cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Днепр өсөн алыш
Алыш йомғаҡтары
Днепр өсөн алыш Германия һәм уның союздаштары көстәренең сираттағы еңелеүе булып тора. Гитлер Днепрҙа туҡтатырға ниәтләгән Ҡыҙыл Армия туҡтатыу ғына түгел, ҡыҫҡа сроктарҙа киң фронтта Европаның иң ҙур йылғаларының береһе аша сыға һәм вермахтҡа һәм уның союздаштарына етди еңелеү килтерә һәм немец ғәскәрҙәрен бөтә фронт буйлап сигенергә мәжбүр итә. Киевты азат итеү оло сәйәси һәм әхләки әһәмиәткә эйә. Уң яҡ яр буйы Украинаның күпселек өлөшө һаман да вермахт контроле аҫтында ҡалыуына ҡарамаҫтан, УССР-ҙың тулыһынса азат ителеүе һәм Ҡыҙыл Армияның Румыния, Венгрия, Словакия һәм Польша сиктәренә сығыуы күп ҡалмауы бәхәсһеҙ була. Донбастың иң мөһим сәнәғәт райондары һәм Украина металлургия үҙәктәре, тиҫтәләгән миллион кеше йәшәгән территориялар азат ителә. Ҙур емереклектәргә ҡарамаҫтан, тиҙ арала Союздың сәнәғәт предприятиелары тергеҙелә һәм бер нисә айҙан азат ителгән өлкәләрҙә хәрби продукция етештерелә башлай. 1944 йылда Ҡыҙыл Армия Уң яҡ яр буйы Украинаны азат итергә башлай.
Советтар Союзы Геройҙары
Днепр өсөн алыш яугирҙарҙың һәм командирҙарҙың күмәк батырлығы өлгөләре менән айырылып тора. Днепр аша сығыу өсөн 2438 яугирға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә, был һан награда тарихында бүләкләнеүселәрҙең дөйөм һанынан ике тапҡырға күберәк. Бер операция өсөн ошондай массауи бүләкләү һуғыш тарихында берҙән-бер ваҡиға булып тора. Бүләкләнеүселәрҙең быға тиклем булмаған һаны шулай уҡ өлөшләтә Юғары Командованиеһы Ставкаһының 1943 йылдың 9 сентябрендәге директиваһы менән аңлатыла:Хәрби операциялар барышында Ҡыҙыл Армия ғәскәрҙәренә күп һыу кәртәләрен тура килә һәм артабан үтергә тура киләсәк. Десна йылғаһы һәм Днепр йылғаһы кеүек эре йылғаларҙы тиҙ һәм ҡыйыу аша сығыу беҙҙең ғәскәрҙәрҙең артабанғы уңыштары өсөн ҙур әһәмиәткә эйә буласаҡ.
Үҙәк фронты 61-се армия 7-се гвардия кавалерия корпусы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының күп кенә яугирҙарына Днепр өсөн алышта күрһәткән ҡаһарманлыҡтары һәм батырлыҡтары өсөн Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Үтәбай (исем)
Үтәбай — башҡорт ир-ат исеме.
Фамилияла
Үтәбай-Кәрими Рауил Алексей улы, Үтәбаев Рауил Алексей улы (30 август 1933 йыл — 4 март 2005 йыл) — уҡытыусы, ислам белгесе, шәрҡиәтсе, тәржемәсе. 1988—1992 йылдарҙа Өфөләге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре.
Үтәбаева Маһинур Мөхлис ҡыҙы (17 ноябрь 1930 йыл — 13 июнь 2013 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны, йәмәғәтсе. 2001—2013 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Сәйәси золом ҡорбандары ассоциацияһы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы, РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы, Рәсәй Сәйәси золом ҡорбандары ассоциацияһының почетлы ағза­һы.
Үтәбаев Әхмәр Ғүмәр улы (29 ғинуар 1960 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, шағир һәм журналист. Башҡортостан Яҙыусылар союзы (1992), Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Журналистар союздары (2006) ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2014), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2007).
Үтәбаев Мөхлис Суфиян улы (5 февраль 1888 йыл — 28 декабрь 1970 йыл) — ислам дине әһеле. Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.
Яйыҡбай Үтәбаев (1790 йыл—?) — хәрби эшмәкәр. Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы) Асҡар ауылында йәшәгән. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Үтәбаева Фәйрүзә Юныс ҡыҙы — башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы.
Ауылдар
Үтәбай (Утябаева) — Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ауыл. Аяҙғол ауыл биләмәһе составына инә.
Гончаровка ауыл Советы (Фёдоровка районы)
Гончаровка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә
Составы
Гончаровка ауылы,
Алёшкин ауылы.
Ирәүән
Ирәүән, ревень үләне (Реве́нь, Rhéum) — ҡара бойҙай һымаҡтар ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 2-3 м тирәһе. Июнь айында алһыу сәскә ата, орлоғо июлдә өлгөрә.
Кесе Кирги
М.Кирги — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/61 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нудовка
Нудовка — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Северка йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мәскәү йылғаһынан Заозерье ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Коломна ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рябинка (Шексна ҡушылдығы)
Рябинка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шексна йылғаһының уң ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Цойленрода-Трибес
Цойленрода-Трибес — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан. йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла кеше йәшәй. Майҙаны — км2. Диңгеҙ кимәленән метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — һәм автомобиль коды —.
Кижи (утрау)
Кижи — Онега күле территорияһындағы Кижи зоология заказнигы.
Утрауҙағы «Кижи» музей-ҡурсаулығы экспозицияһы, шул иҫәптән Кижи погосы архитектура ансамбле исеме аҫтында билдәле.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Утрауҙа Кижи, Васильево һәм Ямка ауылдары урынлашҡан, улар хәҙерге Медвежьегорский районы Великогубский ауылы биләмәһе составына инә (2004 йылға тиклем Петрозаводск ҡала округы составына ингән). Экспозиция составына музей-ҡурсаулыҡтың төҙөлөш ҡоролмаларының күпселек өлөшө инә, улар архитектура ҡомартҡылары булып тора, уларҙың күбеһе экспозиция өсөн Онега аръяғындағы ауылдарҙан килтерелгән.
XVIII быуат аҙағында утрауҙа бер нисә ауыл урынлашҡан — Бачурино, Бишево, Босарево, Васильево, Кяжево, Морозово, Наволок, Погост һәм Ямка, улар Олонец губернияһы Петрозаводский өйәҙенең Кижи улусы составына ингән.
Географик урыны
Кижи утрауы Онега күленең төньяҡ өлөшөндәге Кижи шхерҙарына — Онега аръяғы ярымутрауындағы утрауҙар системаһына ҡараған. Ярымутрау Кижи утрауынан көнбайышта, ә көньяҡ-көнсығышта — Ҙур Клименецкий утрауы, көнсығышта Көньяҡ Олений утрауы янында урынлашҡан. Унан төньяҡтараҡ — Великая губа утрауҙары тора.
Транспорт
Навигация осоронда (май-сентябрь) Петрозаводск йылға вокзалынан Кижи утрауына тиҙ йөрөшлө һыу аҫты ҡанаты булған суднолар йөрөй — эш көндәрендә көнөнә 2-3 тапҡыр, ял көндәрендә йыш йөрөй. Утрауға шулай уҡ даими йөрөүсе сәйәхәт теплоходтары йөрөй.
Онега күле буйынса ҡыш һайын Ямка ауылынан Великая Губаға тиклем (21 км) һәм Сибово ауылына (12 км) оҙонлоғондағы боҙ өҫтөнән юл һалына.
Иҫтәлекле ҡәберлектәр
НКВД айырым диверсия төркөмө яугирҙәрҙең туғандаш ҡәбере, (улар 1943 йылда фин ғәскәренең тылында хәрби заданиелар үтәгәндә һәләк булған).
Хариусовая (Хайминская ҡушылдығы)
Хариусовая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хайминская йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Көсөковтар
Көсөковтар — башҡорт дворяндары нәҫеле. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Барын-Табын улусының (хәҙер Силәбе өлкәһе Арғаяш районы) Иҫәнгилде ауылы башҡорттарынан.
Дөйөм характеристика
Көсөковтар нәҫелен башлап ебәреүсе сотник Көсөк була. Уның улы:
Хәсән Көсөковтың улдары:
1865 йылдың 8 ғинуарында Хәсән Көсөков һәм уның улдары Мөхәмәтйософ менән Мөхәмәтшәрифҡа нәҫелдән күсә килеүсе дворяндар дәрәжәһе бирелә. Көсөковтар нәҫеле Ырымбур губернаһының дворян нәҫел тарихы китабының 2‑се киҫәгенә яҙылған.
Ябта-Хадыта
Ябта-Хадыта — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ер-Хадыта йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Звечан (ҡәлғә)
Звечан (сер. Звечанин ) — урта быуаттағы серб ҡәлғәһе шул уҡ исемле биләмәлә, Косово Митровицаһының төньяғында тора.
Звечан Ибар йылғаһы янында, һүнгән вулкан түбәһендә диңгеҙ кимәленән 800 м бейеклектә урынлашҡан.
Звечан ҡәлғәһен төҙөү ваҡыты аныҡ билдәле түгел, әммә нығытма урындары боронғо антик дәүерендә, хатта боронғо тәүтормош ваҡытында булыуы ла ихтимал. Звечан үҙ контролендә Балкандағы Косовонан һәм Метохияға тиклем, Морава йылғаһы үҙәнендәге һәм көнбайышҡа табан Боснияға булған юлды үҙ ҡулы аҫтында тотҡан. Артабан Звечан үҙе янындағы Трепча руднигын ҡаплап торған.
Тәүге тапҡыр Звечан болғар батшаһы Симеон (IX быуат аҙағы — Х быуат башында) исеме менән бәйле телгә алына. Был батша Византияға ҡаршы күп һанлы уңышлы һуғыштар алып бара һәм Балкан ярымутрауында бик күп ҡалалар һәм ҡәлғәләр төҙөй — «вплоть до Звечана у слияния Ибра и Ситницы».
Шул уҡ ваҡытта, Звечан серб-византия ҡалаһы булған мәғлүмәт Византия батшабикәһе Анна Комнинға барып етә. Ул, 1091—1093 йцылдарҙа Византия батшаһы Алексей I Комнин византийлыларҙы Звечан янында тар-мар иткән һәм ҡәлғәлә йәшеренгән раш жупаны Вуканды (XI быуат аҙағында- йәки 1115—1112 йылдарҙа) еңеү өсөн өс тапҡыр серб-византия сиктәренә барып еткән.
1171 йылда Звечан янындағы Пантин ауылы янында, Стефан Неманя византия ғәскәрен һәм үҙенең ағалары яҡлы сит ил ялланыусыларын ҡыйрата. Шул һуғышта Стефан Неманяның ағаһы, элекке бөйөк раш жупаны Тихомир,Ситница йылғаһына батып һәләк була, ә ағалары тарафынан бөйөк жупан итеп танылған Неманя Звечандағы Изге Георгий сиркәүендә рәхмәт молебенын үткәргән.
1321 йылда, король Милутин үлгәндән һуң, уның өлкән улы Константин тәхеткә дәғүә итеүселәр һәм Стефан Дечанскийҙың ике туған ағаһы тарафынан үлтерелгән һәм Изге Георгий сиркәүендә ерләнә.
Ун йыл үткәндән һуң (г. 1331) Звечанда Стефан Дечанский үҙе һәләк була. Уның улы, король Стефандың Душан, атаһын тәхеттән ҡолата һәм уны Неродимль өҫтөндәге Петриче ҡалаһында әсирлектә тота, ә һуңынан Звечан ҡәлғәһенә бикләй, унда элекке король үлтерелә.
1360 йылда Звечан кенәз Лазарҙең кейәүе Муса ҡулында була, ә аҙаҡтан кенәз Воислав Воинович һәм жупан Никола Альтоманович ҡулына күсә, артабан Вука Бранкович Звечандың хужаһы була, ул 1396 йылда ҡаланы төрөктәр баҫып алғансы ҡала менән етәкселек итә.
Звечан йыш ҡына серб халыҡ эпик йырҙарында телгә алына һәм, риүәйәт буйынса, эпик герой Марко Королевич Звечанға йыш килә, шуға ла урта быуат ҡалаһы Звечанды хәҙерге көнгә тиклем Косово һәм Метохия сербтары Король улы Марко ҡалаһы (йәки башняһы) тип йөрөтә.
Төрөктәр, Звечанды баҫып алғандан һуң, унда үҙҙәренең гарнизонын урынлаштыра һәм гарнизон XVII быуатҡа тиклем бында тора. 1689 йылда Бөйөк төрөк һуғышы барышында австрия ғәскәрҙәре Косовоға килеп етә, ҡыҫҡа ваҡытҡа ғына Звечанға төрөк гарнизоны кире ҡайта. гарнизон төрөк Звечанин. XVIII быуатта Звечандың ташландыҡ нығытмалары тарҡала һәм ваҡыт үткәнлектән емерелә башлай. Ҡәлғә өс өлөштән тора. Тау түбәһендә биш манаралы Үрге ҡала урынлашҡан, унда Изге Георгий сиркәүе һәи ике һый йыйыусы резервуар тора. Изге Георгий сиркәүе янында Стефан Неманя Стефан XII быуат аҙағынд Изге Стефан сиркәүен төҙөгән.
Үрге ҡаланан тбәндәрәк диуарҙар менән нығытылған, торлаҡтары булған Түбәнге ҡала тора. «Биҫтә» тау итәгендә урынлашҡан, бында баҙар майҙаны, ҡоҙоҡтар һәм Ибар йылғаһына ер аҫты юлдары яһалған, ҡамауҙа ҡалған осраҡта был юл аша ҡаланан сығып китергә мөмкин булған. Был «биҫтәлә» Изге Димитрий сиркәүе урынлашҡан, һуңыраҡ был тау итәгендәге бөтә ауыл «Митровица» тип атала.
Әлеге ваҡытта замок харабаларҙан, диуар ҡалдыҡтарынан тора, замоктан бары тик өс манара һәм диуар емереклектәре генә һаҡланып ҡалған.
Выя (йылға)
Выя  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/422/11 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 192 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Самсарка
Самсарка (Сомсорка) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чермжа йылғаһының һул ярына тамағынан 3,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мокрый Кантес
Мокрый Кантес — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кантес йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Сусҡалы (күл)
Сусҡалы (Чучкалы - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы аҡмай торған тоҙло күл.
Тасуирламаһы
Сусҡалы урыны менән ярына үтеүҙе ауырлаштырған ныҡ һаҙлыҡлы, ҡайын сауҡалыҡтары менән уратып алынған
Бөйөк Ебәк юлынан Бохараға йөрөй торған юлда ята
Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 190 м.
Шифалылығы
Ләме һәм тоҙло һыуы бик шифалы, шуға күрә был һыу ятҡылығы ошо сифаттары менән киң билдәле
Әлеге мәлдә күлдең яр буйҙарында йорттар төҙөлә, төҙөкләндереү бара.
Хариусовая Виска (Великая ҡушылдығы)
Хариусовая Виска — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Великая йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нытынка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мәскәү йылғаһынан Заозерье ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Коломна ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Ямбей-Шор
Ямбей-Шор — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пеум-То-Сё йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Йүкә
Йүкә (Ли́па сердцеви́дная, Липа мелколи́стная, Tília cordáta) — эре ағас. Бейеклеге 20-30 м-ға етә. Йүкә июлдә аҡһыл һары сәскә ата.
Таралыуы
Европала, Көнбайыш Азияла таралған. Башҡортостандың көньяғы, көнбайышында, үҙәгендә үҫә.
thumb| Tilia cordata
Галема
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Саутина
Саутина — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Рыбница йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Илсеғол
Илсеғол — төп башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Илсеғол — башҡ. — илсе+ҡол мәғәнәһенә эйә. Илсекәй башҡ. — илсе+кәй (иркәләү формаһында) төп башҡортса ир-ат исеме. Ир баланың Тыуған иленә тоғро илһөйәр булыуын теләп ҡушылған.
Билдәле кешеләр
Илсеғол Этҡолов — Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—75) ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёв полковнигы.
Илсекәй Биктуғанов — Илсеғол тип тә йөрөткәндәр. Себер даруғаһы Түбәләҫ улусы старшинаһы, Салауат Юлаев саҡырыуына ҡушылып, Юлай Аҙналиндың йыйылма отрядында Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—75) ҡатнашҡан. Баш күтәреүселәр Йүрүҙән, Ҡытаутамаҡ һәм Ҡытау-Ивановск заводтары районында хәрәкәт иткән.
Фамилиялар
Илсеғолов Евгений Илекбай улы (Ильчигулов Евгений Иликбаевич) (10 май 1949 йыл) — совет һәм партия эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Байөмбәт Илсеғолов — Кесе Табын улусы старшинаһы хәҙерге Ғафури районында урынлашҡан Байымбәт (икенсе исеме — Ҡунаҡбай) ауылын нигеҙләүсе тарихи шәхес.
Мостовая (Каменка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Красичков-Терновский Игорь Фёдорович
Красичков-Терновский Игорь Фёдорович  (13 февраль 1935 йыл — 8 март 2012 йыл) — ғалим-математик, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1993), физика-математика фәндәре докторы (1975), профессор (1981).
Хариусовая Виска (Индига ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Красичков-Терновский Игорь Фёдорович
Биографияһы
Красичков-Терновский Игорь Федорович 1935 йылдың 13 февралендә Мәскәүҙә тыуа.
1959 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетын тамамлай.
Кандидатлыҡ (1966) һәм докторлыҡ (1974) диссертацияларын Стеклов исемендәге Математика институтында яҡлай.
Красичков-Терновскийҙың ғилми эшмәкәрлек даирәһе: комплекслы үҙгәреүсәндәрҙең функциялары теорияһы, функциональ анализ, аналитик функцияларҙың спектраль синтезы, бөтөн һәм плюрисубгармониялы функциялар, инвариантлы аҫарауыҡтар һ.б.
1999 йылда Игорь Федорович коллегаһы Азарин саҡырыуы буйынса Израилгә барып ҡайта, унда өс математик семинарҙа инглиз телендә доклад менән сығыш яһай.
Хеҙмәттәре
Красичков-Терновский Игорь Федорович — 50-нән ашыу ғилми хеҙмәт авторы.
Спектральный синтез в комплексной области для дифференциального оператора с постоянными коэффициентами. I. Теоремы двойственности. II. Метод модулей. III. Обильные подмодули. IV. Синтез // Матем. сб. 1991. Т. 182, № 11. С. 1559—1588; 1992. Т. 183, № 1. С. 3-19; 1992. Т. 183, № 6. С. 55-86; 1992. Т. 183, № 8. С. 23-46.
Фундаментальный принцип для инвариантных подпространств аналитических функций // Матем. сб. 1997. Т. 188, № 2. С. 25-56; 1997. Т. 188, № 6. С. 57-98; 1997. Т. 188, № 10. С. 27-68.
Спектральный синтез и аналитическое продолжение // Успехи мат. наук. 2003. Т. 58, № 1. С. 33-112.
Сравнение целых функций конечного порядка по распределению их корней // Математический сборник. — 1966. — N 2; Методы аппроксимации функций из инвариантных подпространств полиномами Дирихле // Сибирский математический журнал. — 1975. — N 5.
Аппроксимационная теорема для однородного уравнения векторной свертки И. Ф. Красичков-Терновский Математический сборник, 195:9 (2004), 37-56.
Әҙәбиәт
Башҡорт энциклопедияһы.
Шёмберг (Гера)
Шёмберг (Гера) (Schomberg (bei Gera)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 115 кеше йәшәй. Майҙаны — 5 км2. Диңгеҙ кимәленән 350 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7570 һәм автомобиль коды — GRZ.
Ыҡ мәмерйәләре
Ыҡ мәмерйәләре— Башҡортостан Республикаһының көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан берҙән-бер мәмерйәләр, ҡая тоҡомдарына һыуҙың йоғонтоһо һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән уникаль тәбиғәт ҡомартҡылары булған. Улар Туймазы районының Мәҡсүт һәм Мәскәү ауылдары араһында Ыҡ йылғаһы үҙәненең уң битләүендә, Төркмән ауылынан Иҫке Туймазы ауылына тиклем килгән асфальт юлдар киҫелешендә урынлашҡан. Карст мәмерйәләре, көңгөр ярусы гипстарында барлыҡҡа килгән. 4 мәмерйәне үҙ эсенә ала.
Тасуирламаһы
Инеү ярыҡтары карст соҡорҙарының төбөндә урынлашҡан, шуға күрә өҫтәге һыуҙарҙың карст тоҡомдары ҡатламына үткәреүсе ролен үтәй. Һоро, аҡһыл-һоро, ҡатлаулы, селенит ҡаты менән балсыҡлы гипстар башлыса горизонталь рәүештә ята. Өҫкө ҡаттарында алһыу гипстар осрай. Бөтә мәмерйәләр ҙә йөрөү урындарының горизонталь яҫылыҡ менән киҫешкән һыҙығы йүнәлешенә эйә. Барлыҡ мәмерйәләр ҙә Түбәнге Пермдең Көңгөр ярусы гипстары үҫеше зонаһында урынлашҡан, улар әүҙем карстлана. Бында биш мәмерйә билдәле. Тәүге тапҡыр Ыҡ мәмерйәләрен бер нисә быуат элек өйрәнгәндәр. Бына географ Николай Рычковтың 1769 йылғы "Ыҡ йылғаһы яры буйындағы күренекле мәмерйәнең һүрәтләүенән" өҙөктәр килтерелә:
"«...был мәмерйәнең эс яғына алып барыусы ярыҡ, төптә түңәрәк, өҫтәүенә тигеҙ урында торған бик текә соҡорҙа йәшеренгән, унда төшкәс, ер аҫты ҡорамдарының ҡапҡаһы булып хеҙмәт иткән тәпәш тишек күренә, артабан ҡаты һыуыҡ башлана, һәм, ниһайәт, минең көслө аптырауыма, мин мәмерйә төбөнөң ҡалын боҙ менән ҡапланыуын күрҙем...»".
Беҙҙең көндәргә тиклем ер аҫты матурлығы һаҡланмаған. Әммә 2004 йылда тәбиғәттең уникаль емеше энтузиастар көсө менән өлөшләтә тергеҙелә. Әлеге ваҡытта унда өс мәмерйә иҫәпләнә.
"Һыулы" мәмерйәһе 11-метрлыҡ тәрәнлектә урынлашҡан. Уға инеү урыны 0,6х0,9 м киңлегендә, карст соҡоро ситендә урынлашҡан. Мәмерйә ҡойо рәүешендә башлана, аҫҡа табан артабан 3 метрға тиклем киңәйә. Көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай киңлеге 12 метр һәм бейеклеге 2 метр булған тау ҡыуышы асыла. Ҡоҙоҡ төбөнән көньяҡҡа ҡарай түбәнгә 27 моҙонлоҡтағы ауыш юл бара, уның осо күл менән тамамлана. Артабан ишелмә артында 16 метр киңлектә һәм 3 м бейеклектәге зал урынлашҡан, ул өйөм менән тамамланған киң юлға күсә. Мәмерйәлә һауанан нефть еҫе сыға. Йәй температура + 5° күтәрелмәй.
"Боҙло" мәмерйәһе "Һыулы" мәмерйәһенән төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. Уның оҙонлоғо 61 метр һәм тәрәнлеге 10 метр. Соҡор төбөндәге киң ныҡ ауыш ярығы 40 киңлектәге һәм 5 м бейеклектәге түңәрәк формалағы ҡыуышҡа алып килә. Ҡыуыштың иҙәне 20 см ҡалынлыҡтағы боҙ менән ҡапланған. Нефть ҡыуышы Һыулы мәмерйәнең көньяҡ-көнбайышында ята һәм уның менән берҙәм гидрологик системаны барлыҡҡа килә. Уның оҙонлоғо 24 м, амплитудаһы 6 м һәм бушлыҡ күләме 250 м3. Ҡыуыш түгеү резервуары сифатында ҡулланылған. Нефть күленең майҙаны яҡынса 200 м2.
Яңы мәмерйә көньяҡ‑көнсығыш йүнәлешле горизонталь залдар системаһынан ғибәрәт. Оҙонлоғо 121 м, киңлеге 13,5 м, уртаса бейеклеге 1,7 м, тәрәнлеге 11 м, майҙаны 640 м2, күләме 2780 м3. Инеү урыны (киңлеге 3 м, бейеклеге 1 м) карст упҡынында урынлашҡан "Яңы" мәмерйәгә карст соҡоронда урынлашҡан бер метр бейеклегендә һәм өс метр киңлектә инеү урыны аша эләгергә мөмкин. "Яңы" мәмерйәлә 5 метрға тиклем бейеклектәге биш зал иҫәпләнә, улар бер-береһе менән тәпәш көмбәҙҙәр һәм тар юлдар менән тоташҡан. 173 метр оҙонлоҡтағы Керәс-Тишек мәмерйәһен 1769 йылда тәүге тапҡыр Н.П. Рычков тасуирлай. Мәмерйәгә инеү урыны тар тишек рәүешендә Мәскәү ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 0,5 км алыҫлыҡта 10 м тәрәнлектәге карст соҡоро төбөндә урынлашҡан. Оҙонлоғо 45 м, киңлеге 12 м, бейеклеге 5 м булған беренсе ҡыуыштан Рычковҡа 8 м аралыҡтағы икенсе ҡыуышҡа боҙ буйлап шыуышып барырға тура килә. Икенсе ҡыуыштың оҙонлоғо 54 метр, киңлеге 21 һәм бейеклеге 4 м. Ҡыуыштан киң, ләкин бик тәпәш юл көнбайышҡа алып бара, уның буйынса тубыҡланып боҙ буйлап тағы 30 м төпкәрәк үтеп инергә була. Мәмерйә урынында гипс карьерында шартлауҙар тарафынан ишелеүҙәр һөҙөмтәһендә, әлеге ваҡытта ике яңы мәмерйә барлыҡҡа килә: Һыулы һәм Боҙло мәмерйәләре. Был мәмерйәләрҙе спелеологтар А.Ф.Рыжков һәм А.П. Панов 1964 йылда һүрәтләй. Ыҡ мәмерйәләре республиканың тәбиғәт ҡомартҡылары исемлегенән төшөп ҡала, сөнки улар нефть сығарыу ваҡытында юҡҡа сыға. Боҙло һәм Нефтле ҡыуыш мәмерйәләре күмелгән.
Флораһы
Мәмерйә тирә-яғында типик дала пейзажы. Бында тотош убалы дала, ара-тирә ҡайындар осрай. Мәмерйә тирәләй 30-ға яҡын ҡороға сыҙам үҫемлектәр: меңъяпраҡ, ҡылған, типсәк, мең япраҡлы пиретрум, Исет йөнтәҫбашы, әсе әрем, ябай терпекәй үләне, бишҡалаҡ арыҫлан ҡойроғо, ялан бүәгәһе, ҡылсыҡһыҙ күстерә, сылт-сылт сәскә, дауыл сәскәһе, дала шалфейы, ат ҡуҙғалағы һәм башҡалар. Урыны менән бында ялан селеге һәм һоро терескене үҫентеләре осрай.
Осенка (йылға)
Осенка  — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/855/16/15 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мәскәү йылғаһынан Заозерье ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Коломна ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тамил теле
Тами́л теле (үҙатамаһы-தமிழ் ) — дравид телдәренең иң көньяғы; Һиндостандың 22 дәүләт теленең береһе. Ул телдә, Ченнаиҙан бер нисә милгә төньяҡтараҡ һәм көньяҡта Коморин мороно менән төньяҡ сик һыҙығынан (телугу тамамланған урында) — туғандаш дравидий теле малаялам биләгән көнбайыш яры буйындағы киң булмаған һыҙатты иҫәпкә алмағанда, йәғни Һиндостандың бөтә көньяҡ осо тиерлек — Көньяҡ Һиндостан халҡы һөйләшкән. Тамил теле Шри-Ланканың (сингал теле менән бер рәттән) ике дәүләт теленең береһе — был телдә утрауҙың төньяҡ яртыһынла йәшәгән халыҡ һөйләшә; шулай уҡ Сингапурҙың (инглиз теле, путунхуа и малай теле менән бергә) 4 дәүләт теленең береһе булып тора. Бынан тыш, Малайзияла тамил теле уҡыу телдәренең береһе булараҡ ҡулланыла, ә Һиндостандың күп штаттарында: Керала, Карнатака, Андхра-Прадеш һәм Телинганала тамил телендә һөйләшкән әҙселек йәшәй. Ул һөйләшеүселәр һаны буйынса донъяла 20-се урында тора (ҡара. һөйләшеүселәр һаны буйынса телдәр исемлеге).
Тамил теле — донъялағы иң боронғо классик телдәрҙең береһе. Б. э. т. 500 йылда тамил брахми телендә яҙылған яҙмалар Адичаналурьерҙа Adichanallur (ஆதிச்சநல்லூர்) табылған; Һорауҙарға: — Саманармалайҙа (Мадурайҙан алыҫ түгел ҡалҡыулыҡтар тупланмаһы). சமணர் மலை) шулай уҡ яҡынса 2 200 йыл элек яҙылған яҙма табылған. Макс Планк исемендәге Кешелек тарихы институты (Max-Planck-Institut für Menschheitsgeschichte) үткәргән тикшеренеү тамил теле ҡараған дравидий тел ғаиләһенең яҡынса 4000-4500 йыл элек барлыҡҡа килеүен асыҡлаған.
1578 йылда португал мәсихсе дингә өндәүселәр (проповедники), иҫке тамил яҙмаһын ҡулланып, тамил диненең доғалығын (Thambiraan Vanakkam) баҫтырған, һәм Һиндостанда тамил телен китап баҫылып сыҡҡан беренсе тел иткән.
Классификация
Тамил теле дравид телдәре ғаиләһенең төньяҡ тармағына ҡарай, ул һинд субконтинентында таралған 26 телде үҙ эсенә ала; ул шулай уҡ тамил теле тип аталған тамил телдәренең бер өлөшө булараҡ ҡарала, ул тамил теле менән бергә яҡынса 35 этник-лингвистик төркөм, мәҫәлән, {{нп5|ирула (Irula language) һәм ерукала (Yerukala language) телдәрен үҙ эсенә ала.
Тамил теленә иң яҡыны - Һиндостандың Керала штатында йәшәүселәр һөйләшкән малаялам теле. Был ике телгә бүленеш яҡынса б. э. IX быуатында башланған.
Тарихы
Бхадрираджу Кришнамурти (Bhadriraju Krishnamurti) кеүек лингвистарҙың әйтеүе буйынса, тамил теленең ата-бабаһы булып прадравид теле тора. Прадравид телендә б. э. т. 3-сө мең йыллыҡта, бәлки, Годавари йылғаһының түбәнге бассейны тирәләй һөйләшкәндәрҙер. Матди дәлилдәр буйынса, прадравид телендә һөйләшкән кешеләр Көньяҡ Һиндостандың неолитик мәҙәниәте менән бәйле булған, тип фараз итергә мөмкин. Прадравид теленән көньяҡ прадравид теле барлыҡҡа килгән. Лингвистик дәлилдәр буйынса, беҙҙең эраға тиклем 2-се мең йыллыҡтың уртаһында көньяҡ прадравид телендә һөйләшкәндәр, һәм прото-тамил теле унан яҡынса б. э. т. III быуатында айырылған, тигән һығымта яһарға була. Тамиль телендәге иң тәүге яҙыуҙар шунан һуң ғына яһалған тип иҫәпләнә.
Бөтә Һиндостан телдәре араһында тамил телендә санскрит яҙыуы менән яҙылмаған иң боронғо һинд әҙәбиәте бар. Ғәҙәттә, тамил теле формалашыуының өс осорон айыралар: боронғо тамил (б. э. т. 300 йыл — б. э. 700 йылы); урта тамил (700—1600 йылдар) һәм хәҙерге тамил (1600 йыл — беҙҙең көндәр). 2007 йылдың ноябрендә Күсейәр-әл-Ҡәҙимдә алып барылған ҡаҙыныу эштәрендә б. э. т. I быуатына ҡараған брахми тамил яҙмалы Мысыр керамикаһы табылған. Британия тарихсыһы Джон Гай (John Guy) билдәләүенсә, тамил теле һинд сауҙагәрҙәре өсөн үҙенсәлекле лингва франка булған.
Боронғо тамил теле
Боронғо тамил теле - б. э. V быуатынан VIII быуатына тиклемге тамил теле. Боронғо тамил теленең беренсе яҙма таныҡлыҡтары б. э. т. II быуатҡа ҡарай. Ул мәмерйә стеналарындағы һәм балсыҡ әйберҙәрҙәге ҡыҫҡа ғына брахми яҙмалары. Тәүге оҙон текст - Толкаппиям - б. э. I быуаты менән билдәләнә; унан башҡа башҡа бик күп әҫәрҙәр һаҡланған. Боронғо тамил теле прадравид теленең бик күп һыҙаттарын, шул иҫәптән ижек төҙөлөшө һәм грамматикаһының күп һыҙаттарын һаҡланған. Шулай итеп, боронғо тамил телендә, боронғо дравид телендәге кеүек, айырым хәҙерге заман булмаған - үткән һәм үтмәгән заман ғына булған; ҡылымдар айырым кире үҙгәрешкә (спряжение) эйә булған.
Урта тамил теле
Урта тамал теленең бүленеп сығыуы VIII быуатҡа ҡарата телдә барлыҡҡа килгән грамматик һәм фонетик үҙгәрештәрҙең күп булыуына бәйле. Хәҙерге замандың барлыҡҡа килеүе етди грамматик үҙгәреш булған. Хәҙерге заман «мөмкин булыу» йәки «килеп сығыу» тигәнде аңлатҡан kil (கில்) ҡылымынан барлыҡҡа килгән. Боронғо тамил телендә был ҡылым ғәмәлдең өлөшләтә оҙайлы булғанлығын билдәләр өсөн файҙаланылған; ул, ғәҙәттә, ваҡыт билдәләгес менән, мәҫәлән, ṉ (ன்) ҡулланылған. Урта тамил телендә был ҡылым хәҙерге заман kiṉṟa (கின்ற) билдәләгесенә әүерелгән.
Башҡа үҙгәрештәр араһында: текстарҙан айдам (aytam, ஃ) — тартынҡыларҙың глоттализацияһын аңлата алған иҫке фонема юҡҡа сыҡҡан; альвеоляр һәм теш назаль өндәр ҡушылған; альвеоляр шартлаулы тартынҡылар ротик (дерелдәү йәки r менән билдәләнгән) тартынҡыға әйләнгән.
Урта тамил теленә санскриттың көслө йоғонтоһо тойомлана - был телдән (айырыуса сәйәси, философик һәм дини) лексиканың ярайһы уҡ ҙур ҡатламы үҙләштерелгән. Телде яҙҙырыу өсөн яҙма ла үҙгәргән; яҡынса VIII быуатҡа тамил брахмиһы һәм ваттелутту ҡыҫырыҡлап сығарыла. Урта тамил телендә яҙылған киң әҙәбиәт ҡатламы бар.
Хәҙерге тамил теле
Артабан тел грамматик һәм фонетик үҙгәрештәр кисергән. Мәҫәлән, ҡылымдарҙың кире үҙгәреше (спряжение) ҡулланылмай башлай; инҡар итеү морфологик йәки синтаксик ысул менән сағыла башлай.
Европалылар менән аралашыу һөйләү теленә лә, яҙма тамил теленә лә йоғонто яһаған. Европа телдәренең яҙма тамил теленә айырыуса һиҙелерлек йоғонтоһо тыныш билдәләрен ҡуллана башлауҙа күренә; һөйләү телендә иһә урта тамил телендә мөмкин булмаған тартынҡыларҙың бергә тура килеүе барлыҡҡа килә. Яҙма тамил теленең синтаксисы ла үҙгәргән - мәҫәлән, һөйләм структуралары ҡатмарлыраҡ булып киткән һәм һөйләмдә инглиз теленә хас һүҙҙәр тәртибе барлыҡҡа килгән.
Географик таралыуы һәм рәсми статусы
Һиндстандың Тамилнад штаты һәм Пондичерри союз территорияһында йәшәгән кешеләр, шулай уҡ Шри-Ланканың Төньяҡ һәм Көнсығыш провинциялары халҡының күпселеге тамил телендә һөйләшә. Бынан тыш, Тамилнад менән күрше штаттарҙың ҡайһы бер райондарында: Керала, Карнатака, Махараштра, Андхра-прадешта; шулай уҡ Шри-Ланканың Үҙәк провинцияһында һәм Коломбола таралған. Тамил теле йәки уның диалекттары б. э. XII быуатына тиклем Керал штатында рәсми тел булараҡ ҡулланылған. Тамил теле шулай уҡ Һиндостандағы Андхра-Прадеш штатының Читтур һәм Неллуру округтарында б. э. XII быуатына тиклем яҙыу, шулай уҡ б. э. X—XIV быуаттарында көньяҡ Карнатакаһында Колар, Майсур, Мандья һәм Бангалор округтарында яҙыу өсөн киң ҡулланылған.
Колониаль заман мираҫы булараҡ, тамилдарҙың байтаҡ өлөшө Малайзияла, Сингапурҙа, Маврикияла, Көньяҡ Африка Республикаһында, Индонезияла, Кенияла һәм башҡа илдәрҙә йәшәй. Шулай ҙа был кешеләрҙең бер өлөшө генә тамил телендә һөйләшә ала. Америка Ҡушма Штаттарына, Канадаға, Австралияға һәм Европа илдәренә Һиндостан һәм Шри-Ланканан килгән мигранттар ҙа тамил телен йөрөтөүселәр булып тора. Пакистандың Карачи ҡалаһында тамил телендә һөйләшеүселәр бик күп.
Тамиль теле Һиндостандың 22 рәсми теленең береһе булып тора һәм Тамилнад штатында рәсми статусҡа эйә. Бынан тыш, ул Шри-Ланканың 2 рәсми теленең береһе (сингал теле менән бергә) һәм Сингапурҙың 4 теленең береһе (малай теле, путунхуа һәм инглиз теле менән бергә).
Диалекттары
Тамил теленең социаль-лингвистик хәлендә диглоссия бар. Тамил диалекттары, башлыса, бер-береһенән классик (боронғо) тамил диалектынан (б. э. т. 300 г. - б. э. 700 г.) айырылыу процесында төрлө фонологик үҙгәрештәр һәм өндәр шыуышыуы менән айырыла. Әйтәйек, классик тамил теленән (Centamil) iṅku «тут, бында» Конгу Тамил (Коимбатур) диалектында iṅkū-ға, Танджавур диалектында — inga-ға һәм Шри-Ланканың ҡайһы бер диалекттарында — iṅkai-ға һаҡлана. Боронғо тамил теленән Iṅkaṇ (kaṇ бында «урын» мәғәнәһендә) ҡунаҡҡа йөрөү һүҙенән Тирунелвели диалектында iṅkane һүҙе барлыҡҡа килгән; боронғо тамил теленән iṅkaṭṭu Мадурай диалектында iṅkaṭṭu һәм ҡайһы бер төньяҡ диалекттарында iṅkaṭein һүҙе барлыҡҡа килгән. Үҙгәреш һүҙе һәм ҡайһы бер төньяҡ диалекттарында һаҡланып ҡалыу һүҙе барлыҡҡа килгән. Хатта хәҙер ҙә Коимбатур округында «шул урын» тигәнде аңлатҡан akkaṭṭa һүҙен ишетергә мөмкин.
Тамил диалекттары һүҙлек запасында (лексикон) ныҡ айырылмай, ләкин бер нисә осраҡ бар - мәҫәлән, Шри-Ланка диалекттарында хәҙерге Һиндостанда йыш ҡулланылмаған һүҙҙәр һаҡлана, шулай уҡ күп һүҙҙәр башҡасараҡ ҡулланыла. Шри-Ланка диалекттарында шулай уҡ инглиз, португал һәм нидерланд телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр файҙаланыла. Кералдағы Палаккад округы диалектында тамил теленә туғандаш малаялам теленән күп һүҙҙәр бар; был диалектҡа шулай уҡ малаяламдың асыҡ акценты һәм синтаксис өлкәһендәге йоғонтоһо хас. Каньякумари округындағы тамил теле башҡа тамил диалекттарына ҡарағанда күберәк үҙенсәлекле һүҙҙәргә һәм өндәргә эйә. Шунан сығып, кешенең ошо округҡа ҡарағанын уның телмәре буйынса билдәләү бик еңел.
Яйыҡ (гәзит)
Яйыҡ — Башҡортостан Республикаһы Учалы ҡалаһы һәм районының ижтимағи-сәйәси баҫмаһы. 1991 йылдан аҙнаһына ике тапҡыр шишәмбе һәм шәмбе көндәрендә башҡорт телендә сыға. Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһының «„Яйыҡ“ гәзите редакцияһы» ҡаҙна предприятиеһы.
Тамил теле
Диалекттары
Тамил теленең төбәк төрҙәренең 13 төп төркөмө бар, уларҙың алтыһы киң таралған. Стандарт тамил теленең үҙәк диалекты (унда Танджавур, Тируваллур, Нагапаттиндар һәм Тамилнад штатының Тируччираппалли округтарында һөйләшәләр). унда). Тирунелвели һәм Тутикорин округтарында, шулай уҡ Тамилнадтың көньяғындағы ҡайһы бер райондарҙа һөйләшелгән диалект.
Һөйләү һәм әҙәби варианттары
Диалекттарҙың күплегенә өҫтәп, тамил теле бөгөн бер нисә формала: заманса әҙәби тел, йәки «юғары» тамил (centamiḻ), һәм заманса һөйләшеү тамилы (koṭuntamiḻ).Хәҙерге заманда формаль телмәрҙә һәм яҙыуҙа, башлыса, «юғары» centamiḻ аныҡлыҡ ҡулланыла. Был дәреслектәр теле, күпселеген тамил әҙәбиәте һәм ижтимағи телмәрҙәр һәм сығыштар теле. Күптән түгел һөйләү телмәре koṭuntamiḻ ғәҙәттә фәҡәт centamiḻ кимәлдә аралашҡан өлкәләргә үтеп инә башланы. Бөгөн һөйләү формаһы фильмдарҙа, театр сығыштарында, телевидениела һәм радиола ҡулланыла; сәйәсәттә эшләүсе байтаҡ кешеләр, телдең аралашыу формаһын файҙаланып, үҙҙәрен халыҡҡа яҡынайтырға тырыша.
Яйыҡ (гәзит)
Эстәлеге
Сәйәсәт, иҡтисад, мәҙәниәт, мәғариф, спорт, район һәм ҡала эсендәге йүнселлек эшмәкәрлеге
Тамил теле
Тамил яҙмаһы
Брахми ҡулланылмай башлағас, тамил телендә бер нисә яҙма төрөндә яҙғандар: vaṭṭeḻuttu, грантха һәм паллава. Бөгөнгө тамил яҙмаһы 12 һуҙынҡыны, 18 тартынҡыны һәм ஃ тип яҙылған айдам (там. ஆய்தம் āytam) махсус символын үҙ эсенә ала. Һуҙынҡылар һәм тартынҡылар берләшә ала, алфавитта бөтәһе 247 мөмкин булған берләшмә (12 + 18 + 1 + (12 x 18)) бар. Һинд яҙмаһының башҡа төрҙәрендәге кеүек үк, барлыҡ тартынҡылар ҙа «a» һуҙынҡыһына эйә. Уны алып ташлар өсөн, тартынҡы символына титтл puḷḷi өҫтәр кәрәк — мәҫәлән, ன ṉa өҫьяҙма нөктәһе менән (надписная точка) ன் ṉ. була. Һинд яҙмаһының күп төрҙәре вирама тип аталған билдәгә оҡшаш. Һинд яҙыуының башҡа төрҙәрендә ижекте яҙып алыу йәки «юҡ» («а»һы булмаған тартынҡы) тартынҡылар тупланмаһын үҙ эсенә алған, лигатураларға өҫтөнлөк бирелә, әммә уларҙы вирама менән яҙырға ла мөмкин. Тамил яҙмаһында һаңғырау һәм яңғырау шартлаулы өндәр айырылмай. Тамил фонологияһы (Tamil phonology) ҡағиҙәләре буйынса урынлашыуына ҡарап, шартлаулы тартынҡы һаңғырау йәки яңғырау була ала. Төп символдарға өҫтәп, санскритта яҙыу өсөн файҙаланылған 6 символ грантха яҙыуынан алынған; улар ҡайһы берҙә тамил телендә күрһәтелмәгән өндәрҙе - санскриттан, пракриттан һәм башҡа телдәрҙән килгән һүҙҙәрҙәге өндәрҙе белдереү өсөн ҡулланыла.
Һандар һәм билдәләр
Ғәҙәти һандарҙан тыш, тамил телендә тиҫтәләр, йөҙҙәр, меңдәр, көндәр, айҙар, кредит, дебетты, «юғарыла күрһәтелгәнсә» һәм рупийҙы билдәләү өсөн символдар бар.
Фонологияһы
Тамил теленең фонологияһы ротик һәм ретрофлекс тартынҡылар күп булыуы менән характерлана. Һаңғырау һәм яңғырау тартынҡылар фонологик яҡтан айырылмай; фонетик яҡтан яңғырауыҡлыҡ һүҙҙә тартынҡының урынлашыуына бәйле. Тартынҡыларҙың бергә тура килеүе һирәк була һәм һүҙ башында бер ҡасан да осрамай. Тамил грамматикалары фонемаларҙы өс класҡа бүлә: һуҙынҡылар, тартынҡылар һәм «икенсел символдар» йәки āytam.
Һуҙынҡылары
Тамил теленең вокализмы ун ике фонеманан: ун монофтонг (,, , , һәм уларҙың оҙон варианттары) һәм ике дифтонг ( һәм ) тора. Оҙон һуҙынҡылар ҡыҫҡаларынан яҡынса ике тапҡырға оҙағыраҡ, дифтонгтар - ҡыҫҡа монофтонгтарға ҡарағанда яҡынса бер ярым тапҡырға оҙонораҡ. Күп текстар дифтонгтарҙы оҙон һуҙынҡыларға индерә.
Тартынҡылары
Грамматика буйынса ҡайһы бер текстарҙа тамил тартынҡылары ҡаты, йомшаҡ һәм урта төрҙәргә бүленә, был яҡынса шартлаулы, аппроксиманттарға һәм танау тартынҡыларына тап килә. Күпселек һинд телдәренән айырмалы рәүештә, еңелсә һулыш менән әйтеү мәғәнә айырыу функцияһын үтәмәй. Быға өҫтәп, செந்தமிழ் (centamiḻ телдең «юғары» формаһында) тартынҡыларҙың яңғырауыҡлығы ҡәтғи ҡағиҙәләр менән билдәләнә. Икеләтә шартлаулылар һәр саҡ һаңғырау, яңғыҙҙар һүҙ аҙағында һаңғыраулана, ҡалған осраҡтарҙа - яңғырауҙар. Бынан тыш, ҡайһы берәүҙәр һуҙынҡылар араһында булғанда, фрикатив тартынҡыға (спиранттар) әйләнә. Танау тартынҡылары һәм аппроксиманттар һәр саҡ яңғырауыҡлы.
Һиндостандың күп телдәрендәге кеүек үк, тамил телендә лә алғы тартынҡыларҙың ике төрө бар: альвеоляр һәм ретрофлекс. Ретрофлекслы аппроксимант (ழ) (мәҫәлән, Tamil [t̪ɐmɨɻ] һүҙендә йыш ҡына индоарий телдәрендә булмаған zh шулай тип яҙыла) айырым һыҙаты булып тора. Башҡа дравид телдәренә килгәндә, шундай уҡ тартынҡы малаяламда бар, б. э. 1000 йылында каннаданан юғалған (был тартынҡыны аңлатҡан символ һаман да Юникодта яҙыла һәм һаҡлана), ә телугу телендә бер ҡасан да булмаған. Тамил теленең күпселек диалекттарында ретрофлекс аппроксимант альвеоляр латераль аппроксимант  ҡыҫырыҡлап сығарыла. Шулай уҡ элек денталь һәм альвеоляр ризалылар (күрше һинд-арий телдәрендә булмаған дравид телдәренең типик үҙенсәлеге) айырыла ине. Хәҙер иһә, был айырмалыҡты яҙыуҙа әле булһа күреп булһа күрһәк тә, һөйләшеү телмәрендә юғалып барған тиерлек, һәм хатта әҙәби телдә Үҙ (денталь) һәм С (альвеоляр) хәрефтәре аллофондар кеүек ҡулланыла ала. Шулай уҡ тарихи альвеоляр шартлау хәҙерге заман диалекттарында ҡалтырап ятҡан диалекттарға әүерелде. Шулай уҡ элек денталь һәм альвеоляр тартынҡылар (дравид телдәренең күрше һинд-арий телдәрендә булмаған типик үҙенсәлеге) айырыла ине. Хәҙер иһә, был айырмалыҡты яҙыуҙа әле лә күреп булһа, һөйләшеү телмәрендә юғалған тиерлек, һәм хатта әҙәби телдә ந (денталь) һәм ன (альвеоляр) хәрефтәре аллофондар кеүек ҡулланыла ала. Шулай уҡ тарихи альвеоляр шартлаулы күп хәҙерге заман диалекттарында ҡалтырауыҡ тартынҡыға әүерелде.
һәм өндәре үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә генә осрай һәм йыш ҡына тамил теленә хас башҡа өндәргә алмаштырыла. Уға дусар булған һәр һуҙынҡы фонема өсөн элизияның аныҡ ҡағиҙәләре бар.
Айдам
Классик тамил телендә ஃ тип яҙылған āytam (айдам) ஆய்தம் фонемаһы булған. Ул ваҡыттағы грамматикалар уны бойондороҡло фонема (cārpeḻuttu) тип атаған, әммә хәҙерге тамил телендә был күренеш осрамай тиерлек. Tolkāppiyam әйтелеш ҡағиҙәләре — классик тамил грамматикаһын тасуирлаусы текст - айдам тартынҡыларҙың глоттализацияһын аңлата алыр ине. Бынан тыш, айдам һүҙ уртаһындағы икеләтелгән тартынҡының беренсе йәки икенсе компоненттарының яңғырауыҡлы һәм имплозив булыуын билдәләү өсөн файҙаланылды тип күҙалланғайны. Шулай уҡ хәҙерге тамил телендә инглиз һүҙҙәрен яҙғанда, ҙы билдәләгәндә பға ҡушылып файҙаланыла.
Грамматикаһы
Тамил теле агглютинатив грамматикаға таяна, унда суффикстар исем класын, грамматик һанды, килеште, ҡылым ваҡытын һ. б. күрһәтеү өсөн ҡулланыла. Тамил теленең метателдәре һәм фәнни терминологияһы, һинд-арий телдәренән айырмалы рәүештә — боронғо тамил теленән килә.
Тамил грамматикаһының күп өлөшө әлеге көндә билдәле тамил грамматикаһы - Толкаппиям (там. தொல்காப்பியம் Tolkāppiyam) китабында тасуирланған. Хәҙерге тамиль грамматикаһы күпселеген Толкаппиямда бирелгән ҡағиҙәләр бер ни тиклем үҙгәрештәр менән аңлатылған һәм аныҡланған Naṉṉūl грамматикаһына нигеҙләнә. Традицион тамил грамматикаһы 5 өлөштән тора: uttu, sol, poruḷ, yāppu, aṇi. Һуңғы икәүһе, башлыса, шиғриәттә генә ҡулланыла.
Тамил һүҙҙәре бер йәки бер нисә аффикс ҡушылған тамырҙы үҙ эсенә ала. Тамил аффикстарының күбеһе суффикстар булып тора. Күпселеге һүҙҙең өлөшөн йә уның мәғәнәһен үҙгәртә; йә булмаһа улар һанды, һөйкәлеште, затты һ. б. күрһәтә ала. Тамил һүҙендә суффикстар һаны өсөн сикләүҙәр юҡ, был ҡайһы берҙә бик оҙон һүҙҙәр барлыҡҡа килтерә, улар эсенә бер нисә һүҙ генә түгел, шулай уҡ тулы һөйләм дә инеүе мөмкин  — мәҫәлән, pōkamuṭiyātavarkaḷukkāka һүҙе (там. போகமுடியாதவர்களுக்காக) «Йөрөй алмағандар хаҡына» тигәнде аңлата һәм түбәндәге морфемаларҙан ғибәрәт:
Морфологияһы
Тамил исемдәре һәм алмаштары ике класҡа (tiṇai): (pāl, һүҙмә-һүҙ «род» тигәнде аңлатҡан) бүленгән «аҡыллы» (uyartiṇai) һәм «аҡылһыҙ» (akṟiṇai) 5 ярым класты үҙ эсенә алған. Кешеләр һәм илаһтар «аҡыллы»ға ҡарай, ә ҡалған исемдәр (хайуандар, әйберҙәр һ. б.) «аҡылһыҙ» тип һанала. «Аҡыллы» исемдәр 3 ярым класҡа бүленә: берлектәге мужской род, берлектәге женский род исемдәр һәм күплектәге «аҡыллы» исемдәр; «Аҡылһыҙҙар» ике ярым класҡа бүленә: берлектәге һәм күплектәге «аҡылһыҙ» исемдәр. Йыш ҡына род суффикстар ярҙамында билдәләнә. Суффикстар килеште билдәләү өсөн һәм послелог булараҡ ҡулланыла. Ғәҙәттә санскрит килештәренә ярашлы, 8 килеш (суффикстар төркөмө) айырыла: именительный (төп), винительный (төшөм), дательный (төбәү), социативный (Sociative case), родительный (эйәлек), урын һәм аблатив килештәр бңленгән. Бөгөн бындай бүленеш дөрөҫмө һәм һәр суффиксҡа айырым килеш яҙылған осраҡта яҡшыраҡ булырмы тигән бәхәстәр алып барыла.