cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шаманлыҡ
«Шаман» төшөнсәһе бик күп телдәрҙә ҡулланыла. Уның килеп сығышының төп версияһы — тунгус-маньчжур — «са» тамырынан (са-ми/һа-ми/ша-ми) — «белеү» + - ман (суф. информация о suff берәй нәмәгә әүәҫлек күрһәтергә тырышыу), дост. саман (аллаһтың язаһынан бары тик аллаһ үҙе генә ҡотаара ала.). Шулай уҡ һинд арий телдәре һәм श्रमण «шраман» һәм пали शमण «саман» — тыңлаусы килеп сығыуы ихтимал.. Бынан тыш, һәр халыҡтың шамандар өсөн үҙ исемдәре бар, улар хатта бер халыҡтың шаман функцияларына һәм шаман категорияһына ҡарап айырыла ала.
Ҡара Яҡуп
Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар
81.Йосопов Рәүил Ғата улы,
Шаманлыҡ
Шаманлыҡ үҙенсәлектәре
Шаманлыҡ түбәндәге үҙенсәлектәргә эйә, улар төбәктән төбәккә һиҙелерлек үҙгәрергә мөмкин:
Ҡара Яҡуп
Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар
82.Ямансарин Абдулла Хәйбулла улы
Шаманлыҡ
Шаманлыҡ үҙенсәлектәре
Шаман экстатик сәйәхәт ҡыла:
Ҡара Яҡуп
Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар
83.Ямансарин Абдулла Хәйбулла улы
Шаманлыҡ
Шаманлыҡ үҙенсәлектәре
Экстатик сәйәхәткә әҙерләнгәндә шаман ритуаль костюм кейә һәм бубен һуға (йәки махсус инструментта уйнай). Экстаз ваҡытында ул ҡырағай хайуанға әйләнә һәм башҡа шамандарға ташлана. Шамандың башҡа донъяларға сәйәхәт итеү һәләте һәм ғәҙәттән тыш йән эйәләрен (аллалар, шайтандар, мәрхүмдәр рухы һ. б.) үлемде танып белеүҙең хәл иткес факторы булып тора.
Ҡара Яҡуп
Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар
Исемлек тулыландырыла
Яңынан өҫтәлде- Сафаров Х,Усманов Ш., Муккулов Т., Закарин А. Б., Әйүпов Ғәбит, Ғилманов Әхәт.
Әлегә Мөхәмәтҡолов Тимерғәленән башҡа лагерҙа вафат булғандар исемлегендә башҡа кеше табылманы.
Саксонские мемориалы: военнопленные…forum.vgd.ru/101/10845/ Үҙегеҙ эҙләй алаһығыҙ.
Эҙәрмәндәр ярҙамы менән Биҡҡол ауылы кешеһе,112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында һуғышҡан яугир табылды-
ИМӘНҒОЛОВ ТИМЕРҒӘЛЕ МӘҮЛИЙӘР улы, 1922 й., сержант, 06.07.42 й. һәләк булған, хәҙерге Липецк өлкәһе, Тербуны районы, Борки ауылында ерләнгән, исеме мемориалда бар.
Ер-һыу атамалары (топонимия)
Ҡара Яҡуп ауылында һәм уның тирә-яғында урынлашҡан ер-һыу, ҡалҡыулыҡтар, урмандар атамалары ауыл, хатта тотош Башҡортостан тарихына бәйле.
Асы шишмәһе — Ҡара-Яҡуптан көньяҡ- көнсығыштараҡ урынлашҡан. Был шишмә һыуы бик тиҙ иҫкереп бара. Һыуын ҡайнатҡанда сода һалған кеүек ташып ҡайнап сыға, ә икенсе көнгә ҡалған ҡайнаған һыуға асы тәме керә, ти урындағы халыҡ.
Бикрәс шишмәһе — ауылдың көньяҡ- көнсығышында ағып ятҡан шишмә. Шишмәнең сыҡҡан ере бик бәләкәй, һыуын бәләкәй генә һауыт менән алғандар, күберәге баҡрас (ижау,сүмес) менән. Шуға күрә лә уны икенсерәк итеп атап «Бикрәс» тип йөрөтәләр.
Ерекле шишмәһе — Ҡара-Яҡуп ауылының көньяҡ- көнсығышында. Был шишмә тирәләй ерек ағасы үҫкәнгә күрә шишмә шулай аталған.
Ташлыҡул шишмәһе- ауылдың көньяҡ- көнсығышында. «Шишмәнең тирә-яғы һәм һыуы тиртеп сыҡҡан ере лә гелән таштан торғанға һәм сығышы кеше ҡулына оҡшап торғанға күрә халыҡ Ташлыҡул тип атаған был шишмәне» (ауыл риүәйәттәренән). Ләкин был атама «ташлы»+ «ҡул» һүҙҙәренән яһалған. «Ҡул»- үҙән, йылға, йәки шишмә үҙәне, «долина». Шишмәнең һыуы бик тәмле.
Туҡмаҡ шишмәһе- Ҡара-Яҡуп ауылының төньяҡ- көнсығышынан аға. Туҡмаҡ шишмәһе һыуының юшҡыны юҡ, шифалы. Шишмә ҡайынлыҡ ағастары янынан ағып сыға. Ауыл халҡы һөйләүенсә, юлаусылар Ҡалатау тауына менгәндә туҡтап, шишмә һыуын эсергә яратҡан, шуға «Туҡтау шишмәһе» тип йөрөтә башлағандар. Туҡтау һүҙе аҙаҡ Туҡмаҡ булып киткән имеш тә тиҙәр. Башҡортостандың бер нисә районында осрай был атама. Ҡайһы берҙәрен «тупаҡ» һүҙе менән бәйләйҙәр, йәки тупаҡ тауҙан ағып сыҡҡан шишмә.
Әүлиә шишмәһе(Һөмәкәй, Һөйөнбикә шишмәһе)
«Әүлиә шишмәһе»- киң билдәле шишмә, уны Һөмәкәй шишмәһе тип тә йөрөтәләр. Ул Ҡара-Яҡуп ауылынан көньяҡ- көнсығышында урынлашҡан. Риүәйәт буйынса Болғарҙарға барған каруан хужаһының Сөйөмбикә менән Миңлебикә исемле игеҙәк ҡыҙҙары юлда сирләп үлә. Уларҙы Дим йылғаһы аша сығарып Һелкәүес тауының көньяҡ итәгендәге уйһыулыҡҡа ерләп, йыназа уҡып, өсөн, етеһен уҡып киткәндәр. Күпмелер ваҡыт уҙғас,ҡәберлектең береһенән шишмә бәреп сыҡҡан имеш. Ҡәберҙән сыҡҡанға шишмә Әүлиә тип тә, Һөмәкәй тип тә, Һөйөнбикә тип тә йөрөтәләр уны. Шишмәнең һыуы шифалы. Ауыл халҡы был шишмә һыуын дауаланыу өсөн ҡуллана. Уның составында көмөш бар.
Шаманлыҡ
Шаманлыҡ үҙенсәлектәре
Себер шаманлығында өс донъяны: өҫкө (күк), урта (ер) һәм аҫҡы (ер аҫты) донъяны күҙ алдына килтереү таралған төшөнсә булып тора. Шаман — Донъя ағасы ярҙамында сирлене һауыҡтырыу, күрәҙәлек итеү, ямғыр саҡырыу кеүек практик маҡсаттарға ирешеү өсөн донъялар араһында йөрөй алған кеше.
Ҡара Яҡуп
Ер-һыу атамалары (топонимия)
Ҡалатау- Ҡара-Яҡуп ауылының көньяҡ- көнсығышында урынлашҡан. Тау атамаһы Өфө ҡалаһын башта ошо ерҙә төҙөргә уйлағандан һуң тороп ҡалған тиҙәр. Ауыл халҡы фекеренсә, Өфө ҡалаһын шул ерҙә төҙөргә уйлағандарын, тау тирәһендә таштан төҙөлгән стеналар иҫбат итә. Ҡала һүҙе- ҡәлғә, нығытма тип аңлатыла.
Шаманлыҡ
Шаманлыҡ үҙенсәлектәре
Шаманлыҡ донъяла бөтә нәмәгә йән бирелгән тип раҫлаған анимистик диндәр таяна. Анимистик диндәрҙә Ҡояш, Ай, йондоҙҙар, күк күкрәү, йәшен, ут кеүек тәбиғи күренештәр илаһтар рәүешендә күрһәтелгән.
Ҡара Яҡуп
Ер-һыу атамалары (топонимия)
Һелкәүес тауы- Ҡара Яҡуп ауылынан көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан ҡалҡыулыҡ. «Һелкеүес»- ашлыҡ, ярма елгәреү өсөн киң, йәлпәк һауыт, «корытообразный лоток для провеивания крупы, зерна». Бәлки элек, хужалыҡ эштәрен ҡул менән башҡарған заманда, был тауҙа, елдә, ашлыҡ елгәргәндәрҙер тигән фекерҙәр осрай.
Шаманлыҡ
Кешелек тарихында шаманлыҡ
Археология мәғлүмәттәре буйынса, шаман йолалары Себерҙә неолит һәм бронза быуатында ҡулланылған. Мәҫәлән, Үрге Амур буйының, Көнсығыш Байкал аръяғының, Яҡутстандың төрлө төбәктәренең һаҡланып ҡалған яҙыуҙары боронғо шаман йолаларын хәҙерге эвенктарҙың һуңғы неолит ата-бабаларының иллюстрацияһы булып тора. Теге йәки был нигеҙ һалыусы төҙөгән күпселек дини тәғлимәттәрҙән айырмалы рәүештә, шаманлыҡ тәбиғи, тарихи юл менән барлыҡҡа килгән. Донъяның кешеләр аңында сағылыуының билдәле бер этабында мифик Ғаләмдең образы шул тиклем әһәмиәтле һәм эшләнмәле була, уны айырым һәләттәре булған һәм махсус әҙерлек үткән шәхестәр генә асыҡлай ала. Күпселек йәмғиәттә кеше һәм теге донъя араһында «аралашсы»ға ихтыяж барлыҡҡа килә.
Ҡара Яҡуп
Ер-һыу атамалары (топонимия)
Йылғалар
Дим- Ҡара Яҡуп ауылы Дим йылғаһының түбәнге өлөшөндә, уның Ағиҙелгә ҡойған еренән 35 км самаһы алыҫлыҡта, йылғаның көнсығыш ярында урынлашҡан. Башҡорт АССР-ы топонимдар һүҙлегендә «Дим,ҙим,сим» һүҙҙәре «йылғаның тәрән, сөм урыны» тигәнде аңлатыуы мөмкин тип яҙылған.
Шаманлыҡ
Кешелек тарихында шаманлыҡ
Рәсәйҙә иң боронғо шаман ҡәберлеге Онега күлендәге Болан утрауында табылған.
Ҡара Яҡуп
Ер-һыу атамалары (топонимия)
Ыръяҙы  (Иръязы) - Ыр+яҙы, ғалимдар был атаманы боронғо төркиҙәрҙә булған Ырғыҙ (Ыр) илаһы культы менән бәйләй. Ул йән, ғүмер биреүсе ике енесле илаһ булған тип иҫәпләнә. Боронғо халыҡтарҙа ундай миҫалдар күп (мәҫәлән, Нил- ғүмер, уңыш биреүсе илаһ һ.б.) .«Ыр/ор» - ҡойо, соҡор һүҙе менән дә бәйләп тә аңлаталар. «Яҙы», язы- ялан, аҡлан, «поляна».
Һылтанмалар
Фотоһүрәттәр
Шаманлыҡ
Көнсығыш Азияла Шаманлыҡ
«Батшалыҡтарҙың телмәре» (Го юй 國語 《 楚語下 》) ҡытай мәҙәниәтендә шаманлыҡтың тулы классик тасуирламаһын килтерә. Ир-аттар 覡 һәм ҡатын-ҡыҙҙар 巫 енес шамандары айырыла, улар ритуалдарҙы аңлай, рухтар менән үҙ-ара эш итеү өсөн яуаплы.
Кореяла (мудан) һәм Японияла (итако) шамандар булып күпселек осраҡта ҡатын-ҡыҙҙар тора. Кореяла һирәк ир-ат-шамандар йолалар үткәреү һәм ҡамлау өсөн ҡатын-ҡыҙ кейемен кейә. Японияла шаманлыҡ яйлап синтоизмға әүерелә — 1947 йылға тиклем япондарҙың этник дине,
Шаманлыҡ һәм дини ҡараштарҙың эволюцияһы
Төрлө төбәктәрҙә, төрлө халыҡтарҙа шаман тәжрибәһен туплау һәм аңлау барышында дини ҡараштарҙың примитив һәм аморф системалары (шулай уҡ улар менән бәйле дини системалар институттары) ҡатмарлыраҡ һәм тотороҡлораҡ итеп үҫешкән. Бындай эволюция һөҙөмтәһенең миҫалы булып даосизм — тәбиғәт, күңел, изге һәм яуыз рухтар донъяһы тураһындағы күҙаллауҙарҙы туплаған донъяға ҡараш тора..
Шаманлыҡ хәҙерге мәҙәниәттә, фәндә һәм квазин фәнендә
В XX быуат шаман техникалары традицион контекстан тыш — Нью-эйдж мәктәптәрендә һәм диндәрендә, психотерапияларҙың төрлө системаларында әүҙем ҡулланыла башлай. Америка антропологы һәм яҙыусы Карлос Кастанеданың шаманлығы тураһында китаптар ҙур таралыу таба. 2011 йылда немец рәссамы Кристиан Тоннис Франкфурттағы Майн ҡалаһында «Оло Алтайҙың шаманлығы» күргәҙмәһен ойошторола.
Киң лингвистик, фольклор һәм этнографик материалда Рәсәй лингвисты Хисамитдинова Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы дауалау тылсымы йолаларын һәм башҡорт шамандарының (баҡсы, бағымсы) ауырыуҙары тураһындағы төшөнсәләрҙе ентекле тасуирлай.
2004 йылда француз кинорежиссеры Жан Кунен «Башҡа донъялар» (D’autres mondes) Перула йәшәгән индеец халҡы — шипибо шаман йолалары тураһында фильмын сығара.
Саамдарҙа шаманлыҡ
Саамдарҙа шаман, ҡанбаба (жрец) һәм сихырсы функцияларын үтәгән культ әһелдәре (нойда, нойд, кебун) айырылып торған. Камлау ваҡытында улар дөңгөр (каннус, кобдас) йәки махсус билбау (почень) ҡулланған.
Башҡорттарҙа шаманлыҡ
Башҡорттарҙа шаманлыҡ исламға тиклемге дини инаныуҙарҙың байтаҡ өлөшөн тәшкил итә. Шаманлыҡ ҡалдыҡтары ислам менән бергә йәшәй. Шамандарҙың ритуалдары И. И. Георги, Лепёхин Иван Иванович, П. М. Кудряшёв, С. И. Руденко тикшеренеүҙәрендә тасуирлана. Шамандар (күрәҙә, шайтан күрәҙә, баҡсы, бағымсы) ауырыуҙарҙы дауалағанда уларға оялаған яуыз заттарҙы ҡыуыр өсөн «Шайтан уйыны», һирәгерәк «Зәхмәтте ҡыуыу», «Ен ҡыуыу» һ.б. йолаларҙы башҡарған; «йәй ташы», «яҙаташ» ярҙамында ямғыр саҡырған. (Ер эшкәртеүгә бәйле йолалар), юғалған кешеләрҙе, әйберҙәрҙе эҙләгән, киләсәкте юраған. Һарнау ярҙамында ҡурсалаусы рухтарҙы саҡырған, уларҙың береһе Ҡорҡот ата булған. Шаманлыҡ һәләте нәҫелдән нәҫелгә күскән.
Полуденка (Вы ҡушылдығы)
Полуденка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Выя йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Шаманлыҡ
Ә. Вәлиди теркәгән шаман дауаһы
Ә. Вәлидигә хөрәфәт, инаныуҙар  ят булған. Ләкин Төркөстанға килгәс, тапма менән ауырып китеүе арҡаһында,  шаман им-томонан баш тартмаҫҡа мәжбүр була. Шамандың дауалау ысулы хаҡында Ә. Вәлиди ентекләп яҙа :
Полуденка (Вы ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһы инешенән Черной йылғаһын индермәйенсәТүбәнге Тагил ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шаманлыҡ
Ә. Вәлиди теркәгән шаман дауаһы
Сирем Бохарала уҡ башланғайны. Хөкүмәт ағзаһы Ғәбделхәмит Арифов хинин килтереп бирҙе, тик ул ҡолаҡтарыма насар тәъҫир итә башланы. Бер көн: “Яҡында, Аҡъяр исемле ауылда бик тәжрибәле бағымсы (йәғни, шаман) бар, шунан дауалатайыҡ”, – тинеләр. Ирекһеҙҙән риза булдым. Бағымсыға хәбәр иттеләр. Ул ҡарлуҡтарҙан. булып сыҡты. Бер көн әҙерләнергә тейеш, шуға икенсе көн кис киттек. Үзбәк сатыры эсендә ҙур ут яғылған. Ҡап-ҡара һаҡаллы 40 йәштәрҙәге ҙур кәүҙәле бағымсы, ҡәҙимге кеше кеүек, сәй эсеп һөйләшеп ултырғандан һуң, иптәштәре менән түңәрәккә урынлаштылар. Ҡулындағы дөңгөр тип аталған барабанына һуға-һуға, бағымсы минең яныма килде. – Һин беҙгә ышанмайһың, рухтар килмәй. Уҡыуымды дауам итмәйем, – тине. Мин уға: – Дауам ит, мин ышанырмын, – тинем. Яңынан әйләнергә, барабан һуғырға, йырларға тотондолар. Ниһәйәт, берәүһендә экстаз башланды. Ауыҙынан аҡ күбек сыҡты һәм ул иҫен юғалтты. Уны бүтән яҡҡа сығарып һалдылар. Шул рәүешле башҡа бер нисәһендә лә экстаз башланғандан һуң, бағымсының үҙенә лә сират етте. Бер тимер көрәкте утҡа һалып ҡуйғайнылар. Көрәктең ағас һабы яна ла башланы. Бағымсы ауыҙына һыу алып көрәккә бөрктө. Утта ҡыҙған көрәктән һыу тамсылары сәсрәп, битемде яндырҙы. – Ҡурҡма, ҡурҡма – яҡшы, яҡшы, – тинеләр. Ниһәйәт, бағымсы утта ҡыҙған был тимер көрәкте ауыҙына ҡабып тешләне. Шул килеш минең тирәмдә бер нисә тапҡыр әйләнеп сыҡты ла, көрәкте кире утҡа ырғытты. Ул арала бағымсыға төрлө яҡтан төрлө һорауҙар бирҙеләр. Ул минең төҙәләсәгемде әйтте. Әмирҙең уңышҡа өлгәшеү-өлгәшмәүен дә һоранылар. Ыңғай яуап бирмәне. Йәнә бер нисә сәйәси һорау бирҙеләр. Ниһәйәт, ул иҫенә килде. Миңә: – Төҙәлерһең, дарыу-фәлән эсмә, – тине. Ауыҙына утлы көрәк алһа ла, ҡара мыйыҡтары һис тә көймәгәйне. Уттың ысын булыуын йөҙөмә сәсрәгән һыу тамсыларының ҡайнарлығынан үҙем татыным. Ғүмеремдә беренсе тапҡыр ысын шамандың им-том итеүен күрҙем. Бала сағымда, бер ауырығанда, үҙебеҙҙә лә бағымсынан дауалатҡайнылар. Ләкин ул бындай әкәмәттәр күрһәтеп мәшәҡәтләнмәне. Шунан һуң хинин ҡапманым, тапма ла эҙһеҙ юғалды. Был зат алдаҡсы түгел, нәғеҙ шаман булып сыҡты, һис бер ниндәй түләү йәки бүләк ҡабул итмәне
Кучуган
Кучуган — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тәтер йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҙнабаев Булат Марат улы
Аҙнабаев Булат Марат улы (8 ноябрь 1964, Өфө, БАССР, СССР) — совет һәм Рәсәй күҙ табибы. Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2004).
Биографияһы
Булат Марат улы Аҙнабаев 1964 йылдың 8 ноябрендә Өфөлә тыуған. Атаһы — Аҙнабаев Марат Тәлғәт улы.
1987 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. Хеҙмәт юлы:
2000 йылда Аҙнабаев Гельмгольц исемендәге Мәскәү күҙ ауырыуҙары ҒТИ-нда «Глаукома менән катарактаның микроэндоскопия хирургияһы» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2004 йылда профессор исеме бирелә.
Ғилми эшмәкәрлеге
Булат Марат улы Аҙнабаевтың ғилми эшмәкәрлеген күрәшлекте хирургик юлы менән коррекциялауға, глаукома һәм катарактаның ультратауыш һәм лазер хирургияһы, күҙҙең микроэндоскопик лазер хирургияһы мәсьәләренә бағышлай. Ул офтальмохирургияла юғары технологиялы энергетик алымдар эшләү һәм ҡулланыу буйынса ғилми мәктәпте нигеҙләй. Аҙнабаев катарактаны бөтөрөүҙең яңы ысулдарын уйлап таба һәм дауалауҙа ҡулланыуға индерә,артҡы камераға кире интраокуляр линза, күҙҙең энергетик хирургияһы өсөн медицина ҡорамалдары уйлап табыуҙа ҡатнаша.
РБ һаулыҡ һаҡлау министрлығының офтальмологияһы буйынса Сертификация комиссияһы рәйесе, РФ һаулыҡ һаҡлау министрлығы эксперт кәңәшмәһенең ағзаһы.
10-дан артыҡ кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияларының ғилми етәксеһе һәм консультанты. Уның етәкселегендә Бөтә Рәсәй офтальмология конференциялары уҙғарыла, ординаторҙар һәм өҫтәмә профессиональ белем институты тыңлаусылары өсөн ғилми-практика семинарҙары һәм конференциялар ойошторола.
Аҙнабаев — офтальмология буйынса 195 фәнни хеҙмәт һәм 26 уйлап табыу авторы, шул иҫәптән 9 монография авторы.
20 апрель
20 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 110-сы (кәбисә йылында 111-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 255 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Рангылар тураһында табель
Рангылар тураһында табель — хәрби, гражданлыҡ һәм һарай яны хеҙмәттәре араһындағы 14 класс дәрәжәләре буйынса рәтләнгән тап килеүҙәр исемлеген үҙ эсенә алған таблица. Батша Пётр I үҙенең 1722 йылдың 24 ғинуарындағы (4 февраль) «Диңгеҙҙәге чиновниктарҙың, хәрбиҙәрҙең, статскийҙарҙың һәм һарайҙағыларҙың дәрәжәләре тураһында табель; бер класҡа инеү ваҡыты буйынса хәрбиҙәр башҡа кластарҙан дәрәжә буйынса өлкәнерәк, юғарыраҡ». . Артабан күп тапҡыр үҙгәртеүҙәр индерелеп Рәсәй империяһы һәм Рәсәй республикаһында ҡулланылған.
Указ тексында хәҙерге рус теле өсөн тәбиғиерәк булған «рангтар таблицаһы» һүҙбәйләнеше бар, әммә тарихта указдың башында ҡулланылған «рангтар тураһында таблица» һүҙбәйләнеше нығынған. Башта был һүҙбәйләнеш ике төп мәғәнәгә эйә була: 1) чиндарҙы структуралаусы таблица; 2) хәрби, статский (граждан) һәм һарай хеҙмәттәре тураһында закон булараҡ указдың исеме, атап әйткәндә, шуға нигеҙләнеп Табель раҫланған. Һуңғараҡ «Рангылар тураһында табель» һүҙбәйләнеше һәм хәҙерге ваҡытта рангыларға бүленгән ниндәй ҙә булһа объекттарының иерархияһы булараҡ күсермә мәғәнәһендә ҡулланыла.
Булдырылыу тарихы
Рангылар тураһында табель раҫланғанға тиклем үк, күптәнән, чиндарҙың үҙ-ара бәйләнеше Пётр I батшаның иғтибары үҙәгендә булған. Пётр I-нең 1713 йылдың 18 декабрендәге яҙыуында (записка): «Шведтар һәм башҡаларҙан градустар тәртибен күсереп яҙып алырға всех чинов, кроме воинских».
Петр француз, прусс, швед һәм Дания короллектәренең «чиндар теҙмәһенән» үҙләштерелгән һүҙҙәрҙе нигеҙ итеп алған указды мөхәррирләүҙә шәхсән ҡатнаша. Указ шулай уҡ Хәрби һәм Адмиралтей коллегияларында ҡаралды, унда дәрәжәләрҙе рангылар буйынса урынлаштырыу, эш хаҡы тураһында, табелгә боронғо рус чиндарын индереү һәм сиркәүҙә үҙенән юғарыраҡ урын биләгән өсөн штрафтар тураһында бер нисә иҫкәрмә яһалды. Бөтә был иҫкәрмәләр ҙә ҡаралмай ҡалдырылды. Указдың һуңғы редакцияһы өҫтөндә эштә сенаторҙар Головкин һәм Брюс, генерал-майорҙар Матюшкин һәм Дмитриев-Мамонов ҡатнашты.
Пётр, нигеҙенә француз, прус, швед һәм дат короллектәрендәге "чиндар теҙмәһе"нән үҙләштермәләр һалынған бойороҡто мөхәррирләүҙә шәхсән үҙе ҡатнашҡан. Бойороҡ Хәрби коллегия һәм Адмиралтей коллегияларында ҡаралған, унда чиндарҙы рангылар буйынса урынлаштырыу, эш хаҡы (оклад) йәғни жалованье, табелға боронғо рус чиндарын индереү һәм сиркәүҙә үҙ рангыһынан юғарыраҡ урынды алған өсөн штраф тәғәйенләү пунктын алып ташлау тураһындағы ҡайһы бер иҫкәрмәләр индерелгән. Әммә бөтә был иҫкәрмәләр элеккесә ҡалдырылған. Сенаторҙар Головкин Гавриил Иванович, Брюс Яков Вилимович һәм генерал-майорҙар Матюшкин Михаил Афанасьевич һәм Дмитриев-Мамонов Иван Ильич бойороҡтоң иң һуңғы редакцияһына тиклем ҡатнашҡан.
Бойороҡтоң төп положениелары
Пётрҙың Рангылар тураһында табелендә 263 вазифа иҫәпләнә. Уларҙың һәр беоеһе, Бойороҡ баҫылып сығарылғандан алып, чинға бәйле дәрәжә булған. Һәм тағы 3-сө класлы ҡоро ер хәрби чиндары составында вазифа бурыстары менән бәйле булмаған бер статус — «Изге апостол Андрей Первозванный ордены кавалерҙары» — булған. Һуңынан табелдә күрһәтелгән вазифаларҙың күбеһе бөтөрөлә, ә үрҙә билдәләнгән статус табелдән сығарыла. Хәрби чиндар гражданлыҡ, хатта батша һарайы чиновниктарынан да юғарыраҡ тип иғлан ителә ине. Указда табелгә 19 аңлатма пункты була. Аңлатма пункттарының йөкмәткеһе түбәндәгегә ҡайтып ҡала.
Император затлы кенәздәр бөтә кенәздәр һәм «Рәсәй дәүләтенең юғары вазифалы хеҙмәткәрҙәре» өҫтөнән рәйеслек иткән. Ошонан тыш хеҙмәткәрҙәрҙең ижтимағи хәле «нәҫел» буйынса түгел, ә чин менән билдәләнә.
Асыҡ тантаналарҙа һәм рәсми йыйылыштарҙа чиндан юғарыраҡ хөрмәт һәм урындар талап иткән өсөн ике айлыҡ эш хаҡы күләмендә штраф һалына на тиң штраф һалына; Штраф аҡсаһының 1х3 өлөшө — ташыусыға, ҡалғаны госпиталдәрҙе тәртиптә тотоуға йүнәлтелә. Урындарын түбәнге рангылағы кешегә биргән өсөн дә ошондай уҡ штраф һалынырға тейеш.
Асыҡ тантаналарҙа һәм рәсми йыйылыштарҙа чиндан юғарыраҡ хөрмәт һәм урындар талап иткән өсөн штраф һалына торған ике айлыҡ эш хаҡына тиң штраф һалына; Штраф аҡсаһының ⅓ өлөшө — ялыу итеүсегә, ҡалғаны госпиталдәрҙе тәртиптә тотоуға йүнәлтелә. Урындарын түбәнге рангылағы кешегә биргән өсөн дә ошондай уҡ штраф һалынырға тейеш.
Табель ниндәйҙер кимәлдә түбәнге ҡатламдан талантлы кешеләргә күтәрелергә мөмкинлек бирә. «Әрһеҙҙәргә һәм әрәмтамаҡтарға түгел, ә хеҙмәт итергә теләк тыуҙырыу һәм хеҙмәте өсөн хөрмәт күрһәтеү маҡсатында», — тиелә указдың 3-сө пунктында.
Исемдәре танылған кешеләрҙең һәм, ғөмүмән, абруйлы дворяндарҙың улдары, башҡаларҙан айырмалы рәүештә, һарай ассамблеяларына ирекле инеү мөмкинлегенә эйә булһа ла, «ватанға һәм башҡалар өсөн хеҙмәт күрһәтмәйенсә» тороп, бер ниндәй ҙә чин алмай. Гражданлыҡ чиндары, хәрбиҙәр кеүек үк, күп йылдар хеҙмәт иткән йәки айырым «танылған» хеҙмәт ҡаҙаныштары буйынса бирелә.
Һәр кемдең үҙ дәрәжәһенә тап килгән экипажы һәм ливреяһы тейеш булған.
Майҙанда халыҡ алдында яза биреү, шулай уҡ башҡа төрлө яза ла чинды юғалтыуға килтерә, һәм айырым ҡаҙаныштары өсөн, асыҡ иғлан ителгән исемле указ менән генә кире ҡайтарыла ала.
Кейәүҙәге ҡатындар «ирҙәренең дәрәжәһе буйынса эш итә» һәм үҙ дәрәжәһенә ҡаршы ҡылған эштәре өсөн штрафҡа тарттырыла. Ә ҡыҙҙар, чинлы кешеләрҙең ҡатындары менән сағыштырғанда, атайҙарынан 4 рангыға түбәнерәк тип иҫәпләнә.
Статистик йәки һарай ведомствоһы буйынса тәүге һигеҙ ранг алғандарҙың барыһы ла, «түбән тоҡом булһа ла», нәҫелдән иң яҡшы өлкән дворянлыҡ иҫәбенә индерелә; хәрби хеҙмәттә тәүге обер-офицерлыҡ чинын алғандан һуң, нәҫелдән килгән дворянлыҡ башлана, өҫтәүенә, атаһы дворянлыҡ дәрәжәһен алғандан һуң ғына, дворянлыҡ дәрәжәһе бирелә башлай; әгәр ҙә нәҫелдән күсә килгән дворяндарҙан бала тыумаһа, ул элегерәк тыуған балаларының береһенә дворян дәрәжәһен биреүгә дәғүә итә ала.
Пётр I хәрбиҙәргә статскийҙарға ҡарағанда өҫтөнлөк биреүен һыҙыҡ өҫтөнә алып, беренсе класлы статский чиндар булдырырға теләмәгән; ләкин Андрей Иванович Остермандың дименә ҡолаҡ һалып һәм дипломатик абруй күҙлегенән сығып, канцлер — дипломатия ведомствоһының башлығын чиндарҙың беренсе класына тиңләштергән. Һуңынан ғына I класлы тулы хоҡуҡлы йәшерен советник (кәңәшсе) дәрәжәһе билдәләнә. Бөтәһе 96 статский чин иҫәпләнә, уларҙы шартлы рәүештә алты төркөмгә бүлергә мөмкин: дөйөм дәүләт — 33 чин, тау — 7, хөкүмәт сенат чиндары — 7, коллегияларҙа — 24, император һарайы резиденцияһында — 10, губерналарҙа — 15.
«Статский» коллегияһы президенты, йәғни Европа төшөнсәләре буйынса, министрға, сағыштырмаса түбән ранг (4-се класс) тейеш булған. Һуңынан, Николай II батшалыҡ иткәндә, атап әйткәндә, министрҙар тулы хоҡуҡлы йәшерен советник, йәшерен советник, айырым осраҡтарҙа — тулы хоҡуҡлы статский советник, тип аталған.
Генерал-адъютант 6-сы класта (ҡоро ер ғәскәрҙәре полковнигы һәм гвардия майоры менән бер кимәлдә), генерал-фельдмаршал эргәһендә генерал-адъютант — 7-се класта, «тулы генералдар» эргәһендәге генерал-адъютант — 8-се класта. Артабан генерал-адъютант дәрәжәһе свита (XVIII—XIX быуат башында император янында айырым йомоштар маҡсатында хеҙмәт итеүсе хәрбиҙәр төркөмө) званиеһына үҙгәртелә, уны алыу өсөн 4-се кластан да кәм булмаған хәрби чин алырға кәрәк була.
Йәмғиәткә һәм дворяндарға йоғонтоһо
Рангылар тураһындағы табелдәр ғәмәлгә индерелгәс, боронғо урыҫ чиндары — боярҙар, окольничьи һ.б. — формаль рәүештә бөтөрөлмәһә лә, был дәрәжәләрҙе биреү туҡтатыла.
Пётрҙың Рангыдлар тураһында табеле ике быуат дауамында тиерлек төп реформалар һөҙөмтәһендә үҙгәрә. Бер нисә гражданлыҡ вазифаһының атамаһы, уларҙы йөрөтөүсенең ысын бурыстарына ҡарамаҫтан, гражданлыҡ чинына әйләнә. Әйтәйек, «коллегия секретары», «коллегия асессоры», «коллегия советнигы» һәм «статский советник» чин атамалары тәүҙә коллегия секретары, коллегия советы ағзаһы һәм «статский» коллегияһы президенты вазифаларын билдәләне. «Надворный советник» тигән һүҙ һарай суды рәйесен аңлата; надворный судтар 1726 йылда уҡ бөтөрөлә, ә чиндың исеме 1917 йылға тиклем һаҡланып ҡала.
Табелде булдырыу һәм тейешле норматив-хоҡуҡи акттарҙың артабанғы баҫмалары хеҙмәт тәртибенә лә, рус дворяндар ҡатламының тарихи яҙмышына ла ҙур йоғонто яһай. Хеҙмәт буйынса алға китештең мөһим көйләүсеһе — шәхси хеҙмәт; «атайҙың хөрмәт ителеүе», «тоҡом» элекке ҙур әһәмиәтен юғалта. Был социаль мобиллектең артыуына килтерә.
Хеҙмәттә шәхси ҡаҙаныштарҙың әһәмиәте 1809 йылдың 3 (15) апрелендәге юғары указ менән билдәләнә, уға ярашлы камергер һәм камер-юнкер һарай чиндарын биреү туҡтатыла. Хәрби йәки граждандар хеҙмәтендә тормаған ошо дәрәжәгә эйә булыусылар ошо хеҙмәттең бер төрөн һайларға йәки отставкаға китергә тейеш булған.
Дворянлыҡтың билдәле чинына лайыҡ булыу маҡсатында тейешле йылдар эшләү һәм монархтың был чинға күтәреүе законлаштырыла, был дворяндар синыфын демократлаштырыуға, дворяндарҙың хеҙмәтле характерын нығытыуға һәм дворяндар массаһының яңы төркөмдәргә — нәҫел һәм шәхси дворяндарға бүленеүенә йоғонто яһай.
1845 йылдың 11 (23) июнендә манифесы буйынса нәҫелдән килгән дворянлыҡҡа хоҡуҡ штаб-офицер чинына (8-се класс) йәки граждан хеҙмәтенең 5-се класс чинына (был чиндар отставкаға сыҡмағанда ғына бирелгән) күтәрелгәндә бирелә. Чиновниктың шәхси дворянлығы 9-сы кластан һуң ғына бирелә башлай, түбән дәрәжәле хеҙмәткәрҙәрҙең шәхси почётлы граждан статусы бирелә. Хәрби хеҙмәттә (9 кластан да юғары булмаған) шәхси дворянлыҡты обер-офицер чиндары бирә.
Александр II 1856 йылдың 9 (21) декабрендәге указы менән нәҫелдән нәҫелгә күсә килгән дворянлыҡ хоҡуғын — полковник дәрәжәһен (6-сы класс), ә гражданлыҡ ведомствоһы буйынса 4-се класлы чин алыу хоҡуғын (тулы хоҡуҡлы статский советник) билдәләй. Был положениелар 1917 йылға тиклем ғәмәлдә була.
Идеяның артабанғы үҫеше
Чиновниктар әҙерләү буйынса артабанғы ҡануниәт Рангылар тураһында табелдең тәүге идеяһынан бер ни тиклем ситләшә.
Тәүге ниәт буйынса чиндар 14 класс буйынса бүленгән вазифаларҙың үҙҙәрен аңлата ине, әммә ваҡыт үтеү менән, вазифаларға бәйлелектән айырым, почётлы титулдарҙың үҙ аллы әһәмиәтенә эйә булды.
Икенсе яҡтан, ҡайһы бер дворяндарҙы чиндарға күтәреү өсөн ҡыҫҡартылған ваҡыт билдәләнә; һуңынан нәҫелдән күсә килгән дворянлыҡ хоҡуғын биреүсе чиндар күтәрелә. Был нормалар табелдең дворяндар ҡатламы составына демократик тәьҫирен сикләүҙе маҡсат итеп ҡуя.
XVIII быуатта Рангылар тураһында табель буйынса чиндар, башлыса, вазифаларға тура килгән, әммә һуңынан был тәртип боҙолған. 1830-1850-се йылдар дауамында кластар буйынса граждан хеҙмәте вазифалары теҙмәһе төҙөлә, унда һәр вазифаға билдәле бер класс тура килә, был ведомство һәм учреждениеларҙың штат теҙмәләрендә теркәлә. Вазифаға тәғәйенләү вазифаның класына һәм бирелгән чинына бәйле. Үҙәк учреждениеларҙа биләгән вазифаһынан — 1 класҡа юғарыраҡ йәки 2 класҡа түбәнерәк, ә губерна учреждениеларында 2 кластан күберәккә түбәнерәк чинға эйә булыу рөхсәт ителә. Түбәнге вазифаларға (12-се һәм 14-се кластар) класс чиндары булмаған кешеләрҙе тәғәйенләү рөхсәт ителә. Уҡыу ведомствоһы буйынса хеҙмәт иткән кешеләр үҙ чинынан юғарыраҡ вазифалар биләй, шулай уҡ түбәнерәк класлы вазифала ҡалған осраҡта ла юғарыраҡ чиндар ала алған. Исправниктар, полицеймейстерҙар, шулай уҡ удел идаралығы һәм башҡа ведомстволар буйынса вазифаларҙы тейешле чиндарһыҙ биләргә рөхсәт ителә. 1861 йылғы реформанан һуң ведомстволар, чиндарына бәйле булмаған көйө, вазифаларҙың киңерәк даирәһенә тәғәйенләнеү хоҡуғын алырға ынтыла.
Хәҙерге Рәсәйҙә лә класс чиндары ҡулланыла. Әлеге ваҡытта федераль дәүләт граждандар хеҙмәтенең класс чиндары, хәрби һәм махсус дәрәжәләр, юстицияның класс чиндары, прокурор хеҙмәткәрҙәренең класс чиндары нисбәте таблицаһы эшләй, ул РФ Президентының 2005 йылдың 1 февралендәге 113-сө указы менән раҫланған (РФ Президентының 2013 йылдың 30 сентябрендәге 744-се Указы редакцияһында).
Тау сәнәғәте чиндары
1722—1867 йылдарҙа Рәсәй империяһының тау ведомствоһында (Берг-коллегия, Тау департаменты) айырым тау чиндары булған, шуларҙың етәүһе Табелдең тәүге редакцияһында тәҡдим ителгән.
Рангылар тураһынлағы табелгә индерелмәгән чиндар һәм дәрәжәләр
Рангылар тураһында табелдән юғарыраҡ чиндар
Рангылар тураһында табелдән түбәнерәк хәрби дәрәжәләр
Һарай яны чиндары
Февраль революцияһынан һуң де-факто юҡҡа сыға. Де-юре һарай яны чиндарын юҡҡа сығарыу буйынса был мәсьәлә асыҡ көйөнсә ҡала, сөнки тейешле норматив-хоҡуҡи акт сығарыу тураһында мәғлүмәттәр юҡ.
Гражданлыҡ чиндары
1917 йылдың 12 (25) ноябренән — ҡатламдарҙы һәм гражданлыҡ чиндарын юҡ итеү тураһындағы Декреттың көсөнә инеү көнөнән — ғәмәлдән сығарыла.
Хәрби чиндар
Петроград хәрби округы территорияһында округ буйынса приказ нигеҙендә 1917 йылдың 3 (16) декабренән бөтөрөлә.
Флотта 1918 йылдың 12 (25) ғинуарынан — диңгеҙ эштәре буйынса нарком П. Е. Дыбенко һәм Диңгеҙ министрлығы идарасыһы М. В. Иванов ҡул ҡуйған "Флотты демократлаштырыу тураһындағы декрет"тың көсөнә инеү көнөнән эшләү туҡтатыла.
Аҡ һәм казак хөкүмәттәре буйһонған биләмәләрҙә 1922 йылдың октябренә тиклем ҡулланылған.
Республика
Республика (Йөмһүриәт) (res publica, шулай уҡ ислам дәүләттәрендә йөмһүриәт) — юғары власть органдары билдәле мөҙҙәткә һайланып ҡуйыла торған дәүләт төҙөлөшө; шундай идара итеү формаһы булған ил, дәүләт ; юғары хөкүмәт органдары билдәле ваҡытҡа һайлап ҡуйылған дәүләт идара формаһы һәм шундай идараһы булған ил.
Йөмһүриәт
Йөмһүриәт (الجمهرية) — әл-джүмһүриәт, башҡортса йөмһүриәт тип әйтелә, һүҙ республика мәғәнәһендә ҡулланыла. Мосолман һәм төрки илдәрҙә юғары власть органдары билдәле срокка һайланып ҡуйыла торған дәүләт төҙөлөшө; идара итеү формаһы шундай булған ил, дәүләт; юғары хөкүмәт органдары билдәле ваҡытҡа һайлап ҡуйылған дәүләт идара формаһы һәм шундай идараһы булған ил.
Октябрь революцияһынан һуң Башҡортостан автономияһы иғлан ителгәс, уны күпмелер ваҡыт Башҡортостан Йөмһүриәте тип атап йөрөтәләр.
Терминдың сығышы
Урта быуат Төньяҡ Италияла ҡайһы бер ҡала-дәүләттәр идара итеү формаһы буйынса йә коммуна, йә синьориялар булып тора. Урта быуаттарҙа гуманистик ғалимдар, тарихсылар, йылъяҙмасылар, шул иҫәптән Джованни Виллани, был дәүләттәрҙең тәбиғәте һәм уларҙың идара итеүҙең башҡа формаларынан, шул иҫәптән сикләнгән монархиянан айырмалары тураһында уйлана башлай.
Урта быуат авторҙары ирекле граждандарҙы тасуирлау өсөн Libertas Populi — ирекле кешеләр терминын ҡуллана. XV быуатта боронғо римлеләрҙең хеҙмәттәренә ҡыҙыҡһыныуҙың яңырыуы терминологияның үҙгәреүенә булышлыҡ итә: әленән-әле авторҙар классик терминологияны ҡулланыуға өҫтөнлөк бирә. Монархияға ҡарамаған дәүләттәрҙе тасуирлау өсөн авторҙар, шул иҫәптән Леонардо Бруни, «республика» (res publica) латин фразаһын ҡулланыуға индерә.
Хәҙерге ваҡытта «республика» термины йышыраҡ үҙ власын тәхеткә вариҫлыҡ итеү йәки илаһи хоҡуҡ кеүек башҡа нигеҙҙә түгел, ә халыҡтан алған идара итеү формаһын аңлата. Күпселек контекстарҙа был төшөнсә республиканың төп билдәләмәһе булып ҡала.
Тарихы
Бөгөнгө көндә донъяның күпселек илдәрен республикалар тәшкил итә. Республика идара итеүҙең заманса формаһы һәм демократия синонимы тип иҫәпләнһә лә, тарихи яҡтан власть мираҫ итеп алынған монархиялы идара итеү формаһы булған дәүләт субъекттары күберәк булыуына нигеҙләнгән яңылыш фекер.
Элек республиканың формалары бик күп төрлө булған, шуға күрә уларҙың барыһын да бер килешле билдәләмә менән аңлатыу бик ауыр. Нисек кенә булмаһын, республика ҡоролошон ойошҡан власть булмаған ҡәбилә тормошондағы тәүтормош анархик дәүләтенән теүәл айырырға кәрәк, сөнки ойоштролған власть булмаған осраҡта, дәүләт тә булмай. Мәҙәниәттең башланғыс стадияһында барлыҡҡа килгән һәм дәүләттәр тип аталырға мөмкин булған ижтимағи тормош монархия һәм республика элементтарының тулы ҡатнашмаһын кәүҙәләндерә. Мәҫәлән, Илиадала һәм Одиссеяла һүрәтләнгән дәүләттәр, Мысырҙан сыҡҡандан һуң тәүге быуаттарҙағы боронғо иврит дәүләте, рим тарихи йәшәйешенең тәүге быуаттарында шундай һәм башҡалар. Ғәҙәттә бындай дәүләттәр монархия тип һанала, әммә ысынбарлыҡта халыҡ йыйылышының ҡеүәте һәм уның дәүләт башлығын һайлауға йоғонтоһо шул тиклем ҙур, ә монархтың роле шул тиклем сикләнгән булғанға күрә, бындай номенклатура бөтөнләй ирекле булып күренә. Боронғо Көнсығышта бындай хәл ителмәгән дәүләт формаларынан монархиялар барлыҡҡа килә, мәҫәлән, иртә Грецияла һәм Римда — республикалар (ҡара: «Афина демократияһы» һәм «Рим Республикаһы»).
Боронғо республикалар (грек һәм рим) ике төрлө була, улар бер-береһенән шул тиклем айырылып тора, шуға күрә хатта дәүләттәрҙең беренсе фәнни классификацияһын төҙөүсе Аристотель уларҙы өсөнсө монархия менән бер рәттән айырым үҙ аллы дәүләт формалары итеп билдәләй. Был ике форма — аристократия һәм демократия; улар эргәһендә олигархия, Аристотель фекеренсә — аристократияның дегенерация формаһы, үҙаллы әһәмиәткә эйә була. Дәүләт хоҡуғы буйынса рим яҙыусылары (Полибий) шулай уҡ республика менән монархия араһында сик ҡуймайҙар, ә төҙәтелгән Аристотель классификацияһын ҡулланған, ә ябай телдә республика һүҙе дәүләт тигәнде аңлатҡан.
Демократик республикаларҙа суверенитет халыҡтыҡы була, йәғни гражданлыҡ хоҡуғына эйә булған бөтә ирекле ир-ат граждандарыныҡы; юғары закондар сығарыу һәм контролдә тотоусы власть дәүләттең бөтә мөһим чиновниктарын һайлаған бөтә халыҡ йыйылышы ҡулында була; асылда, бындай шарттарҙа власты халыҡты үҙ артынан эйәртә белгән иң оҫта ораторҙар (демагогтар) тормошҡа ашыра. Аристократияла һәм олигархияла власть өҫтөнлөклө ҡатлам ҡулында була. Демократик республикаларҙың да, аристократик республикаларҙың да камил саф формалары булмаған; грек һәм рим республикалары тарихында ҡаты көрәш алып барған дәүләттәр була; башта аристократия өҫтөнлөк итә, унда демократик элемент ҙур әһәмиәткә эйә була башлай. Антиклыҡтың республика системаһы ҡоролошона, атап әйткәндә, хәҙерге заман республикаларынан ҡырҡа айырылып торған түбәндәге өс һыҙат хас:
Боронғо республикалар үлгәндән һуң Европаның цивилизациялы өлөшөндә ҡәтғи монархия режимы урынлаштырыла, әммә Урта быуаттарҙа байтаҡ республикалар, мәҫәлән, Швейцария общиналары, Германияның ирекле ҡалалары (Һамбург, Бремен, Любек), шулай уҡ Новгород барлыҡҡа килә; улар иҫәбенә итальян дәүләттәрен (Венеция һәм Генуя) индереп була, унда аристократия хакимлыҡ итә. Тик ҡайһы бер швейцария общиналары йәки кантондары ([Цюрих һәм башҡалар] демократик республикалар була. Был республикаларҙан әлегә тиклем Швейцария конфедерацияһында берләшкән Швейцария кантондары ғына үҙҙәренең республика ҡоролошон һаҡлап ҡалған һәм бер бәләкәй генә ил [Сан-Марино](301 йылдан). XIV быуатта нигеҙ һалынған Дубровник ҡала-дәүләте 1808 йылға тиклем суверенитетты һаҡлап ҡала.
Урта быуаттарҙа хәҙерге Рәсәй территорияһында Новгород Республикаһы, Псков Республикаһы һәм Вятка ере булған, унда төп власть вече булған, һәм был ерҙәр Мәскәүгә ҡушылғанға тиклем вече йәшәү рәүеше булған.
Яңы заманда күп кенә яңы республикалар барлыҡҡа килгән; улар, тәүге нәүбәттә, Америкалағы инглиз колониялары була, унда инглиз хакимлығы осоронда республика ҡоролошо һаҡланып килә, XVIII быуатта Англиянан айырылып, Америка Ҡушма Штаттарының ирекле республика берлеген ойоштора. Бөйөк революциянан һуң Франция беренсе тапҡыр республикаға әйләнә, шунан һуң күпмелер ваҡытҡа идара итеүҙең монархия формаһы тергеҙелә. Наполеон осоронда еңеүселәр Европаның бик күп боронғо республикаларын, шул иҫәптән Венеция, Генуя, Нидерландты юҡ итә. Ахырҙа улар монархияға әүерелә йәки күрше монархиялар тарафынан йотола. Европанан ситтә наполеон һуғыштары Латин Америкаһы дәүләттәренә бойондороҡһоҙлоҡ алырға мөмкинлек биргәнлектән, республикаларҙың тағы бер төркөмө ойошторола.
Республикалар төрө
Республикалар төрө дәүләт власы нисек тормошҡа ашырылыуға ҡарап, дәүләттәге хоҡуҡи мөнәсәбәттәр субъекттарының ҡайһыһына (президент йәки парламентҡа) күберәк власть бирелеүгә ҡарап биләләнә. Был принциптан сығып, өс республика төрөн айырып йөрөтәләр:
Бынан тыш тағы ошондай республикалар була:
Кольдуек
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Селла
Селла — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кельбес йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вассерталебен
Вассерталебен (Wasserthaleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 428 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,5 км2. Диңгеҙ кимәленән 219 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99718 һәм автомобиль коды — KYF.
Порубатка
Порубатка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Үҙән йылғаһының уң ярына тамағынан 608 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кесе Үҙән. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кесе һәм Оло Узень йылғалары бассейны (бассейндарҙың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Янкөй районы
Янкөй районы (Джанкойский район, Джанкойський район, Canköy rayonı, Джанкой районы) — Ҡырым Республикаһы территорияһында урынлашҡан 14 райондың береһе. Райондың административ үҙәге — Янкөй.
Райондың майҙаны — 2667 км². Халыҡ тығыҙлығы — 30.87 кеше/км².
Халыҡ
2012 йылда бында 74 352 кешенең йәшәүе мәғлүм.
2001 йылғы Украина йән иҫәбен алыу буйынса милли составы :
Ҡушҡыуаҡ
Ҡушҡыуаҡ (Кушкуак) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 53 кеше. Почта индексы — 452170, ОКАТО коды — 80257855003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кесе Мәнәүез (йылға)
Кесе Мәнәүез  (Малый Менеуз) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мәнәүез йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Костиха (Бакчар ҡушылдығы)
Костиха  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бакчар йылғаһының уң ярына тамағынан 159 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Егоров Сергей Егорович
Егоров Сергей Егорович (11 июль 1905 йыл — 3 июль 1959 йыл) — СССР-ҙың хәрби һәм дәүләт эшмәкәре, генерал-майор. 1954—1956 йылдарҙа СССР Эске эштәр министрлығының ГУЛАГ лагерҙары начальнигы.
Биографияһы
Сергей Егорович Егоров 1905 йылдың 11 июлендә Смоленск губернаһы Ярцево ауылында туҡыусы ғаиләһендә тыуған.
1919 йылда Ярцев 1-се баҫҡыс мәктәбен тамамлай. 1920 йылдың апрель — ноябрь айҙарында Духовщина өйәҙендәге Юшино ауылында көтөүсе булып эшләй. Ноябрҙән 1921 йылдың мартына тиклем дезертилыҡ буйынса өйәҙ комиссияһында күсереп яҙыусы булып эшләй. Артабан, март-апрель айҙарында, шул уҡ Ярцевола райпотребсоюз курьеры булып хеҙмәт итә. 1920 йылдың апреленән октябргә тиклем тағыла Юшинолда кулак хужалығында көтөүсе була. октябрҙән 1923 йылдың мартына тиклем Ярцев туҡыу фабрикаһында столяр өйрәнсеге була. 1922 йылдың март-сентябрендә — дәүләт кооператив төҙөлөшөндә кесе техник.
1924 йылдың сентябренән — ВКП(б) ағзаһы. 1925 йылда Мәскәүҙәге мануфактура-техник училищеһының 5 класын тамамлай.
Артабан ул әлеге училищеның химик лабораторияһында лаборант булып эшләй. 1926 йылдың июленән 1931 йылдың июненә тиклем — Мәскәү кизе-мамыҡ техникумы уҡытыусыһы. 1931 йылда Химик-технология институтын тамамлай. 1931 йылдың майынан 1932 йылдың майына тиклем химик-технология институтының 2-се филиалында производство уҡытыу мөдире (МВТУ-ның элекке химия факультеты).
1932 йылдан Ворошилов.исемендәге академияһында эшләй. 1937 йылдан — партия эшендә. 1939 йылдың 5 мартынан — ГУЛАГ начальнигы урынбаҫары, 11 октябрҙән Дальстрой НКВД начальнигы урынбаҫары. 1945 йылдың 12 мартынан СССР НКВД тау-металлургия сәнәғәте лагерҙары баш идараһында төрлө етәксе вазифаларҙа. 1
1954 йылдың июнендә Еҙҡаҙған ҡасабаһындағы сәйәси тотҡондарҙың ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнаша. Дала лагерының 3-сө лагерь бүлегендә тәртип урынлаштырыу буйынса саралар планы авторы.
26 июнь таңында 40 көн дауамында баш күтәреүселәр контроле аҫтында булған лагерға 1700 хәрби хеҙмәткәр һәм 5 Т-34 танкы бәреп инә. Танкылар ҡоралһыҙ кешеләрҙе, шул иҫәптән ҡатын-ҡыҙҙарҙы, аяуһыҙ рәүештә тапайҙар. Баҫтырыуҙан бер көн алда, 25 июндә, Егоров Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. Еҙҡаҙғанға бәреп ингән хәрбиҙәрҙең күпселеге иҫерек булғанға күрә баш күтәреүселәр араһында ҡорбандар бик күп була.
Егоров Еҙҡаҙған ихтилалын баҫтырыуҙа күрһәтелгән канһыҙлыҡты аҡлап сыға. СССР-ҙың Генераль прокуроры урынбаҫары Н. И. Хохлов майор Шевчукты, капитан Стариковты һәм подполковник Шатиловты сәбәпһеҙ ҡорал ҡулланыу өсөн енәйәтсел яуаплылыҡҡа тарттырыу тураһында тәҡдим яһай. С. Е. Егоров прокуратураның тәҡдименә, хәрби эксперттарының тәртипһеҙлек ҡылған енәйәтселәргә ҡаршы ҡорал ҡулланыуҙы законлы тип һығымта яһауын иғтибарға алырға һәм дисциплинар яза менән генә сикләнергә кәрәк, тип яуап бирә.
1954 йылдың 5 октябренән 1956 йылдың 4 апреленә тиклем — ГУЛАГ лагерҙары начальнигы.
Синька (Улу-Юла ҡушылдығы)
Синька — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Улу-Юл йылғаһының һул ярына тамағынан 133 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йыуан һәм нәҙек
«Йыуан һәм нәҙек» — урыҫ яҙыусыһы Антон Павлович Чеховтың сатирик хикәйәһе, 1883 йылда яҙылған. Тәүге тапҡыр «Осколки» юмор журналында 1883 йылдың 1 октябрендә баҫылып сыға.
Әҫәрҙең яҙылыу тарихы
«Йыуан һәм нәҙек» хикәйһенең сюжеты тәүге редакцияла анекдотҡа оҡшатыңҡырап яҙылған, ә персонаждар араһындағы конфликт «нәҙектең» яңылышлығы арҡаһында уйламағанда килеп сыға".
Сюжет
Николаев тимер юлында элекке ике дуҫ осраша. Уларҙың береһе «йыуан», ә икенсеһе — «нәҙек». Нәҙек — Порфирий — яңы ғына ҡатыны Луиза һәм улы Нафанаил менән поездан төшә. Йыуан — Миша — нәҙекте танып ҡала һәм уны шунда уҡ сәләмләй. Дуҫтар һөйләшеп китә.
Вампугол
Вампугол — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Нижневартовск районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 139 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628621, ОКАТО коды — 71119900000.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Кесе Кильченга
Кесе Кильченга — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кильченга йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ислам Төрөк районы
Ислам Төрөк районы (Кіровський район, İslâm Terek rayonı, Ислям Терек районы) — Ҡырым АР территорияһында урынлашҡан 14 райондың береһе. Райондың административ үҙәге — Ислам Төрөк.
Райондың майҙаны — 1208 км². Халыҡ тығыҙлығы — 48.03 кеше/км².
Телефон коды — +380 6555.
Халыҡ
2012 йылда бында 53 929 кешенең йәшәүе мәғлүм.
2001 йылғы Украина йән иҫәбен алыу буйынса милли составы :
Саутин Владимир Николаевич
Саутин Владимир Николаевич (24 июль 1935 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған урман сәнәғәте хеҙмәткәре; Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында Башҡортостан Республикаһының Дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Саутин Владимир Николаевич йылдың 24 июлендә Сыуаш АССР-ының  Алатырь ҡалаһында тыуған. Милләте буйынса рус, юғары белемле —  1957 йылда  Волга буйы урмансылыҡ институтын  тамамлаған.