cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты
СССР НКВД-һының кадрҙар бүлеге
Кадрҙар секторынан НКВД-ның 192-се приказы менән үҙгәртелә:
СССР НКВД-һының тикшереү бүлеге
1938 йылдың 22 декабрендә НКВД-ның 00813-се приказы менән ойошторола; 1939 йылдың 4 сентябрендә НКВД-ның 001050-се приказы менән Дәүләт именлеге Баш идаралығының (ГУГБ) һәм  Баш иҡтисад  идаралығының (ГЭУ) тикшереү бүлектәренә бүленә.
СССР НКВД-һының Төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарының һәм хеҙмәт биләмәләренең баш идаралығы (ГУЛАГ)
НКВД составына ОГПУ-нан күсерелә, НКВД-ының 1934 йылдың 11 июлендәге 2-се приказында телгә алына; СССР-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм Халыҡ Комиссарҙары Советының 1934 йылдың 27 октябрендә Ҡарары нигеҙендә НКВД-ның 1934 йылдың 29 октябрендәге 00122-се приказы менән союздаш республикаларҙың Юстиция Халыҡ Комиссариаттарының төҙәтеү-хеҙмәт учреждениелары СССР НКВД-һы составына бирелә, һәм СССР НКВД-һының Төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарының һәм хеҙмәт биләмәләренең баш идаралығы СССР НКВД-һының лагерҙар,  хеҙмәт биләмәләре һәм ябып тотоу урындарының баш идаралығы итеп үҙгәртелә:
СССР НКВД-һы Эшсе-крәҫтиән милицияһының баш идаралығы (ГУРКМ)
НКВД составына ОГПУ-нан күсерелә, НКВД-ының 1934 йылдың 11 июлендәге 2-се приказында телгә алына:
СССР НКВД-һы ның Сик һағы һәм эске һаҡ баш идаралығы (ГУПиВО
НКВД составына ОГПУ-нан күсерелә, НКВД-ының 1934 йылдың 11 июлендәге 2-се приказында телгә алына; НКВД-ның 1939 йылдың 8 мартындағы 00206-сы приказы менән алты баш идаралыҡҡа бүленә:
СССР НКВД-һының Дәүләт картаға төшөрөү һәм картография баш идаралығы
СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1935 йылдың 15 июнендәге 1196-сы Ҡарары менән НКВД составына бирелә, 1938 йылдың 23 сентябрендәгә Ҡарары нигеҙендә НКВД-нан кире алына һәм СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Геодезия һәм картография баш идаралығы итеп үҙгәртелә:
СССР НКВД-һының Шоссе юлдары Баш идаралығы (ГУШОСДОР)
СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1936 йылдың 3 мартындағы «ДорТранс Үҙәк идаралығын үҙгәртеп ҡороу тураһында»ғы 424-се Ҡарары нигеҙендә 1936 йылдың 4 мартында НКВД-ның 0086-сы приказы менән ойошторола. СССР Министрҙар Советының 1953 йылдың 18 мартындағы 832-370сс Ҡарары менән СССР Эске эштәр министрлығының Шоссе юлдары Баш идаралығы (ГУШОСДОР) СССР-ҙың Автомобиль транспорты һәм шоссе юлдары министрлығына бирелә, ә уның лагерҙары СССР Юстиция министрлығының ГУЛАГ-ы бойһоноуына күсә :
СССР НКВД-һының үлсәмдәр һәм үлсәүҙәр баш идаралығы
1936 йылдың 26 июнендә СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Ҡарары менән ойошторолған үлсәмдәр һәм үлсәүҙәр баш идаралығы СССР НКВД-һы составына индерелә; Баш идаралыҡ штаты 1936 йылдың 16 сентябрендә НКВД-ның 00316-сы приказы менән иғлан ителә; 1936 йылдың 23 декабрендә НКВД-ның 517-се приказы менән НКВД-ның үлсәмдәр һәм үлсәүҙәр баш идаралығы итеп үҙгәртелә; 1938 йылдың 5 сентябрендә СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Ҡарары менән НКВД-нан алына һәм СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы үлсәмдәр һәм үлсәү приборҙары эштәре буйынса комитет итеп үҙгәртелә:
СССР НКВД-һының Алыҫ Төньяҡтағы төҙөлөш баш идаралығы (ГУСДС НКВД СССР)
СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 260-сы Ҡарары менән 1938 йылдың 4 мартында НКВД составына индерелә; НКВД-00641-се приказында 1939 йылдың 29 сентябрендә телгә алына:
СССР НКВД-һының Дәүләт именлеге Баш идаралығы (ГУГБ НКВД СССР)
НКВД-ның 1934 йылдың 11 июлендәге 1-се приказы менән ойошторола; ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының 1938 йылдың 28 мартындағы П60/7-се Ҡарары менән бөтөрөлә:
Дәүләт именлеге Баш идаралығының Оператив секретары
Вазифа НКВД-ның 1937 йылдың 16 апрелендәге 039-сы приказы менән булдырыла:
Дәүләт именлеге Баш идаралығының бүлектәре
НКВД-ның 00411-се приказына ярашлы 1936 йылдың 25 декабренән Дәүләт именлеге Баш идаралығы бүлектәренә түбәндәге исемдәр бирелә:
СССР НКВД-һының Дәүләт именлеге баш идаралығы (ГУГБ НКВД СССР)
НКВД-ның 00641-се приказы менән 1938 йылдың 29 сентябрендә яңынан ойошторола.
ГУГБ начальниктары:
ГУГБ начальнигы урынбаҫарҙары:
(1939 йылдың 4 сентябрендә НКВД-ның 001050-се приказы менән ойошторола)
СССР НКВД-һының Баш иҡтисад идаралығы (ГЭУ НКВД СССР)
НКВД-ның 1-се идаралығы 7-се, 8-се һәм 9-сы бүлектәренән 1938 йылдың 29 сентябрендә НКВД-ның 00641-се приказы менән ойошторола).
Начальник:
Начальник урынбаҫарҙары:
СССР НКВД-һының Баш транспорт идаралығы (ГТУ НКВД СССР)
НКВД-ның 00641-се приказы менән 1938 йылдың  29 сентябрендә НКВД-ының 3-сө идаралығы бүлектәренән ойошторола:
СССР НКВД-һының Баш төрмә идаралығы
НКВД-ның 00641-се приказы менән 1938 йылдың  29 сентябрендә төрмә бүлеге базаһында ойошторола:
СССР НКВД-һының Сик буйы ғәскәрҙәренең Баш идаралығы (ГУПВ НКВД СССР)
НКВД-ның 00206-сы приказы менән 1939 йылдың  8 мартында ойошторола:
Тимер юлы ҡоролмаларын һаҡлаусы НКВД ғәскәрҙәренең баш идаралығы
НКВД-ның 00206-сы приказы менән 1939 йылдың  8 мартында ойошторола:
Үтә мөһим сәнәғәт предприятиеларын һаҡлаусы НКВД ғәскәрҙәренең баш идаралығы
НКВД-ның 00206-сы приказы менән 1939 йылдың  8 мартында ойошторола:
СССР НКВД-һының Баш Хәрби төҙөлөш идаралығы
НКВД-ның 00206-сы приказы менән 1939 йылдың  8 мартында ойошторола:
СССР НКВД-һының Тимер юл төҙөлөшө лагерҙарының баш идаралығы (ГУЛЖДС НКВД СССР)
НКВД-ның 0014-се приказы менән 1940 йылдың 4 ғинуарында ойошторола:
СССР НКВД-һы ғәскәрҙәренең баш сәйәси пропаганда идаралығы
НКВД-ның 001013-се приказы менән 1940 йылдың 17 авгусында ойошторола:
СССР НКВД-һының айырым төҙөлөш идаралығы (Особстрой НКВД СССР)
Куйбышев өлкәһендә авиация заводтары төҙөлөшө менән етәкселек итеү өсөн НКВД-ның 001060-сы приказы менән 1940 йылдың 28 авгусында  ойошторола:
СССР НКВД-һының гидротехник төҙөлөш лагерҙары баш идаралығы (Главгидрострой НКВД СССР)
НКВД-ның 001159-сы приказы менән 1940 йылдың 13 сентябрендә  ойошторола:
СССР НКВД-һының һауа һөжүменән урында һаҡланыу баш идаралығы (ГУМПВО НКВД СССР)
НКВД-ның 001378-се приказы менән 1940 йылдың 29 октябрендә   ойошторола:
Дәүләт именлеге баш идаралығы (ГУГБ) бөтөрөлгәндән һуң СССР НКВД-һының яңы структураһы ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының 1938 йылдың 24 мартындағы П60/7-се Ҡарары менән раҫлана һәм НКВД-ның 1938 йылдың 9 июнендәге 00362-сы приказы менән иғлан ителә; ВКП (б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының 1938 йылдың 23 сентябрендәге П64/82-се Ҡарары менән ГУГБ тергеҙелеп,  структура ҡабаттан үҙгәртелә һәм НКВД-ның 1938 йылдың 29 сентябрендәге 00641-се  приказы менән иғлан ителә.
1-се идаралыҡ: СССР НКВД-һының дәүләт именлеге идаралығы (УГБ НКВД СССР)
УГБ начальниктары:
УГБ начальнигы урынбаҫары:
2-се идаралыҡ: СССР НКВД-һының айырым бүлектәр идаралығы (УОО НКВД СССР)
Идаралыҡ начальниктары:
Идаралыҡ начальнигы урынбаҫарҙары:
Әхмәҙиева Рәшиҙә Сәмиғулла ҡыҙы
Әхмәҙиева Рәшиҙә Сәмиғулла ҡыҙы (24 октябрь 1925 йыл — 13 декабрь 1998 йыл) — театр актёры, йырсы (меццо-сопрано). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1972).
Биографияһы
Рәшиҙә (икенсе исеме Мәҙкүрә) Сәмиғулла ҡыҙы Әхмәҙиева 1925 йылдың 24 октябрендә Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны Ишәле ауылында (Башҡортостандың Мәсетле районы) тыуған.
1943 йылдан алып Ҡыйғы колхоз-совхоз театрында актриса булып хеҙмәт итә. 1952 йылдан — Башҡорт халыҡ бейеүҙәре ансамблендә йырсы (ҡара: Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле), 1962—1980 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы.
Төп ролдәре
Ҡыйғы колхоз-совхоз театрындағы төп ролдәре: Ғәлимә (Мәжит Ғафуриҙың «Ҡара йөҙҙәр» повесы буйынса Ғайнан Әмири һәм В.Ғ.Ғәлимовтың шул уҡ исемле әҫәре), Сажиҙә («Зимагорҙар») һәм Фәхри («Һаҡмар»; икеһе лә — Сәғит Мифтахов), Сәрүәр («Башмағым»), Таңсулпан (Ҡадир Даяндың шул уҡ исемле драмаһы) һәм башҡалар.
Опера һәм балет театрындағы төп партиялары: Ирғәле («Шәүрә»), Талли («Аршин мал алан», У. А. Ғаджибәков) һәм башҡалар.
Башҡорт халыҡ йырҙарын, айырыуса оҙон көйҙәрҙе («Ғилмияза», «Ҡолой кантон», «Таштуғай», «Һандуғас»), бик оҫта һәм нәзәкәтле башҡара. Матур тембрлы йомшаҡ тауышҡа, сәхнә һөйкөмлөлөгөнә эйә була.
Астар — Решт — Казвин тимер юлы
Астар — Решт — Казвин тимер юлы — Рәсәй, Әзербайжан һәм Ирандың ғәмәлдәге тимер юлдарын тоташтырып эшләйәсәк һәм әлеге ваҡытта төҙөлөүсе транспорт коридоры. Проект «Төньяҡ — Көньяҡ» халыҡ-ара транспорт коридоры сиктәрендә ғәмәлгә ашырыла, уның маҡсаты — Рәсәй, Әзербайжан, Иран һәм Һиндостандың транспорт-мәғлүмәт магистралдәрен интеграциялау.
Астар — Решт — Казвин проекты Иран территорияһында яңы тимер юл тармағын төҙөүҙе күҙҙә тота, ул Әзербажандың Астар ҡалаһын Ирандың Астар, Решт һәм Казвин ҡалалары менән тоташтырасаҡ.
2019 йылда Астар (Әзербайжан) — Астар (Иран) һәм Решт — Казвин участкаһы файҙаланыуға тапшырыла.
Тарихы
Элек Тәһран һәм Мәскәү араһындағы тимер юл бәйләнеше Нахичеван автономиялы республикаһы (Әзербайжан), Әрмәнстан һәм Грузия территориялары аша үткән була. Әммә әрмән-әзербайжан ҡарабах конфликты һәм унан һуң Әрмәнстандың Нахичеванды блокадалауы һәм Әрмәнстан менән Әзербайжан араһындағы хәрби низағ тимер юлының был тармағын ҡулланыуға тотҡарлыҡ була.
2005 йылда юл төҙөү тураһындағы өс яҡлы килешеүгә ҡул ҡуйыла. Уның сиктәрендә Иран территорияһында оҙонлоғо яҡынса 350 километр тимер юлы төҙөү ҡарала, Әзербайжан территорияһында ла Астар һәм Әзербайжан-Иран сигендә оҙонлоғо 8,5 км булған тимер юлын һалыу, шулай уҡ Әзербайжан территорияһында ғәмәлдәге тимер юлын реконструкциялау ҙа күҙаллана. Проекттың хаҡы 200 миллион АҠШ доллары тип баһалана, шуларҙың 20 миллион доллары корридорҙың Әзербайжан өлөшөн төҙөүгә һәм реконструкциялауға тотонола. 2006 йылда төҙөлә башлай.
Астар — Решт участкаһы
2018 йылдың 8 февралдә һынау өсөн Рәсәйҙән йөк поезды сыға һәм Ирандың Астар станцияһына барып етә. 2018 йылдың март аҙағында Астар (Әзербайжан) — Астар (Иран) тимер юлы участкаһы файҙаланыуға тапшырылғандан һуң тимер юлының Иран участкаһы, Астар станцияһы һәм төҙөлгән йөк поездары терминалы Әзербайжанға 25 йыллыҡ срокка ҡуртымға тапшырыла. Ошо тимер юлы ярҙамында 11 ай эсендә 270 мең тоннанан ашыу йөк ташыла.
Решт -Астар тимер юл төҙөлөшөн 2021 йылға тамамлау планлаштырыла. Әзербайжан был участканы төҙөү өсөн Иранға 500 миллион АҠШ долларына льготалы кредит бирә.
Решт — Казвин участкаһы
2009 йылда Иран Решт һәм Казвин араһындағы тимер юл участкаһын төҙөй башлай.
Тәүге этапта был корридор буйынса йылына 6 миллион тонна, артабан — 15-20 миллион тонна йөк ташыу планлаштырыла. Решт — Казвин тимер юлының рельефы төрлө булған урындарҙан үтеүе сәбәпле, Иран тимер юл проекты иң ҡатмарлы тип таныла. Тимер юлдың был тармағында оҙонлоғо ярашлы рәүештә 25 һәм 8 км булған 22 тоннель һәм 15 күпер төҙөлә.
Усманов Салауат Мөҙәрис улы
Усманов Салауат Мөҙәрис улы (17 сентябрь 1947 йыл —24 апрель 2020 йыл) — физик. Физика‑математика фәндәре докторы (1996), профессор (1997). Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2005), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1989), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1997), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1999), Рәсәй Федерацияһының почётлы фән һәм техника хеҙмәткәре (2007).
Биографияһы
Усманов Салауат Мөҙәрис улы 1947 йылдың 17 сентябрендә Башҡорт АССР-ының, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы Үрге Ҡаръяуҙы ауылында тыуған. 1971 йылда Бөрө педагогия институтын физика һөнәре буйынса тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң 1973 йылға тиклем тиклем В. И. Ленин исемендәге Мәскәү педагогия институтында эшләй.
1974 йылда Мәскәү дәүләт педагогия институтын янындағы аспирантураны тамамлай. 1976 йылда физика-математика фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп физик химия һөнәре буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1996 йылда «Математическое моделирование и молекулярное движение в олигомер-полимерных системах» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1976 йылдан алып Бөрө дәүләт педагогия институтында: 1979 йылдан башлап дөйөм физика кафедраһы мөдире, 1989 йылдан — уҡыу‑уҡытыу эштәре буйынса проректор. 1995 йылда ректор итеп тәғәйенләнә. 2012 йылда Бөрө дәүләт педагогия институты Башҡорт дәүләт университетының филиалы итеп үҙгәртелә, Салауат Мөҙәрис улы уның директоры булып ҡала.
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Бөрө дәүләт социаль-педагогия академияһы янындағы Математик модель эшләү һәм өҙлөкһөҙ мөхит механикаһы проблемалы лабораторияһының ғилми етәксеһе. Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: полимерҙар физикаһы проблемалары һәм моделдәре, радиацион хәүефһеҙлек, ғаләм эволюцияһы һәм тормоштоң барлыҡҡа килеүе. 280‑дән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Салауат Юлаев ордены (2007), В. А. Сухомлинский миҙалы менән бүләкләнгән
2020 йылдың 29 мартында Салауат Мөҙәрис улын машина бәреп китә һәм 24 апрелдә дауаханала аңына килмәйенсә вафат була
Рошта-Яг-Йоль
Рошта-Яг-Йоль — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хулга йылғаһының һул ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Перевалова Любовь Евграфьевна
Перевалова Любовь Евграфьевна (26.09.1940— ) — совет партия эшмәкәре, уҡытыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Биографияһы
Любовь Евграфьевна Перевалова 1940 йылдың 26 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Балаҡатай районының Иҫке Балаҡатай ауылында эшселәр ғаиләһендә тыуған.
Яңы Балаҡатай урта мәктәбен, Бәләбәй педагогия училищеһын тамамлаған. Свердловск ҡалаһындағы КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбендә белем ала.
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1958 йылда «Завет Ильича» колхозы һауынсыһы булып хеҙмәт юлын башлай.
1960-1966 йылдарҙа өлкән пионер вожатый, Иҫке Балаҡатай һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә урыҫ теле һәм әҙәбиәтен уҡыта.
В 1958 г. после окончания средней школы по комсомольской путевке была направлена на работу дояркой в колхоз "Завет Ильича". С 1960 г. по 1966 г. работала пионервожатой, а затем учителем в Старобелокатайской школе. С 1966 по 1971 г. работала вторым секретарем Белокатайского РК ВЛКСМ. С 1977 г. по 1991 г. работала в Белокатайском РК КПСС инструктором, а затем Ш секретарем РК КПСС. С 1991г по 1999г. работала заместителем председателя Белокатайского районного Совета. Заочно закончила в 1965г. Белебеевское педучилище, а в 1976г. - Высшую партийную школу при ЦК КПСС. Перевалова Л.Е. вела большую общественную работу, неоднократно избиралась депутатом районного Совета. За многолетний труд Переваловой Л.Е. присвоено звание "Заслуженный работник культуры РБ", награждена медалью "За трудовое отличие", неоднократно награждалась грамотами РК КПСС и исполкома райсовета.
«Красивая женщина. Сильная женщина. Жизнерадостная женщина. Отзывчивая, трудолюбивая, волевая, гостеприимная. У нее мудрость, мягкое сердце, которое распахнуто настежь всему хорошему, и тонкая поющая душа. Она умеет искренне любить и ценить дружбу. Она никогда не теряет бодрости духа. Так к лицу ей милая улыбка». Эти строки из газеты «Новый Белокатай», от 22 сентября 2010 года, о Любови Евграфьевне Переваловой, тогда ей исполнилось 70 лет. К сожалению, сейчас этой замечательной женщины нет в живых, но память о ней в нашем районе останется на долгие-долгие годы, потому что дорога, пройденная её заслуживает высокой оценки.
Я недавно прочитала книгу «За всё судьбу благодарю», которую написала Любовь Евграфьевна. Мне эта книга очень понравилась, и я не перестаю восхищаться этой женщиной, её трудной, но интересной судьбой.
Родилась Любовь Евграфьевна 26 сентября 1940 года в селе Старобелокатай. Отец её был искусным сапожником, а перед войной работал лесником. Маленькой Любе не было и года, когда отец ушёл на фронт, а в 1943 году пришло известие, что Евграф Иванович Потеряев погиб.
Маме пришлось одной поднимать пятерых детей. Трудное послевоенное детство. Сколько же пришлось пережить! Дети много трудились и дома, и в колхозе: помогали полоть хлеба, собирать колоски. Окончив 7 классов в родном селе, Любовь Евграфьевна пошла учиться  в Новобелокатайскую школу. Жила на квартирах, а в субботу спешила домой, к маме, пешком, даже зимой. В 1957 году вступила в комсомол, а в 1958 году после окончания школы, начала свой трудовой путь - сначала доила коров, потом работала пионервожатой, закончила Белебеевское педагогическое училище, преподавала русский язык и литературу. В 1955 году назначена секретарём райкома ВЛКСМ-->
Омрась-Юган (Сорум-Амня ҡушылдығы)
Омрась-Юган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сорум-Амня йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
«Әсәлек даны» миҙалы (Башҡортостан)
«Әсәлек даны» миҙалы — Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградаһы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Башҡортостан наградалары
Вельфесхольц
Вельфесхольц (Welfesholz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 210 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,9 км2. Диңгеҙ кимәленән 199 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6333 һәм автомобиль коды — MSH.
Поча (Кокшеньга ҡушылдығы)
Поча — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кокшеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 137 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 6 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мироновка (Ней ҡушылдығы)
Мироновка — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нея йылғаһының уң ярына тамағынан 186 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Се-Яха (Морда-Яха ҡушылдығы)
Сё-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Морда-Яха ҡушылдығы йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 229 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫке Хәлил (Дыуан районы)
Иҫке Хәлил (Старохалилово) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. Мәсәғүт ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 378 кеше. Почта индексы — 452530, ОКАТО коды — 80223822005.
Географик урыны
Иҫке Хәлил ауылы Әй йылғаһы буйында, район үҙәге Мәсәғүттән төньяҡ-көнбайышҡа табан 10 километрҙа һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 85 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Хәлил атамаһы һуңғараҡ бирелгән. Тәүге төпләнеүсе кеше беҙгә билдәле түгел. Әммә уның улдары 1816 йылда үткәрелгән VII рәүиз мәғлүмәттәрендә теркәлгән: 73 йәшлек Ишназар Хәлилов, уның улдары Ҡотлош, Иҫәнғәзе, Ильяс. Ишназарҙың игеҙәге Аҡҡужа Хәлилов (1831 йылда вафат булған) һәм уның улдары Мөхәмәткәрим, Нурмөхәмәт. 70 йәшлек Ишҡужа Хәлилов улы Фәтҡулла һәм ейәне Мөхәммәт менән. Иң кинйәһе 39 йәшлек Үтәғол Хәлилов (1830 йылда вафат булған), уның улдары Ҡалубәк, Ҡоломбәт.
1795 йылда 33 йортта 196 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, сана һәм арба эшләү менән шөғөлләнгәндәр.
Хәрби йөкләмә үтәү — башҡорттарҙың төп бурысы булған: йыл һайын 4-5 ғаилә ҡорал, ҡылыс, һөңгө, уҡ-һаҙаҡ тотҡан, яҡшы кейем, ике ат һәм аҙыҡ-түлек әҙерләгән яугир хәрби хеҙмәткә алынған. Улар башҡорт полктары сафында хеҙмәт иткән. Иҫке Хәлил ауылынан Юлдаш Моратбаев Парижға барып еткән һәм «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» миҙалына лайыҡ булған.
1834 йылда 40 йортта — 252 кеше, 1859 йылда  61 йортта 334 кеше йәшәгән.
1859 йылда Хәлил составына 22 йортта 98 кеше йәшәгән Киҫәүбай (Кискебай) ауылы ла ингән.
XIX быуат башында Киҫәүбай ауылы (атамаһы — антропонимдан, 1816 йылда бында исеме хаталы яҙылған Кесебай Таҡмышев, 1755 йылғы, теркәлгән; ул тәүге төпләнеүсе булған) барлыҡҡа килгән. XVIII быуатта был ауыл булмған, шуның өсөн 1795 йылғы материалдарҙа был ауыл буйынса мәғлүмәт күренмәй.
1816 йылғы VII рәүиз мәғлүмәттәре буйынса, Әй йылғаһы ҡушылдығы Шиғәле йылғаһы эргәһендәге Киҫәүбай ауылында 20 йортта — 100 кеше, 1834 йылда  шул уҡ 20 йортта 124 кеше йәшәгән. 1870 йылда 19 йортта 49 ир-егет һәм 49 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Ул саҡта Хәлил һәм Киҫәүбай стан (улус) үҙәгенән 45 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ул саҡта Хәлил һәм Киҫәүбай ауылдары стан (улус) үҙәгенән 45 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. 1920 йылда улар (икенсеһе Киссубай тип йөрөтөлә) Дыуан-Мәсетле улусы составында була һәм уның үҙәгенән 12 саҡрымға алыҫлыҡта тора. Икеһе лә Әй йылғаһы буйында. XIX быуат һуңында Киҫәүбай ауылының икенсе исеме Хәлил булған. XIX—XX быуат сигендә Яңы Хәлил ауылы барлыҡа килгән. 1920 йылда яңы ауылда 46 йорт һәм 216 кеше булған. Үрге Ҡыйғынан — шул уҡ исемле улус үҙәгенән 15 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан булған, уға үрҙә телгә алынған бүлендек ауыл буйһонған. Шулай итеп, Киҫәүбай яңы барлыҡҡа килгән Яңы Хәлил ауылы өсөн туранан-тура нигеҙ булып тормаған, тип әйтергә мөмкин. Киҫәүбай ауылы Хәлил (Иҫке Хәлил) составына 1926 йылдан һуң инә.
Хәлил халҡына хужалыҡтың бөтә тармаҡтары һәм айырым кәсептәре таныш ине. Хәлилдә 252 кешегә 11 сирек ужым, 236 сирек яҙғы иген, Киҫәүбайҙа 124 кешегә — 6 сирек ужым һәм 98 сирек яҙғы иген сәселгән. Картуф был ауылдарға барып етмәгән әле. Бүлеп бирелгән ерҙәр бер участкала булған. Урмандың бер өлөшө һөрөлгән. Әй, Шәғәле, Тәндәк йылғалары менән һуғарыла. Өс баҫыулы сәсеү әйләнеше һөрөнтө ерҙе тиреҫләргә мәжбүр иткән. Быуат аҙағында шәхси эшҡыуарҙарҙың 1 һуҡҡысы һәм 2 елгәргесе булған. 12 йылға ҡуртымға бирелгән 2 тирмән урыны (6 һәм 12 дисәтинә), 2 усадьба урыны (1 һәм 0,5 дисәтинә) — шундай һалым статьялары була. Йыл һайын 30 кеше Златоуст ҡаҙна заводына барып аҡса эшләгән. .
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1865—1870 йылдарҙа 53 йортта — 282 кеше йәшәгән.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1906 йылда Иҫке Хәлил ауылында мәсет, 2 һыу тирмәне теркәлгән. 1920 йылда Иҫке Хәлилдә 68 йортта 331 кеше булған.
XX быуат башында бүлендек Яңы Хәлил ауылы барлыҡҡа килгәндән һуң хәҙерге исемен ала.
1939 йылға тиклем Иҫке Хәлилгә XIX быуат башында нигеҙләнгән Киҫәүбай ауылы, 1973 йылға — XX быуат башында нигеҙләнгән Романовка утары ҡушылған.
Халыҡ һаны
Иҫке Хәлил ауылында башҡорттар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Иҫке Хәлил урамдарына түбәндәге исемдәр ҡушылған.
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Урмандар:
Йылғалар: Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Тарихи ҡомартҡы: Ауыл эргәһендә Иҫке Хәлил ҡурғандары урынлашҡан.
Ларин Юрий Анатольевич
Ларин Юрий Анатольевич  (2 февраль 1922 йыл — 27 июль 1981 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Уҡсылар дивизияһының 45 мм-лы пушка взводы командиры, старшина. Дан орденының тулы кавалеры.
Биографияһы
Юрий Анатольевич Ларин 1922 йылдың 2 февралендә Стәрлетамаҡ ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.
Урыҫ. 1942 йылдан ВКП (б) ағзаһы. Ете класс, артабан Өфө физик культура техникумының 2 курсын тамамлай. Өфө ҡалаһында «Динамо» спорт йәмғиәтенең инструкторы булып эшләй.
1940 йылдың ноябрь айында Башҡорт АССР-ы Өфө ҡалаһының Жданов районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла.
Бөйөк Ватан һуғышында 1941 йылдың июненән. Гитлер илбаҫарҙары менән Төньяҡ-Көнбайыш, 2-се Балтик буйы, 2-се һәм 1-се Белоруссия фронттарында һуғыша. Көнбайыш Буг, Висла,Одра йылғаларын кисеүҙә ҡатнаша.
Һуғыштан һуң хәрби хеҙмәтен дауам итә. 1949 йылда офицер составын камиллаштырыу курстарының артиллерия бүлеген тамамлай.
1953 йылдан өлкән лейтенант Ларин Ю. А. — запаста. Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөлә йәшәй, «Геофизприбор» заводында инженер, ә һуңынан пенсияға киткәнгә тиклем — Башгипроводхоздың геология-тупраҡ бүлегендә ҡорамалдар буйынса өлкән инженер булып эшләй. Йәштәрҙе хәрби-патриотик тәрбиәләүҙә әүҙем ҡатнаша.
Батырлығы
1234-се уҡсылар полкының 45 мм-лы пушка расчет командиры (370 уҡсылар дивизияһы, 69-сы армия, 1-се Белоруссия фронты) старшина Ларин Юрий 1944 йылдың апрель айында Турья йылғаһының ситендә, Украинаның Волынск өлкәһе Ковель ҡалаһынан 30 км көньяҡ-көнбайыштараҡ дошмандың биш ут нөктәһен, ике дзотын һәм бер нисә гитлерсыны юҡ итә.
1944 йылдың 10 июнендәге бойороҡ менән немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн старшина Ларин Юрий Анатольевич 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә (№ 56200).
45 мм-лы пушкалар взводының командир вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы старшина Ларин Ю. А. 1944 йылдың 20-26 авгусында польша ҡалаһы Пулаванан 1 һәм 2 км көньяҡтараҡ Гура-Пулавск һәм Висла йылғаһының һул ярындағы Садловице тораҡ пункттары янындағы дошман оборонаһын өҙөп, тура тоҫҡау менән биш ут нөктәһен һәм дошмандың унлап һалдатын сафтан сығара, танкҡа ҡаршы пушкаларын юҡ итә. Броновице тораҡ пунткы янында оҫта артиллерист орудиенан өс пулеметты һәм ундан артыҡ гитлер һалдатын тар-мар итә.
1945 йылдың 7 ғинуарҙағы бойороҡ менән немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта баш командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн старшина Ларин Юрий Анатольевич 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә (№ 11268).
45 мм-лы пушкаларҙың взвод командиры старшина Ларин Юрий 1945 йылдың 14 ғинуарынан 3 февраленә тиклем Пулава ҡалаһынан 10 һәм 15 км көнбайыштараҡ урынлашҡан Соснув, Горбатка, Сильно, Мезеритц, Гаструк тораҡ пункттары районында пехотаның хәрби тәртибендә булған үҙенең орудиелары менән дошмандың ун ут нөктәһен, һуғыш припастары менән ике автомашинаны, йөк менән алты арбаны, ике бронетранспортерҙы, зенит пушкаларын һәм ике тиҫтәнән ашыу дошман һалдатын юҡ итә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 24 мартындағы Указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн старшина Ларин Юрий Анатольевич 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә (№ 27), һәм Дан орденының тулы кавалеры була.
Түләбаев Марат Сәйфулла улы
Түләбаев Марат Сәйфулла улы (Тулибаев Марат Сайфуллович; 18 ноябрь 1939 йыл) — партия һәм хужалыҡ органдары хеҙмәткәре. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.
Биографияһы
Марат Сәйфулла улы Түләбаев 1939 йылдың 18 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Үрнәк (Кәлимулла) ауылында тыуған.
Юғары белемле — 1969 йылда — Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1958 йылда ябай колхозсы булып башлай.
1958—1960 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
1960—1969 йылдарҙа уҡытыусы, бригадир, агроном, Ейәнсура районының Хоҙайбирҙин исемендәге колхозында партия ойошмаһы секретары булып эшләй.
1969—1980 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Ейәнсура район комитеты секретары, «Урал» колхозы парткомы секретары, Чапаев исемендәге колхоз рәйесе.
1980 йылдан — партияның Ейәнсура район комитетының икенсе секретары, һуңынан беренсе секретары итеп һайлана, ә 1992 йылда Ейәнсура районы хакимиәте башлығы итеп тәғәйенләнә.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1990 йылда Тулыбаев Марат Сәйфулла улы Ейәнсура районы, 204-се Абҙан һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, ветерандар һәм инвалидтар эштәре буйынса комиссияһы ағзаһы булған.
Шойдер
Шойдер (Scheuder) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 347 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,8 км2. Диңгеҙ кимәленән 73 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6386 һәм автомобиль коды — ABI.
Түләбаев Марат Сәйфулла улы
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Эшмәкәрлегендәге ҡаҙаныштары, намыҫлы хеҙмәте өсөн Түләбаев Марат Сәйфулла улы Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ булған.
Ғаиләһе
Өйләнгән, ғаиләһендә бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Ғиззәтуллин Сафуан Ғәлләметдин улы
Ғиззәтуллин Сафуан Ғәлләметдин улы (27 апрель 1930 йыл — 30 март 1999 йыл) — ғалим-агроном. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1965), профессор (1991). БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1987).
Биографияһы
Ғиззәтуллин Сафуан Ғәлләметдин улы 1930 йылдың 27 апрелендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Ташлы ауылында (хәҙер Әлшәй районы) тыуған. 1955 йылда Башҡорт ауыл хужалығы институтын тамамлағандан һуң Дүртөйлө районының Я. М. Свердлов исемендәге колхозында, 1958 йылдан алып Биология институтында эшләй. 1963—1994 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1978—1993 йылдарҙа агрохимия һәм үҫемлектәрҙе һаҡлау кафедраһы мөдире була.
Ғиззәтуллин Сафуан Ғәлләметдин улының фәнни эшмәкәрлеге минераль ашламалар ҡулланыу ысулдарын һәм дозаларын, сидераттарҙың ҡомло һәм ныҡ ҡомло тупраҡтарҙың агрохимик үҙенсәлектәренә тәьҫирен һәм Башҡортостандың урман-дала зонаһында ауыл хужалығы культураларының уңдырышлылығын өйрәнеүгә арналған. Ғиззәтуллин ҡатнашлығында тупраҡҡа минераль ашламалар һибеүҙең ауыш таҫма ысулы уйлап табыла. Ғиззәтуллин Сафуан Ғәлләметдин улы 160 фәнни хеҙмәт һәм 7 уйлап табыу авторы
Ғиззәтуллин Сафуан Ғәлләметдин улы 1999 йылдың 30 мартында Өфөлә вафат була.
Руда-Шор
Руда-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Народа йылғаһының уң ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫке Сәфәр
Иҫке Сәфәр — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы. Иҫке Сәфәр ауыл советы составына керә һәм уның үҙәге булып тора.
Тарих
1848 йылда — тирмән һәм мәсет; 1870 йылда — 6 тирмән (шул иҫәптән 4 ел тирмәне), мәсет һәм мәктәп; 1905 йылда — 2 хужалыҡ магазины, 2 бакалея кибете, 2 мәсет һәм мәҙрәсә теркәлгән. Ауылда 1837 йылда 3 башҡорт мәктәбе (шулай уҡ мәсет йәки мәҙрәсә ҡарамағында 20 шәкерте менән 2 мәктәп), 1866 йылда 50 уҡыусы менән 1 мәктәп һәм 1867 йылда 80 шәкерте менән мәҙрәсә булған.
Халҡы
1795 йылда ауылда 17 ихатала 166 аҫаба башҡорт һәм 4 йортта 34 керҙәш-башҡорт; 1816 йылда — 48 ихатала 292 башҡорт; 1834 йылда — 72 йортта 483 башҡорт; 1848 йылда — 83 ихатала 550 башҡорт; 1859 йылда — 939 башҡорт; 1870 йылда — 1083 башҡорт; 1912 йылда 315 йортта — 1572 аҫаба башҡорт һәм 59 йортта — 297 керҙәш башҡорт йәшәй.
«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе
«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе — Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградаһы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Башҡортостан наградалары
Төймә
Төймә — киң мәғәнәлә -  ҙур булмаған, берәй ҡаты йә тығыҙ материалдан эшләнгән, тишекле йәки ҡолаҡлы кейем, көнкүреш әйберҙәре ҡаптырғысы, һиҙәп (ваҡ төймә). Тарыраҡ мәғәнәлә — кейемдә йәки тегеүле башҡа әйберҙәрҙә ҡара-ҡаршы яғындағы өлөштәрҙе бер-береһенә элмәккә йә махсус уйымға кейҙереп беркетеү өсөн ҡулланылған предмет.
Төймә коллекцияһы йыйыу филобутонистика тип атала.
Төймәнең тәғәйенләнеше
Дүрт төп тәғәйенләнешен билдәләп була:
Төймәгә ҡулланылған материалдар
1930-сы йылдарҙан пластмасса төймәләр ҡулланышҡа инә.
Курд теле
Курд теле (زمانێ كوردی, Kurdî Zimanê, Кӧрди Зыман) — курд халҡының туған теле. Һинд-европа тел ғаиләһенә ҡараған Иран телдәре төркөмөнең төньяҡ-көнбайыш төркөмсәһенә ҡарай. Рәсми рәүештә танылыу алмаған, ни бары Курдистан тип атап йөрөтөлгән төбәктәрҙә генә таралыш тапҡан. Фонетикаһында һәм тамыр составы яғынан айырмалыҡтар әллә ни ҙур түгел, шулай ҙа морфологияла күҙгә күренерлек айырма бар, шуға күрә был тел төркөмөнә ҡарағандар араһында бер-береһен аңлау мөмкинлеге тулыһынса юғалған. Сөнки улар төрлө диалекттарҙа аралаша һәм һәр ҡайһыһының үҙ алфавиты бар. Был Урта быуаттарҙа иран телдәренең күпселеген үҙгәртеп ҡороуҙарға дусар ителеүе менән бәйле. Әлеге көндә курд телендә 20 миллион кеше һөйләшә. Хәҙерге ваҡытта «курд телдәре» тигәндә, йышыраҡ дүрт телде күҙ уңында тоталар:
Тарихы
Курд телдәре мид теленән барлыҡҡа килгән. Урта быуаттарҙа ғәрәп һәм фарсы телдәренең йоғонтоһона бирелгән була, шулай уҡ төрөк теленән үҙләштереү ҙә күҙәтелә. Курд теленең фарсы теле менән ҡәрҙәш булыуы, унан алынған күп һанлы калькаларҙың барлыҡҡа килеүенә сәбәп булып тора (уларҙың яһалыу процесы әлеге көндә лә дауам итә).
Яҙыу
Курдтар элек-электән ғәрәп алфавиты ҡулланылған. 1920—1930 йылдарҙа Төркиәлә һәм СССР-ҙа латинлаштырылған ҡурд алфавиты булдырыла. 1946 йылда совет курдтарының алфавиты кириллица нигеҙендәге алфавитҡа күсерелә. Ираҡта һәм Иранда йәшәүсе курдтар- ғәрәп яҙмаһын, ә Төркиәлә, Сүриәлә һәм Азербайжанда йәшәүсе ҡурдтар — латин яҙмаһын, Әрмәнстанда әрмән графикаһын (1946 йылға ҡәҙәр) һәм кирилицаны (1946 йылдан һуң) ҡуллана.
Хәҙерге Төркиәлә курд телдәрен ҡулланыу хупланмай, унда ҡурд латиницаһы бөтөнләй тыйылған, курдтарға хатта исем теркәгәндә лә латиница яҙмаһын ҡулланыу рөхсәт ителмәй.
Һуңғы йылдарҙа элекке совет курдтары тулыһынса тиерлек латин яҙыуына күсте. Хәҙерге ваҡытта ла латин алфавитына күсеү мәсьәләһе Ираҡ Курдистанында ла даими күтәрелеп тора, был мәсьәлә шулай уҡ хөкүмәт кимәлендә лә ҡарала; ләкин был йүнәлештә яһалған реаль эштәр бик яй бара. Быға ҡапма-ҡаршы, Сүриә ҡурдтары өсөн латин алфавитын ҡулланыуҙа сикләүҙәр юҡ.
Митюг (Куножа ҡушылдығы)
Митюг — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кунож йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәзни
Ғәзни (غزني, Ġazni) — Афғанстандың көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан ҡала. Ғәзни провинцияһының административ үҙәге.
Нөгөш (мифология)
Нөгөш — «Урал батыр» эпосы персонажы, Урал батырҙың икенсе улы.
«Урал батыр»ҙа Урал менəн Шүлгəнде донъяға тыуҙырыусылар — Йəнбирҙе менəн Йəнбикə. Урал батыр үҫеп еткәс, халыҡты яуыз көстəрҙəн ҡотҡарған һəр илдə халыҡ һорауы буйынса кəлəш ала, туй ҡыла. Урал батырҙың өс никахтан тыуған өс улы була. Ҡатил батша ҡыҙынан тыуған улы — Яйыҡ, Гөлөстандан — Нөгөш, Һомайҙан — Иҙел, Шүлгəндең Ай ҡыҙы Айһылыуҙан тыуған улы Һаҡмар исемле булалар. Шулай итеп, «Урал батыр» эпосынан Уралдың өс — Яйыҡ, Нөгөш, Иҙел исемле улдары һәм Шүлгәндең Һаҡмар исемле улы барлығын билдәле. Урал батырҙың улдары өсөһө өс яҡтан атаһына ярҙамға килеп ҡушыла. Шүлгəн менəн Айһылыуҙың улы Һаҡмар ҙа, Урал батыр яҡлы булып, көрəшкə күтəрелə. Нөгөш үҫеп етə һəм аталарының юлын дауам итергə, илен, халҡын ҡурсалап алышҡа сығырға əҙерлəнə.
Нөгөш уҡ көслө һəм батыр булып үҫə. Дейеүҙəр һөжүменән һуң илдəре һыуға батырғас, ул кəмə яһап, халыҡты ҡотҡара; йыландарҙы еңеп, Зәрҡүмды үлтерə. Әсəһе Гөлөстандың изге фатихаһын алғас, толпарға атланып, Ҡәһҡәһә һəм Шүлгəн менән алышҡан атаһына ярҙам итəм тип, юлға сыға. Ҡустыһы Иҙелгə эйəреп, Нөгөш кешелəрҙе һыу менән тəьмин итер өсөн ҡылыс менән тауҙы яра. Ҡылыс менән ярылған тауҙан йылға хасил була. Был йылғаны халыҡ Нөгөш йылғаһы тип атай.
Омысь
Омысь — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лыхма йылғаһының һул ярына тамағынан 125 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 5 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пукома
Пукома — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кокшеньга йылғаһының уң ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Комплекслы анализ
Ко́мпле́кслы ана́лиз, ко́мпле́кслы үҙгәреүсәнле фу́нкциялар тео́рияһы (ҡыҫҡаса — КҮФТ) — математик анализдың комплекслы аргумент функциялары тикшерелгән һәм өйрәнелгән бүлеге.
Дөйөм төшөнсәләр
Һәр комплекслы функция, уның ярашлы рәүештә ысын һәм уйланма өлөшөн билдәләүсе, ике үҙгәреүсәндең ысын функциялар пары итеп ҡаралырға мөмкин:. u, v функциялары f(z) комплекслы функцияһының компоненттары тип аталалар.
Эҙмә-эҙлелек һәм функция өсөн сикләнмә төшөнсәһе, абсолют дәүмәлде комплекслы модулгә алмаштырып, ысын функция осрағындағы кеүек үк индерелә. Әгәр булһа, ул саҡта  һәм. Киреһе лә дөрөҫ: компоненттарҙың сикләнмәләре булһа, функцияның үҙенең дә сикләнмәһе булыуы килеп сыға, һәм сикләнмәнең компоненттары компоненттарҙың сикләнмәләре була. Комплекслы функцияның өҙлөкһөҙлөгө билдәләмәһе, шулай уҡ ысын функция осрағындағы кеүек индерелә, һәм ул уның ике компонентының өҙлөкһөҙлөгөнә тиң көслө.
Ысын функцияларҙың сикләнмәһе һәм өҙлөкһөҙлөгө тураһында бөтә төп теоремалар, әгәр ул киңәйтеү комплекслы дәүмәлдәрҙе ҙурыраҡ-бәләкәйерәк сағыштырыуы менән бәйле булмаһа, комплекслы функция осрағында ла урынлы. Мәҫәлән, өҙлөкһөҙ функцияның аралағы ҡиммәттәр тураһында теоремаһының тура аналогы юҡ.
z_0 һанының \varepsilon-эргә-яғына, z_0 нөктәһенән \varepsilon-дан кәмерәк алыҫлыҡта ятҡан z нөктәләр күмәклеге итеп билдәләмә бирелә: Комплекслы яҫылыҡта \varepsilon-эргә-яҡ, \varepsilon радиуслы һәм үҙәге z_0 нөктәһендә булған түңәрәгенең эске өлкәһенән ғибәрәт.
Сикһеҙ алыҫ нөктә
Комплекслы анализда йыш ҡына, ғәҙәттәге менән сағыштырғанда, сикһеҙ алыҫ нөктә z=\infty менән тулыландырылған, тулы комплекслы яҫылыҡты ҡарау файҙалы. Бындай ҡараш булғанда, сикһеҙ үҫә барыусы (модуле буйынса) эҙмә-эҙлелек сикһеҙ алыҫ нөктәгә йыйыла тип иҫәпләнә. Сикһеҙлек менән алгебраик ғәмәлдәр башҡарылмай, шулай ҙа бер нисә алгебраик нисбәт урынлы: Сикһеҙ алыҫ нөктәнең \varepsilon-эргә-яғы тип, модуле -ҙән ҙур булған z нөктәләр күмәклеге, йәғни координаталар башының -эргә-яғының тышҡы өлкәһе иҫәпләнә.
Билдәләмә
Бер аргументтың w=f(z) комплекслы функцияһы өсөн сығарылма, ысын функция өсөн билдәләнгән кеүек үк билдәләнә : (бында h — комплекслы һан). әгәр был сикләнмә булһа, функция дифференциалланыусы йәки голоморфлы тип атала. Был ваҡытта Бер мөһим үҙенсәлекте иҫәпкә алырға кәрәк: комплекслы функция яҫылыҡта бирелгәнлектән, килтерелгән сикләнмәнең булыуы, ул z-ҡа теләһә ниндәй йүнәлештән ынтылғанда ла бер үк тигәнде аңлата. Был факт u,\;v компонент-функцияларҙың күренешенә мөһим сикләүҙәр ҡуя һәм уларҙың ныҡлы үҙ-ара бәйләнешен билдәләй (Коши — Риман шарттары, улар инде Эйлер — Даламбер шарттарын) : Бынан, u һәм v компоненттарының дифференциалланыусанлыҡтары функцияның үҙенең дифференциалланыусанлығы өсөн етерлек түгел икәне килеп сыға.
Улай ғына түгел, комплекслы анализды ысын анализдан айырып тороусы түбәндәге үҙсәнлектәр дөрөҫ : Шулай итеп, теләһә ниндәй дифференциалланыусы комплекслы функция — ул u+iv күренешендәге функция, бында u,\;v — ике аргументтың үҙ-ара бәйле гармоник функциялары.
Башҡа үҙсәнлектәре
f(z) һәм g(z) функциялары өлкәһендә дифференциалланыусы функциялар икән ти. Ул саҡта һәм  шулай уҡ был өлкәлә дифференциалланыусы. Әгәр g(z) G өлкәһендә нулгә әйләнмәһә, ул саҡта G-ла  дифференциалланыусы була. f(g(z)) функциялар композицияһы, үҙе билдәләнгән бөтә ерҙә дифференциалланыусы була. Әгәр w=f(z) функцияһының G өлкәһендә сығарылмаһы нулгә әйләнмәһә, ул саҡта уға кире функция бар, һәм ул дифференциалланыусы була.
Сумма, айырма, ҡабатландыҡ, бүлендек, функциялар композициялары һәм кире функциялар өсөн сығарылма, ысын анализдағы кеүек үк формулалар буйынса иҫәпләнә.
Сығарылманың геометрик мәғәнәһе
Һәр комплекслы функция (x,\;y) координаталы комплекслы яҫылыҡтың (u,\;v) координаталы  икенсе комплекслы яҫылыҡҡа ниндәйҙер сағылышын билдәләй. Был ваҡытта сикләнмәһенең булыуы, йәғни сығарылмһының модуле, масштаблау коэффициенты z нөктәһенән бөтә йүнәлештә бер төрлө тигәнде аңлата, йәғни йүнәлешкә бәйле түгел. Дөйөм алғанда, масштаблау коэффициенты нөктәнән нөктәгә үҙгәрә.
Әгәр масштаблау коэффициенты k>1 булһа, ул саҡта z нөктәһенең эргә-яғында нөктәләр араһындағы алыҫлыҡтар арта, һәм масштаблау коэффициентын һуҙыу коэффициенты тип атайҙар. Әгәр масштаблау коэффициенты k<1 булһа, ул саҡта z нөктәһенең эргә-яғында нөктәләр араһындағы алыҫлыҡтар кәмей, һәм масштаблау коэффициентын ҡыҫыу коэффициенты тип атайҙар. функцияһы өсөн миҫал: z=1 нөктәһендә сығарылма 4-кә тигеҙ, шуға күрә бөтә оҙонлоҡтар дүрт тапҡыр арта.
Сығарылманың аргументына килгәндә, ул бирелгән z нөктәһе аша үткән шыма кәкренең боролоу мөйөшөн билдәләй. Бындай сағылыш ваҡытында бөтә шыма кәкре һыҙыҡтар бер үк мөйөшкә боролалар. Мөйөштө һаҡлаусы сағылыштар конформлы тип аталалар; шулай итеп, теләһә ниндәй дифференциалланыусы комплекслы функция конформлы сағылышты билдәләй (уның сығарылмаһы нулгә әйләнмәгән өлкәлә). Комплекслы функцияларҙың картографияла һәм гидродинамикала киң ҡулланылыуы ошо факт менән бәйле.
Комплекслы функцияларҙы интеграллау
Комплекслы функцияның сығарылмаһы төшөнсәһе (аныҡ интегралы), ысын функция осрағындағы кеүек индерелә. Әммә комплекслы яҫылыҡтың a-нан b-ға тиклем интервалда аныҡ интегралдың аналогы юҡ, дөйөм әйткәндә, булмай, сөнки башланғыс нөктәнән һуңғы нөктәгә тиклем юл аныҡ түгел. Шуға күрә комплекслы интегралдың төп төрө булып, конкрет юлға бәйле кәкре һыҙыҡлы интеграл тора. Түбәндә интеграл юлға бәйле булмаһын өсөн үтәлергә тейеш булған шарттар килтерелә, һәм шул саҡта «нөктәнән алып нөктәгә тиклем» интеграл корректно билдәләнергә мөмкин.