үтәгән ролде башҡара, был үҙ сиратында чех ерҙәре өсөн ниндәйҙер ташламалар яһау мөмкинлеген бирә.
Чехословакияла коммунистар еңгәндән һуң, 1948 йылдың майында ҡабул ителгән Чехословакияның яңы Конституцияһында, словак милли органдары Словакияла дәүләт власы эйәһе һәм башҡарыусыһы һәм словак милләтенең үҙенсәлектәрен сағылдырыусы вәкиле булараҡ характерлана. Был органдар — Словакияла 6 йылға һайланған 100 депутаттан торған Словак Милли Советы һәм Республика хөкүмәте тәғәйенләгән һәм уның алдында яуаплы Вәкәләттәр бирелгән кешеләр Коллегияһы һәм Словак Милли Советы. Урындарҙа дәүләт власы эйәһе һәм башҡарыусыһы, халыҡтың хоҡуҡтарын һәм азатлығын яҡлаусыһы сифатында Милли комитеттарҙың булыуы күҙаллана. Артабанғы 20 йылда юғарыла күрһәтелгән положениелар күп тапҡырҙар үҙгәртерә һәм төҙәтелә, әммә дөйөм алғанда «асимметрик» милли-дәүләт моделе һаҡлана.
Ойошоу
Чехтартарҙың да, словактарҙыңда «асимметрик» ҡоролошҡа ҡарата дәғүәләре була. Шуға ла «федерализация» — Чехословакияны ике үҙ-ара тиң милли-дәүләт берләшмәһен Чехия һәм Словакия федерацияһына үҙгәртеп ҡороу — Прага яҙы лозунгыларының береһе була.
1968 йылдың октябрендә Федерация тураһында Конституция законы ҡабул ителә. 1969 йылдың 1 ғинуарынан ул үҙ көсөнә инә, уға ярашлы Чехословакия Совет Социалистик Республикаһы, СССР һәм Югославия кеүек, икегә — Чехия Социалистик Республикаһына һәм Словак социалистик Республикаһына бүленә. Әммә был конституция ҡағыҙҙа ғына була тип әйтерлек, сөнки бөтә сәйәси власть һәм хужалыҡ идараһы Прага ҡулында була.
Братиславала яңы хужалыҡ итеүсе ойошмалар барлыҡҡа килә, мәҫәлән, тышҡы сауҙала (Технопол А/О, Мартимэкс А/О).
Үҙгәреү
1990 йылдың мартында социализм ҡолағандан һуң ике республиканың да атамаһынан «социалистик» һүҙе алып ташлана. ССР Словак Республикаһы (Slovenská republika) булып китә. 1990 йылдағы хосусилаштырыу һәм В. Клаустың «шок терапияһы» (план иҡтисадын киҫкен рәүештә баҙар иҡтисадына үҙгәртеү) сәйәсәте Словакияны ЧСФР составынан сығыуға этәрә. 1993 йылдың 1 ғинуарынан Словак республикаһы (ҡара. Словакия)бойондороҡһоҙлоҡ ала.
Зимняя Тоехта
Зимняя Тоехта — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тоехта йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Арпи (күл)
Арпи күл (Արփի) [лич Арпи], элегерәк шулай уҡ Арпа — Әрмәнстарында һыу ресурстары запасы буйынса икенсе урында торған күл. Ул Әрмәнстандың Ширак өлкәһе Ашот районында диңгеҙ кимәленән. 2023 метр  бейеклектә урынлашҡан Севан күле. менән бер рәттән, халыҡ һәм хужалыҡ өсөн әһәмиәте эйә булған күлдәрҙең береһе.
Күл янында "Арпи күле" Милли паркын төҙөү планлаштырыла . Проектты тормошҡа ашырыпу биологик төрлөлөгөн һаҡлауға йүнәлтелгән.
Тасуирлама
1946-1951 йылдарҙа Арпи күле һыу ресурстары күләмен арттырыу маҡсаты менән яһалма рәүештә ҙурайтыла. Шулай итеп,  уның майҙаны 4,5 мең км²-ҙан 22  км²-ға тиклем арттырыла, күләме 100 миллион м³-ға тиңләшә  . Бында әлеге мәлдә  балыҡсылыҡ кәсебе  һәм электр энергияһы етештереү .алға киткән
Күлдән Ахурян йылғаһы ағып сыға, күл янында  континенталь климат.
Арыҫлановтар
Арыҫлановтар — башҡорт нәҫеле.
Арпи (күл)
Фауна
Күл тирәһендә ҡоштарҙың100-ҙән ашыу төрө йәшәй районы күл. Уларҙың ҡайһы берҙәре Ҡыҙыл китапҡа.индерелгән.
Арыҫлановтар
Дөйөм ҡылыҡһырама
Нәҫелде башлап ебәреүсе — Арыҫлан Аҡҡолов, тархан, батыр, XVII быуат аҙағы — XVIII быуат башында Нуғай даруғаһының Бошман‑Ҡыпсаҡ улусы старшинаһы. Шәжәрәһе: Бошман бей → Борондоҡ бей → Һөйөндөк бей → Аҡбулат бей → Һарыбайсал тархан → Дәүләтҡол → Миңлеғол → Аҡҡош (Аҡҡол) → Арыҫлан. Башҡорт ихтилалы барышында, 1708—1722 йылдарҙа башҡа старшиналар менән бергә Арыҫлан Аҡҡолов яңы һалымдарҙы һәм йөкләмәләрҙе бөтөрөү үтенесе менән, аҫаба ерҙәрҙе баҫып алыуҙар, Өфө чиновниктарының башбаштаҡлыҡтарын, шул иҫәптән яһаҡ йыйыусы Андрей Жихарев һәм Михаил Дороховтарҙың 72 яңы һалым индереүҙе, комиссар Александр Сергеевтың төбәк халҡын талауҙы, тикшереү тураһында батша Пётр I бер нисә тапҡыр мөрәжәғәт итә. 1722 йылдың 12 февралендә Арыҫлан Аҡҡолов етәкселегендәге барлыҡ дүрт даруғанан килгән һәм 55 кешенән торған башҡорт делегацияһын етәкләй, улар ошо эште тикшереү буйынса суд процессында ҡатнашырға ирешә һәм суд ҡарарына ярашлы Сергеев үлем язаһына тарттырыла. Хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы Арыҫлан ауылы уның исеме буйынса аталған (башта ауыл Танып, Аҡҡол тип йөрөтөлгән).
Арпи (күл)
Фауна
Күл эргәһендә йөҙөүсе ҡоштарҙан : һыҙғырыусы чирок (Anas crecca), кесе поганка (Tachybaptus ruficollis), аҡ ҡауҙы (Ciconia ciconia), һуна өйрәге (A. platyrhynchos), сумғыс өйрәк (Aythia ferina),  бүрекле ала өйрәк (A. fuligula), ҡыҙыл өйрәк (tadorna ferruginea), диңгеҙ тәтелдәүеге (alexandrinus Charadrius), һаралйын (gallinago Gallinago),зырҡыуыт (G. media), әрмән аҡсарлағы (Larus armenicus), кесе сарлаҡ (sterna albifrons) осрай. Ҡоштар араһында Ҡыҙыл китапҡа индерелгәндәренән бөҙрә баба ҡошо  (crispus Pelekanus), ҡара ҡауҙы (Ciconia nigra), ҡәҙимге алаҡай (Tadorna tadorna) һәм һоро торна (Grus grus).сағыштырмаса йышыраҡ осрай:
Флора
Был күлдең эргә-тирәһендә түбәндәге үҫемлек төрҙәре үҫә. ҡуян күрәне, ҡамыш һәм юҡҡа сыға барған төрҙәрҙән: себер ирисе, ярсыҡлы шпажник, сфералы траунштейнер.
Арыҫлановтар
Дөйөм ҡылыҡһырама
Арыҫландың өс улы була:
Арыҫлановтар нәҫеленең башҡа билдәле вәкилдәре:
Аритҡолов Дәүләт Шаһи улы
Аритҡолов Дәүләт Шаһи улы (5 май 1901 йыл — 23 февраль 1943 йыл) — Граждандар һуғышында ҡатнашҡан һәм Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир.
Биографияһы
Дәүләт Шаһи улы Аритҡолов 1901 йылдың 5 майында Меркет-Мең улусының Балыҡлыкүл ауылында тыуған (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районы).
1917—1926 йылдар — Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә. 1918 йылда Өфөлә РКП(б)-ға инә.
Һуғышҡа тиклем партия һәм дәүләт органдарында эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Хәйбулла районы хәрби комиссариаты тарафынан хеҙмәткә саҡырыла.
1941—1943 йылдарҙа 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының штабы комиссары, штабтың политбүлек начальнигы урынбаҫары.
1943 йылдың февраль башында дивизия дошмандың тәрән тылына үтеп итеп, Чернухиноны, Дебальцeво станцияһын алырға, ундағы дошманды юҡ итергә бойороҡ ала. 1943 йылдың 23 февралендә Украина ССР-ы Ворошиловград өлкәһе (хәҙерге Луганск өлкәһендә) Юлино-I утары янында ауыр алышта батырҙарса һәләк була.