cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алексеева Елизавета Георгиевна
Биографияһы
Ағаһы Б. Г. Добронравов йоғонтоһо аҫтындаһы шулай уҡ драма актриса булырға ҡарар итә.
Ташлығыртау
300px|
Алексеева Елизавета Георгиевна
Биографияһы
Мәскәү Художество театры мәктәбендә һәм Е. Б. Вахтанговтың Мәскәү драма студияһында уҡый (1920 йылдан — МХАТ-тың 3-сө студияһы), унда 1922 йылдан сәхнә эшмәкәрлеген башлай. 1926 йылда театр Е. Вахтангов исемендәге тетарға үҙгәртелгәс — ошо театр актрисаһы.
Актрисаның уйынында драматик темперамент ябайлыҡ һәм башҡарыу йомшаҡлығы менән үрелеп бара.
Шулай уҡ режиссёр булараҡ эшләй. Р. Н. Симонов менән берлектә спектаклдәр ҡуя. Кинола төшә.
1930 йылдан Е. Вахтангов исемендәге театр ҡарамағындағы мәктәптә (хәҙер Борис Щукин исемендәге театр институты) уҡыта (1946 йылдан — профессор).
Елизавета Георгиевна Алексеева 1972 йылдың 21 февралендә (башҡа сығанаҡтар буйынса — 18 февралдә ) Мәскәүҙә вафат була. Новодевичье зыяратында (3-сө участка) ерләнгән.
Иҫәнгилде (Ырымбур өлкәһе)
Иҫәнгилде (Исянгильдино) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Александровка районындағы ауыл. Яңы Михайловка ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Туҡ йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Ырымбур губернаһы Быҙаулыҡ өйәҙе Йомран-Табын улусы ҡарамағында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 9-сы башҡорт кантонының 33-сө йортона ҡарай.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Туҡ-Соран кантоны составына инә. 1923 йылдан республиканың Бәләбәй кантоны ҡарамағында була. ВЦИК ҡарарына ярашлы 1924 йылдың 21 октябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы составына бирелә. 1934 йылдан — Ырымбур өлкәһе составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (93 %) йәшәй.
Мәһди
Мәһди (مهدي; Махди) исламда: Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең заман ахыры алдынан килсәк һуңғы вариҫы. Ҡөрьәндә имам Мәһди телгә алынмай, әммә уның идеяһы Мөхәммәт Пәйғәмбәр хәҙистәрендә бик киң аңлатыла. Имам Мәһди шәхесе мөжәддит булараҡ үҙ аллы образ итеп ҡарала.
Тарихы
Һижрәттең тәүге быуаттарына Мәһди исламдың тәүге сафлығын тергеҙеү өсөн көтөлгән хаким образында ҡабул ителә. Был ролгә «хәлифәлеккә ҡаршы» Ғабдуллаһ бин Зөбәйер дәғүә итә. Мессиан идеялары шиғыйлыҡта киң таралыу ала, унда Мәһдиҙең килеүенә ышаныу «йәшерен» имам — Мөхәммәт әл-Мәһдиҙең кире ҡайтыуына ышаныу менән ҡушыла.
Мессиан идеялары ислам социаль һәм дини хәрәкәттәренә илһам бирә. Мәһди идеяһы менән Фатимиҙар династияһына нигеҙ һалыусы Ғөбәйҙулла әл-Мәһди, ( 262 йыл); Әлмөхәдтәр династияһына нигеҙ һалыусы Мөхәммәт Ибн Түмәрт һәм Көнсығыш Суданда мәхдиҙәр ихтилалы лидеры Мөхәммәт Әхмәт файҙалана.
Мәһди Ғайса пәйғәмбәр кеүек күктән төшмәйәсәк, ә уның менән бергә ерҙә Аллаһ батшалығын урынлаштырасаҡ. Ул Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вариҫы буласаҡ һәм үҙенең эшмәкәрлеген Дәжжәл килеү менән бер үк ваҡытта башлаясаҡ. Ғайса менән бергә ул Дәжжәлгә ҡаршы көрәшәсәк һәм уны еңәсәк. Мәһди менән Ғайса иҙеүҙе һәм ғәҙелһеҙлекте бөтөрәсәк, ғәҙел һәм дөрөҫ тәртип урынлаштырасаҡ.
Образы
Мәһди үҙ заманының ябай кешеһе, замандашы буласаҡ. Шиғыйҙар, Мәһди тере һәм тиҙҙән ерҙә ғәҙеллекте тергеҙәсәк, тип ышана. Шиғыйлыҡтан айырмалы рәүештә, сөнни Мәһди, И. Гольдциер билдәләмәһе буйынса, «билдәһеҙ шәхес, киләсәк идеалының мифологик биҙәге».
Ҡайһы бер дин белгестәре Мәһдиҙе « Мөжәддит» менән тиңләштерәләр.
Геометрия
Геоме́трия (γῆ — ер һәм үлсәйем) — математика фәненең бер бүлеге, формаларҙы һәм ғөмөмиләштереүҙәрҙе өйрәнә. Геометрия математиканың башҡа бүлектәре менән тығыҙ бәйләнгән, шуға күрә уның сиктәре теүәл билдәләнмәгән.
Геометрия — иң элекке фәндәрҙең береһе, килеп сыгышы бик борондан килә, беҙҙең эраға тиклем үк барып етә. Геометрия һүҙе грек теленән тәржемә иткәндә «ер үлсәү» («гео»-ер, ә «метрео»-үлсәү) тигәнде аңлата. Бындай исемдең килеп сығышы ошолай аңлатыла: беренсе геометрия үҫеше төрлө үлсәү эштәре менән башлана, ер үлсәүҙәр, юлдар һалыу һәм төҙәлөш ваҡытында үлсәүһеҙ эшләүе бик ҡыйын, ә был фән менән был мәсьәләләр тиҙ сиселгән.
Тарихы
Геометрияға ҡағылышлы белемдәр бик боронғо замандан уҡ (Мысыр, Вавилон) Ер майҙанын, есемдәрҙең күләмен үлсәү, төҙөү, һуғарыу һ.б. эштәр, астрономик күҙәтеүҙәр ихтыяжы һөҙөмтәһендә тупланып килгән. Боронғо грек ғалимы Евклидтың «Башланғыстар» («Начала») исемле хеҙмәтендә (Б. Э. Т. 3 быуат) беренсе мәртәбә аксиомалар — геометрияның төп закондары тәғбирләнгән, улар ярҙамында иң ябай фигураларҙың төрлө үҙлектәре иҫбатлап сығарылған. Архимед (майҙан һәм күләмдәрҙе тулыландырып иҫәпләү ысулы, Б. Э. Т. 3 быуат), Аполлоний (конус киҫемдәре тураһындағы тәғлимәт, Б. Э. Т. 3 быуат), Птолемей (сферик геометрия, Б. Э. Т. 2 быуат) асыштары ла — геометрия өлкәһендәге мөһим ҡаҙаныштар.
XVII быуатта Р. Декарт (1637) тарафынан төҙөлгән координаталар ысулы геометрия мәсьәләләрен һандар теленә күсерергә һәм уларҙы алгебраик ысулдар менән сисергә мөмкинлек бирә һәм яңы асыштарҙың — дифференциаль һәм интеграль иҫәпләүҙәрҙең (И. Ньютон һәм Г. В. Лейбниц) нигеҙен тәшкил итә.
XVIII быуатта евклидса фазалағы кәкреләрҙе һәм өҫлөктәрҙе өйрәнгәндә анализ ысулдары ҡулланыу барышында (бер туған Я. һәм И. Бернуллилар, Г. Монж, Л. Эйлер һ.б. хеҙмәттәрендә) классик дифференциаль геометрияға нигеҙ һалына.
XVIII быуатта өҫлөктәр теорияһындағы иң мөһим нәтижәләр немец математигы К. Ф. Гаусс исеме менән бәйле. Ул өҫлөктөң эске геометрияһы тигән, бөгөлгәндә лә үҙгәрмәүсән эске үҙсәнлектәре йыйылмаһы төшөнсәһен керетә (1827).
Евклидса геометриянан бөтөнләй айырмалы, логик ҡаршылыҡһыҙ булған геометрия төҙөп, Н. И. Лобачевский был фәндең үҫешендә принципиаль яңы аҙым яһай. XIX быуатта Лобачевский геометрияһы барлыҡҡа килеү, шунан һуң башҡа геометриялар төҙөлөү математикала аксиомалар ысулын үҫтереүгә һәм камиллаштырыуға этәргес бирә (Д. Гильберт һ.б.). Немец математигы Ф. Клейндың рәүеш үҙгәртеүҙәр төркөмдәре теорияһы нигеҙендә Евклид булмаған геометриялар классификацияһын төҙөүе 19 быуаттаге ҙур ҡаҙаныштарҙың береһе булып һанала. 1854 йылда немец математигы Б. Риман Евклид булмаған геометриялар ҡыҫаларына һыймаған фазалар төҙөй. Риман күп төрлөлөктәре һәм уларҙы ғөмөмиләштереү буйынса алып барылған тикшеренеүҙәрҙә «ғөмөмиләштерелгән фәзалар» тип аталған төшенсә керетелә, ә уларҙы өйрәнеү 20 быуатта киң ҡолас ала. Мәҫәлән, А. Эйнштейн, дүрт үлсәмле Риманса фаза-ваҡыт төшөнсәһен ҡулланып (1916), сағыштырмалылыҡтың дөйөм теорияһын төҙөй.
XIX-XX быуаттар сигендә математикала абстракт ҡараштарҙың үҫеше геометрияны күплектәр теорияһы нигеҙенә күсереүгә килтерә. Француз математигы А. Пуанкареның күп төрлөлөктәрҙә интеграль иҫәпләүҙәр, француз математигы М. Фреше менән немец математигы Ф. Хаусдорфның метрик күп төрлөлөктәр теорияһына ҡараған һәм Мәскәү математик мәктәбе вәкилдәренең (П. С. Александров, П. С. Урысон, А. Н. Колмогоров, Л. С. Понтрягин) тикшеренү нәтижәләре геометрияның яңы бүлеге — топология фәне барлыҡҡа килеүгә ярҙам итә, ә ул математиканың башҡа өлкәләре үҫешенә лә ҙур йоғонто яһай.
XX быуатта дифференциаль геометрияла ике йүнәлеш билдәләнә. Беренсе йүнәлеш, математик анализ ысулдарын файҙаланып, бирелгән нөктә тирәһендәге геометрик объекттарҙың локаль үҙлектәрен өйрәнә һәм ул тикшерелә торған объекттарҙы һыҙыҡсалатырға, һыҙыҡлы алгебра ысулдарын ҡулланырға мөмкинлек бирә. Шул йүнәлештең үҫеүе нәтижәһендә К. Риччи, Т. Леви-Чивита, Э. Картан һ.б. хеҙмәттәрендә тензорлы анализға, бәйләнгәнлек теорияһына һәм ковариант дифференциаллауҙарға нигеҙ һалына. Икенсе йүнәлеш — дифференциаль топология — 1930 йылдар уртаһында Х. Уитни һәм Э. Штифель, Л. С. Понтрягин, Ш. Чжень һ.б. хеҙмәттәрендә нигеҙләнә. Шыма күп төрлөлөктәрҙең топологик инварианттарын, уларҙы сифатлаусы класстарҙың терминдарын өйрәнгәндә ғәйәт ҙур нәтижәләргә ирешелә (В. А. Рохлин, Д. У. Милнор, М. Ф. Атья һ.б.). Ғөмүмән алғанда, геометрия кәкреләр һәм өҫлөктәрҙең төҙөлөшөн Евклид һәм нәевклид фазаларында һәр яҡлап, шул иҫәптән уларҙың шыма түгеллеген һәм үҙенсәлекле нөктәләре булыуын да иҫәпкә алып өйрәнә (Н. В. Ефимов, А. Д. Александров, А. В. Погорелов, Н. Кейпер һ.б.).
Һарыш (Сәрмәсән ҡушылдығы)
Һарыш  (Сарыш) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сәрмәсән йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Өфөнән Бөрө ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ыласынташ
Ыласынташ — Башҡортостандың Ишембай районы Һәргәй ауылының төньяғында урынлашҡан тау. Көнсығыш итәге Рәүҙәк йылғаһы болонона барып тоташа. Йылға ағышынан өҫтәрәк, тауҙың төньяҡ һыртында Өйташ мәмерйәһе бар. (Карталарҙа Ташый тип билдәләнә ).
Таих
Таих — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лух йылғаһының һул ярына тамағынан 161 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Опто
Опто (Уптино) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 324 кеше. Почта индексы — 450580, ОКАТО коды — 80252880003.
Таих
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Опто
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Төньяҡ Ирландия
Төньяҡ Ирландия - (ҡитға исеме) лағы дәүләт.
Морони Джованни Баттиста
ДжованниБаттиста Морони, шулай уҡ Джамбаттиста Морони (Giovanni Battista Moroni, яҡынса1522, Альбинос, Бергамо провинцияһы — 5 февраль 1578, Бергамо) — италияның XVI быуаттағы иң эре портреттар төшөрөүсе рәссамы
Уҡыусылары һәм йоғонтоһо
Уның уҡыусылары араһында — Джованни Паоло Каванья, ул фра Гальгарио һәм Пьетро Лонгиға йоғонто яһай.
Мираҫы
Морониҙың иң яҡшы эштәре коллекциялары Лондондың Милли галереяһында һәм Уффици галереяһында урынлашҡан, уның бик күп әйберҙәре донъяның башҡа музейҙарында һаҡлана.
Ҫәғәләбиҙәр
Ҫәғәләбиҙәр (Саалабиты) — Хәрижи ағымдарҙың береһе, Ҫәғәләбә ибн Ғәмир (ибн Мәшкәнә) тарафдарҙары (Ҫәғәләби ҡәбилә менән бутамаҫҡа).
Тарихы
Ҫәғәләбә ибн Ғәмир (ثعلبة بن عامر) башта Әбд әл-Кәрим ибн Ғажрәд һәм ғажрәдиҙәргә эйәрә, әммә һуңынан балалар мәсьәләһендә уның менән ҡараштары айырыла. Ул балаларҙы, улар хәҡиҡәтте инҡар итмәй һәм ғәҙелһеҙлеккә риза була башламайса тороп, иманһыҙ тип иҫәпләүгә ҡаршы була. Ул былай тигән: «Балалар етлеккәнсе һәм уларға ислам динен ҡабул итергә тәҡдим иткәнгә тиклем уларға шәфҡәтлелек йәки дошманлыҡ тураһында ҡарар ҡабул итергә ярамай. Әгәр ҙә ислам динен ҡабул итһәләр, яҡшы булыр, әгәр кире ҡаҡһалар, кафырға әүерелерҙәр»
Икенсе фараз буйынса Ҫәғәләбә ибн Ғәмирҙең һәм ҫәғәләбиҙәрҙең ғажрәдиҙәрҙән айырылыуына сәбәп булып мәһәр мәсьәләһендәге аңлашылмаусанлыҡ тора.
Ҡасҡын (Һамар өлкәһе)
Ҡасҡын (Кочкиновка) — Һамар өлкәһенең Оло Чернигов районындағы башҡорт ауылы, Оло Черниговка ауыл биләмәһенә керә.
Шөғәйепов Хәсән Баймөхәмәт улы
Шөғәйепов Хәсән Баймөхәмәт улы (Шугаипов Хасан Баймухаметович) (1921 йыл  — 22 март 1943 йыл (башҡа сығанаҡ буйынса 24 февралдә ) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, өлкән сержант. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия) дивизияһының миномет полкы яугиры. Дивизия штабы разведчигы (башҡа сығанаҡ буйынса элемтәсе ).
Биографияһы
Хәсән Баймөхәмәт улы Шөғәйепов Һамар өлкәһе Оло Чернигов районы Имәләй ауылында тыуған. 1928 йылда Һамар өлкәһе башҡорттары Башҡортостандың Баймаҡ районында (ата-бабалары төйәге) төпләнеп, Үҙән ауылына нигеҙ һалалар. Артабан Шөғәйеповтар ғаиләһе Баймырҙа ауылында йәшәй. Тыуған йылы билдәһеҙ. Бөйөк Ватан һуғышына БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында (1943 йылдың февраленән 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы) 148-се гвардия миномет полкы (ГМП) элемтәсеһе булып хеҙмәт итә. «Память народа» сайтындағы мәғлүмәт буйынса, исемлектән 1943 йылдың 22 мартында һәләк булыуы сәбәпле төшөрөлгән, Ворошиловоград өлкәһе Юлино-2 ҡасабаһында ерләнгән. Әсәһе Г. М. Шөғәйеповаға 1947 йылдың 23 авгусында хәбәр ителгән. Адресы Йылайыр тип күрһәтелгән
Аҡтейен
Аҡтейен (Актыново) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Александровка районындағы ауыл. Яңы Михайловка ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Туҡ йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Ырымбур губернаһы Быҙаулыҡ өйәҙе Йомран-Табын улусы ҡарамағында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 9-сы башҡорт кантонының 33-сө йортона ҡарай.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Туҡ-Соран кантоны составына инә. 1923 йылдан республиканың Бәләбәй кантоны ҡарамағында була. ВЦИК ҡарарына ярашлы 1924 йылдың 21 октябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы составына бирелә. 1934 йылдан — Ырымбур өлкәһе составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (97 %) йәшәй.
Йәһүд-татар зыяраты
Йәһүд-татар зыяраты — Дондағы Ростовта ҡәберлек
Тарихы
Йәһүд-татар зыяраты Текучёв урамының төньяҡ яғында урынлашҡан. Зыяраттың майҙаны — 5 гектар. .
Йәһүд-татар зыяратына 1922 йылда нигеҙ һалына, ул башта ике участкаға бүленгән, береһендә татарҙар, икенсеһендә йәһүдтәр ерләнгән. Әммә 1960 йылдарҙа биләмә сиктәре юйыла һәм ерләүҙәрҙе милләтенә һәм диненә бүлмәй башҡаралар. Яңы Төньяҡ зыярат асылғандан һуң йәһүд-татар зыяраты ябыҡ зыярат статусын ала, әммә, 1997 йылдың сентябрендә некрополь яңынан эшләй башлай. некрополь әммә, бөгөн бында туғандар ҡәберенә ерләү рөхсәт ителә.
Йәһүд зыяратының ҡарауылсыһы булып 25 йыл  Абрам Иосифович Закс (1886—1975) тора
Зыяратта ерләнгән билдәле кешеләр
Йәһүд-татар зыяратында ерләнгәндәр:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Татьяновка (Ишембай районы)
Татьяновка (Татьяновка) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 15 кеше. Этҡол ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 453224, ОКАТО коды — 80 231 830 006.
Тарих
Ғәҙей Арыҫланов һуғышҡа тиклемге Татьяновка тураһында шулай һөйләй. «Татьяновка — эргә-тирәләге ҙур (ике меңдән ашыу ихаталы) урыҫ ауылы, ул, хәҙер аңлауымса, тирә-яҡ ауыл халҡы өсөн ҙур роль уйнаған. Стәрлетамаҡ алыҫ ине — 40 саҡрым, Ишембай әле юҡ ине. Ә бында, ҡалҡыулыҡта төҙөлгән бейек матур сиркәүҙән алыҫ түгел, ҡулдан яһалған әйберҙәр өҫтөнлөк иткән бөтә тауарҙарҙы һатыу, алыу һәм алмаштырыу башҡарыла. Ҡамыт-дуға, арбалар, саналар, дегет, ағас күмере, арҡандар, ҡаҡланған балыҡтар, рулондарҙа ситца, быйма, калош, йорт балаҫтары, юғары стандартлы бойҙай оно, тәмле еҫле ҡаластар, керәндилдәр бәйләме, һыйыр майы, иретелгән майҙар һәм башҡа һөт ризыҡтары — баҙар майҙанында нимә генә һатылмаған! Барыһын да һанап сығырлыҡ түгел. Баҙар көндәрендә бында һәр яҡтан ағылған кешеләрҙең иҫәбе-хисабы юҡ. Атта, йәйәү, кейенгән, күтәренке, ҡыуаныслы кәйефтә. Таныштар шатланып осрашалар, шаярып һөйләшәләр, бер-береһенә нимәлер һөйләйҙәр. Татьяновка сауҙа үҙәге генә түгел, байрам итеү, яңылыҡтар менән алмашыу урыны ла булған.»
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса күпселек урыҫтар йәшәй (93 %).
Географик урыны
Тәйрүк йылғаһына ҡойоусы Ҡаран йылғаһы ағып үтә.
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Транспорт
Татьяновка — Ишембай — Үрге Этҡол автомобиль юлы.
Әбделкәрим мәктәбе
Әбделкәрим мәктәбе (рус. МОАСОШ с. Абдулкаримово муниципального района Баймакский район Республики Башкортостан) — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы муниципаль районы Әбделкәрим ауылында Йәштәр урамы, 18 адресы буйынса урынлашҡан дөйөм белем биреү учреждениеһы
Ростов йәмиғ мәсете
Ростов йәмиғ мәсете мәсете — Ғәскәри Дон өлкәһенең Дондағы Ростов ҡалаһындағы мәсет
Тарихы
Дондағы Ростовта беренсе мосолман ғибәҙәт йорттары (мәсеттәр) XIX быуаттың һуңғы сирегендә барлыҡҡа килә. Шуларҙың береһе өсөн 1910 йылдар уртаһында ҡала планында Скобелев (хәҙер Красноармейский урамы)  урамы һәм  Покров зыяраты (хәҙер юҡҡа сыҡҡан) араһында мәсет төҙөү өсөн участка бүлеп бирелә. Был мәсет төҙөлөшөнөң тамамланыуының   аныҡ датаһы билдәле түгел, был яҡынса 1917 һәм 1918 йылдар була. Төҙөлөш Наполеон армияһына ҡаршы һуғышта батырлыҡ күрһәткән татар полктары хөрмәтенә сауҙагәрҙәрҙең иғәнәләренә төҙөлә.
Мәсет көмбәҙ менән тамамланған  ике ҡатлы куб формаһындағы бинанан ғибәрәт. Мәсеткә инеү урыны булған төп фасадының декоры урталағы өҫкө түңәрәк тәҙрә тирәләй башҡарылған. Бәләкәй көмбәҙ һәм ярым ай менән манараһы  мәсеткә инеү урынына һул яҡта урынлашҡан. Мәсет төҙөлөшөн  архитектор Г. Н. Васильев күҙәтеү аҫтына ала. Мәсеттә мосолман общинаһының эшмәкәрлеге 1930 йылдар башына тиклем дауам итә, шунан һуң мәсет (күп православие ҡорамдары кеүек үк) ябыла, ә манараһы  өлөшләтә һүтелә. Бөйөк Ватан һуғышы татамланғандан һуң  мәсет үҙ эшмәкәрлеген тергеҙә. 1953 йылда мәсеттә капиталь ремонт үткәрелә.
Совет армияһы хәрби частарының береһенә яҡын урынлашыуы арҡаһында,  1963 йылдың июлендә, Төньяҡ-Кавказ хәрби округы командующийы генерал  И.А. Плиев  бойороғо буйынса мәсет бинаһы хәрби частың балансына   күсә, мосолман общинаһын  ҡыуып сығаралар, ә бөтә мөлкәтен конфискациялайҙар. Мәсеттең һуңғы имам-хатибы булып Шәңгәрәев Ғәләметдин-хәҙрәт (1905—1986) тора, ул унда 1956 йылдан алып 1963 йылға тиклем эшләй.
1978 йылда бина хәрби клуб һымаҡ реконструкциялана. 1982 йылдан мосолман общинаһы ҡала властары һәм хәрби округ менән яңы ҡоролған мәсет бинаһын диндарҙарға кире ҡайтарыу тураһында һөйләшеүҙәр алып бара   — һөйләшеүҙәр оҙаҡ һәм һөҙөмтәһеҙ була. Ростов хакимиәте яңы мәсет төҙөү өсөн Төҙөүселәр паркы районында (Варфоломеев урамы) урын бүлеп бирә. Әммә был урында мәсет төҙөлмәй. Яңы йәмиғ мәсете тик 2003 йылда Фурманов урамында төҙөлә.
2017 йылдың ноябрендә ҡала хакимиәте элекке мәсет бинаһын һатыуға ҡуя
Витя Черевичкин исемендәге балалар паркы
Витя Черевичкин исемендәге балалар паркы  — Дондағы Ростов парктарының береһе; ҡалалағы берҙән-бер балалар паркы. Совет урамында, ҡала үҙәгенән алыҫ түгел, яр буйында урынлашҡан.
Тарихы һәм эшмәкәрлеге
Паркка 1880 йылда нигеҙ һалына. Уның тарихи атамаһы — Александр баҡсаһы — Нахичевань ҡала Думаһы ҡарары буйынса  "Император ғали йәнәптәре Александр II хакимлыҡ итеүенең тантаналы 25 йыллығына" бағышлап  бирелә. 1894 йылда бында  Александр колоннаһы — Н. Н Дурбах проекты буйынса итальян архитекторы Тонетти төҙөгән 11 метрлыҡ Александр бағанаһының  күсермәһе ҡуйыла. 1994 йылда гранит күсермәгә совет йылдарында алып ташланған иҫтәлекле таҡтаташтар һәм ике башлы сәмреғош кире ҡуйыла. Хәҙерге ваҡытта колонна урындағы әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
1936 йылдан парк "Пионерҙарҙың һәм мәктәп уҡыусыларының балалар паркы" тип атала. Унда күперле канал һәм тамашалар өсөн сәхнә ҡорола. 1965 йылдан немец оккупанттары тарафынан үлтерелгән Ростов үҫмере Витя Черевичкин  (1925-1941) исемен йөрөтә. Унан алдараҡ, 1961 йылда уға Ростов скульпторы Н. В. Аведиков эшләгән бюст-һәйкәл ҡуйыла.
Витя Черевичкин  паркы Дондағы Ростовта ғына түгел, ә Ростов өлкәһе ндә берҙән-бер балалар паркы. Мәктәпкәсә һәм мәктәп йәшендәге балаларға тәғәйенләнә. Бында балалар аттракциондары ҡаласығы, балалар манежы (батут), аквапарк һәм "Шхуна" балалар уйын комплексы урынлашҡан. Никахҡа инеүселәр парк күперенә бәхет йоҙаҡтары элә башлағандан һуң, хәҙер ул "Мөхәббәт һәм бәхет күпере" тип атала.
2000 йылда Мәҙәниәт идаралығы ярҙамы менән парк реконструкциялана -  яңы балалар уйын майҙансыҡтары ҡуйыла, яҡтылыҡ сығанаҡтары урынлаштырыла, аллеяларға плиткалар һалына.
Биш яҡшы император
Биш яҡшы император — бер-бер артлы хакимлыҡ иткән Антонин нәҫеленән биш император: Нерва, Траян, Адриан, Антонин Пий, Марк Аврелий. Ул осор (б. э. 96 — 180 йылдары) золомһоҙ һәм тотороҡло булыуы менән иғтибарға лайыҡ. Рим империяһының сәскә атҡан мәле.
Вариҫлыҡ
Хакимлыҡ ҡанһыҙ юл менән бер-береһенә күсеп бара. Һәр император үҙе тере саҡта уҡ вариҫын сенат һәм армия менән килешеп билдәләй. Был йоланы Нерва башлай, тап ул граждандар һуғышын булдырмаҫ өсөн хәрби башлыҡ Траянды уллыҡҡа ала. Тарихсы Дион Каспий яҙа: «Шулай итеп, Нерваның ҡандаш туғандары булыуға ҡарамаҫтан, Траян цезарь урынын алды. Траян тыумышы буйынса испанлы һәм ул Римда хакимлыҡ итеүсе тәүге сит ил кешеһе була».
Баһа биреү
Рим тарихсылары антониндарҙы «яҡшы» императорҙар иҫәбенә индерә һәм уларҙың биографияһын тик маҡтап ҡына яҙа.
Заманса тикшеренеүселәр был осорҙо һүрәтләүҙә бик һаҡсыл, сөнки ул саҡтағы мәғлүмәттә Рим империяһы йәмғиәтенең юғары ҡатлам кешеләре фекере генә тупланған.
Сәғәҙи
Сәғәҙи (Совады) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сәрмәсән йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Өфөнән Бөрө ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Сәғәҙи (исем)
Трема
Трема — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шумарь йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем,  Уводь  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Каледония
Яңы Каледо́ния (Nouvelle-Calédonie) — Тымыҡ океанда урынлашҡан Францияның административ-территориаль берәмеге. Тымыҡ океандың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Меланезияла шул исемдәге бер ҙүр утрау һәм бер нисә ваҡ утрауҙан тора. Көньяҡ-көнбайыштан Австралия иҡтисад зонаһы, төньяҡтан Вануату, көньяҡ-көнсығыштан Фиджи утрауы менән сиктәш. Халҡы — 230 мең кеше (2010). Баш ҡалаһы — Нумеа (91 мең.).
Рентгений
Рентгений (, Rg) — элек унуну́ний, Unununium, Uuu йәки эка-алтын) Менделеевтың периодик таблицаһының 7-се осор, яһалма синтезлап сығарылған 11-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 111,.атом номеры 111. Ябай матдә рентгений — күсемле металл. Иң оҙайлы тороусы (ярым тарҡалыу осоро — 2,1 минут) билдәле изотобының масса һаны 282.
Символы
Рентгений элементының символы — Rg (Рентгений тип уҡыла).
Тарихы һәм исем бирелеүе
Рентгений 1994 йылда Германияның Дармштадт ҡалаһы эргәһендәге Виксһаузен районында урынлашҡан Ауыр иондар институты тарафынан асыла.
111 элемент синтезын 1994 йылдың 8 декабрендә тәүге тапҡыр немец физиктары үткәргән. Немец физиктарынан тыш, халыҡ-ара төркөмгә Берләштерелгән ядро тикшеренеүҙәре институтынан өс рәсәй ғалимы, болгар (В. Нинов), ике словак һәм Финляндияның бер вәкиле ингән.
Тәүге синтез түбәндәге реакция буйынса үткәрелә.
Элементты башлап асыусылар уны билдәле немец физигы, Нобель премияһы лауреаты, нурҙы асҡан Конрад Вильгельм Рентген хөрмәтенә рентгений тип атарға тәҡдим итәләр. Элементтың символы— Rg.
IUPAC 111 элементтың асылыуын рәсми рәүештә 2003 йылда танылған, ә 2004 йылда уға рентгений исеме бирелгән.
Эргма Эне
Эргма Эне (Ene Ergma) (29 февраль, 1944 йыл) — эстон астрофизигы һәм сәйәсмәне, Эстония Фәндәр академияһы ағзаһы. 2003—2006 һәм 2007—2014 йылдарҙа Рийгикогу (Эстония парламенты) рәйесе була. 2007 йылдың майынан — «Ватан союзы һәм Res Publica» партияһы рәйесе урынбаҫары.
Белеме
Эне Эргма Вильянди (1962) ҡалаһында К. Р. Якобсон исемендәге урта мәктәпте тамамлай. Тарту университетының (1962—1964) физика факультетында һәм Мәскәү дәүләт университетының (1969) физика факультеты астрономия бүлеген тамамлай. Шунда уҡ физика-математика фәндәре кандидаты (1972) исемен ала, ә 1984 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Фәнни карьераһы
Эргма Эстон ССР-ы Фәндәр академияһының Астрономия институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй (1972—1974), кесе, һуңынан өлкән ғилми хеҙмәткәр, ғилми секретарь, СССР Фәндәр академияһының (1974—1988) Астрономия институтының ғилми етәксеһе була. 1988—1992 йылдарҙа — Тарту университетының теоретик физика һәм астрофизика кафедраһы профессоры, 1992—1998 йылдарҙа — Теоретик физика институты мөдире. Фәнни карьераның юғары нөктәһе — Эстония Фәндәре академияһының вице-президенты вазифаһы була (1999—2004).
Эне Эргма ТЕА Эстон энциклопедияһының (2008) мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы булып тора.
Сәйәси эшмәкәрлеге
2002 йылда «Res Publica» партияһына инә. 2003 йылда X Рийгикогу депутаты була. Шулай XI һәм XII Рийгикогу депутаты була. Һуңғы икеһендә парламент рәйесе вазифаһын биләй. 2006 йылда президентлыҡҡа дәғүә итә. Эстон парламентыныъң 2/3 тауышын йыя алмай еңелә. 2007 йылдан берләшкән «Ватан Союзы һәм Res Publica» фирҡәһенең рәйес урынбаҫары.
Кинйәғол
Кинйәғол (Кинзягулово) — Һамар өлкәһенең Оло Чернигов районындағы башҡорт ауылы, Краснооктябрьский ауыл биләмәһенә керә.
Почта индексы — 446276.
Халыҡ һаны
2015 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ауылда 46 кеше теркәлгән.
Табылдаҡ
Табылдаҡ — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡармасан йылғаһының уң ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһыӨфөнән Бөрө ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Моррас Шарль
Шарль Моррас (Charles-Marie-Photius Maurras; 24 апрель 1868 йыл, Мартиг, Буштан-дю-Рон — 16 ноябрь 1952 йыл, Тур) — Франция публицисы тәнҡитсе, шағир. Француз Академияһы ағзаһы (1938—1945, Лион суды ҡарар буйынса тыуған ил хыянатсыһы тип был исемдән мәхрүм ителгән).
Алтыбаев Нурбай
Алтыбаев Нурбай (Алтыбаев Нурбай Брагинович (Бралиевич)) (10 март 1908 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия лейтенанты. 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкының 4-се эскадроны взводы командиры. Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1943) кавалеры.
Моррас Шарль
Шарль Моррас Прованс бай буржуаз ғаиләһендә тыуған. Моррас һуғыш алдынан Францияла милли ренессанс лозунгтар иғлан иткән һуғышсан милләтселек вәкилдәренең береһе булып тора. Француз әҙәбиәте эсендә был ағым «роман мәктәбе» тип аталған, реакцион теориялы, капитализм һәм буржуаз демократия кризисы тураһында һөйләгән, парламентаризмға һәм фәнгә динде ҡапма-ҡаршы ҡуйған әҙәби ағым 1899 йылда Шарль Моррас «Франсэз Аксьон» («Француз хәрәкәттәре») монархия төркөмөн, ә 1908 йылда — Леон Доде менән шул уҡ исеме аҫтындағы гәзитте ойоштора.
Моррас нәҫелдән мираҫ булып килгән монархияны һәм шулай уҡ католиклыҡты ойошма булараҡ яҡлай,  өҫтөнлөгөн раҫлай «латин расаһының» башҡа расаларҙан өҫтөнлөгөн хәҙерге заман мәғәнәләре буйынса түгел, ә XVII быуат классик һүҙҙәр мәғәнәһе буйынса яҡлай. Үҙе агностик була.
Икенсе донъя һуғышы йылдарында донъяла булған хәлдәргә ҡарата һаңғырау булып ҡала, Вишист режимы политикаһын формалаштырған маршал Петенды хуплай. Дуҫтары араһындаантисемит һәм бер үк ваҡытта антигерманист булараҡ сығыш яһай,әммә Өсөнсө Рейх юҡҡа сығарылғанға тиклем был хаҡта өндәшмәй тора.
Түбә мәктәбе
Түбә мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы муниципаль районының Түбә ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе
Тарихы
1930 йылға тиклем Түбә ауылында дүрт класлы ике бер баҫҡыслы мәктәп эшләй. Беренсе мәктәп 1924 йылдан эшләй, унда рус балалары белем ала, ә икенсе башҡорт мәктәбе 1928 йылдан алып эшләй.
1934 йылда ике мәктәп тә 7 йыллыҡ (2 баҫҡыс) итеп үҙгәртелә. 1937 йылға тиклем балалар ҡулайлаштырылған бер нисә бинала шөғөлләнә. Беренсе башланғыс мәктәп (1-се баҫҡыс) әлеге мәсет урынында урынлаша, унда 4 класҡа тиклем рус һәм башҡорт, татар балалары уҡый. 2-се баҫҡыс мәктәптә 5, 6, 7 класс уҡыусылары 1935 йылда төҙөлгән бинала белем ала. Бында һуңынан 2-се башҡорт мәктәбе ҡарамағындағы интернат, шулай уҡ китапхана урынлаша.
30-се йылдар башында районда наҙанлыҡты бөтөрөү буйынса кампания башланғас, ауыл мәктәптәре нигеҙендә уҡыу курстары асыла һәм уҡытыусылар 2—3 йыл эсендә бөтөнләй белемһеҙ өлкәндәрҙе уҡырға-яҙырға өйрәтә.
Башҡорттар, татарҙар яңыраҡ индерелгән латин графикаһына өйрәнә, ә уға тиклем ғәрәп яҙмаһын ҡулланған була. 1937 йылда 1-се мәктәп директоры Ғәтиәтуллин Хәким Сәләм улы етәкселегендә 2-се башҡорт мәктәбенең ике ҡатлы яңы ағас бинаһы, 1939 йылда 1-се рус урта мәктәбе файҙаланыуға тапшырыла. 1938/1939 уҡыу йылында мәктәптәр урта мәктәп итеп үҙгәртеп ҡорола.
Байҙаш
Байҙаш (Үтәбай, Байдашево) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡарабаш ҡала округы ауылы.
Тарих
Ауылға әйле ырыуы башҡорттары нигеҙ һала.
География
Мейәс йылғаһы буйында, район үҙәге Ҡарабаш ҡалаһынан 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Халҡы
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар йәшәй.
Һыу баҫыу
Һыу баҫыу — һыу кимәле күтәрелеү һөҙөмтәһендә ҙур территорияның һыу аҫтында ҡалыуып экономикаға, социаль сфераға, тәбиғи мөхиткә зыян килтерә торған афәт.
Көнбайыш Европала Дунай, Сена, Рона, По һәм башҡа йылғаларҙа, Ҡытайҙа — Янцзы һәм Хуанхэ, АҠШ-та Миссисипи һәм Огайо йылғаларында ташҡын була. Шулай уҡ Днепр (1931), Волг а (1908 и 1926), Амур (2013) йылғалары йыш таша.
Ташҡын
Ташҡын — даими рәүештә ҡабатлана торған йылғаларҙа һыу кимәле күтәрелеү, ғәҙәттә яҙын ҡар иреү һәм яуым-төшөмдәр менән бәйле. Түбән урындарҙы һыу баҫа. Тупраҡтың дым менән туйынып йәки ҡышҡы туңлыҡтан һуң инфильтрация һәләте түбән булғанда ташҡын һәләкәт сифатында була. Тышҡын ваҡытында яуым-төшөмдәр күп булыуы ла һыу кимәленең күтәрелеүенә килтерә.
Һыу ташыу
Һыу ташыу — ҡойма ямғырҙар, ҡайһы саҡта ҡапыл йылытып ҡар эреү менән бәйле һыу ятҡылыҡтарының кимәле күтәрелеү. Ташҡындар айырмалы булараҡ һыу ташыу йылына бер нисә тапҡыр ҡабатланыуы мөмкин. Ҡойма ямғырҙар ваҡытындағы һәм ҡышын ҡапыл йылытып ебәреүҙән килгән һыу ташыуы бигерәк тә хәүефле.
Һыу ағымына ҡаршылыҡ
Яҙын боҙ киткән осорҙа йылғаның боҙҙан асылмаған йәки тарайған өлөшөндә ағып килгән боҙҙар йыйылып тығын барлыҡҡа килтерә. Тығын барлыҡҡа килеү һөҙөмтәһендә һыу кимәле күтәрелеп, тирә-яҡ биләмәләр һыу аҫтында ҡала. Был күренеш ҡыштан һуң ҡар иреү миҙгеленә бәйле.
Түбән (кесе)
Бындай һыу баҫыу йылға үҙәндәренә хас. Ауыл хужалығының 10 % ере зыян күреүе ихтимал. 5—10 йылға бер тапҡыр осрай.
Хәүефле
Бик ҙур территорияны биләп, матди зыян килтерә. 10—20 % ауыл хужалығы ерҙәрен баҫа. Урында хужалыҡ итеү, көнкүреш тәртибе өлөшләтә боҙола. Халыҡты өлөшләтә күсереү кәрәк була. 20—25 йыл һайын ҡабатлана.
Ныҡ хәүефле
50—70 % ауыл хужалығы ерҙәрен, торлаҡтарҙы баҫа, ҙур матди зыян килтерә, урында хужалыҡ итеү, көнкүреш тәртибе тутҡарлана. Урындағы халыҡ эвакуациялана. 50—100 йылға бер була. Миҫал, Томск ҡалаһындағы 1947 йылғы ташҡын.
Афәт
Кешеләр үлеменә, экологик һәм матди зыян килтереүсе һыу ҙур территорияны биләп ала. 70 % ауыл хужалығы ерҙәре, торлаҡтар, сәнәғәт предприятиелары, коммуникация селтәрҙәре һыу аҫтында ҡала. Афәт күргән йөҙҙәрсә мең кешене эвакуациялау талап ителә. Гуманитар проблеманы хәл итеү өсөн башҡа илдәрҙең ярҙамы кәрәк була. Бер илдең проблемаһы бөтә донъя проблемаһына әйләнә. Бындай катастрофик хәл 200—300 йылға бер килә.
Оҙайлы ямғырҙар
Абиссиния (Эфиопия) ҡалҡыулығындағы йәйге ямғырҙар һөҙөмтәһендә йыл һайын Нил йылғаһы ныҡ ташып, үҙәндәрен баҫа. Быны Боронғо Мысыр ҙа яҡшы белгәндәр һәм ауыл хужалығында ҡулланғандар: ташҡын тупраҡ өсөн туҡлыҡлы ләм, сөсө һыу алып килә, шул уҡ мәлдә йыйып алынмаған уңышты баҫып һәләк итә.
Цунами тулҡыны
Ер тетрәү йә океанда вулкан уяныуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән цунами тулҡыны диңгеҙ ярҙарын, уртауҙарҙы баҫа. Бындай күренеш Япония ярҙарына, Тымыҡ океандың башҡа утрауҙарына хас. Бындай ҙур тулҡын күлдәрҙә, ҡултыҡтарҙа ярҙарында ярҙарындағы ер ишелеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килеүе мөмкин.
Быуа йәки һыуһаҡлағыстарҙың йырылыуы
Бындай саҡтарҙа ағым көсө бик ҡеүәтле була. Ташҡын ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә юлындағы барлыҡ нәмәләрҙе емереп ағыҙып алып китә. Шуның өсөн ул ҡайһы саҡта цунами тулҡынынан да ҡурҡынысыраҡ.
Башҡа сәбәптәр
Шторм, дауыл, ер ишелеүе, йәки ҡалаларҙа ямғыр канализацияһы тығылыуы һөҙөмтәһендә һыу баҫыуы ихтимал.
Прогнозлау
Йылға ташыуын күҙаллар өсөн уның юлы һәм яуын мәлендәге торошон оҙаҡ йылдар күҙәтеүҙәр тураһында тулы мәғлүмәт кәрәк.
Метеорология станцияһының яуым-төшөм тураһындағы мәғлүмәттәре һыу баҫыуҙы иҫкәртергә ярҙам итә.
Краснодар крайын һыу баҫыу
Был төбәктә һыу баҫыу йыл да ҡабатланған афәт. Уның кимәле һауа шарттарына бәйле. Шулай ҙа социаль өлкә күьерәк сәбәпсе — һыубаҫар туғайҙарҙа йорттар төҙөү, йылға үҙәнен ҡыйлау һ.б.
Мәскәүҙе һыу баҫыу
Мәскәү тарихында йылға ташыу осраҡтары йыш теркәлгән. 1496 йылғы йылъяҙмала һыуыҡ ҡыш һәм яҙғы көслө ташҡын тураһында һүҙ бара. 1518 йылдың июлендә һәм 1566 йылдың авгусында оҙайлы ямғыр арҡаһында ҡаланы һыу баҫа. XVII быуатта яҙғы өс ташҡын билдәле: 1607, 1655, 1687 йылдарҙа. XVIII быуатта алты ташҡын — 1702, 1703, 1709, 1778, 1783 и 1788 йылдарҙа. Мәскәүҙәге иң ныҡ һыу баҫыу осрағы 1908 йылда була.
Санкт-Петербургтағы һыу баҫыуҙар
Санкт-Петербург ҡалаһындағы һыу баҫыуҙар башлыса Балтиктағы циклондарға бәйле. Тарихта һаҡланған иң көслө ташҡын 1691 йылда була: Нева йылғаһындағы һыу 762 сантиметрға күтәрелә.
Вадсё
Ва́дсё (норв. Vadsø, фин. Vesisaari , с.-саамск. Čáhcesuolu) — Норвегияла ҡала һәм коммуна,   Финнмарк фюлькаһының үҙәге. Халыҡ һаны — 6 186 кеше. Ҡала Варангер ярымутрауының көньяҡ ярында урынлашҡан. Вадсёла дәүләт әһәмиәтендәге  аэропорт һәм диңгеҙ порты урынлашҡан.
Ҡалала дәүләт теле- һәм NRK радиоканалы филиалы эшләй, шулай уҡ үҙенең Varangerradio радиостанцияһы бар. Көн һайын ҡалала Finnmarkena гәзите һәм аҙналыҡ Varangeren гәзите баҫылып сыға.
Тарихы
1500 йылда хәҙерге ҡала урынындағы ултыраҡ яҡындағы утрауҙарҙа урынлашҡан балыҡсылар ауылынан һәм сиркәүҙән торған. Һуңыраҡ ауыл материкҡа күскән.
Ҡала статусы биләмәгә 1833 йылда бирелә, шунан һуң Финляндиянан һәм төньяҡ Швециянан күскенселәр килеп төпләнә. Фин теле күптәрҙең теленә әйләнә, ул тиҫтәләгән йылдар һаҡлана. Хәҙерге ваҡытта ҡайһы бер ғаиләләрҙә фин теле  һаман да ҡулланыла.
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында ҡаланы оккупациялаусы фашист ғәскәрҙәре позицияһын  Советтар Союзы авиацияһы утҡа тота, был һөжүмдән Вадсё  зыян күрә. Шуға ҡарамаҫтан, Финмарктағы күп урындарҙан айырмалы рәүештә,ҡала үҙәгендә XIX быуаттың ағас йорттары һаҡланған.
Мәҙәниәте
Вадсёла йыл һайын джаз фестивале — Varangerfestivalen үтә, унда   бөтә донъянан башҡарыусылар йыйыла. Ә 2004 йылдан крабтарға арналған ҡалала һәм донъяла  берҙән-бер  фестиваль — Polar Kongekrabbefestivalen spectacle уҙғарыла. Ҡалала үҙенең джаз клубы, шулай уҡ  оркестрҙары һәм халыҡ хор коллективтары бар. Заманса музыка башҡарыусылары араһынан Daap, Whateverland, Ursus Maritimus, Ed[og]Lys төркөмдәрен һ.б. атарға мөмкин.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ушаков (Өфө районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ойстрах Давид Фёдорович
Биографияһы
Давид Ойстрах Одесса ҡалаһында йәһүд ғаиләһендә тыуған. Атаһы — икенсе гильдия сауҙагәре Ойстрах Фишель Давидович, әсәһе — Ойстрах Бейла Шепселевна (1880—1942 йылдан һуң). Бершадтә тыуған олатаһы, икенсе гильдия сауҙагәре Ойстрах Дувид Мошкович Екатерининская урамындағы икмәкханға хужа була (шулай уҡ әлеге урамдп уның өс ҡатлы йорто була). 1908—1932 йылдарҙа Д. Ф. Ойстрах Екатерининская урамы, 29 йортта йәшәй (Полицейская урамы мөйөшө, Кумбари йорто). Әсәһе Одесса опера театры хорында йырлай.
Давид Ойстрах биш йәшенән алып скрипкала һәм альтта уйнарға өйрәнә (уҡытыусыһы П. С. Столярский), башта шәхси рәүештә, ә 1923 йылдан алып — Одесса музыка-драма институтында (хәҙер А. В. Нежданова исемендәге Одесса милли музыка академияһы), уны 1926 йылда уңышлы тамамлай. Институтта махсус гармонияны һәм полифонияны композитор Н. Н. Вилинский етәкселегендә өйрәнә. Студент булған саҡта уҡОдесса симфоник оркестры менән солист һәм дирижер булараҡ сығыш яһай.
Прометий
Прометий (, Pm) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы осор элементы. Тәртип номеры - 61.Лантаноид. Тәбиғәттә осрамай тиерлек, сөнки ундағы барлыҡ изотоптар радиоактивлы. Тәүге тапҡыр яһалма рәүештә 1945 йылда алынған. Иң оҙаҡ тора торған изотобы — прометий-145, ярым тарҡалыш осоро 18 йыл була.
Символы
Прометий элементының символы - Pm (Прометий тип уҡыла).
Ойстрах Давид Фёдорович
Биографияһы
1926—1928 йыдарҙа — Одесса Посредрабис солисы. 1927 йылда Киевта А. К. Глазуновтың скрипка өсөн оркестр менән концертын башҡара, оркестрға автор үҙе етәкселек итә. 1928 йылда скрипкасы булараҡ тәү башлап Ленинградта уйнай, бер йылдан һуң Мәскәүҙә сығыш яһай һәм тиҙҙән баш ҡалаға йәшәү өсөн күсенә. 1932—1934 йылдарҙа һәм 1941 йылда була — солист, 1961 йылда — һәм дирижеры мәскәү филармонияһы.
1935 йылда 2-се бөтә Союз музыкант-башҡарыусылар конкурсында еңеү яулай һәм шул уҡ йылда Г. Венявский исемендәге халыҡ-ара скрипкасылар конкурсында икенсе премия ала (Ж. Невё еңеүсе итеп таныла). Ике йылдан һуң Брюссель ҡалаһында Изаи исемендәге конкурста еңә һәм донъялыҡ билдәлелек яулай. 1942 йылда ҡатыны, улы һәм әсәһе менән Мәскәүҙән Свердловскиға эвакуациялана. Һуғыш йылдарында музыкант хәрби-шефлыҡ эштә әүҙем ҡатнаша, моблизация пункттарында, госпиталдәрҙә, блокадалы Ленинградта, Төньяҡ океан флотсылары алдында сығыш яһай. 1943 йылдан пианист Л. Оборин һәм виолончелист С. Кнушевицкий менән ансамблдә уйнай. Әлеге ансамбль Кнушевицкийҙың вафатына тиклем ғәмәлдә була (1963 йылға тиклем). 1942 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Прометий
Тарихы
Прометий, ҡыҫҡа ваҡытлы радиоактив элемент булараҡ, тәбиғәттә бик аҙ күләмдә осрай (баһалауҙар буйынса, ул Ер ҡабығында бер нисә йөҙ грамм) һәм күп тикшеренеүселәрҙең тырышлығына ла ҡарамаҫтан, аналитик рәүештә табыла алмай.
Ойстрах Давид Фёдорович
Биографияһы
Һуғыштан һуң әүҙем концерт эшмәкәрлеген башлай. 1945 йылда Мәскәүҙә И. Менухин (һуғыштан һуң СССР-ға килгән тәүге сит ил башҡарыусыһы) менән бергә И. С. Бах концерын башҡарыу тамашасыларҙа ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. 1946—1947 йылдарҙа Скрипка концерты үҫеше" циклын ойоштора, унда ул Ян Сибелиус, Э. Элгар, У. Уолтон махсус уның өсөн ижад ителгән А. Хачатуряндың концерттарын башҡара. Скрипкасыға Д. Шостакович та оркестр менән скрипка өсөн концертын бағышлай, уны Нью-Йорк ҡалаһында 1955 йылда тәүге гастролдәрендә башҡара. Шулай уҡ альтист булараҡ та сығыш яһай.
О. Клемперер, Ю Орманди, К. Кондрашин, Г Караян, Д. Митрополус һәм башҡалар етәкселегендәге оркестр менән сығыш яһай. Донъяның күпселек илдәрендә гастролдәрҙә була.
1934 йылдан Мәскәү консерваторияһында (1939йылдан — профессор, 1950 йылдан — скрипка кафедраһы мөдире). Уның уҡыусылары араһында- улы Игорь, П. Чайковский халыҡ-ара конкурстар лауреаты. В. Климов, В Пикайзен, С Снитковский, О. Каган, М. Готсдинер, Л. Бруштейн, Л. Фейгин, Л. Исакадзе, Г Кремер, О. Крыса, А. Винницкий һәм башҡа скрипкасылар.
Прометий
Тарихы
1947 йылда, прометийҙың химик үҙенсәлектәрен тикшереү үткәргәс, яңы элемент барлығы иҫбатлана.
Ойстрах Давид Фёдорович
Биографияһы
П. Чайковский исемендәге Халыҡ-ара конкурстарҙың тәүге бишәүһендә (1958—1974) «скрипка» номинацияһында алыштырһығыҙ жюри рәйесе була.
Ярайһы көслө шахматсы була, үҙ ваҡытында уның С. Прокофьев менән матчы йәмәғәтселектә ҙур ҡыҙыҡһындырыу тыуҙыра. Ойстрах еңеү яулай (1937). Атаһы һәм улы острахтар йыш ҡына бергә сығыш яһайҙар.
1974 йылдың 24 октябрендә Амстердамда (Голландия) сираттағы концерттан һуң бер нисә сәғәт үткәс, йөрәк өйәнәгенән вафат була. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында (7-се участка) ерләнгән.
Прометий
Исеменең килеп сығышы
1950 йылда IUPAC  Атом үлсәүе буйынса комиссия 61-се элементҡа прометий исеме бирә, бөтә иҫке — иллиний, флоренций, прометей һәм циклоний — кире ҡағыла.
Сығарып алыу
Металлик прометийҙы  PmF3 металлотермия ысулы менән алалар.147Pm атом реакторҙарында барлыҡҡа килә торған төрлө  радиоактив изотоп элементтар  ҡатнашмаһынан айырып алына.
Ҡулланылышы
Радиолюминофорҙарға өҫтәмә булараҡ ҡулланыла, прометий уларҙы β-нурланыштан яҡтыртырға мәжбүр итә. Шул уҡ ваҡытта, α-нурланышҡа нигеҙләнгән матдәләрҙән айырмалы булараҡ, ул радиолюминофорҙарҙың тиҙ туҙыуына килтермәй.
Тюлех
Тюлех — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лух йылғаһының һул ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәлин Мотаһар Ҡунаҡбай улы
Ғәлин Мотаһар Ҡунаҡбай улы (? 1915 йыл — 21 ноябрь 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, кесе политрук, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 275-се кавалерия полкының политбүлек буйынса эскадрон командиры ярҙамсыһы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1942).
Биографияһы
Мотаһар Ҡунаҡбай улы Ғәлин 1915 йылда Баймаҡ районы Дәүләт ауылында тыуған.1941 йылда Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыл. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы 3-сө эскадрон полит бүлек буйынса командир ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. Рәсәй Федерацияһы Волгоград өлкәһе Блиновский хуторы тирәһендә барған ҡаты һуғышта һәләк була һәм шунда ерләнә
Әҙәбиәттә
Әхтәм Ихсандың «Саҡма тояҡ аттарҙа» шәхси күҙәтеүҙәр һәм тарихи документтар нигеҙендә яҙылған китабында Мотаһар Ҡунаҡбай улы Ғәлиндең ҡаһарманлығын һүрәтләгән шундай юлдар бар:
Гордон шифаханаһы
Гордон шифаханаһы — Таганрог ҡалаһында ике этажлы һыу менән дауаланыу бинаһы.
Тарихы
Һыу менән дауаланыу урынына (Гордон шифаханаһы) 1896 йылда доктор Н. Г. Диварис нигеҙ һала. Нервы системаһы ауырыуҙары, мәтдәләр алмашыныу ауырыуҙары менән ауырыусылар, хроник сирлеләр, оҙайлы сифилис менән ауырығандар, ревматиктар режим һәм диета менән дауаланыу үтәләр. Дауаханала ҡояш ванналары, массаж, һыу процедуралары һәм дауалау гимнастикаһы менән дауалайҙар, һуңғараҡ — электрофорез, ҡымыҙ һәм кефир менән дә дауалай башлайҙар.
Йәш табип Гордон Давид Маркович Диваристың ярҙамсыһы була. 1905 йылда Гордондар ғаиләһе бөтә шифахананы һатып ала. 1920 йылда шифахана национализациялана, уның элекке эйәһе шифаханала эшләүен дауам итә, вафат булғанға тиклем (1931 йыл) баш табип һәм шифахана директоры вазифаһын биләй. Д. М. Гордон вафат булғандан һуң шифаханаға Гордон исемен бирәләр.
Шифахана бинаһы
Николаевская урамындағы (хәҙерге Фрунзе урамы) бер этажлы флигель 1880-се йылдар аҙағында Алферакинск кварталындағы участкала сауҙагәр С. К. Адабашев аҡсаһына төҙөлә. Һуңғараҡ Маркус Гордон, Г. М. Гордондың атайы, өйө менән күрше участканы һатып ала һәм унда эклектик стилендә ике этажлы бина төҙөтә. Бинаның фронтонын  SANATORIUM тигән яҙыу биҙәп тора. Яңы бина элекке флигель менән үткәүел ярҙамында тоташтырыла. Бинаның йоморайтылған мөйөшлө асимметриялы өс өлөшлө фасады күп һандағы нәфис һылап яһалған биҙәктәр һәм ярымколонналар рәүешендәге биҙәүестәр менән биҙәлгән. Бинаның үҙәк өлөшөнөң дүрт колоннаһы бар. 1887 йылда бинаға икенсе этаж өҫтәп төҙөйҙәр. Бинаның алға сығып торған ике эргә яҡтағы ризалиты бар. Икенсе этаж кимәлендә бинаның ҡушарлы колонналары, геометрик семәрле порталдары бар. Икенсе этажда тәҙрәләр ярым түңәрәк менән тамамланып эшләнгән.
Гордон шифаханаһының ҡымыҙ менән дауалау дауаханаһында 1899 йылда яҙыусы Антон Павлович Чехов дауалана. 1918 йылда йортта округтың хәрби комиссары штабы урынлаша. 1920 йылдан бинала революция музейы һәм Таганрог тыуған яҡты өйрәнеү музейының археология бүлеге эшләй башлай. 30-сы йылдарҙа бинала ҡала һаулыҡ һаҡлау бүлеге һәм сан-станция эшмәкәрлек итә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бинаны немецтар биләй. Һуғыштан һуң бинаны тағы ла ҡала һаулыҡ һаҡлау бүлеге биләй, аҙаҡ —  өлкә физиотерапевтик дауахана.
Хәҙерге торошо
Хәҙерге ваҡытта бинала Ростов өлкәһе райондары һәм Таганрог ҡалаһы халҡын хеҙмәтләндереүсе дауахана эшләй.
Талбазы
Талбазы — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 292 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Өфөнән Бөрө ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡәйепҡол (Ырымбур өлкәһе)
Ҡәйепҡол (Каяпкулово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Александровка районындағы ауыл. Георгиевка ауыл биләмәһе составына инә.
Тарихы
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Туҡ-Соран кантоны составына инә. 1923 йылдан республиканың Бәләбәй кантоны ҡарамағында була.
ВЦИК ҡарарына ярашлы, 1924 йылдың 21 октябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы составына бирелә. 1934 йылдан — Ырымбур өлкәһе составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (92 %) йәшәй.