cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Петнур
Тарихы
1865 йылда Ырымбур губернаһы территорияның бер өлөшө Өфө губернаһына тапшырыла һәм Бөрө өйәҙе составындағы Петнур ауылы уның административ-территориаль буйһоноуына күсә. 1922—1930 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ы Бөрө кантонының Калегин улусы составында. 1930 йылда Башҡорт АССР-ында кантондар бүленеше бөтөрөлөү менән ауыл Краснокама районы составына инә. 1932 йылда Краснокама районы Ҡалтасы районына ҡушыла һәм Петнур ауылы был райондың административ-территориаль буйһоноуында була. Краснокама һәм Ҡалтасы райондары 1935 йылда яңынан айырыла, һәм ауыл тағы Краснокама районы составына инә. 1965 йылда райондарҙы эреләтеү менән бәйле, Краснокама районы бөтөрөлә һәм Петнур икенсе тапҡыр Ҡалтасы районы составында була. РСФСР Юғары советы Президиумының 1972 йылдың 31 мартындағы Указға ярашлы ҡабаттан Краснокама районы ойошторола һәм Петнур ауылы ҡабаттан был район составында була.
Демографияһы
1795 йылда ауылда халыҡ һаны 108 кеше тәшкил итә (51 ир-егет һәм 57 ҡатын-ҡыҙ), 1811 йылда — 75 ир-ат, 1816 йылда — 154 кеше йәшәгән (79 ир-егет һәм 75 ҡатын-ҡыҙ), 1834 йылда — 238 кеше (119 ир-ат һәм 119 ҡатын-ҡыҙ), 1850 йылда — 326 кеше (152 ир-ат һәм 174 ҡатын-ҡыҙ), 1858 йылда — 365 кеше (179 ир-ат һәм 186 ҡатын-ҡыҙ).
Лоа (йылға)
Ло́а (Río Loa) — Чилиҙың иң оҙон йылғаһы.
Географияһы
Йылғаның башы диңгеҙ кимәленән 4 меңдән артыҡ бейеклектә, Андтар тауында Миньо вулканының битләүендә башлана. Лоа йылғаһы Атакама сүле аша ағып, яр буйлап оазистар барлыҡҡа килтерә. Тымыҡ океанға ҡоя. Шулай уҡ Тарапака һәм Антофагаста өлкәһенең араһында сик булып тора.
Ройрит
Ройрит (Reurieth) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 886 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,22 км2. Диңгеҙ кимәленән 350 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98646 һәм автомобиль коды — HBN.
Кинйәбай (Көйөргәҙе районы)
Кинйәбай (Кинзябаево) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 239 кеше. Почта индексы — 453354, ОКАТО коды — 80239820004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ауылдың рәсми булмаған исеме -Ҡаҙарма. Рәсми исеме, йәғни Кинйәбай, ойконим, Сәңкем-Ҡыпсаҡ ырыуы аҫабаһы Кинйәбай Бүләков исеменә (антропонимына) барып тоташа. [(Тәлғәт Шаһманов. Кинйәбай. 2011 йыл).] Юшатыр.
Кинйәбай — Ҡыпсаҡ улусының Мушулин түбәһенең XIX быуат башында барлыҡҡа килгән ауылы. Унда VII ревизияла 68 кеше йәшәгән 10 ихата була. 43 йылдан һуң 20 йортта 180 кеше йәшәй. Стәрлетамаҡ кантоны Көйөргәҙе улусына ҡараған ауылдың 1920 йылда 59 ихатаһы була, унда 282 кеше йәшәй. XIX быуаттың беренсе яртыһында 9-сы кантондың 27-се йортона инә.
Ауылға 1758 йылғы яҫауыл Кинйәбай Бүләков нигеҙ һалған. Ул йорт старшинаһы ярҙамсыһы булып хеҙмәт иткән. Уның алты улы — Абдуллатиф, Әбдрәхим, Абдрахман, Абдулвәли, Әбйәлил, Әбделвәхит билдәле.
1842 йылда 164 кешегә 35 сирек (280 бот) яҙғы иген сәселә.
Ауыл мәктәбе тарихы
ХХ быуат башында Кинйәбай (Ҡаҙарма) ауылында мәсет барлыҡҡа килә, аҙаҡтан уның йортон мәктәп итәләр, һуңынан интернат яһап, Павловкаға күсерәләр. Мәктәптең нисәнсе йыл асылғанын аныҡ ҡына билдәләп булманы, ул 30-сы «ликбез» йылдарына тура килә. Ауыл бәләкәй, балалар һаны күп булмағанға күрә,бында мәктәп башланғыстан уҙманы. Уның яңы бинаһы 1970-се йылдар аҙағында төҙөлгәнсе, берҙән-бер мәҙәниәт усағы булып элекке мәсет йорто ҡалды. Ауылдың йөҙөн мәктәп билдәләй, тип юҡҡа ғына әйтмәйҙәр. Кинйәбайҙа бер ваҡытта ла ауыл кешеләренең ихтыяжына яуап бирерлек мәктәп булманы., шуға бик һирәктәргә генә белем алыу тейҙе, уныһы ла ситтә. Ауылда мәсет төҙөлгәс, белемгә ынтылыш көсәйә, мәсеттә малайҙар өсөн мәҙрәсә, абыстайҙың өйөндә ҡыҙҙар өсөн мәҙрәсә эшләй.(Ғәлим Хисамов. Кинйәбай (Ҡаҙарма) ауылы. «Юшатыр» гәзите, 21-23 июнь, 2011 йыл).
Сайтта
Кинйәбайҙар килен төшөрҙө
Айтуған (Әлшәй районы)
Айтуған (Айтуган) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 16 кеше. Почта индексы — 452132, ОКАТО коды — 80202816002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әзербайжандар
Әзербайжандар (azərbaycanlılar آذربایجانلیلار, Azərbaycan türkləri ترکهای آذربایجانی, türklər ترکها) — Әзербайжан һәм төньяҡ-көнбайыш Ирандың ҙур өлөшөн алып торған төрки телле халыҡ. .
Дөйөм һаны 29 млн кеше. Иран һәм Әзербайжандан башҡа Рәсәйҙә (Дағстан), Грузияла (Борчалы) һәм Төркиәлә (Карс һәм Ыгдыр) әзербайжандар күпләп йәшәй.
Дағстан Республикаһының аҙ һанлы урындағы халҡы булып иҫәпләнә. Ислам диненең шиғисылыҡ динен тоталар. Антропологик яҡтан әзербайжандар европоид расаһының каспий тибына ҡарай. Әзербайжанда 8 миллиондан артыҡ әзербайжан йәшәй, һәм улар ил халҡының 91 процентын тәшкил итә. Ирандың Тәһран, Кереж, Мәшһәд ҡалаларында әзербайжандарҙың мәхәлләләре бар.
Рәсәйҙә Көньяҡ Дағстанда 2002 йылғы иҫәп буйынса 111 656 әзербайжан йәшәй.
Мазунов Виктор Александрович
Мазунов Виктор Александрович  (4 май 1942 йыл — 4 март 2011 йыл) — ғалим-физик. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1998), физика-математика фәндәре докторы (1992), профессор (2002). 1966 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы һәм хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө фәнни үҙәгенең ғилми хеҙмәткәре, 1978 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1985 йылдан — Физика һәм математика бүлегенең лаборатория мөдире, 1994 йылдан — Молекулалар һәм кристалдар физикаһы институтының директор урынбаҫары, 1996 йылдан — директоры, 2007 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, бер үк ваҡытта 1994—2005 йылдарҙа шунда уҡ лаборатория мөдире, 1995—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Физика-математика фәндәре бүлегенең академик секретары, 1998—2002 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы.
Биографияһы
Виктор Александрович Мазунов 1942 йылдың 4 майында Омск өлкәһенең Исилькүл станцияһында тыуған.
1965 йылда Мазунов Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
Виктор Александрович Мазуновтың эш урындары: «Востокнефтезаводмонтаж» тресы слесарь-монтажсыһы (1959—1960); БДУ-ның органик химия институтында өлкән техник, инженер (1964—1966); Химия институтының (һуңыраҡ ОФМ) кесе (1969—1978), өлкән (1978—1985) ғилми хеҙмәткәре; СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы ОФМ лабораторияһы мөдире (хәҙер Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми молекулалар һәм кристалдар физикаһы институты, 1985—2004), директор урынбаҫары (1995—1996), директор вазифаһын башҡарыусы (1996—1997), директоры (1997—2007), 2007 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге молекулалар һәм кристалдар физикаһы институтының баш ғилми хеҙмәткәре; Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының физика-математика фәндәре бүлеге академик-секретары вазифаһын башҡарыусы (1995—2006).
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1998), уның физика-математика фәндәре бүлегендә (секторы) тора.
Мазуновтың ғилми эштәр өлкәһе: химик физика, түбән температуралы плазма физикаһы; тәбиғәт фәндәре тарихы, молекуляр спектроскопия. Ул яңы физик күренеш аса — оҙаҡ йәшәүсе тиҫкәре молекуляр иондар. Шул уҡ ваҡытта уларҙың йәшәү ваҡыты үлсәнгән һәм тарҡалмайынса электрондарҙы эләктереп алыу механизмы асыҡланған.
Мазуновтың уҡыусылары араһында 6 фән докторы һәм 1 фән кандидаты бар.
Хеҙмәттәре
В. Мазунов — 200-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы, шул иҫәптән:
Галазий Григорий Иванович
Григорий Иванович Галазий ( 1922 йылдың 5 марты, Харьков өлкәһе Мечибиловка ауылы - 2000 йылдың 23 июле, Иркутск) - СССР һәм Рәсәй биологы, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы.
Фәнни ҡаҙаныштары
Байкал күленең һәм уның бассейнының тәбиғи ресурстарын комплекслы файҙаланыу буйынса дөйөм схема авторҙарының береһе. Ул һыу объекттарының тәбиғи ресурстарын һаҡлау һәм рациональ файҙаланыу өсөн экологик ҡағиҙәләр эшләү принцибын тәҡдим итә. Һыу ятҡылыҡтарында һыу кимәле тирбәлештәре масштабтарын, бынан алдағы климат һәм экологик шарттар үҙгәреүен баһалауҙың яңы методын эшләй, уның ярҙамында Байкал күле кимәле үҙгәреүенең законлылығы асыҡлана.
Иҙрисова Миләүшә Абрар ҡыҙы
Иҙрисова Миләүшә Абрар ҡыҙы (28 декабрь 1961 йыл) — музыка белгесе, журналист, педагог. Сәнғәт ғилеме кандидаты (2014). Журналистар союзы (2002), Композиторҙар союзы (2006) ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2006).
Биографияһы
Миләүшә Абрар ҡыҙы Иҙрисова 1961 йылдың 28 декабрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә, ижади ғаиләлә тыуған: уның атаһы — композитор Абрар Ғабдрахманов, әсәһе — билдәле йырсы Нажия Аллаярова.
Өфө дәүләт сәнғәт институты янындағы урта махсус сәнғәт мәктәбен фортепиано класы буйынса тамамлай, артабан уҡыуын Өфө дәүләт сәнғәт институтының теория факультетында дауам итә. 1986 йылда институтты тамамлағандан һуң БАССР‑ҙың Нуриман районы Никольский ауылы мәҙәниәт йортонда художество етәксеһе булып эшләй башлай. 1990 йылдан башлап (өҙөклөк м‑н) Бөтә Рәсәй дәүләт телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһының «Башҡортостан» ДТРК‑һы филиалында: мөхәррир, 1991 йылдан алып музыкаль программаларҙың өлкән мөхәррире, 1993 йылдан — ТВ студияһының комментатор‑музыка белгесе, 1995—2005 йылдарҙа «Музыка» ижади берекмәһе етәксеһе, 2012 йылдан башлап музыкаль программалар мөхәррире, 2016 йылдан — программа алып барыусы. 2005 йылдан алып «Башҡортостан» ТРК ДУП‑ының ТВ студияһында эшләй (2006—2010 йылдарҙа художество тапшырыуҙар баш редакцияһының баш белгесе); 2011 йылдың февраль—октябрендә Ф. Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле директоры урынбаҫары.
Ижади эшмәкәрлеге
Башҡортостан юлдаш ТВ һәм «Культура» (Рәсәй) каналдарындағы «Антракт», «Лира», «Башҡортостандың сәнғәт оҫталары» программалары; «Ҡош юлы», «Хәйерле кис» программалар циклдары; Опера һәм балет театры, Нуриев Р. исемендәге хореография колледжы, Ф. Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле һәм башҡа эшмәкәрлеге тураһында телевизион репортаждарҙың авторы һәм алып барыусыһы; Дилмөхәмәтовтар, З. Ғ. Исмәғилев, В. Л. Мортазин, А. А. Солтанов, М. Х. Хисмәтуллин һәм башҡалар тураһында документаль фильмдар; фильм-концерттар сценарийҙарының авторы. Сығыштары профессионализм, юғары мәҙәнилек менән айырылып тора. Миләүшә Иҙрисова фәндә лә һиҙелерлек уңыштарға өлгәшкән. Ул Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында аспирантураны уңышлы тамамлай. Фәнни тикшеренеүҙәре башҡорт музыка сәнғәтенә һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәре ижадына арналған. 20‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Болванская
Болванская — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямчина йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары/ Канин Нос морононан/ Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәсәғүт (исем)
Мәсәғүт — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимологияһы
Мәсәғүт (Мәсғүт) башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән исем. Ғәрәп телендә «бәхетле» тигәнде аңлата
Билдәле кешеләр
Заманов Мәсғүт Фәйзрахман улы (14 ғинуар 1914 йыл — 16 февраль 1988 йыл) — сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштереү алдынғыһы. Совет-фин һуғышында ҡатнашыусы. СССР-ҙың 5-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957).
Фамилияла
Мәсәғүтов Рим Хәким улы (20 август 1946 йыл) — ғалим-тау инженеры-геолог, геология-минералогия фәндәре докторы (2002), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған геологы (2000).
Ауылдар
Мәсәғүт (рМесягутово) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл.
Мәсәғүт (Месягутово) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл.
Мәсәғүт (Татарстан) Мәсғүт (Мәсәғүт, Миңлеғол; Мәсгут, Масягутово) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Мәсәғүт уҡытыусылар институты — СССР-ҙа берҙән-бер ауыл уҡытыусылар институты була.
Мәсәғүт кантоны (Месягутовский кантон) — Башҡорт Автономиялы Республикаһы кантоны.
Мәсәғүт тораһы (Месягутовская стоянка) — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы Мәсәғүт ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан б.э.т. III мең йыллыҡ аҙағына ҡараған археологик ҡомартҡыһы.
Илевка
Илевка — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сарма йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Рәсәй Оборона министрлығының Хәрби-ветеринария институты
Рәсәй Оборона министрлығының Хәрби-ветеринария институты (Военно-ветеринарный институт МО России) — 1925 йылдың 12 сентябрендә ойошторолған, СССР-ҙың һәм Рәсәй Федерацияһының Ҡораллы Көстәренең медицина, ветеринария хеҙмәттәре өсөн офицер кадрҙары әҙерләү менән шөғөлләнгән элекке юғары хәрби-уҡыу йорто.
Тарихы
1925 йылдың 12 сентябрендә Революцион хәрби советтың 918-се бойороғо менән Ҡазан ветеринария институты ҡарамағында РККА өсөн ветеринария табиптарын әҙерләү маҡсатында хәрби-ветеринария бүлеге асыла. 1929 йылда хәрби-ветеринария бүлеге Ҡазан ҡалаһынан Мәскәүгә күсерелә һәм Мәскәү зоотехния институты составына инә. 1930 йылда Мәскәү зоотехния институты базаһында составына хәрби-ветеринария факультеты тип үҙгәртелгән хәрби-ветеринария бүлеге ингән Зооветеринария институты ойошторола.
1935 йылда СССР Халыҡ Комиссарҙары советы ҡарары менән хәрби-ветеринария факультеты Хәрби-ветеринария институты итеп үҙгәртелә. 1938 йылда Хәрби-ветеринария институты базаһында РККА-ның Хәрби- ветеринария академияһы ойошторола, ул СССР-ҙың алдынғы ветеринария юғары хәрби белм биреү учреждениеһы булараҡ, хәрби-ветеринар табиптарын әҙерләү һәм хәрби ветеринарияның клиник һәм теоретик проблемалары өлкәһендәге мәсьәләләрҙе әҙерләү менән шөғөлләнә. Академияның уҡыу структураһында 29 профилле кафедра һәм хәрби ветеринария табибтарының белемен камиллаштырыу курстары була. Профессор-уҡытыусылар составын егерме бер докторы һәм ҡырҡ ете фән кандидаты тәшкил итә. Академияла К. И. Скрябин, М. Б. Оливков, В. Г. Домрачев, Н. А. Сошественский, С. Н. Вышелесский, И. Е. Мозгов, Н. Ф. Попов; атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре А. Ф. Климов һәм Я. Е. Коляков кеүек билдәле ҡалимдар эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, академия Аральск ҡалаһына, һуңынан,1942 йылда Сәмәрҡәндҡа эвакуациялана. 1941—1945 йылдарҙа академия 1179-ҙан ашыу хәрби-ветеринар табип сығара, ә академияның уҡытыусылар составынан 70-тән ашыу офицер ғәскәрҙәргә етәксе вазифаһына ебәрелә.
СССР Министрҙар Советының 1948 йылдың 17 майындағы 1630 һанлы ҡарары һәм СССР юғары һәм урта белм биреү министрының 751-се бойороғо менән Хәрби- ветеринария академияһы һәм Мәскәү зооветеринария институты Мәскәү ветеринар академияһы тип үҙгәртеп ҡорола, Хәрби-ветеринар академияһы базаһында — хәрби-ветеринария факультеты ойошторола. 1956 йылда хәрби-ветеринария факультеты базаһында Ветеринария хеҙмәте офицерҙарының белемен камиллаштырыу курстары асыла (КУОВС).
СССР Министрҙар Советының 1977 йылдың 19 авгусындағы 766—239 һанлы ҡарары һәм СССР оборона министрының 1977 йылдың 24 ноябрендәге бойороғона ярашлы, академик К. И. Скрябин исемендәге Мәскәү Ҡыҙыл Байраҡ орденлы ветеринария академияһында Ветеринария хеҙмәте офицерҙарының белемен камиллаштырыу курстары базаһында Хәрби-ветеринария факультеты булдырыла. 1978—2001 йылдарҙа факультет 600-ҙән ашыу хәрби ветеринар табып әҙерләп сығарған.
2002 йылдың 4 апрелендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 260 һанлы ҡарары менән К. И. Скрябин исемендәге МВА-ның Хәрби-ветеринария факультеты базаһында Хәрби-ветеринария институты ойошторола. Уҡыу йортоноң профессор-уҡытыусылар составын 11 профессор, 9 доктор һәм 22 кандидат тәшкил итә, етенән күберәк кеше — Рәсәй федерацияһының атҡаҙанған ветеринария табибы маҡтаулы исеменә лайыҡ була. 2010 йылда Хәрби-ветеринария институты тараҡатыла.
Песняры
Песняры́ — В. Г. Мулявин етәкселегендәге совет һәм белорус вокаль-инструменталь ансамбле, 1969 йылда Минскиҙа ойошторола. «Касіў Ясь канюшыну», «Беловежская пуща», «Белоруссия», «Вологда», «За полчаса до весны» һәм башҡа күп йырҙары менән киң билдәле.
«Песняры» стиле нигеҙендә белорус фольклоры ята, репертуарға халыҡ йырҙарының эстрада эшкәртмәләре индерелә, ә текстары белорус мәҙәниәтенә һәм тарихына арнала.
«Песняры» концерт программалары һәм рок-опералар ҙа ҡуя. Ансамбль Янка Купала шиғырҙары буйынса ике рок-опера ҡуя: «Песня о доле» һәм «Гусляр». Концерт программаларынан Роберт Бёрнс шиғырҙары буйынса «Весёлые нищие», «Через всю войну» тигәндәрен айырым атарға кәрәк. Арт-рок стилендә эшләнгән Владимир Маяковский шиғырҙарынан «Во весь голос» программаһы ла үҙенсәлеклелеге менән айырылып тора.
1998 йылда ансамбль бүленә, ә 2003 йылда Владимир Мулявин вафат була.
Әлеге ваҡытта тәүге «Песняры» репертуарындағы йырҙарҙы башҡарған һәм атамаһында «Песняры» һүҙе булған биш коллектив бар.
Төркөмдөң тарихы
1969 йылдың 1 сентябрендә Минск филармонияһы художество советының ҡарары буйынса «Лявоны» төркөмөнә вокаль-инструменталь ансамбль тип аталыу хоҡуғы бирелә. Ә 1968 йылда «Лявоны» йырсы Нелли Богуславскаяның аккомпанементсыһы була, шулай уҡ үҙ программаһы менән сығыш яһай.
Был исем менән төркөм бер йыл самаһы, 1970 йылдың октябрендә IV Бөтә Союз эстрада артистары конкурсына тиклем, сығыш яһай. Был конкурста уларға төркөм атамаһын алмаштырырға тәҡдим итәләр. «Песняры» тигән атама алған ВИА конкурста йырсы Лев Лещенко һәм «Диэло» тигән грузин ансамбле менән II урынды бүлешә. 1970 йылда «Песняры» Мәскәүҙә үткән Бөтә Союз сәйәси йыр конкурсында еңә.
1970 йылда коллективҡа «Золотые яблоки» төркөмөнөң элекке йырсыһы Леонид Борткевич ҡушыла, ә 1971 йылдың яҙында төркөмдөң беренсе ҙур винил дискыһы сыға (1970 йыл аҙағы — 1971 йыл башында яҙыла).
1971 йылда ансамбль сит илдәргә гастролгә сыға башлай — августа «Песняры» Сопоттағы Халыҡ-ара йыр фестивалендә (Польша) грамяҙма фирмалары конкурсында сығыш яһай. 1973 йылда ансамбль Минскиҙа Бөтә Союз совет йыры конкурсында еңә. 1976 йылда «Песняры» совет ВИА-лары араһынан беренсе булып АҠШ-ҡа гастролгә бара. Ошо уҡ йылды Каннда MIDEM халыҡ-ара грамяҙмалар конкурсында ҡатнаша, был конкурсҡа үҙ илендә бер йыл эсендә иң күп пластинка сығарған коллективтар ғына ҡатнаштырыла.
Каналейка
Каналейка — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Карабулак йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Песняры
Төркөмдөң тарихы
1977 йылда «Песняры» ВИА-һы 1975—1976 йылдарҙағы концерт программалары, йәштәр араһында патриотик йырҙарҙы әүҙем пропагандалағаны өсөн Ленин комсомолы премияһына лайыҡ була.
Каналейка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Песняры
Төркөмдөң тарихы
1979 йылда «Песняры»ҙың бөтә классик составы Белорус ССР-ының атҡаҙанған артисы исемен ала: Александр Демешко (һуҡма), Леонид Тышко (бас-гитара), Анатолий Кашепаров (вокал), Леонид Борткевич (вокал) һәм Владислав Мисевич (тынлы); ә коллектив етәксеһе Владимир Мулявинға БССР-ҙың халыҡ артисы исеме бирелә.
Каналейка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Песняры
Төркөмдөң тарихы
1980-се йылдарҙа үҙгәрештәр була: коллективтан харизмалы фронтмен Борткевич китә. Уны Игорь Пеня алмаштыра. Шунан төркөмдө — бассы Тышко, ә 1989 йылда икенсе вокалсы Кашепаров ташлай. СССР тарҡалыу мәленә «Песняры»ҙағы алтауҙан Мулявин менән Мисевич ҡына ҡала. 1989 йылда вокалсылар Игорь Пеня менән Валерий Дайнекоға БССР-ҙың атҡаҙанған артисы исеме бирелә.
Бүленеү һәм вариҫтар
Беренсе етди бүленеү 1998 йылда була, ул саҡта «Песняры» директоры итеп Владислав Мисевич тәғәйенләнә. Рәсми версия буйынса — Мулявиндың ауырыуы, ә Мисевичтың әйтеүенә ҡарағанда, «Песняры» лидерының ғүмеренең һуңғы йылдарҙа эскегә бирелеүе быға сәбәпсе була. Коллективҡа Валерий Дайнеко ҡайта. Тағы бер гитарасы Александр Соловьёв килә. Ошо составта «Песняры» тағы бер йыл эшләй. Әммә бынан һуң Мулявин Беларусь Президенты А. Г. Лукашенкоға мөрәжәғәт итә, һәм уның етәкселегендә йәш музыканттарҙан «Песняры»ҙың яңы составы ойошторола. Иҫке состав эштән китеү тураһында ғариза бирә һәм «Белорусские песняры» тигән атама аҫтында гастролдәрен башлай.
2003 йылда СССР-ҙың халыҡ артисы Мулявиндың вафатынан һуң легендар коллективтың йырҙарын башҡарған бүтән коллективтар барлыҡҡа килә башлай. 2009 йылда бер нисә музыкаль коллективтың атамаһында «Песняры» һүҙе була, улар легендар ансамблдең элекке репертуарын файҙалана. Беларусь Республикаһының мәҙәниәт министрлығы был хәлгә ошондай аңлатма бирә:
Әлеге ваҡытта «Песняры» тауар билдәһе «Песняры» Беларусь дәүләт ансамбленеке булып тора, ул Рәсәй Федерацияһында, Украинала һәм Беларусь Республикаһында дөйөм билдәле тауар билдәһе тип танылған һәм мөҙҙәтһеҙ һаҡлана.
Ансамблдең ҡатнашыусылары
Алфавит тәртибендә (1998 йылға тиклем ҡатнашҡандар):
Йыр авторҙары
Ансамбль репетуарында М. Шушкевич, Р. И. Бородулин, Г. Н. Буравкин, Янка Сипаков, Петрусь Макаль, Л. И. Прончак, Максим Богданович, М. Л. Матусовский, А. И. Фатьянов, Л. П. Дербенев, В. Э. Крайчинский шиғырҙарына йырҙар була.
«Песняры» Янка Купала, Р. Бёрнс, В. В. Маяковский, Якуб Колас кеүек киң билдәле шағирҙарҙың да әҫәрҙәрен ҡуллана.
Чичикова Ирмена
Бала сағы һәм белеме
Ирмена Чичикова Болгарияла, Пловдив ҡалаһында тыуа, шунда уҡ үҫә. Башланғыс белемде «Antoine de Saint Exupéry» француз теле мәктәбендә ала, уны 2003 йылда тамамлай. Шунан һуң Софияға күсә, унда Крысте Сарафов исемендәге театр һәм кинематография сәнғәте милли академияһында профессорҙар Маргарита Младенова һәм Иван Добчев етәкселегендә уҡыуын дауам итә.
Параллель рәүештә грек телен өйрәнә. Уның диплом сығыштары Антон Чеховтың «Три сестры» (режиссеры — Маргарита Младенова) һәм Жорди Галсерандың "Дакота / Селтәрҙәге һүҙҙәр"ен (режиссеры — Стилиан Петров) үҙ эсенә ала. 2008 йылда академияны тамамлағандан һуң ул профессиональ дипломлы артист булып китә.
Карьераһы
Чичикова профессиональ сәхнәлә Ингмар Бергмандың «Cцены из супружеской жизни» фильмы мотивтары буйынса ҡуйылған «Искусство подметать вещи под ковром» (2008 йыл) пьесаһында Марианна ролендә дебют яһай, уның өсөн IKARҙа (2009 йыл) номинация һәм ASKEER (2009 йыл) театр премияһында иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле өсөн награда ала. Бынан һуң ул Нирвана (2009 йыл) пьесаһында роль уйнай, бер нисә йылЭжен Ионеско әҫәрҙәре мотивтары буйынса «Строительство освобожденного воображения» (2010 йыл) пьесаһы менән Канадала һәм Францияла гастролдәрҙә була. Артабанғы ҙур ролен Иван Вазовтың Болгар милли театрында Александр Вампиловтың «Утиная охота» (2012 йыл) пьесаһында уйнай.
2012 йылда ул «Я — ты» фильмында төшә, уның кадрҙа күренүе тәнҡитселәр тарафынан яҡшы ҡабул ителә, һәм ул «Алтын роза» Милли кинофестивалендә (2012 йыл) төп ҡатын-ҡыҙҙар наградаһын ала. 2014 йылда ул «Виктория» картинаһында кендекһеҙ тыуған Виктория исемле ғәҙәти булмаған ҡыҙҙың әсәһе Боряна ролендә күренә. Таҫманың премьераһы «Сандэнс» кинофестивале Бөтә донъя конкурсында үтә.
2015 йылдан башлап даими рәүештә кинола төшә.
Мөхтәр (исем)
Мөхтәр — төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Этимологияһы
Мөхтәр — мосолман халҡында күп ҡулланылған «һайлап алынған» мәғәнәһендәге ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Мөхтәр Мофаззал улы Сәғитов (Мөхтәр Мофаззал улы Сәғитов, 1933—1986) — башҡорт ғалим-фольклорсыһы, филология фәндәре кандидаты (1965).
Мөхтәр Абдрахман улы Сабитов (20 декабрь 1946 йыл) — журналист, яҙыусыһы, драматург, топонимист һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе. 2001—2006 йылдарҙа Салауат ҡалаһында башҡорт телендә сыҡҡан «Салауат» гәзите мөхәррире. 1992 йылдан Башҡортостандың Яҙыусылар союзы, 2002 йылдан — Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2006), СССР-ҙың мәҙәниәт отличнигы (1989), Х. Ғиләжев исемендәге премия лауреаты (1998).
Мөхтәр Исхаҡ улы Мутин (25 декабрь 1886 йыл — 3 июнь 1941 йыл) — актёр, режиссёр, театр эшмәкәре. Татар АССР-ының атҡаҙанған артисы (1926). Татар һәм башҡорт халҡының беренсе трагик актёры. Сәйәси золом ҡорбаны.
Мөхтәр Батыргәрәй улы Ҡарамышев (1895 — ?) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Маҡар ауылында (хәҙерге Башҡортостанҙың Ишембай районы) тыуған.
Мөхтәр Хөснөлхаҡ Әхтәмов (15 ғинуар 1929 йыл — 19 октябрь [2020 йыл]) — башҡорт тел белгесе, 1972—2013 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1996), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2009), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1989), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).
Мөхтәр Әхмәтғәзи улы Байымов (10 май 1905 йыл — 10 июль 1938 йыл) — уҡытыусы, филолог, тәржемәсе, партия органдары хеҙмәткәре. 1932 йылдан «Культура революцияһы» (хәҙерге «Башҡортостан уҡытыусыһы») журналының яуаплы мөхәррире. 1933 йылдан Башҡортостан партия нәшриәте етәксеһе, 1934—1936 йылдарҙа ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы, 1936—1937 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт нәшриәтенең нәфис әҙәбиәт секторы мөдире. Сәйәси золом ҡорбаны.
Мөхтәр Хәйҙәр улы Баһауетдинов — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, полк батареяһы разведчигы, гвардия старшинаһы.
Мөхтәр Батталов (1922—?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡурайсы.
Мөхтәр Бәхтиғәни улы Назарғәлиев (10 апрель 1930 йыл — 27 май 1990 йыл) — совет нефтсеһе, Ләнтор нефть ятҡылығын асыусы һәм Ләнтор ҡалаһына нигеҙ һалыусы.
Ғәйетбаев Мөхтәр Бәҙетдин улы (1917 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, өлкән сержант, 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы яугиры, 148-се гвардия артиллерия-миномет полкы пулеметсыһы, Ҡыҙыл Йондоҙ (1943), II дәрәжә Ватан һуғышы (1945) ордендары кавалеры.
Мохтар Әүәзов (Мұхтар Омарханұлы Әуезов 16 (28 сентябрь) 1897 йыл — 28 июнь 1961 йыл) — совет ҡаҙаҡ яҙыусыһы, драматург һәм ғалим. Ленин (1959) һәм Сталин премияһы (1949) лауреаты. Ҡаҙаҡ ССР-ы ФА академигы (1946), Ҡаҙағстан Яҙыусылар союзы рәйесе. Уның дүрт томлыҡ «Абай юлы» романы «бөтә донъя әҙәбиәте китапханаһы» на инә. Уның хикәйәһе буйынса фильм СССР-ҙан «Оскар» премияһына дәғүә итә.
Архитектурала
Мөхтәров мәсете (йәки Сөнниҙәр мәсете) — Владикавказда Терек йылғаһының һул ярында урынлашкан сөнниҙәр мәсете. Ҡала символы булараҡ һәм дәүләт тарафынан һаҡланған архитектура ҡомартҡыһы булып һанала.
Мөхтәров һарайы — Әзербайжандың Баҡы ҡалаһында Истиглалият урамының үҙәк өлөшөндәге бина. Һарай 1911—1912 йылдарҙа нефть сәнәғәтсеһе, миллионер-меценат Мортуза Мөхтәров аҡсаһына Иосиф Плошко проекты буйынса төҙөлә.
Атанғол (Бөрйән районы)
Атанғол ауылы —  Ырымбур өйәҙе  Бөрйән улусына  ҡараған  (Бөрйән районы Кейекбай ауылы эргәһендә урынлашҡан булған ) һәм  XIX быуатҡа тиклем юҡҡа сыҡҡан ауылдарҙың береһе.
Тарихы
Ауылдың урыны 1755 йылғы картала Ҡана  йылғаһынан аҫтараҡ  Ағиҙел йылғаһының уң яҡ  яры буйында  күрһәтелгән
1816 йылда ауылда 129 кешенән торған  24 йорт хужалығы булған.
1834 йылда 270 кешеһе булған 55 хужалыҡтан торған.
1850 йылда  61 хужалыҡта  —92 кеше, 1859 йылда  17  хужалыҡта   108 кеше йәшәгән. 1835 йылда назарҙар эргәлә генә Абызгилде ауылын булдыралар.
Профессор Әнүәр Әсфәндияров әйтеүенсә
Назар (Атанғол) ауылына нигеҙҙе  Мостай  ауылынан күсеп килгән   25 ғаилә һала.Улар   1811 йылда йөҙ башы Назар Мостаев етәкселегендә (1761-1830) күсеп киләләр. ауылынан. Назарҙың улдары — Рахматулла, Кагарман, Ниғмәтулла.
Бында шулай уҡ 70 йәшлек Ишембәт Ташбулатов (Йәнтүрә улы) һәм уның улы — яңы Абыҙгилде ауылына, һуңыраҡ Абҙаҡ ауылына нигеҙ һалған маршсы есаул Әбызгилде Исембәтов  та күсеп килә.
Наҙарҙың тағы бер атамаһы бар — Атанғол. Атанғол Тойғонов 1751 йылдағы документта Тойғын ауылы кешеһе итеп күрһәтелә, тимәк, уға атаһы нигеҙ һалған. Әммә ул  12-13 йыл элегерәк  Атанғол ауылында йәшәгән була. Тимәк, XVIII быуаттың 30-50-се йылдарында тораҡ пункттың   ике исеме булған — Тойғон һәм Атанғол. Тойғон атамаһы элегерәк барлыҡҡа килгән.
1740 йылда Ҡараһакал ихтилалы ваҡытында Атанғол ауылында Атанғол Тойғонов йортонда билдәле батыр һәм тархан Алдар Исәкәев була.
1755 йылдағы ихтилалда Атангул әүҙем ҡатнаша. Ихтилал баҫтырылғас Яйыҡ йылғаһы аръяғына  ҡаҙаҡтарға ҡаса, әммә ҡулға алына һәм язалана. Ауылды карателдәр яндыра. Уның урынында 1811 йылда Назар исемле яңы ауыл барлыҡҡа килә.
Ошо ауыл кешеһе рядовой Абдрахман Мораптанов 1814 йылдың 19 мартында Парижды алыуҙа ҡатнашҡан 15-се Башҡорт полкы составында Рәсәйҙең тышҡы дошмандары менән һуғышта ҡатнаша.
1816 йылда Назар 129 кеше йәшәй. X ревизияла 100 кешеһе булған 17 хужалыҡ  күрһәтелгән. 1920 йылда 52  хужалыҡта 270 башҡорт  йәшәгән..
1839 йылда 190 кеше йәшәгән 30 хужалыҡта 252 ат, 52 һыйыр, 80 һарыҡ, 15 кәзә  булған. 21 десятина ергә 130 бот яҙғы бойҙай сәселгән.
Натали Дениз
Натали Дениз (, Наталі Деніз; Одесса өлкәһе Котловина а.) — украин сығышлы гагауз йырсыһы. 2014 йылда Тюрковидение («Türkvizyon-2014») йыр конкурсында ҡатнаша. Иҡтисад фәндәре кандидаты.
Уй (Тубыл ҡушылдығы)
Уй (Уй, Ой) — Башҡортостанда, Силәбе һәм Ҡурған өлкәләрендә йылға, Тубыл йылғаһының уң яҡ ҡушылдығы. Төньяҡ Боҙло океандың бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо 462 км, бассейнының майҙаны — 34,4 км².
Учалы районында Алабейә hыртының итәгендә башлана; көнсығышҡа Башҡортостан, Силәбе һәм Ҡорған өлкәһе аша, түбән ағышында Ҡаҙағстандың Ҡустанай өлкәһенең сиге буйлап аға. Ҡорған өлкәһендәге Усть-Уй ҡасабаhы янында Тубылға ҡоя.
Ландшафт
Үрге ағышында таулы, үҙәне тар, һыу ағымы тиҙ. Силәбе өлкәһенә сыҡҡас үҙәне киңәйә, ағымы һүлпәнәйә. Түбән ағышында яй, үтә киң. Силәбе өлкәһендәге Троицк ҡалаһында Уйҙа өлкән быуа ҡоролған.
Иң ҙур ҡушылдыҡтары:
уң яҡтан: Ҡыйҙыш, Ҡорасан, Туғыҙаҡ;
һул яҡтан: Санар, Эүәл.
Йылғалағы ҡалалар һәм ауылдар
Учалы районында Уйҙа Шәрип, Ҡужай, Балбуҡ, Комсомольск, Туңғатар, Ҡарт Муйнаҡ ауылдары урынлашҡан; Силәбе өлкәһендә — Уйск ауылы һәм Троицк ҡалаһы.
Исеме
Йылғаның исеме — башҡорт теленән, «уйhыулыҡ, үҙән» мәғәнәһендә.
Әпес (Үрек ҡушылдығы)
Әпес — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостандың Ишембай районындағы Әпес тауының көнсығыш битләүенән башлана.Ҡушылдыҡтары: Ҡарағасйылға,
Әҙәбиәт
Ишимбайская энциклопедия. Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015, 71-се б.
Рос-Ега
Рос-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин йылғаһының һул ярына тамағынан 176 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Старостин Михаил Леонтьевич
Старостин Михаил Леонтьевич (24 февраль 1955 йыл) — спортсы. Спидвей буйынса СССР‑ҙың халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1976), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2002). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1997).
Биографияһы
1974 йылда Бөйөк Британияла уҙған халыҡ-ара ярыштарҙан һуң, спортсыға Англияла ҡалырға тәҡдим итәләр, әммә ул баш тарта
1997 йылда Октябрьскийға «Лукойл» командаһына ҡайта. 2002 йылда 47 йәшендә ул спорт карьераһын тамамлай, тренерлыҡ эшенә күсә, уның менән 2008 йылға тиклем шөғөлләнә.
Абросимовка
Абросимовка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының уң ярына тамағынан 1433 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Старостин Михаил Леонтьевич
Биографияһы
Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, «Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» айырмалыҡ билдәһе менән бүләкләнә.
Абросимовка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Старостин Михаил Леонтьевич
Ҡаҙаныштары
{| width="100%" class="" style="margin-bottom: 10px;"
Абросимовка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рыялыҡ
Рыя, рыялыҡ (رياء) — Аллаһы Тәғәлә хаҡына түгел, ә башҡа кешеләр алдында яҡшы күренер өсөн, хәйлә менән эшләнгән ғәмәлдәрҙе һәм изгелек итеүҙе аңлатҡан ислам термины. Ғаҡидәлә ихласлыҡ концептына ҡаршы ҡуйыла.
Гонаһлылыҡ
Рыялыҡ бәләкәй ширк булып тора һәм ниәттә ҙур ширк менән сиктәш. Рыялыҡ үҙе ҙур (ғибәҙәтте кешеләргә күрһәтеү ниәте) һәм бәләкәй (тәүҙә ғибәҙәтте Аллаһ хаҡына эшләй башлағас, кеше иғтибарын күреп, үҙе тураһындағы фекерен яҡшыртыу өсөн файҙаланырға тырыша) төрҙәргә бүленә.
Мәхмүт ибн Ләбиттән риүәйәт ҡылынды: Рәсүлүллаһ (с.ғ.в.) әйтте: «Ысынлап та, мин һеҙҙең кескәй ширккә төшөүегеҙҙән ҡурҡам.» Улар унан кескәй ширк нимә булыуын һоранылар. Быға ул: «Рыялыҡ», — тип яуап бирҙе. Аллаһ, ғәззә үә жәл, әйтер (ҡиәмәт көнөндә), кешеләр ҡылған эштәренә лайыҡ булғандарын алғас: «Һеҙ иҫән ваҡытта быны эшләгән кешеләргә барығыҙ һәм ҡарағыҙ, уларҙа бүләк табырһығыҙмы?»
Башҡорт телендә
Башҡорт теленә лә был һүҙ шул мәғәнәлә килеп ингән, йәғни, ике йөҙлөлөк, яһалма яҡшылыҡ, ихласһыҙлыҡ тигәнде аңлата
Уртакүл совхозының Һарайғыр бүлексәһе ауылы
Уртакүл совхозының Һарайғыр бүлексәһе (Село Сарайгировского отделения Уртакульского совхоза) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 213 кеше. Почта индексы — 452717, ОКАТО коды — 80217846004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Корсун Николай Нестерович
Корсун Николай Нестерович (23 февраль 1911 йыл — 16 март 1998 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының эскадрон командиры, капитан (1946). Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Николай Нестерович Корсун 1911 йылдың 23 февралендә Ярмаки ауылында (хәҙер — Украинаның Полтава өлкәһе Миргород районы) тыуған. Электромеханик техникумын тамамлағандан һуң, Украина ССР-ы Сталин өлкәһе, Константиновка ҡалаһында Фрунзе исемендәге заводта электрик булып эшләй. 1932 йылда Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. 1934 йылда Ташкент кавалерия училищеһын, ҡалаһы, 1942 йылда — офицерҙар составын камиллаштырыу курстарын тамамлай. 1941 йылдың авгусынан — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.
1945 йылдың апреленә гвардия өлкән лейтенанты Николай Корсун 1-се белорус фронты, 7-се гвардия кавалерия корпусы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкының эскадрон командиры була. Германияла барған һуғыштарҙа айырыуса батырлыҡ күрһәтә. 1945 йылдың 26 апрелендә Корсун эскадроны, Зило каналы аша сығып, Бранденбург ҡалаһына баҫып инә. Урындағы авиация заводын штурмлау һөҙөмтәһендә 146 самолет-бомбардировщик, 12 келәт, йөк тейәлгән 6 вагон баҫып алына. 1945 йылдың 23-27 апрелендә Корсун эскадроны, бер нисә йөҙ дошман һалдат һәм офицерын юҡ итеп, немецтарҙың контратакаларын уңышлы кире ҡаға.
1946 йылда гвардия капитаны дәрәжәһендә Корсун запасҡа сыға. Константиновкаға әйләнеп ҡайта, унда тәүҙә нормировщик, шунан Фрунзе исемендәге заводта домна мейесе мастеры булып эшләй. 1998 йылдың 16 мартында вафат була. Константиновкала ерләнгән.
Рокенштуль
Рокенштуль (Rockenstuhl) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1347 кеше йәшәй. Майҙаны — 30,39 км2. Диңгеҙ кимәленән 385 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 36419 һәм автомобиль коды — WAK.
Ковалевка (Көйөргәҙе районы)
Ковалевка (Ковалевка) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 90 кеше. Почта индексы — 453351, ОКАТО коды — 80239825004.
Йоҡйылға (Ишембай районы)
Йоҡйылға- тәбиғи ыҙан, сик билдәһе (урочище), яҙғы осорҙа аҡҡан йылға. Ишембай менән Белорет райондары сигендә һуҙылып киткән Арҡа-Йорт һыртының төньяғында урынлашҡан.
Мәргән менән Маянһылыу
Мәргән менән Маянһылыу — башҡорт тел ҡомартҡыһы, эпос. 1917 йылда Мөхәммәтша Буранғолов хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районындағы Урта Баба ауылы сәсәне Бикмырҙин Ғиниәттән сәсмә һәм шиғри формаларҙа яҙып ала.
Тарихы
Әҫәр ҡулъяҙмаһы һаҡланмаған, машинкала баҫылған тексы Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө фәнни үҙәгенең ғилми архивында һаҡлана.
Әҫәр йөкмәткеһе буйынса, башҡорт халҡының бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәше тураһында һөйләүсе, «Иҙеүкәй менән Мораҙым», «Ек-Мәргән» башҡорт эпостары серияһына ҡарай.
Эпос мотивтары буйынса 1940 йылда Өфөлә, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында «Мәргән» операһы ҡуйыла. («Мәргән»; Буранғолов либреттоһы, композиторы А. А. Эйхенвальд).
Сюжеты
«Мәргән менән Маянһылыу» әҫәрендә, нуғай ханы, башҡорттар сибәр ҡыҙ Маянһылыуҙы уға кейәүгә биреүҙән баш тартҡан өсөн, уларға яһаҡты сиктән тыш арттырыуы тураһында һөйләнелә. Ҡарт ҡор башы Нәҙерша Маянһылыуҙың атаһынан яңы ҡор башы итеп йәш Мәргән батырҙы һайлауҙы һорай.
Фатимиҙар хәлифәлеге
Фатимиҙар хәлифәлеге (909—1171) — урта быуат шиғый (исмәғиллеләр) ғәрәп дәүләте. Баш ҡалаһы Ҡаһирә (972 йылдан). Үҙенең сәскә атыу осоронда Фатимиҙар хәлифәлеге үҙенең составына Мысыр, Мәғриб, Фәләстин һәм Сүриә территорияларын индергән. Әбү Абдуллаһ етәкселегендәге Ифрикия провинцияһында (хәҙерге Тунис биләмәләре) бәрбәр ҡәбиләләре ихтилалы һөҙөмтәһендә Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенән айырылып сыға. Әбү Абдуллаһ бөтә власты үҙен Фатиманың вариҫы тип иҫәпләгән Ғөбәйҙуллаһҡа тапшыра.
Тарихы
Исламдың шиғыйсылыҡ йүнәлешенән иң билдәле тармаҡтарының береһе — исмәғиллеләр — VIII быуатта барыҡҡа килгән. Әбү Абдуллаһ етәкселегендәге Ифрикия провинцияһында (хәҙерге Тунис биләмәләре) бәрбәр ҡәбиләләре ихтилалы һөҙөмтәһендә Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенән айырылып сыға. Әбү Абдуллаһ бөтә власты үҙен Фатиманың вариҫы тип иҫәпләгән имам Ғөбәйҙуллаһҡа тапшыра. 909 йылда исмәғиллеләрҙең ғәскәре Каруанды баҫып ала, бында Ғөбәйҙулла «әл-Мәхди» исеме аҫтында үҙен хәлифә тип иғлан итә һәм 934 йылға ҡәҙәр хакимлыҡ итә.
Фатимиҙар күп тапҡыр Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенең уңдырышлы һәм бай өлкәһен — Мысырҙы яулап алырға маташалар.
914 йылда Фатимиҙар ғәскәре Мысырға үтеп инә һәм Александрияны биләй, әммә Ғәббәсиҙәр хәлифәһе армияһы тарафынан тар-мар ителә. 919 йылда Ғөбәйҙулланың Розетта ҡалаһы янында батырыла, ә йәнә Александрияны яулап алған ҡоро ер ғәскәрҙәре 920 йыл аҙағында Ғәббәсиҙәр армияһы тарафынан Мысырҙан ҡыҫырыҡлап сығарыла.
936 йылда Ғөбәйҙулланың улы хәлифә әл-Ҡайым өсөн дә Мысырға яу уңышһыҙлыҡҡа тарый.
Ғөбәйҙулланың бүләһе — хәлифә әл-Муизз (954—975) Мысырҙы 969 йылда яулап ала. Ҡаһирә ҡалаһын нигеҙләп, уны үҙенең баш ҡалаһын итә.
996—1021 йылдарҙа хәлифә әл-Хаким хакимлыҡ итә, реформалар программаһын уҙғара, ул шул иҫәптән ғәмәлдә ҡол биләүселекте бөтөрә. Әл-Хаким Сүриәлә һуғыштар алып бара.
Хәлифәлек тәре йөрөтөүселәргә ҡаршы көрәшкән сәлжүк юлбашсыһы Сәләхетдин тарафынан бөтөрөлә.
Бөрсәләр
Бөрсәләр (Siphonaptera — σίφων — насос, Блохи — ҡан һурыусы ҡанатһыҙ бөжәктәр отряды. Ҡоштар һәм имеҙеүселәрҙең күп төрҙәренең ваҡытлы паразитлары.
Төрлө сығанаҡтар буйынса, донъя фаунаһында 1050 -нән алып 1800 -гә төр бѳрсә һанала. Улар араһында кеше (Pulex irritans), бесәй һәм эт (Ctenocephalides felis һәм Ct. canis), ваҡ имеҙеүселәр (Ceratophyllus penicilliger, C. turbidus, Leptopsilla bidentata), ҡош бөрсәләре (Ceratophyllus gallinae, C. styx, C. hirundinis) бар.
Ҙурлығы 3-тән алып 7 мм-ға ҡәҙәр. Һарынан алып ҡуйы ҡоңғорт төҫкә ҡәҙәр. Кәүҙәһе ян-яҡтан ҡыҫылған, ныҡ хитинланган, күп һанлы төктәр һәм нескә сәнскеләр менән ҡапланған һәм хайуан йөндәре, ҡош ҡаурыйҙары араһында йөрөргә яйлашҡан. Ҡанаттары юҡ. Башында бер пар ябай күҙе (борсадарҙың ҡайһы берҙәре һуҡыр), өс быуынлы бер пар мыйыҡсаһы бар, ауыҙ аппараты ҡаҙап һурыуға яраҡлашҡан. Өс күкрәк сегментына өс пар аяҡ ялғана. Артҡы пар аяҡтары оҙонораҡ һәм улар һикереүгә яйлашҡан. Ҡан менән генә туйына. Инә бѳрсәләр кеше һәм хайуандар йәшәй торған урындарҙа 0,5 мм ҙурлыҡтағы оҙонса түңәрәк аҡ күкәй һала. Ояла 3-тән алып 5-кә ҡәҙәр күкәй була (бѳрсәләр үҙ ғүмерендә 450-гә ҡәҙәр күкәй һала ала). Уларҙан етлеккән бѳрсә тиҙәктәре (сөнки уларҙа органик ҡалдыҡтар һәм эшкәртелеп бөтмәгән ҡан була) менән туйыныусы хәрәкәтсән селәү һымаҡ личинкалар сыға. Үҫеш процессында личинкалар өс тапҡыр ҡабыҡтарын алыштыра, үҫештең һуңғы стадияһында ау ҡуҙаһы менән сорналған хәрәкәтһеҙ ҡурсаҡҡа әйләнәләр. Бѳрсәләрҙең ғүмер оҙонлоғо бер нисә айҙан 3 йылға тиклем.
Бөрсәләр — түләрәмә, талпан энцефалиты, сальмонеллёз, пастереллёз, бруцеллёз һ.б. ауырыуҙарҙы таратыусылар.
Мефодий Моравский
Мефодий Моравский (Мефодий Солунский; 815, Фессалоники (Салоники), Византия империяһы —, , Бөйөк Моравия) — апостолдарға тиң, Византия миссионеры, Моравия архиепископы. Энеһе Кирилл менән ул славян алфавитын булдырыусы. Апостолдарға тиңдәр һәм словен уҡытыусыһы булараҡ ҙурлана.
Биографияһы
Солун хәрби лидеры Друнгария Лев ғаиләһенән. Атаһы тыумышы болгар славяны, Солун стратигы (хәрби генерал-губернатор) ярҙамсыларының береһе.
Ғалимдар Мефодий исеменең һуға сумылдырыу үткәнендәме йәки тонзур ваҡытында бирелгәнме икәнен белмәйҙәр. Уның донъяуи исеме Михаил тигән версия бар.
Ғаиләнең дуҫы һәм ҡурсалаусыһы, олуғ евнух Феоктист ярҙамы менән, ул славяндар йәшәгән Македонияла урынлашҡан Византия провинцияһы Славинияла хәрби-административ карьера эшләй. Ул үҙенең славян подданныйҙарының телен белгән.
Бәләкәй Олимп тип аталған һәм Кесе Азияла урынлашҡан постниктар монастырендә Мефодий монахлыҡ ҡабул итә, һуңыраҡ бер туған Константин да уға ҡушыла.
Моравия миссияһы
862 йылда Бөйөк Моравия кенәзе Ростислав илселәре Константинополгә уҡытыусылар саҡырып килә. Император һәм патриарх, был икәүҙе саҡырып алып, Моравияға ебәрәләр.
Христиандарҙы Рим йолаларына күсереү өсөн Моравияға килгән француз епископтары Мефодийҙы ҡулға алалар һәм төрмәгә ултырталар. Уның хаҡында бер кем дә белмәй, һәм Папа уның яҙмышын белгәнсе, Герман Людвигына азат итергә бойороҡ биргәнсе өс йыл самаһы ваҡыт үтә.
Маҡтымһылыу (эпос)
Маҡтымһылыу — башҡорт ауыҙ-тел ижады ҡомартҡыһы, тормош-көнкүреш эпосы. Шиғри-сәсмә формала йәшәй.
Ҡулъяҙма тарихы
С. Галин 1962 йылда Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районының Сабаҡлы ауылында 85 йәшлек, грамотаһыҙ Даянов Һибәтулланан яҙып алған. Информант был әҫәрҙе иртәк тип атай. Уныңса — «иртәк — ул боронғо ил батырҙарының башынан үткәнде һөйләү, ғәҙәттә, йыр менән аралашып килә». Ғалим С. Ғалин фекеренсә, заманында Маҡтымһылыу образы халыҡ араһында киң таралған. Ырымбур яҡтарында яҙып алынған «Ҡара юрға» эпосының 7-се вариантындағы сюжетта ла Маҡтымһылыу исемле герой хәрәкәт итә. Эпосҡа Дауыт Юлтый ҙа иғтибар итә һәм шул нигеҙҙә драма әҫәре яҙа. Эпостың башҡа варианттары ҡағыҙға теркәлмәгән.
Сюжеты
Сюжет ҡоролошо менән «Маҡтымһылыу» эпосы башҡа тормош-көнкүреш хикәйәттәренән айырылып тора. Ваҡиғаларҙың үҙәгендә ир-батыр түгел, ә Маҡтымһылыу исемле Һарыбай хан ҡыҙы тора.
Уның берҙән-бер мөғжизәле сифаты — сибәрлеге, өс саҡрымдан уҡ балҡып торған нурлы йөҙө. Ана шул нуры менән ул хатта нағыш теккән, тиелә эпоста. Ул башҡа эпостарҙағы ҡатын-ҡыҙҙар кеүек батырлыҡтар ҡылмай, дан яуламай.
Йәй һайын ағаһы менән бер утрауҙа туғыҙ тирмә ҡороп, иркенлектә һәм тыныслыҡта көн үткәрә. Был турала Таймаҫ тигән хан белеп ҡала һәм Маҡтымһылыуҙы көс менән үҙенә кәләшлеккә алып китергә уйлай.
Ошо мәлдә Маҡтымһылыу төш күрә. Ул төшөн ағаһына һамаҡлай:
Бөгөн төндә бер төш күрҙем, ағай,
Уң сәсемде мин иштем, ағай,
Һул сәсемде ишә алманым, ағай,
Һөҙөлөп яуға мин төштөм, ағай,
Мин төштөм.
Быны ишеткәс, ағаһы уҡ юна ла йөнләй, уҡ юна ла йөнләй. Таймаҫ хан яу менән килеп төшә. Был мәлде Маҡтымһылыу сәс ишеп ултырған була. Ул һул сәсен ишеп өлгөрмәй ҡала. Таймаҫ хан уны тирмәнең аҡ кейеҙенә урап алып китә.
Артабан ағаһының Таймаҫ менән аяуһыҙ алышы тасуирлана. Сабып килгәндә, Маҡтымһылыуҙың үрелмәй ҡалған һул яҡ сәсе ҡарағайға урала, ярһыған ҡола айғырҙы туҡтатып булмауын белеп, ағаһы Маҡтымһылыуҙы ҡулынан ыскындыра. Ҡыҙ йәнә баҫҡынсылар ҡулына төшә. Ағаһы ла бирешмәй, ҡайтанан баҫҡынсылар өҫтөнә ташлана. Яу бик каты була. Маҡтымһылыу өс мәртәбә ҡулдан ҡулға күсә, ағаһы хәлдән тая. Таймаҫ хан ҡыҙҙы үҙе менән алып китә.
Эпостың икенсе өлөшөндә Маҡтымһылыуҙы ҡотҡарыуҙы үҙ өҫтөнә алған ярлы егеттең эшмәкәрлеге тасуирлана. Һарыбай ҡарт ҡыҙын ҡотҡарыуҙы һорап, хан балаларына ла, бей балаларына ла, бай балаларына ла мөрәжәғәт итә. Тик ярлы ҡатлам вәкиле генә уның теләген тормошҡа ашыра һәм дан ҡаҙана.