cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бисер (ҡала)
Ҡасаба тарихы
1923 йылдан Бисер административ рәүештә Урал өлкәһенең Екатеринбург районына буйһонған. Был ваҡытта Бисер районы ойошторолған, үҙәге итеп Бисер ҡасабаҙы тәғәйенләнгән. 1942 йылда Бисер эшселәр ҡасабаһына әйләнә. 1944-1959 йылдарҙа ул Бисер районы үҙәге була. 1996 йылдың 10 ноябрендә муниципалитет Свердловск өлкәһенең муниципаль берәмектәре дәүләт реестрына индерелә.
Статусы
2004 йылдың 21 июлендә «Бисер муниципаль берәмеге сиктәрен билдәләү һәм уға ҡала округы статусы биреү тураһында» 34-03 һанлы өлкә законы менән ҡала округы статусы алған муниципаль берәмек биләмәләре билдәләнә. 2005 йылдың 9 июнендә Бисер муниципаль берәмеге Думаһы ҡарары менән Бисер ҡала округы уставы раҫлана. 2017 йылдың 1 октябренән 35-ОЗ һанлы өлкә законы нигеҙендә эшселәр ҡасабаһы статусы ҡала тибындағы ҡасабаға үҙгәртелә.
Этимологияһы
Ҡала атамаһы үҙе ярына урынлашҡан йылғанан алынған. Йылға атамаһының килеп сығышы иһә аныҡ ҡына билдәләнмәгән. Уны коми, протовенгр телдәренән килеп сыҡҡан тиеүселәр ҙә бар. Әммә Уралда йәшәгән төрки халыҡтар уны Бисер тип атағаны теркәлеп ҡалған
«Бисер(ть) с венгерскими данными. Следы предков венгров — „протомадьяр“ — ищут и в Башкирии, и в Прикамье. Между тем, в венгерском языке „вода“ — виз, „поток воды“ — визар, визэр. Обратимся теперь к топонимии Приуралья. И, кроме Бисерти, Бисера, Бисеры обнаружим еще Бизяр две реки Бизь, а также реки Без, Биз,Биэз в Башкорстане», — тип яҙа билдәле топонимист А. К. Матвеев. .
Ысынлап та, Башҡортостандың Яңауыл районында Беҙ (Бизь), Күгәрсен районында, Пермь крайында Биҙ йылғалары бар. Уларҙың килеп сығышын уғыр телендәге виз — һыу һүҙе менән бәйләйҙәр.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Бисер
Әл-Әзһәр университеты
Әл-Әзһәр университеты  — донъяла боронғо университет. Ҡаһирә ҡалаһында урынлашҡан 988 йылда Әл-Әзһәр мәсете нигеҙендә Фатимиҙар тарафынан асылған. Университет Мөхәмәт ҡыҙы Зөхрә исемен йөрөтә 1961 йылда Насер менән реорганизацияланған: университетта ауыл хужалығы, медицина һәм башҡа факультеттар ойошторола.
Краснодар крайы
Административ үҙәге — Краснодар ҡалаһы.
Край биләмәһе ярҙары төньяҡ-көнбайыштан Азов диңгеҙе менән, төньяҡ-көнбайыштан Ҡара диңгеҙ менән йыуыла.
Халҡы
Краснодар крайында 1989 йылда — 1864, 2002 йылда — 2061 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.
Кулагин Юрий Захарович
Кулагин Юрий Захарович (14 ноябрь 1929 йыл — 20 октябрь 1983 йыл) — ғалим-ботаник, дендроэколог. 1960 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1965—1970 йылдарҙа ботаника кафедраһы мөдире, 1970—1983 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Биология институтының лаборатория мөдире. Биология фәндәре докторы (1964), профессор (1967). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979).
Биография
Юрий Захарович Кулагин 1929 йылдың 14 ноябрендә РСФСР составындағы Урта Волга крайының Мордовия округы Ромодановка районы Зоринка ауылында хеҙмәткәрҙәр ғаиләһендә тыуған.
Рузаевка ҡалаһының урта мәктәбен отличие менән тамамлап, 1952 йылда Ҡазан дәүләт университетының биология-тупраҡ факультетын уҡып бөткәндән һуң аспирантураға тәҡдим ителә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Индустриаль дендроэкологияның фәнни йүнәлешенә нигеҙ һалыусы була.
Ю. З. Кулагин ағас үҫемлектәрен сәнәғәт предприятиелары ташландыҡтарының тирә-яҡ мөхиткә һәм кеше һаулығына ҡырҡа кире йоғонто яһауын кәметеүсе сәнәғәт фильтры итеп күҙаллауҙарҙы үҫтерә.
Сигоза
Сигоза — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кыртовка йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ширин Сергей Сергеевич
Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, тармаҡтың Почётлы нефтсеһе, РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе.
Гәрәев Мәхмүт Әхмәт улы
Гәрәев Мәхмүт Әхмәт улы (23 июль 1923 йыл — 25 декабрь 2019 йыл) — СССР һәм Рәсәй хәрби эшмәкәре, отставкалағы армия генералы, хәрби фәндәр һәм тарих фәндәре докторы, профессор. Хәрби теоретик.
Биографияһы
Мәхмүт Әхмәт улы Гәрәев Силәбе ҡалаһында тыуған. Атаһы Әхмәт Гәрәев (1881) — эшсе. Әсәһе, Гәрәева Рәхимә (1892) — хужабикә. Оҙаҡ ваҡыт ғаилә Урта Азияла йәшәй.
1939 йылда Мәхмүт Гәрәев үҙ теләге менән РККА-ға хеҙмәткә китә. 1941 йылда В. И. Ленин исемендәге Ташкент Ҡыҙыл Байраҡлы пехота училищеһын тамамлай. 1941—1942 йылдарҙа Урта Азия хәрби округында взвод командиры була. Пехота команда составын камиллаштырыу буйынса «Выстрел» юғары атыу-тактика курстарында уҡый.
Һуғыш йылдары
1942 йылдың декабренән — Бөйөк Ватан һуғышында: Көнбайыш һәм 3-сө Белорус фронтында һуғыша. Уҡсылар батальоны командиры урынбаҫары, уҡсылар бригадаһы штабының оператив бүлеге начальнигының ярҙамсыһы һәм урынбаҫары, шул бүлектең начальнигы була. 1944 йылдың июненән — 45-се уҡсылар корпусы штабы офицеры. 1942 йылда Ржев эргәһендәге һуғышта яралана, 1944 йылда йәнә башы йәрәхәтләнә.
1945 йылдың февраль айында госпиталдән сыҡҡас, Алыҫ Көнсығышҡа 5-се армия штабының оператив бүлегенә өлкән офицер итеп ебәрелә. Уның составында 1-се Алыҫ Көнсығыш фронтында 1945 йылдың авгусында совет-япон һуғышында ҡатнаша.
СССР-ҙа хәрби хеҙмәте
Һуғыштан һуң, 1947 йылға тиклем хеҙмәтен Алыҫ Көнсығыш хәрби округының 5-се армия штабында дауам итә. 1950 йылда Фрунзе исемендәге Хәрби академияны тамамлай. 1950—1957 йылдарҙа — полк штабы начальнигы, Белорус хәрби округының штабы оператив идаралығының өлкән офицеры, Белорус хәрби округының 307-се гвардия уҡыу-уҡытыу мотоуҡсылар полкының. 45-се уҡыу-уҡытыу танк дивизияһы командиры, 120 гвардия мотоуҡсылар дивизияһы штабы начальнигы.
1959 йылда Генераль штабтың Хәрби академияһын тамамлай. 1959 йылдан — дивизия командиры урынбаҫары, танк һәм мотоуҡсылар дивизияһы командиры, Белорус хәрби округының 28-се дөйөм ғәскәри армияның штабы начальнигы
1989 йылда Афғанстандан совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингентын сығарғандан һуң, унда Баш хәрби советник була. Президент Нәжибулланың хөкүмәт ғәскәрҙәренең хәрби операцияһын планлаштырыуҙа ҙур роль уйнай.
1990 йылда СССР Оборона Министрлығының генераль инспекторҙар төркөмөндә Хәрби советник — инспектор вазифаһын биләй. 1992 йылдан — отставкала.
Ғилми һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге
60-70 йылдарҙа уҡ хәрби-фәнни эштәр менән әүҙем шөғөлләнә башлай. 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, 300-ҙән ашыу мәҡәләләре журнал, гәзитәрҙә баҫылып сыға. «Тактика һәм маневрҙар тәғлимәте», «М. В. Фрунзе — хәрби теоретик», «Дөйөм ғәскәри тәғлимәттәр», «Мәғәнәһеҙ һуғыш биттәре», «Минең һуңғы һуғыш», «Әгәр иртәгә һуғыш башланһа?..» тип аталған китаптар яҙа.
1995 йылдың февралендә Хәрби фәндәр академияһы булдырылғандан һуң, уның президенты итеп һайлана. Бөйөк Ватан һуғышы тарихы мәсьәләләрен өйрәнеү менән шөғөлләнә. Фәнни бәхәстәрҙә әүҙем ҡатнаша, һуғыш тарихын фальсификацияуға ҡаршы сығыш яһай. СССР-ҙың фашизмға ҡаршы еңеүе менән бәйле ризаһыҙ ынтылышты хәҙерге Рәсәйгә ҡаршы кампаниялар пропагандаһы тип һанай. Ғилми йыйынтыҡтарға һуғыш тураһында алда билдәһеҙ булған меңәрләгән документтарҙы индерә. «Һуғыш — 1-се һанлы Директива» тапшырыуында сығыш яһай.
Бынан тыш — Рәсәй Федерацияһы Оборона Министрлығының генераль инспекторҙар идаралығының генераль инспекторы, Рәсәй Федерацияһының Оборона Министрлығы ҡарамағында йәмәғәт советы рәйесе урынбаҫары, Рәсәй Федерацияһының Хөкүмәте ҡарамағындағы Хәрби-сәнәғәт комиссияһы эргәһендәге Йәмәғәт советы рәйесе урынбаҫары.
М. Ә. Гәрәевтең «Рәсәй XX быуаттағы һуғыштарҙа» лекцияһы менән 2004 йылдың 25 мартында Полит.ру. асыҡ лекциялар асыла.
2011 йылдың 3 мартында Рәсәй Федерацияһы суд системаһына ышаныстың информацион бөтөрөлөүенә ҡаршы йәмәғәтселек вәкилдәренең мөрәжәғәтенә ҡул ҡуя.
Мәхмүт Әхмәт улы Гәрәев 2019 йылдың 25 декабрендә Мәскәүҙә вафат булды.
Наградалары
1998 йылда «Маршал Жуков. Полководец сәнғәтенең бөйөклөгө һәм уникаллеге» (1996 йыл) тигән китабы өсөн беренсе булып Советтар Союзы маршалы Г К. Жуков исемендәге Рәсәй Федерацияһының дәүләт премияһына лайыҡ була.
Морошечная
Морошечная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға 21 йылғаһының уң ярына тамағынан км өҫтәрәк Крынка ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Алтыбай
Яңы Алтыбай (Новоалтыбаево) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 66 кеше. Почта индексы — 452973, ОКАТО коды — 80218846002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Варкута
Варкута — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь (Надымская Обь) йылғаһының уң ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡыҙыл шишмә
Ҡыҙыл шишмә (Красный Ключ) — Башҡортостандың Нуриман районындағы шишмә, һыу дебиты (һыу миҡдары) буйынса донъяла, Францияның Воклюз шишмәһенән генә ҡалышып, икенсе урында тора. Һыу миҡдары — секундына 14,88 куб метр. Ҡыҙыл шишмә — Рәсәйҙәге иң эре эсәр һыу сығанағы. Өфө яйлаһының көньяҡ-көнбайышында, Ҡариҙел йылғаһының һул яғында урынлашҡан.
1965 йылдан алып — төбәк әһәмиәтендәге «Ҡыҙыл шишмә сығанағы» айырыуса һаҡланыусы тәбиғәт территорияһы составында.
Тасуирламаһы
Ҡыҙыл шишмә  — барлыҡҡа килеүе һәм йәшәү режимы йәһәтенән уникаль тәбиғәт күренеше. Карст буранкалары тиҫтәләрсә мең йылдар элек хасил булған. Ҡыҙыл шишмә — Яманйылға йылғаһы бассейнындағы тәрән карст йырындарында һәм каналдарында урғылып ятҡан ҡеүәтле һыу ағымдарының ер өҫтөнә бәреп сыҡҡан урыны ул. Яманйылға Ҡаратау һырты битләүенән баш ала. Башланған урынынан 8 километр алыҫлыҡта йылға ер аҫты йырҙаһына күсә. Артабан 40 километр арауыҡты ул борма-борма карст юлдар буйлап үтә. Сыҡҡан урынынан 16 километрҙа ҡабат ер өҫтөндә пәйҙә була. Ҡыҙыл шишмә аҫтан аҡҡан Яманйылғаның ер өҫтөнә бәреп сыҡҡан иң ҙур бушаныуы булып тора.
Ҡеүәтле һыу ағымы бергә тоташҡан ике ҙур карст буранкаһының төбөнән атылып сыға. Был буранкаларҙың бәләкәйерәгенең тәрәнлеге — 20 метр, ҙурыныҡы  — 38 метр.
Ҡыш көнө Ҡыҙыл шишмәнең һыуы Ҡариҙел йылғаһын йылыта, уның ҡойған еренән 13 километрҙа йылыу яһала. Бында йыл һайын осар ҡоштар — өйрәктәр ҡышлай.
Һыуының тасуирламаһы
Шишмәнең һыуында эзбиз күп, химик составы буйынса ул гидрокарбонаткальцийлы. Шишмә секунд һайын һыу менән бергә 1 килограмдан ашыу бурташ сығара. Һыуы тоноҡ, аҡһыл төҫмөрлө йәшкелт-зәңгәрһыу төҫтә. Шишмәлә һыуҙың температураһы йыл әйләнәһенә бер төрлө — плюс 5—6 градус.
Хужалыҡта ҡулланылыуы
XIX быуат башында шишмәлә һыу тирмәне төҙөлә, XIX быуат аҙағында бәләкәй электр станцияһы барлыҡҡа килә, уның энергияһын Ҡыҙыл шишмә ҡасабаһындағы ҡағыҙ фабрикаһы тотона. Фабрика 1970-се йылдар уртаһына тиклем эшләй. 1990-сы йылдар аҙағынан шишмә һыуы шешәләргә тултырып һатыуға сығарыла. 2000-се йылдар башында Ҡыҙыл шишмәнең Ҡариҙелгә йүнәлгән ағымында плотина һәм 200 киловатлы Ҡыҙыл Шишмә бәләкәй ГЭС-ы төҙөлә.
Дайверҙарҙың шишмә төбөнә төшөүе
«Русский дайвинг» һыу аҫты клубы 2002 йылда Ҡыҙыл Шишмә сығанағын тикшереү өсөн водолаз дайверҙар экспедицияларын ойоштора. Тикшеренеүҙәр материалдары «Октопус» журналының 2002 йылғы 2-се һанында баҫыла. Дайверҙар шишмәнең һыуына сума, төбөн тикшерә, һыу аҫтын фотоға төшөрә.
«Русский дайвинг»тың 2002 йылғы экспедицияһының ағзалары: Роман Прохоров, Игорь Галайда, Андрей Быков.
Экспедиция барышы
Игорь Галайданың һөйләгәне:
Беҙгә шул билдәле: стена аҫтында күлдең максималь тәрәнлеге 40 метр самаһы. 30 метр билдәһенә яҡынлашҡанда, үҙеңдең өҫкә ҡарай стенанан ситкә тартылыуыңды тояһың… Бында стена менән күл төбө араһында киң арауыҡ башлана. Ҡайҙалыр тәрәндә таш ҡыҫығынан бер ярыҡ аша һыу ҡеүәтләнеп урғыла… Ҡулыңды ысҡындырһаң, хәҙер осоп китәһең. Ниһайәт, сығанаҡтың тамағы күренә. Таш стенала метрға метр егерме үлсәмле ҡара уйым өңөрәйеп тора.
Эскә бик тә ҡарағы килә, әммә шунда уҡ битлекте һыу тартҡыслай башлай. «Тамаҡ» үҙе ауыштан биш метр самаһына күренә. Уның аръяғында киңәйеүгә оҡшаш ҡараңғылыҡ…
Оло Потяж
Оло Потяж — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Серебряная йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Гуська
Гуська — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молога йылғаһының һул ярына тамағынан 156 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Емуртла (Тубыл ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кинйәбулат Ҡаныҡаев
Кинйәбулат Ҡаныҡаев (1788—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 11-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 11-се Башҡорт атлы полкы башлыса 8-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 5 октябрҙә Түбәнге Новгородҡа бара. Артабан Украинаға генерал-лейтенант граф П. А. Толстойҙың ополчение корпусы составына ебәрелә. Рус армияһының сит илгә походтары барышында, 1813 йылдың майында полк Пенза ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына индерелә. 21 сентябрҙә Богемия армияһының кавалериянан генерал граф М. И. Платовтың корпусы составына күсерелә, октябрь-ноябрҙә Платов корпусы составында Саксонияла, Баварияла, Францияла, шул иҫәптән 4 һәм 6 октябрҙә Лейпциг янындағы хәрби алыштарҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 1 ғинуарынан Гамбургты блокадалауҙа һәм штурмлауҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 11-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә.
Сорансыҡ
Сорансыҡ (Уранчик) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Сорочинск районы биләмәләрендәге йылға. Сорочинск ҡалаһы янында Һаҡмар йылғаһына ҡоя. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округына ҡарай, Һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы Сорочинск һыуһаҡлағысынан Елшән ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем, Бәләкәй йылға бассейны — өҫтәмә бассейны юҡ. Йылға бассейны — Волга Куйбышев һыуһаҡлағысының үренән Каспийға ҡойғанға тиклем
Рф территорияһы буйынса мәғлүмәт әҙерләү һәмҺыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Климаты
Был төбәк климаты — ҡырҡа континенталь. Йәй эҫе һәм ҡоро. Климат йәйенең оҙайлығы: тулы булмаған дүрт ай. Ҡырау төшмәгән осор оҙонораҡ, уртаса 146 көн. Ҡыш һыуыҡ, ҡар ҡатламының иң юғары бейеклеге февралдә күҙәтелә (28 см). Температура тәүлек миҙгеленә һәм ел йүнәлешенә ҡарап ныҡ тирбәлә. Йәйгеһен +40 °C-ҡа тиклем температураның күтәрелеүе ихтимал, йәки киреһенсә +5 °C-ҡа тиклем төшөүе мөмкин. Көҙ иртә башлана, ғәҙәттә был сентябрҙең тәүге яртыһында килеп сыға, ә ҡыш йышыраҡ ноябрь башында башлана.
Яҙ март аҙағында башлана, ләкин тотороҡһоҙ була, хатта май аҙағында ла һыуыҡтар әйләнеп ҡайтырға мөмкин. Ҡышын һауа торошо уртаса һыуыҡтарҙан алып көслө һыуыҡтарға тиклем тирбәлә, ҡайһы берҙә еңелсә епшетеп алыуы йәки −40 °C-ҡа ҡаты һыуыҡтар булыуы күҙәтелә.
Этимологияһы
Ғәжәйеп рәүештә башҡорттар әле Соран тип атап йөрөгән йылға урыҫ телендә Уранға әйләнгән. Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында фараз ите-енсә, башҡорт телендәге атаманы уға яңғырашлы, әммә урыҫ телендә булған һүҙ менән алмаштырғандарҙыр. Соран атамаһы борон башҡорт телендә йомшаҡ әйтелгән (урыҫса яҙылышта — Сюрень), артабан урыҫ теле һәм башҡа телдәр йоғонтоһонда һуҙынҡы өндәр ҡалыная барып, башта Соранға, шунан инде Уранға әүерелгән, ти ул.
Төрлө фараздар буйынса фекер йөрөтә торғас, Моисеев атама «тихий, спокойный, медленный, вялый», йәғни һүрән тигән мәғәнәнән сыҡҡан тигән һығымта яһап ҡуя. Нисек булһа ла Һамарға ҡойған, атамаһына был һүҙ ингән өс йылға ла хәҙер Соран тигән вариантта йөрөй — Оло Соран, Кесе Соран, Сорансыҡ
Хёрзельгау
Хёрзельгау (Horselgau) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1269 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,53 км2. Диңгеҙ кимәленән 300 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99880 һәм автомобиль коды — GTH.
Датум
«Датум» төшөнсәһе геодезия һәм картографияла аныҡ урында геоидҡа яҡшыраҡ алмаштырып ҡуйыу өсөн файҙаланыла. Референц-эллипсоидты күсәрҙәр буйлап күсереү өсөн датум бирелә: X, Y, Z, шулай уҡ координаттарҙың тура мөйөшлө системаһын күсәрҙәр киңлегендә rX, rY, rZ мөйөштәренә бороу өсөн. А һәм f референц-эллипсоидтың параметрҙарын белергә кәрәк, был осраҡта а — ҙур ярымкүсәрҙең үлсәме, f — эллипсоидты ҡыҫыу.
GPS-приемниктарҙа, ГИС-системаларҙа һәм ниндәй ҙә булһа локаль координат селтәрен файҙаланғанда картографияла датумдарҙы йышыраҡ ҡулланырға тура килә. Бындай системаларҙа координаттарҙы бер датумдан икенсеһенә үҙгәртеү, дөйөм алғанда, автоматик рәүештә башҡарылыуы ихтимал. Датумды дөрөҫ ҡуймау (йәки уны дөрөҫ итеп үҙгәртмәү) һөҙөмтәлә урынды билдәләгәндә, бер нисә метрҙан алып, хатта йөҙ метрға тиклем горизонталь һәм вертикаль хаталарға килтерә. .
Аурангзеб
Аурангзе́б (фарсҡ. ابو مظفر محی الدین محمد اورنگزیب عالمگیر‎ — Әбел-Мозафар Мөхйи әд-дин Мөхәммәт Аурангзеб Әләмғыр, 3 ноябрь 1618 — 3 март 1707)- тимурид Заһир әд-Дин Мөхәммәт Бабур тоҡомо, Әләмғыр I исеме аҫтында (фарсы теленән «Ғаләмде Буйһондороусы») 1658—1707 йылдарҙа Бөйөк Моголдар Империяһы батшаһы; ул хакимлыҡ иткән осорҙа Могол империяһы иң ҙур оҙонлоҡҡа һәм ҡеүәткә өлгәшә. «Аурангзеб» исеме фарсы телендә "Тәхет биҙәүесе"тигәнде аңлата.
Иртә биографияһы
Шаһзада Солтан Мөхәммәт Аурангзеб Баһадур батша Шаһ Йыһан һәм Мумтаз-Мәхәлдең өсөнсө улы булған. Ул иҫ киткес белемле булған. Династияһының һәм дәүләтенең байлығына ҡарамаҫтан, кейемендә һәм көнкүреш тормошонда мосолмандарҙың әҙәпле тыйнаҡлығын һаҡлаған.
1636—1644 һәм 1652—1657 йылдарҙа — Субадар Декан яйлаһы, 1645—1647 йылдарҙа — Гуджарат, 1647 йылда — Балх һәм Бадахшан, 1648—1652 йылдарҙа Мултан.
1646—1647 йылдарҙа шаһзаде Аурангзеб фарсыларға һәм үзбәктәргә ҡаршы походтарға етәкселек итә, 1636—1644 һәм 1654—1658 йылдарҙа Декан яйлаһындағы субаларға (провинциялар) идара итә, урындағы раджаларға ҡаршы уңышлы көрәшә.
Власҡа килеүе һәм эске сәйәсәте
1657—1659 йылдарҙа Аурангзеб тәхетте мираҫ итеп алыу өсөн өлкән ағаһы менән үҙ-ара һуғыш (Самугар янында алыш) алып бара. Көнәркәг ағай-эненеләрен һәм уларҙың тоҡомдарын юҡ итеп, Аурангзеб атаһын да ҡолата һәм уны Делиҙағы Ҡыҙыл фортта бикләп тота.
Һиндостанда исламдың әүҙем әһеле Аурангзеб элекке Моголдәрҙың дингә тигеҙ ҡарашын бөтөргән, джизья, йәки мосолман булмағандарға ҡарата һалым индергән, күп кенә индуист ғибәҙәтханаларын хур иткән. Шул сәбәпле Һиндостанда һаман да уға бик ҡаршылыҡлы мөнәсәбәт һаҡлана. Был сәйәсәт исламдың ҡайһы бер ағымдарына ла ҡағылды: мәҫәлән, ул Һиндостанда популяр булған суфыйсылыҡты, сафсатаға тиңләп, эҙәрлекләгән.
Ислам динен ҡабул итеүҙән баш тартҡан Тегх Баһадурҙың язалауы (1675) Аурангзебҡа сикховҡа ҡаршылығын яңынан тергеҙә. Ражпуттар ихтилалына (1680—1681) батшаның Аҡбар исемле кесе улы ла ҡушыла. Маратха бөтә Декан буйлап партизандар хәрәкәтен ойоштора. Маратха нығытмаларын туҡтауһыҙ ҡамауҙары Моголдарҙың ҡаҙнаһын ярлыландыра, әммә һиҙелерлек һөҙөмтәләр килтермәй.
Дәүләттә фарсы һәм һинд телдәре өҫтөнлөк итһә лә, Аурангзеб төрки әҙәбиәте үҫешен дәртләндерә һәм уның идара итеү осоронда төрки (сығатай) һүҙлектәре төҙөлә. Аурангзеб бер нисә тапҡыр Бохара ханлығына илселәр ебәрә һәм ата-бабаһы Тамерландың кәшәнәһен реставрациялау өсөн ҡаҙнанан аҡса бүлә.
Тышҡы сәйәсәте
1664 һәм 1670 йылдарҙа Моголдарҙың төп порты Суратты Шиваджи етәкселегендәге маратхалар талай. Аурангзеб уға һуғыш иғлан итә, әммә Көньяҡ Һиндостанды яулап алыу алмашыныусан уңыш менән дауам иткән. Шиваджи үҙе лә көрәштән баш тарта һәм Аграла батша менән килешеү төҙөй, әммә аҙаҡтан Моголдарҙан ҡаса һәм батша тәхетенә кире ҡайта. 1686—1687 йылдарҙа Аурангзеб Биджапурҙы һәм алмас һибелмәләренә бай Голконда солтанлығын яулай, ҡәлғәне ҡамау уңышлы тамамлана. Шиваджиның улы әсирлеккә алына һәм язаға тарттырыла.
Аурангзебтың оҙаҡ һәм уңышлы батшалыҡ итеүе империяның сәскә атыу, иң ҙур экспансия осоро була, ул, көньяҡ осонан тыш, Танжавурға һәм Тируччираппаллиға тиклем бөтә Һиндостанды тиерлек берләштерә.
Аурангзеб идаралығының һуңғы йылдары
Идаралығы аҙағында айырым провинцияларҙың фетнәләре башлана. Улар 1680 йылдан һуң исламды ҡорал көсө менән индергән Аурангзебтың репрессия сәйәсәте арҡаһында тыуа. 1681 йылдың ғинуарында Аурангзебтың дүртенсе һәм яратҡан улы, Раджпутанда армия менән командалыҡ иткән Солтан Мөхәмәт Аҡбар шаһзада фетнә күтәрә. Фетнәне раджпут башлыҡтары ойошторған һәм хуплаған, әммә уны оҙаҡламай баҫтыралар, ә шаһзада Самбхажи маратхаларына ҡасҡан
Аурангзеб осоронда Могол империяһы үҙенән алда эшләгәндәрҙә лә, вариҫтарында ла булмаған иң юғары дәүмәлгә еткән. Әммә ошо биләмәләрҙә, айырыуса деккан субаларында батша власы бик көсһөҙ була. Аурангзеб оҙайлы ғүмеренең аҙағын туҡтауһыҙ хәрби походтарҙа үткәрә, даими фетнәләрҙе баҫтыра, Декканда һөжүмдәрҙе кире ҡаға һәм әһәмиәтһеҙ таулы маратха ҡәлғәләрен ҡамай, үҙенең сикһеҙ ҙур дәүләтенең хыялдағы берҙәмлеген һаҡлап ҡалырға тырыша.
88 йәшлек Аурангзебтың үлеме улдары һәм ейәндәре араһында үҙ-ара ыҙғышҡа, һуңынан — дәүләттең көсһөҙләнеүенә һәм тарҡалыуына килтергән.
Ҡатындары һәм балалары
Батша Аламгир I-нең 3 ҡатынынан һәм бер нисә йәриәһенән 6 ул һәм 6 ҡыҙ тыуған, уларҙың ҡайһы берҙәре бала саҡта йәки сабый сағында үлә :
Яңы Сәпәш
Яңы Сәпәш (Новосепяшево) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 283 кеше. Почта индексы — 452136, ОКАТО коды — 80202819001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 97 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Яңы Сәпәш ауылы XX быуат башында төп ауыл Сәпәштән айырылып сыға (1917 йылда 73 йортта 446 дисәтинә һөрөнтө ере булған 411 башҡорт теркәлгән, өҫтәүенә 31 хужалыҡҡа һөрөнтө ерҙәр 4 дисәтинәгә тиклем, 26 — 10 дисәтинәгә, 7 — 15-кә, 6 — 15-тән ашыу дисәтинәгә тура килгән).
Оло Шишим
Оло Шишим — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының уң ярына тамағынан 385 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Торомтай
Торомтай (Обыкнове́нная пустельга́, Falco tinnunculus) — ыласын һымаҡтар отрядына инеүсе оҙон осло ҡанатлы, ҡыҫҡа ҡойроҡло, күкшел буҙ һыртлы, ҡыҙғылт һары ҡорһаҡлы, кимереүселәр һәм бөжәктәр менән туҡланған ваҡ йыртҡыс ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Күгәрсен ҙурлығында.Осҡанда оҙон ҡанаттары һәм ҡойроғо күҙгә салына. Ата ҡоштоң т-бәһе һәм ҡойроғо күкһел һоро. Ҡанат остары ҡара. Дөйөм төҫөерән, ҡорһаҡ яғы асығыраҡ уҡ башағына оҡшаған ҡара тартар менән сыбарланған. Инә һәм йәш ҡоштарҙың һырты ҡара таплы көрәнһыу ерән.Кәүҙәләренең аҫ яғы буй ала, һорғолт аҡ. Ялан торомтайынан тырнаҡтарының ҡара булыуы менән айырыла.
Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы:"кли-кли-кли".
Йәшәү рәүеше
Ҡая таштарҙа, һирәк ағаслы урмандарҙа йәшәй. Башлыса сысҡан, ваҡ ҡош-ҡорт менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ағас баштарында һәм ҡыуышында, ҡая таштарҙа оялай. Ерәнһыу көрән таптар менән сыбарланған 4-5 йоиортҡа һала. Сысҡандарҙы ҡырып файҙа килтерә.
Вары-Хадыта
Вары-Хадыта — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ер-Хадыта йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йүша үбн Нун
Йүша үбн Нун (يوشع بن نون — Йуша ' убн Нун) — ислам пәйғәмбәре, Муса пәйғәмбәрҙән һуң бәни Исраилгә ебәрелгән. Библиялағы пәйғәмбәр Ғайса Навин менән тиңләштерелә. Ҡөрьәндең «Әл-Маидә» сүрәһенең 23-сө аятында телгә алынған ике ирҙең береһе ул, икесеһе Библия персонажы Ҡәләб (Халев).
Сик (Туй ҡушылдығы)
Сик  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туй йылғаһының һул ярына тамағынан 134 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 74 км.
Йүша үбн Нун
Муса пәйғәмбәр менән бәйләнеше
Йүша пәйғәмбәр Мысырҙа Муса пәйғәмбәр заманында тыуған. Бәни Исраил улдары менән бергә Мысырҙан китә һәм Тих сүллегенә барып сыға. Атаһының исеме Нун, ә әсәһе, ихтимал, Муса пәйғәмбәрҙең һеңлеһе булғандыр. ЙүшаМуса пәйғәмбәр менән бәйле күп ваҡиғаларҙың шаһиты була, сөнки ярҙамсыһы сифатында уны йыш оҙатып йөрөй. Мәҫәлән, ул Хызыр пәйғәмбәр менән осрашыу ваҡытында, Аллаһ Мусаға Вәғәҙә Ителгән Ергә инергә бойорған ваҡытта (أرض الميعاد — ард әл-ми ' ад) уның менән бергә була.
Сик (Туй ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йүша үбн Нун
Муса пәйғәмбәр менән бәйләнеше
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"><div class="ts-Конец_цитаты-source">
Пәйғәмбәр Йүша мөғжизәләре
Һуғыш ваҡытында Йүша пәйғәмбәр күп мөғжизәләр күрһәтә:
Тәкәфүл
Рәсәйҙә тәкәфүл
Рәсәйҙә тәкәфүл идеяһын тормошҡа ашырыуға тәүге ынтылыш 2004 йылда Татарстанда «Итиль» страховкалау компанияһы базаһында яһала. Проект 2005 йылда туҡтатыла. Ислам страховкалауы буйынса тағы ике проект — «Ренессанс Страховкалау»(2008—2010) һәм «РОСНО» (2011) компаниялары шундай яҙмышҡа дусар була. Был осорҙа матбуғатта теге йәки был компанияларҙың Рәсәй баҙарына ислам страховкаһы продукттары менән сығыуы тураһында яңылыҡтар күренә, әммә һуңынан был мәғлүмәт раҫланмай. Мәҫәлән, анонсланған, әммә эшләй алмаған проект «Сафинат» логистик инвестиция төркөмө һәм «Ҡазан-Альянс» инвестиция төркөмөнөң берлектәге инициативаһы була (2009).
2012 йылдың июнь айында ғына Ҡазан «ИСК „Евро-Полис“» страховка компанияһының Ҡазан филиалы базаһында Рәсәйҙә тәүгеләрҙән булып ислам страховкалауы полистары һатыла башлай. Ҡазандағы «KazanSummit-2013» иҡтисади форумында Татарстан Рәсәйҙә тәкәфүлде киң ҡулланылышҡа индереүҙең һынау зонаһы тип иғлан ителә .
Мортъяга
Мортъяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Саредаяга йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Теләш
Теләш
Исток (Суера ҡушылдығы)
Исток — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суерь йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Курган ҡалаһынанЕсет йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дмитриевка (Нордовка ауыл советы, Мәләүез районы)
Дмитриевка (Дмитриевка) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 356 кеше. Почта индексы — 453881, ОКАТО коды — 80241855003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ялан торомтайы
Ялан торомтайы (Степна́я пустельга, ) — ыласындар ғаиләһенән ваҡ йыртҡыс ҡош; Рәсәйҙең урта һыҙатында йәшәй, бөжәктәр һәм ваҡ йәнлектәр менән туҡлана торған уртаса ҙурлыҡтағы йыртҡыс ҡош ; ыласындар ғаиләһенә ҡараған оҙон осло ҡанатлы, ҡыҫҡа ҡойроҡло, күкшел буҙ һыртлы, ҡыҙғылт һары ҡорһаҡлы, кимереүселәр һәм бөжәктәр менән туҡланған ваҡ йыртҡыс ҡош.
Мурсейяга
Мурсейяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Рыбная йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Димовка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Силим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Бикмәт
Яңы Бикмәт (Новобикметово) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 425 кеше.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Вась-Юган (Обь ҡушылдығы)
Вась-Юган  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 273 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бражная
Бражная — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы/ Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ашка йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мырныюн
Мырныюн — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Мырныяга йылғаһының һул ярына тамағынан 0,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аждаһа
Аждаһа — башҡорт мифологияһында йылан ҡиәфәтендәге имәнес бер зат. Ауыҙынан ут бөркөп торған бер нисә (3, 6, 9, 12) башлы ғәйәт ҙур дейеү ҡиәфәтендә кәүҙәләндерелә.
Иран мифологияһындағы Ажи-Дахака персонажына барып тоташа. Халыҡ риүәйәттәре буйынса, йөҙ йыл йәшәгән йылан аждаһаға әүерелә, ғәҙәттә йылғаларҙа, күлдәрҙә, тау тарлауыҡтарында һәм мәмерйәләрҙә йәшәй. Ямғыр болоттары, һыу ятҡылыҡтарына хакимлыҡ итеп, әйләнә-тирәләге халыҡты һыуҙан мәхрүм итә. Сығанаҡ менән файҙаланыр өсөн, кешеләр уға ҡорбанлыҡҡа йәш ҡыҙҙарҙы килтерергә мәжбүр була.
Ҡыҙҙы ҡотҡарыу өсөн әкиәт батырҙары аждаһа менән алыша һәм еңә. «Урал батыр» эпосының төп геройы Урал батыр Ҡәһҡәһә исемле аждаһа — йыландар батшаһы менән көрәшә.
500, 1000 йыл йәшәһә, аждаһа Юха йыланға әйләнә.
Яуыз аждаһа образы күп халыҡтарҙың мифологияһында осрай.
Аждаһа матур ҡыҙға ла әүерелә ала. Мәҫәлән, башҡорт риүәйәттәрендә ҡайһы саҡта аждаһа-ҡыҙ ханға кейәүгә сыға, һәм уның хаслығы яйлап асыла.
Аждаһаның ҙурлығы тураһына йыландар батшаһының ҡыҙы һәм уның ике әхирәте, дәүмәле «бер нисә тиҫтә сажин» булыуына ҡарамаҫтан, ҡыуаҡтар араһында ете башлы аждаһаны йәшереп тотҡан «Ҡыҙыл мендәр» әкиәте буйынса фекер йөрөтөргә мөмкин.
«Урал батыр» һәм «Аҡбуҙат» ҡобайырҙарында
«Урал батыр» эпосы сюжеты буйынса, уның төп геройы Урал батыр халыҡ бәхете өсөн намыҫһыҙ, яуыз тәбиғәт көсөнә, шул иҫәптән Ҡәһҡәһә (ҡәһ-сихырсы, ҡәһәр-ҡарғау һүҙҙәренә яҡын мәғәнәлә) исемле аждаһаға ҡаршы көрәшә.
Башҡорт халыҡ әкиәттәрендә
«Әхмәт батыр менән Хоҙайбирҙе батыр», «Мең башлы аждаһаны еңгән егет» һәм башҡа күп әкиәттәрҙә, һөйгән ҡыҙҙарын яҡлап, батырҙар аждаһаларға ҡаршы көрәшкә сыға һәм уларҙы еңә. Юлыев Батыргәрәй үҙенең мәҡәләһендә йәйләүгә сыҡҡан башҡорттарҙың Яугүл (Ҡолтабан) күле өҫтөндә рашҡы ҡатыш йәшенле ямғыр болотоноң бик ҙур һыу йыланы аждаһа менән көрәшен күҙәткәнен бәйән итә. Аждаһа «ағас туҫтаҡҡа оҡшаған» ғәйәт ҙур упай күҙле, тимгелле кәүҙәһе ҡояш аҫтында ялтырай, сағыу алтын төҫкә инә. «Һәнәккә оҡшатып икегә бүленгән» ҡойроғо һәленеп торған ғифрит һыҙғыра һәм ышылдай. Аждаһаны болоттар ҡыҫып алып Ҡафтау аръяғына алып китә тигән риүәйәттәр төрлө биләмәләрҙә йәшәгән башҡорттарҙа киң таралған.
Әҙәбиәт
''Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия.'' «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. Өфө, 2007.
Хисамутдинова Ф. Г. Мифологический словарь башкирского языка. — М.: Наука, 2010.
''Башҡорт халыҡ ижады. Эпос.'' / Төҙөүсе А. М. Сөләймәнов. Инеш һүҙ яҙыусы М. М. Сәғитов, һүҙ ахыры Ә. М. Сөләймәнов менән Р. Рәжәпов. Аңлатмалар М. М. Сәғитов менән Ә. М. Сөләймәнов. Яуаплы редакторы Н. Т. Зарипов. Өфө, 1998. 448 б.
Галин С. Ә. Тел асҡысы халыҡта. Өфө, 1993.
Руденко С. И. Башкиры: Историко-этнографические очерки. М.—Л., 1955.
Юлуев Батыргарей Габдулмухаметович. Аждаха-змей в рассказах башкир //Этнографическое обозрение. 1892. №№ 2–3; Башкирские батыры Кабанбай и Узянбай //Там же. 1899. № 3.
Кизак
Кизак — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Емуртла йылғаһының һул ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.
Елешня
Елешня — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Могоча йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Кизак
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Елешня
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вәлиев Зиннәт Вәли улы
Вәлиев Зиннәт Вәли улы (1 май 1902 йыл, башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1903 йыл — 16 май 1997 йыл) — әкиәтсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Зиннәт Вәли улы Вәлиев 1902 йылдың (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1903 йылдың) 1 майында Ырымбур губернаһының Троицк өйәҙе Туйыш ауылында тыуған.
1997 йылдың 16 майында тыуған ауылында вафат була.
Иҫәнғол Иҫәкәев
Иҫәнғол Иҫәкәев (1785—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Иҫәнғол Иҫәкәев (Иҫәнғол Иҫәкәй улы Ғәликәев) Ырымбур губернаһы Бишауыл-Табын улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Бишауыл-Уңғар ауылында йәшәгән. Сотник булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 11-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 11-се Башҡорт атлы полкы башлыса 8-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 5 октябрҙә Түбәнге Новгородҡа бара. Артабан Украинаға генерал-лейтенант граф П. А. Толстойҙың ополчение корпусы составына ебәрелә. Рус армияһының сит илгә походтары барышында, 1813 йылдың майында полк Пенза ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына индерелә. 21 сентябрҙә Богемия армияһының кавалериянан генерал граф М. И. Платовтың корпусы составына күсерелә, октябрь-ноябрҙә Платов корпусы составында Саксонияла, Баварияла, Францияла, шул иҫәптән 4 һәм 6 октябрҙә Лейпциг янындағы хәрби алыштарҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 1 ғинуарынан Гамбургты блокадалауҙа һәм штурмлауҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 11-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә.
Мүктәрге
Мүктәрге (Кобчик, )— бөркөттәр ғаиләһенә ҡараған йыртҡыс ҡош ;ауыл хужалығы өсөн бик файҙалы күсмә йыртҡыс ҡош.
Әнүәр (исем)
Әнүәр — төрки сығанаҡлы башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Этимологияһы
Әнүәр исеме ғәрәпсәнән бик нурлы, бик яҡты тигән мәғәнәгә эйә.
Билдәле кешеләр
Ҡашаев Әнүәр Шакир улы (22 март 1949 йыл) — рәссам. 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010).
Абдуллин Әнүәр Абдулла улы (5 июнь 1917 йыл — 28 октябрь 2002 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, артиллерист, өлкән сержант. Советтар Союзы Геройы (1945).
Кесе Һарыкүл
Кесе һарыкүл - Малый Сарыкуль - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Эткүл районындағы күл.
Географияһы
Кесе Һарыкүл Силәбе өлкәһенең Эткүл районында урынлашҡан, Ҡаратабан ауылынан 1,5 км алыҫлыҡта. Был төбәк Көнбайыш Себер уйһыулығының көнбайыш сиге, урман-дала зонаһына инә.
Географические координаттары: киңлеге - 54°41′58″N (54.699534), оҙонлоғо - 61°36′49″E (61.61351)
Ярындағы тораҡ пункт - Һарыкүл ауылы.
Тасуирламаһы
Уртаса тәрәнлеге - 0,5 м. Максималь тәрәнлеге - 2м. Майҙаны - 24,4 км² (БС буйынса кимәленең абс. билдәһендә - 205,5 м). Һыу массаһы күләме 12,1 млн м³. Һыуйыйғыс майҙаны ҙур ғына - (219 км²).
Һыуы бик үтәҙек түгел, болғансығыраҡ.
Ярҙары түбән һәм һөҙәк, ситтәре һаҙмырт. Һыу көҙгөһөнөң күпселек өлөшөн (95%) менән ҡапланған бата төшкән үҫемлектәр менән ҡапланған.
Торғон күл, һыу балансы буйынса ямғыр менән тулыланып, һыуы быуланып китеп торған ятҡылыҡтарға ҡарай.
Һыуы тоҙ тәме итә (минераллашыуы 6,5 г/л), хлоридлы-натрийлы, бик ҡаты. Рыбалка на озере: карась, карп, чебак, окунь, щука, пелядь
Тупрағы — һелтеле һәм ябай ҡара тупраҡ, тоҙло урындар бар.
Төбө тигеҙ, ҡеүәтле сапропель ятҡылыҡтары менән ҡапланған, органик һәм минераль матдәләргә бай. Улар медицинала, ветеринарияла, аҙыҡ өҫтәмәләре, ашлама сифатында ҡулланыла ала.
Флораһы һәм фаунаһы
Күл тирәһен дала үҫемлектәре һәм уның ҡайын урмандары ҡаплаған. Күл ярҙары ҡуйы ҡамышлыҡ менән ҡапланған.
Күлдә һыу ҡоштары, шул иҫәптән күсеп йөрөй торған төрҙәре күп - һунар рөхсәт ителгән. Бай орнитофаунаһы иҫәбенән - өйрәктәр, ҡаҙҙар, аҡсарлаҡтар, көйөлдөләр һәм башҡа һыу ҡоштары оя ҡора.
Күлдә алтынһыу табан, сабаҡ үрсетелә; алабуға, суртан тереклек итә.
Этимологияһы
Һарыкүл - башҡорт тамырлы икәне күренеп тора - "һары" һәм "күл" һүҙҙәренән яһалған. Урыҫ телендә Сари-Куль, Сир-Куль, Сыровое, Сыровское тигән боҙолған варианттары ла осрай, тип яҙа Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә.
Белобородов Иван Наумович
Белобородов Иван Наумович (1741 — 5 сентябрь 1774) — 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Емельян Пугачёвтың арҡалаштарының береһе, Урта Уралда ихтилал етәксеһе.
Биографияһы
Отставкаға сыҡҡандан һуң Ненила Елисееваға өйләнеп, Көңгөр провинцияһының Богородск ауылында йәшәй.
Пугачев ихтилалы башланыуы менән хөкүмәт командаһына саҡырыла, әммә Белобородов, саҡырылғас та, команданы ташлап, йортона ҡайта. 1774 йылдың 1 ғинуарында Богородскиға Ҡәнзәфәр Усаевтың отрядынан вәкилдәр килә һәм Пугачевтың указдарын һәи манифестарын уҡып ишеттерәләр. Ҡайһы бер ауылдаштары менән Белобородов Усаевтың отрядын ҡаршы алырға сыға, ә ауылында — башҡорт полковнигын үҙ өйөндә йәшәтә. Усаев үҙенең отрядына Богородскиҙан 25 кеше ала, тегеләр Белобородовты үҙҙәренең етәксеһе итеп һайлайҙар. Отряд Демидовтың Суҡсын заводына китә, уны баҫып алып, завод канцелярияһының бөтә документацияһын, шул иҫәптән, 54 мең һумлыҡ бурыс распискаларын үртәй. Завод каралтыларына теймәйҙәр. Усаев Белобородовтың отрядына кешеләр өҫтәй һәм уға йөҙ башы дәрәжәһен бирә. Артабан Бисерт һәм Ревда заводтары баҫып алына, 6 ғинуарҙа — Әсет ҡәлғәһе. Ошо ваҡыттан алып Белобородовтың отряды үҙ аллы ғәмәлдәр башлай.
18 ғинуарҙа 600 кешегә еткән Белобородов отряды бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ Билембай заводын баҫып ала, 1774 йылдың 19 ғинуарында — Демидовтың Шайтан заводтарын. Завод кешеләре Белобородов отрядын икмәк-тоҙ ҡаршы ала, 2 мең бот арыш оно уның ҡарамағына тапшырыла. Белобородов үҙен яҡшы ойоштороусы итеп күрһәтә, хөкүмәт ғәскәрҙәренең хәрәкәте тураһында бөтә мәғлүмәттәрҙе йыя һәм, алдан белеп. уларҙың һөжүмен кире ҡаға. Шулай уҡ пушкаларҙан бик мәргән атҡан 23 ғинуарҙа Шайтан заводтарына поручик Костин етәкселегендәге 476 кешенән торған команда ебәрелә, әммә тере көстә пугачевсыларҙың өҫтөнлөгө һиҙелерлек булып, был юлы ла хөкүмәт ғәскәрҙәре уңышһыҙлыҡҡа тарый.
29 ғинуарҙа Белобородов Уткин ҡаҙна заводына килә һәм урындағы священникка завод халҡын «Петр Федоровичҡа» тоғролоҡ антына килтерегә ҡуша. Бында Белобородов отрядына 200 завод крәҫтиәнен өҫтәп ала. 1 февралдә ул Урал металлургия заводтарының иң ҡеүәтлеһе булған — Демидовтың Уткин заводын — һөжүмләй. Завод диуар һәм соҡор менән уратылған була, эстә — 15 пушка менән ҡоралланған 1000 кеше. Белобородов завод юлдарын яйлап ҡыя барып, лагерь булып Курьи ауылында туҡтай. 9 февралдә аяуһыҙ һөжүм башлана һәм ул өс көн дауамында бара. 700 кешене Уткин заводында ҡалдырып, Белобородов Шайтан заводтарына әйләнеп килә. Белобородов шул уҡ ваҡытта Көңгөргә ғәскәренең бер өлөшөн ебәреүҙән баш тарта, сөнки Екатеринбургка барырға ниәтләй, әммә Көңгөр өсөн артиллерияһы менән бүлешә.
Баҫып алынған заводтарҙа Белобородов ҡорал етештереүҙе ойоштороп ҡарай, мәҫәлән, Ревда заводында 500 бот тимер ҡылыстар яһау өсөн ебәрелә, әммә ҡорал менән хәлдәр яҡшырмай. Ошо уҡ ваҡытта Екатеринбургка Себер корпусы командиры Деколонгтан секунд-майор Фишер еиәкселегендә ике регуляр рота килә, «беркетелгән казактарҙы» үҙенә ҡушып алып, 14 февралдә Белобородовты Шайтан заводтарынан ҡыуып сығара, шулай уҡ ул, ихтилалсыларҙы базаһыҙ ҡалдырыу ниәтенән, заводтарҙы тулыһынса яндыра. Ошо уҡ ваҡытта майор Гагрин етәкселегендәге икенсе хөкүмәт отряды баш күтәреүселәрҙе Көңгөр, Әсет ҡәлғәһе һәм Бисерт заводында тар-мар итә, 26 февралдә пугачевсыларҙы Уткин заводынан ҡыуып сығара. 29 февралдә Белобородов Уткин заводын кире ҡайтарып ҡарай, әммә уңышһыҙ, сигенгән саҡта Багаряк биҫтәһе янында, 1 мартта — Каменскиҙа һәм 12 мартта — Касли заводтары тирәһендә еңелә бара. Яҙғы ташҡын менән файҙаланып, Белобородовтың отряды эҙәрлекләүҙән ысҡына һәм ял итеү өсөн Һатҡы заводын яулап ала.
1774 йылдың апрелендә Ырымбур тирәһендә ҡыйратылған һәм Ағиҙел аръяғына сыҡҡан Пугачёв Көньяҡ Уралдағы баш күтәреүселәр отрядтарына уның менән осрашыр өсөн алға сығырға бойора. Әммә яҙғы ташҡын бойороҡто май айына тиклем үтәргә мөмкинлек бирмәй. 7 майҙа ғына Белобородовтың отряды Пугачёв армияһы менән осрашыу өсөн алдағы көн пугачевсылар яулап алған Магнит ҡәлғәһенә килеп етә.