cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эрнст Гидеон фон Лаудон
Биографияһы
Кунерсдорфтағы алышта Австрия армияһының корпусы менән етәкселек иткән. Немец телендәге тарих яҙмаһында Кунерсдорфта пруссактарҙы тар-мар итеүҙә Лаудондың роле бик ҙур булыуы тураһында яҙылған.
Кунерсдорфтан һуң, 36 мең һалдатлы айырым корпустың башында тороп, 1760 йылдың 23 июнендә Ландесхут янында Пруссия генералы Фукенең корпусын еңгән, 7 июндә Глацты (хәҙерге Польшаның Түбәнге Силезия воеводствоһының Клодзко ҡалаһы) ҡамаған һәм 26 июлдә уны бәреп алған, тик Бреслауҙы (хәҙерге Польшаның Вроцлав ҡалаһы) ғына уңышһыҙ ҡамаған.
1760 йылдың15 авгусында Лигниц янында Фридрихтан тармар ителгән, үҙенең еңелеүен дошмандары Даун һәм Лассиҙың өҫтөнә йөкмәткән.
Киләһе йылда Силезияла айырым 60 меңдән торған корпустың башында торған һәм рус армияһы менән бергә дошманға ҡаршы һуғышҡан. 30 сентябрҙән 1 октябргә ҡаршы төндә Швейдниц ҡәлғәһен (хәҙерге Свидница, Польша) алған. 1762 йылда Даундың интригалары арҡаһында командалыҡ итеүҙән ситләтелгән.
Даун 1766 йылда үлгәнгә тиклем эшһеҙ ҡалған, шул уҡ 1766 йылда Гофкригсрат ағзаһы булып әүерелгән, 1769 йылдан — Моравияла армияның баш командующийы булған.
1778 йылдың 27 февралендә уға фельдмаршал дәрәжәһе бирелгән. Шул уҡ йылда Бавария өсөн мираҫ алыу һуғышында Пруссияның принцы Генрихҡа ҡаршы Богемияла һуғышҡан
Фельдмаршал Хадиктың ауырыуы сәбәпле 1788—1789 йылдарҙа Төркиәгә ҡаршы алып барылған һуғышта Австрия ғәскәрҙәренең баш командующийы итеп тәғәйенләнгән һәм был һуғышта төрөк армияһына бик етди зыян килтергән, Белградты алған. Был һуғыш уңышлы тамамланғас, уны генералиссимус иткәндәр.
1790 йылда Пруссияға ҡаршы һуғышасаҡ армияның баш комадующийы итеп ҡуйылған. Ваҡытһыҙ үлеме генә уға был һуғышта тағы ла бер тапҡыр маҡтауға лайыҡ булырға ҡамасаулаған.
Ҡазан юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары
Ҡазан юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары - Рәсәй империяһының Ҡазандағы юғары уҡыу йорто.
Ҡазан ҡатын-ҡыҙҙар курстарында 575 ҡатын-ҡыҙ уҡый, шуларҙың ике йөҙ тирәһе курсты диплом менән тамамлай.
Тарих
Ҡазан ҡатын-ҡыҙҙар курстары, ул ваҡытта Рәсәй империяһының Ҡазан губернаһы, 1876 йылда ғалим — профессорҙар Сорокин Николай Васильевичтың хәстәрләп юллауы буйынса асыла. Уның үтенесе буйынса министрлыҡ рөхсәте 1876 йылдың 8 майында бирелә, әммә төҙәтмәләр менән: юғары уҡыу йорто ике йыл тәжрибә рәүешендә эшләргә тейеш була. Юғары уҡыу йортона инеү шарттары, уҡыу предметтарының күләме, курстарҙың дөйөм белем биреү мәсьәләләре характеры, уҡыу хаҡының күләме — быларҙың барыһы ла Ҡазан һәм Мәскәү курстарыныҡы кеүек үк була. Шарттар буйынса ҡаралған срок үткәндән һуң, "Женское образование" журналында профессор Н. А. Осокин курстарҙың уңыштары тураһындағы отчеты баҫыла, ул отчетта курстарҙың беренсе уҡыу йылы һөҙөмтәләре «превзошли ожидания» тип билдәләй.
Башта курстарВ. И. Гурье курстары өлгөһөндә ойошторола, әммә 1879 йылда курстарҙың дөйөм белем биреү программаһы ике бүлеккә (һөнәргә): һүҙ-тарих һәм физика-математикға - бүленә. Һүҙ-тарих бүлегендә рус әҙәбиәте тарихы һәм урыҫ грамматикаһы, тәбиғәтте өйрәнеү, дөйөм тарих, рус тарихы, физика-математика фәндәре тарихы, философия тарихы, эстетика, немец әҙәбиәте, инглиз теле, гигиена уҡытыла. ККурсың физика-математика бүлегендә тәбиғәтте өйрәнеү, геометрия, алгебраның геометрияға ҡушымтаһы, география, физика, философия тарихы, гигиена, химия, физика-математика фәндәре тарихы, инглиз теле уҡытыла. 1884 йылда мәжбүри булмаған сифатта латин теле уҡытыла. Курстарҙың яңы программаһында дөйөм белем биреү предметтарын юғары белем һөнәрен биреү менән берҙәм татыулыҡта бирергә ынтылыш күренә; был мөнәсәбәттә ҡазан курстары башҡа уҡыу йорттарының курстарынан бер аҙ айырылып тора.
Ҡазан курстарының матди сығанаҡтары бик насар була — курстарҙың бағыусы (попечитель) комитеты булмай, тимәк, уға ирекле иғәнәләр ҙә индерелмәй. Курстарҙың уҡытыу һәм хужалыҡ эштәре бөтәһе лә педагогтар советы ҡарамағында тора, унда эҙмә-эҙлекле профессорҙар Н. А. Фирсов (1876-1877 йылдар), Н. А. Осокин (1877-1880 йыл), С. М. Шпилевский (1880-1882) һәм Н. В. Сорокин в. (1882 йылдан алып) рәйеслек итә. Ҡазан курстарының профессорҙары уҡыу йортоноң иң тәүге хеҙмәткәрҙәре һәм беренсе иғәнә индереүселәр булып тора. Уҡытыусыларҙың сәғәт һанына ярашлы лекциялар уҡығаны өсөн эш хаҡы курстарҙың сығымдарын ҡаплауҙан ҡалған аҡсанан ғына түләнгән ( лекциялар уҡыған өсөн бирелгән гонорарҙарын күп профессорҙар уҡый йортоноң файҙаһына биргәндәр, мәҫәлән Петербургта); шул уҡ ваҡытта практик дәрестәр сәғәт иҫәбенә индерелмәгән дә (ә уларҙың күплеге ҡазан курстарының айырмалы һыҙаттарын тәшкил иткән була). Ҡазан курстарының хатта үҙ аудиторияһы ла булмаған; лекцияларҙы кистәрен Ҡазан университеты. бинаһында уҡығандар. Курстарҙың етди, уңайлы матди базаһының булмауы һөҙөмтәһендә 1886 йылда Ҡазан юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарына уҡыусыларҙы ҡабул итеү туҡтатылған.
Курстар ябылғандан һуң тиҫтә йылдар үткәндән һуң Ҡазан университетының бер төркөм профессорҙары был курстарҙы тергеҙе юлында яңы аҙымдар яһай. Ҡазан уҡыу округының попечителе В. А. Попов адресына үтенес хаты яҙыла, уға 15 кеше ҡул тамғаһын ҡуйған. Оҙаҡ ваҡыт хат алышҡандан һуң, ыңғай һөҙөмтә ала алмағас, үтенескә ҡултамғаһын ҡуйыусыларҙың береһе — профессор Николай Алексеевич Осокин — 1895 йылдың 2 ноябрендә туранан-тура Рәсәй империяһының Халыҡ мәғарифы министрлығына туранан -турамөрәжәғәт итә. 1906 йылдың октябрь айында ғына профессорҙарҙың сираттағы үтенесенә яуап итеп, Ҡазан университетының тарих-филология факультеты составында ҡатын-ҡыҙ курстарын асырға рөхсәт алына.
Тергеҙегән курстарҙың ике бүлеге булдырыла: тарихи-ижтимағи, шулай уҡ тел һәм әҙәбиәт. 12916 йылда курстар эргәһендә уҡыусыларҙы педагогик эшмәкәрлеккә әҙерләү өсөн педагогия семинарияһы асыла. 1920 йылда, Граждандар һуғышы ваҡытында Ҡазан юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары ябыла.
Татарстан Республикаһының Милли архивында Ҡазан юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарына ҡараған документтар бар.
Килдейәров Исхаҡ Мөхәмәҙи улы
Килдейәров Исхаҡ Мөхәмәҙи улы (1897 йыл — 1977 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Уҡсылар дивизияһы яугиры, уҡсы, ефрейтор. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1945).
Биографияһы һәм батырлығы
Исхаҡ Мөхәмәҙи улы Килдейәров 1897 йылда хәҙерге Башҡортостандың Әбйәлил районы Ишбирҙе ауылында тыуа. 1942 йылдың 12 ғинуарында БАССР Бөрө районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 102-се уҡсылар полкының 41-се уҡсылар дивизияһында хеҙмәт итә. 1945 йылдың 26 апрелендә Германияның Бранденбург провинцияһы Шторков ҡалаһы өсөн барған алыштарҙа Килдейәров Исхаҡ Мөхәмәҙи улы дошмандың траншеяһына бәреп инеп, мылтыҡ төйҙәһе һәм штык менән биш немец һалдатын юҡ итә һәм һөжүмде кире ҡағыуҙа тағы дүрт дошман һалдатын юҡ итә. Немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Килдейәров Исхаҡ Мөхәмәҙи улы Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
Серб Республикаһында транспорт
Серб Республикаһында транспорт Серб Республикаһының Транспорт һәм элемтә министрлығы ҡарамағында. Был өлкәгә Серб Республикаһының транспорт һәм телекоммуникация инфраструктураһы ҡарай. Транспорт системаһы автомобиль һәм тимер юлдарҙы, тимер юл станцияларын, аэропорттарҙы, диңгеҙ юлдарын, порттарҙы һ.б. үҙ эсенә ала. Телекоммуникация инфраструктураһы үҙ эсенә телефония, телеграф, оптик кабелдәр, ер өҫтө элемтә станцияларын, транспорт телематикаһын һ.б. ала. Транспорт инфраструктураһының ҡушма өлөштәре Жељезнице Републике Српске, Серб Республикаһы Почтаһы, Путеви Републике Српск һәм башҡа йәмәғәт предприятиелары араһында бүленгән.
Тимер юл транспорты
Серб Республикаһы тимер юлдарының дөйөм оҙонлоғо — 425 км. Жељезнице Републике Српске компанияһы юлдар менән етәкселек итә, йылына пассажирҙар әйләнеше 1 миллион кеше булһа, йөк ташыу әйләнеше 6 миллион тоннаға етә. Компания ҡарамағында 65 пассажир һәм 8 тауар поезы бар. Халыҡ-ара коды 0044. Төп тимер юлдары түбәндәгеләр:
Юл транспорты
Серб Республикаһында автомобиль юлдарының оҙонлоғо 4192 км (1781 километры — магистраль юлдар, 2183 килеметры — төбәк-ара юлдар) тәшкил итә. Юлдар менән «Путеви Республике Српске» компанияһы идара итә, магистраль һәм төбәктәр юлдарын төҙөү, һаҡлау, реконструкциялау һәм техник хеҙмәтләндереү менән дә шөғөлләнә, шулай уҡ хәүефһеҙлекте һәм юлдар буйлап хәрәкәт итеү мөмкинлеген тәьмин итә. Күрһәткестәрҙәге мәғлүмәт латин һәм кириллицала бирелгән. Шулай уҡ хәрәкәтте контролдә тотоу өсөн Серб Республикаһы Полицияһы яуаплы.
Автомобиль юлдары
Серб Республикаһы Хөкүмәте 2010—2020 йылдар дауамында 430 километрлыҡ автомобиль юлдарын төҙөүҙе планлаштыра, бөтә эштәрҙең хаҡы 3 миллиард евро самаһы тәшкил итәсәк.
Магистраль юлдар:
Серб Республикаһы аша түбәндәге Европа маршруттары (магистралдәр) үтә:
Юл-транспорт ваҡиғалары
2011 йыл мәғлүмәттәре буйынса, юл-транспорт ваҡиғалары һаны буйынса иң хәүефле урындар булып Клашница —Прнявор һәм Нова-Топола ҡалаһы — Клашница автомагистрале участкалары тора.
Һауа транспорты
Элек Республикала һауа транспорты һәм авиабәйләнештәр менән Air Sprska компанияһы идара иткән, әммә 2007 йылдың февраленән был бурыстар Sky Srpska дәүләт компанияһына йөкмәтелгән. Илдәге иң ҙур аэропорт — Баня-Лука аэропорты, уға Сапскей аэропорты идара итә. Хөкүмәт Требине аэропортын төҙөүҙе планлаштыра. Серб Республикаһында Серб Республикаһының Граждандар һауа транспорты буйынса дирекцияһы һәм Серб Республикаһы Хөкүмәтенең Авиация хеҙмәте эшләй.
Һыу транспорты
Республикала 204 км һыу юлы иҫәпләнә, иң ҙур порттар булып Шамац йылға пристаны, Брчко ҡалаһындағы Капетания порты, Градишка порты һәм Рафинерия-Брод ҡоро йөк ташыусы караптарға йөк тейәү порты булып тора. Сава (шул иҫәптән халыҡ-ара транспорт өсөн), Уна, Дрина һәм Босна (өлөшләтә суднолар йөрөү) йылғаларында суднолар йөрөй. Сарбац — иелина — Црнелово маршруты буйынса паром йөрөй.
Почта
Серб Республикаһында Серб Республикаһы Почтаһының 9 өлкә эш берәмеге иҫәпләнә, уларҙың һәр береһендә үҙҙәренең почта индекстары булған общиналар төркөмдәре бар.
Дарвин
Дарвин (Дарвино) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 138 кеше. Төмәнәк ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 452772, ОКАТО коды — 80251870005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек сыуаштар (57 %) йәшәй.
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Кесе Сюрва
Кесе Сюрва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сюрва йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Үтәй (Бәләбәй районы)
Үтәй (Утейка) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 86 кеше. Почта индексы — 452014, ОКАТО коды — 80209816006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Побединский Николай Иванович
Побединский Николай Иванович (10 декабрь (22 декабрь) 1861 йыл — 10 ғинуар 1923 йыл) — ғалим-акушер, Мәскәү университеты акушерлыҡ клиникаһы профессоры һәм директоры.
Биографияһы
Священник ғаиләһенән. 1-се Мәскәү гимназияһын (1881) һәм Мәскәү университетының медицина факультетын табип дәрәжәһе менән тамамлай (1886). Университетты тамамлағандан һуң Иҫке-Екатерина дауаханаһының хирургия һәм терапия бүлегендә экстерн булып эшләй, махсус рәүештә патологик анатомия менән шөғөлләнә. 1887 йылда Мәскәү университетының акушерлыҡ клиникаһына күсә; штаттағы ординатор (1889 йылдан), ассистент (1892 йылдан) була. Санкт-Петербургтың Хәрби-медицина академияһында «Материалы к учению о предлежании детского места в клиническом отношении» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай (1894). Мәскәү университетының приват-доценты итеп һайлана. Үҙенең эшмәкәрлеген камиллаштырыу өсөн сит илгә командировкаға ебәрелә. Рәсәйгә ҡайтҡас акушерлыҡ клиникаһы һәм оператив акушерлыҡ буйынса ғәмәли күнекмәләр үткәрә, уҡыусыларға физиологик акушерлыҡ курстары уҡый. 1908 йылда акушерлыҡ һәм ҡатын-ҡыҙҙар ауырыуҙары кафедраһы буйынса штаттан тыш экстраординар профессор итеп раҫлана, ысынбарлыҡта ошо ваҡыттан алып акушерлыҡ клиникаһын етәкләй (1913 йылға тиклем уның номиналь етәксеһе булып ҡарт А. М. Макеев тора, ә Побединский клиника директоры булып 1915 йылда ғына раҫлана).
Побединскийҙың ғилми хеҙмәттәре таз тар булғанда, йөклө ҡатындарҙа токсикоз булғанда бәпесләтеү ысулдарына, ауырлы ҡатындарҙың балаятҡы шешен хирургик дауалауға арналған.
Ваганьково зыяратында ерләнгән (34-се уч.).
Хеҙмәттәре:
Мораҡ уйпатлығы
Шихан-Ишембай биләненән төньяҡҡа (Ишембай ҡалаһы киңлеге) Урал алды бөгөлөнөң көньяҡ сигенә тиклем меридиональ йүнәлештә һуҙыла.
Структураһы
Тектоник һәм эрозия килешмәүсәнлектәре менән бүленгән кристалл нигеҙ тоҡомдарынан, рифей-венд һәм палеозой ҡатламдарынан торған 3 структур ҡатлам айырыла.
үҙәк зона
Бында кинйәбулат тибындағы йыйырсыҡтарҙа бер нисә нефть һәм газ ятҡылығы: Бөркөт, Волостновка, Воскресенск, Исем, Подгорный, Һарытау ятҡылыҡтары асылған.
көнсығыш (эске)
Бында ҡаплау шыуҙырмалары менән боҙолған юғары амплитудалы йыйырсыҡтар үҫешкән.
Һылтанмалар
Мраковская депрессия
Шихан-Ишембай биләне
Шихан-Ишембай биләне — Урал алды бөгөлө беренсе тәртиптәге тектоник структура. Н. С. Шатский айырымлап билдәләй (1945).
9 нефть һәм тәбиғи газ ятҡылығы асылған.
Сиктәре
Төньяҡтан — Ағиҙел уйпатлығы, көньяҡтан Мораҡ уйпатлығы менән сиктәш.
Формалашыуы
Шихан-Ишембай биләне Урал алды бөгөлөнөң Көньяҡ-Татар көмбәҙенең көньяҡ-көнсығыш осонда формалашҡан. Билән сиктәрендә Урал алды бөгөлөнә хас булған субкиңлек һәм субмеридиональ тектоник зоналлек һаҡлана.
Камал III
Камал III (2-се сәхнә псевдонимы, 1-сеһе — Сакмарский, Сәләхетдинов Камал Ситдиҡ улы, Камал Сиддикович Салахутдинов, Камал Третий) (12 ғинуар 1900 йыл — 27 июль 1968 йыл) — театр актёры. 1928—1968 йылдарҙа Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры артисы. РСФСР-ҙың (1957) һәм Татар АССР-ының (1943) халыҡ артисы.
Биографияһы
1899 йылдың 31 декабрендә (1900 йылдың ғинуарында) Әстерхан ҡалаһында тегеүселәр ғаиләһендә тыуған. «Шура ислам» мәктәбен, Ҡаҙан, Әстерхан театр студияһын (1919) тамамлаған.
1918—1924 йылдарҙа «Алтын Урда» Әстерхан мосолман артистары берлегендә (һуңынан «Вулкан» татар дәүләт драма театры, 1922 йылдан Һөнәри эшсе театры, 1928 йылдан Әстерхан дәүләт татар театры) уйнай.
1924 йылдан «Кызыл Октябрь» исемендәге татар театры (Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры) артисы. Яңы сәхнәлә иң беренсе башҡарған роле — Уильям Шекспирҙың «Гамлет» драмаһында Лаэрт.
Кескенә
Кичкинейка — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/715/29 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Европеоид раса
Европео́ид ра́са (шулай уҡ евразия расаһы йәки кавказоид раса) — Бөйөк географик асыштарға тиклем Европала, Алғы Азияла, Төньяҡ Африкала, өлөшләтә Урта Азияла һәм Һиндостанда табылған; һуңғараҡ — барлыҡ ҡитғаларҙа ла асыҡланған раса. Европеоидтар бигерәк тә Төньяҡ Америкала һәм Көньяҡ Америкала, Көньяҡ Африкала һәм Австралияла киң таралған. Ер йөҙөндәге иң күп һанлы раса (планета халҡының 40%-ы).
Үҙенсәлекле билдәләре
Үҙенсәлекле билдәләренә, барыһынан алда, ортогнат йөҙ инә, биттәре горизонталь яҫылыҡта ныҡ ҡына алға сығып тора. Сәстәре тура йәки тулҡынлы, ҡағиҙә булараҡ, йомшаҡ (атап әйткәндә, төньяҡ төркөмдәрҙә), күҙҙәре киң генә, мәгәр ҙур түгел, танауҙары бейек билле, уртаса ҙурлыҡта йәки ҙур, ирендәре йоҡа йәки уртаса ҡалынлыҡта, йөҙөндә һәм тәнендә төктәр ныҡ йәки уртаса үҫә. Ҡулдары һәм аяҡтары яҫы. Тән тиреһе, сәс һәм күҙ төҫтәре төрлө: төньяҡ төркөмдәрҙә зәңгәрһыуҙан башлап, көньяҡ һәм көнсығыш популяцияларҙа ҡараға тиклем осрай.
Барлыҡҡа килеүе
Фараз итеүҙәренсә, европеоид раса көньяҡ-көнбайыш Азия, Көньяҡ Европа һәм төньяҡ Африканы эсенә алған ҙур майҙанда барлыҡҡа килгән. Протоевропеоидтар ареалына, ихтимал, Алғы Азияның тауҙарға тиклемге өлөшө, шулай уҡ Урта диңгеҙ төбәктәре ингән булыуы мөмкин. Шунан инде улар Европаға һәм төньяҡ Африкаға таралып киткәндәрҙер
Мезолит осоронда уҡ Европала йәшәүселәрҙә зәңгәр күҙҙәр осраған, мәгәр бронза быуатында ғына 100 % йышлыҡ менән нығынған.
Европеоидтар ике — төньяҡ һәм көньяҡ — тармаҡтарға бүленә. Улар башлыса тән тиреһе, күҙ һәм сәс пигментацияһы менән генә айырыла. Был ике тармаҡ араһында урталыҡта торған халыҡтар бар. Совет этнографы һәм тарих фәндәре докторы Н. Н. Чебоксаров 1930-сы йылдарҙа уҡ көньяҡ европеоидтар баштағы типҡа яҡыныраҡ, улар төньяҡҡа күсә бара депигментацияға бирелгән, тип белдергән булған
Башҡорт антропологияһында
Башҡорттар европеоид һәм монголоид раса аралығындағы һыҙаттарға эйә. Антропологик тикшеренеүҙәр башҡорттарҙың дүрт төп антропологик тибы араһында аҡ йөҙлө европеоид төрсә лә булыуын асыҡлаған.
Албасенка
Албасенка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мера йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Данте Алигьери
Данте Алигьери (Dante Alighieri), тулы исеме Дуранте дельи Алигьери (1265 йыл, майҙың икенсе яртыһы — 14 сентябрг 1321 йыл) — бөйөк итальян әҙәбиәте шиғриәте шағиры, аҡыл эйәһе, дин белгесе, итальян әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, итальян композиторы, сәйәси эшмәкәр. Ул "Комедия"ла (һуңыраҡ «Божественная комедия» тип Боккаччо атаған әҫәрендә) Урта быуаттарҙың һуңғы дәүере мәҙәниәтенең синтезын күрһәткән.
Флоренцияла
Ғаилә риүәйәттәре һүрәтләүенсә, Дантеларҙың ата-бабалары римлеләрҙең Флоренция ҡалаһына нигеҙ һалыусы Элизейҙар ырыуынан сыҡҡан булған. Данте ҡартатаһының ҡартатаһы Каччагвида Конрад III (1147—1149) Тәре походында ҡатнашҡан һәм рыцарлыҡҡа ҡабул ителгән булған. Ул мосолмандарға ҡаршы һуғышта һәләк булған. Каччагвида ломбардсы Альдигьери да Фонтан ғаиләһенән сыҡҡан ҡыҙға өйләнгән. «Алигьери» исеме «Альдигьери» тигән һүҙҙән ябайлаштырыу арҡаһында килеп сыҡҡан. Уның бер улы шул исемде йөрөткән. Алигьериҙың улы, Беллинчоне, Дантеның ҡартатаһы, гвельфтар һәм гибеллиндар алышы ваҡытында Флоренциянан ҡыуылған. Сицилиялы Манфредтың Беневинто янында тармар ителеүе арҡаһында ул тыуған ҡалаһы Флоренцияға 1266 йылда әйләнеп ҡайта. Дантеның атаһы, сәйәси алыштарҙа ҡатнашмайынса, Флоренцияла ҡалған.
Дантеның дөрөҫ кенә яҙылған тыуған көнө билдәһеҙ. Бокаччо әйтеүе буйынса, Данте 1265 йылдың май айында тыуған. Данте үҙен Игеҙәктәр йондоҙлоғонда тыуған тип иҫәпләй (Комедия, Рай, 22). Хәҙерге заман сығанаҡтарында уның тыуған ваҡыты итеп 1265 йылдың май урталары күрһәтелгән. Шулай уҡ билдәле булыуынса, Данте 1265 йылдың 26 майында (үҙе тыуғандан һуң беренсе, страстная шәмбеһендә) Дуранте тигән исем аҫтында суҡындырылған.
Дантеның беренсе остазы ул ваҡытта билдәле шағир һәм ғалим Брунетто Латини була. Дантеның ҡайҙа уҡыуы билдәле түгел, шулай ҙа ул үҙ заманында боронғо һәм урта быуаттар әҙәбиәтен, тәбиғи фәндәрҙе бик шәп белгән, хатта ул замандың еретик тәғлимәттәре менән дә таныш булған.
1286—1287 йылдарҙа Данте бер нисә ай Болоньела, хәҙерге ваҡытҡа тиклем һаҡланып ҡалған Гаризенд һәм Азинелли башнялары янында, йәшәгән. Бының сәбәптәре булып, ҡайһы бер ғалимдар әйтеүенсә, Дантеның ул ваҡытта билдәле булған университетта уҡыуы торған.
Дантеның иң яҡын дуҫы шағир Гвидо Кавалькада булған. Данте уға бик күп шиғырҙар һәм «Яңы тормош» поэмаһын бағышлаған.
Беренсе тапҡыр Данте Алигьериҙы йәмәғәт эшмәкәре 1296 −1297 йылдарҙа ҡарай башлағандар, ә 1300 йәки 1301 йылда ул приор булған. 1302 йылда ул үҙенең аҡ гвельфтар партияһы менән Флоренциянан ҡыуылған һәм бер ҡасан да кире әйләнеп ҡайтмайынса, һөргөнлөктә үлгән.
Һөргөнлөк йылдары
Данте һөргөнлөктә булған сағында күскенсе булып күп йөрөгән. Ул Тоскананың «яны стиль» менән яҙыусы Пистойанан Чино, Гвидо Кавальканти һәм башҡа шағирҙар араһында лирик шағир булып танылған. Уның «La Vita Nuova» (Яңы тормош) шул саҡта яҙыла. Һөргөнлөктә йәшәү уны бик етди, талапсан булырға өйрәтә. «Пир»(«Convivio») тигән әҫәрендә ун дүрт канцонға аллегорик-схоластик комментарий яҙа башлай. Әммә «Convivio» тамамланмай ҡалған, тик өс канцонға ғына баш һүҙ һәм аңлатма яҙылған. Икенсе китабының 14-се бүлегендә латин теле тураһындағы трактаты ла («De vulgari eloquentia») яҙылып бөтөлмәгән.
Шул һөргөн йылдарында «Илаһи комедияның» өс кантиғы ла бик оҙаҡ ваҡыт яҙылған. «Рай» Равеннала яҙылған. Данте Алигьери үлгәс, уның улдары аталарының һуңғы ун өс йырын таба алмаған. Легендаларға ярашлы, Данте Алигьери, Якопо исемле улының төшөнә инеп, йырҙарының ҡайҙа ятҡанын үҙе әйтеп биргән.
Заугольнова Людмила Борисовна
Заугольнова Людмила Борисовна  (13 апрель 1936 йыл, Мәскәү — 14 май, 2014 йыл, Мәскәү ҡалаһы) — СССР һәм Рәсәй ботанигы, биология фәндәре докторы, профессор, РФА урмандарының экология һәм продуктивлылығы проблемалары буйынса Үҙәктең  урман экосистемаларының структур-функциональ ойошмһы һәм тотороҡлоғо лабораториһының  баш ғилми хеҙмәткәре,  урман фитоценологияһы, типологияһы һәм урмандар  классификацияһы, урмандарҙағы сукцессия өлкәһендә белгес.
Биографияһы
Людмила Борисовна Заугольнова 1936 йылдың 13 апрелендә Мәскәүҙә тыуа. 1958 йылда В.И. Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институтын тамамлай. 1958-1962 йылдарҙа Приморье крайының Артём ҡалаһында биология уҡытыусыһы булып эшләй. 1962-1992 йылдарҙа Мәскәү дәүләт педагогия институтының биология лабораторияһында эшләй, тәүҙә лаборант, артабан кесе һәм өлкән ғилми хеҙмәткәр була. 1969 йылда «Онтогенез и возрастные спектры популяций ясеня обыкновенного в фитоценозах лесной и лесостепной зон» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1974 йылда профессор А.А. Урановтың вафатынан һуң, лабораторияла ботаника төркөмө етәксеһе, коллектив тикшеренеүҙәр  ойоштороусыһы була.
1992 йылда РФА урмандар экологияһы һәм продуктлылығы проблемалары буйынса  үҙәккә  эшкә күсә, бында урман геоботаникаһы проблемалары  өҫтөндә эшләй.
1994 йылда «Структура популяций семенных растений и проблемы их мониторинга» темаһы буйынса  докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Фәнни эшмәкәрлеге
Төп фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе — урман фитоценологияһы, урмандарҙың классификацияһы һәм типологияһы, урмандарҙа  сукцессия.
Л.Б. Заугольнованың фәнни ҡараштарының  формалашыуында уның ғилми етәксеһе А.А. Уранов идеялары ҙур роль уйнай. Уның исеме менән ботаникала онтогенетик-популяцион ҡараштың башланғысы, йәғни үҫемлектәрҙең йәш осорҙарына бүлеүгә иғтибар итеүҙе тәҡдим иткән йүнәлеш бәйле. «Онтогенез и возрастные спектры популяций ясеня обыкновенного в фитоценозах лесной и лесостепной зон» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы  «ағас тоҡомдары популяцияһын өйрәнеүҙә айырым ҡараш менән  уларҙың йәш структураһы үҙенсәлектәрен календарь йәше күҙлегенән түгел, ә  бәлки йәше торошонан сығып һүрәтләй. Артабан тикшеренеүсе үҫемлектәрҙең популяция кимәлендәге иерархик тиң берәмектәр системаһын эшләй, биоморфологик үҙенсәлектәр һәм онтогенез менән бәйле рәүештә күп йыллыҡ үҫемлектәрҙең популяциялары  структураһының һәм динамикаһының үҙенсәлектәрен асыҡлай. Заугольнова бер фитоценоз сиктәрендә үҫемлектәрҙең ценопопуляция динамикаһы кимәлен анализлай һәм билдәләй. Ул демографик структураның күрһәткесе булараҡ онтогенетик спектр анализының яңы ысулдарын тәҡдим итә һәм спектрҙарҙың база һәм үҙенсәлекле төшөнсәләрен индерә, ценопопуляцияларҙың  критик торошо төшөнсәһен нигеҙләй, мониторинг өсөн ҡулланыла торған диагностика ысулын тәҡдим итә, орлоҡло үҫемлектәрҙең популяцион мониторингы сылбыры өсөн билдәләр исемлеген әҙерләй.
Урмандарҙың экологияһы һәм тотороҡлоғо үҙәгендә эшләү осоронда Заугольнова яуаплы мөхәррир һәм автор булараҡ биш коллектив монографияны нәшер итеүҙә ҡатнаша. Уның тарафынан «Ценофонд лесов Европейской части России» һәм «Определитель типов леса Европейской части России» сайттары, шулай уҡ биология фәндәре докторы  О.В. Смирнова менән берлектә үҫемлектәрҙең экология һәм ценотик төркөмдәре буйынса мәғлүмәттәр базаһы булдырылған.
Л.Б. Заугольнова шулай уҡ ватан урман геоботаникаһында һәм урмансылыҡ белемендә киң таралған доминант классификацияһы һәм Браун-Бланк үҫемлек берләшмәләренең халыҡ-ара классификацияһы араһында туры килеү-килмәүҙе тәртипкә һалыу һәм билдәләү өҫтөндә эшләй. Эшенең һөҙөмтәһе булып Европа Рәсәйе урмандары тибының иллюстрациялы электрон билдәләүсеһе тора.
Чепош
Чепош — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының уң ярына тамағынан 168 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тере һыу
Тере һыу — халыҡ әкиәттәрендә үлгән геройҙы терелтеү һәләтенә эйә булған тылсымлы һыу.
Фольклорҙа
«Урал батыр» эпосында Урал батыр яуыз заттарҙан халыҡты ҡотҡарып, ҡанатлы ат Аҡбуҙат һәм Һомай ярҙамында тере һыуҙы таба һәм бөтә тәбиғәткә үлемһеҙлек бүләк итә.
Ул фольклорҙа билдәле бер тылсымлы йәки тәбиғи булмаған үҙенсәлектәргә эйә булған һыуҙы аңлата. Мәҫәлән, әкиәттәрҙә тере һыу үле тәнгә йән бирә ала. Йыш ҡына яраларҙы дауалау мөмкинлегенә эйә булған үле һыу менән бер рәттән ҡулланыла. Бер туған Гриммдар ҙың «Тере һыу» әкиәтендә уның бер йотомо өс королевичтың ауырыған атаһын һауыҡтыра алған. Тылсымлы әкиәттәрҙә тере һыу «ете диңгеҙ аръяғында» була.
Тере һыу һәм мәңгелек йәшлек эҙләү христиандарҙың дөйөм терелеү, мәңгелек тормош һәм тулыһынса һауығыу тураһындағы тәғлимәтенә яҡын.
Инжилдә
В Изге яҙма «тере һыу» мәңгелек тормош эпитеты булып тора.
Йөҙөм араҡыһы
Латинса aqua vitae (һүҙмә-һүҙ — йәшәү һыуы) тигән һүҙ шарап ты ҡыуыу һөҙөмтәһендә алынған этил спирты н аңлата. Терминды испан табибы һәм алхимиг ы Арнольд яҡынса 1240—1311 йылдарҙа индергән. Был терминдан скандинавтарҙың аквавит һәм украиндар ҙың оковит алкоголле эсемлектәренең атамалары килеп сыҡҡан.
Кесе Таболжанка
Кесе Таболжанка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Челва йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Колдаис
Колдаис — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/679 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Страховкалау йәмғиәте бинаһы (Вологда)
Страховкалау йәмғиәте бинаһы — ХХ быуат башында төҙөлгән ике ҡатлы айырым йорт. Йорт Вологда өлкәһе Вологда ҡалаһының Мария Ульянова һәм Козленский урамдары киҫелешендә урынлашҡан. Төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылһы. Әлеге ваҡытта бина И. В. Бабушкин исемендәге өлкә китапханаһы өсөн ҡулланыла.
Бина шуныһы менән ҡыҙыҡ, ул Вологда модерн өлгөһө булып тора. Бинаның эркерлы булыуы һәм мөйөштәренең киҫелгән формалы булыуы йортҡа йәм өҫтәп тора.
Тарих
1905 йылдың 14 октябрендә Вологда страховкалау йәмғиәте ихтыяждары өсөн бинаның проектын төҙөй башларға тигән ҡарар ҡабул ителә. 1908 йылдың ноябренә инженер Альберти ҡатлы йорттар төҙөү проекты буйынса Афанасьев һәм Оло Козленский урамдары мөйөшөндә ике ҡатлы айырым йорт төҙөлә. Беренсе ҡатта Вологда ҡала управаһы урынлаша, унда мәхәллә училищеһы өсөн класс бүлмәләре булдырыла. Икенсе ҡатында страховкалау идараһы бүлмәләре һәм дөйөм йыйылыштар өсөн зал урынлаша.
Был ҡоролмала иң яҡшы концерт залы була, унда концерттар үткәрелә һәм шул ваҡыттың иң билдәле музыканттарының гастролдәре уҙғарыла. Бында йырсы Вяльцева Анастасия Дмитриева, сиған йырҙарын башҡарыусы Юрий Морфесси, шағир Константин Бальмонт сығыш яһай. Студенттар кисәләрен ойоштороу йолаға әүерелә. 1912 йылда бында бинала IV Дәүләт Думаһына тауыш биреү өсөн һайлауҙар үтә.
1914 йылдың 15 сентябрендә яугир яралылар өсөн лазарет ойошторола, ул бинаның беренсе ҡатында, элекке класс бүлмәләрендә урынлашҡан. 1915 йылдың октябрендә тиклем дауахана 422 кешене ҡабул итеп дауалай. Дауахана 1918 йылдың 1 ғинуарына тиклем эшләй.
Революциянан һуң был бинала балалар өсөн Яңы йыл шыршыһы байрамдарын үткәрәләр, ә граждандар һуғышы йылдарында бинала тағы ла дауаханаа урынлаштырыла. 1926 йылда бинала Вологда губернаһының пионерия штабы төпләнә, һуңғараҡ партияның губком һәм ҡала комитеты урынлаша.
1972 йылдан 2001 йылға тиклем бинала Вологда политехник институтының (хәҙер Вологда дәүләт университеты) инженер-төҙөлөш факультетының уҡыу кластары урынлаша.
Архитектура
Ике ҡатлы, тимер вальмовый ҡыйыҡлы, кирбес йорт. Бинаның төп ҙурлығы 28x22 метр. Өс ишеге бар: төп ишеге — Мария Ульянова урамы яғынан, ҡалған икеһе — ихата яғынан. Йорттоң Мария Ульянова урамы яғына сығып торған төньяҡ-көнбайыш фасады яғында ике ҙур зал урынлашҡан, көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, баҫҡыстар аръяғында шулай уҡ ике ҙур бүлмә урынлашҡан.
Фасадының декоры ҡыҫҡа һәм ябай, фасады консолле кәрниздәр менән тамамланған, шулай уҡ консолдәрҙең ялпаҡ ҡанаттары һәм аттикалары фасадты бүлгеләп тора. Аҡ менән йәшел төҫкә фасад деталдәре буялған.
Вологда өлкәһе губернаторының 2000 йылдың 2 авгусындағы бойороғо нигеҙендә был бина өлкә универсаль ғилми китапхана ҡарамағына күсә. Шунда уҡ проект-смета документацияһы әҙерләнә. Вологда дәүләт университеты бинанан сығып китә һәм бушап ҡалған йортта өс йыл дауамында ремонт һәм реставрация эштәре һәм университет өс йыл дауамында үткәрелә.
Хәҙерге торошо
2004 йылдың 28 майында Вологда өлкә китапханаһының яңы бинаһы асыла. Тантанала Вологда өлкәһе губернаторыВ. Е. Позгалев, Вологда ҡалаһы мэры А. С. Якуниче ҡатнаша.
Әбдиев Ибраһим Минһаж улы
Әбдиев Ибраһим Минһаж улы (Абдеев Ибрагим Мингазович) (1923-) — 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкы 1-се эскадронында хеҙмәт итә. Гвардия рядовойы, гвардия сержанты. III дәрәжә Дан ордены кавалеры.
Биографияһы
Ибраһим Минһаж улы Әбдиев 1923 йылда БАССР-ҙың Боҙаяҙ ауылында (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районы) тыуған.
Хәрби хеҙмәте
1942 йылдың авгусында Үзбәкстан ССР-ы Сәмәрҡәнд өлкәһе Хатырчы район хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына саҡырыла.
Белорус фронты составындағы 7-се гвардия кавалерия корпусы 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының 1-се эскадронында станковый пулемёт тоҫҡаусыһы, пулемёт взводы командиры ярҙамсыһы.
Хәтер
Әбдиев Ибраһим Минһаж улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Ҡырмыҫҡалы районы Боҙаяҙ ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Хөсәйенов Мөхәмәтйән
Мөхәмәтйән Хөсәйенов — (محمدجان بن الحسين بن عبد الرحمان بن أنس, Мөхәммәтжан бине әл-Хөсәен бине Габдеррахман); 1756 йыл, Солтанай ауылы, Өфө провинцияһы — 17 июль 1824 йыл, Өфө, Атъетәр ауылында ерләнгән, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районы) — Ырымбур мосолман диниә назаратының беренсе мөфтөйө.
Солтанай ауылында (хәҙерге Кушнаренко районы) тыуған. Уның атаһы Хөсәйен бин Абдуррахман бин Әнәс әл-Бурундуки 1720 йылдарҙа Өфө губернаһыдағы Стәрлебаш ауылында имам һәм мөҙәрис була (ҡара Стәрлебаш мәҙрәсәһе). Юғары дини белемде Сәйет биҫтәһендә, Ырымбур, Бохара һәм  Ҡабул мәҙрәсәләрендә алған. 1785 йылдан алып Ырымбур экспедицияһында ахун булып тора, шул уҡ йылда Екатерина II рескрипты буйынса «Крайҙың беренсе ахуны» исемен ала.
1788 йылдың 22 сентябрендәге Екатерина II указына ярашлы мөфтөй, Ырымбур мосолман диниә назараты рәйесе итеп тәғәйенләнә һәм ғүмеренең аҙағына тиклем ошо вазифаны биләй. Ырымбур мосолман диниә назаратын Үҙәк мосолман коллегияһына әүерелдереү, донъяуи ғилми фәндәр уҡытыла торған дини уҡыу йорттарының селтәрен ойоштороу буйынса проекттарҙың авторы. Башҡортостанда Екатерина II сәйәсәтен үткәреүсе була. Рәсәй империяһының Көнсығышта һәм Кавказда тышҡы сәйәсәтен тормошҡа ашырыуҙа әүҙем ҡатнаша. Күп тапҡыр Кесе һәм Урта Йөҙҙәр ҡаҙаҡ хандары һәм солтандары менән һөйләшеү өсөн («Хөсәйенов илселектәре») делегацияларын етәкләгән. 1797 йылда Кесе Йөҙ менән идара итеү өсөн булдырылған Хан советына индерелгән. Властар уны Кавказға ебәргәндәр, бында ул тау халыҡтарында ырыу судтарын ойоштора һәм Рәсәйгә тоғролоҡ антын ҡабул итеүҙә ҡатнаша. 1805 йылда төркмәндәр эше буйынса йәшерен комиссияла ҡатнаша. Ирекле иҡтисади йәмғиәтенең ағзаһы һәм Ҡазан университеты Советының почетлы ағзаһы булып тора һәм башҡорт ерҙәрен иркен һатыу һәм һатып алыуға хоҡуғы булыуға ирешә, эре ер биләүсегә әйләнә. Гәүһәр миҙалы менән бүләкләнә.
Ҡатындары һәм балалары
Төрөк ҡатын-ҡыҙы, рус ғәскәрҙәре штурмы ваҡытында һәләк булған Измаил төрөк нығытмаһы комендантының ҡатыны.
Әсирлеккә эләгә. 1788 йылда Ҡазанға алып киләләр, бында ул билдәле татар сауҙәгәре Исмәғил Апанаевҡа кейәүгә сыға. 1795 йылда, ире үлгәндән һуң, ҙур мираҫлы тол ҡатын булып ҡала.
1798 йылдың йәйендә Хөсәйенов Мөхәмәтйәнгә кейәүгә сыға, әммә ике ай уның менән йәшәгәндән һуң, Хөсәйенов, бер ниндәй ҙә туй булманы тип белдерә һәм Ырымбурға сығып китә. Шул уҡ ваҡытта мөфтөй Айшаның мөлкәте менән файҙаланып өлгөргән була. 1798 йылдың авгусында Айша Алеева мөфтөйгә ҡаршы дәғүә белдерә һәм тотонолған мөлкәтте кире ҡайтарырға талап итә. 1803 йылдың февралендә Ҡазан өйәҙ суды мөфтөйҙө сауҙәгәр ҡатынын алдауҙа ғәйепле тип таба һәм унан 3 402 һум 50 тин түләттереү тураһында ҡарар сығара, әммә күрһәтелгән сумманы тик 1805 йылда ғына түләттереүгә ирешәләр.
Астерма
Астерма — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кинешемка йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тәһран метроһы
Тәһран метроһы  — Тәһран ҡалаһындағы метрополитен юлы системаһы, Ирандағы тәүге метро. Ул 2000 йылда асыла, 2015 йылда оҙонлоғо 175 км-ҙан артҡан 5 йүнәлеш эшләй. Әле тағы ике линия төҙөлә. Метро Тәһранды ҙур юлдашы Кередж ҡалаһы менән бәйләй.
Тарихы
Тәһранда тәүге метро проекты Ислам революцияһына (1979 йыл) тиклем тәҡдим ителгән була. 1970 йылда Тәһран муниципалитеты ҡалала метро төҙөү өсөн тендер иғлан итә. Тендерҙы Француз компанияһы (SOFRETU)- RATP Париж дәүләт компанияһы бүлеге, ота һәм шул уҡ йылда әҙерлек эштәрен бойомға ашыра башлай. 1976 йылда геологик тикшеренеү эштәре үтә. 1978 йылда Тәһрандың төньяҡ өлөшөндә француз компанияһы тәүге лнияны төҙөй башлай. Әммә 1979 йылда ислам революцияһы һәм иран-ираҡ һуғышы сәбәпле ул туҡтала. 1982 йылдың 3 мартында Ирандың министрҙар кабинеты ҡарары менән француз компанияһы менән килешеү өҙөлә.
1985 йылда «Тәһран метроһын төҙөү планы» Мәжлес (Иран парламенты) тарафынан ҡабаттан раҫлана. Компания 1985 йылдың апрелендә тергеҙелә һәм проект дауам ителә. Эш иран-ираҡ һуғышы арҡаһында бик әкрен бара. 1985 йылдың йәйендә йылдам үҫешкән ҡалаға метро кәрәклеге ныҡ беленә башлай. Аятолла Хагхани бульварынан Бехеште Захр зыяратына тиклем үтәсәк 1-се линия иң мөһиме тип билдәләнә. Дартештан алып Содегийе майҙанына тиклем һәм Карадж менән Мехршехр районына тиклем барған 2-се линия икенсел тип иғлан ителә. Тикшереүҙәр шулай уҡ 3-4-се линиялар һалыу өсөн дә үтә. Төҙөлөш һәм ҡулланыу «Метро» компанияһына тапшырыла.
Ошо стадиянан башлап Метро компанияһы менән Асгар Ибрагими-Асл 11 йыл буйына етәкселек итә. Был ваҡыт эсендә метро төҙөлөшөнә йөҙәрләгән млн аҡш доллары тотонола, Бендер-Ғәббәстә (Хормозган провинцияһы) тимер рудаһын сығарыу буйынса хөкүмәттән рөхсәт алына, Көнсығыш Әзербайжандағы Моган Диотомит шахтаһы файҙаланыла һәм һатыла, исфахан май таҙартыу заводының таҙартылған ҡалдыҡтарын һәм исфахан ҡорос ҡойоу заводының ыҫмалаһын экспортҡа оҙатыла. Ибрагими-Асл компаниянан киткәс, яңы рәйес итеп Мохсен Хашеми тәғәйенләнә, Тәһран менән Карадж араһындағы тәүге линия асыла. 1999 йылдың 7 мартында Тегеран-Карадж экпесы сикләнгән режимда Азади майҙаны (Тегеран) һәм Малард (Карадж) араһындағы 31,4 км юлда йәрәй башлай. Был юлды NORINCO ҡытай компанияһы төҙөй. 2000 йылдан 1 һәм 2 тармаҡ коммерция нигеҙендә ҡулланыла башлай. Был юлдың вагондары CNTIC компанияһында йыйыла. Тимер юл полотноһы өсөн Австрияның VOEST ALPINE компанияһы яуаплы була. Метрола бер нисә халыҡ-ара компанияһы ҡорамалдары ҡулланыла: Тәһран- Карадж тармағындағы ике ҡатлы пассажир вагондары CNTIC компанияһынан алына һәм Эрактағы фабрикала йыйыла.
Проектҡа яҡынса 1 миллиард АҠШ доллары тотонола. Тулыһынса файҙаланылған 1-се һәм 2-се линия яҡынса 2 миллион пассажирҙы хеҙмәтләндерәсәк.
Түләү
Пластик картаны тултырыу хаҡы: (2015 йылдың 18 апреленә күрһәтелгән һум курсы буйынса, 1 RUB = 549,4608 IRR)
Хәрәкәт итеү составы
Башта хәрәкәт итеү составы өсөн 81-717.5/714.5 сериялы вагондарҙы Егоров исемендәге ЛВЗ (хәҙерге «Вагонмаш») ебәрергә тейеш була, әммә 1995 йылда әҙер заказ өсөн тендер өҙөлә. Хәҙер был вагондар Мәскәүҙә Люблин-Дмитровск тармағында ҡулланыла. Тәһран метроһында Ҡытайҙа сығарылған вагодар 2000 йылда йөрөй башлай.
Вәлиева Юлиә Фирҙәүес ҡыҙы
Вәлеева Юлиә Фирҙәүес ҡыҙы (18 май 1991 йыл) — Рәсәй шашкасыһы, ҡатын-ҡыҙҙар араһында Бөтә Донъя шашка федерацияһы (ФМЖД) мастеры, Рәсәй спорт мастеры.
Биографияһы
«10 йәшлек өфөлө Азалия Сәғитова, уның яҡташы 16 йәшлек Юлиә Вәлиева, Ишембай ҡыҙҙары 12 йәшлек Айгөл Иҙрисова һәм 15 йәшлек Әлиә Әминева — бына беҙҙең киләсәгебеҙ нигеҙе. Егеттәр араһында үҙенең яҡты талантын Айнур Шайбаков раҫлай».
Ҡаҙаныштары
Тиҙ шашка буйынса команда зачетында (Башҡортостан йыйылма командаһы, Елена Мильшина менән бергә) Рәсәй чемпионы (2011 йыл), ҡатын-ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй шәхси-команда чемпионаты. Ҡатын-ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй чемпионатында көмөш призер (команда ярышы, тиҙ программа), Колонтаево ял йорто (Мәскәү өлкәһе), 2010 йылдың 18 ноябре (Башкортостан йыйылма командаһы, Айгөл Иҙрисова менән бергә). Ҡатын-ҡыҙҙар һәм ир-егеттәр араһында шәхси зачетта Рәсәй чемпионаттарының көмөш призеры (командаһы менән шәхси зачетта) Суздаль ҡалаһы (Владимир өлкәһе), 11-20.11.2012 (100).
Пасов Николай Трофимович
Николай Трофимович Пасов (10 декабрь 1914 йыл, Мәләүез — 8 июль 1975 йыл, Өфө) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Уҡсылар батальоны командиры урынбаҫары, өлкән лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Николай Трофимович Пасов 1914 йылдың 10 декабрендә Мәләүез ҡасабаһында (хәҙер ҡала) тыуған.
Урыҫ. 1944 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы. Мәктәпте һәм финанс-иҡтисад институтын тамамлай. Эшсе була, һуңынан Башҡорт АССР-ының Белорет районы Ҡағы ауылында ағас әҙерләү һәм ағыҙыу буйынса агент булып эшләй.
Хеҙмәтсәндәр депутаттарының Мәләүез район Советы башҡарма комитетының һаулыҡ һаҡлау бүлеге секретары, иҫәпсе, Нзбәк ССР-ының Ташкент ҡалаһында тирмән комбинатында бухгалтер, Уральск ҡалаһында Көнбайыш-Ҡаҙағстан өлкә финанс бүлегенең халыҡ хужалығы секторы инспекторы, хеҙмәтсәндәр депутаттарының Ташкент ҡала Советы башҡарма комитетының финанс бүлеге инспекторы булып эшләй.
1940 йылда Үзбәк ССР-ының Ташкент ҡалаһының Сталин район хәрби комиссариатынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 1942 йылда Сухуми пехота училищеһында хәрби «Выстрел» курсын тамамлай һәм 1944 йылдың 24 апрелендә Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында: Суворов орденлы 8-се уҡсылар дивизияһы 18-се армия 4-се Украин фронтының хәрби часе буйынса 229-сы уҡсылар батальонының 2-се уҡсылар батальоны командирының урынбаҫары була.
Лейтенант Николай Пасов 1944 йылдың 26 июлендә Прут йылғаһы эргәһендә алышта батырлыҡ күрһәтә.
Һуғыштан һуң өлкән лейтенант Пасов Н. Т. — запаста. Өфө ҡалаһында йәшәй. Башҡорт АССР-ының Финанс министрлығы коммуналь хужалыҡты финанслау бүлегендә инспектор була, Өфө ҡалаһының Киров районы 61-се үҙәк һаҡлыҡ кассаһының мөдире урынбаҫары, Өфө ҡалаһының Жданов районы № 7046 һаҡлыҡ кассаһы идаралығының өлкән инспекторы, Өфө ҡалаһы Совет районының 7045-се үҙәк һаҡлыҡ кассаһы мөдире булып эшләй.
1975 йылдың 8 июлендә вафат була. Өфө ҡалаһында ерләнгән.
Батырлығы
«229-сы уҡсылар полкының 7-се уҡсылар ротаһы командиры (8-се уҡсылар дивизияһы, 18-се армия, 4-се Украин фронты) лейтенант Николай Пасов 1944 йылдың 26 июлендә Прут йылғаһы буйында һөжүм итеүҙе оҫта әҙерләй: рота дошман штабын ҡыйрата, күп техникаһын баҫып ала. Лелятин станцияһында дошман велосипедсыларының ҙур төркөмөн юҡ итә».
Фёдоровка (Бәләбәй районы)
Фёдоровка (Фёдоровка) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3 кеше. Почта индексы — 452021, ОКАТО коды — 80209819018.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Усман Ҡөрьәне
Тарихы
Ғәрәбстан ярымутрауынан ситтә Ғәрәп хәлифәлегенең Сүриә һәм Ираҡ ғәскәрҙәре ғазауаттарының береһендә Ҡөрьәнде дөрөҫ уҡыу тураһында бәхәс була. Был бәхәстәрҙән борсолоп, хәрби начальник Хүҙәйфә ибн әл-Йәмән хәлифә Усман янына килә һәм был хәлде төҙәтеүҙе һәм мосолмандарҙың Изге Китап буйынса бәхәстәре арҡаһында тарҡалыуына юл ҡуймауҙы һорай. Яуап итеп Усман ибн Әффан Ҡөрьәнде кодлаштырыу буйынса эш ойоштора, был уны уҡыу буйынса бәхәстәрҙе бөтөрөргә тейеш була. Ул Хафса бинт Ғүмәрҙән хәлифә Әбү Бәкер Әс-Сиддиҡ ваҡытында йыйылған нөсхәне һоратып ала. Кодификация буйынса эш Пәйғәмбәр Мөхәммәттең секретары булған Зәйет ибн Сабитҡа һәм өс ҡорайышҡа йөкмәтелә. Уҡыу ысулында айырмалар килеп сыҡҡанда Усман ғәрәп теленең ҡорайыш диалектында яҙылған вариантын ҡулланырға тәҡдим итә.
Усман Ҡөрьәненең күсермәләре Бәсраға, Әл-Күфәгә, Дамаскыға һәм Мәккәгә (ғәрәп тарихсыһы әл-Яҡуби Мысыр, Бахрейн, Йәмән һәм Жәзирәне өҫтәй) ебәрелә. Ҡалған варианттарҙы юҡ итергә бойороҡ бирелә, әммә күп кенә уҡыусылар ҡаршылыҡ күрһәтә һәм баш тарта (мәҫәлән, Әл-Күфәлә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәһе— Ғабдулла ибне Мәсғүд). Ваҡыт үтеү менән Ҡөрьәндең бөтә каноник булмаған нөсхәләре Усман нөсхәһенә алмаштырыла.
Усман Ҡөрьәненең ҡулъяҙмаларының береһе тип фаразланған нөсхә Истанбулдағы Топҡапы һарайында һаҡлана. Сәмәрҡәнд күфи Ҡөрьәне, унда, фаразлауҙар буйынса, Хәлифә Усмандың ҡаны ҡулланылған, Ташкентта Хәҙрәти Имам Ансамбленә ингән Моғйи Мөбәрәк мәҙрәсәһендә һаҡлана.
Черга (Сёма ҡушылдығы)
Черга  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сёма йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Сергеев Алексей Георгиевич
Сергеев Алексей Георгиевич (1 апрель 1940 йыл) — уҡытыусы, техник фәндәр докторы, Владимир дәүләт университеты доценты, профессор. «Почет ордены» (1995), IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (1999) кавалеры.
Биографияһы
Алексей Георгиевич Сергеев 1940 йылдың 1 апрелендә Курскиҙа тыуа. 1962 йылда Мәскәү автомеханика институтын тамамлай.
Алексей Георгиевич Владимир дәүләт университетында 1967 йылдан алып эшләй. 1968 йылда — кандидатлыҡ, 1981 йылда докторлыҡ диссертацияларын яҡлай, 1983 йылда уға профессор дәрәжәһе бирелә. 1978 йылда метрология һәм стандартлаштырыу кафедраһын ойоштора. А. Г. Сергеев уҡытыусы, доцент, профессор, 1982—1986 йылдарҙа — автотранспорт факультеты деканы вазифаһын башҡара. Ул ошо факультеттың аяҡҡа баҫыуына һәм үҫешенә ҙур өлөш индерә. Уларға техник системаларҙы эксплуатациялауҙың метрологик тәьмин итеү өлкәһендә яңы перспективалы фәнни йүнәлеш булдыра. 1986—1987 йылдарҙа — уҡыу эштәре буйынса проректор. 1987 йылда ректор итеп һайлана, һуңынан был вазифаға өс тапҡыр һайлана (2005 йылдың 1 июненә тиклем).