cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кесе Пелым
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баранова Мария Ефимовна
Баранова Мария Ефимовна (1923—1991) — совет ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
Мария Ефимовна Баранова 1923 йылдың сентябрендә Гривенская станицаһында, хәҙер Краснодар крайының Калинин районында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Ауыл мәктәбендә ете класты тамамлағас, урындағы Красноармейский дөгө совхозында ауыл хужалығы производствоһының төрлө участкаларында эшләй башлай. 1960 йылда «Славянский» дөгөсөлөк совхозының йәшелсә бригадаһында эшләй, кәбеҫтә, ҡарбуз һәм виноград үҫтерә. Һуңыраҡ дөгө баҫыуында һыу ҡойоусы була
1963 йылда Мария Ефимовна 45,8 гектар майҙанда  һәр гектарынан Кубандың түбәнге өлөшө өсөн рекордлы булған 89,2 центнер дөгө үҫтерә; звено етәксеһе булып һайлана һәм СССР-ҙың  Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша. 1966 йылда Краснодар крайында үҙенең дөгө баҫыуында юғары уңыш — һәр гектарынан 86 центнер дөгө ала.
СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 23 июнендәге указы менән етештереүҙе арттырыуҙа һәм бойҙай, арыш, ҡарабойҙай, дөгө, башҡа иген культураларын әҙерләүҙә өлгәшкән уңыштары һәм техниканы юғары етештереүсәнле ҡулланғаны өсөн Баранова Мария Ефимовнаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Производство менән бер рәттән, йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. КПСС ағзаһы була, Краснодар крайы һәм Славянский районы  хеҙмәтсәндәр депутаттарының район советы депутаты итеп һайлана, ауыл хужалығы эшселәре һәм хеҙмәткәрҙәренең VI профсоюз съезы делегаты һәм СССР профсоюздарының XIII съезы делегаты һәм профсоюздарҙың Үҙәк Комитет ағзаһы була (1963).
Краснодар крайының Славянский районында  йәшәй. 1991 йылдың 22 майында вафат була.
Хара-Ямбада-Яха
Хара-Ямбада-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Яхады-Яхайылғаһының уң ярына тамағынан 91 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ашҡаҙарский (Ҡудашев) Ильясбәк Батыргәрәй улы
Ашҡаҙарский (Ҡудашев) Ильясбәк Батыргәрәй улы (3 март 1884 йыл — 31 декабрь1942 йыл) — театр эшмәкәре, режиссёр, актёр. Хеҙмәт Геройы (1926).
Биографияһы
Ильясбәк Батыргәрәй улы Ҡудашев 1884 йылдың 3 мартында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Шөңгәккүл станцияһы ҡасабаһында (хәҙерге Башҡортостандың Шишмә районы) тыуған.
Мин Һамар-Ырымбур тимер юлының Ново-Сергиевка тимер юлы станцияһында, Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Боғаҙы улусы Шланлыкүл ауылы, хәҙер Башҡорт Автономиялы Республикаһы, дәүләт крәҫтиәндәренән булған машинист Батыргәрәй Ғәбделсәләм улы һәм уның ҡатыны Мәрйәм Ниғмәтулла ҡыҙы Ҡудашевтар ғаиләһендә тыуғанмын (Ашҡаҙарскийҙың автобиографияһынан).
1899 йылда — «Хөсәйениә» мәҙрәсәһен, 1904 йылда Ҡазанда Татар уҡытыусылар мәктәбен тамамлаған.
1905 йылда уҡ Ҡудашев-Ашҡаҙарский Ырымбурҙа театр труппаһын булдырыу ниәте менән йәшәй башлай һәм «Мосолман драмаһы һәм мелодрамаһы» («Фаҗига вә мөссәкин исламия») һәүәҫкәр театр коллективын ойоштора. 1906 йылда Өфө ҡалаһында тәү башлап А. Н. Островскийҙың «Белем — яҡтылыҡ, белемһеҙлек — ҡараңғылыҡ, йәки Ҡара эт бәләһе —аҡ эткә» («Ученье — свет, а неученье — тьма, или В чужом пиру похмелье») комедияһы буйынса спектакль күрһәтелә. Ҡудашев-Ашҡаҙарский пьесаны үҙе тәржемәләй һәм бер аҙ үҙгәртеүҙәр индерә.
Шулай итеп, И. Б. Ҡудашев-Ашҡаҙарский етәкселегендә Рәсәйҙә беренсе «мосолман драма артистары труппаһы» барлыҡҡа килә. Рәсәйҙең башҡа ҡалаларында ла үҙешмәкәр театр коллективтарын ойоштора. Труппаның тәүге артистары Нурулла Ғәйнуллин, Әхмәт Ишморатов-Ҡулалаев, Нуретдин Хәйретдинов-Ахундов, Вәлиулла Мортазин-Иманский булалар. 1907 йылдың майында труппа тәүге тапҡыр Волга буйы тарафтарына гастролдәргә сыға. Август айында Түбәнге Новгородта труппаға С. Ғиззәтуллина-Волжская һәм Г. Кәриев ҡушылалар.
1907 йылдың ноябрендә Ашҡаҙарскийҙың труппаһы Мәскәүҙә сығыштар яһай. Әммә труппала барлыҡҡа килгән ҡаршылыҡтар арҡаһында 1907 йылдың декабрь айында Ҡудашев-Ашҡаҙарский труппаны ташлап сыға. Артабан труппа сығыштарын Сәйяр исеме аҫтында дауам итә. 1908 йылда Ҡудашев-Ашҡаҙарский ҡабаттан «Фаҗига вә мәсәкин исламия» исемле һәүәҫкәр труппа туплай, һуңғараҡ әлеге труппа «Мосолман драмаһы», «Сәйәх» исемдәрен йөрөтә. Башлыса музыкаль спектакль — водевилдәр, шулай уҡ концерттар ҡуялар. Ашҡаҙарский үҙе йырлай, пианинола, скрипкала, гармунда, мандолинала уйнай, шиғырҙар уҡый. Ашҡаҙарский үҙ төркөмдәре репертуарында төп ролдәр башҡара: Чацкий («Аҡыллылыҡ бәләһе», А. С. Грибоедов), Хлестаков («Ревизор», Н. В. Гоголь), Йөҙкәй («Ялсы», Т.Ғиззәт).
Режиссёр эштәре
Күбеһенсә урыҫ һәм татар драматургияһы әҫәрҙәре буйынса спектаклдәр ҡуя, улар араһында — Островскийҙың «Ярлылыҡ ғәйеп түгел» («Бедность не порок»), А. П. Чехов водевилдәре һәм сәхнәләштерелгән хикәйәләре (үҙ тәржемәһе һәм редакцияһында), Н. Кемалдең «Ҡыҙғаныс бала» («Жалкое дитя»; Ғ.Камал тәржемәһе һәм редакцияһы), Ф.Хәлидиҙең «Мәхрүсә ханым» һәм «Морат Сәлимов», Я.Вәлиҙең «Оят йәки Күҙ йәше» һәм «Аслыҡ ҡушты» (бөтәһе лә — татар телендә) б‑са спектаклдәр ҡуя.
Октябрь революцияһынан һуң 1-се Революцион Армия подразделениеларында ҡыҙылармеецтарҙың концерт төркөмдәре менән етәкселек итә, һуңғараҡ Татар АССР-ының мәҙәниәт һәм сәнғәт учреждениеларында эшләй. 1928 −1929 йылдарҙа Татар академия театрында хеҙмәт итә. Артабан эстрадаға күсә, шул уҡ ваҡытта әҙәби эшмәкәрлек менән шөғөлләнә.
Совет власы йылдарында Ҡудашев-Ашҡаҙарский художестволы концерт программаллары менән, шулай уҡ скрипкасы булараҡ, сығыштар яһай. Уның башҡарыуында урыҫ һәм татар яҙыусыларының, татар композиторҙарының һәм халыҡ музыкаль ижады әҫәрҙәре грампластинкаларға яҙҙырыла.
Ашкаҙарский (Ҡудашев) Ильясбәк Батыргәрәй улыҠазанда 1942 йылдың 31 декабрендә вафат була.
Өйҙә (хикәйә)
«Өйҙә» ― рус яҙыусыһы А. П. Чеховтың 1887 йылда "Новое время" гәзитендә баҫылған  хикәйәһе.
Баҫмалар
Хикәйә тәүге тапҡыр «Новое время» гәзитенең 3958-се һанында 1887 йылдың 1 мартында (иҫке стиль буйынса), «Субботники» бүлегендә баҫыла. Шул уҡ йылда ― «В сумерках» хикәйәләр йыйынтығында, ә һуңғараҡ «Детвора» антологияһында (1889) сыға. Чехов хикәйәне шулай уҡ нәшерсе Адольф Маркс 1899―1901 йылдарҙа баҫтырған әҫәрҙәре йыйынтығының беренсе томына индерә.
Сюжет
Ете йәшлек Серёжаны атаһы тәмәке менән тотҡан. Малайҙың атаһы, прокурор Евгений Петрович, тәмәке тарыуҙың зыянлы ғәҙәт икәнен һәм сит кешенең әйберен рөхсәтһеҙ алырға ярамағанын балаһына аңлатырға тырыша. Уның бөтә тырышлығы юҡҡа ғына, шуны күргән атай кеше кис, йоҡлар алдынан, улына үҙе уйлап сығарған әкиәтте һөйләй. Уның әкиәтендәге батша улы, йәшләй генә тәмәке тартҡандан, үлеп китә. Үҙенең ваҡытһыҙ үлеме арҡаһында ул атаһы һәм батшалыҡ алдында биргән антын үтәй алмай ҡала. Был трагедияны бик ныҡ кисергән Сережа атаһына бер ваҡытта ла тәмәке тартмаҫҡа тантаналы вәғәҙә бирә.
Тәнҡитселәрҙең баһаламаһы
Чехов заманындағы матбуғат хикәйә тураһында бер ниндәй ҙә баһалама яҙмай, бары тик яҙыусының дуҫтары ғына хәҫәрҙе һуштары китеп маҡтай. «Бөгөн Һеҙҙең „Субботникты“ уҡыным. „Дети“ (балалар) Һеҙҙең гелән уңышлы килеп сыға», ― тип Виктор Билибин Чеховҡа үҙенең бер хатында яҙа.
Дмитрий Григорович 1888 йылдың ғинуарында яҙған хатында хикәйәнең башҡалар араһында иң һәйбәте булыуын билдәләй: "һөйөү мотивының нескә һәм йәшерен күренештәренең ниндәй матур горизонты [улар авторының]… ".
Яҙыусы (һәм Толстойҙың донъяға ҡарашы буйынса фекерҙәше) Иван Горбунов-Посадов, «Посредник» нәшриәтенең хужаһы, Чехов әҫәрҙәрен тәфсирләп тикшергән саҡта яҙыусының был хикәйәһен махсус рәүештә телгә ала. «Был хикәйә минең тәҡдимем менән исемлеккә индерелде. Минең өсөн был Һеҙҙең иң тәрән йөкмәткеле әҫәрҙәрегеҙҙең береһе. Саф, кешелекле бала саҡ донъяһы менән беҙҙең алдаҡсы, аҡһаҡ, буталсыҡ донъяның ҡапма-ҡаршы бәрелеше ― был бәләкәй, ябай әҫәрҙә сағыу һүрәтләнгән», ― тип ул 1893 йылдың майындағы хатында Чеховҡа яҙған.
Лев Толстой үҙенең Чехов әҫәрҙәрен яҙып барған шәхси исемлегенә был хикәйәне яҙып ҡуйған{/}.
Яҡтыкүл (күл)
Яҡтыкүл, (Банное  , Яҡтыкүл ,  — «яҡты күл»; Мауыҙҙы , Мауыҙлы күле — «убыр күле») — Башҡортостандың Әбйәлил районының төньяғындағы Ташбулат ауыл Советына ҡараған территориялағы тектоник сығышлы күл, Яйыҡ (Урал) йылғаһы бассейнына ҡарай. 1965 йылдан алып региональ әһәмиәтле Гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы булып һанала. Башҡортостандың иң тәрән һыулы күле.
Тасуирлау
Күлдең майҙаны — 7,7 км²; оҙонлоғо — 4170 м, уртаса киңлеге — 1880 м; максималь тәрәнлеге 28 м, уртаса — 10,6 м, һыу күләме — 81,7 млн м³ , һыу йыйыу майҙаны — 36,3 км².
Яҡтыкүл Башҡорт Урал артының урта өлөшөндә Ҡотоҡай (664 м), Ҡаранъялыҡ (620 м) түбәләре һәм Яманҡай һырттары итәгендә ята, Башҡортостандың Әбйәлил район үҙәге Асҡарҙан төньяҡ-көнсығышҡа 28, Магнитогорскиҙан төньяҡҡа 45 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
Күл тектоник сығышлы. Яҡтыкүл Урал артында ғына түгел, ғөмүмән, Башҡортостанда иң тәрән һыу сығанағы. Күлдең һыуы сөсө, үтә күренмәле. Ярҙары текә, урыны менән ишелеүсән, көнбайыш яғында — һөҙәк. Күлдән Яйыҡтың (Урал) уң ҡушылдығы Йәнгел йылғаһы ағып сыға.
Атамаһы
Легенда буйынса, Мунсалы (Банное) атамаһы 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы етәксеһе Емельян Иванович Пугачёв исеме менән бәйле, тиҙәр. Яҡтыкүлдең һелтеле, йомшаҡ һыуында ул ғәскәренә «мунса инергә» («баниться») бойорған.
Банное тип йөрөтөү тик көнкүрештә генә ҡулланыла, тип иҫәпләргә кәрәк, ә күлдең тарихи исеме — Яҡтыкүл.
Мауыҙҙы атамаһы (Мауыҙҙы) төрки халыҡтарҙың ауыҙ-тел ижадында «төпһөҙ, бирән» мәғәнәһен аңлатҡан мифик йән эйәһе Мауыҙ менән бәйләнгән.
Әбйәлил районы сәсәне — Мирхәйҙәр-сәсәндән ишеткәнен уның улы Марсель Мирхәйҙәров «Ашҡаҙар» радиоһына биргән интервьюһында ошолайтып еткерә: Мирхәйҙәр сәсәнгә Рәхмәтуллин Ғибәҙәт ҡарт Мауыҙҙы күле атамаһы Мул ауыҙлы һүҙбәйләнешенән барлыҡҡа килгән, тип әйткән, сөнки күл күп йылғалар менән туҡланған.
Рекреация
Күл һәм уның тирә-яғы — халыҡтың яратҡан ял урыны. Күл тирәләй шифаханалар һәм ял итеү базалары урынлашҡан, тау саңғыһы үҙәге бар.
Алтайский Актел
Алтайский Актел — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сёма йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пыжа (Филипповка ҡушылдығы)
Пыжа — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Филипповка йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Павлушков Сергей Николаевич
Павлушков Сергей Николаевич (1864―1942) ― рус һәм СССР  ветеринары, ветеринария фәндәре докторы, профессор. СССР-ҙа ветеринария ойоштороусыларының  береһе.
Биографияһы
Сергей Николаевич Павлушков 1888 йылда Ҡазан ветеринария институтын тамамлай, 1907 йылға тиклем земство ветеринар табибы булып эшләй. 1911 йылда Рәсәй Эске эштәр министрлығының Ветеринария-бактериология лабораторияһы мөдире итеп тәғәйенләнә. 1915 йылда «Успехи страхования скота в государствах Западной Европы и в Финляндии» китабын яҙа. Ошо хеҙмәте нигеҙендә 1916 йылда «Страхование скота» темаһына магистрлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1917 йылда Рәсәй Эске эштәр министрлығының Ветеринария-бактериология лабораторияһы Эксперименталь ветеринария институты тип үҙгәртелә, 1921 йылға тиклем уның беренсе директоры була.
1921 йылда РСФСР-ҙың игенселек халыҡ комиссариатына эшкә күсә. 1929 йылдан ғүмеренең аҙағына тиклем Бөтә Союз эксперименталь ветеринария институтында эшләй, унда  ветеринария өлкәһендә сит ил тәжрибәһен өйрәнеү буйынса бюро мөдире була һәм институттың ғилми хеҙмәттәрен мөхәррирләй.
Фәнни эшмәкәрлеге
Эпизоотология, ветеринария статистикаһы, ветеринария эшен ойоштороу, малды страховкалау һәм ветеринарияның күп кенә тармаҡтары буйынса 200-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт яҙа. 1902 йылда «Новые ветеринарно-полицейские правила по надзору за скотом и продуктами животноводства» хеҙмәтен яҙа. (П. Н. Кулешов һәм И. Г. Гурин менән авторҙашлыҡта).
Ветеринария буйынса венгр ғалимдары Ф. Гутира, И. Маректың һ.б. хеҙмәттәрен рус теленә тәржемә итә. Күп иғтибарҙы ветеринария белеменә һәм ветеринария тарихына бирә. 1910 йылда ветеринар табиптарҙың 2-се Бөтә Рәсәй съезының әүҙем ойоштороусыһы була. 1905 һәм 1909 йылдарҙа Халыҡ-ара ветеринария конгресында ҡатнаша.
Совет власы йылдарында РСФСР игенселек Халыҡ комиссариатының Ғалимдар советында ғилми секретары һәм рәйесе була. Совет ветеринария закондарын сығарыу нигеҙҙәрен булдырыуҙа ҙур өлөш индерә, Бөтә Рәсәй ветеринарҙар съезын саҡырыу буйынса ойоштороу эшендә ҡатнаша.
Пульченга
Пульченга — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сямжена йылғаһының һул ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Выдрица(Фёдоровка ҡушылдығы)
Выдрица — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Фёдоровка йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Октябрьский (ҡала)
Октябрьский— Башҡортостандағы ҡала, ҙурлығы буйынса республикала 5-се урында. Өфө ҡалаһынан 188 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Майҙаны 38,83 кв.км.
Тарихы
РСФСР Юғары Советы Президиумы 1946 йылдың 5 апрелендәге указына ярашлы Туймазы районының Октябрьский эшселәр ҡасабаһы республика буйһоноуындағы ҡала тип үҙгәртелә. Октябрьский ҡалаһы составына Мәскәү, Мулла, Нарыш, Үрге Зәйет, Төркмән ауылдары инә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Октябрьский ҡалаһы Урал буйы зонаһында, Ыҡ йылғаһының уң яҡ ярында, Башҡортостандың Татарстан Республикаһы менән сигендә урынлашҡан. Ҡала янынан федераль әһәмиәттәге (Мәскәү — Һамар — Силәбе) автомобиль юлы үтә. thumb|left|300px|Октябрьский автовокзалы
Иҡтисады
Ҡаланың иҡтисади нигеҙе — машиналар эшләү һәм яғыулыҡ сәнәғәте. Октябрьский электр бүлеү селтәрҙәре, «„Башнефть“ АНК» ААЙ «Башнефть—Добыча» ЯСЙ‑ның «Туймазанефть» НГДУ‑һы, «Ойл‑сервис» ЯСЙ, «Автоприбор» сәнәғәт компанияһы ЯСЙ, Бөтә Союз геологик разведка скважиналарын геофизик өйрәнеү ғилми‑тикшеренеү һәм проект‑конструкторлыҡ институты, «ОЗНА», «ОЗНА—үлсәү системалары» ЯАЙ, Октябрьский нефть промыслаһы ҡорамалдары заводы, «Пакер» ғилми‑производство фирмаһы ЯСЙ (металл изделиелар етештереү), «Стронег», «Башнефтегазпроект», «Европласт», «Төҙөлөш материалдары», «Тимер‑бетон», «Башҡорт фарфоры», «Октябрьский икмәге» ЯСЙ‑лары, «Алтын мөгөҙ» ит комбинаты һ.б. эшләй. Ҡала аша Куйбышев тимер юлы (Урыссу—Октябрьский тармағы), Һамар—Өфө—Силәбе, Октябрьский—Йәрмәкәй автомобиль юлдары үтә. Туймазы‑Октябрьский сәнәғәт узелына инә.
«2014 йыл йомғаҡтары буйынса Рәсәйҙең иң төҙөк ҡалаһы» Бөтә Рәсәй конкурсы йомғаҡтары буйынса Октябрьский 100 меңдән күберәк кеше йәшәгән ҡалалар араһында ил буйынса 1-се урынды алды.
Уҡыу йорттары
Ҡалала Өфө дәүләт нефть техник университеты, Иҡтисад һәм сервис университеты филиалдары, Октябрьский коммуналь‑төҙөлөш техникумы, Октябрьский нефть колледжы, Октябрьский музыка колледжы, иҡтисад техникумы, 3 һөнәрселек лицейы, ПУ, 19 дөйөм белем биреү мәктәбе, шуларҙың 15‑е урта мәктәп, 4 гимназия, махсус коррекция мәктәбе, 29 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы, хореография, һынлы сәнғәт мәктәптәре, 2 балалар сәнғәт мәктәбе, Балалар һәм үҫмерҙәр ижады һарайы,4 ДЮСШ;
Дауаханалар
Ҡала дауаханаһы, туберкулёзға ҡаршы диспансер;
Башҡа учрежениелары
Йәштәр һарайы, 11 китапхана, Октябрьский музейы, Спорт һарайы, стадион, «Спартак» спорт‑һауыҡтырыу комплексы; 4 мәсет, сиркәү бар. «Октябрьский нефтяник», «Тыуған яҡ» (татар телендә), «Нарыштау» (башҡорт телендә) гәзиттәре сыға.
Тарихы
1937 йыл Туймазы нефть ятҡылығын үҙләштергәндән һуң Соцгород ҡасабаһы булараҡ нигеҙ һалына. 1940 йылдан алып эшселәр ҡасабаһы, 1942 йылдан башлап хәҙерге исемен йөрөтә, 1946 йылда хәҙерге статусын ала, ҡалаға Мулла, Мәскәү, Нарыш, Төрөкмән, Үрге Зәйет ауылдары ингән. Ҡалала 2 мәҙәни мираҫ объекты бар: Гагарин Ю. А. исемендәге мәҙәниәт, фән һәм техника йорто (1953), «Һалдат уйҙары» һәйкәле (1970).
Ғәбиҙуллин Самат Мәһәҙи улы
Ғәбиҙуллин Самат Мәһәҙи улы (30 октябрь 1939 йыл — 21 март 1997 йыл) — журналист, шағир. 1988 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), Сабирйән Мөхәмәтҡолов исемендәге премия лауреаты (1994), Баҙал әҙәби-ижади берекмәһенә нигеҙ һалыусы.
Кирәев Олег Хөсәйен улы
Кирәев Олег Хөсәйен улы (6 февраль 1963 йыл) — Рәсәй музыканты, саксофонсы, уҡытыусы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2012).
Олег Кирәев — этник джаз пионеры. Илдә был музыка йүнәлешенең берҙән-бер вәкиле тип һанала. Кирәевтың «Мандала» музыкаль альбомы 2008 йылда Грэмми премияһына номинант булды. Кирәев донъя фестиваль майҙансыҡтарында: Festival Montre Jazz (Швейцария), London Festival (UK), SXSW (USA) , NIS (SR), man and others SAD NOVI Festival — сығыш яһаусы. Ххалыҡ-ара проекттар продюсеры. Фестивалдәр һәм концерт ойоштороу даирәһе — джаз һәм классика.
Биографияһы
Олег Хөсәйен улы Кирәев 1963 йылдың 6 февралендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
Музыка мәктәбен фортепьяно класы буйынса тамамлай. 1978 йылда музыка училищеһының эстрада-джаз бүлегенә саксофон класына уҡырға инә. Армия сафында хеҙмәт итә. 1982 йылда билдәле Һамар пианисы Григорий Фаин саҡырыуы буйынса 19 йәшендә армия коллективы менән ул заманда билдәле, дәрәжәле «Джаз над Волгой» Һамар фестивалендә сәхнәгә сыға. Уның репертуарын джаз-рок стилендәге автор композициялары тәшкил итә. Музыканттар ҙур уңыш ҡаҙана.
Армиянан һуң Олег Өфөгә ҡайта, урындағы төрлө коллективтарҙа үҙенең музыкаһын бәләкәй төркөм менән башҡара… Уның ижадына легендар тромбонсы Слава Назаров, сығышы менән Өфө ҡалаһына килгән «Аллегро» экс-оркестрынан Левиновский, «Арсеналдан» Алексей Козлов ҙур йоғонто яһай. Яңы ғына «Аллегроға» килгән Игорь Бутман, Анатолий Кролл оркестры менән килгән Лариса Долина, Чик Кориа, Майлз Дэвис, Джон Колтрейн, Декстер Гордон Олег Кирәевҡа ныҡ тәьҫир итә.
1986 йылда «Орлан» ансамблен йыя. Лоег Кирәевтың концепцияһы — татар-башҡорт халыҡ музыкаһын автор эшкәртеүендә электроника һәм халыҡ инструменттарында джазға әйләндереү. Совет джаз фестивалдәрендәге тәүге сығыштары тамашасыға оҡшай. Уның коллективы 2 йыл эсендә бөтә СССР-ҙы урап сыға.
Был йылдарҙа «Орлан» бөтә Советтар Союзына билдәле була. Ансамбль коллективы илдең һәм сит илдәрҙең этник һәм джаз музыка фестивалдәренең күп һанлы наградаларына, фестивалдәр лауреаты исеменә лайыҡ була.
1989 йылда Орлан" Мелодия фирмаһында «Башҡорт легендалары» альбомын сығара.
1991 йылда, «Орлан» тарҡалғас, күп кенә музыканттар Таиландҡа китә. Олег Польшаға китә һәм ундағы музыканттар менән музыкаһын яҙҙыра. Варшава ҡалаһы «Remont» клубында ул Майлз Дэвис ансамбленең тулы составы менән сығыш яһау бәхетенә ирешә. Улар менән Кирәев «Jamboree Jazz» фестивалендә ҙур концерт бирә.
1991 йылда «Орлан» этно-джаз ансамбле йәшәүен ваҡытлыса туҡтата.
Олег Кирәев 1994 йылға тиклем Краков ҡалаһында йәшәй, бында «Ogrudek» джаз клубының арт-директоры булып эшләй. 1994 йылда Америка саксафонсыһы Бад Шэнк саҡырыуы буйынса ул Сиэтлға уҡырға китә.
Пресса уның уйнауын элекке саксофон мәктәбе ҡанундарын хәҙерге заманға ярашлы, ул йолаларҙы хөрмәт итә һәм шул уҡ ваҡытта үҙенә генә хас идеялары бар, тип таба. 1996 йылда Олег Кирәев квартеты Монтре фестивалендә «Иң шәп сығыш яһау» өсөн диплом ала. Тиҙҙән уның Польшала яҙылған «Тусовка For Sonny» альбомы сыға. Был хәл Кирәевҡа Бөйөк Британияла уйнау юлын аса. 1997 йылда ул Бөйөк Британияның Халыҡ-ара Бирмингем фестивалендә беренсе тапҡыр сығыш яһай. Музыкант ошо фестивалдән һуң Англияға йыш ҡына ҡунаҡҡа йөрөй, ундағы клубтарҙа һәм фестивалдәрҙә һәр йыл һайын сығыш яһай. Ул замандың инглиз «The Evening Mail» гәзите Олег Кирәевты «музыкалағы рус революционеры» тип атай.
Олег Кирәев 1998 йылда Мәскәү ҡалаһына күсеп килә, һәм джаз концерты менән гастролдәргә әүҙем сыға. 1999 йылда ул «Фэн Театр Шуй Джаз Театр» проектын барлыҡҡа килтерә һәм бында донъя халыҡтары музыкаһын уйнай. Проект 2009 йылға тиклем йәшәй. Музыканттар Нью-йорктың дәрәжәле Simphony Space сәхнәһендә сығыш яһай, 2008 йылдың апрелендә Improv NY Jazz журналының тышында Олег Кирәевтың портреты сыға. 2007−2008 йылдарҙа «Фэн Шуй Джаз Театр» Европала оҙаҡ ваҡыт концерт туры менән йөрөй.
2006 йылда Олег Кирәев Мәскәүҙең Брюсов тыҡырығындағы Мәскәү композиторҙары союзы бинаһының цоколь ҡатындағы джаз клубына нигеҙ һалыусыларҙың береһе була. Был клубты журналистар «Рәсәй джаз Мәккәһе» тип атай.
Клуб беренсе йыл эшләгән саҡта Олегтың шәхси саҡырыуы буйынса, хәҙерге заман джазы оҫталары Джожуа Рэдман (Redman Joshua), Дайан Шуур, Бастер Вильямс (Williams Бастер), Виктор Бэйли (Victor Bailey), Скотт Хэмилтон (Hamilton Scott), Эла Фостер (Al Foster) һәм башҡа күптәр Мәскәү тамашасылары алдында сығыш яһай.
Ғәбиҙуллин Самат Мәһәҙи улы
Биографияһы
1963 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағас, Бүздәк районының Ҡаңны-Төркәй урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
1966 йылдан алып Нуриман районының «Красный Ключ» гәзитендә хәбәрсе, 1972 йылдан баш мөхәррир урынбаҫары булып эшләй. 1976 йылдан Күгәрсен районының «Хеҙмәткә дан» гәзите, 1979 йылдан «Ленинсы» гәзите хеҙмәткәре. 1980 йылдан Мәсетле районының «Коммунист» гәзитендә бүлек мөдире, 1981 йылдан алып Бөрйән районының «Таң» гәзитендә хеҙмәткәр, 1995 йылға тиклем яуаплы секретарь булып эшләй.
Кирәев Олег Хөсәйен улы
Биографияһы
2009 йылда Бэннет Тониҙың Нью-Йорктағы студияһында Олег Америка музыканттары (Keith Javors — фортепьяно, EJ Strickland — һуғып уйнау (ударный), Борис Козлов — бас) менән яңы альбомдар яҙҙыра, уларҙың релизы 2010 йылдың мартына билдәләнә.
Олег Киреев Мәскәүҙә үткәрелгән халыҡ-ара «Классика и джаз» глобаль фестивален ойоштороусыларҙың береһе була
Музыка фестивале 2011 йылдан алып 2013 йылға тиклем уҙғарыла һәм тиҫтәләрсә мең музыка һөйөүселәрҙе йыя. Олегтың саҡырыуы буйынса донъя сәхнәһенең топ джаз музыканттары фестивалгә килә.
2010 йылдың сентябрендә Олег Кирәев Башҡортостан Республикаһы президентының мәҙәниәт буйынса кәңәшсеһе итеп тәғәйенләнә. Президент кәңәшсеһе булараҡ, ул республикала һәм сит илдәрҙә мәҙәни программаларҙы тормошҡа ашырыу буйынса эштәр үткәрә. Олег Хөсәйен улы Кирәев төбәкте мәҙәни бронлау һәм йәштәр менән эшләүгә айырым иғтибар бүлә. Рәсәйҙә һәм Башҡортостанда хәйриә һәм белем биреү программаларының инициаторы була.
Воронина Екатерина Игоревна
Воронина Екатерина Игоревна (3 октябрь 1983 йыл) — Рәсәй социаль эшҡыуары. Мәскәүҙә урынлашҡан тәүге «Йәшел китап» («Зелёная книга») эконәшриәтен нигеҙләүсе һәм уның баш мөхәррире.
Биографияһы
Екатери́на И́горевна Воро́нина 1983 йылдың 3 октябрендә Украина ССР-ының Ҡырым өлкәһендә тыуған. Һуңынан Мәскәүҙә йәшәй. 2006 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының география факультетын тамамлай. Аҙаҡтан Диңгеҙ гидрография институтында, «Космефарм» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры ярҙамсыһы булып эшләй һәм эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлегенән алыҫ булған карьераны төҙөй башлай.
2010—2012 йылдарҙа Д. И. Менделеев исемендәге Рәсәй химик-технологик университетында «мегаполистар экологиһы» һөнәре буйынса уҡый. Бында уҡыған саҡта уның эконәшриәт төҙөү тураһында идеяһы тыуа: магистрлыҡҡа диссертация яҙған ваҡытта Екатерина Воронина рус телендә сыҡҡан махсус экологик әҙәбиәттең етешмәүенә юлыға. 2012 йылдың мартында Воронина һәм тағы ла фекерҙәштәре менән яңы эшкә нигеҙ һалырға ҡарар итәләр һәм уға һәр береһе 25 мең һум аҡса һалалар. Екатерина Воронина менән ойошторолған был нәшриәт юғары экологиялы булып тора. Воронина етәкселегендә Ярославль һәм Мәскәү өлкәләрендә шыршылар, тирәктәр, каштандар һәм башҡа ағастарҙы ултырытыу буйынса мәрхәмәтлелек акциялары уҙғарыла, уның комнадаһы бер нисә йыл эсендә Урмандарҙы тергеҙеү фонды менән берлектә бер нисә йөҙ ағас ултырталар.
Екатерина Воронина шулай уҡ ҡул һуғышы, цигун, сноубординг, һынлы сәнғәт һәм бейеүҙәр менән ҡыҙыҡһына. Социаль эшҡыуар Бөтә донъя ҡырағай тәбиғәт фондына аҡсаларын иғәнә итә.
Даннефельд
Даннефельд (Dannefeld) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 393 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,58 км2. Диңгеҙ кимәленән 56 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39649 һәм автомобиль коды — SAW.
Имре Кальман
Биографияһы
Имре Кальман Шиофокта (Австро-Венгрия, хәҙерге Венгрия, Балатон күле буйында, сауҙагәр Карл Копштейндың (Karl Koppstein) йәһүд ғаиләһендә тыуа. Мәктәптә үк фамилияһын Кальман тип үгәртә. Пианислыҡҡа уҡый, ләкин артрит арҡаһында композицияға күсә. Будапештта музыка академияһын тамамлай, уның менән бергә Бела Барток һәм Золтан Кодаи ҙа уҡый.
1904 йылда Кальман Будапештта сыҡҡан бер гәзиттә музыка тәнҡитсеһе булып эшләй, композицияға ла күп ваҡытын бирә.
Һуғыш барған 1915 йылда Кальмандың иң билдәле опереттаһы «Королева чардаша (Сильва)» ижад ителә. Уны хатта фронттың ҡаршы яғында ла, шул иҫәптән  Рәсәйҙә (персонаждарының фамилияһын һәм ваҡиғалар урынын үҙгәртеп), ҡуялар.
1920-се йылдарҙа Кальмандың өс опереттаһы: «Баядера» (1921) (унда, үҙе өсөн традицион вальстар һәм чардаштарҙан тыш, Кальман яңы ритмдар: фокстрот һәм шимми ҡуллана), «Марица» (1924) һәм «Принцесса цирка» (1926).
1930 йылда Кальман Пермь ҡалаһынан эмиграциялаған йәш актриса Вера Макинскаяға өйләнә, артабан «Фиалка Монмартра» опереттаһын уға бағышлай. Уларҙың улы Карой һәм Лили менән Ивонка исемле ике ҡыҙы тыуа.
1934 йылда Кальман француз Почётлы легион ордены менән бүләкләнә.
Австрияның аншлюсынан һуң, «почётлы арий» булыуҙан баш тартып, Кальман эмиграциялай — тәүҙә Парижға (1938), шунан АҠШ-ҡа (1940). Уның оперетталары нацист Германияһында тыйыла, Кальмандың ике ҡыҙ ҡәрҙәше концлагерҙа һәләк була.
1942: Кальман менән Вера айырылышалар, тик бер нисә айҙан яңынан ҡауышалар.
Нацизм ҡыйратылғандан һуң, 1948/1949 йыл ҡышында, Кальман Европаға килә, Легарҙың ҡәберенә венок һала, яңынан АҠШ-ҡа әйләнеп ҡайта. 1949 йылда инсульттан һуң өлөшләтә фалижланып ҡала. Хәле бер аҙ яҡшырғас, 1951 йылда Кальман Вераның өгөтләүе буйынса Парижға күсә, бында 2 йылдан мәрхүм була. Васыятына ярашлы, Венала Үҙәк зыяратта ерләнә. Австрия милли китапханаһында Кальмандың хәтер бүлмәһе асылған. 1982 йылғы Австрия почта маркаһына һүрәте төшөрөлгән.
Ижады
Кәйеф күтәргес күңелле, тантаналы булыуы, мелодикаһының һәм оркестровкаһының камиллығы менән опереттала Кальман музыкаһына тиңдәр юҡ. Ул  — персонажы һинд («Баядера»), рус («Принцесса цирка») йәки француз («Фиалка Монмартра») булыуына ҡарамаҫтан, венгр мотивтары менән һуғарылған, әммә Кальман оперетталарының иң венгрсаһы — «Марица».
Кесе Понил
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пунгул
Пунгул — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Катрома йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шер-Нядэйта
Шер-Нядэйта (Нядейта-шор) — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Адзьва йылғаһының һул жағалауынан191 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 81 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гаревой Созик
Гаревой Созик — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Соз йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Мөкәй
Мөкәй (Мукаево) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 259 кеше. Почта индексы — 453013, ОКАТО коды — 80235845004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) барышында өҫтөнлөк иткән милләт — башҡорттар (96 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ауылға йөҙ башы Мөкәй Күләев нигеҙ һалған. Улдарының һәм ейәндәренең исемдәре 1816 йылдағы VII ревизияла күрһәтелгән. Был ваҡытҡа уларҙың иң олоһо Ҡаҙаҡ Мөкәевкә 75 йәш булған (уның улы Аҡкөбәк, ейәне Хисаметдин). 1787 йылғы алпауыт А. И. Чирковҡа аҫаба ерҙәренең бер өлөшөн һатыу тураһындағы бер документта Ҡаҙаҡ Мөкәев исеме лә телгә алына. Икенсе улы Әлибай Мөкәев (1751—1834), уның улдары Үлмәҫҡол һәм Мөхәмәтшәриф була. Кесеһе Рәхмәтулла 1777—1844 йылдарҙа йәшәй (уның улдары Ғибәтулла, Хисмәтулла һәм Төхвәтулла). Рәхмәтулла Мөкәев йөҙ башы дәрәжәһендә йорт старшинаһы ярҙамсыһы булып хеҙмәт иткән. Халыҡ араһында Һалдат (Һалдатов) тигән исем һирәк осрай.
Ауыл халҡы араһынан Төңгәков, Йәрмөхәмәт Илишев 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан.
1839 йылда 20 йортта 139 кеше 300 ат, 200 һыйыр, 20 һарыҡ һәм 25 кәзә тотҡан. Умартасыларҙың 100 умартаһы булған. Улар 216 бот ужым һәм 616 бот яҙғы иген сәскән, йәғни һәр кешегә 5,9 бот.
Нарты-Егор-Ель
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Анос
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хасаре-Яха (Пензева-Яха ҡушылдығы)
Хасаре-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пензевы-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Борай районы
Борай районы (Бураевский район) — Башҡортостандағы муниципаль район. Административ үҙәге — Борай ауылы. Районда 25982 кеше йәшәй.
Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. 1930 ойошторолған. Майҙаны — 1820 км². Халыҡ һаны (мең кеше): 1979 — 39,2; 1989 — 29,7; 1995 — 29,2. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — км²-ға 16 кеше. Күпселек башҡорттар, удмурттар һәм татарҙар йәшәй. Район үҙәге — Борай ауылы.
Географияһы
Район территорияһында Ағиҙел буйы убалы тигеҙлегенең һәм Түбәнге Ағиҙел уйһыулығының бер өлөшөн биләй, төньяҡ урман-дала ауыл хужалығы зонаһына инә. Климаты йылы, аҙ ғына ҡорораҡ. Тере Танып йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары йылға селтәрен тәшкил итә. Киң япраҡлы, ылыҫлы урмандар дөйөм майҙаны 17%-тан күберәген биләй, 81 % тирәһе — ауыл хужалығы ерҙәре. Ере көлһыу ҡара, һоро урман һәм туғай тупраҡлы.
Район территорияһы геотектоник йәһәттән Бөрө биләненә һәм Башҡортостан көмбәҙенең сиктәге зонаһына ҡарай. Нефть ятҡылыҡтары асылған (Борай, Касияр, Киҙгән һ.б.), шулай уҡ Әзәк, Борай, Баҙраҡ, Казанцево һәм Мулла балсыҡ, ҡом ятҡылыҡтары кирбес һуғыуға яраҡлы. Запасы — 2 млн м³. Салҡаҡ һәм Вострецово ауылы араһында дөйөм запасы 7,6 млн м³ булған Ҡара Яр һәм Меңле ҡомло-ҡырсынташ ятҡылыҡтары бар.
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
Иҡтисад
Етештереүҙең төп тармағы — ауыл хужалығы. Ул иген культуралары (яҙғы бойҙай, ужым арышы, ҡарабойҙай, борсаҡ), картуф үҫтереү, һөт-ит малсылығы һәм сусҡасылыҡ буйынса махсуслашҡан. Сәнәғәте ваҡ нефть промыслалары, сыр-май, ҡатнаш мал аҙығы з-дтары һәм ремонт-техника, ағас әҙерләү һәм эшкәртеү, төҙөлөш материалдары етештереү предприятиеларынан тора.
Транспорт
Район терретироияһы аша Өфө—Яңауыл автомобиль юлы үтә. Ағиҙел йылғаһындағы Вострецово пристане республика йылға транспорты системаһына инә.
Соцаль-мәҙәни өлкә
Районда 63 дөйөм белем биреү мәктәбе шул иҫәптән 20 урта мәктәп, 34 дөйөм китапхана, 73 клуб учреждениеһы, 3 дауахана бар. Тыуған яҡты өйрәнеү (Борай ауылы) һәм С. С. Вострецовтың мемориаль музейҙары эшләй.
Татар телендә «Алга» район гәзите сыға.
Ырымбур тимер юлы
Ырымбур тимер юлы (Оренбургская железная дорога) — төрлө осорҙа эшләп килгән ике тимер юл ойошмаһының дөйөм исеме: 1877—1893 йылдарҙа — шәхси ойошма һәм 1934—1959 йылдарҙа — дәүләт ҡарамағында.
Шәхси Ырымбур тимер юлы (1877—1893)
Безакты алыштырған Крыжановский Николай Андреевич 1867 йылда уҡ пар ҡулланылған тимер юлы төҙөргә тәҡдим итә, шул уҡ ваҡытта полковник Н. Г. Залесов етәкселегендә тәүге эҙләнеүҙәр үткәрелә. 1868 йылдың мартына Крыжановский императорға һәм Министрҙар комитетына тәҡдим иткән тәүге проект әҙер була. 1870 йылға ул илдең тимер юл селтәрен үҫтереү буйынса план төҙөгән. Әммә 1873 йылдың ноябрендә генә шәхси Ырымбур тимер юлы йәмғиәте уставы раҫлана .Ә киләһе йылының 22 февралендә — «Моршанск—Сызрань тимер юлының Батраки станцияһы янында Волга йылғаһының уң ярынан Һамар ҡалаһы аша, Ырымбурҙан Һамар ҡалаһының пристаненә сыҡҡан тармаҡ һәм Волга күпере аша Моршанск-Сызранка тимер юлы менән тоташтырыуҙы» күҙҙә тотҡан проект ҡабул ителә. Волга аша күпер төҙөлгәнгә тиклем йәмғиәт үҙ көсө менән йылға кисеүен тәьмин итергә тейеш булған.
1876 йылдың 22 октябрендә (Юлиан календары буйынса) Һаҡмар йылғаһы аша яңы металл күпер буйлап тантаналы рәүештә беренсе поезд үтә. Ғибәҙәт менән рәсми асыу тантанаһы 1877 йылдың 1 ғинуарында була. Төп юлдың оҙонлоғо 508 верста (541 саҡрым) тәшкил итә. Станциялар: Һамар һәм Ырымбур — 1-се класлы, Быҙаулыҡ — 2-се, Батраки, Безенчук, Кинель, Марычевка, Сорочинск һәм Новосергиевка — 3-сө, ҡалғандары 4-се һәм 5-се класлы тип һанала.
Ырымбур губернаһында юлдар төҙөү тауар алмашыуҙы көсәйткән, ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеүҙе, игенселек һәм сауҙа үҫешен ҡеүәтләндергән. Тәүге биш йылда уның буйлап 40 миллион боттан ашыу (655 мең т) иген сығарылған. Шуға ҡарамаҫтан, юлды файҙаланыу ҡатмарлы һәм аҙ килемле була, иген уңышы насар йылдарҙа хатта зыянға эшләй. 1880 йылда ғына Сызрань эргәһендә Волга күперен төҙөү тамамлана.
Шул уҡ йылда юлдар идараһы ике ай дауамында ҡар һырынтыларын таҙарта алмай. 1883 йылда ғына иген йөктәре өсөн ябыҡ платформалар ҡоролған; унда даими рәүештә йөктәр өйөлөп китә торған булған. Һөҙөмтәлә Ырымбур юлы, Рәсәйҙең башҡа шәхси тимер юлдары кеүек үк, 1893 йылда ҡаҙна тарафынан һатып алынған һәм Һамар-Златоуст тимер юлына тоташтырылған.
СССР-ҙа Ырымбур тимер юлы (1934—1959)
Был юл СССР-ҙың Һамар, Ырымбур, Аҡтүбә, Ҡыҙыл Урҙа, Гурьев һәм Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәләре территориялары буйлап уҙа. Ул 1934 йылда бер нисә юлды үҙгәртеп ҡороу юлы менән ойошторолған була. Юлдың төп өлөшө Урта Азия тимер юлынан бүлеп бирелә. Юл составына Һамар—Златоуст тимер юлының бер өлөшө инә
Юл составына Кинель — Ырымбур — Илецк— Ҡандыагаш — Жосалы, Ырымбур — Орск — Айҙарәле, Гудрон — Профинтерн линиялары инә.
1936—1938 йылдарҙа Ырымбур тимер юлы етәкселәре Г. В. Подшивалин, унан һуң тәғәйенләнгән С. Т. Ковылкин Г. Е. Чичеров (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа «Чигеров») халыҡ дошмандары тип бер-бер артлы атып үлтерелә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында төҙөлгән Никель — Ҡандыағаш һәм Ҡандыағаш — Гурьев линиялары Урал менән Себерҙән Кавказға (Каспий диңгеҙе аша үткәреп) йөк ташырға мөмкинлек бирә.
1953 йылда Рязань — Уральск ҡарамағынан алынып Озинки — Уральск — Илецк участкаһы тапшырылған. 1954 йылға юлдың оҙонлоғо 3150 саҡрым тәшкил иткән, юл идаралығы Ырымбурҙа урынлашҡан
1959 йылда «техник сараларҙы ҡулланыуҙы яҡшыртыу, идара итеү аппаратын ябайлаштырыу һәм арзанайтыу маҡсаттарында» юл Куйбышев тимер юлына ҡушыла. Шул уҡ ваҡытта Ырымбур тимер юлының Урал бүлексәһе (Илецк — Ҡандыағаш — Жосалы, Ҡандыағаш — Гурьев, Никель — Ҡандыағаш, Озинки — Уральск — Илецк) Ҡаҙағстан тимер юлы составына керә (1977 йылда үҙәге Аҡтүбә, хәҙер Уральск, Аҡтүбә һәм Ҡыҙыл Урҙа бүлексәләре булған Көнбайыш Ҡаҙағстан тимер юлына бүлеп бирелгән).
Бер аҙ һуңғараҡ Кинель — Ырымбур — Илецк, Ырымбур — Орск — Айҙарәле линиялары Куйбышев тимер юлынан алынып Көньяҡ Урал тимер юлы составына тапшырыла.
Брянск дәүләт техник университеты
Брянск дәүләт техник университеты — Брянскиҙың юғары уҡыу йорто. Төп йүнәлеше — машиналар төҙөү һөнәрҙәре инженерҙары һәм төрлө йүнәлештәге ижади кадрҙар сығарыу, машиналар төҙөүҙең төрлө өлкәләренндә ғилми тикшеренеүҙәр. Шулай уҡ белгестәрҙе иҡтисади, компьютер һәм дөйөм техник һөнәрҙәр буйынса уҡытыу тормошҡа ашырыла.
Тарихы
1922 — «Ҡыҙыл Профинтерн» заводы (хәҙерге ЯАЙ «БМЗ») эргәһендә Бежица эшселәр факультеты ойошторола.
1929 — эшселәр факультеты базаһында машиналар төҙөү буйынса инженерҙар әҙерләү өсөн Бежица машиналар төҙөү институты ойошторола. Металдарҙы һалҡын һәм эҫе эшкәртеү, ҡойоу эштәре, локомобилдәр төҙөү, станоктар төҙөү, һыуытҡыс ҡоролмалар, күтәргес-транспорт ҡоролмалар, вагондар төҙөү һөнәрҙәре буйынса уҡыусылар ҡабул ителә.
1932 — Яңы һөнәрҙәр раҫлана: «Вагондар төҙөү», «баҫым менән металл эшкәртеү», «металдарҙы ҡырҡып һалҡын эшкәртеү», «ҡойоу производствоһы», бер аҙ һуңыраҡ — «Паровоздар төҙөү».
1934 — инженерҙарҙың беренсе сығарылышы.
1934 йылдың 5 ноябре — Институтҡа «иң яҡшы пролетар кадрҙар әҙерләү урыны» булараҡ удар Ҡыҙыл байраҡ тапшырыла
1935 — аспирантура ойошторола.
1936 — Бежица ҡалаһы Орджоникидзеград тип үҙгәртелеү менән бәйле институт Орджоникидзеград машиналар төҙөү институты тип үҙгәртелә.
1941 йылдың 24 авгусында юғары уҡыу йортоноң беренсе эшелонын Уралға Свердловк өлкәһенең Түбәнге Тагил ҡалаһына эвакуациялау тураһында бойороҡ сыға.
1944 — Бежица механика-машиналар төҙөү институты.
1945 — Бежица транспорт машиналары эшләү институты.
1956 — Бежица ҡалаһының Брянск составына инеүе менән бәйле институт Брянск транспорт машиналары эшләү институты, йәки БИТМ исеме ала, институт әле лә шулай атала.
1967 — БИТМ-ға беренсе тапҡыр кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлауға ҡабул итергә һәм фән кандидаты ғилми дәрәжәһе бирергә хоҡуҡ бирелә. Тәүге диссертацион советы ойошторола.
1970 — 2-се уҡыу корпусы сафҡа инә.
1979 йылдың 19 июндә — БИТМ нәшриәте ойоштора.
1979 йылдың 2 ноябрендә «Халыҡ хужалығы өсөн квалификациялы белгестәр әҙерләүҙә, фән һәм техника үҫешендә ҡаҙаныштары өсөн» СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы указы менән Брянск транспорт машиналары эшләү институты «Почет билдәһе» ордены менән бүләкләнә.
1988 — Юғары уҡыу йорто структураһында Калуга өлкәһенең Людиново ҡалаһында производствонан айырылмайынса уҡыу буйынса киске һәм ситтән тороп уҡыу бүлектәре булған факультет булдырыла.
1992 —БИТМ АСУ (автоматлаштырылған идара итеү системаһы) базаһында Брянск өлкәһе яңы мәғлүмәт технологиялары үҙәге булдырыла.
4 апрель 2006 й — БДТУ инициативаһы буйынса Рәсәй һәм Беларусь сик буйы өлкәләре юғары уҡыу йорттарының Халыҡ-ара ассоциацияһы булдырыла.
25 июнь 2008 й. — БДТУ составына юғары уҡыу йорто структур бүлексәһе сифатында ФГОУ СПО «. Н. А. Кубяк исемендәге Брянск политехник колледжы» индерелә.
2009 йылда Брянск дәүләт техник университетының Йәштәр фәнни-техник йәмғиәте ойошторола.
Альберсдорф (Тюрингия)
Альберсдорф (Тюрингия) (Albersdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 266 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,85 км2. Диңгеҙ кимәленән 355 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
Брянск дәүләт техник университеты
Тарихы
Юғары уҡыу йорто эшләгән йылдарҙа 40 меңгә яҡын төрлө һөнәр буйынса инженерҙар уҡып сыға.
Факультеттары
- УНТИ — Уҡыу-фәнни технологиялар институты
- ФЭЭ — Электроника һәм энергетика факультеты
- МТФ — Механика-технология факультеты
- УНИТ — Уҡытыу-ғилми транспорт институты
- ФИТА — Информацион технологиялар факультеты
- ФОЦЭ — Тармаҡ һәм цифрлы иҡтисад факультеты
- ФДП — Әҙерлек факультеты
- БРЦПК — төбәк кадрҙар әҙерләү һәм квалификацияһын күтәреү Брянск үҙәге
- БДТУ-ның политехник колледжы.
== Кадрҙар составы == БДТУ-ла хеҙмәткәрҙәр һәм профессор-уҡытыусылар составында бөтәһе 820 кеше эшләй. БДТУ-ла белем биреү процессын квалификациялы белгестәр тормошҡа ашыра. Штаттағы профессор-уҡытыусылар составының дөйөм һаны 443-тән ашыу кеше, уларҙың 65,5%-ы ғилми исем һәм дәрәжәләргә эйә. Университетта 47 фән докторы уҡыта.
- БГТУ ректоры — техник фәндәр докторы, доцент Олег Николаевич Федонин
- Беренсе уҡыу эштәре буйынса проректор — техник фәндәр кандидаты, доцент Шкаберин Виталий Александрович
- Фәнни эштәр буйынса проректоры — техник фәндәр кандидаты, доцент Сканец Виталий Михайлович
- Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек һәм инновациялы эш буйынса проректоры — техник фәндәр кандидаты, доцент Альберт Зиновьевич Симкин
- Проректоры буйынса административ-хужалыҡ эше — Андрей Павлович Штепа
- Ректораты ҡарамағындағы Советник — техник фәндәр кандидаты, профессор Попков Владимир Иванович
Университта уҡытыусы булып эшләүселәр араһында:
- төрлө академияларҙың 4 академигы, 11 ағзаһы һәм ағза-корреспонденты,
- 4 Рәсәйҙең атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре,
- 7 атҡаҙанған машиналар төҙөүсеһе,
- 6 юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре,
- 13 юғары һөнәри белем биреүҙең почетлы хеҙмәткәре,