cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Үзбәкстан
Этимологияһы
Топоним «үзбәк» этнонимы һәм иран форманты -стан — «ил» һүҙҙәре теҙмәһенән барлыҡҡа килә. «Үзбәк» этнонимының килеп сығышы бөгөнгө көнгә тиклем дикуссиялар темаһы булып тора. Шәхси исем  «Үзбәк»   XII быуаттың ғәрәп сығанаҡтарында осрай, мәҫәлән, Усама-ибн-Мункыза «Өгөт-нәсихәт китабында» 1115—1116 йылдарҙа Хәмәдан хакимы Бурсуктың  ғәскәре башлыҡтарының береһе «ғәскәрҙәр әмире» Үзбәк — Мосул хакимы булған, тип яҙа. Г. В. Вернадский фекере буйынса, «үзбәк» термины төрлө һөнәр, тел, дин һәм сығышы буйынса берләшкән «ирекле кешеләрҙең» үҙатамаһы кеүек ҡулланыла, тип билдәләнә. «Монголдар һәм Русь» эшендә Вернадский әйткәнсә: «Поль Пелиоға ярашлы, Үзбәк (Özbäg) исеме тимәк „үҙенә хужа“ (maître de sa personne), йәғни „ирекле кеше“. Үзбәк милләттең атамаһы булараҡ ул саҡта „ирекле кешеләр нацияһы“» тигәнде аңлатыр ине. Был фекер менән 1830 йылдарҙа Бохара үзбәктәре тураһында яҙған П. С. Савельев та риза, ул «үзбәк» атамаһы тимәк  «үҙенә үҙе хужа» тигәнде аңлата тип иҫәпләй. .
Үзбәктәрҙең бороғо ата-бабалары согдийҙар, хәрәзмдәр, бактриялылар, фәрғәнәлеләр һәм  саҡ-масcаһит ҡәбиләләре тора. Яңы эра сиктәрендә Урта Азия аралына төрки телле ҡәбиләләрҙең үтеп инеүе башлана.
«Үзбәк» этнонимы төбәккә Тимур ваҡытында индерелә, ә XV—XVI быуаттарҙа киң ҡулланыла башлай. XVII быуат шағиры Турды «үзбәк» этнонимы Урта Азия территорияһында 92 ырыуҙы берләштереүсе атама кеүек, тип яҙа. Бохара әмирлеге Урта Азияла Хиуа ханлығы һәм Коканд ханлығы менән бер рәттән өс үзбәк ханлыҡтарының береһе булып тора. 1870 йылдарҙа «үзбәктәр, ниндәй генә тормош төрө алып барһалар ҙа, бөтәһе лә үҙен бер халыҡ тип атай, әммә күп ырыуҙарға бүленә», тип билдәләйҙәр. Күп һанлы үзбәк халҡы нигеҙендә 1924 йылда Үзбәк ССР-ы ойошторола.
Географияһы
Сиктәренең оҙонлоғо — 6221 км.
Һуҙылышы: оҙонлоғо буйынса (төньяҡтан көньяҡҡа) 925 км, киңлеге буйынса (көнбайыштан көнсығышҡа) 1400 км. Үзбәкстандың иң көнсығыш нөктәһе Андижан өлкәһенең Тополино ҡала тибындағы ҡасабаһы.
Диңгеҙ кимәленән иң юғары бейеклеге: Хәҙрәт-Солтан түбәһе, 4643,3 м бейеклектә (Ғиссар һырты). Диңгеҙ кимәленән иң түбән бейеклеге: Мынбулаҡ уйпатында Ҡулатай татырлауығы — −12,7 м (Ҡыҙылҡом сүллеге).
Климат ҡырҡа континенталь. Ғинуарҙа уртаса температура — +4 °C алып көньяҡта  −10 °C тиклем төньяҡта, июлдә — +27 °C алып төньяҡта  +37 °C тиклем көньяҡта. Иң түбән температура −38 °C.
Үзбәкстан территорияһы күп төрлө, әммә был илдең ҙур арауыҡтары йәшәү өсөн яраҡһыҙ: былар сүллектәр, далалар һәм тауҙар. Был илдең тормошо тупланған Үзбәкстан ҡалалары йылға үҙәндәрендә урынлашҡан.
Административ бүленеше
Республикала 12 өлкә, 1 республика, шул иҫәптән республика ҡарамағындағы бер ҡала (Ташкент) иҫәпләнә.
Халҡы
2020 йылдың 1 апреленә Үзбәкстан халҡы   кеше тәшкил итә, шуларҙың 50,5 % — ҡалала һәм 49,5 % — ауылда йәшәй. Был пропорцияны баһалағанда илдә 2009 йылда  966 ауыл тораҡ пунктын иҫәпкә алыр кәрәк, унда 4 млн кеше йәшәй, улар ҡала ҡасабалары рәтенә күсерелә, һөҙөмтәлә урбанизацияның дөйөм күрһәткесе ҡапыл 35,8 проценттан   51,7 %  тиклем күтәрелә.
2019 йылдың ғинуар-декабре эсендә Үзбәкстан халҡы 650,3 мең кешегә арта.
2019 йыл дауамында тыуыусылар һаны 815,9 мең кеше тәшкил итә, тыуым коэффициенты — 24,3 промилле (2018 йылда — 23,3 промилле). 2019 йылда үлеүселәр һаны 155 мең кеше тәшкил итә, үлем коэффициенты 4,6 промилле (2018 йылда — 4,7 промилле).
Халыҡтың уртаса тығыҙлығы 74,1 чел./км². Өлкәләр араһында халыҡтың иң юғары тығыҙлығы буйынса Үзбәкстанда ла, шулай уҡ БДБ илдәрендә лә Әндижан өлкәһе биләй. Халыҡ һаны буйынса Үзбәкстан БДБ илдәрендә, Рәсәй һәм Украинанан ҡалышып, өсөнсө урында тора.
Әммә һуңғыларынан айырмалы рәүештә, Үзбәкстанда тыуымдың юғары кимәле һәм халыҡтың ыңғай артымы теркәлә һәм, һөҙөмтәлә, халыҡтың күп өлөшөн балалар һәм йәштәр тәшкил итә. Әммә Үзбәкстанда тыуым кимәле ярайһы уҡ тиҙ кәмей. Берләшкән Милләттәр ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса 1985 йылда тыуым коэффициенты бер ҡатынға 5,7 бала тәшкил иткән, ә  2014 йылға ул 1,8 тәшкил иткән.
Ил халҡы өсөн никахҡа инеүгә уртаса йәштең артыуы хас:  2000—2010 йылдарҙа ир-егетәрҙә ул 24,2 йәштән 26,5 йәшкә, ә ҡатын-ҡыҙҙар араһында 21,4 йәштән 22,4 йәшкә тиклем. Средний возраст женщин при рождении первого ребёнка в 2010 году составил 22,6 года (в 2000 году — 23,3 года). Халыҡтың артыуына шулай уҡ сабыйҙар үлеменең кәмеүе булышлыҡ итә (35,1 промилленан алып  1990 йылда 10,8 промиллеға тиклем 2010 йылда).
Рәсми мәғлүмәттәр буйынса ғүмер оҙонлоғо (2010 йыл)  72,9 йәш тәшкил итә, шул иҫәптән ирҙәр 70,6 йәш һәм ҡатын-ҡыҙҙар 75,1 йәш.
Үзбәкстандан халыҡтың китеүе бойондороҡһоҙлоҡтоң тәүге йылдарында бик күп була, ул яйлап кәмей һәм 2019 йылда  13,2 мең кеше тәшкил итә.
Республикала 120 ҡала һәм 115 ҡала ҡасабалары бар; уларҙа дөйөм алғанда кеше, йәки бөтә халыҡтың 51 % йәшәй.
Халҡының милли составы
Халыҡ иҫәбен алыу Үзбәкстанда 1989 йылдан үткәрелмәгән. Халыҡтың һаны тураһында мәғлүмәттәр ЗАГС-тың дәүләт органдары, шулай уҡ Үзбәкстан Республикаһы Министрҙар кабинеты янындағы Дәүләт шәхесләштереү үҙәге тарафынан билдәләнгән. Милләте паспорттың тейешле графаһында уны биргәндә тыуыу тураһында таныҡлыҡ нигеҙендә күрһәтелә.
2013 йылдың 1 ғинуарына ҡарата рәсми мәғлүмәттәр буйынса халыҡты милләте буйынса бүлеү (бөтә милләттәр ҙә индерелмәгән) :
Иҡтисады
Дөйөм эске продуктта ауыл хужалығы өлөшө 25,9%, сәнәғәт өлөшө 13,2%, хеҙмәт күрһәтеү тармағы өлөшө 60,9 процентты тәшкил итә.
Төп экспорт партнерҙары — Ҡытай(25%), Швейцария(22%), Ҡаҙағстан(16%), Рәсәй(14%), Төркиә(13%), Франция (2,1%), Украина (1,2%).
Экспортлана торған тауарҙар — ҡиммәтле металдар (алтын), текстиль (элгән еп, сей мамыҡ, футболкалар, һ.б.), нефть һәм газ, металдар (баҡыр, тутыя), аҙыҡ-түлек, машиналар, химия (радиоактив матдәләр, азот ашламалары, һ.б.), һ.б.
Төп импорт партнерҙары — Рәсәй(25%), Ҡытай (21%), Көньяҡ Корея (16%), Ҡаҙағстан (8,3%), Германия (4,9%), Төркиә (4,8%), Украина (2,4%), Италия (1,6%), Һиндстан.
Импортланған тауарҙар — һауа һурғыстар, телефондар, төҙөлөш машиналары, транспорт (автомобиль өлөштәре, йөк автомобилдәре, осҡостар, бурлаҡтар, тракторҙар), металдар (тимер махсуслаштырыу, алюминий, химия махсуслаштырыу (дарыуҙар, ҡан, һ.б.), минераль махмутлар, пластмасса һәм каучук, ағас эшләнмәләре, аҙыҡ-түлек (он, бойҙай, сәй, һ.б.), текстиль, кизе-мамыҡтан тегелгән әйберҙәр.
Оло Аксаков
Оло Аксаков (Большое Аксаково) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 187 кеше. Почта индексы — 453152, ОКАТО коды — 80249868006.
Порт-Луи
Порт-Луи (Port-Louis; Пор-Луи тип әйтелә []) — эре ҡала, Маврикийҙың төп порты һәм баш ҡалаһы. Һинд океаны ярында урынлашҡан. Океан ташыуҙары линияларында мөһим йөк тейәү порты, Африканың эре банк һәм офшор финанс үҙәге.
Этимологияһы
Ҡала шул ваҡытта Францияның батшалыҡ иткән короле Людовик XV хөрмәтенә «Порт-Луи» исемен ала.
Тарихы
Наполеон һуғыштары барышында Маврикий, Һинд океаны өҫтөнән контроль өсөн стратегик мөһим, тип һанаған британдар тарафынан аннексиялана. 1814 йылдан Порт-Луи — Британия Маврикий колонияһының баш ҡалаһы. Бөйөк Британияла ҡоллоҡ бөтөрөлгәндән һуң 1833 йылда Һиндостандан ялланған эшселәрҙе Маврикиялағы шәкәр ҡамышы плантацияларына килтереү яйға һалына. XIX быуатта ҡала эпидемияларҙын зыян күрә — холера эпидемияһы 1819 йылда 700 самаһы кеше ғүмерен өҙә, тапма эпидемияһынан 1866 йылда — 3700, ә 1899 йылда Порт-Луиҙә чумаға дусар була. Тропик циклон 1892 йылда 3000 йортто емерә. 1869 йылда Суэц каналы төҙөлөп бөткәс, Маврикий, ә уның менән бергә Порт-Луи диңгеҙ ташыуҙарының яңы маршруттарынан ситтә ҡала.
1966 йылда королева Елизавета II ҡала статусын бирә. 1968 йылдан — суверенлы Маврикийҙың баш ҡалаһы. Порт-Луиҙың яңы үҫешенә 1967—1975 йылдарҙа Суэц каналын ябыу этәргес бирә, һәм 1970 йылдар аҙағында порт модернизациялана. 1971 йылдан Порт-Луи тирәләй айырым экспорт зонаһы була, һәм XX быуат аҙағына ул Африканың төп порт һәм финанс үҙәктәренең береһенә әүерелә.
Халҡы
Ҡаланың дөйөм халҡы 2014 йылға яҡынса 155 мең кеше тәшкил итә, ҡала агломерацияһы сиктәрендә — 670 мең тирәһе. Порт-Луиҙың 3/4халҡы — һинд сығышлы. Этник аҙсылыҡтар араһында Евразиянан сыҡҡандар (иң элек Ҡытайҙан) һәм африкандар бар, шулай уҡ маврикийский креолдары — төрлө ҡитғаларҙа тыуып үҫкән кешеләрҙең нәҫелдәре. Рәсми дәүләт теле булып инглиз теле тора, әммә француз теле мәктәптәрҙә өйрәнелә һәм көндәлек тормошта ҡулланыла. Диндарҙарҙың яртыһы тиерлек — индуизм, дүрттән бер өлөшө— католик динен, 17 проценты ислам динен тота.
Иҡтисады
Элек Маврикий иҡтисадының нигеҙен шәкәр сәнәғәте тәшкил иткән, уның продукцияһының төп өлөшө экспортҡа оҙатылған, әммә артабан ул диверсификациялана. Порт-Луи — Маврикийҙың эре иҡтисади үҙәге, банк әүҙемлеге һәм офшор бизнесы үҙәге булараҡ дөйөм Африка кимәлендә мөһим роль уйнай. Ҡалала Маврикийҙың Фонд биржаһы, Маврикий Дәүләт банкының баш офистары һәм бер нисә коммерция банкы, халыҡ-ара банк филиалдары, страховкалау компанияһы һәм башҡа финанс ойошмалары урынлашҡан. Порт-Луи — трансконтиненталь диңгеҙ ташыуҙарының мөһим йөк тейәү үҙәге: илдең 2 % ЭТП тәшкил иткән порттың йөк әйләнеше, 2013 йылда йылына 7 млн тонна тәшкил итә. Ҡала иҡтисадында халыҡ-ара, шул иҫәптән круиз туризмы мөһим роль уйнай.
Ҡалала еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте предприятиелары эшләй: импорт материалдан туҡыма һәм тегеү әйберҙәре, балыҡ консервалары (тунец) һәм йәшелсә, емеш-еләк һуттары, үҫемлек майы, иҫерткес эсемлектәр, шул иҫәптән ром сығарыла. Шулай уҡ металл әйберҙәр, химия сәнәғәте продукттары, шул иҫәптән ашламалар, шәкәр, күн һәм тегеү сәнәғәте өсөн ҡорамалдар сығарыла. Порт янында караптар эшләү һәм ремонтлау комплекстары эшләй.
Географияһы һәм климаты
Порт-Луи — Маврикийҙың төп диңгеҙ порты, уның аша илдең тышҡы сауҙа әйләнешенең 99 проценты бойомға ашырыла,  һәм ул уның мөһим автоюлдар узелы булып тора. Ҡаланан 50 км көньяҡ-көнсығыштараҡ сэр Сивусагур Рамгулам исемендәге халыҡ-ара аэропорт урынлашҡан.
Бөтә Маврикий һымаҡ, Порт-Луи муссонлы тропик климатҡа эйә. Ямғырҙар миҙгеле — декабрҙән апрелгә тиклем. Йыл дауамында ҡалала температураның ярайһы уҡ үҙгәреүе күҙәтелә: июндән октябргә тиклем  диапазонында тирбәлгән уртаса күрһәткестәр булғанда, ямғырлы осорҙа термометр бағанаһы 30 градустан юғары күтәрелә.
Мәҙәниәт
Порт-Луи Маврикийҙың мәҙәни һәм белем биреү үҙәге. Ҡалала Маврикий технология университеты (2000 йылда барлыҡҡа килә) һәм Маврикий флораһы һәм фаунаһы  тикшеренеү үҙәге (1880 йылда Маврикий институты булараҡ нигеҙ һалына), Милли һәм ҡала китапханаһы (ярашлы 2000 һәм 1851 йылдарҙа нигеҙ һалына) эшләй. Музейҙар: Порт-Луи, тәбиғи тарих (икеһе лә 1880 йылда нигеҙ һалына), почта, Зәңгәр Маврикий (Маврикийҙың тарихы һәм сәнғәте). Порт-Луиҙан көньяҡтараҡ, Редюила (Мока округы), Маврикий Университеты (1965 йылда нигеҙ һалына) һәм шәкәр сәнәғәтенең Фәнни-тикшеренеү институты (1953) урынлашҡан. Порт-Луи ҡалаһында ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы объекты — Ааправаси-Гхат, иммиграция үҙәге урынлашҡан, ул 1849 йылдан 1923 йылға тиклем эшләй, унда Британия властары тәүге тапҡыр хеҙмәт миграцияһының заманса системаһын ҡуллана. Мөһим иҫтәлекле урын — иҫке цитадель, 1838 йылда ҡала үҙәге эргәһендәге ҡалҡыулыҡта төҙөлгән. . Ҡала үҙәгендә XVIII быуаттың торлаҡ йорттары һаҡланған. Хөкүмәт йорто (Маврикий губернаторҙарының элекке резиденцияһы) 1730-сы йылдар башында төҙөлгән һәм 1738 һәм 1809 йылдарҙа яңынан төҙөлгән, ҡала театры бинаһы 1820—1822 йылдарҙа төҙөлгән. Парламент бинаһы (1966, архитекторы Э.М. Фрай) брутализм стилендә төҙөлгән. Башҡа скульптура һәм архитектура ҡомартҡылары Джамма мәсете (1850—1878), англикан Изге Иаков соборы, дәүләт эшмәкәрҙәре Б Ф. де Лабурдонне һәм Ньютон һәйкәлдәре. Ҡала янында Сэр Сивусагур Рамгулам исемендәге ботаника баҡсаһы һәм   До­мен-ле-Пай мәҙәни үҙәге урынлашҡан, унда  ром етештереүҙең традицион технологиялары һаҡланған.
Спорт ҡоролмаларына 1812 йылғы, донъяла иң боронғо һаҡланып ҡалған ипподром һәм  «Сен-Франсуа-Ксавье» стадионы инә (5 мең тамашасы урыны, футбол буйынса күп тапҡыр Маврикий «Порт-Луи 2000» чемпиондарының  өй стадионы).
Поляк себерлеләре
Поляк себерлеләре йәки сыбирактары (Польские сибиряки или сыбираки, sybirak, sybiracy) — Рәсәй империяһының һөргөнгә ебәрелгән йәки үҙ ихтыяры буйынса Себер, Алыҫ Төньяҡ йәки Ҡаҙағстан территорияһына күсенгән Польша граждандарының йыйылма атамалары
Рәсәй империяһы
Сәйәси ҡараштар буйынса һөрөлгәндәр һаны ярайһы уҡ ҙур була, әммә күптәр үҙ ихтыяры буйынса Себергә күсеп китә, сөнки Себер уларға ҙур табыш килтерә алған иҡтисади яҡтан отошло төбәк булып тойола. Тап Себерҙә Рәсәйҙең эре милли поляк общинаһы барлыҡҡа килә. Поляктар бик күп һанда Транссебер магистрален төҙөүҙә ҡатнаша, күп кенә поляк фән һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре Себерҙе хеҙмәттәрендә сағылдыра — улар иҫәбендә Александр Чекановский, Иван Черский, Бенедикт Дыбовский, Виктор Годлевский, Сергей Ястржембский, Эдуард Пекарский, Бронислав Пилсудский, Николай Витковский һәм башҡа бик күптәр.
Һөргөнгә ебәрелгән поляктарҙың бер өлөшөнә 1857 йылда Польша Батшалығына ҡайтыу хоҡуғы бирелә, әммә улар поляк себерлеләре аталып йөрөүҙе дауам итә. Был төркөмдән байтаҡ кеше милләтселеләргә " " менән шөғөлләнергә өндәү менән сыға—йәғни, поляк йәмғиәтен, мәҙәниәтен һәм иҡтисадын үҫтереүгә йөҙ тотоп, милли-азатлыҡ ихтилалдарын әҙерләү менән шөғөлләнмәҫкә саҡыра. Милләтселәрҙең күбеһе элекке һөргөнсөләрҙең өндәүен етди ҡабул итмәй һәм тиҙҙән үҙҙәре ике төркөмгә — батша власы яҡлыларға һәм уның дошмандарына бүленә. Иленә әйләнеп ҡайтҡан билдәле һөргөнсөләр араһында Агатон Гиллер, Генрик Краевский, Кароль Рупрехт һәм Шымон Токажевский була
1860-сы йылдарҙа Себерҙә 20 мең самаһы поляк йәшәй. 1866 йылда улар Байкал трактында властарға ҡаршы ойошторолған ихтилалда уңышһыҙлыҡҡа осрай.
СССР
Бөйөк Ватан һуғышы башланғанға тиклем, СССР-ға Көнбайыш Украина һәм Көнбайыш Белоруссия ҡушылдырыла, ҡушылған ерҙәрҙән совет властары поляктарҙы дүрт тулҡын менән сығарып ебәрә. Депорцияланған поляктарҙың һаны 1,5 миллион кеше тәшкил иткән тип иҫбатлауҙар бар, әммә НКВД-ның документтары был һан 4-5 тапҡыр арттырып күрһәтелә тип раҫлай (мәғлүмәттәр 309 меңдән алып  381 220 кешегә тиклем тирбәлә ). Поляктарҙы Польша граждандары түгел, ә совет граждандары тип баһалағандар, әммә һөрөлөргә тейешле кешеләрҙең бәләкәй генә өлөшө үҙ кесе тыуған илендә ҡалыу хоҡуғын яулай ала. Хәтер милли поляк институты мәғлүмәттәре буйынса, яҡынса 320 мең поляк совет власы тарафынан Себергә ебәрелгән.
Ашҡаҙар (Йылайыр районы)
Ашҡаҙар (Ашкадарово) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 169 кеше. Почта индексы — 453691, ОКАТО коды — 80227832002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 98 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ауыл тарихын Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы муниципаль районының ижтимағи-сәйәси гәзите "Ауыл уттары"нда (6 июль, 2018 йыл, 54-се һан, 4 — 5-се биттәрендә) уҡығыҙ.
Шамина Ксения Юрьевна
Шамина Ксения Юрьевна (24 февраль 1986 йыл)  — үләндәге хоккей уйынсыһы һәм үләндә уйналған хоккей буйынса Рәсәй тренеры. Рәсәйҙең спорт мастеры, һөжүмсе позицияһында сығыш яһай. Хәҙер — Дмитрий Шамин менән «Бутово» хоккей клубында балалар һәм үҫмерҙәр клубы тренеры.
Биографияһы
Ксения Юрьевна Шамина 1986 йылдың 24 февралендә тыуған.
«Марьино» һәм «ЦСП-Крылатское» (Динамо ЦОП-Москомспорт) командалары өсөн сығыш яһаған. Үләндә хоккей буйынса алты тапҡыр Рәсәй чемпионы (2015 йылда титулдарҙың береҙен яулай). Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһысоставында Олимпиада- 2008 һайлап алыу турнирында һәм 2009 йылда Европа чемпионатында сығыш яһай.
Тренер булараҡ «Бутовские витязи» командаһы менән 2013 йылда «Мәскәүҙең олимпия өмөттәре» фестивалендә (5-се урын) һәм 2015 йылда «Бутово» индорхоккей буйынса «Мәскәү яны йәш динамовсылары» турнирында (9-сы урын) етәкселек итә. 2009 йылдан 2006 -сы Мәскәү мәктәбендә үләндә хоккей буйынса тренер була.
Лямпа Кутимская
Лямпа Кутимская — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кутим йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Клайн-Швехтен
Клайн-Швехтен (Klein Schwechten) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 535 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,91 км2. Диңгеҙ кимәленән 26 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39579 һәм автомобиль коды — SDL.
Ҡамышлытамаҡ
Ҡамышлытамаҡ (Камышлытамак) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. Ҡамышлытамаҡ ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 468 кеше. Почта индексы — 452661, ОКАТО коды — 80207825001.
Географик урыны
Ҡамышлытамаҡ ауылы Сөн йылғаһы буйында район үҙәгенән көньяҡҡа 25 километрҙа һәм Туймазы станцияһынан төньяҡҡа 57 километрҙа урынлашҡан.
Тарихы
1842 йылда Бәләбәй өйәҙе Ҡырғыҙ улусының Ҡуян ауылы (хәҙер — Иҫке Ҡуян ауылы) башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә Яңы Ҡуян йәки Ҡамышлытамаҡ ауылына нигеҙ һалған.
1865 йылда 25 хужалыҡта 150 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр.
Халыҡ һаны
Ҡамышлытамаҡта башҡорттар, татарҙар йәшәй.
Бөгөнгө ауыл
Ҡамышлытамаҡ ауылында урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушер пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Хәтер
Ҡамышлытамаҡ ауылынан Бөйөк Ватан һуғышына 250-ләп ир-егет китә, шуларҙың 150-гә яҡыны яу ҡырында башын һалған. Ҡамышлытамаҡ ауылында Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугирҙар иҫтәлегенә обелиск ҡуйылған (1976).
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылғалар, күлдәр:
''Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр, юл:
Таусыҡтар, түбәләр:
Тарихи ҡомартҡылар:
Колонга
Колонга — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вагран йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Саҡлаубаш
Саҡлаубаш (Һаҡлаубаш ; Саклаубаш, Саклау-Баш) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы.
География
Ауыл Саҡлаубаш йылғаһы буйында, Сарман ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға ҫарайлы-мең ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1754 йылдан билдәле. Ауыл Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй административ-территориаль улусы составына керә.
1870 йылда ауылда ел тирмәне, тимерлек, икмәк магазины; XX быуат башында — 5 мәсет, мәктәп, 7 кибет теркәлгән.
Халҡы
1795 йылда ауылда 229 башҡорт һәм 58 типтәр; 1834 йылда — 538 башҡорт һәм 46 типтәр; 1870 йылда — 1128 башҡорт; 1912 йылда — 1708 аҫаба башҡорт һәм 285 типтәр (элекке керҙәштәр) иҫәпләнгән.
Барал
Барал — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 2398 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, башынан Верхнеурал һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Ошо районда йәшәгән Фәнүзә Зөлҡәрнәева ошолай бәйән итә: "Бынан бик күп йылдар элек Рысай ауылында (хәҙерге Учалы районы) һунарсы йәшәгән.Бер ваҡыт йәш һунарсы менән ул ауға сыҡҡан. Күпмелер йөрөгәс, ҡарайҙар: бер түбәнең башында мышы тора икән. Ара байтаҡ ҡына. Йәш һунарсы, мәргәнде һынамаҡ булып, былай ти: "Был мышыға тейгеҙә алмаҫһыңдыр инде, ағай". Мәргән һунарсы шым ғына мылтығын ҡора ла мышыға атып ебәрә. Мышы ҡолап китә. Һунарсы йылмайып:"Күрҙеңме инде, бар, ал! — тигән,ти. Шул ваҡыттан алып түбәне һәм уның эргәһендәге аҡҡан йылғаны Барал тип атай башлағандар".
Пятнадцатая
Пятнадцатая — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тридцатая йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чечен Республикаһы
Чечен Республикаһы (Чечня́; Нохчийн Республика, Нохчийчоь) — Рәсәй Федерацияһы составындағы республика.
Баш ҡалаһы — Грозный (Соьлжа-ГIала).
Пэнзя-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сямженьга
Сямженьга (Семжинка, Сямжа) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 352 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Йомағужа ГЭС-ы
Йомағужа гидроэлектростанцияһы — Башкортостандың Күгәрсен районы Ағиҙел йылғаһында урынлашҡан ГЭС.
Сямженьга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йомағужа ГЭС-ы
Дөйөм мәғлүмәттәр
ГЭС 1998 йылда төҙөлә башлаған, 2007 йылда тамамланған. ГЭС ҡоролмалары составында: ГЭС-тың ҡеүәте — 45 МВт. ГЭС бинаһында 40 м баҫым көсө менән эшләгән ҡеүәте 15 МВт-лы өс әйләнмәле-көрәк башлы гидроагрегат урынлаштырылған. ГЭС-тың баҫымлы ҡоролмалары 35,6 км² майҙанлы, тулы күләме 890 млн.м³ тиң булған Йомағужа һыуһаҡлағысын барлыҡҡа килтерә.
ГЭС-ты «Гидропроект» институты проектлаған.
Йомағужа гидротехник ҡоролмалары, иң тәү сиратта, юл айҡан электр энергияһы эшләп сығарыу менән бергә, һыу менән тәьмин итеү һәм ташҡындарҙан һаҡлау мәсьәләһен хәл итә.
Йомағужа ГЭС-ы «Башҡорт генерирлаусы компанияһы» ЯСЙ-е составына инә, төҙөлөштө «Йомағужа һыуһаҡлағысы» ЯСЙ-е тормошҡа ашырған.
Экологик проблемалар
Йомағужа һыуһаҡлағысы тар тау үҙәнендә төҙөлгән, һәм ҡиммәтле ерҙәрҙең һыу аҫтында ҡалыу майҙаны ҙур түгел. Гидротехник ҡоролма һыуы «Башҡортостан» милли паркы эсендәге ерҙәрҙе баҫыуы, һирәк осраусы күп кенә хайуан һәм үҫемлектәр ареалының ҡыҫҡарыуы өсөн тәнҡитләнә. Һыуһаҡлағыстың һәм Ағиҙел йылғаһы һыуының сифаты насарайыуы, шулай уҡ һыуһаҡлағыс һыуының карст бушлыҡтарына ағып төшөп кәмеүе сәбәпле хәүефле фекерҙәр ишетелгеләне.
Төҙөү тарихы
Башҡорт АССР-ының сәнәғәт райондарын һыу менән тәьмин итеүҙе хәл итеү маҡсатында 1970-се йылдарҙан уҡ һыуһаҡлағыс төҙөү проектланған була. 1982 йылда, Йомағужа ГЭС-ы (күләме 3 км³ һәм майҙаны 150 квадрат километрҙан артыҡ) ынан 14 км түбәнгәрәк, Иштуған һыуһаҡлағысын төҙөү буйынса әҙерлек эштәре башлана. Һыуһаҡлағыс төҙөү 1980-се йылдарҙа йәмәғәтселектең ҙур хуплауына таянған экологтарҙың әүҙем ҡаршылығына юлыға, һәм 1989 йылда туҡталып ҡала.
Артабан, Иштуған һыуһаҡлағысы урынына Ағиҙел йылғаһында һыубаҫар майҙандары бәләкәйерәк булған өс һыуһаҡлағыстан торған каскад проекты эшләнә. 1998 йылда шуның береһе — Йомағужа һыуһаҡлағысы төҙөлә башлай.
Гидроузел төҙөлөшө йылдам темптарҙа бара. 2003 йылдың 10 июнендә Ағиҙел йылғаһы үҙәне ҡаплана, 2004 йылдың 7 октябрендә беренсе гидроагрегат, 2004 й. декабрендә — икенсеһе, 2005 й. 2 апрелендә — өсөнсөһө ебәрелә. 2007 йылдың 21 июлендә һыуһаҡлағысты сафҡа индереү тантанаһы ойошторола.
Оло Ҡуғанаҡ
Оло Ҡуғанаҡ (Большой Куганак) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 2535 кеше. Почта индексы — 453149, ОКАТО коды — 80249840001.
Коноваловка (Вагран ҡушылдығы)
Коноваловка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вагран йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оскар Ланге
Оскар Ланге (Oskar Ryszard Lange; 27 июль 1904 йыл — 2 октябрь 1965 йыл) — Польша иҡтисадсыһы, эконометрика белгесе, сәйәсәт һәм йәмәғәт эшмәкәре.
Биографияһы
Ла́нге Оскар Рышард 1904 йылдың 27 июлендә Томашув-Мазовецкийҙа тыуған.
Уның төп фәнни етәксеһе — Адам Кржижановский (Adam Krzyżanowski). 1927 йылда Краков университетында юриспруденция магистры дәрәжәһен һәм 1928 йылда хоҡуҡ фәндәре докторы исемен алған. 1929-30 йылдарҙа Лондон иҡтисад мәктәбендә уҡыған.
1935 йылда, АҠШ-ҡа барып, Мичиган университетында уҡыта башлаған.
1938—1945 йылдарҙа Чикаго университетында уҡытҡан.
1927—1947 йылдарҙа Польша социалистик партияһының ағзаһы, 1948 йылдан башлап ПОРП ағзаһы.
1945 йылда Польшаға ҡайта, 1945—1947 йылдарҙа Польша халыҡ республикаһының АҠШ-тағы илсеһе, 1947 йылдың ғинуар-декабрҙәрендә БМО ПХР һәм ХС вәкиле. Польша Сеймы Депутаты (ойоштороу һәм 1-4 саҡырыуҙарҙа).
1952—1955 йылдарҙа Планлаштырыу һәм статистика төп мәктәбенең ректоры, 1956 йылда Варшава университетының профессоры. 1962 йылдың Польша Кибернетик йәмғиәтенең беренсе президенты (pl:Polskie Towarzystwo Cybernetyczne).
Польша Фәндәр академияһының академигы (1952). Профессор (1949). Ягеллон университетының докторы honoris causa (1964). Ике тапҡыр ПХР Дәүләт премияһы лауреаты (1955, 1964).
Һиндстанда (1955—1956) һәм Цейлонда (1959) иҡтисади мәсьәләләр буйынса кәңәшсе булған.
1961—1965 йылдарҙа Ланге ПХР Дәүләт советы рәйесенең урынбаҫары. Александр Заводский вафат булғандан һуң Дәүләт советы рәйесенең вазифаларын башҡарыусы (йәғни ил башлығы) 7-12 августа 1964.
Польша Халыҡ Төҙөүселәр ордены менән бүләкләнгән.(1964).
Фәнни ҡараштары
Иң танылған эше −1936-37 йылдарҙа « Социализмдың иҡтисад теорияһы» тигән мәҡәләһе (On the Economic Theory of Socialism). Унда Ланге социализмдың баҙар моделен төҙөп аңлатҡан. Был теория буйынса, етештереүҙең иң ҙур сығымдары иҫәпләнеп, хаҡтар директив рәүештә ҡуйылырға һәм предприятиеләрҙең хужалары мөмкин тиклем керемде ҙурайтырға тырышырға тейеш тип табылған. Экономиканы планлаштырыусы иҡтисад органдарының төп бурысы булып һынауҙар һәм хаталар ысулы менән ихтыяж һәм тәҡдимдәр балансын булдырыу торған .Планлаштырыу органдарының уртаҡ эшмәкәрлегенең һуңғы нәтижәһе булып капитализмға хас булған эшһеҙлекте, социаль тигеҙһеҙлекте һәм монополияларҙы бөтөрөү шарттарында конкурентлы иҡтисад алып барыу торған. Был Ланге тарафынан Мизес—Хайектың социализмда рациональ планлаштырыуҙы инҡар итеүенә ҡаршы яҙылған мәҡәләһе булған. Был эшендә Ланге һәр яҡтан камил булған стандарт конкурентлыҡ милектең йәмәғәт йә булмаһа хосусилыҡта булыуынан тормай тигән фекерҙе әйткән. Э. Бароненан 40 йыл алдараҡ Ланге уныҡы кеүек фекерҙе әйтеп ҡалдырған.
Ланге совет планлаштырыуын хаталы тип тапҡан, сөнки милекте милләтләштереүҙе мотлаҡ баҙар хәле менән бәйләп алып барырғанда ғына ысын социализмға күсеп буласаҡ тип иҫәпләгән.
Мазярика
Мазярика — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Язьва йылғаһының һул ярына тамағынан 144 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Павлов Борис Николаевич
Павлов Борис Николаевич (29 ғинуар 1936 йыл — 14 май 2020 йыл) — Башҡортостанда йәшәп, рус телендә ижад иткән СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы, эколог. 1972 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992).
Биографияһы
Борис Өфөлә 65-се мәктәпте тамамлай. Аҙаҡ Совет Армияһында хеҙмәт итә. 1964 йылда Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлай.
Уҡыу йылдарында Ленинсы» гәзите менән хеҙмәттәшлек итә, унда хикәйәләрен баҫтыра. Институтты тамамлағас, Өфө химия заводының «Химик» гәзитендә, Башкнигоиздат редакцияһында (1968 йылдан алып) эшләй.
Артабан «Вечерняя Уфа» (1980) гәзите хәбәрсеһе, БАССР-ҙың Яҙыусылар союзында әҙәби консультант (1982—1985), «Истоки» гәзите корреспонденты (1990—1994) булып эшләй, Башҡортостан радиоһында «Беҙгә яҙалар», «Публицист трибунаһы», «Экология һәм беҙ» тапшырыуҙарын алып бара. Үҙенең шиғырҙарын «Бельские просторы» журналында баҫтыра.
Хаҡлы ялға сыҡҡас, Өфөлә йәшәй, баҡсасылыҡ менән мауыға. Башҡортостан Республикаһы экологтары союзы рәйесе урынбаҫары булараҡ, йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша. Матбуғатта әҫәрҙәрен даими баҫтыра, телевидение һәм радиола сығыш яһай.
Әҙип 2020 йылдың 14 майында 85-се йәшендә Өфөлә вафат булды.
Ижады
Уның тәүге баҫылып сыҡҡан хикәйәһе «Ҡырҡынты өҫтөндә ҡояш» (1968) була. Ул артабан «Тревога» (1971), «Айгирская легенда» (1980), «Покушение на заветное» (1992) һәм башҡа китаптар яҙған. Борис Николаевич үҙенең әҫәрҙәрендә производство менән идара итеү, Башҡортостандың тәбиғи байлыҡтарына һаҡсыл мөнәсәбәт мәсьәләләрен күтәрә. Башҡортсанан тәржемә менән шөғөлләнә. Али Карнай, Дауыт Юлтый әҫәрҙәрен руссаға ауҙарған.
Башҡортостандың егерме Советтар Союзы Геройы тураһында очерктар яҙған.
Йәмән тарихы
Йәмән — иң боронғо цивилизацияларҙың береһе.
Палеолит
Хадрамауттың Әл -Гуза күп ҡатламлы мәмерйә торағындағы Ашелгә тиклем индустрияһы Олдувай мәҙәниәте ҡомартҡыларына оҡшаш .Түбәнге ҡатламдың геоморфологик, стратиграфик палеомагнит мәғлүмәттәре буйынса  Көньяҡ Ғәрәбстанда кешеләр  яҡынса 1,65—1,35 млн йыл элек йәшәй башлаған икәнен күрһәтә.
Ашель индустрияһы Көньяҡ Ғәрәбстанда Мешхед III тораһында  (Джоль-Урум, Хадрамаут) табылған. Мешхед III тораһы Яҡын Көнсығыш һәм Мысырҙағы Харга оазисы ашеле менән оҡшаш.
Өҫкө палеолиттың Хадрамауттағы тораларҙағы (Мешхед IV һәм V, Әл-Ғәбр IV, X—XII, Вади Дауан I—III һәм башҡалар) таш индустрияһы  Европа һәм Яҡын Көнсығыш өҫкө палеолит индустрияларына ҡарағанда боронғораҡ һәм  Нил үҙәне,  Ливия сүлдәре синхрон ҡомартҡылары менән берҙәм мәҙәни  провинция барлыҡҡа килтерә. Х. А. Әмирханов Хадрамаут материалдарын ҡоро тропиктарҙың афро-азиат һыҙаты  «оазис мәҙәниәттәренең»  Көньяҡ Ғәрәбстан варианты итеп ҡарай.
Көньяҡ Ғәрәбстан ерҙәрендә Хадрамауттағы иң мөһим стратифланған  неолит комплекстары булып Әс-Сафа I, Мешхед X—XI,  Хабарут I һәм II, Мсабиг түбәлеге,  Хбек мәмерйәһе тора. Ғәрәбстандағы боронғо неолитында (б.э.т. VIII—VI мең йыл элекке) Х. А. Әмирханов ике ныҡ айырмалы мәҙәни комплексты - Көньяҡ Ғәрәбстан һәм Көнсығыш Ғәрәбстанды билдәләй. Көнсығыш Ғәрәбстан комплексы индустрияһы керамикаға тиклемге неолит осоронда, Яҡын Көнсығыштыҡы Месопотамия мәҙәни импульстар йоғонтоһонда формалашҡан. Көньяҡ Ғәрәбстан мәҙәни комплексы урындағы  субстратҡа нигеҙләнгән һәм традицион (төньяҡ африка) йүнәлешендәге мәҙәни бәйләнештәрҙе һаҡлаған. Ахырғы неолиттың баштағы стадияһында Ғәрәп ярымутрауында( б.э.т. V мең йыл элек) «сүл неолитына» күсә башлау, Капсий индустрияһына һәм фаюм неолитына оҡшашлыҡ башланыуы күҙәтелә. Фаюм оазисы индустрияһы б.эт. V мең йылға тиклем күҙәтелә, Ғәрәбстандың мәҙәниәте  Төньяҡ Африка яғына күсә барыуы күренә.Көньяҡ Ғәрәбстандың постнеолит ҡомартҡылары (б.э.т.II—I мең йыл элекке)  бронза быуатына,  был ерҙәрҙәге  башланғыс ҡала  цивилизацияһына синхронлы һәм яйлап ҡына һаманғаса йәшәп килгән бәҙәүиҙәр мәҙәниәтенә яҡынлаша бара.
Исламға тиклемге Ғәрәбстан
Йәмән ерҙәрендәге беҙгә билдәле иң боронғо батшалыҡтар: Аусан, Катабан, Хадрамаут, Маин, Саба һәм Химьяр.Был батшалыҡтарҙың һәр береһен дәүләт тип булмай; Маинды, мәҫәлән, ҡәбилә тип кенә атарға мөмкиндер. IV  быуатта Йәмән кешеләре тотошлай химйяриҙар менән берләшкән. Шул быуат аҙағында химйяри батшалар йәһүдилекте дәүләт дине итеп ҡабул итә.
Ислам дәүере
Башланғыс Ислам осоронда Йәмәндең  социаль системаһы көслө үҙгәрештәр кисерә, боронғо  ҡәбилә башлыҡтарына буйһоноу тәртибе үҙгәрә
Төньяҡ Йәмән һәм Көньяҡ Йәмән
1918 йылда Төньяҡ Йәмән Осман империяһынан бойондороҡһоҙлоҡ ала.
1928 йылда  Совет-Йәмән дуҫлыҡ һәм сауҙа килешеүе төҙөлә.
1934 йылда Сәғүд Ғәрәбстаны һәм Йәмән араһында ерҙәрҙе бүлешә алмай һуғыш сыға.
1962 йылдың 18 сентябрендә, король Әхмәд ибн Яхья Хәмидәддин үлеп ҡалғас, Төньяҡ Йәмәндең короле итеп принц Мөхәммәт әл Бәҙер һайлана. Шуның менән файҙаланып, 26 сентябрҙә хәрбиҙәр монархияны бәреп төшөрәләр һәм Йәмән Ғәрәп  Республикаһы төҙөйҙәр. Әммә Сәғүд Ғәрәбстаны ярҙамы менән король һәм арҡалаштары граждандар һуғышы аса, ул 1970 йылға тиклем дауам итә. Сит илдекеләр ҙә ҡыҫыла  — Мысырҙың 8 бригадаһы республикасылар яғында  роялистарға ҡаршы һуғыша.
1967 йылда Көньяҡ Йәмән бойондороҡһоҙлоҡ ала. 3 йылдан Көньяҡ Йәмән Халыҡ Демократик Республикаһы иғлан ителә һәм совет йүнәлешле ил булып китә. Артабанғы ике тиҫтә йыл ике яҡ бер-береһенә ҡаршы эш алып бара, 1972 һәм 1979 йылдарҙа ғораллы һуғыштар булып ала. 1990 йылда ике дәүләт  Йәмән Республикаһы төҙөй.
1994 йылда Йәмәндә граждандар һуғышы башлана. 21 майға лидеры ЙХДР яңынан көньяҡта  бойондороҡһоҙ дәүләт — Йәмән Демократик Республикаһы иғлан итә, әммә шул йылы көньяҡтарҙың ҡораллы күтәрелешен  йеменской армияһы баҫтыра.
2004 йылда төньяҡ-көнбайыш Йәмәндә  шиғыйҙар бола сығара. Бер ярашып, бер боларып тора башлайҙар
2010 йылдың 19 мартында президент Али Абдулла Сәлех низағтың тамамланыуы тураһында хәбәр итә.
2011 йылда
32 йыл власта ултырған Али Абдулла Сәлехтең отставкаға китеүен талап итеп халыҡ 22 ғинуарҙа демонстрацияға сыға . 27 ғинуарҙа меңдәрсә кеше урамдарға шул талап менән сыға.
Мортыштамаҡ (Сарман районы)
География
Ауыл Минзәлә йылғаһы буйында, Сарман ауылынан көньяҡҡа табан 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Йәмән тарихы
2011 йылда
2011 йылдың 23 ноябрендә президент Сәлех Сәғүд Ғәрәбстанына килеп вәкәләтен илдең вице-президенты Әбид Раббо Мансуру әл-Һаҙиға тапшырыу тураһында Указға ҡул ҡуя. Сәлех үҙенә яңыһы һайланғансы «почётлы президент» статусы ала,  Йәмәндән АҠШ-ҡа дауаланырға китәсәген әйтә.
Мортыштамаҡ (Сарман районы)
Тарих
1870 йылда ауылда 2 тирмән, 4 бакалея кибете, хужалыҡ магазины; XX быуат башында — 3 мәсет, мәктәп, 2 һыу тирмәне, 2 тимерлек теркәлгән.
Йәмән тарихы
2011 йылда
24 декабрҙә Сәнәлә  Сәлех яҡлы хәрбиҙәр баш күтәреүселәргә ут аса,  9 кеше һәләк була һәм 90-ы  яралана. Икенсе көнөнә Сәлех яңы һайлауға әҙерләнә торһондар өсөн АҠШ-ҡа китәсәген әйтә
Мортыштамаҡ (Сарман районы)
Тарих
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1922 йылдан Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан Сарман районы составына керә.
Йәмән тарихы
2011 йылда
2012 йылдың 9 ғинуарында  Йәмәндең ваҡытлы хөкүмәте   Али Абдалла Сәлехкә суд эҙәрлекләүенә иммунитет бирергә ҡарар сығара,  әммә Йәмән халҡы быға нәфрәтләнә.
Йәмәнгә яңы президент итеп Абдураб Мансур Һаҙины 2012 йылдың 21 февралендә һайлайҙар
2015 йылдағы болалар
2014 йылдың авгусында хуситтар  нефть продукттарына субсидиялар ҡыҫҡартылыу сәбәпле бола сығара, сөнки бензинға хаҡ ике тапҡырға артып китә Сентябрь хуситтар  дәүләт учреждениеларын баҫып ала һәм блокпостар ҡуя.
17 ғинуарҙа президент администрацияһы етәксеһе Әхмәд Әвәд бен Мөбәрәкте билдәһеҙҙәр урлай.
19 ғинуарҙа баш ҡалала бәрелештәр һөҙөмтәһендә бер кеше һәләк була, өсәү яралана. Был хаҡта мәғлүмәт министры Надия әс-Саккаф хәбәр итә. «Был дәүләттә түңкәрелеше эшләргә маташыу», — тип белдерә ул. 19 ғинуарҙа иртән хуситтар менән дәүләт хәүефһеҙлек көстәре араһында ҡораллы бәрелештәр башлана Һөҙөмтәлә дәүләт учреждениелары һәм илселектәр эшен туҡтата.
22 ғинуарҙа президент  Абд Раббо Мансур Һаҙи отставкаға сығыу тураһында  прошение бирә.
5 февралдә хуситтар  вәкилдәр палатаһын таратыу һәм  Йәмән республикаһының Күсеш осоро милли  советын төҙөү тураһында иғлан итәләр, ул провинцияларҙан 551 кешенән тора, һәм Йәмән президент советы һайларға тейеш була
2016, 2017 йылдар
Ике яҡҡа бүленгән илдә тыныслыҡ урынлашмай. Төньяҡ менән көньяҡ үҙ-ара тартҡылашыуҙы дауам итә. Хуситтар яғын (шиғыйҙарҙы) Иран яҡлашһа, Һаҙи яҡлыларға Сәғүд Ғәрәбстаны ярҙам күрһәтә. Халыҡ фекеренә төрлө ваҡиғалар тәьҫир итә. Элек Һаҙиҙы яҡлашыусылар яйлап хуситтар яғына күсә башлай. 2016 йылдың йәйендә илдә холера (ваба) ауырыуы килеп сыға. 2017 йылдың йәйенә ауырыусылар һаны 360 меңдән уҙып китә 2017 йылдың 5 ноябрендә хуситтар Сәғүд Ғәрәбстанының баш ҡалаһына баллистик ракета аттыра. Сәғүд Ғәрәбстаны илгә блокада иғлан итә. Әммә БМО Хәүефһеҙлек ​Советы башында Сәғүд Ғәрәбстаны торған ғәрәп хәрби коалициһын ерҙән, диңгеҙҙән һәм һауанан юлдарҙы асыуҙы талап итә, сөнки илдә барған граждандар һуғышы арҡаһында  " гуманитар ситуация ҡот осҡос" тип белдерә Совбез рәйесе  Себастьяно Карди
Сәғүд Ғәрәбстаны Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы (ВОЗ) менән берлектә Йәмәндәге холераға ҡаршы көрәшер өсөн ике үҙәк төҙөргә ҡарар итә.
Грёнинген
Грёнинген (Gröningen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3780 кеше йәшәй. Майҙаны — 59,67 км2. Диңгеҙ кимәленән 99 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39397 һәм автомобиль коды — BK.
2-се Башҡорт уҡсылар полкы
2-се Башҡорт уҡсылар полкы (1918 йылдың 25 октябренә тиклем — 2-се Башҡорт пехота полкы) — Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы осорондағы Башҡорт армияһының хәрби формированиеһы.
Тарихы
1918 йылдың 18 июнендә Башҡорт хәрби шураһы тарафынан әҙерләнгән планға ярашлы, Башҡортостан автономияһында йәшәгән башҡорттарҙан ете пехота һәм ат полкы, шулай уҡ бер артиллерия бригадаһын, шул иҫәптән 2-се пехота полкын ойоштороу күҙаллана. 6-сы пехота полкы Силәбелә формалашып, бынан тыш уның составына Бәләбәй өйәҙе башҡорттарын йәлеп итергә ниәтләгәндәр.
Башҡорт хәрби шураһының 1918 йылдың 23 июнендәге приказына ярашлы Силәбе ҡалаһында 2-се Башҡорт пехота полкы булараҡ ойошторола. Полктың составының 60 процентын Айырым Башҡорт легионы (быға тиклем РККА составында булған) тәшкил иткән, ҡалғандары — Пермь губернаһының Екатеринбург һәм Шадринск өйәҙҙәре, Ырымбур губернаһының Силәбе һәм Троицк өйәҙҙәре башҡорттарынан формалашҡан. 1918 йыллдың 24 июнендә Башҡорт хәрби советы (шураһы) тарафынан подпоручик Ғәбделхаҡ Ғәбитов 2-се Башҡорт пехота полкы командиры итеп тәғәйенләнә. Меңгә яҡын яугирҙан торған 2-се полктың частары ҡыҙылдар менән һуғыштарҙа ҙур батырлыҡтар күрһәтә. Июль аҙағында Екатеринбург ҡалаһын азат итеүҙә ҡатнаша. Ҡала халҡы башҡорт полкына рәхмәт йөҙөнән «Итәғәтле ҡотҡарыусыларға Екатеринбург шәһәрендән тәшәкер (рәхмәт)» («Доблестным освободителям — благодарный Екатеринбург») тигән яҙыу менән байраҡ бүләк итә. 1918 йылдың авгусынан 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы составына инә. Екатеринбургты азат иткәндән һуң, полк Стәрлетамаҡ һәм Аҡтүбә фронттарында ҡыҙылдарҙың 1-се армия частарына ҡаршы һуғыша. Ғинуар аҙағына ҡарай полк составында 700 кеше иҫәпләнә, улар 10 пулемет, 500 граната, 535 мылтыҡ менән ҡоралланған.
1918 йылдың 14 декабрендә Башҡорт хәрби шураһы Әхмәтзәки Вәлиди 2-се полк командиры Ибраһим Исхаҡов менән 2-се полктың муллаһы Нуриәғзәм Таһировҡа йәшерен хат ебәрә. Хатында фронтҡа һибелгән башҡорт полктарын Башҡортостан автономияһы территорияһында, бер урынға тупларға тигән йәшерен фарман бирә. Исхаҡовҡа ошо фарманды башҡорт ғәскәрҙәренә таратырға ҡуша. Декабрҙең аҙағына башҡорт полктары бер урынға йыйыла башлай. Ибраһим Исхаҡов та үҙенең полкын Аҡтүбә фронтынан Башҡортостанға алып килә.
Башҡорт хөкүмәте һәм армияһы ҡыҙылдар яғына күскәс, 1919 йылдың 18-20 февралендә 5-се һәм 6-сы уҡсылар полктары, һуңынан 1-се һәм 2-се уҡсылар полктары фронт һыҙығы аша тәүгеләрҙән булып үтә. 1919 йылдың февралендә Башҡорт хөкүмәте һәм армияһы Совет власы яғына күскәндән һуң полк таратыла.
Командирҙары
Полк муллаһы — Н. Т. Таһиров (1918 йылдың октябренән 1919 йылдың февраленә тиклем).
Ҡандалаҡбаш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Байғужа (Йылайыр районы)
Байғужа (Байгужино) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 253 кеше. Почта индексы — 453692, ОКАТО коды — 80227810003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
1928 йылда Йылайыр кантоны территорияһында ошо уҡ кантондың Әлмөхәмәт ауылы халҡы тарафынан тораҡ пункты булараҡ нигеҙ һалынған. Үҙил, Кәкүк тип атала, 1932 йылда тәүге күскенселәр Байгужиндарҙың хөрмәтенә үҙгәртелә.
Хәҙерге ваҡытта ауылда урта мәктәп (Матрай урта мәктәбе филиалы), клуб, китапхана, мәсет, фельдшер-акушерлыҡ пункты бар.
112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы
112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы — 1941 йылдың декабрендәге И. В. Сталин бойороғо буйынса ойошторолған дивизия. Дивизия командиры итеп 42 йәшлек тәжрибәле кадровый офицер полковник Миңлеғәле Шайморатов тәғәйенләнә. 1943 йылдың 14 февраленән 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы, 1943 йылдың 21 сентябренән 16-сы Чернигов гвардия кавалерия дивизияһы исемендә.
Булдырыу тарихы
1941 йылдың 25 декабрендә полковник Миңлеғәле Шайморатов дивизия командиры вазифаһын үтәй башлай. Артабан 1942 йылдың ғинуарына тиклемге ваҡыт эсендә полктарҙың фронттан һәм башҡа хәрби округтарҙан саҡыртылған даими командирҙары — майор Таһир Күсимов, майор Гәрәй Нафиҡов, майор Ғариф Макаев дивизия ҡарамағына килә.
1942 йылдың апреленән 1943 йылдың февраленә ҡәҙәр дивизияның башҡорт телендә үҙ баҫмаһы — «Ҡыҙыл атлылар» гәзите сыға.
1942 йылдың 22 мартында БАССР-ҙың Юғары Советы Президиумы рәйесе Рәхим Ибраһимов дивизияға БАССР Юғары Советы Президиумы һәм Халыҡ Комиссарҙары Советының байрағын тапшыра.
Хәрби юлы
1942 йылдың 2 июленән дивизия Брянск фронтының 3-сө армияһы составында хәрби хәрәкәттәрҙә, Сталинград һуғышында ҡатнаша. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн дивизияның 213 һалдаты һәм командиры хөкүмәт наградаларына лайыҡ була.
Дивизия 400 километрҙан ашыу хәрби юл үтеп, йөҙҙән ашыу ауыл-ҡаланы азат итеүҙә ҡатнаша, 3000 тиерлек дошман һалдатын һәм офицерын, 56 танкыһын, 6 самолетын, 6000 автомашинаһын юҡ итә.
1942 йылдың 10 июлендә 294-се полк командиры майор Гәрәй Нафиҡов һәләк була.
1943 йылдың 14 февралендә 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы «16-сы гвардия кавалерия дивизияһы» итеп үҙгәртелә.
1943 йылдың 23 февралендә дивизия командиры генерал-майор М. Шайморатов һәләк була. Дивизия менән полковник Григорий Белов етәкселек итә башлай.
1943 йылдың 21 сентябрендә Черниговты азат итеүҙә күрһәткән батырлығы өсөн дивизияға «Чернигов» исеме бирелә.
Днепр янындағы яуҙа ҡатнашҡан өсөн дивизияның 1,4 мең һалдаты һәм командиры орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә, 54 кеше «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була.
1943 йылдың ноябрендә Белоруссия ҡалаларын һәм ауылдарын азат итеүҙә, 1944 йылдың 8 ғинуарынан 14-енә тиклем Мозырь рейдында ҡатнаша һәм Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградлана.
Украина ҡалаларын һәм ауылдарын азат итеүҙә ҡатнашҡан өсөн дивизия — II дәрәжә Суворов ордены, ә 58-се һәм 62-се гвардия атлылар полкы, 60-сы гвардия атлылар полкы һәм 148-се артиллерия-миномётсылар полкы, Томашув-Мазовецкий ҡалаһын азат итеүҙә ҡатнашҡан өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградлана.
1945 йылдың 10 февраленән 4 апреленә тиклем дивизия — Көнсығыш Померан, 1945 йылдың 19 апреленән 5 майға тиклем Берлин стратегик операцияһында ҡатнаша. II дәрәжә Кутузов ордены менән наградлана.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында дивизия Дондан Эльбаға тиклем 4 мең километрҙан ашыуыраҡ ер үтә. Һуғышта күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн Юғары Баш командующийҙың бойороҡтарында 15 тапҡыр билдәләнә. Ленин ордены менән бүләкләнә.
Полктар составы һәм командирҙары
(командирҙар буйынса мәғлүмәттәр етерлек түгел)
Дивизияның юғары наградаға лайыҡ булыусы яугирҙары
Дивизияның 3860 һалдат һәм офицеры орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә. 78 яугирға «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә һәм биш һуғышсы Дан орденының тулы кавалеры була.
Бетлетүбә
Бетлетүбә (Кара, Бетнутубе, Большая Тусту) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы Учалы районы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Төҫтө йылғаһының уң ярына тамағынан 4,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км. Һыуы буяулы кеүек, төҫө бар, йәғни, төҫлө.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, инешенән Верхнеурал һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).