cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Блохин Николай Кондратьевич
Биографияһы
Өфөләр «Блохиндарҙыҡы» тип атаған китапхана 1869 йылда асыла һәм 7 йылдан унда 3 меңләп китап иҫәпләнә. Рус телендәге барлыҡ тиерлек билдәле журналдар (100-ҙән ашыу комплект) һәм популяр гәзиттәр алдырыла.
1871 йылда әсәһе вафат булғас, Николай Блохин ата-әсәһенән мираҫҡа барлыҡ типография эшен алып ҡала. Өлкән ағаһы Александр Кондратиевич алкоголь продукцияһын етештереү заводтарына эйә була.
1872 йылдың 4 октябрендә Спасс сиркәүендә 30 йәшлек Николай Кондратиевич билдәле 2-се гильдия сауҙагәре Николай Лаврентьевич Пеннаның ҡыҙына өйләнә.
1874 йылда Н. К. Блохиндың нишриәте асыла, ул Өфөлә тәүге ҙур шәхси типография була. Бында китаптар, брошюралар, плакаттар, листовкалар, календарҙар, ҡала күренештәре төшөрөлгән открыткалар тиражлана.
1880 йылдың 11 ноябрендә Өфөнәң 2 гильдия сауҙагәре, Николай Кандратьевичтың ағаһы Александр Блохин сауҙагәр Владимир Хрисанфович Тушновтан йылына 10 процент түләү иҫәбенән 18000 һум кредит ала. Залогҡа һыра заводын һәм хәҙерге Аксаков баҡсаһындағы усадьбаны һала.
1884 йылда Александр Блохиндың банкротлығы буйынса аукционда барлыҡ мөлкәтте Минзәләнең уңышлы эшҡыуары Василий Ильич Видинеев һатып ала.
1912 йылда Николай Блохин китапханаһын ҡалаға бүләк итә. Ул хәҙерге Сочи урамындағы 2-се китапхана фондының һиҙелерлек өлөшөн алып тора.
Николай Блохиндың ҡасан вафат булыуы билдәле түгел. 1989 йылда уның туғаны Антонина Исаевна Блохина, революцияның тәүге йылдарында Николай Кондратьевичты йортонан урамға ҡыуып сығаралар, һуңынан төрмәгә ултырталар, унда ул үпкәһе шешеүҙән вафат була, тип һөйләй.
Ҡыҙыҡлы факттар
Николай Блохин Мария ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы бинаһын (хәҙерге 3-сө мәктәп) төҙөүгә ҙур суммалар бүлә, Кесе Усолка урамы (хәҙер Усолка) һәм 3-сө Усолка тыҡырығы (Йылайыр урамы) сатындла 24 урынға иҫәпләнгән бушлай дауахана төҙөй.
2016 йылда Н. К. Блохиндың беренсе типографияһына төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусы бирелә.
Үрге сауҙа майҙанында ғибәҙәтхана төҙөүгә ҙур сумма бүлә. Хәҙер был урында фонтан һәм һуҫарға һәйкәл тора.
Өфөнәң Киров районындағы Кавказ урам ы киров 1930 йылға тиклем Блохин урамы тиа аталып йөрөтөлә.
Мадейра
Мадейра - (ҡитға исеме) лағы дәүләт.
Иванов Роберт Фёдорович
Иванов Роберт Фёдорович (11 декабрь 1925 йыл — 28 март 2003 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-тарихсыһы, йәмәғәт эшмәкәре һәм педагог; Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Тарих фәндәре докторы (1964), профессор (1969); Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты.
Биографияһы
Иванов Роберт Фёдорович 1925 йылдың 11 декабрендә Мәскәүҙә эшселәр ғаиләһендә тыуған, 1919 йылдарына тиклем АҠШ-та йәшәй.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша
1952 йылда Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтының тарих-дипломатия факультетын тамамлай, артабан А. В. Ефимовта һәм Г. Н. Севостьяновта аспирантурала уҡый. 1955 йылда «Борьба негритянского народа за экономические и политические права на юге США после окончания Гражданской войны» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм ошо йылдан СССР ФА Тарих институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1964 йылда «Авраам Линкольн и гражданская война в США, 1861—1865 гг.» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1964 йылдан В. И. Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институтында һәм КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбендә яңы һәм иң яңы тарих уҡыта. 1972—1986 йылдарҙа бөтә донъя тарихы секторы мөдире, шулай уҡ СССР Фәндәр академияһының Дөйөм тарих институтының Европа һәм Америка илдәрендә милләт-ара мөнәсәбәттәр төркөмөнөң төбәк тарихын өйрәнеү төркөмө етәксеһе була. 1972 йылдан — МГИМО профессоры. Роберт Федорович күп кенә юғары уҡыу йорттарында лекция менән сығыш яһай. 1989—1990 йылдарҙа АҠШ-тың Канзас университетына саҡырылыусы профессор була.
Шулай уҡ йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә: Рәсәй—АҠШ Дуҫлыҡ йәмғиәте рәйесе урынбаҫары, Советтар Союзы Маршалы Г. К. Жуков иҫтәлеге комитетының рәйесе урынбаҫары, Рәсәй һуғыш ветерандары комитеты ағзаһы, БДБ ветеран ойошмалары берҙәмлегенең мәғлүмәт-аналитик комиссияһы ағзаһы
Мәскәүҙә Востряков зыяратында ерләнә.
Сеймна
Сеймна — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Возополь йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Сәйет (Башҡортостан)
Тарихы
XVIII быуаттың 1-се яртыһында Нуғай юлының Гәрәй-Ҡыпсаҡ улусы башҡорттары тарафынан Сәйет исеме аҫтында үҙ ерҙәрендә нигеҙ һалынған (тәүге күскенсе исеме менән аталған). XVIII быуат аҙағында унда 80 кеше йәшәгән 24 ихата була. XIX быуат уртаһында ихаталар һаны һаҡланып ҡалған, халыҡ һаны 173 кешегә артҡан. Ырымбур хәрби губернаһының 1847 йылдың 3 ноябрендәге бойороғона ярашлы Сәйет ауылының 132 кешенән торған 12 ғаиләһе Яңы Сәйет ауылын барлыҡҡа килтерә. 1859 йылда уларҙың беренсеһендә (Иҫке Сәйет) 46 йортта 280 кеше, икенсеһеһендә — 24 ихатала 136 кеше иҫәпләнә. Бөтәһе лә — аҫаба башҡорттар. 1920 йылда Иҫке Сәйет ауылында 92 йортта 435 кеше йәшәгән. 1925 йылда Яңы Сәйеттә 16 хужалыҡ була. Ревизия материалдары буйынса Сәйеттең улдары билдәле: Ильяс (1743-1825), Әлебай (1747—1827), йорт сотнигы Юләмбәт (1769 йылғы), Исмәғил (1776 йылда тыуған).
1906 йылда ауылда бакалея кибете теркәлгән, улус идараһы урынлашҡан.
Хәҙерге осор
Ауыл халҡы Ишембай урман хужалығы участкаһында эшләй. Башланғыс мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — башҡорттар (99 %).
Урамдары
Урам исеме :
Географик урыны
Оло Шешәнәк ((Еҙем ҡушылдығы)) йылғаһы буйында урынлашҡан.
Алыҫлығы:
Тыуыш (Өфө районы)
Тыуыш (Тауш) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 55 кеше. Почта индексы — 450069, ОКАТО коды — 80252825004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) == Географик урыны ==
Нагареви күпере
Нагареви күпер — Тержола муниципалитетының Нагареви ауылында урынлашҡан мәҙәни ҡомартҡы.
Тарихы
Нагареви Имеретияның төньяҡ тауы битләүендә ята, Диңгеҙ кимәленән бейеклеге  100 метр тәшкил итә, Тержоланан 25 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда  395 кеше йәшәй. Ауылда 1667 йылда епископ Гелати төҙөгән күпер бар.
Ул шулай уҡ "Кузян" һәм "Тамар күпере" булараҡ билдәле. Күпер әле лә Кутаиси-Тбилиси йүнәлешендә эшләп тора.
Традиция буйынса Нагареви ауылында элек күҙәтеү вышкалары булған, ваҡыт үтеү менән улар харабаға әйләнгән. Версияларҙың береһе буйынса ауылдың исеме шунан барлыҡҡа килгән.
Бер өс ҡатлы күҙәтеү башняһы бөгөн һаҡланған һәм ул юлдарҙан күренеп тора. Ауылдың бер өлөшө "Сабанела" XIII быуат сығанаҡтарында телгә алына.
Нагареви күпере 2006 йылдың 7 ноябрендә  Грузия президентының указына ярашлы милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелгән.
Әхмәтов Хәкимйән Сәйетгәрәй улы
Әхмәтов Хәкимйән Сәйетгәрәй улы (1917 — 20 ғинуар 1945)) — 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы яугиры, кадрҙағы офицер, гвардия өлкән лейтенанты, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Биографияһы
Әхмәтов Хәкимйән Сәйетгәрәй улы 1917 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы Иҫке Ҡалмаш ауылында тыуған. Саҡмағош район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға 1939 йылдың сентябрендә, икенсе мәғлүмәттәр буйынса 1938 йылдың сентябрендә саҡырыла. гв. кп 16 гв. кд 7 гвардия кавалерия корпусының 16 гвардия кавалерия дивизияһы 58 гвардия кавалерия полкында взвод командиры, 37-се ялан күсмә госпиталенең административ-хужалыҡ бүлеге начальнигы ярҙамсыһы була. Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлығы өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943), II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945) менән бүләкләнә.
Наградлау ҡағыҙында Әхмәтов Хәкимйән Сәйетгәрәй улының ҡаһарманлығы һәм данлы хеҙмәте тураһында ошолар яҙыла:
1945 йылдың 20 ғинуарында һуғыш яланында һәләк була. Польшала (Радомское воеводство) ерләнгән.
Селезень (Суворощь ҡушылдығы)
Селезень  — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суворощь йылғаһының уң ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Саңны
Саңны — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сәрмәсән йылғаһының уң ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Анисимов Иван Иванович
Биографияһы
Анисимов Иван Иванович 1899 йылдың 4 (16) февралендә Смоленск губернаһы Глотовка ауылында тыуа. 1918 йылда Ельня гимназияһын тамамлай һәм белем алыуын М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының йәмәғәт фәндәре факультетында дауам итә. 1925 йылда — МДУ-ны, 1928 йылда Йәмәғәт фәндәрен фәнни-тикшеү институттарының Рәсәй ассоциацияһының Әҙәбиәт һәм тел институтын тамамлай. 1927 йылдан баҫыла башлай. 1934 йылдан — СССР Яҙыусылар берлеге ағзаһы. 1933—1938 йылдарҙа Ҡыҙыл профессура институтының Дөйөм әҙәбиәт кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта Гослитиздаттың сит ил әҙәбиәте редакцияһы мөдире була 1934—1938 Гослитиздат. 1939 йылдан менән ИМЛИ-ҙа. 1939 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Һуғыш ваҡытында ғәмәлдәге армияның батальон комиссары була. Һуғыштан һуң сәнғәт эштәре буйынса комитет рәйесе урынбаҫары, «Советская литература» журналының баш мөхәррире.
1952—1966 йылдарҙа М. Горький исемендәге донъя әҙәбиәте институты директоры. СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (10.06.1960).
Ҡаратуған
Ҡаратуған (Каратуган) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Ишәле ауыл биләмәһе составына керә.
Райондың көнсығышында, үлән баҫҡан һәм һайыҡҡан Ҡаратуған күле буйында урынлашҡан. Атамаһын да шул күл исеменән алған.
Анисимов Иван Иванович
Биографияһы
Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Ҡаратуған
Рельефы — Урал аръяғы пенеплены — ярымтигеҙлек; иң яҡын түбәләр бейеклеге — 253 һәм 260 м.
Ландшафты — урман-дала. Күрше тораҡ пункттар менән шоссе юлдар менән бәйләнеш тота. Район үҙәге Арғаяшҡа 14 км, ауыл биләмәһе үҙәге Ишәлегә — 2 км.
Ауылға XX быуаттың 1-се сирегендә нигеҙ һалынған. Совет осоронда уның территорияһында «Ҡамышлы» совхозының бүлексәһе урынлашҡан була.
Климаты
Климаты уртаса континенталь. Бында һауа торошо ҡапыл үҙгәреүсән, бының төп сәбәбе Урал тауҙарында. Артыҡ бейек булмаһа ла, Рәсәйҙең Европа өлөшөнән килгән һауа массаларын индермәй, шуға ла бында һалҡын Арктика һавасы да, ҡыҙыу Урта Азия һава массалары ла еңел үтә. Бының һөҙөмтәһендә бында һауа торошо кинәт үҙгәрә йәки киҫкен континенталь.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар (100 %) йәшәй.
1970 йылда — 101, 1983 — 61, 1995 — 20 кеше йәшәгән.
Парса (мәғәнәләр)
Парса һүҙенең бер нисә төшөнсәһе бар.
Осиек трамвайы
Осиек трамвайы (хорв. Osječki tramvaj ) — Загребта һәм ҡалала әлегә тиклем һаҡланып ҡалған Хорватия трамвай системаһы.
Балҡантау
Флораһы һәм фаунаһы
Тауҙа һирәк осрай торған үҫемлектәрҙе, күбәләктәрҙе, ҡоштарҙы осратырға мөмкин.
Осиек трамвайы
Тарих
Ҡаланың трамвай хужалыҡтары Хорватиялағы һуғыш ваҡытында трамвай депоһы емерелә, ике моторлы һәм бер тағылмалы вагон тулыһынса юҡ ителә, башҡа ике вагон өлөшләтә емерелә.
2006 йылд ың декабрендә трамвай системаһы киңәйтелә, Бусотко районын һәм ҡала үҙәген тоташтырған бер километр яңы линия асыла. 2009 йылдың майында маршрут схемаһында сираттағы үҙгәрештәр була: селтәре элекке өс һыҙыҡ урынына ике һыҙыҡҡа әйләнә, әммә Бикараға тиклем участоктың төҙөлөп бөтөүе арҡаһында юлдарҙың дөйөм оҙонлоғо тағы ла арта.
Балҡантау
Флораһы һәм фаунаһы
1965 йылдан региональ комплекслы геоморфологик тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иҫәпләнә. Категория МСОП — III, IV.
Осиек трамвайы
Туристик трамвай
«GPP» компанияһы Осиек буйынса туристик трамвайҙа йөрөү экскурсияһына заказ бирергә мөмкин. Әлеге ваҡытта Загребтың «ZET» компанияһы тарафынан «Đuro Đaković» заводының иҫке трамвайын һатып алыу тураһында һөйләшеүҙәр алып барыла. План буйынса, уны һатып алғас, трамвай-ресторанға әйләндерәсәктәр.
Хәрәкәт итеү составы
Оҙаҡ ваҡыт дауамында хәрәкәт итеү составы Tatra T3YU (6839-6848 номерҙары, 7211-7222, 8223-8226) моторлы вагондан һәм дүрт тағылмалы Tatra B3YU (8201-8204 номеры) вагонынан тора. «Татра» вагондары Осиекка «ČKD» заводынан 1968 йылда килтерелә башлай, шул уҡ ваҡытта Загребҡа «Đaković Đuro» (31-38 номер) заводы сығарған өр-яңы тиерлек ике күсәрле вагондары бирелә.
Балҡантау
Флораһы һәм фаунаһы
Тау эргәһендә Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы йыуылыу нәтижәһендә барлыҡҡа килгән Уртатау һәм Тамғаташ (Олотау) тауҙары урынлашҡан. Тамғаташ итәгендә билдәле дамғалар далаһы урынлашҡан. Бында ғалимдар боронғо башҡорт тамғалары төшөрөлгән таштарҙы тапҡан.
Осиек трамвайы
Хәрәкәт итеү составы
1995 йыл башында һуғыш ваҡытында емерелгән элекке трамвай вагондары урынына Маннгеймдағы «DUEWAG»немец заводынан трамвайҙар килтерелә. Был вагондар Осиекта 9527-9531 номерын ала.
2007 йыл башында Чехияла Осиек өсөн 17 Tatra T3R трамвайы яңыртыла, улар 0601-0617 номерын ала. Шул уҡ йылдың мартында улар Осиекка килтерелә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Эйәртау
Эйәртау — Башҡортостандың Ишембай районында, Ғүмәр, Егән, Подгорный, Алмалы ауылдары янында урынлашҡан, тау. Бейеклеге 382,7 м, тау түбәһендә геодезик билдә ҡуйылған. Тау түбәһе урманла, итәге болонло. 300px|left|thumb|Эйәртау битендәге юл
Мөхәббәт (ислам)
Мөхәббәт (محبة; Махаббат) — исламда: мөхәббәт, һөйөү.
Аллаһҡа мөхәббәт
Мөхәббәт — Аллаһҡа ғибәҙәт ҡылыуҙың бер төрө, шуға күрә динле мосолман иң элек Аллаһы Тәғәләне яратырға бурыслы. Бынан тыш, һәр мосолман Аллаһҡа тоғро кешеләрҙе яратырға бурыслы. Әгәр ҡатын-ҡыҙға һәм балаға ҡарата мөхәббәт кешене Аллаһ әмеренән баш тартырға этәрмәһә, был гонаһ тип һаналмай. Мөхәббәт объектҡа ниндәйҙер бәйлелек ролендә сығыш яһай.
Ҡөрьәндә
Аллаһ менән кешенең бер-береһенә ҡарата мөхәббәте Ҡөрьән аятында аңлатыла.
Суфыйлыҡта
Суфыйлыҡта Аллаһ менән кешенең үҙ-ара мөхәббәте темаһы таралған. Бәғзе суфыйҙар раҫлауынса, тап Аллаһтан айырылып сыҡҡан мөхәббәт донъяның яралтылыуына килтергән.
Һәр кем ысын мөхәббәт тойғоһо кисермәй. Күптәр матди донъяның үтә торған һәм ваҡытлыса ҡиммәттәрен ярата. Әгәр был мөхәббәт төрө шәриғәткә ҡаршы килмәһә ул, нигеҙҙә, Аллаһҡа ҡарата мөхәббәт булған ысын мөхәббәтте табыу өсөн трамплин булып хеҙмәт итә.
Мөхәббәтте билдәләү өсөн «ғашиҡ» (перс. عشق ‎) тигән фарсы һүҙе бар. Ҡөрьәндә ул юҡ, әммә суфыйҙар йыш ҡына был терминды мөхәббәттең юғары дәрәжәһен билдәләү өсөн ҡуллана.
Ҡарабаш ҡала округы
Ҡарабаш ҡала округы — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе составында муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Ҡарабаш ҡалаһы.
Ҡоҙғонташ
Ҡоҙғонташ — Көньяҡ Уралда тау түбәһе, Ирәндек тау һыртының иң юғары нөктәһе. Әбйәлил районының Хәлил һәм Баймаҡ районының Өмөтбай ауылдары араһында урынлашҡан.
Ҡоҙғонташ Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡыһы булып иҫәпләнә.
Эсхин
Эсхин (Αἰσχίνης; б.э.т. 389 — б.э.т. 314 йылдар) — боронғо грек дәүләт эшмәкәре, ун аттик ораторҙың береһе.
Биографияһы
Афинала тыуа, ата-әсәһе бай булмаһа ла, абруйлы кешеләр була. Атаһы Атромет таҙа яҙыу фәнен уҡыта, әсәһе Глаукотеа фәҡирҙәр өсөн дини йолаларҙа ярҙамлаша. Башта Эсхин мәктәптә атаһының ярҙамсыһы була, шунан актёрлыҡта һәләттәрен һынап ҡарай, артабан армияла хеҙмәт итә, хеҙмәткәр була. Бер нисә хәрби кампанияла ҡатнаша, үҙен шәп ойоштороусы һәм оратор итеп таныта. Олинфты ҡамағандан һуң Пелопоннеста илселек составында була, Филипп Македонскийға ҡаршы кампания ойоштора.
Б.э.т. 347 йылдың яҙында Эсхин Аркадияла Мегалополистағы ун мең кешелек йыйын алдындағы сығышы менән уларҙы Филиппҡа ҡаршы берләшергә күндерә. Б.э.т. 347 йылдың йәйендә Филиппҡа барған тыныс илселек ҡатнашыусыһы була һәм уны илселәрҙең тәҡдимдәрен ҡабул итергә күндерә. Икенсе илселек ваҡытында (б.э.т. 346 йыл), солох килешеүен ратификациялағанда, уның һүлпәнлеге Демосфен менән Тимархты сығырҙан сығара һәм хыянатта ғәйепләүгә нигеҙ бирә. Эсхин үҙен оҫта оратор итеп күрһәтә һәм Демосфен таҡҡан бөтә ғәйептәрҙе кире ҡаға. Б.э.т. 343 йылда Демосфен уға һөжүмде яңырта, һәм Эсхин йәнә сағыу телмәр менән яуап бирә.
Үҙ сиратында Эсхин Демосфенға ҡаршы бер нисә етди ғәйепләү ҡуя, әммә был юлы Демосфен еңә. Ҙур штраф түләүҙән ҡотолоу өсөн Эсхин Родосҡа һөргөнгә китә, унда риторика мәктәбе аса, һуңыраҡ Самосҡа күсә, ошонда етмеш дүрт йәшендә вафат була.
Эсхиндың өс телмәре һаҡланған, борон уларҙы «Өс грация» тип атағандар.
Шулай уҡ Эсхиндың 12 фиктив хаты йыйынтығы ла һаҡланған, йыйынтыҡ һуңғы антиклыҡ осоронда төҙөлгән.
Сартовка
Сартовка — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡармасан йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Өфөнән Бөрө ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҙнағолов Нурмөхәмәт Дилмөхәмәт улы
Аҙнағолов Нурмөхәмәт Дилмөхәмәт улы (Азнагулов Нурмухамет Дильмухаметович; ? — 26 декабрь 1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының комсомол эше буйынса политотдел (сәйәси бүлек) начальнигы ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. Капитан.
Биографияһы
Нурмөхәмәт (Нурҡай) Дилмөхәмәт улы Аҙнағолов Башҡортостандың Бүздәк районында тыуған.
Капитан Нурмөхәмәт Дилмөхәмәт улы Аҙнағолов 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының комсомол эше буйынса политотдел начальнигы ярҙамсыһы була.
1942 йылдың 26 ноябрендә һәләк була. Сталинград (хәҙер — Рәсәй Федерацияһының Волгоград өлкәһе) өлкәһе Алексеевка ауылында ерләнгән.
Хәтер
Аҙнағолов Нурмөхәмәт Дилмөхәмәт улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Бүздәк районында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Төбәк стандарты
Төбәк стандарты — стандартлаштырыу буйынса төбәк ойошмаһы тарафынан ҡабул ителгән стандарт. Төбәк стандарттарына миҫалдар:  EH (EN) индексы (префиксы) менән билдәләнгән Европа стандарттары ;   ГОСТ индексы (префиксы)  менән билдәләнгән БДБ стандарттары.
БДБ-ның дәүләт-ара советы (МГС / EASC)
Тулы атамаһы — Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең Дәүләт-ара  стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлау советы  (Межгосударственный совет по стандартизации, метрологии и сертификации, ҡыҫҡартмаһы — МГС)   (EuroAsian Interstate Council for Standardization, Metrology and Certification).
МГС БДБ-ның стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлау өлкәһендә килешелгән сәйәсәт булдырыу һәм үткәреү маҡсатында эш итеүсе хөкүмәт-ара органы булып тора. Советтың эш органы — Стандарттар бюроһы. Совет ҡарамағында 270 дәүләт-ара стандартлаштырыу техник  комитеты эшләй. Дәүләт-ара стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлау советы Халыҡ-ара стандартлаштырыу ойошмаһы (ISO) тарафынан Төбәк стандартлаштырыу ойошмаһы — Евро-Азия  стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлау берлеге  (EASC) тип танылған (Совета ISO Советының 26/1996 һанлы резолюцияһы).
НАТО
НАТО-ның стандартлаштырыу органдары
Соколов Николай Матвеевич (архитектор)
Николай Матвеевич Соколов (1859—1906 йылдар) — архитектор, Дондағы Ростов ҡалаһының элекке баш архитекторы (1887 йыл).
Бөйөк Ватан һуғышы
Бөйөк Ватан һуғышы (22 июнь 1941 йыл — 9 май 1945 йыл) — Совет Социалистик Республикалар Союзының үҙ территорияһына баҫып ингән нацистик Германияға һәм уның Европалағы союздаштарына (Венгрия, Италия, Румыния, Словакия, Финляндия, Хорватия) ҡаршы һуғышы. Ҡыҙыл Армияһының еңеүе һәм Германия ҡораллы көстәренең бер һүҙһеҙ капитуляцияһы менән тамамланған Икенсе донъя һуғышының мөһим өлөшө. Көнбайыш илдәрендә — Көнсығыш фронт, Германияла шулай уҡ Немец-Совет һуғышы тип атала.
Соколов Николай Матвеевич (архитектор)
Биографияһы
Николай Матвеевич Соколов 1859 йылда дворян ғаиләһендә тыуған. Санкт-Петербургта уҡыған. Санкт-Петербург дәүләт архитектура-төҙөлөш университетында Петербургта һәм Германияла граждан инженерҙар институтын тамамлаған. Өйләнгән. Дондағы Ростовҡа ҡала хужалары тарафынан баш архитектор итеп тәғәйенләнгән. 1886 йылда Николай Матвеевич ҡалаға килгәс, «Бай сығанаҡ» тип аталған үҙәк районды үҙе үҙләштергән яңы готика архитектура традицияларында проектлаштырыу менән булышҡан. Хәҙерге көндәргә тиклем һаҡланып ҡалмаған Лютеран сиркәүе (Седов һәм Соколов урамдары мөйөшөндәге), бер тыуған Мартындар йорто (Оло Баҡса урамы һәм Крепостной тыҡырығында), Коммерция училищеһы йорто (хәҙерге Ростов Инженер-төҙөлөш университеты) (Социалистик урамы һәм Богатяновский тыҡырығы киҫелешендә) — ғәҙәттәге немец архитектураһы традицияларында төҙөлгән.
Бөйөк Ватан һуғышы
Һуғыш барышында Советтар Союзы Гитлерға ҡаршы коалиция составында Германияның һәм уның союздаштарына иң ҙур зыян килтерә һәм хәл иткес еңелеүгә дусар итә, үҙенең территорияһынан баҫҡынсыларҙы ҡыуып сығара һәм Үҙәк һәм Көнсығыш илдәрен нацизмдан ҡотолдороп, Европала уның тар-мар ителеүендә хәл иткес роль уйнай. 1945—1946 йылдарҙа Нюрнберг трибуналы нацистик Германияның бөтә донъяға ҡаршы агрессив һуғыш башлауына, хәрби енәйәттәргә, тыныслыҡ һәм кешелеклеккә ҡаршы енәйәттәренә баһа бирҙе, шулай уҡ донъя хакимлығына ынтылыусы нацист енәйәтселәренә хөкөм ҡарары сығара.
Соколов Николай Матвеевич (архитектор)
Биографияһы
Ростовта ул үҙенең мәхәббәте — Натальяны осрата. Натальяның беренсе никахы уңышһыҙ булып сыҡҡан: уның ире трагик хәлдәрҙә һәләк булған. Николай Матвеевич был ваҡытта үҙенең беренсе ҡатыны менән айырылышыу процесында булған. Ул ваҡытта айырылышыу өсөн рөхсәтте бары тик Изге Синод ҡына биргән. Николай Матвеевич Натальяны бик ныҡ яратҡан, һәм улар, сиркәүҙә никахтарын раҫламайынса ғына, бергә йәшәй башлағандар. 12 йыл буйы улар шулай йәшәгәндәр, уларҙың өс балалары булған. Николай Матвеевич үҙенең яратҡан ҡатынына Пушкин урамында өс этажлы йорт һатып алған (ул йорт әле лә бар). Наталья уны 1910 йылда, Николай Матвеевич үлгәндән һуң, һатып ебәргән, Сенная урамында (хәҙер М. Горький урамы) бәләкәйерәк йорт һатып алған. 1920-се йылдарҙа был йорт дәйөм халыҡ милкенә әйләнгәндән һуң, архитекторҙың ҡатынына йорттоң икенсе ҡатында бер нисә бүлмәне ҡалдырғандар.
Бөйөк Ватан һуғышы
Атамаһы
«Бөйөк Ватан һуғышы» атамаһы СССР-ҙа һуғыштың беренсе көнөндә үк, 1941 йылдың 22 июнендә, Юрий Левитандың мөрәжәғәтнамәһендә ҡуллана башлай: Внимание, говорит Москва. Передаем важное правительственное сообщение. Граждане и гражданки Советского Союза! Сегодня в 4 часа утра без всякого объявления войны германские вооруженные силы атаковали границы Советского Союза. Началась Великая Отечественная война советского народа против немецко-фашистских захватчиков. Наше дело правое, враг будет разбит. Победа будет за нами!
1941 йылдың 23 һәм 24 июнендәге «Правда» гәзитендә лә СССР менән Германия һуғышына ҡарата ошо һүҙбәйләнеш беренселәрҙән булып ҡулланыла.
Сталиндың радио аша халыҡҡа 1941 йылдың 3 июлендәге мөрәжәғәтендә «бөйөк» һәм «ватан» эпитеттары айырым ҡулланыла .. Рәсәй тарихсыһы Олег Будницкий, «Бөйөк Ватан һуғышы» атамаһы 1812 йылғы Ватан һуғышы аналогияһынан барлыҡҡа килгән тип билдәләй. «Бөйөк Ватан һуғышы» термины 1942 йылдың 20 майындағы СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы Бөйөк Ватан һуғышы хәрби ордены индерелеүе менән нығытыла.
Соколов Николай Матвеевич (архитектор)
Ижады
XIX быуат аҙағы — XX быуат башында Соколов Николай Матвеевич, «кирбес стиле» оҫтаһы булараҡ, архитектура ҡомартҡылары исемлеген тәшкил иткән йорттарҙы проектлаған. Бында Николаевский ҡала дауаханаһының төп корпусы (1902), аҡылы зәғифләнгәндәрҙе дауалау йорто, Р. П. Максимовтың хеҙмәт һөйөү йорто, Иҫке Баҙар майҙанындағы ябыҡ баҙар, Новопокровский сиркәүе, Коммерция училищеһы (1905), Иверск ҡатын-кыҙҙар монастырының Иверская Божья Матерь сиркәүе, Михаил Архангел сиркәүе, Изге апостолдарға тиң кенәз Владимирҙың Дондағы Ростовтағы сиркәүе, Н. И. Токарев исемендәге Халыҡ училищеһы инә. Ҙур Садовый урамындағы 51-се йорт шулай уҡ Соколов проекты буйынса төҙөлгән (1886). Был урамда доминант булып торған йорттар — америка консульствоһының ике ҡатлы айырым йорто (Ҙур Садовый урамы, 125-се йорт), хәҙерге ваҡытта был Рәссамдар йорто, сауҙагәр Максимовтың контораһы йорто (1880).
Бөйөк Ватан һуғышы
Атамаһы
1914—1915 йылдарҙа «Бөйөк Ватан һуғышы» ҡайһы бер осраҡтарҙа Беренсе донъя һуғышына ҡарата рәсми булмаған публикацияларҙа ҡулланылған.
Инглиз телле илдәрҙә Eastern Front (World War II) (Икенсе донъя һуғышының Көнсығыш фронты) термины ҡулланыла, немец  историографияһында —, , (Немец-совет һуғышы, «Урыҫ походы», «Көнсығыш походы»).
Европала һуғыштан алдағы хәрби-сәйәси хәл
1938 йылдың 30 сентябрендә Мюнхен килешеүе (Мюнхенский сговор) исеме аҫтында билдәлелек алған йәшерен килешеү көскә инә — Германия һәм Венгрия үҙ-ара Чехословакия территорияһын бүлешәләр һәм Тешин өлкәһен Польшаға бирәләр. Польша, әгәр совет ғәскәрҙәре ниндәй ҙә булһа сәбәп менән уның территорияһына баҫып инһә, СССР-ға ҡаршы һуғыш иғлан итергә әҙер булыуын раҫлай.
Соколов Николай Матвеевич (архитектор)
Ижады
Н. М. Соколов архитектура эштәренең ҡомартҡыһы — бер тыуған Мартындар йорто, икенсе төрлө әйткәндә Ҡыҙыл йорт, 1893 йылда Британия поданныйы Иван Романович Мартын өсөн төҙөлгән йорт. Был ике ҡатлы йорт немец неоготикаһы стилендә төҙөлгән. Йорт ҡыҙыл кирбестән төҙөлгән һәм Дондағы Ростов ҡалаһы өсөн XIX быуат аҙағы — XX быуат башында һирәк осрай торған неоготиканың өлгөһө булып тора. Ул ҙур масштаблы өс киртләсле архитектура формаһы менән ҡаланың үҙәк районындағы урамдарын үҙенә ҡаратып тора. Йорт готик формалы көмбәҙле шпиль менән осланып тора. Шпилгә флюгер ҡуйылған, йорттоң ҡыйығы өсмөйөшлө текә ҡыйыҡ менән ябылған. Йортҡа ингән ишектең өҫтөндәге япма балкон сиктәренә тотолған тимерҙән сүкеп эшләнгән баҫҡыс яндауырҙары һәм өй ҡыйығы деталдәре менән биҙәкләнгән.
Бөйөк Ватан һуғышы
Европала һуғыштан алдағы хәрби-сәйәси хәл
1940 йыл дауамында СССР Эстонияны, Латвияны һәм Литваны (1939 йылда Германияға бирелгән Клайпеданан тыш), аннексиялай, шулай уҡ 1940 йылдың июнендә ультиматум һөҙөмтәһендә Бессарабияны (быға тиклем Румыния составына инә) ҡушып ала. Әлеге ерҙәр йәшерен килешеүгә ярашлы совет йоғонтоһо сфераһына инә.
Соколов Николай Матвеевич (архитектор)
Ижады
1897—1900 йылдарҙа Соколов архитектура профессоры, эклектика оҫтаһы А. Н. Померанцев проекттары буйынса йорттар төҙөү менән булышҡан, Ҡала Думаһының төҙөлөш комиссияһы менән етәкселек иткән.
Бөйөк Ватан һуғышы
Европала һуғыштан алдағы хәрби-сәйәси хәл
Германияның СССР-ға һөжүм итеү планы Гитлерҙың күрһәтмәһе буйынса 1940 йылдың июленән алып барыла. Был ваҡытҡа уңышлы хәрби интервенциялар арҡаһында Германия составына Дания, Норвегия, Бельгия, Нидерланды, Люксембург һәм Францияның төньяҡ төбәктәре инеп өлгөрә. Һуғыштан Францияны сығарыу һәм Британия армияһын континенттан ҡыҫырыҡлап сығарыу Германияға Европала стратегик хәлде кардиналь рәүештә үҙгәртергә мөмкинлек бирә. Әммә 1940 йылғы Британия өсөн һуғыш Германияға һауала тейешле хакимлыҡты булдырмай һәм утрауҙа десант операцияһын уҙғарырға бирмәй. 1941 йылдың яҙында Германия Югославия менән Грецияны баҫып ала.
Һуғышҡа әҙерлек. Германия
СССР менән һуғыш тураһында ҡарар һәм буласаҡ кампанияның дөйөм планы Гитлер тарафынан 1940 йылдың 31 июлендә юғары хәрби командование кәңәшмәһендә, Францияны еңгәндән һуң, иғлан ителә. Һөжүм планында төп урында вермахтың ҡоро ер ғәскәрҙәренең генераль штабы (ОКХ) биләй, уны генерал-полковник Ф. Гальдер етәкләй. Ҡоро ер ғәскәрҙәре штабы менән бер рәттән «көнсығыш фронтын» планлаштырыуҙа Германия ҡораллы көстәренең юғары баш командованиеһының оператив штабы (ОКВ) әүҙем роль уйнай. Штабты Гитлерҙан туранан-тура күрһәтмәләр алған генерал А. Йодль етәкләй.
Соколов Николай Матвеевич (архитектор)
Ижады
Сенат Указы менән 1892 йылдың 13 апрелендә граждандар инженеры титуляр кәңәшсе архитектор Соколов Николайға коллежский асессор дәрәжәһе бирелгән. Архитектор Соколов инфаркттан вафат булған. Үлеме алдынан Синод уның беренсе никахын рәсми рәүештә юҡҡа сығарған. Соколов ҡаланың Крестовоздвиженский зыяратында ерләнгән.
Бөйөк Ватан һуғышы
21-се һанлы директива. «Барбаросса варианты»
1940 йылдың 18 декабрендә Гитлер «Барбаросса варианты» шартлы исемен алған һәм СССР-ға ҡаршы һуғышта төп документ булған вермахтың юғары баш командованиеһының 21-се һанлы директиваһынаҡул ҡуя. Германияның ҡораллы көстәре алдына «Совет Рәсәйен бер ҡыҫҡа ваҡытлы кампанияла тар-мар итеү» бурысы ҡуйыла һәм бының өсөн булған ҡоро ер ғәскәрҙәрен (Европала оккупацион функциялар үтәгәндәрҙән тыш), шулай уҡ Хәрби-Һауа көстәренең өстән ике өлөшөн һәм Хәрби- Диңгеҙ Көстәренең ҙур булмаған өлөшөн ҡулланыу ҡаралған була. Танктарҙың бик тиҙ һәм тәрәгә үтеү операциялары менән Германия армиялары СССР-ҙың көнбайыш өлөшөндә ге совет ғәскәрҙәрен юҡ итергә һәм һуғышҡа һәләтле частарҙы төпкә сигенеүен булдырмаҫҡа тейеш була. Артабан дошманды ҡыуалатып, немец ғәскәрҙәре совет авиацияһы Өсөнсө рейхҡа осоп барып етмәҫлек урынға тиклем барып етергә тейеш була. Кампанияның һуңғы маҡсаты — Архангельск — Волга — Астрахань линиияһына сығыу һәм унда немец хәрби-һауа көстәренә «Уралдағы совет сәнәғәт үҙәктәренә йоғонто яһар өсөн» кәрәкле шарттар тыуҙырыла.
1941 йылдың 31 ғинуарында ҡоро ер ғәскәрҙәре баш командующийы генерал-фельдмаршал В. фон Браухич 050/41-се һанлы ОКХ директиваһына ҡул ҡуя, уға ярашлы иң яҡын стратегик маҡсатҡа ирешеү өсөн армиялар төркөмдәренә, армияларға һәм танк төркөмдәренә конкрет бурыстар билдәләнә: Днепрҙан һәм Көнбайыш Двинанан көнбайышыраҡтағы Ҡыҙыл Армияһы ғәскәрҙәрен юҡҡа сығарыу ..
Торфяной (Өфө районы)
Торфяной (Торфяной) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 196 кеше. Почта индексы — 450056, ОКАТО коды — 80252873004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөйөк Ватан һуғышы
Оператив-стратегик планлаштырыу
Германия етәкселеге фронт һыҙығының бөтә һуҙымында совет ғәскәрҙәрен тар-мар итеүен тәьмин итеү кәрәклегенән сығып эш итә. Ниәт ителгән ғәйәт ҙур «сик буйы алышының» һөҙөмтәһендә СССР-ҙа 30-40 резервтағы дивизияларҙан башҡа бер нәмә лә ҡалмаҫҡа тейеш була. Әлеге маҡсатҡа бөтә фронт һөжүме аша ирешеп була ине. Төп оператив һыҙыҡтар итеп Мәскәү һәм Киев йүнәлештәре таныла. Уларҙы «Үҙәк» (500 километрлыҡ фронтта 48 дивизия туплана) һәм «Көньяҡ» (1250 километрлыҡ фронтта 40 немец дивизияһы һәм союздаштарҙың байтаҡ көстәре туплана) армиялар төркөмдәре тәьмин итә. «Төньяҡ» армиялар төркөмө (290 километрлыҡ фронтта 29 дивизия) «Үҙәк» төркөмөнөң төньяҡ флангын тәьмин итергә тейеш, Прибалтиканы баҫып алырға һәм фин ғәскәрҙәре менән бәйләнеш булдырырға тейеш була. Беренсе стратегик эшелондың дивизияларының дөйөм һаны (фин, венгр һәм румын ғәскәрҙәре менән бергә) 157 дивизия тәшкил итә, шул иҫәптән, 17 танк һәм 13 моторлаштырылған һәм 18 бригада.
Һигеҙенсе тәүлеккә немец ғәскәрҙәре Каунас — Барановичи — Львов — Могилев-Подольский рубежына сығырға тейеш була. Егерменсе тәүлеккә улар территорияны баҫып алып, Днепр (Киевтан көньяҡҡараҡ районға тиклем) — Мозырь — Рогачёв — Орша — Витебск — Великие Луки — Псковтан көньяҡҡараҡ — Пярнунан көньяҡҡараҡ рубежға барып етергә тейеш була.
Берләшмәләрҙе туплау һәм ғәскәрҙе яңынан төркөмләү, ял биреү һәм тәьмин итеү, яңы базалар әҙерләү өсөн артабан егерме көнлөк тәнәфес иғлан ителеүе күҙ уңында тотола. Һуғыштың 40-сы көнөндә һөжүмдең икенсе фазаһы башланырға тейеш. Уның барышында Мәскәү, Ленинград һәм Донбасс ҡалалары яулап алынырға тейеш була.
«Барбаросса» операцияһының көтөлмәгәнлеген тәьмин итеү
Сәйәси өлкәлә дезинформация саралары Гителрҙың совет-герман һөжүм итмәү тураһында килешеүгә бирелгәнлеген күрһәтергә, совет етәкселеген Германияның СССР-ға территориаль дәғүәләре булмауында ышандырырға, юғары даирәләрҙә төрлө халыҡ-ара проблемалары буйынса фекерләш өсөн совет-герман бәйләнештәрен әүҙемләштерергә тейеш була. Европала фашистарға ҡаршы дәүләттәр блогын булдырмауға бик ҙур әһәмиәт бирелә.
Һуғышҡа әҙерләнеү өсөн уңайлы шарттар тыуҙырған саҡта Гитлер үҙенең агрессив ниәттәрен дипломатик характерҙағы саралар менән ҡаплай, улар совет етәкселегенә совет-герман мөнәсәбәттәре үҫешенең сағыштырмаса юғары кимәлен сағылдырырға тейеш була. Әлеге «яҡшы күршеләрсә» мөнәсәбәттәр фонында Германия ғәскәрҙәренең көнбайыш фронтынан көнсығыш йүнәлешенә яйлап күсереүе башлана, буласаҡ һуғышҡа әҙерлек бара. Ҡоралланыу, хәрби техника һәм башҡа хәрби тәғәйенлешле тауарҙарҙың күләмен арттырыу, шулай уҡ өҫтәмә мобилизацион сараларҙың үткәрелеүе Бөйөк Британияға ҡаршы һуғыш алып барыу өсөн кәрәклеге менән аңлатыла. Һуғышҡа йәшерен әҙерлек алып барыу вермахтҡа көтөлмәгәнлекте һәм һуғыштың тәүге этабында стратегик инициативаны тәьмин итә.
СССР-ға ҡарата нацистик пландар
«Барбаросса» операцияһының хәрби-сәйәси һәм идеологик маҡсаттары тураһында түбәнге документтар раҫлай:
ОКВ-ның оператив етәкселеге штабының начальнигы, 1940 йылдың 18 декабрендә «Ил оборонаһы» бүлеге биргән "21-се һанлы директивалағы («Барбаросса» планы варианты) махсус мәсьәләләргә ҡарата күрһәтмәләр"енең проектына тейешле төҙәтмәләр индергәндән һуң, өҫтәлмә яҙыуҙа әлеге проект түбәндәге положениеға ярашлы эшләнеп бөткәндән һуң, фюрерға еткерелергә тейеш тип, ҡайтарып бирә:
Бындай хөкүмәттәрҙе булдырыу өсөн ҙур сәйәси оҫталыҡ һәм яҡшы уйланылған дөйөм принциптарҙы уйлап табыу талап итә.
Киң күләмле һәр революция тормошта ситкә алып ташлап булмаған ваҡиғаларҙы булдыра. Хәҙерге Рәсәйҙә социалистик идеяларҙы бер нисек тә тамырынан уҡ йолҡоп алып ташлап булмай. Әлеге идеялар яңы дәүләттәр һәм хөкүмәттәр төҙөүҙә эске сәйәси нигеҙ була алалар. Халыҡ иҙеүсеһе булған йәһүд-большевистик интеллигенцияһын властан ситләтергә кәрәк. Элекке буржуаз-аристократик интеллигенцияһы, әгәр ул әле булһа, тәүге нәүбәттә эмигранттар араһында, шулай уҡ власҡа яҡынайтылмаҫ. Уларҙы урыҫ халҡы ҡабул итмәйәсәк, бынан тыш, ул немец милләтенә лә дошмандарса ҡарашта. Айырыуса был элекке Прибалтика дәүләттәрендә һиҙелә. Унан башҡа, беҙ һәр хәлдә большевистик дәүләтте ахыр сиктә (быны тарих дәлилләй) Германияға ҡаршы сығасаҡ милләтселәр Рәсәйе менән алыштыра алмайбыҙ.
Тиҙ арала һәм бик аҙ хәрби көстәре менән әлеге беҙгә буйһонған социалистик дәүләттәрҙе булдырыу — беҙҙең бурыс булып тора.
Был бурыс шул тиклем ауыр, хатта бер армия ғына уны атҡарып сыға алмаясаҡ.
30.3.1941 йыл. … 11.00. Фюрер янындағы Ҙур кәңәшмә. Яҡынса 2 сәғәт ярымлыҡ телмәр…
Ике идеология көрәше… Коммунизм киләсәк өсөн бик ҙур ҡурҡыныс. Беҙ һалдат иптәшлеге принцибынан сығып эш итергә тейешбеҙ. Коммунист бер ҡасан да булманы һәм бер ҡасан да беҙҙең иптәшебеҙ булмаясаҡ. Юҡҡа сығарыуға йүнәлтелгән көрәш тураһында һүҙ бара. Әгәр ҙә беҙ шундай ҡарашта булмаһаҡ, беҙ дошманды еңһәк тә, 30 йылдан ҡабаттан коммунистик ҡурҡынысы ҡалҡасаҡ. Беҙ үҙебеҙҙең дошманды ваҡытлыса туҡтатыу өсөн генә һуғыш алып бармайбыҙ.
Рәсәйгә ҡаршы көрәш: большевистик комиссарҙарҙы һәм коммунистик интеллигенцияны юҡ итеү. Яңы дәүләттәр социалистик дәүләттәр булырға тейеш, әммә үҙ интеллигенцияһыҙ. Яңы интеллигенцияны булдырыуға юл ҡуйырға ярамай. Бында примитив социалистик интеллигенцияһы булыуы ғына етәрлек. Әхлаҡи тарҡалыу ағыуына ҡаршы көрәш алып барыр кәрәк. Был һис тә хәрби-суд мәсьәләһе түгел. Частар һәм подразделениелар командирҙары һуғыш маҡсатын аңларға тейеш. Улар көрәштә етәкселек итергә тейеш…, ғәскәрҙәре ҡаты тоторға тейеш. Командир бойороҡ биргәндә ғәскәрҙәрҙең кәйефен иҫтә тоторға тейеш.
Һуғыш Көнбайыштағы һуғыштан ҡырҡа айырыласаҡ. Көнсығышта аяуһыҙлыҡ киләсәк хаҡына эшләнәсәк. Командирҙар ҡорбанға барырға һәм үҙҙәренең икеләнеүҙәрен еңергә тейеш…
Германия яғында һуғышҡан көстәр
Вермахт һәм СС ғәскәрҙәрен башҡа дәүләттәр граждандары һәм милләттәре иҫәбенән 1,8 млн кеше тулыландыра. Уларҙан һуғыш ваҡытында 59 дивизия, 23 бригада, бер нисә айырым полк, легион һәм батальондар булдырыла. Уларҙың күбеһе территорияға йәки милләткә ҡарағанлығынан аталалар: «Валлония», «Галичина», «Богемия и Моравия», «Викинг», «Денмарк», «Гембез», «Лангемарк», «Нордланд», «Недерланд», «Шарлемань» һәм башҡалар.
Советтар Союзына ҡаршы һуғышта Германияның союздаш армиялары ҡатнаша — Италия, Венгрия, Румыния, Финляндия, Словакия, Хорватия.
1941 йылдың йәйендә Италия СССР-ға ҡаршы һуғышта ҡатнашыу өсөн 1942 йылдың июлендә дөйөм армияға үҙгәртелгән экспедиция корпусын йүнәлтә.
СССР-ға ҡаршы һуғышта Словакияның 2,5 дивизияға торошло хәрби частары туранан-тура ҡатнаша (ике пехота дивизияһы, бер гаубица полкы, бер танҡыға ҡаршы артиллерия полкы, бер зенит-артиллерия полкы, бер авиаполк һәм бер танк батальоны — дөйөм алғанда, 42,5 мең хәрбиҙәр, 246 орудие һәм миномёт, 35 танк һәм 160 самолёт).
Франк Испанияһы 1941 йылда СССР-ға ҡаршы һуғышта ҡатнашыу өсөн бер пехота дивизияһын («зәңгәр дивизия» исемен алған) һәм авиаэскадрильяһын йүнәлтә.
Болгария СССР-ға һуғыш иғлан итмәй һәм болгар хәрбиҙәре СССР-ға ҡаршы һуғышта ҡатнашмай (шул уҡ ваҡытта Болгарияның Греция менән Югославияны оккупациялауҙа ҡатнашыуы, грек һәм югослав партизандарына ҡаршы ғәмәлдәре немец дивизияларын Көнсығыш фронтына ебәреү өсөн бушатты). Бынан тыш, Болгария предоставила немец хәрби командованиеһы ҡарамағына бөтә төп аэродромдарҙы һәм Варна һәм Бургас порттарын бирә (уларҙы немецтар Көнсығыш фронтта ғәскәрҙәрҙе тәьмин итеү өсөн ҡуллана).
Хорватия 1941 йылда Германияға ярҙам йөҙөнән доброволец-хорваттарҙан торған өс легион ебәрә — пехота, һауа һәм диңгеҙ. Тағы ла хорват һәм босний мосолмандарынан торған Вермахтың өс дивизияһы һәм СС ғәскәрҙәренең ике дивизияһы ҠЮгославияны һәм Венгрияны азат иткән саҡта Ҡыҙыл Армияға ҡаршы алыштарҙа ҡатнашалар.
Венгрия Германияға ярҙамға 200000 кешенән торған ҡеүәтле төркөм ебәрә.
Өсөнсө рейх яғында СССР граждандарынан һәм эмигранттарҙан, Рәсәй империяһының элекке подданыйҙарынан милли формированиелар булдырыла: генерал Андрей Власов командованиеһы аҫтында Урыҫ азатлыҡ армияһы (РОА); украин формированиелары; Прибалтика милли частары; Төньяҡ Кавказ һәм Кавказ аръяғында тыуҙырылған милли формированиелар — Бергманн батальоны, Грузин легионы, Әзербайжан легионы, СС Төньяҡ Кавказ отряды СС һәм башҡалар; генерал Штейфондың Урыҫ корпусы, казак частары — Урыҫ император армияһының генерал-лейтенант Петр Краснов корпусы, фон Панвицтың СС 15-се казак кавалерия корпусы һәм башҡа айырым частар и ряд других отдельных частей.
СССР-ҙа һуғышҡа әҙерлек
СССР-ҙа һуғышҡа тиклемге биш йыллыҡтар барышында тиҙләтелгән индустриялаштырыу үткәр арҡаһында донъялағы сәнәғәт етештереүенең абсолют күрһәтмәләр буйынса, АҠШ-тан һуң, икенсе урын биләй, ошо уҡ ваҡытта оборона сығымдары өлөшө дәүләт бюджетының 32,5 % тәшкил итә. Өҫтәүенә илдең көнсығышында сәнәғәт продукцияһының тик 20 % ғына етештерелә. СССР иҡтисадын хәрби рельстарға күсереү мөмкинлеге көнбайыш райондарҙан 2600 эвакуацияланған предприятиелар эшләй башлағандан һуң, 1942 йылда ғына, барлыҡҡа килә. Германия иҡтисадын хәрби рельстарға тик 1943 йылда күсерә.
1940 йылдың 26 июнендә «Һигеҙ сәғәтлек эш көнөнә, ете көнлөк эш аҙнаһына күсеү һәм эшселәрҙең һәм хеҙмәткәрҙәрҙең предприятиеларҙан һәм учреждениеларҙан үҙ ирке менән китеүе тыйылыу тураһында» указ сыға, предприятиеларҙан эштән сығарыу тыйылы һәм һуңлау һәм прогул өсөн енәйәт яуаплылығы индерелә. Ошо уҡ ваҡытта хеҙмәткәрҙәр мәжбүри рәүештә башҡа предприятиеларға күсерелә алалар, бының турала 1940 йылдың 19 октябрендәге «Инженерҙарҙы, техниктарҙы, мастерҙарҙы, хеҙмәткәрҙәрҙе һәм квалификациялы эшселәрҙе бер предприятиенан икенсе предпрятиеға мотлаҡ күсереү тураһында» указы раҫлай. 1940 йылдың 3 октябрендә «СССР-ҙың дәүләт хеҙмәт резервтары тураһында» исемле указы сыға. Указға ярашлы махсус уҡыу йорттарына 14 йәштән алып үҫмерҙәр мобилизациялана һәм унда уҡытыу етештереү нормаларына ярашлы башҡарыла.
1939 йылдың 1 сентябренә ҡарата СССР-ҙың 99 дивизияһы була, 1941 йылдың 22 июненә — 303 дивизия. РККА-ның һаны был осорҙа өс тапҡырға тиерлек арта (5,3 млн кешегә тиклем), әммә мобилизациянан һуң 8,9 млн кеше тәшкил итергә тейеш була. Вермахт 1941 йылдың июнендә тулыһынса мобилизацияланған була (7,3 млн кеше).
1927—1937 йылдарҙа элекке көнбайышта 13 нығытылған район төҙөлә, ә 1938—1939 йылдарҙа тағы ла 8. 1940—1941 йылдарҙа яңы дәүләт сигендә тағы ла 20 район төҙөлә башлай. 1941 йылдың 21 майында хөкүмәттең ҡарары менән нығытылған райондарҙы ике сиратта булдырыу: яңы сиктә — 1 июлгә, элекке сиктә — 1941 йылдың 1 октябренә. Шулай итеп, нығытылған райондар яңы сиктә лә, элекке сиктә лә Өсөнсө рейхтың һөжүме мәленә һуғышҡа әҙер булмай сыға.
1940 йылдың 18 сентябрендә совет хөкүмәтенә Советтар Союзының Ҡораллы Көстәренең «1940—1941 йылдарға ҡарата Көнбайышта һәм Көнсығышта ғәскәрҙәрҙең йәйелдерелеүенең стратегик нигеҙҙәре тураһында» доклады тапшырыла. Генераль штабы нацистик Германияның төп көстәре Сан йылғаһы инешенән төньяҡҡа табан йәйелдерелеүен дөрөҫ баһалай. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, партия һәм хөкүмәт етәкселәре доклад буйынса фекер алышҡандан һуң ғәскәрҙәрҙең төп төркөмөн 1940 йылдың 5 октябрендә Брестан көньяҡҡа табан йәйелдерергә ҡарар итәләр, йәғни дошмандың ярҙамсы көстәренә ҡаршы, Бреслау йүнәлешендә көслө һөжүм менән һуғыштың тәүге этабында уҡ Германияны Балкан илдәренән айырырға, йәғни уларҙы һуғыштан сығарырға һәм рейхты мөһим иҡтисади базаларҙан мәхрүм итергә. Көньяҡ-Көнбайыш фронтына СССР-ҙың 4-се армияһы булышлыҡ итергә тейеш була: уның төп көстәре Көнсығыш Пруссияны яулап ала.
Советтар Союзының көнсығышта һәм көнбайышта 1940—1941 йылдарға ҡарата Ҡораллы көстәрҙең стратегик йәйелдереүе буйынса тәҡдимдәр һәр хәлдә биш мәртәбә ҡарала (1940 йылдың июль, сентябрь, октябрь айҙары, 1941 йылдың март һәм майы). 1941 йылдың 15 майында руководство Генераль штабы етәкселеге Германия армияһының әҙерлеге һәйбәт кимәлдә икәнен билдәләп үтә һәм «был шарттарҙа ул совет ғәскәрҙәрен йәйелдереүҙә һәм көтөлмәгәндә һөжүм итеүҙә уҙып китә алыуы» тураһында һығымтаға килә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, «дошманды йәйелдереүҙә уҙып китергә һәм герман армияһын йәйелдереү стадияһында һөжүмләргә» тәҡдим ителә. Ғәскәрһәргә элеккесә ҡәтғи маҡсаттар һәм тәрән бурыстар ҡуйыла. Ике йүнәлеш буйынса ғәскәрҙәрҙең һөжүм ғәмәлдәре ҡарала: төп йүнәлеш — Краковҡа, Катовицеға һәм икенсеһе — Варшаваға, Дембшинға табан.
Германия
1941 йылдың июненә ҡарата СССР-ҙың сиктәрендә 3 армия төркөмө туплана һәм йәйелдерелгән була (беренсе стратегик эшелонда 157 дивизия, улар иҫәбендә 17 танк һәм 13 моторлаштырылған һәм 18 бригада). Һауанан ярҙамды 3 һауа флот күрһәтә.
Көньяҡҡараҡ, Голдаптан Влодаваға тиклем 500 километр һуҙымлығындағы фронтта генерал-фельдмаршал Ф. Бок етәкселегендә «Үҙәк» армиялар төркөмө (50 немец дивизияһы һәм 2 немец бригадаһы, уларға 2-се һауа флоты ярҙам итә) урынлаша. Дивизиялар һәм бригадалар 9-сы һәм 4-се ялан армияларына, шулай уҡ 2-се һәм 3-сө танк төркөмдәренә берләштерелә. Төркөм алдында Белоруссиялағы дошман ғәскәрҙәрен тар-мар итеү бурысы ҡуйыла. Артабан мөмкин тиклем тиҙерәк Смоленск районына сығырға һәм, танк һәм моторлаштырылған көстәргә «Төньяҡ» армиялар төркөмө менән үҙ-ара бәйленеште булдырып, Прибалтикала һәм Ленинград тирәһендә булған дошман ғәскәрҙәрен юҡ итеү маҡсаты ҡуйыла.
Полесьенан Ҡара диңгеҙгә тиклем 1300 километрлыҡ фронтта етәкселеге аҫтында «Көньяҡ» армиялар төркөмө (44 немец, 13 румын дивизияһы, 9 румынских һәм 4 венгр бригадалары, уларҙы һауанан 4-се һауа флоты һәм румын авиацияһы һаҡлай). Берләшмә 1-се танк төркөмөнә, 6-сы, 11-се, һәм 17-се немец армияларына, шулай уҡ венгр корпусына бүленә. «Барбаросса» планы буйынса «Көньяҡ» төркөмө һул флангы менән Киевҡа һөжүм яһарға, совет ғәскәрҙәрен Галицияла һәм Көнбайыш Украинала, кисекмәҫтән Киев тирәһендә Днепр аша сығыу урындарҙы баҫып алыу һәм көньяҡта артабанғы һөжүмде тәьмин итеү бурысы йөкмәтелә. 1-се танк төркөмө 6-сы һәм 17-се армиялар менән берлектә Бердичев, Житомир аша Киев районында Днепрға сығырға, артабан оборона тотҡан совет частарына юлды ябып, уларҙы тылдан һөжүмләп юҡҡа сығарырға тейеш була.
Бынан тыш оккупацияланған Норвегияла һәм Төньяҡ Финляндияла Вермахтың генерал Н. Фалькенхорст етәкселегендә «Норвегия» айырым армияһы йәйелдерелә. Уның алдында Мурманскиҙы баҫып алыу, Төньяҡ флоттың хәрби-диңгеҙ базаһы — Полярныйҙы, Рыбачий ярымутрауын, Киров тимер юлын баҫып алыу бурысы ҡуйыла.
ОКХ резервында 24 дивизия була. Барыһы Советтар Союзына һөжүм итеү 181 дивизия туплана (шул иҫәптән 19 танк һәм 14 моторлаштырылған, 18 бригада[37]), составында 5,5 млн кеше, 3712 танк, 47 260 ялан орудиеһы һәм миномёты, 4950 хәрби самолёт була.