cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Илиада
Йөкмәткеһе
Ахиллдан үс алырға ризалашҡас, Зевс Агамемнонға, Трояны кисектермәҫтән еңермен, тигән ялған төш ебәрә. Дәртләндереп, король ахейлыларҙы һынап ҡарарға ҡарар итә һәм йыйылышта, киреһенсә, Алла һуғышты туҡтатырға бойора, ә ахейлылар хурлыҡлы рәүештә өйҙәренә ҡайтырға тейеш, тип хәбәр итә. Әммә туғыҙ йыл өҙлөкһөҙ алыштан арыған һәр кем уны дөрөҫ, тип уйлай һәм шунда уҡ кире ҡайтырға теләй. Тик Одиссей, Афинанан оялып, хәйлә тураһында фаразлай һәм халыҡты тынысландырыуға өлгәшә. Хәлгә ризаһыҙлыҡ белдереп, Терсит Агамемнонды әрләй, ләкин Одиссей менән уны өндәшмәҫкә мәжбүр итә. Юлбашсылар, ниһайәт, хәл иткес алышҡа әҙерләнергә йыйына.
Был әҙерлекте тасуирлап, Гомер билдәле караптар исемлеген бирә, унда Агамемнон етәкселегендә һуғышҡан бөтә халыҡтар һәм юлбашсылар күрһәтелгән. Текста телгә алынған 29 отрядты етәкләгән 46 юлбашсы Троя диуарҙарына барлығы 1186 карап килтерә, ә армияның үҙендә Элладаның 164 өлкәһенән 130 меңдән ашыу яугир була:
Шулай уҡ троялылар һәм уларҙың юлбашсылары менән союздаш ҡәбиләләр күрһәтелгән:
''Өсөнсө йыр. Анттар. Стенанан күренеш. Александр һәм Менелай араһындағы алыш.''
Дүртенсе йыр. ''Анттарҙы боҙоу. Агамемнондың ғәскәрҙәрҙе урап үтеүе.''
Туғыҙ йыллыҡ һуғыш, аллаларҙың яҙмышына һәм уй-фекерҙәренә ҡаршы килеп, тыныслыҡ менән тамамланырға тора. Әммә Зевс өйрәткәнсә, Афина килеп ҡыҫыла: Пандараны тыныслыҡты боҙорға һәм Менелайҙы уҡтан атып үлтерергә ҡоторта. Әммә уҡ уныеңелсә генә яралай, һәм, ярҙамға саҡырылған Махаон, уны тиҙ арала эшкәртә. Шул уҡ ваҡытта трояндар яңынан ҡораллана, һәм Агамемнон ғәскәрҙеһуғышҡа күтәреү өсөн уны урап үтергә мәжбүр була. Һөҙөмтәлә беренсе асыҡ алыш башлана.
Бишенсе йыр. Диомедтың батырлыҡтары.
Алтынсы йыр. Гекторҙың Андромаха менән осрашыуы.
Ахей геройҙары троянлыларҙы ҡыҫырыҡлауын дауам итә. Гелен пәйғәмбәр үҙенең ҡустыһы Гекторға яугирҙәрҙең ҡалаға ҡасыуына ҡамасауларға һәм һуғышсыларҙы дәртләндерергә, һуңынан Трояға юлланырға һәм, алиһә йомшарһын өсөн, Афинаның бай бүләктәре менән файҙаланырға кәңәш итә. Гектор кәңәште ҡабул итә һәм шуның буйынса эш итә. Ул булмағанда, Диомед менән Главк алышта осраша, әммә һәр береһе шәжәрәһен һөйләгәс, улар ике яҡтың да ҡунаҡсыллыҡ бәйләнеше булыуын асыҡлай һәм бер-береһе менән алышмаҫҡа һөйләшә. Трояла Гектор әсәһе Гекуба менән осраша, уға Афина ғибәҙәтханаһына саҙаҡа килтереү хәстәрлеген еткерә һәм Парижға юллана, ул, Менелай менән дуэлда еңелгәндән һуң, алыштан ҡатнашмай. Париж ҡатыны Елена һәм үҙенең ҡустыһының шелтәләүҙәре менән ризалаша һәм ҡораллана. Гектор, буш минутынан файҙаланып, ҡала ҡапҡалары янында ҡатыны Андромаханы һәм сабый улын күрә. Андромаха иренең тиҙ арала һәләк буласағын тойомлай һәм ҡалала ҡалыуын үтенә, Гектор, иһә, бурысы арҡаһында баш тарта, ләкин, Трояның еңелеүе Андромаханың яҙмышына ҡарағанда аҙыраҡ ғазаплай, тип ҡайғы уртаҡлашыуын белдерә. Ир менән ҡатын хушлаша, һәм Гектор менән Парис ғәскәргә ҡайта.
Етенсе йыр. Гектор менән Аякстың алышы.
Гектор менән Парис һуғыш яланына әйләнеп ҡайталар һәм һуғышҡа инәләр. Афина, бының өсөн борсолоп, Олимптан ҡайта, әммә Аполлонды осрата. Аполлон уға икенсе көнгә тиклем үлтереште туҡтатырға тәҡдим итә, Гекторҙы ахейлыларҙың иң көслөһөнә ҡаршы алашырға өндәй. Был ҡарар барыһын да ҡәнәғәтләндерә, ғәскәрҙәр туҡтай. Менелай, иптәштәрен тәүәккәллек өсөн шелтәләп, дәғүәне ҡабул итергә теләй, әммә Агамемнон уны кире ҡаға. Оло йәштәге Пилос короле Нестор ҙа йәш ҡәрҙәштәрен оялта. Һөҙөмтәлә ул риза булған бер нисә герой араһына йәрәбә ташлай, һәм саҡырыу Ахилл ике туғаны Аякс Теламонидҡа эләгә. Геройҙар, һөңгө, таштар ҡулланып, алыша башлай, Гектор бер нисә еңелсә йәрәхәт ала, әммә уға Аполлон ярҙам итә. Геройҙар ҡылыс һуғышына күсергә йыйынғанда, көстәрҙең тигеҙлеге, көн инде ҡояш байыуға табан ауышып барыуы тураһында уйлап, уларҙы туҡтаталар. Дошмандар был юлы тыныс ҡына айырылышырға ризалаша һәм бының билдәһе итеп бүләктәр менән алмаша. Ахейлылар лагерға кире ҡайтҡас, Нестор, дошмандар һөжүменән һаҡланыу өсөн караптар тирәләй һаҡ стена төҙөргә тәҡдим итә. Троя башлыҡтары кәңәшендә Антенор, өсөнсө йырҙа әйтелеүенсә, Еленаны тартып алырға тәҡдим итә, әммә Парис баш тарта, әммә урланған хазиналарҙы кире бирергә һәм хатта уларға үҙҙәренекен дә ҡушырға тәҡдим итә. Икенсе көндө Троянан килгән хәбәрсе ахейлыларға бара, әммә тегеләре, ғорур һәм кәмһетелгәндәр, ике яҡ өсөн дә ерләү йолаларын үткәреү өсөн ҡыҫҡа ваҡытҡа ғына ризалаша. Шуның менән файҙаланып, улар ҡәлғә төҙөргә лә тотона.
Һигеҙенсе йыр. ''Хоҙайҙар йыйылышы. Туҡтатылған алыш.''
"Илиада"ның геройҙары
"Илиада"ның 2-се йырында грек караптары исемлеге бар, унда һуғышта ҡатнашҡан күп кенә гректарҙың исемдәре, шулай уҡ уларҙың ҡайҙа тыуып үҫеүе күрһәтелгән. Шулай уҡ троянлылар исемлеге бар, әммә ул гректар исемлегенән күпкә түбәнерәк, унда «Илиада» геройҙарының ҡайһы берҙәре генә күрһәтелгән.
Ахейҙар
Ахейҙар (Ἀχααί), шулай уҡ данайлылар (Δαοϧϧ) һәм аргивтар (Ἀρέγĩ║), шулай уҡ бер тапҡыр эллиндар (Гомерҙа гректарҙың коллектив атамаһы) тип йөрөтөлгән.
Троянлылар
Ҡайһы бер аңлатмалар буйынса, Гектор һәм Ахилл образдарында аҡыллы һәм импульсив башланғыстың көрәше һүрәтләнә.
"Илиада"ла аллалар
"Илиада"ла Кроностың кесе улы, илаһтар батшаһы Зевс, ултырған Олимп тауы ҙур әһәмиәткә эйә. Уны ахейҙар ҙа, троянлылар ҙа хөрмәт итә. Хикәйәләүгә күп олимпия аллалары һәм башҡа аллалар йәлеп ителә, берәүҙәр ахейҙарға ярҙам итә, икенселәре трояндарға ярҙам итә. «Илиада» ла тасуирланған ваҡиғаларҙың күбеһе аллалар тарафынан рухландырыла, илаһтар шулай уҡ йыш ҡына ваҡиғалар барышына йоғонто яһай һәм ҡаршы яҡтарҙың береһендә сығыш яһай.
Йәберләү роле
Тикшеренеүселәр хикәйәләүҙә көс ҡулланыу һәм рәхимһеҙлек күп булыуын билдәләй. Мәҫәлән, Стивен Пинкер фекеренсә, «кешеләргә кәрәкле көс ҡулланыуҙы кеше проблемаһы тип ҡабул итеү урынына, боронғо гректар ҡыҙыу аллалар тураһында фантазиялар уйлап сығарған һәм үҙ ҡанһыҙлыҡтарын уларҙың ярһыуы тип һанаған».
"Илиада"ның әҙәби яҙмышы
Амброзиан китапханаһында Византиянан булған V быуат аҙағы — VI башындағы Илиаданың иллюминацияланған ҡулъяҙмаһы һаҡлана, уны Амброзиан Илиадаһы тип тә атайҙар. Боронғо грек телендә Илиаданың тулы тексын үҙ эсенә алған иң боронғо манускрипт булып Изге Марк китапханаһындағы унынсы быуатта яҙылған Venetus A иҫәпләнә. Шул уҡ ҡулъяҙмала «Илиада» өсөн схолиялар бар. Уларҙа антик грамматиктары Дидим, Аристоник, Геродиан һәм Никанорҙың әҫәрҙәренән өҙөктәр, шулай уҡ һүҙҙәрҙең мәғәнәһенә һәм текстҡа аңлатмалар бирелгән.
Тәүге баҫма 1488 йылда Флоренцияла Дмитрий Халкокондил тарафынан нәшер ителгән.
<!-- Превознесённая античными критиками, «Илиада» в средние века была совершенно неизвестна европейскому Западу, который черпал свои сведения о троянской войне (например в «Романе о Трое» Бенуа де Сент-Мора, XII века) из позднейших латинских источников (Диктис Критский, Дарет, краткий парафраз Бэбия Италика — «Латинская Илиада», — приписывавшийся в средние века «фиванцу Пиндару»); непосредственное знакомство с Гомером сохранилось лишь у византийцев. В Италии «Илиада» становится впервые известной во второй половине XIV века (Петрарка, Бокаччо), но знакомство это приобретает историко-литературную значимость лишь с конца XV в., в эпоху создания рыцарской поэмы Боярдо и Ариосто.
«Илиада» Рәсәйҙә
Илиаданың рус теленә тәүге тәржемәне прозала латин теленән К. А. Кондратович 1758—1759 йылдарҙа Джон Спондан баҫмаһынан яһай. Тәржемә һаҡланып ҡалһа ла, бер ҡасан да баҫылмаған.
Матбуғатта Гомерҙың «Илиада»һынан өҙөктәр урыҫ теленә шул иҫәптән М. В. Ломоносов тарафынан тәржемә ителгән.
1770—80 йылдарҙа төп нөсхәнән тәржемәләр баҫылып сыға: П. Е. Екимов прозала (1776, 1778), ә Е. И. Костров — александр шиғыры менән (п. I—VI, 1787; П. VII—IX, «Вестник Европы», 1811) тәржемә итә.
1820-се йылдарҙа И. И. Мартынов Гомерҙың ике поэмаһының да яңы проза тәржемәһен эшләй, ә 1826 йылда И. Я. Кронеберг "Илиада"ның бөтә йырҙарына анализ баҫтыра.
Александр шиғырында "Илиада"ны тәржемә итә башлаған Н. И. Гнедич был идеянан баш тарта һәм бөтә поэманы гекзаметр менән тәржемә итә (1829). Тәржемәне иң яҡшы яҙыусылар, бигерәк тә Пушкин йылы ҡаршы ала. Артабан В. Г. Белинский былай тип яҙа: «Рәсәйҙә әлегә тиклем боронғо гректарҙың рухын, илаһи ябайлығын һәм пластик матурлығын аңлау бер генә Гнедичҡа тәғәйенләнгән». Гнедичтың архаизмдарға бай тәржемәһендәге «Илиада» телдең көсө һәм сағыу образлылығы буйынса иҫ киткес һиҙемләүҙе теүәл еткерә һәм классик рус тәржемәһе тип һанала.
Шулай уҡ Минскийҙың тәржемәһе лә бар (Мәскәү, 1896), һуңынан ул күп тапҡыр тәнҡиткә дусар була. Атап әйткәндә, В. В. Вересаев был тәржемә «бик һоро төҫтә һәм төп нөсхә рухын бөтөнләй еткермәй» тип яҙған. Минский һүрәтләүҙе генә бер ни тиклем һәйбәт тәржемәләй, Ә Гомерҙың ялҡынлы пафосы йәки йомшаҡ лирикаһы булған урындарҙа Минский һүлпән һәм прозаик".
XX быуатта "Илиада"ның тәржемәһен В. В. Вересаев (Мәскәү — Ленинград, 1949) һәм П. А. Шуйский (2017 йылда тулыһынса баҫтырып сығарған, шул уҡ ваҡытта унан тик I йыр ғына цифрлаштырыла).
2008 йылда рус тәржемәләре нигеҙендә эшләнгән Пётр Прихожандың «Яңы Илиада»һының рифмалы эшкәртеүе баҫылып сыға. 2019 йылда Костровтың йырҙар менән тулыландырылған тәржемәһе баҫылып сыға. Ул А. И. Любжин тарафынан булдырылған һәм XVIII—XIX быуат башына стилләштерелгән.
Тәржемәләр
Урыҫ теленә:
Ғилми хеҙмәттәр
''см. также библиографию в статье Гомер''
Илиадаға антик схолийҙар
Диндорф баҫмаһы буйынса «Илиада»ға схолийҙар (1875) занимают 6 томов:
Арберештар
Арберештар йәки Итальян албандары (алб. Arbëreshët, Арбёрешёт, Arbereschi, Арберески) — Урта быуаттарҙа Балкандағы албан этносынан айырылып сыҡҡан албан (иллирий) тамырлы  ике эре  субэтник эксклав төркөмдөң  береһе. Албандарҙың икенсе эксклав төркөмө  — арнауттар. Хәҙерге арберештар башлыса Италия Республикаһы ауылдарында, айырыуса илдең көньяғында күпләп йәшәй. Диндәре буйынса — католиктар. Арбереш үҙаңын һаҡлаған кешеләрҙең һаны —  40—80 мең (2008 йыл, баһалау буйынса). Италияла тулы йә өлөшләтә албан арберешы сығышлы  кешеләрҙең дөйөм һаны — 2 миллиондан ашыу кеше, улар нигеҙҙә илдең көньяғында һәм ҙур ҡалаларҙа йәшәй. Туған телдәре — арбереш теле, халыҡтың күпселеге ике телле, итальян телен һәм уның төбәк диалекттарын файҙалана.
Тарихы
XIII—XVI быуаттарҙа Балкандағы шаулы сәйәси ваҡиғалар  — тәре  яуҙары,  православиелы Византия империяһының көсһөҙләнеүе, мосолман Ғосман империяһының нығыныуы арҡаһында ҡатмарлы миграция хәрәкәттәре барышында  албан  этносынан ике эре субэтник эксклав төркөм айырылып сыға, улар яйлап үҙ аллы халыҡтар булып үҫешә һәм әлеге ваҡытта тарихи ватандары менән ныҡлы бәйләнмәгәндәр. Уларға түбәндәгеләр инә:
Традициялары
Албандар башлыса Көньяҡ Италияла һәм Сицилияла ауыл ерҙәрендә төпләнә. Быуаттар буйына арберештар ғөрөф-ғәҙәтен, телен һәм мәҙәниәтен һаҡлай. Ләкин уларҙың ҡалаларға күскән тоҡомдары ныҡлы итальянлашыуға бирелә. Арберештарҙың Италияла күптән төйәкләнеүен төбәктең күп ауылдарындағы ике телле (итальян-албан) топонимика дәлилләй. Арбереш теле әлеге ваҡытта башлыса өйҙә ҡулланыла,  федератив кимәлдә уның статусы ил конституцияһында нығытылмаған, ләкин төбәк кимәлендә, сикләнгән булһа ла, рәсми танылған ҡулланылыш алған.
Шкумбини
Йылға Охрид күленән көньяҡ-көнбайышта, Поградец районының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә тауҙарҙа башлана. Йылға тәүҙә төньяҡҡа ҡарай, унан һуң төньяҡ-көнбайышҡа табан аға, артабан Либрадж ҡалаһы эргәһендә көнбайышҡа борола, шунан Эльбасан ҡалаһы янында тигеҙлеккә сығып, Адриатик диңгеҙгә ҡоя.
Һыуҙың уртаса ағымы — 70 м³/сек, көҙ һәм ҡыш ташҡын була, йәй һыуы — уртаса кимәлдә. Йылғаның һыуы баҫыуҙарҙы һуғарыу өсөн тотонола.
Арнауттар
Арнауттар (грек.Αρβανίτες,  төр. Arnavutlar — һүҙмә-һүҙ «албандар») — албандарҙың субэтник төркөмө, Албанияны XIV—XV быуаттарҙа, франкократияның көсәйеүе, Византия империяһының ҡаҡшауы һәм Европаға ғосман төрөктәренең бәреп инеүе арҡаһында башланған балкан миграциялары барышында  ташлап китәләр. XX быуат башына тиклем арнауттар Греция Короллеге халҡының ҙур ғына өлөшөн  (20 процентҡаса) тәшкил итә.
Урта быуаттарҙа албан теленең айырым бер диалекты булған арнаут теле арнауттарҙың туған теле була, хәҙерге көнгә ул юғалтылған.
Тарихы
Грецияға албан иммиграцияһының төп ағымы  XII һәм XV быуаттар арауығына тура килә. Албандарҙың тарихи Албаниянан китеүенең сәбәбе (башлыса илдең көньяҡ-көнсығышынан) ил халҡының сағыштырмаса тығыҙ ултырыуы булғандыр. Албанияның үҙенә, Балкан ярымутрауынан айырмалы,  1204 йылдан һуң һуғыштар ҡағылмай. Ил Урта быуаттарҙа гректарҙың Эпир деспотаты дәүләте составына инә һәм тәре йөрөтөүселәргә ҡаршы торған грек православныйҙары яғында була. Ошо осорҙа Эпир гректары менән православие ҡабул иткән албандар мәҙәни йәһәттән айырыуса бер-береһенә яҡыная. Шулай ҙа албан күскенселәре, Грецияның һуғыштар ҡаҡшатҡан төбәктәрендә ер биләмәләре алып, беренсе сиратта, матди хәлен яҡшыртыу яғын уйлай. Шунлыҡтан улар төрлө илдәрҙең армияларына яллана һәм хәрби күскенселәр сифатында грек дәүләттәренә лә (Эпир деспотаты, Морей деспотаты, тергеҙелгән Византия империяһы), башҡа илдәргә лә  (Тәре йөрөтөүселәрҙең Латин империяһы, Бөйөк Влахия, Ғосман империяһы, Генуя республикаһы) тарала. Төп албан ареалынан айырмалы, тарихи Грецияға күскән арнауттар Византия империяһы дәүерендә үк, үҙ мәҙәниәтен юғалтып, өлөшләтә эллинлаша, шунлыҡтан улар төрөктәр баҫҡыны аҫтында ла православный булып ҡала. Арнауттар, грек  теле XIX быуат уртаһына тиклем күптәре өсөн туған телгә әйләнмәһә лә, уны ла яҡшы белгән.
Һаны
XIV—XV быуаттарҙа албан ялланмаларын Афина герцоглығын яулап алған арагондар,  венециялылар (Архипелаг герцоглығы), унан һуң төрөктәр (Ғосман империяһы) рекрутлай. Ғосманлылар буш ҡалған Эвбея, Андрос һ. б. утрауҙарҙы кешеле итергә тырыша. Ҡайһы бер баһаламалар буйынса, был осорҙа  Грецияға Балкандан  200 000 меңдән ашыу кеше күсерелә.
XXI быуатҡа арнауттар ғәмәлдә этник берләшмә булараҡ үҙбилдәләнешен юғалта, сөнки өлөшләтә ҡабат албан этносына ҡушылып бөтә, өлөшләтә ныҡлы эллинлаша. Үҙен арнаут тип иҫәпләгән кешеләрҙең һаны Грецияла, төрлө сығанаҡтарға ярашлы,  30 000-дән 140 000-гә тиклем тәшкил итә.
Бойондороҡһоҙ Грек дәүләте хасил булғандан һуң грек арнауттарының күпселеге христианлыҡ ҡабул итә. Әлеге осорҙа Грециялағы, айырыуса Афина тирәһендәге арнауттар тулыһынса эллинлашҡан һәм грек халҡының бер өлөшө булып ҡалған, быға дәүләттең ассимиляциялау сәйәсәте лә йоғонто яһаған. Икенсе яҡтан, XXI быуатта төрлө диндәге хәҙерге албандарҙың Грецияға легаль һәм легаль булмаған иммиграцияһы яңыра, унда,  2007 йыл статистикаһына ярашлы, албандар илдә гражданлыҡ алғандарҙың  57 процентын тәшкил итә.
Сербияла төрөк-ислам  ҡиммәттәрен ҡабул иткән арнауттар славяндарҙың бер өлөшөн һәм Балкандың был төбәгендә (Косово, Көнбайыш Македония) этногенезы, мәҙәниәте буйынса үҙҙәренә яҡын торған романдарҙы исламлаштырып ҡына ҡалмай, хатта албанлаштырыуға ла өлгәшә.
Урал ҡырлы ҡурайы
Урал ҡырлы ҡурайы (Реброплодник уральский ,)— ике йәки күп йыллыҡ бал биреүсе үлән.
Таралыуы
Ареалы Уралды, Рәсәйҙең Европа өлөшен, Себерҙе үҙ эсенә ала. . Ҡатнаш һәм ылыҫлы урмандарҙа,ҡыуаҡлыҡтар араһында, урман ситтәрендә, тау туғайҙарында, йылға ситтәрендә, һаҙмат ерҙәрҙә, йырындарҙа үҫә.
Ҡылыҡһырлама
Нәҙек кенә бураҙналар һырлаған һабағының бейеклеге 70—120 см, йыуанлығы 1—2 см, эсе ҡыуышлы. Иң осо 10-20 см киңлектәге сатыр менән тамамлана. Ул йыш ҡына 4-7 см киңлектәге бәләкәйерәк сатырҙар менән уратып алынған була.
Япраҡтары һеңерсәләре һәм ситтәре буйлап ҡаты һәм ҡыҫҡа ғына төксәле йәки яланғас та була. Аҫҡы япраҡтары оҙон һаплы. Япраҡ йәймәһе өскөл, 10-25 см оҙонлоҡ һәм киңлектә. Өсәрле һәм ҡыйғас ҡатмарлы япраҡтары оҙонсай йомортҡа фиғылындағы бәләкәйерәк йәймәләргә (4-12 см оҙонлоҡтағы һәм 1-5 см киңлектәге)телгеләнгән һәм ослайып бөтә. Йәймәләренең сите тигеҙһеҙ һәм эре тешле ҡырлас менән ҡаймаланған.Өҫкө япраҡтары вағыраҡ, әҙерәк телгеләнгән, һапһыҙ, нигеҙендә һабаҡты еңсә яһап уралтҡан була. Июнь-июлдә сәскә ата.2—3,5 мм оҙнлоҡтағы таж япраҡсалары аҡ, бер аҙ осло. Каса япраҡтары тупаҡ тешле, ярылы. Сәскәләре гектарына 180 кг тиклем нектар бүлеп сығара. Шулай ҙа, нектарының микдары көн торошона ныҡ бәйле. Көҙгә 6 мм оҙонлоғондағы һәм 4 мм киңлегендәге нәҙек ҡырлы емештәре өлгөрә.
Төрҙәре
Ырыу эсендә 39 төр, шуларҙан бер нисәүһе:
Ҡыҙыҡлы факттар
Ҡәҙим Аралбаев
Моңо Урал тауын бер урай…
Ҡурай тарта егет. Эй һыҙҙыра!..
Ҡайҙан ғына сыға был тауыш?!
Ярһыу хисе, моңһоу наҙы менән
Йөрәктәрҙе һыға был һағыш…
Хас дошмандар күпме тырышҡандар
Ҡурайсының өнөн тығырға,
Фарман булған тиҙәр шул үләндең
Үҫеүен дә бермә тыйырға.
Әммә мәғрур Урал, шуны тойоп,
Иткән икән үҙе булышлыҡ:
Ҡурай тағы тупраҡ тишеп сыҡҡан,
Күкрәгендә моңға тулышып.
Быуат-быуат әллә күпме афәт
Быуып алғанда ла алҡымдан,
Иҫән ҡалған Иҫәнбай тоҡомло
Шанлы ҡурайсыһы халҡымдың.
Йөҙ йылдарға бәлки берәү тыуыр
Йомабайҙай бөйөк ҡурайсы.
Тағы тыуыр, әгәр еребеҙгә
Булһаҡ имен таңдар ҡурғаусы.
Уны ла бит — ябай башҡорт улын —
Һәм йәлләмәй зирәк күңеленә
Мөлдөрәмә хис-моң һыйҙырған…
Урал ғына тауҙың көн битендә
Үҫә икән ҡырлы бер ҡурай,
Шул ҡурайҙы ҡырҡып уйнаниһәң,
Моңо донъяларҙы бер урай.
Мәңге йәшәр ҠУРАЙ.
Ул — үлемһеҙ:
Ул башҡорттоң йәшәй аңында,
Ул башҡорттоң йәшәй булмышында,
Ул башҡорттоң йәшәй ҡанында!..
Балтик шведтары
Балтик шведтары (шулай уҡ эстон шведтары) — урта быуатта Эстония тарихында мөһим роль уйнаған һәм Икенсе бөтә донъя һуғышы аҙағына тиклем һиҙелерлек этно-тел аҙсылыҡ тәшкил иткән, Эстониялағы швед аҙсылығының йыйылма атамаһы.
Тарихы
Эстон (яр буйы) шведтары — боронғо, ә аҙаҡ унан һуңғы, аҙ һанлы, әммә бик абруйлы, Скандинавия күскенселәре герман нәҫелдәре (X-XI быуатта бында викингтар төпләнгән, аҙаҡ шведтар, даттар һәм бер ни тиклем немецтар), улар X—XVIII быуаттарҙа Эстонияның яр буйы территорияһын контролдә тоталар.
1561—1721 йылдарҙа эст ерҙәренә (хәҙерге Эстония) Швеция хужа була. Шуға күрә XVII быуат уртаһында эстон шведтарының һаны иң ҙур ҡиммәтенә етә — яҡынса 12 мең кеше. Шул уҡ ваҡытта улар аҙ һанлы Эстония халҡының һиҙелерлек өлөшөн тәшкил итә — 5 проценттан 10 процентҡа тиклем.
Хәҙерге Эстония территорияһын Рәсәй империяһына ҡушҡандан һуң, герман әҙселеге төбәктә башлыса үҙенең өҫтөнлөклө иҡтисади-социаль хәлен һаҡлай, әммә Рәсәй империяһы составында автономиялы бөйөк кенәзлек статусына эйә Финляндиянан айырмалы рәүештә, шведтар һәм швед теле статусы рәсми рәүештә нығытылмаған була, һәм улар урындағы халыҡ менән ассимиляцияға бирелеүен дауам итә. Бөйөк Екатерина бөтә швед халҡын, ышанысһыҙ халыҡ булараҡ, Хийумаа утрауынан (1800 самаһы кеше) Украинаға (унда улар Старошведское ауылына нигеҙ һалалар) күсереп ултыртыу тураһында указ сығара.
1934 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәте буйынса, инде ул саҡта бойондороҡһоҙ Эстон республикаһында, швед телен туған тел тип иҫәпләгән 7641 кеше йәшәй (ил халҡының 0,7%-ы). Балтик диңгеҙенең күп утрауҙарында шведтар халыҡтың абсолют күпселеген тәшкил иткән (мәҫәлән, Рухну һәм Вормси), шуның менән бергә швед халҡының һаны даими рәүештә кәмей.
Балтик шведтары XXI быуатта
Әлеге ваҡытта Эстонияла йәшәүсе шведтар, швед компанияһына, башлыса банк секторында (күсемһеҙ милек, кредит) эшләүсе, нигеҙҙә экспатриант булып торалар.
Каруанһарай (йыр)
Тарихы
«Каруанһарай» йыры Каруанһарай төҙөлөүгә бәйле ижад ителгән.
Халыҡтың үҙ көстәре менән һалынған йорттоң башта иғлан ителгәнсә файҙаланылмауы уларҙа ҙур ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Урындағы власть, халыҡтың тулҡынланыуынан ҡурҡып, бер нисә йыл буйына «Каруанһарай әҙер түгел әле, тиҙҙән асыласаҡ» тип алдап килә. Ул 1846 йылдың 30 авгусында ғына Николай I батшаның тыуған көнөнә тура килтереп асыла. Каруанһарайҙа башҡорттар менән етәкселек итеүсе учреждение, килгән-киткән кеше өсөн ҡунаҡхана, оҫтахана, башҡорт балалары өсөн мәктәп урынлаштырыла. 1865 йылдың 14 май указы буйынса, башҡорт атлы ғәскәрҙәрен тотоу бөтөрөлгәс һәм тағы 2 йылдан һуң башҡорттар крәҫтиән хәленә күсерелгәс, Каруанһарай башҡорттарҙан тартып алына һәм унда губерна һәм ҡала управлениеһының бөтә административ аппараты урынлаштырыла. Башҡорттарҙың Каруанһарайҙы халыҡ йорто итеп файҙаланырға тырышып «эш ҡуҙғатып», губернаторға ризаһыҙлыҡ белдереү ҡағыҙҙары яҙып йөрөүҙәре бер ниндәй ҙә һөҙөмтә бирмәй.
«Каруанһарай» йырында халыҡ ана шул вәғәҙә ителгән йәмәғәт бинаһының аяныслы тарихын күрһәтә. Йыр ике вариантта йөрөй. Икенсе вариантында йыр социаль-героик йөкмәткенән лирик темаға күсә. Көйө аҙ биҙәлгән, уртаса диапазонлы, үҙгәреүсән метроритмик төҙөлөшкә эйә.
Йырҙы А. К. Березовский фортепиано өсөн, М. М. Вәлиев хор һәм оркестр өсөн, А. Т. Кәримов тауыш һәм фортепиано өсөн, А. В. Фере хор (a capella) өсөн эшкәрткән. Көйө А. С. Ключаревтың «Каруанһарай» темаһына симфоник оркестр өсөн Фантазияһында, Й. З. Бикбирҙин тарафынан һалынған шул уҡ исемле бейеүҙә ҡулланылған.
Башҡарыусылар
«Каруанһарай» йырын Флүрә Килдейәрова, Ғилман Сәфәрғәлин,Мәғәфүр Хисмәтуллин, «Каруанһарай» фольклор-эстрада төркөмө башҡара.
Әҙәбиәт
Башкирское народное творчество. том 8. Песни. Уфа, 1995; Камаев Ф.Х, Шонкаров Н. Д. 400 башкирских народных песен. Уфа, 2011.
Пласидо Доминго
Пласидо Доминго (тулы исеме Хосе Пласидо Доминго Эмбиль (José Plácido Domingo Embil; 21 ғинуар 1941 йыл, Испания, Мадрид) — испан опера йырсыһы, лирик-драматик тенор, Вашингтон һәм Лос-Анджелес Операларында дирижёр-ҡуйыусы. Лучано Паваротти һәм Хосе Каррерас менән донъялағы иң билдәле өс тенор исемлегенә инә.
Ярты быуаттан артығыраҡ йырсы эшмәкәрлеге барышында төрлө илдәр сәхнәләрендә Доминго 140 ведущий опера партияларын башҡара, билдәле тенорҙарҙың береһе лә ошондай күләмдә опера партияларын башҡармаған. Доминго, оркестр менән етәкселек итеп, 300-ҙән артыҡ кисен дирижёр пультында үткәрә, барлығы 3500-ҙән артыҡ тамашала ҡатнаша. 100-ҙән артыҡ сығышып яҙҙырған, улар тулы йөкмәткеле опера спектаклдәре, айырым һәм дуэт яҙмалары.
Пласидо Доминго Метрополитен-операла 21 миҙгелде асҡан һәм был күрһәткес буйынса Энрико Карузо рекордын уҙып киткән.
Ғаиләһе
Пласидо Доминго 1941 йылдың 21 ғинуарында Испанияның баш ҡалаһы Мадридтың Баррио де Саламанка кварталында тыуған.
Албандар
Албандар (алб. shqiptarët; шулай уҡ ҡара: арнауттар) — балкан халҡы,  Албанияның, шулай уҡ өлөшләтә танылған  Косово дәүләтенең һәм Греция составындағы төньяҡ Эпирҙың төп халҡы. Шулай уҡ Төньяҡ Македония, Сербияның көнбайыш райондарында һәм башҡа илдәрҙә йәшәйҙәр.
Пласидо Доминго
Мексикалағы карьераһының башланыуы
1949 йылда һигеҙ йәшлек Пласидо ғаиләһе менән Мексикаға күсенеп китә, бында уның ата-әсәһе үҙҙәренең театр труппаһын ойоштора. Шулай итеп Мексиканың баш ҡалаһы үҫмер өсөн 13 йылға тыуған төйәккә әйләнә. 14 йәшендә Пласидо Мехиколағы милли консерваторияла музыкаға уҡый башлай, артабан «Los Black Jeans» бэк-вокал һәм Сезар Коста етәкләгән музыка группаларында шөғөлләнә (1958 йыл). Доминго шулай уҡ дирижёрлыҡ һөнәренә һәм фортепианола уйнарға өйрәнә.
Албандар
Атамаһы
«Албания» һәм «албандар» тигән атамаларҙың килеп сығышы асыҡланмаған, ул төрлө сығанаҡтарҙа  II быуаттан башлап телгә алына һәм этимологтарҙың күпселеге тарафынан  *alb- 'тау'  тигән һинд-европа һүҙе йәки  albus 'аҡ' һүҙе менән бәйләнә. Хәҙерге үҙ атамалары —  shqip-  'аңлайышлы һөйләүсе' тигәндән алынған. Грецияла грекса 'тупаҫ, ҡырағай' тигән һүҙгә бәйләгән халыҡ этимологияһы бар. Шулай уҡ иллирийса «olba» — «ауыл» αλβανος, αρβανιτης тигән һүҙгә бәйләгән фараз да йәшәй.
Тарихы
Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлегенә ҡарағанда, албандар — боронғо пеласгтарҙың тура вариҫтары, мең йылдар эсендә булған үҙгәрештәр менән бергә пеласгтарҙың телен дә һаҡлағандар. .
Пласидо Доминго
Мексикалағы карьераһының башланыуы
16 йәшендә Пласидо ата-әсәһенең труппаһында йырсы булараҡ бөйөк итальян композиторы Джузеппе Верди операһы "Риголетто"нан Борса роле менән беренсе тапҡыр сығыш яһай, артабан Пуленоктың «Диалоги кармелиток» операһының Мексика сәхнәһендәге премьераһында әһәмиәтлерәк капеллан партияһын башҡара.
Албандар
Тарихы
Албандарҙың этногенезы бик ҡатмарлы һәм буталсыҡ, фәндең әлеге үҫеш баҫҡысында (митохондриялар  ДНК-һын тикшереп булмауы сәбәпле) халыҡтың этногенезы тураһындағы бөтә теориялар ирекле фараз булып ҡына ҡала килә. Болгар батшалығы һәм Византия империяһының һаҡланып ҡалған документтарынан күренеүенсә, албандарҙың әлеге дәүләт биләмәләре сиктәрендә телгә алыныуы Х быуатҡа ҡарай. Ул осорҙа  Төньяҡ Албаниялағы Мирдита, Дукагини, Малиссия тауҙары тирәһендә йәшәгәндәр. Был төбәктә әле албан топонимдары славян топонимдарынан күпкә йыш осрай.
XII—XIV быуаттарҙа албандар төньяҡтағы тауҙарҙан үҙәндәргә һәм көньяҡҡа күсә, быға тиклем романлашҡан иллирийҙарҙы йота Гректар, славяндар, романлашҡан македондар, сарматтар һәм венеттар (һуңғыларынан  аромундар хасил булған) төйәкләнгән Албанияның көньяғында тел албандарҙың һиҙелерлек генетик йоғонтоһонан тыш тарала. XVI быуатҡа  штиптарҙарҙың хәҙерге Албанияның төньяғында славяндарҙы һәм  романлашҡан халыҡтарҙы йотоуы,  ә  XVII быуат аҙағына көньяҡтағы Лаберия менән Тоскияла «штиптар» (тоск варианты) теленең таралыу процесы тамамлана.
Пласидо Доминго
Мексикалағы карьераһының башланыуы
Сағыштырмаса иртә ғаилә башлығы һәм атай булған Пласидо йәшлек йылдарында һәр төр музыкаль эшкә тотона. Мюзиклдарҙа йырлай, гастролгә килгән балет труппаһы өсөн фортепианола уйнай, барҙарҙағы бейеү кисәләрендә ялланып музыкант (тапёр) булып та эшләй, Луиджи Пиранделло, Федерико Гарсиа Лорка һәм Антон Чехов әҫәрҙәре буйынса әҙерләнгән телевизион тамашаларҙа ҙур булмаған драматик ролдәр ҙә башҡара, бер үк ваҡытта был спектаклдәр өсөн фон булған музыка ла ижад итә. Мехиколағы мәҙәни йүнәлештәге яңы радиостанцияла үҙенең музыкаль программаһын ойоштора, тәүге тапҡыр дирижёр пультына баҫып, сарсуэла һәм мюзиклдар өсөн хорҙы өйрәтә, әсәһенең айырым сығыштарында уның өсөн пианинола уйнай, баритон булараҡ, атаһының театр труппаһында ҙур булмаған ролдәр башҡара, популяр Америка музыкаһы буйынса Мексиканың тауыш яҙҙырыусы компаниялары һәм үҙе өсөн продюсер вазифаларын да бик теләп башҡара. Бөтә был эштәр Пласидоға баһалап бөтөргөһөҙ тормош һәм һөнәри тәжрибә тупларға булышлыҡ итә. «Моя прекрасная леди» мюзиклының Мексикала тәүге ҡуйылыуында икенсе пландағы роль менән 185 спектаклдә ҡатнаша, «Весёлая вдова» тамашаһы менән сәхнәгә 170 тапҡыр сыға.
Ҙур сәхнәлә
Пласидо Домингоның ҙур сәхнәлә тәү башлап сығыш яһауы (дебюты) 1959 йылдың 23 сентябрендә була: Мехиконың «Palacio de Bellas Artes» сәхнәһендә ул Джузеппе Вердиның «Риголетто» операһында Борса партияһын йырлай. Артабан «Диалоги кармелиток», «Тоска», «Турандот» һәм башҡа операларҙа икенсел ролдәрҙә уйнай. Тәүге төп роле — Травиата операһындағы Альфредоны Пласидо Мексиканың Монтеррей ҡалаһы театрында 1961 йылдың 19 майында башҡара. Нәҡ был ваҡытта (1959 йыл) йырсының тәүге йәшлек никахы тарҡала.
Албандар
Ғосман дәүере
XIV—XV быуаттарҙа албандар Георгий Кастриоти етәкселегендә байтаҡ ҡаршылыҡ күрһәткәндән һуң төрөк хакимлығы  аҫтына эләгә. Был осорҙа албандарҙың күп өлөшө ислам ҡабул итә. Албандар араһында  Ғосман империяһы хакимиәтендә ҙур ғына урын биләгәндәре була, империяның бер нисә вәзире албан була. Шул уҡ ваҡытта православный албандар (шулай уҡ Али паша Тепеленский кеүек мосолман лидерҙары) XVII—XIX быуаттарҙа төрөктәргә ҡаршы көрәштә ҡатнаша. Албандарҙың дәүләтселеге 1912 йылда Беренсе балкан һуғышынан һуң тергеҙелә. Шул уҡ осорҙа, Ғосман империяһы тарҡалған саҡта,  Югославияла (Македония, Косово һәм Метохия) албандар әҙселектә тороп ҡала.
1940—1980-се йылдарҙа Албанияла Әнүәр Ходжаның сталинсы режимы хакимлыҡ итә. 1980-се йылдарҙың икенсе яртыһында  бик түбән йәшәү кимәленә эйә булған Албания сиктәрҙе аса. Бының һөҙөмәтһендә албандар  Греция менән Италияға күпләп күсенә башлана.
Пласидо Доминго
Ҙур сәхнәлә
1961 йылдың ноябрендә АҠШ-тағы беренсе сығышы менән Доминго артабан ярты быуаттан күберәккә һуҙыласаҡ иң уңышлы опера партиялары менән Американы яулау эшмәкәрлеген башлап ебәрә. Мексиканан алыҫ булмаған Техас штатының Даллас ҡалаһы сәхнәһендә композитор Гаэтано Доницетти ижад иткән «Лючии ди Ламмермур» операһынан Артуро ролен башҡара. 1962 йылдың башы йырсыны консерваторияла илаһи сопрано тауышлы Марта Орнелас менән осраштыра, ҡыҙға хайран ҡалған 21 йәшлек тенор уның менән яҙмышын бәйләй. Тиҙҙән йәштәр Тель-Авивҡа күсенә һәм ундағы Йәһүд Милли Операһы сәхнәһендә бергәләп өс миҙгел сығыш яһай. Доминго 280 тамашала 12 партия башҡара. Биографтар билдәләүенсә, нәҡ ошо осорҙа Пласидоға йырлауындағы ҡайһы бер техник ҡыйынлыҡтарҙы бөтөрөргә Марта менән уларҙың уртаҡ дуҫы Франко Иглесиас ярҙам итә. 1965 йылда Израилдан ҡайтҡас, Марта, йырсы эшмәкәрлеген тамамлап, үҙен тулыһынса ғаиләһенә һәм иренең артабанғы карьераһына бағышлай. Шул уҡ йылда уларҙың тәүге улдары кесе Пласидо, ә өс йылдан һуң, 1968-ҙә, икенсе малайҙары — Алваро тыуа. Күп йылдарҙан һуң Марта Орнелас, инде опера режиссёры булараҡ, ижади эшмәкәрлеккә яңынан тотона. Израилдан ҡайтып ярты йыл үткәндән һуң Доминго тәүге тапҡыр Нью-Йоркта сығыш яһай. Йырсы Хинастераның «Дона Родриго» операһының донъя премьераһында Альберто ролен башҡара — был әҫәр менән New York City Opera Нью-Йорк дәүләт театрында яңы Линкольн Үҙәкте аса. Үҙенең уңышлы сығышынан һуң артистҡа күп саҡырыуҙар яуа, уның өсөн иң яҡшы опера театрҙарының сәхнәләре асыла. 1967 йылда һөнәри йәһәттән исеме ныҡлы танылған Пласидо ҡасандыр бала сағы үткән Европаға аяҡ баҫа: Гамбург дәүләт операһында «Тоска», Вена дәүләт операһында «Дон Карло» спектаклдәре йырсының дебют сығыштары була.
1968 йыл тенор тормошонда яңы этап башлай: Доминго Нью-Йорктағы Метрополитен-опера сәхнәһендә беренсе тапҡыр сығыш яһай һәм «Адриана Лекуврер» операһындағы Маурицио партияһын ҙур уңыш менән башҡара. Артабанғы дүрт тиҫтә йылда бындағы бер миҙгел дә Пласидонан башҡа үтмәй.
Албандар
Ғосман дәүере
1990-сы йылдарҙа албандар Сербияның  Косово һәм Метохия крайында  (1999 йылда  НАТО ғәскәрҙәре ярҙамында ул  Сербиянан бойондороҡһоҙлоҡ яулай; ХХ быуаттың беренсе яртыһында уҡ албандар унда халыҡтың күпселеген тәшкил иткән була) һәм Македонияның ҡайһы бер райондарында үҙ дәүләтселеген булдырыу планы тураһында белдерә.
Пласидо Доминго
Ҙур сәхнәлә
1969 йылда Доминго үҙен Европа менән Америка араһында бүлергә мәжбүр була, тенор Италияның Верона ҡалаһы сәхнәһендә — «Турандот», Миландың «Ла Скала»һында «Эрнани» спектаклдәрендә йырлай ҙа, «Богема» операһында сығыш яһар өсөн Сан-Францискоға оса. 1970 йылда Мадридта «Джоконда» спектаклендә айырым роль башҡара, Эдинбургс фестивалендә Бетховендың «Торжественная месса» операһында сығыш яһай. 1970 йылдың октябрендә Доминго Вердиның «Бал-маскарад» операһында беренсе тапҡыр испан йырсыһы Монтсеррат Кабалье менән бергә уйнай, һәм был дуэт аҙаҡтан донъяла иң популяр булып китә.
Албандар
Таралып ултырыуы
Хәҙерге ваҡытта албандар менән сербтар, албандар менән македондар, албандар менән гректар араһында этник конфликттар барғанлыҡтан албандарҙың таралып ултырыу мәсьәләһе бәхәсле булып ҡала.
1270—1280-се йылдарҙа албан халҡы Диррахий ҡалаһы эргәһендәге үҙәнгә күпләп төшә башлай. Император Иоанн Кантакузиндың  хәбәренән күренеүенсә,  албандар тотош общиналары менән, ҡатын-ҡыҙҙарын, балаларын һәм мал-тыуарын эйәртеп күсенгән.
Албандар Македонияға өс юл менән күсенгән: Дукаджини (төньяҡ) юлы Полог аша Скопье һәм Кумановоға алып килгән. Малисор юлы Охридтан Пеларгония менән Повардарьеға килтергән. Тоск (көньяҡ) юлы Преспанан Леринға илткән.
Пласидо Доминго
Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербургтағы сығыштары
2012 йылдың 19 декабрендә Доминго менән Испания опера йырсыһы Хосе Каррерас Христ Спаситель сиркәүендә (Храм Христа Спасителя) хәйриә концертында ҡатнаша, был уларҙың Лучано Паваротти үлгәндән һуң үткән һуңғы биш йылда тәүге берлектәге сығышы була.
2013 йылдың 2 майында Доминго Санкт-Петербургтағы Мариин театрының Яңы сәхнәһе асылыу һәм театрҙың художество етәксеһе һәм генеральдиректоры Валерий Абисалович Гергиевтың 60 йәшлек юбилейы тантанаһында йырлай һәм дирижёрлыҡ итә, Мариин театрының тарихи сәхнәһендә Джузеппе Верди ижад иткән «Набукко» операһынан төп герой партияһын башҡара.
Албандар
Таралып ултырыуы
XIV быуатта албандар һәм валахтар Калканделен һәм Скопье тирәһендә телгә алына.
Душан грамотаһында (1334/1335) Прилеп эргәһендәге Арбанаси ауылы телгә алына һәм районда влахтар ҙа, католик албандар ҙа йәшәүе билдәләнә.
Пласидо Доминго
Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербургтағы сығыштары
Рәсәй баш ҡалаһындағы сығыштарында тенорға П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһының симфоник оркестры ҡушылып уйнай, уның менән Америка дирижёры Юджин Кон етәкселек итә. Үҙенең репертуарындағы хиттар араһынан Доминго Пётр Ильич Чайковскийҙың «Пиковая дама» операһынан Герман арияһын рус телендә башҡара.
Албандар
Таралып ултырыуы
Ахелой эргәһендә Никифор II Ангелды еңгәндән һуң  (1359)  албандар Этолия менән Акарнанияға (улар Кесе Валахия тип тә йөрөтөлә) төйәкләнә.
Пласидо Доминго
Баһалар
Тәнҡитселәр билдәләүенсә, йәшенә һәм үткәргән ауырыуына ҡарамаҫтан, Доминго үҙенең концертарында гел намыҫ менән һәм тырышып эшләй, һәр сығышында алдағыһынан кәм опера партиялары башҡармай, «бис»ҡа бары тик өс ария һәм тағы бер генә номер йырлау уның өсөн бер ҙә хас түгел.
Албандар
Таралып ултырыуы
XV быуатҡа албандар Калканделен вилайәтендә, Манастир нахияһында, Филорина нахияһында һәм Пирлип вилайәтендә күпләп теркәлгән. Георгий Кастриотиҙың Италияға хәрби экспедицияһынан һуң  албандарҙың Апулияны колониялаштырыуы башлана. Фараздарҙың береһенә ярашлы, албандарҙың тәүватаны әлеге сиктәрендәге Албания ла, Кавказ Албанияһы ла (Алванк) түгел, ә романлашмаған дак ҡәбиләләре һаҡланған Дакияның көнбайышында булған. Бының дәлилдәре: албан теленең дак һөйләштәре һәм хәҙерге румын теленең көнбайыш Валахиялағы ҡайһы бер диалекттары менән фонетик яҡынлығы, диңгеҙ терминологияһына ҡараған  һүҙҙәрҙең юҡлығы (ошо сәбәпле албандарҙың Кавказдан килгәнлеге шик аҫтына алына, юғиһә улар, мотлаҡ Ҡара диңгеҙ буйынан хәрәкәт итеп, әҙме-күпме диңгеҙ буйы төбәктәрендә тотҡарланыр ине).
Этнографик төркөмдәр
Албандар тел һәм ғөрөф-ғәҙәттәре буйынса ике төп төркөмгә бүленә: XIII—XVI  быуаттар араһында Балкандағы ҡыҙыу сәйәси ваҡиғалар арҡаһында (иң мөһимдәре — тәре йөрөштәре, Византия империяһының көсһөҙләнеүе һәм Ғосман империяһының көс йыйыуы) албан этносынан ике эре  субэтник эксклав төркөм айырыла, яйлап улар үҙаллы халыҡтар  булып формалаша һәм әлеге ваҡытта уларҙың тарихи ватандары менән бәйләнештәре бик йомшаҡ. Уларға түбәндәгеләр инә:
Пласидо Доминго
Мауығыуҙары
Бала сағында Пласидо футбол менән мауыға, үгеҙҙәр алышы — корриданы ҡарарға ярата. Киң билдәле башҡарыусы булып киткәс, Доминго стадиондарҙа спорт сараларына йыйылған тамашасы алдында хәйриә концерттары менән бик теләп сығыш яһай.
Албанияла дин
Албания Республикаһы — рәсми дине булмаған донъяуи дәүләт. Илдең конституцияһы дин тотоу азатлығын һәм дини общиналарҙың тиңлеген гарантиялай, "выждан һәм дин мәсьәләләрен"дә дәүләт тарафынан нейтраллек һаҡлауҙы иғлан иткән. Дәүләт һәм дини общиналар араһындағы мөнәсәбәттәр Мәҙәниәт, туризм, спорт һәм йәштәр эше буйынса министрлыҡ ҡарамағындағы Дәүләт комитеты тарафынан көйләнә.
Албания, Косово Республикаһы тарафынан өлөшләтә танылыу менән бер рәттән, Европала мосолман халҡы өҫтөнлөк иткән берҙән-бер ил һанала. Албания халҡының яҡынса 63—64 % — мосолман; христиан динен 31—32 % халыҡ тота ; 5—6 % әле динһеҙ. Дөйөм халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, түбәндәге осраҡтарҙа дин албандар: мосолман — 58 %; христиан — 17 %. Әммә ысынбарлыҡты сағылдырған мәғлүмәт аҙағына тиклем иҫәпле түгел, сөнки тикшерелеүгә эләгеүселәрҙең 20 % дини сығышы тураһында һорауҙарға яуап биреүҙән баш тарта. Шулай уҡ ҡайһы бер дин әһелдәре халыҡ иҫәбен алыуға бойкот иғлан итергә саҡыра, йә булмаһа, уның һөҙөмтәләрен бәхәсле тип таба.
Тарихи күҙәтеү
Тәүге насраниҙар общинаһы б. э. 58-се йылында хәҙерге Албания ерҙәрендәге Дурреста барлыҡҡа килгән. 1054 йылда христиан сиркәүенең бүленеүе һөҙөмтәһендә көньяҡ Албания Константинополь менән бәйләнеште һаҡлай, илдең төньяҡ өлөшө Рим юрисдикцияһы бойһона.
XV быуат уртаһында Албанияны Ғосман империяһы баҫып ала; европа халыҡтары араһынан албандар, беренсе булып, исламды ҡабул итә. Уның сәбәптәре бер нисә — төрөк прозелитизмы, православие тәьҫирендәге күрше илдәрҙең албандарға ҡаршы эшмәкәрлегенә яуап һәм исламды ҡабул итеүселәргә ҡарата иҡтисади преференциялар. XVIII быуатта Албанияла суфыйҙарҙың бекташи хәрәкәте киң тарала.
XIX быуаттың икенсе яртыһынан Албанияла протестанттарҙың Албания Инжил сиркәүе эшләй. XIX быуат аҙағы — XX быуат башында албан православие вәкилдәренең милли сиркәү өсөн башлаған эшмәкәрлеге Албан православие сиркәүен төҙөтөү менән тамамлана.1900 йылда православиенан католиктарға күсеүсе священник Георг Германос грек католик общинаһын булдыра һәм был община һуңынан Албан грек католик сиркәүенәсә үҫешә.
Икенсе бөтә донъя һуғышынан Албания хөкүмәтенә коммунистар килгәндән һуң, дингә ҡаршы эҙәрлекләүҙәр башлана. 1967 йылда Әнүәр Ходжа тарафынан ниндәй ҙә булһа дини эшмәкәрлек тыйыла һәм Албания беренсе атеистик дәүләт тип иғлан ителә. Илдә йөҙләгән ғибәҙәтханалар ябыла; төрлө конфессияларҙан йөҙәрләгән дин әһелдәре атыуға хөкөм ителә һәм төрмәләргә ебәрелә.
1980 йылдар аҙағында илде демократлаштырыу һөҙөмтәһендә, Албанияла ҡорамдар тергеҙелеп, дини өлкәлә яңы хәрәкәт башлана. 1990-сы йылдарҙа төрлө илдәрҙән килгән протестант миссионерҙары, бахай, Йәхвә Шаһиттары һәм мормон тәғлимәттәрен таратыусылар күбәйә.
Ислам
2010 йылда албан мосолмандары халыҡтың 63 — 64 % тәшкил итә. Pew Research Center тикшеренеүҙәр үҙәге мәғлүмәттәре буйынса, был һан 82,1 % күрһәтә. Ислам динен албандар, шулай уҡ, илдә йәшәүсе ғәрәптәр һәм мысыр халҡы тота. Мосолмандар бөтә ил буйынса таралған, әммә уларҙың күберәге илдең төньяғында һәм үҙәгендә ойошоп йәшәй.
Албания Европала Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһына инеүсе берҙән-бер ил булып һанала.
Насраниҙар
2010 йылдағы күрһәткес буйынса, Албания насраниҙары халыҡтың 31—32 % тәшкил итә. (Pew Research Center мәғлүмәттәре буйынса — 18 % ). Был динде албандарҙың бер өлөшө, шулай уҡ македондар, арумындар, итальяндар, черногорҙар, гректар һәм сербтар тота.
Православие диндарҙарының өлөшө 14,6 % тип баһалана (Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса — 6,75 %). Улар күберәк илдең Греция менән сиктәш көньяғында тупланған. Православие динендәгеләрҙең күпселеге Албан православие сиркәүенә ҡарай. Илдә шулай уҡ Македония православие сиркәүе һәм грек-старостильниктар мәхәлләләре лә бар.
Диндарҙар һанының 20 меңе — протестант динен тотоусылар. . Уларҙың яртыһынан ашыуы — пятидесятниктар (нигеҙҙә, «Ғүмер һүҙе» һәм Илаһтың Ассамблеяһы общинаһыныҡылар). Шулай уҡ илдә баптистар, адвентист, плимут туғандар һ. б. төркөмдәр эшмәкәрлеге тарала бара.
1922 йылдан башлап Албанияла Йәхвә шаһиттары (6 мең), 1991 йыл — һуңғы изге көндәрҙә ҡотҡарыусы Ғайса сиркәүе (2,3 мең).
Башҡа төркөмдәр
Албаниялағы йәһүдтәр тураһындағы тәүге мәғлүмәт VII быуатҡа ҡарай. XVI быуатта Албанияға Испания һәм Италиянан йәһүд ҡасҡынсылары күсеп килә. 2010 йылда илдә 300-ләп йәһүд ҡала; әлеге көндә йәһүд синагогалары Тиранда һәм Сарандта эшләй.
Албанияла бахайҙар (7 мең ) ярайһы ғына ҙур ойошмаға тупланған.
«Диндәр энциклопедияһыһы» баһаһы буйынса, атеистар һәм агностиктар рәтендә — Албанияның 5 % халҡы.
Холокост
Холоко́ст (holocaust,  — «бөтә нәмәне яндырыу»):
Һүҙҙең этимологияһы
Инглиз телендә «holocaust» хәҙерге аңлатмаһына яҡыныраҡ 1910 йылдарҙа, ә хәҙерге мәғәнәһендә 1942 йылдарҙа нацистар тарафынан йәһүдтәрҙе ҡырыу булараҡ ҡулланыла. 1950 йылдарҙа буласаҡ Нобель премияһы лауреаты Эля Визелдең китаптары аша киң таралыу таба. Совет матбуғатында 1980 йылдар башында күренә башлай.
Хәҙерге инглиз телендә «Holocaust» ҙур хәрефтән башланһа — нацистарҙың йәһүдтәрҙе ҡырыуы мәғәнәһендә, ә бәләкәй хәрефтән булһа — башҡа осраҡтарҙа ҡулланыла. Рус телендә «холокост» яңғыҙлыҡ исемен аңлатмаһа, бәләкәй хәрефтән яҙыла, ә инде йәһүдтәргә ҡарата геноцидты аңлатҡанда — ҙур хәрефтән яҙыла[9][10][11][12][13][14]. Рус телендә шулай уҡ ҙур хәрефтән яҙылған был һүҙ геноцидтың теләһә ниндәй актын аңлата. Ҡайһы бер сығанаҡтар хәҙерге ваҡытта был термин Икенсе донъя һуғышы йылдарында йәһүдтәргә ҡарата булған геноцидты — аныҡ тарихи ваҡиғаны билдәләү өсөн ҡулланыла, шуға күрә ҙур хәрефтән яҙыла[15], тип бара.
Шоа — Европа йәһүдтәренең фажиғәһе
Шоа (ивр. ‏שׁוֹאָה‏‎‎‎ — һәләкәт, катастрофа) — йәһүдтәрҙең иврит телендә һәм ҡайһы бер башҡа телдәрҙә немец нацистарының йәһүд этносын юҡҡа сығарыу буйынса алып барылған сәйәсәтен билдәләү өсөн ҡулланылған термин; «Холокост» терминын алмаштыра. Идиш телендә был мәғәнәлә икенсе термин — дритер хурбм (идиш דריטער חורבן — өсөнсө емереү, йәһүд халҡы тарихында, Беренсе һәм Икенсе Иерусалим ҡорамдарын емергәндән башлап, үҙенсәлекле һәләкәтле ваҡиға) ҡулланыла.
Ҡорбандар
Израилдең Яд ва-Шем Һәләкәттәр һәм ҡаһарманлыҡ институты критерийҙары буйынса, Шоа ҡорбандарына «оккупацияланған территорияларҙа нацистик режим шарттарында йәшәгән һәм юҡ ителгән, күпләп атыу урындарында һәләк булған, лагерҙарҙа, геттола, төрмәләрҙә, йәшенеү урындарында, урмандарҙа, шулай уҡ ҡаршылыҡ (ойошҡан йәки ойошҡан булмаған) күрһәтергә тырышҡан ваҡытта, партизан хәрәкәтендә, подпольела, баш күтәреүҙә, сикте рөхсәтһеҙ үтеп сығырға тырышҡанда йәки ҡасҡанда нацистар йәки уларға ярҙам итеүселәр (урындағы халыҡты ла индереп йәки милләтсе төркөм ағзалары) тарафынан үлтерелеүселәр» иҫәпләнә. Бынан тыш, уларҙың иҫәбенә «яуланған территорияларҙа булған, Германияның һәм уның союздаштарының ҡораллы көстәре менән бәрелешеү, 1941—1942 йылдарҙағы эвакуация ваҡытында бомбаға тотоу, ҡасыу, һөҙөмтәһендә үлгән/һәләк булыусылар» инә.
Статистика
Һуғыштан һуңғы яҡынса баһалауҙар буйынса, ҡол хеҙмәтен файҙаланыу, изоляциялау, язалау, йәһүдтәрҙе йәки халыҡтың «тулы хоҡуҡлы булмаған» башҡа төркөмөн ҡырыу өсөн нацистар 7000 самаһы лагерь һәм гетто ойоштора. 2000 йылдарҙа Вашингтондағы Холокост мемориаль музейы тикшеренеүселәре уларҙың һанын 20 мең тип белдерә. Шул уҡ музейҙың һуңғы мәғлүмәттәре буйынса, Европа территорияһында 42500 шундай учреждение була.
Шао ҡорбандары тип Европаның 6 миллион йәһүде иҫәпләнә. Был һан Нюрнберг трибуналының хөкөм ҡарраҙарында нығытылған. Шуға ҡарамаҫтан, ҡорбандарҙың тулы исемлеге юҡ. Һуғыш ахырына нацистар хатта үлем лагерҙарының эҙен дә юҡ итә. Был хаҡта совет ғәскәрҙәре килер алдынан кешеләрҙең күмелгән мәйеттәрен сығарыу йәки юҡ итеү тураһында раҫлауҙар һаҡланған. Иерусалимдағы Һәләкәт (Шоа) һәм Ҡаһарманлыҡ «Яд ва-Шем» милли мемориалында исемләп танылған 4 миллион самаһы кешенең шәхси документтары һаҡлана. Мәғлүмәттәрҙең тулы булмауы бик йыш йәһүд общиналарының тулыһынса ҡырылыуы, уларҙың исемдәрен хәбәр итеүсе бер генә туғандары ла, яҡындары ла ҡалмауы менән аңлатыла. Һуғыш кешеләрҙе айыра һәм иҫән ҡалғандар туғандары менән осрашыуға өмөт итеп, уларҙың исем-шәрифен атауҙан баш тарта. Бик күп кеше оккупацияланған СССР территорияһында юҡ ителә, сит ил тикшеренеүселәренә илгә инеү тыйылғанлыҡтан, һәләк булыусылар тураһында уларҙың сығышын әйтмәйенсә, «совет граждандары» тип кенә белдерәләр.
Европа йәһүдтәренең һәләкәте тураһында статистика мәғлүмәттәренең төп сығанағы булып һуғыш алдынан үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу менән һуғыштан һуңғы иҫәп алыу мәғлүмәттәрен сағыштырыу тора. «Холокост энциклопедяиһы» (Яд ва-Шем музейы нәшер иткән) баһаһы буйынса, 3 миллионға тиклем Польша йәһүде, 1,2 миллион — совет йәһүде, шул иҫәртән Литвала — 140 мең, Латвияла — 70 мең йәһүд һәләк була. Венгрияла — 560, Румынияла — 280, Германияла — 140, Голландияла — 100, Францияла — 80, Чехияла — 80, Словакияла — 70, Грецияла — 35, Югославияла — 60, Белоруссияла 800 меңдән ашыу йәһүд юҡ ителә. Лев Поляков һуғыш ваҡытындағы Германия мәғлүмәттәрен нацистарҙың раса сәйәсәте һөҙөмтәһендә демография эҙемтәләрен иҫәпкә алып, йәһүдтәрҙең дөйөм юғалтыуҙарын яҡынса һигеҙ миллион тип баһалай. Немец ғалимы Р. Руммель 1992 йылда нәшер иткән демографик тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә һәләк булған йәһүдтәр һанын 4 миллион 204 меңдән 7 миллионға тиклем тип белдерә һәм ысынбарлыҡҡа тап килгән һан тип 5 миллион 563 меңде ала. Я. Робинзон иҫәпләүҙәре буйынса, 5 миллион 821 мең йәһүд һәләк булған. Рауль Хильберг һәләк булыусыларҙы 5,1 миллион тип билдәләй. Был иҫәпләүҙәр лагерь тотҡондарын азат иткәндән һуң үлеүселәрҙе иҫәпкә алмай, әммә шуныһы асыҡ: улар лагерҙарҙа кисергән ғазаптар һәм ауырыуҙар һөҙөмтәһендә үлгән. Иегуда Бауэр 5,6 — 5,85 миллион һанын килтерә.
1933—1939 йылдарҙа йәһүдтәрҙең Германиялағы хәл-торошо
Эҙәрлекләүҙәргә 1933 йылдың 1 апрелендә йәһүдтәрҙең бойкоты һәм дәүләт учреждениеларында йәки айырым профессиялар буйынса эшләгән йәһүдтәргә йүнәлтелгән раса тулҡындары юл аса. 1935 йылдың 15 сентябрендә ҡабул ителгән «Нюрнберг законы» Германияла йәһүдтәрҙең тиңлеген юҡҡа сығара һәм йәһүдлекте раса терминдарында билдәләй башлай. 1938 йылдың 9 ноябренән 10-на ҡараған төндә йәһүдтәргә ҡаршы истерия киң ҡоласлы ҡыйралышҡа килтерә. Был төн немец ҡалалары урамдары быяла ярсыҡтарына күмелгәнлектән, «Гәлсәр төн» атамаһын ала. Йәһүдтәргә ҡарата дискриминация сәйәсәте алып барылыуға ҡармаҫтан, геноцид нацистар власҡа килеү менән үк башланмай. Нацистар уларҙы илдән ҡыуып сығарырға теләй, әммә бик йыш йәһүдтәрҙең барыр ере булмай. Европа йәһүдтәре өсөн, Хаим Вейцмандың (һуңынан Израилдең беренсе президенты булып китә) әйтеүенсә: «донъя ике лагерға бүленә: үҙҙәрендә йәһүдтәрҙе күрергә теләмәгән илдәргә һәм уларҙы үҙ илдәренә индерергә теләмәүселәргә». 1938 йылдың июлендә АҠШ президенты Франклин Рузвельт инициативаһы буйынса Эвианда (Франция) ҡасаҡтар буйынса халыҡ-ара конференция еңелеү менән тамамлана. Доминикан республикаһынан башҡа, 32 ҡатнашыусы илдең береһе лә Германиянан һәм Австриянан көтөлгән ҡасаҡтарға өмөт бирмәй. Бөйөк Британия хатта үҙ контролендә булған Фәләстанға мигранттар ағымын сикләй.
1933—1939 йылдарҙа Германиянан һәм Австриянан 330 мең йәһүд ҡаса. Уларҙың 110 мең самаһы күрше илдәргә сыға, әммә һуғыш йылдарында барыбер эҙәрлекләүҙәргә дусар була.
1939 йылда Гитлер «4 йыллыҡ план өсөн яуаплы» Герман Герингҡа Германиянан йәһүдтәрҙе сығарыу буйынса саралар планы әҙерләргә ҡуша. Икенсе донъя һуғышы башланыуы, Германияға көнбайыш Польша ҡушылыуы һөҙөмтәһендә, уларҙың һанын арттырып ҡына ҡалмай, рөхсәт буйынса эмиграциялау юлдарын да ҡатмарлаштыра. 1940 −1941 йылдың башында нацистар йәһүд мәсьәләһен хәл итеүҙең бер нисә вариантын әҙерләй: Кремлгә рейх йәһүдтәрен СССР-ға ҡабул итергә тәҡдим итә, «Мадагаскар» (барлыҡ йәһүдтәрҙе Африканың көньяҡ-көнсығыш ярындағы ошо утрауға күсереү) һәм «Люблин» (Польшаның нацистар оккупацияһында ҡалған, «генерал-губернаторлыҡ» атамаһы алған өлөшөндә йәһүдтәрҙең резервацияһын булдырыу) планы инициативаһы менән сыға. Был проекттарҙың береһе лә тормошҡа ашмай.