cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Оло Камлак
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Белгород дәүләт милли тикшеренеү университеты
Белгород дәүләт милли ткшеренеү университеты — Белгородтың иң боронғо юғары уҡыу йорттарының береһе, Белгород өлкәһендә иң ҙур юғары уҡыу йорто
Тарихы
1876 йылдың 26 сентябрендә Белгородта Рәсәй империяһы Халыҡ мәғариф Министрлығы бойороғо буйынса Рәсәйҙә һигеҙенсе уҡытыусылар институты асыла
1919 йылда ул Белгород педагогия институты була, 1920 йылда Белгород Халыҡ мәғарифы институты, 1923 йылда — педагогия техникумы, 1939 йылда ҡабаттан Белгород уҡытыусылар институты була.
1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән эшмәкәрлеген туҡтата. 1944 йылда немец-фашист илбаҫарҙары СССР территорияһынан ҡыуылғас, институт үҙ эшен Иҫке Оскол ҡалаһында башлай, сөнки Белгород емерелгән була. 1954 йылдың 21 июнендә Белгород дәүләт уҡытыусылар институты Белгород дәүләт педагогия институты итеп үҙгәртелә. 1957 йылда юғары уҡыу йорто Белгородтҡа әйләнеп ҡайта. 1966 йылда институт Жданов урамындағы яңы уҡыу комплексына күсә.
1994 йылда Белгород дәүләт педагогия университеты итеп үҙгәртелә. 1996 йылдың июлендә, Рәсәй Федерацияһы Президенты указына ярашлы, Белгород дәүләт университеты итеп үҙгәртелә
2007 йылда Белгород дәүләт университеты инновацион белем биреү программаларын тормошҡа  ашырыусы юғары һөнәри белем биреү учреждениеларын  конкурс нигеҙендә һайлап алыу бәйгеһендә еңгән юғары уҡыу йорттары исемлегенә инә.
2009 йылда университет «Нанотехнологиялар», «Төбәк белеме» һәм «Экология»  йүнәлештәре буйынса Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы университетының база юғары уҡыу йорто була. 2010 йылда БелДУ милли тикшеренеү университеты статусын ала һәм Рәсәйҙең алдынғы юғары уҡыу йорттары ассоциацияһына инә.
Рейтингтары
2014 йылда  «Эксперт Ра» агентлығы юғары уҡыу йортона тамамлаусыларҙы әҙерләү  буйынса  «ҡәнәғәтләнерек» тигәнде аңлатҡан «D» класын бирә.
Вуз йөҙ Рәсәй уҡыу йорттары араһында 34-се урынды биләй.
Times Higher Education — 1001+ урын World University Rankings 2020, 2020 Economies 351-400 Emerging урында
2019 йылда "Университеттарҙың өс  миссияһы" халыҡ-ара рейтингыһында 901-1000 урынды биләй һәм 2020 йылда - РАЭКС версияһы буйынса Рәсәй вуздары рейтингында 40 -сы урынды биләй.
Институттары һәм факультеттары
Фармация, биология һәм химия институты
Цифрлы технологиялар һәм инженерҙар институты
Әҙерлек факультеты
Инжиниринг колледжы
Медицина профилле булмаған урта һөнәри белемле белгестәрҙе  әҙерләү университетта 2014 йылдың сентябрендә башлана,  38.02.07  Банк эше һөнәренә  19 уҡыусы алына. 2017 йылға уҡыусылар һаны 392 тиклем арта. һәҙәмтәлә БелДУ  ректоры бойороғо 2017 йылдың 3 авгусында «БелДУ» фәнни тикшеренеү университеты структураһында «БелДУ» фәнни тикшеренеү университетының Инжиниринг колледжы ойошторола.
БелДУ» фәнни тикшеренеү университетының Иҫке Оскол филиалы Белгород өлкәһенең Иҫке Оскол ҡалаһында урынлаша.
«БелДУ» фәнни тикшеренеү университетының ботаника баҡсаһы
Ботаника баҡсаһы территорияһында үҫемлектәрҙең 2700-ҙән ашыу төрө һәм сорты йыйылған, шул иҫәптән эндемиктар, реликттар, Рәсәйҙең Ҡыҙыл һәм Йәшел китаттарына ингән һирәк һәм юҡҡа сығыусы үҫемлектәр бар
Ат спорт мәктәбе
Ат спорты мәктәбе университеттың структур подразделениеһы булып тора. Комплекста 40 атҡа иҫәпләнгән ике ат аҙбары, автомобиль транспорты өсөн гараждар, келәт биналарына эйә.
Ак-Суат
Ак-Суат — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Солянка йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Белгород дәүләт милли тикшеренеү университеты
Ат спорт мәктәбе
Университетта шулай уҡ уҡыу-спорт, һауыҡтыру комплекстары, үҙ аптекаһы һәм поликлиникаһы бар
Ак-Суат
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Белгород дәүләт милли тикшеренеү университеты
Музейҙар
Университетта 9 музей бар: «БелДУ» милли тикшеренеү университетының тарих музейы; криминалистика, зоология, суд-медицина экспертизаһы, тарих факультеты, педагогика факультеты, Халыҡ-аара факультеты, Страховт китапхана- музейы, геология-минералогия музейы
Ғилми һәм инновацион эшмәкәрлек
55 университеты ойошторған ғилми-тикшеренеү үҙәктәрен һәм лабораториялар, фәнни ҡорамалдар менән коллектив файҙаланыу үҙәктәрен үҙ эсенә 2; Инжиниринг үҙәге «медицина һәм фармацевтика сәнәғәте»; микробиология Төбәк үҙәге; Технопарк «Юғары технологиялар БелГУ» бизнес-инкубатор; доклинический һәм клиник тикшеренеү үҙәге. 45 бәләкәй инновацион предприятиелар булдырылыуы. Фәнни подразделениеһы ғалимдары белгу эшләй, ҡайтырға сыҡҡан рәсәй, Япония, Германия, Польша.
Ак-Суат
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Белгород дәүләт милли тикшеренеү университеты
Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек
Университетта донъяның 80 иленән 2500-ҙән ашыу сит ил студенттары уҡый.
Айтмөхәмәтов Нариман Зәйнулла улы
Айтмөхәмәтов Нариман Зайнулла улы (20 октябрь 1951 йыл ( 19511020 ) Омск өлкәһенең Тара районы Речапов ҡасабаһы) — совет еңел атлеты. СССР-ҙың спорт мастеры (1978), еңел атлетика буйынса республика категорияһындағы судья (1987).
Белгород дәүләт милли тикшеренеү университеты
Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек
2009 йылда  университет «Нанотехнологиялар», «Төбәк белеме» һәм «Экология»,  «Педагогика» йүнәлештәре буйынса Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы университетының база юғары уҡыу йорто була.
2016—2017 йылда вузда ШОС илдәре университеттарының Халыҡ-ара йәштәр форумы үтә
Айтмөхәмәтов Нариман Зәйнулла улы
Биографияһы
Хәҙерге ваҡытта Башҡорт дәүләт медицина университетында уҡытыусы булып эшләй.
Белгород дәүләт милли тикшеренеү университеты
Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек
Хәҙерге ваҡытта БелДУ ике яҡлы килешеү сиктәрендә Германия, АҠШ, Италия, Финляндия, Ҡытай, Украина, Белоруссия һәм башҡа илдәрҙең   160 сит ил юғары уҡыу йорттары һәм ғилми ойошмалары менән хеҙмәттәшлек итә. Европа, Азия- Тымыҡ океан төбәге илдәренең алдынғы университеттары менән 18 берлектәге белем биреү программаһы бар, шуларҙың 10-да ике диплом күҙ уңында тотола. Академик алмашыу программаһы сиктәрендә  студенттар сит ил  партнер-вуздарында белем ала  (Нидерланд, Германия, Франция, Сербия, Польша, Ҡытай, Ҡаҙағстан, әнстан).
Наясолка
Наясолка — Рәсәйҙәге йылға. Ульяновск өлкәһе,Һамар өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бездна йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы Камское Устье ҡала тибындағы ҡасабаһынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Черемшан йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бахфельд
Бахфельд (Bachfeld) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 492 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,46 км2. Диңгеҙ кимәленән 415 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 96528 һәм автомобиль коды — SON.
Отнурок (ауыл, Белорет районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сосновка (Белоярский районы)
Сосновка — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Белоярский районындағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 1391 кеше йәшәй.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Преображение Господня сиркәүе (Каяани)
Преображение Господня сиркәүе (фин. Kajaanin kirkko Kristuksen kirkastumisen ) — Финляндия православие сиркәүенең Оулу митрополияһы православие ғибәҙәтханаһы, Каяани ҡалаһында урынлашҡан.
Тарихы
Преображение Господня хөрмәтенә бағышланған ғибәҙәтхана Каяани ҡалаһында 1959 йылда архитектор Илмари Ахонен проекты буйынса төҙөлгән. Сиркәүҙең эске йыһазы византия ғибәҙәтханаһы йолалары стилендә башҡарылған, иҙәндән алып көмбәҙгә тикле диуарҙарын  фрескалар биҙәй. Сиркәүҙе биҙәүҙә  17 йылдан ашыу, 1987 йылдан алып 2005 йылға тиклем Финляндияның билдәле икона яҙыусы рәссамы Петрос Сасаки һәм киприот Алкивиад Келолис эшләй. Был сиркәүҙе ҡайһы берҙә «Византия ынйыһы»  тип тайҙар һәм Финляндияла иң матуры тип һанайҙар.
Ғибәҙәтхана мәхәлләһе Кайнуу провинцияһында берҙән-бер булып һанала һәм Оулу митрополияһының айырым мәхәллә-сиркәүен тәшкил итә. Сиркәүҙең епискобы, шул уҡ ваҡытта башлығы ла Юрки Пенттонен була.
2009 йылғы мәғлүмәттәр буйынса Каяаниның православие общинаһында 1850 ағза иҫәпләнгән. 2017 йылға ҡарата православие общинаһы 1576 кешегә тиклем кәмей. Был рус телле халыҡтың аҡрынлап Финляндияның көньяғына күсеүе менән бәйле.
Кесе Порывай
Кесе Порывай — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Порывай йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ляшко Вениамин Иванович
Ляшко Вениамин Иванович (10 август 1925 йыл — 18 июль 1980 йыл) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, генерал-лейтенант. 1972—1980 йылдарҙа Киев Юғары дөйөм ғәскәри команда училищеһы начальнигы.
Биографияһы
Ляшко Вениамин Иванович 1925 йылдың 10 авгусында Маҡан ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Украин. 1943 йылдың ғинуар айынан Ҡыҙыл Армияла. Армияға хеҙмәткә Иркутск өлкәһенең Черемховский районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында 1-се Балтик Буйы һәм Ленинград фронттары ғәскәрҙәре составында, миномет ротаһының миномет взводы командиры вазифаһында ҡатнаша. 1944 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
1980 йылдың 18 июлендә ауырыуҙан вафат була. Киев ҡалаһында Лукьяновский хәрби зыяратында ерләнгән.
Копетдағ
Копетда́ғ (төрки «күп таулыҡ» (күп әт-тау) тигәндән алынған;, Köpetdag) — Иран һәм Төркмәнстандағы иң ҙур тау системаһы, Төркмән-Хөрәсән тауҙары|ның бер өлөшө. Оҙонлоғо 650 километр тирәһе, бейеклеге 3117 метрға тиклем етә. Параллель һырттары, ҡырастары, үҙәндәре арҡырыға-буйға Атрек һәм Сумбар йылғалары менән бүлгеләнеп бөткән.
Тәбиғәте
Сейсмик хәүефлелек юғары, Ашхабадтағы 1948 йылғы көслө ер тетрәү ваҡытында бөтә ҡала халҡының яҡынса өстән ике өлөшө һәләк була.
Тау битләүҙәре ярымсүллек үҫемлектәре менән ҡапланған. Совет осоронда Төркмәнстанда Копетдағ ҡурсаулығы булдырылған.
Сүллек булған лёс тау итәктәрендә гепард, леопард, сүл бүреһе, буйлы гиена, һинд балашарҙары (медоед), бүрекле дикобраз йәшәй. Бейек түбәләрҙәге асыҡлыҡтарҙа һарыҡ, ҡая тарлауыҡтарында безоар кәзә көтәләр.
Рекреация һәм туризм мөмкинлектәре
Фирүзә тарлауығында, Ашхабадтан йыраҡ түгел, Фирүзә курорты урынлашҡан. 2000 йылда Ашхабад эргәһендә Копетдаг тау һырты булап Сәләмәтлек һуҡмағы һалынған — бетон түшәлгән йәйәүле юлдарҙың оҙонлоғо 36 км .2006 йылда Копетдаг тауы аша аҫылмалы канат юлы төҙөлгән. 2011 йылда Копетдаг тау һырттарының береһендә 211 метр бейеклектәге «Төркмәнстан» телерадио үҙәге төҙөлгән.
Дыуан районы
Дыуан районы (Дуванский район) — Башҡортостан Республикаһындағы муниципаль район. Административ үҙәге — Мәсәғүт ауылы. Свердловск өлкәһенең Красноуфим районы, Башҡортостандың Мәсетле, Ҡыйғы, Салауат, Нуриман, Ҡариҙел, Асҡын райондары менән сиктәш. Районда 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 31068 кеше. Район 324,3 мең гектар майҙанды биләй, шуның 126,391-е — ауыл хужалығы ере. Дыуан районында газ, нефть, балсыҡ, ваҡ таш кеүек файҙалы ҡаҙылмалар сығарыла. Ауыл хужалығы, урман эшкәртеү сәнәғәте ныҡлы үҫешкән.
Билдәле шәхестәр
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы: урыҫтар — 63,9 %, башҡорттар — 20,4 %, татарҙар — 12,8 %, мордвалар — 1,6 %, башҡалар — 1,1 %.
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 1 квадрат километрға 9 кеше.
Нальчик (йылға)
Нальчик (Хара) — Рәсәй йылғаһы. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы,Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Урвань йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Черек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Саума
Саума — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Северная Тошемка йылғаһының уң ярына тамағынан 7,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Собты-Юган
Собты-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Собты-Юганский Сор күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 234 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пелеш һарайы
Пелеш һарайы  (Castelul Peleş) Румынияла Карпаттың матур урынында, Синай ҡалаһынан алыҫ түгел ерҙә Трансильванияны һәм Валахияны тоташтырып торған урта быуаттар юлында урынлашҡан. Һарай неоренессанс стилендә 1873 һәм 1914 йылдар арауығында төҙөлгән, ә уның инаугурацияһы 1883 йылда үтә. Уға яҡында ғына ағып ятҡан тау йылғаһы исемен бирәләр. Әлеге көндә был һарай тарихи ҡомартҡы иҫәпләнә.
Тарих
Король Кароль I (1839—1914) был ерҙәрҙә тәүге тапҡыр 1866 йылда була, урын уға тыуған Германияһын хәтерләтә, һәм уның күңелендә мәңгелеккә уйылып ҡала. 1872 йылда был ерҙәр (яҡынса 5,3 кв.км) король тарафынан һатып алына, һәм Королдең Синайҙағы йорто, тип атап йөрөтөлә башлай, был ерҙәр королдең һунар итеү урыны һәм монархтың йәйге резинденцияһына әйләнә. Һарайҙың тәүге өс архитектура проекты көнбайыш Европа һарайҙарының туранан тура күсермәһе була, Һәм Король I, улар үтә ҡыйбатлы һәм етерлек кимәлдә үҙенсәлекле булмағаны өсөн, уларҙы кире ҡаға. Архитектор Иоганн Шульц башҡаларҙыҡынан ҡыҙыҡлыраҡ проек тәҡдим итә,: итальяндарҙың күркәмлеген, немец неоренессансының зауҡын үҙ эсенә алған альп стилендәге әллә ни ҙур булмаған һарай королдең күңеленә хуш килә. Төҙөлөштөң хаҡы (1875 һәм 1914 йылдар эсендә) яҡынса 16 миллион румын алтынының Румын лейына (хәҙерге АҠШ доллары менән яҡынса 120 миллион).
Һарайға нигеҙ 1873 йылдың 22 авгусында һалына. Берүк ваҡытта һарай менән бәйле башҡа биналар ҙа төҙөлә: ҡарауылсылар йорто, һунарсылар йорто, король аттары өсөн аҙбар һ.б. Бынан тыш, электорстанция төҙөлә, һәм Пелеш донъяла электр уты үткәрелгән беренсе һарай була. Һарай төҙөүҙә өс йөҙ — дүрт йөҙ кеше өҙлөкһөҙ эшләй. Королева Елизавета төҙөлөш ваҡытында үҙенең көндәлегендә былай тип яҙа:
''Ташсылар — итальяндар, румындар терраса төҙөнөләр, цыгандар ҡара эшсе булдылар. Албандар һәм гректар — таш һырлау, немцтар һәм венгрҙар балта оҫталары булып эшләнеләр. Төрөктәр кирбес яндырҙы. Поляктар — инженер, ә чехтар — таш ҡырҡыу эшендә. Француздар һүрәт төшөрҙө, инглиздар үлсәү эшен алып барҙы — бында милли кейемдәрҙә йөҙләп кеше булды, улар ун дүрт телдә һөйләштеләр, йырланылар, әрләштеләр һәм сутырланылар. … ''
Төҙөлөш 1877-78 йылдарҙағы азатлыҡ өсөн барған румын һуғышы ваҡытында бер аҙға туҡтатылып тора, ләкин аҙаҡ тағы етеҙерәк төҙөлә башлай. Инаугурация айҡанлы үткәрелгән бал 1883 йылдың 7 октябрендә үтә. 1893 йылда Пелеш һарайында король Кароль I тарафынан бирелгән « династия бишеге, милләт бишеге» тигән исемде мәғәнәһе менән тулылыандырып, Кароль II тыуа. 1947 йылда Михай Iҙың иркенән тыш короллектән баш тартыуынан һуң, коммунистар король милкен, шул иҫәптән уларҙың биләмәләрен һәм Пелеш һарайын да, тулыһынса конфискациялай. Күпмелер ваҡыт һарай туристар өсөн асыҡ була, ә 1953 йылда уны музей тип иғлан итәләр. Уның биләмәләре румын сәнғәт әһелдәренең ял итеү урыны булып хеҙмәт итә. Коммунистарҙың хакимлыҡ итеүҙәренең һуңғы йылдарында, 1975—1990 йылдар арауығында, Николае Чаушеску территорияны ҡарарға йөрөүҙе тыя, бында бары тик хеҙмәтләндереүсе персонал һәм һаҡ хеҙмәткәрҙәре генә инеп йөрөй ала. Шуныһы ҡыҙыҡлы, Чаушеску һарайҙы яратмаған һәм бында һирәк килгән. Хәбәрҙәр буйынса, музей хеҙмәткәрҙәре, ирле-ҡатынлы Чаушескуҙар һаулыҡтары менән бәйле һәр төрлө фобиялар менән интеккәнен белгәнгә күрә, бина бик ҡурҡыныс Serpula lacrymans бәшмәге менән зарарланған тип иғлан итәләр, ул1980 йылдарҙа бик тә таралған була, әммә ул ағастарға ғына йоға торған ауырыу һанала. 1989 йылғы Румыния революцияһынан һуң, Пелеш һарайы һәм Пелишор һарайы туристар өсөн яңынан асыла. 2006 йылда румын хөкүмәте һарайҙың элекке король Михай Iгә кире ҡайтарылыуы тураһында иғлан итә. Королдең үҙ мөлкәтен кире ҡайтарып алғанынан аҙаҡ, уның менән хөкүмәт араһындағы һөйләшеүҙәр яңыртыла, һәм Пелеш, халыҡ өсөн асыҡ булған тарихи һәйкәлгә һәм музейға әйләнеп, яңынан милли ҡомартҡыға әүерелә.Уның урынына румын хөкүмәте Румынияның король йортона 30 миллионов евро күсерә. Үҙенең асылған сағынан алып Пелеш һарайы йыл һайын ярты миллон самаһы кеше ҡабул итә. 2008 йылда һарай «Ағалы-ҡустылы Блумдар» фильмын төшөрөүҙә ҡулланыла — һарайҙың тирә-яғы эксцентрик миллионерша Пенелопаның (был ролдә Рэйчел Вайс үҙе уйнай) Нью-Джерсиҙағы биләмәһен һүрәтләй.
Тасуирлау
Һарайҙың беренсе архитекторы немец Иоганн Шульц (1876—1883) була, уның эшен чех архитекторы Карел Лима дауам итә. Үҙенең төҙөлөшө һәм функцияһы буйынса Пелеш һарай булып иҫәпләнә, ләкин уны бөтәһе лә яратып, Замок тип йөрөтә. Төп архитектур стиль булып неоренессанс иҫәпләнә, ләкин эске урамдың фахверклы фасадында иҫ китмәле итеп биҙәлгән диуарҙарында саксон йоғонтоһо һиҙелә, ә ағасты һырлап эшләнгән ҡыйбатлы туҡымалы йыһаздарҙа барокко стиленең йоғонтоһо тойола. Пелеш һарайының майҙаны 3200 кв. метр, бай итеп йыһазландырылған һәм зауыҡ менән биҙәлгән 160-тан ашыу бүлмә, 30 ванна бүлмәһе. Ул көнсығыш һәм үҙәк Европа сәнғәт әҫәрҙәренең иң яҡшы коллекцияларын үҙенә йыйған, унлай коллекциялар иҫәбенә скульптура, һынлы сәнғәт, йыһаздар, ҡоралдар һәм хәрби кейемдәр, алтын һәм көмөш әйберҙәр, фил һөйәгенән эшләнгән әйберҙәр, фарфор, келәмдәр һәм гобелендар инә. Ҡоралдар һәм хәрби кейемдәр коллекцияһында 4000 әйбер иҫәпләнә. Көнсығыш келәмдәре Бохара, Мосул, Ыспарта һәм Измир оҫтаханаларында туҡылған. Севр һәм мейсен фарфор, Кордовтың (Испаниялағы ҡала) күндән эшләнгән коллекциялары хушты ала, ләкин иң һоҡландырғаны Швейцариянан килтерелгән ҡулдан төшөрөлгән һүрәтле витраждар.
Музей
Музей сәғәт 9-ҙан киске 5-кә тиклем шаршамбы һәм йәкшәмбе көндәре эшләй. Ноябрҙә музей килеүселәр өсөн ябыла. 168 бүлмәнең 35-е килеүселәр өсән асыҡ. Музей буйлап йөрөү тел үҙенсәлектәре буйынса йыйылған төркөмдәрҙә һәм тик экскурсовод оҙатыуында ғына атҡарыла. Экскурсион төркөмдәр өсөн экскурсия урыҫ телендә лә үткәрелә. Билета хаҡы экскурсия күләменә бәйле: Фот өсөн өҫтәп 32 RON һәм видео өсөн 50 RON түләргә.
Урыны
Һарай Синай ҡалаһының төньяҡ-көнбайышында, Брашов ҡалаһынан 60 км һәм Румынияның баш ҡалаһы Бухаресттан 135 км-ҙа урынлашҡан. Брашовтан Синайға сәғәт-сәғәт ярым арауыҡ менән автобустар йөрөй, Бухарест вокзалынан Gara de Nord регуляр рәүештә Брашовҡа Синайҙа туҡтаусы поездар йөрөп тора, юлға киткән ваҡыт — сама менән 2 сәғәт.
Синайҙағы туристик комплексҡа шулай уҡ Пелеш һарайының эргәһендә урынлашҡан Пелишор һарайы ла инә.
Туғайлы
Туғайлы (һыу баҫҡан туғайы бар мәғәнәһендә)— Башҡортостан Республикаһы (Рәсәй) Мәләүез районы Мәләүез ауыл Советының бөтөрөлгән тораҡ пункты (башта ҡасаба, аҙаҡ — ауыл). Хәҙер Туғайлы Мәләүез ҡалаһының биҫтәһе. Иҫкергән почта индексы — 453310, хәҙер — 453853.
Тарихы
1983 йылда ойошторола (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1983 йылдың 20 октябрендәге «Мәләүез районы Мәләүез ауыл советы территорияһындағы яңы барлыҡҡа килгән торама пунктты теркәү тураһында» 6-3/104 номерлы ҡарары). Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы Мәләүез районы Мәләүез ауыл Советы территорияһында яңы барлыҡҡа килгән ҡасабаны теркәргә һәм уға Туғайлы исеме бирергә ҡарар итә.
1997 йылда ҡасаба Мәләүез ҡалаһы составына индерелә
2000 йылда әле тораҡ пункты дәүләт кимәлендә Мәләүез районының бер өлөшө итеп һанала (Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының 2000 йылдың 20 июнендәге «Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районының Туғайлы, Ҡаран, Кузьминсий, Тамъян һәм Ташлыкүл тораҡ пункттарына тәбиғи газ биреү өсөн төҙөлгән газ үткәргес торбаларҙы һәм газ көйләү пунктын Башҡортостан Республикаһы дәүләт милкенә тапшырыу тураһында» 594-р номерлы ҡарары)
Географияһы
2008 йылда Башҡортостан Республикаһының муниципаль район Мәләүез район Советының 2008 йылдың 5 декабрендәге «Яңы барлыҡҡа килгән урамдарҙың атамаһы тураһында» 30 номерлы ҡарары менән Туғайлы-4 шәхси торлаҡ төҙөлөшө микрорайонында яңы барлыҡҡа килгән урамдарға ошондай исемдәр бирелә: Әминев урамы, Банников урамы, Немчинов урамы, Үтәғолов урамы.
Транспорт
Өфө — Ырымбур федераль автомагистраленә сығыу юлы. Унда Туғайлы автобус туҡталышы.
Туғайлы — Рассвет автомобиль юлы
Ближний Зеленной йырыны
Ближний Зеленной йырыны — Рәсәйҙәге йылға. Ульяновск өлкәһе,Һамар өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тушёнка йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы Камское Устье ҡала тибындағы ҡасабаһынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Черемшан йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Карыгем
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бельрит
Бельрит (Belrieth) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 368 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,93 км2. Диңгеҙ кимәленән 311 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98617 һәм автомобиль коды — SM.
Кесе Сордук
Кесе Сордук — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сордук йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Балаҡ
Иҫке Балаҡ (Старобалаково) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 218 кеше. Почта индексы — 452225, ОКАТО коды — 80256855006.
Тарихы
Балаҡ йылғаһы буйында урынлашҡан ауыл, йылға кеүек үк, Балаҡ атамаһын йөрөтә. Торлаҡ пункты 1706 йылда һәм XVIII быуаттың 30-сы йылдарында документтарҙа телгә алына. Ҡыр-Йылан улусы башҡорто Сөйөрмәт Мәмәтҡулов ауыл тураһында түбәндәге яҙманы ҡалдыра: 1706 йылдың 29 ғинуарында Сөйөрмәт Мәмәтҡулов иптәштәре менән бергә үҙҙәренең Баҙы йылғаһы буйында урынлашҡан аҫаба ерҙәренә ошо уҡ улуста йәшәгән һәм ерһеҙ ҡалған башҡорттар Бәрҙермәт һәм Баймәт Ҡамаевтарҙы (бәлки, тап ошо башҡорттар Ҡамай ауылына нигеҙ һалғандарҙыр) һәм башҡаларҙы урынлашасаҡ ерҙәрҙең сиктәрен күрһәтеп индерә. «Баҙы йылғаһынан, Ҡыҙыл Ярҙан һәм кисеүҙән алып Балаҡ йылғаһына тиклем, Балаҡтан Маты йылғаһына тиклем, Матынан Мәләүез тауҙарына тиклем,..» сиктәр бына ошолай теүәл рәүештә билдәләнелә ..
Бәлки, Ҡамаевтар, башҡа башҡорттар: Аҙнағол һәм Смаил Тимәевтар, мулла Ҡурмашев, Юзей Илмәтов һәм уларҙың иптәштәре Ҡамай һәм Балаҡ ауылдарына нигеҙ һалғандарҙыр. Әммә шул уҡ 1706 йылда башҡорттар Аҙнағол Тимәйев иптәштәре менән бергә йәшәгән Булаҡ (Балаҡ) ауылының булыуы ла билдәле. 1738 йылда башҡорт старшиналары урындағы властың, шулай уҡ Ҡаҙан даруғаһының Йылан улусы мишәре Ҡаныбәктең уларҙың ерҙәрен талауы, мал-тыуарын ҡыуып алып китеүенә зарланып, юғары власть органдарына ялыу менән мөрәжәғәт итә.
1764 йылдың 1 апрелендә төҙөлгән Килешеүгә ярашлы Ҡаҙан даруғаһы Йылан улусының Балаҡ ауылы башҡорто Әхмәр Йортбағишев Рә тип аталған буш ятҡан биләмәне Туҡтағол ауылы татары Уразмәт Бикмәтовҡа ҡуртымға бирә һәм унан был ер өсөн 8 һум аҡса ала. Архив сығанаҡтарында типтәрҙәрҙе индереү тураһында түбәндәге юлдар бар: «башҡорттарҙың боронғо яҙмаларына ярашлы мишәрҙәр, 1765 йылдан алып бер ниндәй акттар төҙөмәйенсә, керҙәштәр (припущенниктар) хоҡуғынан файҙалана».
1783 йылда Балаҡ ауылында 167 типтәр булыуы, ә 1795 йылда 86 башҡорт һәм 219 типтәр йәшәүе теркәлә. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа ауылда 965 типтәр йәшәй, ә башҡорттар дөйөм халыҡтың 27-30 процентын тәшкил итә. 1843 йылда 124 башҡортҡа 400 бот ужым игене, 576 бот яҙғы иген сәселә. Ауылда 4 тирмән эшләй. Халыҡта 380 умарта һәм 5 солоҡ тотола.
Балаҡ ауылының ир-егеттәре 1812 йылғы Ватан һуғышында ла әүҙем ҡатнаша. Зауояд-есаул башҡорт Мөхәмәтша Ҡаръяуҙин 11-се башҡорт полкы, Сәйфетдин Сураҡаев 4-се башҡорт полкы составында һуғыша. Икеһенә лә «1812-се йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан өсөн» миҙалы тапшырыла.
Яһаҡ татарҙарының (Ермак Юнысов) ауылға 1728 йылда килеп төпләнеүе теркәлгән. Әммә улар тиҙҙән ауылдан күсенеп китә. XVIII аҙағында Балаҡ ауылына мишәрҙәр (Әмир һәм Ғүмәр Мусиндар) килеп төпләнә. Ауыл халҡының төп өлөшөн 1706 йылдың 29 ғинуарында килеп төпләнгән типтәрҙәр (ерһеҙ башҡорттар) тәшкил итә. Риүәйәттәр буйынса типтәрҙәрҙең был төркөмө Балаҡ ауылына хәҙерге Һамар өлкәһендәге Кинель йылғаһы буйынан килгән. Мулла Ҡурмашевтың ейәне типтәр старшинаһы Ишҡыуат Дәүләтбаев 1773—1774 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында әүҙем ҡатнаша.
Уларҙан тыш XVIII быуат башында ауылға хәҙерге Удмурт Республикаһының Канбарка йылғаһы үҙәненән сирмештәр (мариҙар) килеп төпләнә. 1782 йылда шулай уҡ Нуғайбәк ҡәлғәһендә тотҡон булған хәрби әсир Сура Мәмәтов ауылға килеп төпләнә (урындағы халыҡ уны «грузин» тип йөрөтә). Артабанғы йылдарҙа Сура Мәмәтов рәүиз документтарында типтәр булараҡ теркәлә. 1850 йылдарҙа ауылға Дөрмән ауылынан типтәрҙәр килә.
Әсеботаҡ (Дуңғыҙ ҡушылдығы)
Әсеботаҡ (Ащибутак) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дуңғыҙ йылғаһының һул ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Иҫке Балаҡ
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәтенә ярашлы күпселек татарҙар (63 %) һәм башҡорттар (27 %) йәшәй.
Әсеботаҡ (Дуңғыҙ ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Атама төрки "әсе" һәм "ботаҡ" һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. Ҡаҙаҡ телендәге "ащы" - әсе, тоҙло һәм "ботаҡ" - ҡушылдыҡ, тармаҡ тигәндән килеп сыҡҡан. Атама йылға һыуының тоҙло икәнен күрһәтеп тора
Петипа Мариус Иванович
Мариус Иванович Петипа (Marius Petipa, 11 март 1818 йыл, Марсель, Франция — 1 июль (14 июль) 1910 йыл, Гурзуф, Таврия губернаһы, Рәсәй империяһы) Франция һәм Рәсәй империяһының балет солисы, балетмейстер, театр эшмәкәре һәм педагог.
Биографияһы
1818 йылдың 11 мартында Марселдә француз балет артисы һәм балетмейстеры Жан-Антуан Петипа һәм драма актрисаһы Виктория Морель-Грассо (1794—1860) ғаиләһендә тыуған. Уның өлкән ағаһы Люсьен Петипа артабан билдәле бейеүсе һәм балетмейстер була, Париж операһы премьеры, ә апаһы Викторина Петипа йырсы һәм актриса була.
Балет сәнғәте һабаҡтарын атаһынан, шулай уҡ Огюст Вестристандан ала. Бала сағында сәхнәлә атаһы ҡуйған балеттарҙа сығыш яһай башлай. Иң тәүге башҡарған партияһы — «Танцемания» балетында Савойянан малай роле (П. Гардель хореографияһы хореографияһы буйынса Ж. А. Петипа постановкаһы). Нантала балетмейстер булып эшләй. Йәш сағында атаһы менән гастролдәрҙә була, Францияла, АҠШ-та һәм Испанияла сығыш яһай.
1847 йылда Петипа Рәсәй властары саҡырыуы буйынса Санкт-Петербургҡа килә. Уның дебюты Петербургтың Ҙур (Таш) театры сәхнәһендә үтә. Шул уҡ йылда балетмейстер сифатында дебютын башлай. Шунан һуң Рәсәйҙә тәүҙә балет солисы һәм педагог булараҡ эшләй, ә 1862 йылдан балетмейстер булып китә. 1869 йылдан 1903 йылға тиклем баш балетмейстер вазифаһын биләй. 1894 йылда Рәсәй гражданлығын ала.
Ғаиләһе
Шулай уҡ Мариус Петипаның ғаиләһенән ситтә лә балалары була — актриса Тереза Бурдендан драматик актер булып киткән улы Мариус Петипа (1850 йылғы) һәм театрҙа эшләгән ҡатын менән оҙаҡ ҡына ваҡыт йәшәй, һәм унан ҡыҙы Татьяна ятыуа.
Иҫкәрмәләр
http://www.sobaka.ru/city/city/86300 Архив күсермәһе 26 февраль на Machine
Һарт-Наурыҙ
Һарт-Наурыҙ (Сарт-Наурузово) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 404 кеше. Почта индексы — 453012, ОКАТО коды — 80235851002.
Тарихы
Һарт-Наурыҙ ауылы — Урта Азияла тыуып үҫкән һарттар нигеҙ һалған ауыл. Башҡортостанда таджиктар, төркмәндәр һәм үзбәктәр шулай тип атағандар. Шулай уҡ беренсе күскенсе билдәле. Карши улусының баш старшинаһы Шәрип Мерәков Өфө губернаһы канцелярияһында башҡорт халҡынан йыйыу тураһында күрһәтмәләрендә былай тиелә: «Шул уҡ 1741 йылда. Нуғай юлы, Һарт улусы, Наурызҙ ауылынан таджик Науруҙ улы Төмәнсәй менән минән 40 һумлыҡ ике ат алды… тәржемәсе Шәфей Йәнадаровҡа ебәрҙе». XVIII быуат аҙағында наурыҙдар «игенселек менән мәшғүл» булалар, йәйләүгә сығып, малсылыҡ менән шөғөлләнәләр. XIX быуаттың 40-сы йылдар башында 265 кешегә ни бары 64 бот ҡыш һәм 352 бот яҙғы икмәк сәселә. Был ауылда, Илсекәйҙәге кеүек үк, балыҡсылыҡ үҫешкән. Таҡта ярыу эшен ойошторолған. Мәсет һәм дини «мәктәп» булған.
Топонимикаһы
Тарихи яҙмаларға ярашлы, Һарт-Наурыҙға 1712 йылда нигеҙ һалына. Легенда буйынса, Кәлсир исемле башҡорт Бохара яғынан ҡайтҡан кешеләргә Еҙем ҡултығы менән Ағиҙел ҡушылған ерҙәрҙән урын күрһәткән. Был кешеләр, айырыуса ҡарт-ҡоролары, һарт телендә һөйләшкән. Шуға ла башҡорттар уларҙы һарт тип йөрөткәндәр. Һарттар ауыл ҡорғанда, Наурыҙ исемле кеше уларға ярҙам итеп йөрөгән. Ауылдың Һарт-Наурыҙ тип аталыуы ошоға бәйле.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Он-Месть
Оло Он-Месть — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Он-Месть йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫке Бәшир
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мәсәғүт уҡытыусылар институты
Мәсәғүт уҡытыусылар институты —СССР-ҙа берҙән-бер ауыл уҡытыусылар институты була.
Тарихы
Асылғандан һуң, унда уҡыусылар һаны 147 булһа, 6 йылдан 182 уҡыусы ҡыҙ була. Һәр уҡыусынан йылына 15 һум аҡса түләгән. Дини предмет Закон божий, рус теле, рус тарихы, география, тәбиғәт белеме, арифметика, таҙа яҙыу, рәсем һ.б. уҡытылған.
Мәсәғүт ҡыҙҙар прогимназияһы оҙаҡ эшләмәй. Рәсәйҙә тоҡанған революция ваҡиғалары менән бәйле, 1918 йылда большевиктар бөтә уҡытыусыларҙы ла Златоуст өйәҙенән ситкә күсеререү һәм прогимназияны ябыу тураһында бойороҡ бирә.
Башҡорт АССР-ы — РСФСР составында тәүге милли-территориаль ҡоролоштарҙың береһе, яйлап күп тармаҡлы иҡтисади һәм мәҙәни үҙәккә әйләнә барҙы.
Республиканың артабанғы ижтимағи-иҡтисади һәм мәҙәни үҫеше өсөн юғары квалификациялы кадрҙар кәрәк була.
1932 йылдан 1956 йылға тиклем БАССР-ҙа 5 уҡытыусылар институты эшләй, улар түбәндәге үҫеш этабын үтә: I этап: 1934—1940 йй. -уҡытыусылар институттарының барлыҡҡа килеүе һәм ойошторолоуы; II этап: 1940—1945 йй. — уҡытыусылар институттарының Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында аяҡҡа баҫыуы һәм үҫеше; III этап: 1946—1956 йй. — уңышлы эштәр башҡарып, педагогия институттары итеп үҙгәртелеүҙәре.
Мәсәғүт башҡорт педагогия техникумы
1929 йылда Мәсәғүт башҡорт педагогия техникумы асыла, был уҡыу йорто Башҡортостандың уҡытыусы кадрҙарына ҡытлыҡ кисергән ҡалалары өсөн һәм тимер юлдарынан алыҫ урынлашҡан ауыл райондарына уҡытыусылар әҙерләп сығарырға тейеш була. Техникумда директорҙар Зияи һәм Тимашев етәкләгән татыу һәм рухи береккән уҡытыусылар коллективы эшләй.
1932 йылда, тәүге сығарылыш йылында, 18 уҡытыусы әҙерләп сығарыла. Уны тамамлаусылар, техникумдың тәүге йылдарынан уҡ, үҙҙәренең хеҙмәткә яҡшы әҙерлеге, әүҙемлеге һәм маҡсатҡа ынтылыусанлығы менән айырылып торҙо. Техникумда уҡыусыларҙың комсомол һәм профсоюз ойошмаһы була. Мәсәғүт педагогия техникумы бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ла эшмәкәрлеген туҡтатманы.
Мәсәғүт уҡытыусылар институты
1949 йылда ике бүлектән: рус теле һәм әҙәбиәте һәм физика-математика бүлектәренән торған Мәсәғүт уҡытыусылар институты асыла.
Мәғариф Министрлығы Мәсәғүт педагогия техникумы директоры итеп тәжрибәле һәм бик абруйлы педагог Әбушаһмин Абдулла Вәлиулла улын тәғәйенләй. Директорҙың уҡыу-уҡытыу һәм фәнни эш буйынса урынбаҫары итеп Липин Василий Терентьевич ҡуйыла. Ситтән тороп уҡыу бүлеге буйынса директор урынбаҫары — Сидоров Андрей Георгиевич була.
1951 йылда Мәсәғүт уҡытыусылар институтының тәүге сығарылышы 112 кешенән тора. Институт эшләгән дәүерендә, 1956 йылға тиклем, 695 уҡытыусы әҙерләп сығара.
Институтта Николай Васильевич Троицкий етәкселегендә студенттарҙың нәфис һәүәҫкәр ижады ҙур үҫеш ала.
1956 йылда институт педучилище итеп үҙгәртелә. Мәсәғүт уҡытыусылар институты үҙ аллы институт тибына ҡараған тинек. Уның тағы бер үҙенсәлеге иғтибарға лайыҡ — ул СССР-ҙа берҙән -бер ауыл уҡытыусылар институты була.
Уҡытыусылар институттарының әһәмиәте
Дөйөм алғанда уҡытыусылар институттары Башҡортостандың һәм күрше Силәбе, Ырымбур һәм Сведлов өлкәләре өсөн уҡытыусы кадрҙар әҙерләүгә ҙур өлөш индерҙеләр. Улар ете йыллыҡ тулы булмаған урта мәктәптәр өсөн тиҙ арала уҡытыусылар әҙерләү эшен башҡарҙы, милли интеллигенция кадрҙарын әҙерләне. Улар совет юғары белем системаһын булдырыу нигеҙе, үҙенсәлекле тәжрибә майҙансығы булды. Күпселек уҡытыусылар институттары базаһында артабан педагогия институттары һәм университеттары ҡалҡып сыҡты.
Башҡортостанда совет осоронда булдырылған уҡытыусылар институттары 1934—1956 йылдарҙа эшләне, мәжбүри ете йыллыҡ белем биреү законын тормошҡа ашырыуға ҙур өлөш индерҙе, нигеҙҙә 1-4 класс уҡытыусыларын ғына түгел, 5-7 класс уҡытыусыларын да әҙерләне.
1946 йылда башланғыс кластарҙа 49 % уҡытыусы талап ителгән белемгә эйә булһа, 1951/1952 уҡыу йылына был күрһәткес 94 %-ҡа күтәрелә. Бының менән бер рәттән юғары белемле педагогик кадрҙарҙы әҙерләүҙә лә уңышҡа өлгәшелә.
1946 йылда 8-10 кластарҙа 37 % уҡытыусы юғары белемгә эйә булһа, 1952 йылда — 76 % уҡытыусы юғары белемле була.
Нартия
Нартия — Рәсәй йылғаһы. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы,Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нальчик йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Черек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡасимов
Ҡасимов — фамилия.
Сенгилейка
Сенгилейка — Рәсәйҙәге йылға. Ульяновск өлкәһе,Һамар өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1569 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы Камское Устье ҡала тибындағы ҡасабаһынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Черемшан йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кольцов Алексей Васильевич
Алексе́й Васи́льевич Кольцо́в  — урыҫ шағиры.
Алексей Кольцовтың тәүге шиғри тәжрибәләре Иван Дмитриев, Василий Жуковский, Александр Пушкин, Иван Козлов, Михаил Херасков һәм башҡа шағирҙар өлгөһөндә яҙылған; был әҫәрҙәрендә шағир үҙенең художестволы алымын эҙләй генә. 1830-сы йылдар башынан алып уның ижадында өҫтөнлөк ала башлаған «йырҙар»ы Кольцовтың художество ҡаҙаныштарының юғары нөктәһе тип иҫәпләнә. Урыҫ шиғриәтендә тәүге тапҡыр лирик герой сифатында шағир крәҫтиәнде һәм уның эске кисерештәрен күрһәтте. Шуның менән бергә Кольцовтың, «йырҙар» менән аралаш, китап шиғриәте рухында яҙырға тырышыуы ғүмеренең ахырына тиклем күҙәтелә, һуңғы әҫәрҙәренә лә китап формаларына яҡыныраҡ. Кольцовтың икенсе жанры - формаһы буйынса уның йырҙарына оҡшаш, йөкмәткеһе буйынса үҙенсәлекле шиғри фәлсәфәне сағылдырған думалары. Кольцов думаларында донъя проблемаларын асыҡларға тырыша. Өлгөрөп еткән Кольцовтың яратҡан шиғри үлсәме биш-ижек пятисложник, уны (шағирҙы иҫкә алып) шиғыр белгестәре йыш ҡына «Кольцов биш-ижеге» тип билдәләй.
Биографияһы
Алексей Васильевич Кольцов 1809 йылдың 3 (15) октябрендә Воронежда бөтә округта намыҫлы партнёр һәм талапсан йорт хужаһы булып билдәлелек алған прасол (мал һатып алыусы һәм һатыусы) ғаиләһендә тыуған ), слывшего во всей округе честным партнёром и строгим домохозяином . Алексей донъяға килгән Кольцовтар йорто Большая Стрелецкая һәм Коперник урамдары киҫелешендә торған. Шағирҙың атаһы Василий Петрович Кольцов (1775-1852) текә холоҡло, мөләйем һәм мауығыусан кеше, мал һатып алыу-һатыу менән генә сикләнмәйенсә, иген сәсеү өсөн ерҙәрҙе ҡуртымға алған, бура төҙөү маҡсатында урман һатып алған, утын менән сауҙа иткән, малсылыҡ менән шөғөлләнгән . Әсәһе Прасковья Ивановна (1784-1861), изге күңелле ҡатын, грамотаға эйә булмаған. Кольцовтың ғаиләһендә уға тиҫтер туғандары булмаған: апаһы - күпкә олораҡ, ә ағаһы һәм апаһы башҡаларынан күпкә йәшерәк булған.
9 йәшенән Кольцов өйҙә грамотаға өйрәнә, шул тиклем һәләткә эйә булған, 1820 йылдың йәйендә мәхәллә училищеһын, шулай уҡ әҙерлек класында ла уҡымаған көйө, ике класлы өйәҙ училищеһының беренсе класына уҡырға инә. Уҡыуының тәүге осоро уңыштар менән билдәләнә. Ә ҡабул ителгән баһалар шкалаһы буйынса ул иң юғары - «остр» баһаһына лайыҡ булды. Бынан тыш, дәрескә ваҡытында йөрөй һәм тырыш була. Барыһы ла икенсе уҡыу йылында үҙгәрә. Дүрт айҙа туҡһан өс дәрес ҡалдыра. Дүрт ай уҡығандан һуң, Кольцовты атаһы училищенан алып ҡайта һәм үҙенең эштәренә йәлеп итә. Василий Петрович, был белем улына уның ярҙамсыһы булырға етә, тип иҫәпләгән. Белинский Виссарион Григорьевич уның белем кимәле хаҡында былай тип яҙа: «Уның икенсе класҡа нисек күсерелгәнен һәм ул был училищела нимәгә өйрәнгәнен белмәйбеҙ, сөнки Кольцовты беҙ күпме генә яҡын белһәк тә, унда ябай ғына белемдең дә билдәләрен һиҙмәнек <…> Ул грамматика тураһында бер нәмә лә аңламай тиерлек һәм бер ниндәй орфографияны ла белмәй яҙған».
Училищела уҡығанда, Алексей китап уҡыуға ылыға, уның тәүге уҡыған китаптары әкиәттәр була, мәҫәлән, Бова һәм Еруслан Лазаревич тураһында. Был китаптарҙы ул ата-әсәһе тәмлекәстәр һәм уйынсыҡтар алырға биргән аҡсаға һатып алған. Һуңыраҡ Алексей үҙенең иптәше, сауҙагәр улы Варгиндан алған төрлө романдар уҡый башлай. Буласаҡ шағирға айырыуса М. М. Херасковтың «Тысяча и одна ночь» һәм «Кадм и Гармония» «Мең дә бер кисә» һәм «Кадм һәм Гармония» әҫәрҙәре оҡшай. 1824 йылда Варгин вафат булғандан һуң Алексей Кольцов уның 70 томға яҡын китап тупланған китапханаһын мираҫҡа ала. Был китаптар Кольцов китапханаһына нигеҙ һалған. Белинский яҙғанса, Кольцов үҫешкән күҙаллауҙары ярҙамында, китаптарҙы уҡығандан һуң, уҡығандарына оҡшатып, ижад итә башлаған, «ул саҡта әле ҡағыҙға теркәп барыу ғәҙәте булмағас, уның үҙенең дә авторлыҡ ынтылыштары бер хыялда ғына ҡалған». Ун биш йәшлек Кольцов Иван Дмитриевтың шиғырҙар йыйынтығын һатып ала. Дмитриев Дмитриевтың шиғырҙары менән танышҡанда, Кольцов прозанан да, халыҡ шиғриәтенән дә айырылып торған әҙәби шиғри телмәрҙең барлығына хайран ҡала.
Ижады
Дмитриевтың шиғриәте йоғонтоһонда Кольцов шиғырҙар яҙа башлай. Кольцовтың тәүге шиғри тәжрибәһен (Авдотья Панаева һүҙҙәренә ҡарағанда) былай тасуирлай: «Атайымдың көтөүе янында далала ҡундым, төн бик ҡараңғы ине, һәм шундай тынлыҡ, хатта үлән ҡыштырлауы ишетелә, баш өҫтөндә ҡара, бейек күк йөҙөндә яҡты йондоҙҙар емелдәй. Минең йоҡом килмәй ине, күккә ҡарап тик яттым. Ҡапыл башымда шиғри юлдар тыуҙы; быға тиклем бәйләнешһеҙ рифмалар бер туҡтауһыҙ башта әйләнә торғайнылар, ә бында билдәле бер форма ҡабул иттеләр. Тулҡынланған хәлдә һикереп торҙом; бының төш түгеллегенә инаныр өсөн, шиғырҙарымды ҡысҡырып ҡабатланым. Үҙемдең шиғырҙарымды ишеткәндә, мөғжизәле тойғо кисерҙем». Ун алты йәшендә Кольцов беренсе «Три видения» «Өс күренеш» шиғырын яҙа. Был шиғырҙы дуҫы Кольцовҡа бер үк төштө өс көн рәттән күргәнен һөйләгәндән һуң яҙа. Был ваҡытта Кольцов шиғыр ижад итеү ҡағиҙәләрен белмәгәнлектән, Дмитриев шиғырҙарының береһен алған һәм уға оҡшаш итеп үҙенең шиғырын ижад итеп ҡараған. Һуңынан Кольцов был тәжрибәне уңышһыҙ тип таба һәм шиғыр яҙылған ҡулъяҙманы юҡ итә, хәҙер инде Кольцовтың шиғырҙарға ҡыҙыҡһыныуы айырыуса арта, үҙенә бер төрлө төҫ ала. Атаһы биргән аҡсаға Дмитриев шиғырҙарынан һуң Михаил Ломоносов, Гавриил Державин, Ипполит Богданович шиғырҙарын һатып ала.
Ижад юлына баҫырға ҡарар иткән, әммә бының өсөн етерлек белеме булмаған Кольцовҡа әҙәби остаз кәрәк булған. Бындай остазды ул 1820-се йылдар башында Воронежда беренсе китап магазинын асҡан Дмитрий Кашкин йөҙөндә тапҡан. Щепной майҙаны мөйөшөндәге Пушкин урамында урынлашҡан Кашкиндың китап кибете үҙенә күрә клубҡа әйләнгән. Ф. Д. Трясоруков хәтерләүенсә: «Д. А. Кашкиндың китап кибетен асыуҙың тәүге йылдарында…, иҫемдә, 1825 йылда был кибеттә майланып бөткән тун кейгән ҡиәфәте менән әллә ни айырылып тормаған буйға ҙур булмаған 15 йәшлек малайҙың китаптар ҡарағанын йәки йәки яңы китап уҡығанын күрә инем. Дөрөҫөн әйткәндә, ҡомарҙанып китап уҡырға яратҡанлыҡтан, мин уға айырыуса иғтибар менән ҡарап ултырҙым, сөнки уның тышҡы ҡиәфәте һәм костюмы бындай шөғөлгә, бигерәк тә ул ваҡытта, тап килмәй ине». Кольцов Кашкинға үҙенең тәүге шиғырҙарын күрһәтә. Кашкин, был тәжрибәләрҙе уңышһыҙ тип танып, Кольцовтың шиғыр ижад итеүгә дәртләндерә һәм үҫмергә Василий Подшиваловтың тәүге тапҡыр 1808 йылда нәшер ителгән «Русская просодия, или Правила, как писать русские стихи, с краткими замечаниями о разных родах стихотворений» тигән шиғыр төҙөү буйынса теоретик хеҙмәтен бүләк итә. Бынан тыш, биш йыл дауамында Кольцов Кашкиндың китапханаһы менән файҙаланды, унда яңы сыҡҡан китаптарҙан тыш, раритет баҫмалар ҙа бар ине. Кольцов оҡшаған авторҙарҙың китаптарын һатып алған. Иң яратҡандары Дельвиг, Жуковский һәм Пушкин булған.