cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Изеге
Сюжеты
Әйләнеп килеп етер ул.
Туҡтамыш хандан туғыҙ ул,
Туғыҙын да һуғыр башына,
Ҡан һырғалар ҡашына.
Һинд цивилизацияһы
Һинд, йәки Харапп, цивилизацияһы — бронза быуатының боронғо көнсығыш цивилизацияһы, барлыҡҡа килеү ваҡыты буйынса Боронғо Мысыр һәм Месопотамиянан ҡала өсөнсө урында тора. Өсөһө араһында иң ҙур майҙанды биләй, ҡалған икәүһенең дөйөм майҙанынан 2 тапҡырға артып китә. Һинд цивилизацияһы б.э.т. 2600 һәм 1900 йылдар араһында сәскә ата, ләкин сағыштырмаса тиҙ тарҡала. Тарҡалыуын беҙҙең эраға тиклем 2200-се йылдарҙағы ҡоролоҡ менән бәйләйҙәр.
Харапп цивилизацияһы Һинд йылғаһы үҙәнендә беҙҙең эраға тиклем 3300—1300 йылдарҙа үҫешә. Иң әһәмиәтле үҙәктәре — Ракхигархи (350 га, Мохенджо-Даро (300 га), Хараппа (150 га), Лотал (60 га) һәм Дхолавира (47 га) . Сәскә атҡан йылдарҙа яҡынса 5 миллион кеше йәшәй, фаразланыуынса, эламиттар һәм дравидтар күпселекте тәшкил итә. Һинд цивилизацияһының юғары үҫеш осоро беҙҙең эраға тиклемге 2600 йылдан алып 1900 йылдарҙа дауам итә. Хәҙерге Афғанстан, Пакистан һәм Төньяҡ-Көнбайыш Һиндостан территорияларына һуҙыла.
Шумер текстарында харапп цивилизацияһы «Мелухха» тип аталған тип фараз ителә.
Беҙҙең эраға тиклем III мең йыллыҡта аридизация башлана — дәүләт урынлашҡан төбәктә һыу ресурстары яйлап ярлылана башлай. Археологтар төбәктә урбанизацияның көсәйеүе, тупраҡтың ярлыланыуы һәм йылғаларҙың яйлап һайығыуы аридизацияға килтереүсе сәбәп булыуы бар тип һанай. Һөҙөмтәлә был дәүләттең бөлгөнлөккә төшөүенә килтереүе ихтимал. Шул уҡ ваҡытта, бөлгөнлөккә төшкәндән һуң, халыҡ Көнсығышҡа китә.
Арийҙарға тиклемге цивилизацияның Көнбайыш Һиндостанда булыуы тураһында тәүге мәғлүмәттәрҙе XIX быуатта Александр Каннингем баҫтырып сығара. 1921—1922 йылдарҙағы Джон Маршалл етәкселегендәге экспедиция һинд цивилизацияһының булыуын тулыһынса асыҡлай.
Һинд йылғаһы үҙәнендә йәшәүселәр бер нисә яңы һөнәр — аҡыҡ, һөйәк эшкәртеү, бронза, баҡыр, ҡурғаш һәм аҡ ҡурғаш металлургияһын уйлап таба. Харапп цивилизацияһы ҡалаларындағы ҡаралтылар аныҡ планлаштырылыуы менән айырылып тора. Төҙөлөш материалы — балсыҡтан яндырылған кирбес. Ҡатмарлы дренаж системалары, һыу менән тәьмин итеү системалары һәм торлаҡ булмаған биналарҙың тотош кластерҙары үҙләштерелгән һәм ҡулланылған.
Ҡалаларҙа ҡаҙыныу эштәре барышында балалар уйынсыҡтары ла, бик аҙ ҡорал да табыла. Тимәк, дәүләт артыҡ милитаризацияланмаған һәм сағыштырмаса тыныс йәшәгән. Вавилон, Шумер һәм Месопотамиянан алыҫ булған алыҫ ерҙәр менән сауҙа итеүгә ҙур иғтибар бүленә. Сауҙаның үҫешен хайуандар һәм мифик йән эйәләре менән биҙәлгән күп һанлы мисәттәр күрһәтә.
«Һинд цивилизацияһы» һәм «Хараппа цивилизацияһы» тигән атамалар археологик әҙәбиәттә бер тиң мәғәнәгә эйә. «Хараппа» тигән термин бутарға мөмкин, сөнки был атама хәҙерге Хараппа ҡалаһы исеменән бирелгән. Унда 1920-се йылдарҙа уҡ ҡаҙылған тәүге археологик майҙансыҡ урынлашҡан. Тиҙҙән Мохенджо-Даро табыла һәм өйрәнелә, был сенсацион асыштар була. Был һәйкәлдәр Харапп цивилизацияһының өлгөрөп еткән стадияһына ҡарай һәм элекке һәм артабанғы харапп һәм һуңғы харапп мәҙәниәттәре тип аталған мәҙәниәттәрҙән айырыла. Ауыл хужалығы тибындағы неолитик торамалар иртә харапп мәҙәниәтенә тиклем була.
2008 йылға ҡарата башлыса Һинд һәм Гхаггар-Хакра йылғалары һәм уларҙың ҡушылдыҡтары тирәһендә урынлашҡан 1022 ҡала һәм ауыл табыла. Шуларҙың 406-һы хәҙерге Пакистан территорияһында, 616-һы Һиндостанда табыла. 96 объект ҡаҙылған һәм өйрәнелгән. Был 96 объект араһында эре ҡала үҙәктәре, шул иҫәптән Хараппа, Мохенджо-Даро (ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекты), Дхолавира, Ганеривала, Ракхигархи бар.
Дәүләт теленең аныҡ билдәләнмәгән, уның генеалогияһы әлегә билдәле түгел. Харапп теле менән дравид и элам-дравидий телдәренең бәйләнештәре етерлек өйрәнелмәгән.
Һинд цивилизацияһы хронологияһы
Археологтар билдәләүенсә, Һинд үҙәнендәге ҡалаларҙа социаль иерархиялар, яҙыу системаһы һәм аныҡ планировкалы ҙур ҡалалар, шулай уҡ боронғо замандарҙа уҡ алыҫ дәүләттәр менән сауҙа итеү була. Был үҫешкән, өлгөргән боронғо дәүләт характеристикаларына яуап бирә. Был осор б. э. т. 2600 һәм 1900 йылдар — өлгөргән Хараппа мәҙәниәте араһында барлыҡҡа килгән. Әгәр иртә һәм һуң Харапп осорон алып ҡараһаҡ, бөтә һинд цивилизацияһы б.э.т. 3300 — 1400 йылдарҙа ғәмәлдә була.
Кофе
Кофе — эсемлек, Мареновые (Rubiaceae) ғаиләһенә, Ҡәһүә (Coffea) ырыуына ҡараған төрлө үҫемлектәрҙең орлоғон (ашлығын) ҡурып, ваҡланған ононан әҙерләнә.
Мадаха (Оло Бугряница ҡушылдығы)
Мадаха — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Бугряница йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Корвин-Круковскийҙарҙың усадьбаһы
Полибино — Псков өлкәһе Великолукский районының Полибино ауылындағы XIX быуат рус усадьбаһының архитектура ансамбле. Федераль әһәмиәттәге Рәсәй халыҡтарының мәҙәни мираҫы объекты, тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы.
Усадьба Полибино күле ярында Ловать йылғаһынан 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Усадьба уртаһында, паркта ҡалҡыу урында  урынлашҡан  XIX быуат икенсе сирегендәге өс ҡатлы башня менән ике ҡатлы таш йортто, флигелде (йорттоң һәм флигелдең дөйөм майҙаны 1000 кв.м. тирәһе), паркты һәм күлде үҙ эсенә ала.
Поместьеның төп бинаһында С.В. Ковалевскаяның йорт-музейы урынлаша. Музей экспозицияһында уның шәхси әйберҙәре, документтары, ҡулъяҙмалары, китаптары, шулай уҡ биҙәү-ҡулланма сәнғәте әйберҙәре коллекцияһы күрһәтелә.
Тарихы
Полибино ауылы тураһында беренсе тапҡыр телгә алыу  XVIII быуаттың икенсе яртыһына ҡарай. Шул саҡта Поилибино хужаһы генерал И. И. Михельсон була. 1774 йылдың Ҡазанды  Пугачевтан азат иткәне өсөн  Михельсонға полковник дәрәжәһе бирелә һәм  бүләкләнә. Уға Витебск губернаһында күп ауылдар менән 1000 крәҫтиән бирелә.
Төпкөлдә быға тиклем күрелмәгән ҡупшылыҡ менән төҙөлгән Михельсондың үҙәк усадьбаһы Невелдән алыҫ түгел Иваново ауылында урынлаша. Полибинола шул ваҡытта ағастан «ябай архитектуралы»  бай йорто тора. Унда Михельсондың ҡатыны Шарлотта Ивановна урынлаша. Генерал үлгәндән һуң Полибино ауылы уға ғүмерлеккә бирелә.
Ул ваҡытта имение менән дворян Антон Красовский идара итә. 1830 йылда Красовскийға имениелар менән идара итеү тыйыла,  ҡаҙна недоимкалары һәм крәҫтиәндәр менән  ҡаты мөрәжәғәт итеүе   өсөн Полибино имениеһы дворян опекаһына бирелә; ә Шарлотта Михельсон Велижский өйәҙенең Церковище ауылына күсергә мәжбүр була,   унда 1837—1839 йылдар тирәһендә хәйерселектә вафат була (Лорожино ауылының лютеран зыяратында ерләнгән). 1834 йылдан ул алпауыт Маньчевскийҙың ҡуртымынды була, ә 1841 йылдың 30 ғинуарында  имениены  асыҡ аукционда 10 610 һумға генерал  В. В. Корвин-Круковский һатып ала.
Ошо мәлдән Полибино усадьбаһы тарихында яңы осор башлана. Хәрби карьераһын тамамлағандан һуң В. В. Корвин-Круковский Полибинола ғаиләһе менән даими йәшәргә ниәтләнә, шуға күрә усадьба яңы хужаның зауығына ярашлы  тулыһынса реконструкциялана. Асылда, яңы усадьба төҙөлә башлай. Балсыҡтан төрлө ҡоролмалар: идарасының һәм баҡсасының торлаҡ йорттары, мал аҙбары, һарай, ырҙын һ.б. төҙөлә. Шул ваҡытта уҡ  таштан бай йорто («замок») төҙөлә башлай.
В. В. Корвин-Круковский ул йылдарҙа  Мәскәүҙә, ә һуңынан Калугала  хеҙмәттә булғанлыҡтан, был ҡаралтыларҙың төҙөлөшө менән Полибинона алыҫ йәшәмәгән  уның ҡустыһы Семен Васильевич Круковский шөғөлләнә. Уның ваҡытында усадьбала ҙур гөл баҡсаһы булдырыла.
1858 йылда Корвин-Круковский отставкаға сыға һәм ғаиләһе менән Полибиноға даими йәшәү урынына күсеп китә. Артабан ул шәхсән үҙенең усадьбаһын һәм имениеһын нығытыу һәм үҫтереү менән шөғөлләнә, яйлап Михельсон ауылдарын һатып ала. Полибино усадьбаһының вариҫтары өсөн нәҫелдән килгән поместьеһы булыр тип өмөмтләнә. Һатып алғас та уҡ Василий Васильевич документтарында Полибино һатып алынған итеп түгел, ә нәҫелдән килгән имение итеп күрһәтелә. Әммә был бойомға ашмай. Усадьбаның үҫеше унда Василий Васильевичтың күсеп килеүенән һуң башлана һәм уның вафатынан һуң тамамлана.
Был имениела генералдың һуңыраҡ данлыҡлы ҡыҙҙары  — Софья Ковалевская һәм Анна Жакларҙың бала сағы үтә. Нәҡ бында Софья Ковалевская, күп йәһәттән ағаһы Петр Васильевич йоғонтоһо аҫтында, күп яҡлы үҫешә һәм уның математикаға ҡыҙыҡһыныуы уяна.
Софья Ковалевскаяның мемориаль йорто 1981 йылда Псков музей-ҡурсаулығынатапшырыла. 1982 йылда музей фонды комплекталана, тикшереү үткәрелә. 1989 йылдан башлап усадьбала (финанс етмәү арҡаһында оҙайлы тәнәфестәр менән) реставрация эштәре алып барыла. 1988 йылдан алып барыу өсөн музей асыла.
Никанорова Татьяна Леонидовна
Никанорова Татьяна Леонидовна (28 апрель 1966 йыл) — опера йырсыһы (контральто), Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2008).
Йәжүж менән Мәжүж
Йәжүж менән Мәжүж (يأجوج ومأجوج.— йәджүдж үә мәджүдж) — ислам эсхатологияһында, алыҫ көнсығышыта йәшәгән, ерҙә боҙом менән шөғөлләнгән ҡәбиләләр. Изге Яҙмалағы Гог һәм Магог ҡа тура килә.
Никанорова Татьяна Леонидовна
Биографияһы
Татьяна Леонидовна Никанорова 1966 йылдың 28 апрелендә Башҡорт АССР-ы Балаҡатай районы Яңы Балаҡатай ауылында тыуа. 1973 йылдан алып 1981 йылға тиклем Кушнаренко мәктәбендә уҡый, 1981 йылдан алып 1985 йылға тиклем Благовещен педагогия колледжында уҡый.
Йәжүж менән Мәжүж
Ҡиәфәттәре
Риүәйәт буйынса, Йәжүж менән Мәжүж иҫ киткес ҙур кәүҙәле. Уларҙың ҡайһы берҙәренең ҡолаҡтары кәүҙәһен ҡапларлыҡ булған. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа киреһенсә — улар тәпәш буйлы һәм яҫы йөҙлө тип раҫланыла. Алишер Навои Хәмсә тигән әҫәрендә йәжүждәрҙе «ете иле» сәсле, ҙур ҡолаҡлы, һары-ҡара йөҙлө, ҡабан тешле һәм тут-ҡыҙыл һаҡаллы итеп тасуирлай.
Никанорова Татьяна Леонидовна
Биографияһы
Белем алыуын Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында дауам итә. 1991 йылдан алып 1997 йылға тиклем «яңғыҙ йырлау» һөнәре буйынса уҡый (РФ атҡаҙанған артисы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты. С. А. Асҡаров класында уҡый).
Йәжүж менән Мәжүж
Йәшәгән урындары
Алишер Навои йәжүждәрҙе Мәғрибтән төньяҡҡа ҡарай Фаранг иле менән күршеләш урынлаштыра. Йәжүждәр таулы Кирван иле аша һөжүм итә, уныһы Каф тауҙарының бер өлөшө булып тора.
Никанорова Татьяна Леонидовна
Биографияһы
1997 йылдан — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының күренекле опера йырсыһы. 2007 йылдан алып Екатеринбург дәүләт опера һәм балет академия театрында эшләй. Хәҙерге ваҡытта ике театрҙа ла эшләй.
Йәжүж менән Мәжүж
Кәртәләр төҙөү
Йәжүж менән Мәжүж Ҡиәмәт көнөнөң билдәһе булып тора һәм Әл-Кәһф сүрәһендә телгә алына.
Никанорова Татьяна Леонидовна
Биографияһы
Мәскәүҙә «Алтын битлек» милли театр фестиваленең «Яңы опера» театры сәхнәһендә спектакль-номинанттарҙа: В. А. Моцарттың «Тылсымлы флейтаһы» (2006) һәм Дж. Вердиның «Бал-маскарады» (2007), театр сәхнәһендә камера-вокаль музыкаһы программалары менән Й. Әбделмәнов, «Мәрәкә» ансамбле, В. Л. Мортазин менән берлектә сығыш яһай. .
Йәжүж менән Мәжүж
Кәртәләр төҙөү
Йәжүж менән Мәжүжхалыҡтарының ерҙә боҙом менән шөғөлләнеүе сәбәпле, хаҡ тәҡүә Зөлҡәрнәй улар араһында диуар төҙөй. Һәр төн улар диуар аҫтын ҡаҙалар, әммә иртән Аллаһ уларҙың бар эшен юҡҡа сығара.
Никанорова Татьяна Леонидовна
Биографияһы
Татьяна Леонидовнаның камера-вокаль репертуары бик киң. Спектаклдәрҙең ағымдағы репертуарынан һәм Өфө менән Екатеринбург опера һәм балет театрының яңы постановкаларынан бушамай.
Йәжүж менән Мәжүж
Кәртәләр төҙөү
Йәжүж менән Мәжүж Ғайса пәйғәмбәр) икенсе тапҡыр килгәндән һуң стенаны емерә ала һәм шул саҡта улар бөтә ерҙе тултырасаҡ. Ҡөрьәнгә ярашлы, Йәжүж һәм Мәжүж «һәр ҡалҡыулыҡтан аҫҡа килеп төшәсәк».
Никанорова Татьяна Леонидовна
Биографияһы
«Башҡортостан республикаһының атҡаҙанған артисы» (2002), «Башҡортостан республикаһының халыҡ артисы» (2008) маҡтаулы исемдәре бирелгән.
Йәжүж менән Мәжүж
Һуғыш
Ғайса пәйғәмбәр Дәжжәлде еңгәндән һуң был ваҡытҡа бөтә ерҙе буйһондорасаҡ һәм бик күп кешеләрҙе үлтерәсәк Йәжүж менән Мәжүж ҡәбиләләренә ҡаршы динлеләрҙе һуғышҡа алып барасаҡ. Йәджүж һәм Мәжүж ҙур йылғаларҙан һәм күлдәрҙән бөтә һыуҙы эсеп бөтәсәк һәм күккә ата башлаясаҡ. Ғайса пәйғәмбәр уның армияһын еңә алмай, Аллаһтан ярҙам һорай. Аллаһ Йәжүж менән Мәжүж ҡәбиләләренә селәүсен-ҡорттар ебәрә һәм шулар уларҙың танауҙарына, ауыҙҙарына, ҡолаҡтарына тыңҡыслап тула.
Никанорова Татьяна Леонидовна
Биографияһы
Ғаиләлә өс бала.
Гастролдәре
Никанорова Татьяна Леонидовна театр труппаһы составында Төркиәгә (1999), Мысырға (2003), Португалияға(2006), Таиландҡа (2006, 2008) гастролгә сыға. 2008 йылда гастроль менән Көньяк Африка республикаһына бара.
Оло Караколь
Оло Караколь (Оло Каракуль) — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Эри-коль күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Күбрауыйлыҡ
Күбраүилек (Кубравия) — Урта Азияла таралған суфый тәриҡәте. Нигеҙ һалыусы хиуалы Нәжметдин Күбра исеме менән аталған (1145—1221).
Тарихы
Күбраүилек суфый тәриҡәтенә нигеҙ һалыусы Нәжметдин Күбра (1145—1221) Исмәғил Кәсри, Әбү Йәсир Ғәммәр Бидлиси һәм Рузбехан Вәззән Мисриҙә уҡый. Хорезмға ҡайтҡас, үҙенең суфый тәғлимәте мәктәбен аса. Күбрауи шәйехтәренең Бохарала, Сәмәрҡәндтә, Ирандың бер нисә ҡалаһында, Кашмирҙа һәм Ҡытайҙа үҙ үҙәктәре булған.
Доктринаһы
Башҡа суфый шәйехтәре кеүек, Нәжметдин Күбра кеше рухи юлдан барып, Аллаһты тоя һәм, остаҙының (мөршидтең) кәңәштәрен тотоп, Уға яҡыная ала, тип һанаған. Нәжметдин буйһоноусанлыҡ, донъяуилыҡтан ситләшеү һәм яңғыҙ ғибәҙәттәргә бирелеү тарафдары була.
Күбраүиҙәр төҫтәрҙең төрлө төҫмөрҙәренә һәм уларҙың суфыйлыҡ алымдарына һәм практик гармонияһына ҙур әһәмиәт бирә һәм үҙҙәрен Али ибн Әбү Талиптың рухи вариҫтары тип иҫәпләй. Ғәләүиҙәрҙең ике сектаһы — нурбахшы һәм зәһәбиҙәр — күбраүиҙәрҙән айырылып сыҡҡан.
Күбраүи әс-Симнәни XIV быуатта шәһәҙәттең берҙән-берлеге (үәхдәт әш-шүһүд; وحدة الشهود) концепцияһын эшләгән һәм мистик «юл» формулаһын үҙгәртеп, хәҡиҡәт — тәриҡәт — шәриғәт өслөгөнә таянып ҡына ысын ғилемгә һәм илаһи ҡанунға өлгәшеп була тип һанаған
Морат (Силәбе өлкәһе)
Морат (Муратова, Мурад, Мрат) — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районында юҡҡа сыҡҡан ауыл. Юҡҡа сыҡҡан ваҡыттан алдараҡ Дәрбиш ауыл советы составына ингән. 1985 йылда иҫәпкә алыу мәғлүмәттәренән алынған.
Географияһы
Арғаяш районының көньяҡ өлөшөндә, Ҡомкүл һәм Ҡорғо күлдәре араһында, Дәрбиш ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 5,5 км (тура һыҙыҡ буйлап) алыҫлыҡта урынлашҡан булған.
Төҙөлөш механикаһы
Төҙөлөш механикаһы — конструкцияның ныҡлығы, ҡатылығы, тотороҡлоғо тураһында фәндәр төркөмө. Фәнде Галилео Галилей, Роберт Гук (1635-1705), Леонард Эйлер, Дмитрий Иванович Журавский, Томас Юнг (1773-1829), Барре де Сен-Венан, Виктор Львович Кирпичёв, Степан Прокофьевич Тимошенко, Исаак Моисеевич Рабинович, Якоб Бернулли (1654-1705) һәм башҡалар өйрәнделәр. Классик бүлектәре:
Тарих
1822 йылда француз математигы һәм механигы Огюстен Луи Коши (1789-1857) «көсөргәнеш» һәм деформация терминдарҙы фән әҙәбиәткә индерҙе.
1826 йылда француз инженер Луи Мари Анри Навье (1785-1836) һығылмалылыҡ модуле индерҙе.
Материалдар ҡаршылығы
Материалдар ҡаршылығы - механика фәненең бер өлөшө. Материалдын ныҡлығы,, өйрәнә. Кендектен киселешендә эске көсөргәнештәр. Эске көсөргәнеш табыу ысулы немец инженерҙар А. Риттер, Д. Шведлер(1851) менән тәкдим ителде.
Закондар
ҡайҙа {N} — материалға һалынған көс, {A} -майҙан
ҡайҙа E материалдын физик константаһы (Юнг модуле), \varepsilon -сағыштырма озоноуы.
ҡайҙа E материалдын физик константаһы (Юнг модуле), \varepsilon -сағыштырма озоноуы. ҡорос өсөн Юнг модуле {E}=2*10^5, Мпа.
ҡайҙа материал деформацияһы, l -материал оҙонлоғо.
Бөгөлөү ваҡытта көсөргәнеш.
Ғәйфулла (исем)
Ғәйфулла — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Ғәйфулла исеме бар.
Этимологияһы
Ғәйфулла ғәрәп теленән ингән ир-ат исеме. Ғәфү ителгән, алла ғәфү иткән тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Сарбаев Ғәйфулла Фәхрислам улы (12 октябрь 1915 йыл — 22 февраль 1965 йыл) — театр актёры, режиссёр, ҡурайсы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1957).
Вәлиев Ғәйфулла Хәмит улы (6 ноябрь 1930 йыл — 1 август 1982 йыл) — башҡорт журналисы, партия хеҙмәткәре һәм яҙыусы, драматург. 1953 йылдан КПСС, 1957 йылдан СССР Журналистар һәм 1978 йылдан — СССР Яҙыусылар союздары ағзаһы. БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980).
Ғиззатуллин Ғәйфулла Ғөбәйҙулла улы (1922 йыл — 1977 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, гвардия ҡыҙылармеецы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Сәфиуллин Ғәйфулла Сәфиулла улы (Сафиуллин Гайфулла Сафиуллинович 1906 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.
Ғәбитов Ғәйфулла Ғәбит улы (23 ғинуар 1923 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945), II (1945) һәм III (1944) дәрәжә Дан ордендары, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) кавалеры
Фамилияла
Ғәйфуллин Абдрахман Зәйнулла улы (6 сентябрь 1908 йыл — 17 апрель 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының пулемёт ротаһы командиры, гвардия лейтенанты. 1932 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң). Салауат районының почётлы гражданы.
Ғәйфуллин Миңләхмәт Зиннәт улы (28 август 1914 йыл — 19 апрель 2002 йыл) — алдынғы нефтсе, 1933—1969 йылдарҙа «Ишембайнефть» нефть промыслаһы идаралығында быраулаусы, быраулау мастеры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).
Ғәйфуллин Александр Александрович (22 март 1984 йыл) — Рәсәй математигы, алгебраик һәм комбинаторлы топология, комбинаторлы геометрия буйынса белгес, Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2016). 2012 йылда Сабитов теоремаһының күп үлсәмле аналогын иҫбат итә — үлсәме n ≥ 4 {\displaystyle n\geq 4} {\displaystyle n\geq 4} булған теләһә ниндәй бөгәрләнеүсе күпҡыр бөгәрләү процесында күләмен һаҡлап ҡала.
Ғәйфуллин Ғарифулла Ғәйфулла улы (1 ғинуар 1905 йыл — 3 октябрь 1995 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец.
Ғәйфуллин Булат Нәҡи улы (25 июнь 1960 йыл) — ғалим-инженер, программист. РУССОФТ ассоциацияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе һәм тәүге президенты, «Силикон тайга» программалар менән тәьмин итеүҙе эҙерләүсе альянсты ойоштороусы. Техник фәндәр кандидаты (1985).
Ауылдар
Ғәйфулла (Гайфуллинское) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл.
Магнит
Асыу тарихы
Ҡорос пластина буйлап магнит йөрөтөп (бер йүнәлештә бер нисә тапҡыр) түңәрәк токлы молекулаларҙы бер төрлө ориентирлайбыҙ. Шулай, ҡорос пластина магнитҡа әйләнә. Хәҙер Арагоның баҡыр сым уратылған быяла көпшә менән булған тәжрибәһе аңлашылда. Эсендәге тимер таяҡ тирәләй ток йөрөй. Был электромагнит тип атала.
1825 йылда инглиз инженеры Уильям Бекіре беренсе электромагнит яһай. Бөгөлгән таяҡ тирәләй сым урай, электр сымын изоляциялау өсөн лак буяй. Ток үткәндә тимер таяҡ магнитлана, әммә ток өҙөлгәс, шунда уҡ магнит көсө юғала. Тап электромагниттарҙың ошо үҙенсәлеге уларҙы техникала киң ҡулланырға мөмкинлек бирә.
Магнит материалдар
«Магнит» термины, ҡағиҙә булараҡ, магнит ҡыры булмаған осраҡта ла ҡулланыла. Был материалдарҙың ҡайһы бер кластарында мөмкин. Ҡайһы бер материалдарҙа ситтән магнит ҡыры йоғонтоһонда магнит үҙенсәлектәре барлыҡҡа килә; был күренеш магнетизм булараҡ билдәле. Магнетизмдың бер нисә төрө бар, һәр материалда кәм тигәндә бер төрө бар.
Ғөмүмән, магнит материалының тәртибе материалдың төҙөлөшөнә һәм, кәм тигәндә, уның электрон конфигурацияһына ҡарап һиҙелерлек үҙгәрергә мөмкин. Материалдарҙың магнит ҡыры менән үҙ-ара тәьҫир итешеүҙең бер нисә төрө бар, шул иҫәптән:
Магнетизмдың спин-быяла, суперпарамагнетизм, супердиамагнетизм, метамагнетизм кеүек башҡа төрҙәре лә бар.
Үлсәү берәмеге
СИ системаһында магнит ағымы берәмеге вебер  (Вб), магнит үткәреүсәнлеге (магнитная проницаемость) — метрға генри  (Гн/м), магнит ҡырҙарының көсөргәнеше — метрға ампер  (А/м.), магнит магнит ҡырының индукцияһы — тесла.
Вебер — магнит ағымын үлсәү берәмеге.
Генри — халыҡ-ара индукциктивлыҡ үлсәү берәмеге.
Тесла — СИ системаһында магнит ҡырын үлсәү берәмеге.
Медицина һәм хәүефһеҙлек мәсьәләләре
Кеше туҡымаларының статик магнит ҡырына һиҙгерлеге бик түбән булғанлыҡтан, уның ниндәй ҙә булһа ауырыуҙарҙы дауалауҙа ҡулланыу һөҙөмтәлелеге тураһында фәнни дәлилдәр юҡ.. Шул уҡ сәбәптән был өлкәгә тәьҫир итеү менән бәйле һаулыҡ өсөн хәүефле булыуы тураһында фәнни дәлилдәр юҡ. Әммә кеше туҡымаларында ферромагнит сит организм булһа, уның менән магнит ҡыры үҙ-ара тәьҫир итешәсәк, был етди хәүеф тыуҙырыуы мөмкин. .
Атап әйткәндә, кардиостимулятор пациенттың күкрәгенә ҡуйылһа, уны магнит ҡырҙарынан алыҫ тоторға кәрәк. Тап шуның өсөн кардиостимулятор ҡуйылған пациенттарҙы МРТ ярҙамында тикшереү мөмкин түгел, МРТ эске органдарҙы һәм туҡымаларҙы күҙ алдына килтереү өсөн магнит ҡоролма булып тора.
Балалар ҡайһы саҡта уйынсыҡтарҙан ваҡ магниттарҙы йота. Әгәр бала ике йәки күберәк магнит йотҡан булһа, был хәүефле булырға мөмкин, сөнки магниттар тартылып эске туҡымаларға зыян килтереүе ихтимал; бер үлем осрағы булығаны билдәле.
Магнитһыҙландырыу
Ҡайһы берҙә материалдарҙы магнитлашыуы кәрәкмәй һәм уларҙы магнитһыҙландырыу ихтыяжы тыуа. Материалдарҙы магнитһыҙландырыуҙың өс ысулы бар:
Һуңғы ысул сәнәғәттә ҡоралдарҙы, ҡаты дисктарҙы магнитһыҙландырыуҙа, магнит карталарындағы мәғлүмәтте юйыуҙа һәм башҡа осраҡта ҡулланыла.
Изеге
Сюжеты
Хандың ҡото осоп, Изегенең Янбай дуҫын саҡырта: «Ни теләһә лә, шуны бирермен, кире ҡайтһын. Ҡалай итеп булһа ла алып ҡайтығыҙ Изегене!» — тип, үҙенең туғыҙ улын эйәртеп сығарып ебәрә. Янбай күпме генә кире ҡайтырға өгөтләһә лә Изеге риза булмай.
Изеге:
Ай, Янбайым, Янбайым,
Мин ҡайтмамдыр, ҡайтмамдыр,
Ҡайтып та Иҙел кисмәмдер,
Ҡайтып та Иҙел кисмәмдер.
Ат бирһә лә, менмәмдер,
Таҡым ҡото киткәндер.
Янбай:
һәнекәйҙән һаҡлыраҡ,
Кемекәйҙән күрклерәк,
Хан үҙ ҡыҙын бирәләү,
Аны ла алып ҡосһана.
Хан үҙ ҡыҙын бирһә лә,
Аны ла алып ҡосмамдыр,
Янбай ҡурҡыта:
Кофе
Тарихы
XIV быуатҡа тиклем ҡәһүә ҡырағай килеш Эфиопияла тәбиғәттә үҫә. Шунан һуң ҡәһүә ағасы Ғәрәбстан ярымутрауына килтерелә. XVI быуатта Ғосман империяһында киң тарала башлай. XVI быуат аҙағында европа сауҙагәрҙәре ҡәһүәне ғәрәп порттарында һатып алып Европаға алып килә башлай. Легенда буйынса, XVII быуат уртаһында мосолман мосафиры йәшерен рәүештә Көньяҡ Һиндостанға ҡәһүә орлоғон сығара. Унан XVII быуат аҙағында голланд сауҙагәрҙәре йәшерен рәүештә ҡәһүә ағасын Ява һәм Суматра утрауҙарына сығара. Был ғәрәптәрҙең ҡәһүә үҫтереү монополияһының тамамланыуы була.
Яҡынса 1555 йылда Константинополдә беренсе йәмәғәт ҡәһүәханаһы асыла. Тарихсылар раҫлауынса, вәзир Мәхмәд Кәпрәле бер ваҡыт ябай кеше булып кейенә һәм ҡәһүәханаларға власть тураһында әйтелгәндәрҙе тыңларға китә. Һәм, баҡтиһәң, ул бер изге һүҙ ҙә ишетмәгән, шунан һуң батша һарайы бөтә ҡәһүәханаларҙы ябырға, ә ҡәһүәне тыйырға бойора.
Изеге
Сюжеты
Ай, Изегем, Изегем,
Туктамыш ханда туғыҙ ул,
Кофе
Тарихы
Англияла ҡәһүәхана элек-электән ирҙәр клубы тип һаналған, ә 1674 йылда ҡатын-ҡыҙҙар, ирҙәрен ҡәһүәхананан сығарып булмағанға ярһып, «Ҡәһүәгә ҡаршы ҡатын-ҡыҙҙар петицияһы»н яҙалар.
Легендаға ярашлы, Европала ҡәһүәнең киң таралыуы сауҙагәр Юрий-Франц Кульчицкий исеме менән бәйле, ул 1686 йылда, Австрия Вена янындағы алышта еңгәндән һуң, Венала үҙ йортонда беренсе ҡәһүәхана асҡан тиҙәр. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Венала һәм дөйөм Европала беренсе ҡәһүәхананы 1685 йылда әрмән Ованес Аствацатур (Европала Йоханес Диодато булараҡ билдәле) тарафынан асыла.
Изеге
Сюжеты
Туғыҙы ла һуҡһа башыңа,
Ҡан һырғалар ҡашыңа!
Кофе
Тарихы
1706 йылда голландия колонистары Амстердам ботаника баҡсаһына ҡәһүә ағасы ебәрә. Бер нисә йылдан һуң ағас үҫентеһе Франция короленә бүләк ителә. Француз диңгеҙсеһе Габриэль-Матьё де Клье королдең оранжереяһынан ҡәһүә ағасының үҫентеһен һәм орлоғон урлап Мартиникаға алып килә, унда ул беренсе ҡәһүә плантацияһына нигеҙ һала. Йылы климат шарттарына ҡәһүә үҫентеләре бик тиҙ өйрәнәләр: 1727 йылда Бразилияла, 1730 йылда — Ямайкала (билдәле Blue Mountain сорты), 1748 йылда — Кубала, 1760 йыл — Гватемалала, 1779 йыл — Коста-Рикала Ҡәһүә плантациялары барлыҡҡа килә. Шулай итеп, Гаити утрауынданан ҡәһүә Европаға килтерелгәндәрҙен бөтә яртыһынан артып китә. Сан-Доминго плантацияларында ҡолдарҙың ҡырыҫ йәшәү шарттары ҡолдар ихтилалына килтерә.
Рәсәйҙә ҡәһүә батша Алексей Михайлович ваҡытында килеп сыға һәм күп ауырыуҙарҙан, шул иҫәптән мигрендан да дауалау сараһы булып хеҙмәт итә. Әммә нәҡ ҡәһүә эсеү йолаһы Петр I исеме менән бәйле тиҙәр. Ул, тарихсылар фекеренсә, яҡындарын «әсе эсемлек» менән көсләп эсергән. 1703 йылда беренсе ҡәһүәхана асыла.
Изеге
Сюжеты
Тыңҡылдама, Янбайым,
Мадаха (Оло Бугряница ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кофе
Тарихы
XVIII быуатта европалылар ҡәһүә ағасы үҫентеләрен донъяның күп кенә тропик илдәренә алып киләләр. Кофе 65 илдә үҫтерелә. Ҡәһүәнең күп өлөшө Бразилияла етештерелә (бында бөтә донъя ҡәһүә етештереү күләменең яҡынса 40 процентын тәшкил итә), шулай уҡ Колумбияла, Вьетнамла, Индонезияла, Мексикала, Һиндостанда һәм Эфиопияла үҫтерелә.
Изеге
Сюжеты
Маңлайыңды уярым,
Кофе
Тарихы
Яңы Зеландиянан Дэвид Странд ирей торған ҡәһүә уйлап таба һәм уны патентлай (патент №3518).
Ҡәһүә орлоҡтарын кофеинһыҙландырыуын 1903 йылда немец Людвиг Розелиус тарафынан уйлап табыла. Уға был асыш яһарға бер ваҡиға ярҙам итә. Ҡәһүәле йөк ташыған судно көслө дауылға эләгә, трюмдар диңгеҙ һыуы менән шул тиклем тулалар, хатта карап һыу өҫтөндә ҡыйынлыҡ менән тора. Йөк хужаһы барыһы ла юҡҡа сыҡты инде тип уйлай, шулай ҙа ҡәһүә орлоҡтарын экспертизаға алып барырға ҡарар итә. Белгес Людвиг Розелиус ҡәһүәнең яҡшы булыуын билдәләй, әммә бөтә кофеинын тиерлек юғалтҡан. Һуңынан уңышлы немец АҠШ-та үҙ асышын патентлай. 1930 йылда кофеинһыҙ ҡәһүә киң танылыу ала.
Изеге
Сюжеты
Бүректәй алып һелкәрем,
Бүҙәнәләй йолҡарым.
Кофе
Ҡәһүә ағасының төрҙәре
Coffea canephora Pierre ex A. Froehner — конголез ҡәһүәһе (орлоҡ төрө — «робуста»). Төрлө баһалар буйынса, был ике төргә етештерелгән ҡәһүәнең 98 процентҡа тиклеме тура килә. Был күләм 69% — арабика, 29 % — робуста нисбәтендә бүленә. Ҡәһүәнең башҡа төрҙәре донъя етештереү күләменең 2 процентын ғына тәшкил итә.
Изеге
Сюжеты
Һеҙ туғыҙға беҙ һигеҙ,
Кофе
Ҡәһүә ағасының төрҙәре
Ҡәһүә ағасынан 3,6 кг-ға, максимум 5,5 килограмға тиклем емеш йыйыла.
Изеге
Сюжеты
Килер булһаң, кил, дуңғыҙ,
Кофе
Арабика
Арабика — ҡәһүәнең иң таралған төрө. Был сортлы орлоҡ алынған ғәрәп ҡәһүә төрө диңгеҙ кимәленән 900 метрҙан 2000 метрға тиклем бейеклектә үҫә. Орлоғо, ҡағиҙә булараҡ, оҙон формала, өҫтө шыма, уртаһында «S» хәрефенә оҡшаған һыҙығы була. Шул һыҙыҡта, ғәҙәттә, еңелсә ҡурғандан һуң янып өлгөрмәгән ҡәһүә емешенең киҫәксәләре тороп ҡала.
Робуста
Робуста тәме буйынса әллә ни нәзәкәтле сорт тип һаналмай. Шул уҡ ваҡытта уның составында кофеин күберәк, шулай уҡ йыш ҡына эспрессо ҡатнашмаларында ҡулланыла, был яҡшы сифатлы кофе куперек өлгәшергә мөмкинлек бирә һәм эсемлекте арзанайта. Был орлоҡтар алынған конголез ҡәһүә ағасы төрө, ғәрәп ҡәһүәһенә ҡарағанда, тиҙ үҫеүсе һәм ҡоротҡостарға сыҙамлыраҡ, диңгеҙ кимәленән яҡынса 0—600 м бейеклектә үҫә, тәү сиратта Африка, Һиндостан, Шри-Ланка һәм Индонезияның тропик райондарында үҫә. Орлоҡтары түңәрәк формала, төҫө асыҡ көрәндән алып һоро-йәшелгә тиклем.
Изеге
Сюжеты
Изеге Янбайға ынтыла биреп ҡуя, боҫоп ҡарап ятҡан хандың туғыҙ улы, Изегенең киҙәнгәнен күреп, ырғып торалар ҙа ҡасалар.
Кофе
Башҡа төрҙәре
Башҡа төрҙәр, мәҫәлән, либерика, арабуста һәм эксцельса сәнәғәт әһәмиәтенә эйә түгел. Азияла (Индонезия, Филиппин, көньяҡ Һиндостан) ештерелгән «Копи Лювак» йәки «Капе Аламид» сорты иң ҡиммәтле ҡәһүә һанала (бер сынаяғы 50-75 доллар тирәһе). Сөнки дөрөҫ әҙерләү өсөн аш эшкәртеү сылбырын үтергә тейеш ул: мәҫәлән, мусанга, йәки азия пальма циветтаһы (Paradoxurus hermaphroditus) — виверры ғаиләһенә ҡараған ҙур булмаған йәнлектәрҙең ашҡаҙан-эсәктәре аша үтергә тейештәр. Шунһыҙ был ҡәһүәнең тәме һәм хуш еҫе маҡтанырлыҡ булмай. Күптән түгел Копи Лювак, «Monkey Coffee» (Манки Кофе) күпкә арзаныраҡ (10 тапҡырға) ҡәһүә барлыҡҡа килгән. Ул Формоз тауҙарының тайвань плантациялырында үҫеп, сей ашлыҡтарҙы эшкәртеүҙең шундай уҡ ҡатмарлы сылбырынан ғибарәт.
Үҫтереү һәм уңыш йыйыу
2017 йылда кофе етештереү 9,56 миллион тонна тәшкил итә, шуларҙың 3,16 млн тоннаһы — Бразилияға, 1,77 млн тонна — Вьетнамға, 840 мең тонна — Колумбияға, 654 мең тонна — Индонезияға, 459 мең тонна — Эфиопияға, 462 мең тонна — Гондурасҡа, 350 мең тонна Һиндостанға тура килгән.
Изеге
Сюжеты
Изеге артабан бер үҙе юл тотҡаны, дейеү яуын ҡайтарғаны, дейеүҙе үлтереп, Сын Тимерхандың ҡыҙын ҡотҡарғаны, Сын Тимерхан ҡыуанысынан ҡыҙын Изегегә биреп, туй яһауы, уларҙан бер ир бала тыуыуы, уға Әлбәкмырҙа тип исем ҡушыуҙары, Әлбәкмырҙа атаһынан да мыҡты, көслө ир булғаны, улы менән яуға киткәне, Туҡтамышты үлтереп ҡыҙын алып ҡайтҡаны хикәйәләнә.
Бөйөк Моголдар империяһы
Бабур
Бабур тарихҡа уңышлы баҫып алыусы, алыҫтан күрә белеүсе сәйәсмән, оҫта шағир, иҫтәлектәр яҙыусы һәм мажаралар эҙләүсе булараҡ кергән. Был үзбәк феодалының атаһы — Аҡһаҡ Тимер нәҫеленән, ә әсәһе Сыңғыҙхан нәҫеленән булған. Феодалдарҙың үҙ-ара һуғыштарында Афғанстанға ҡасҡан һәм Хабулда ҡулына власть алған. 1519 йылда Бабур Һиндостанға баҫып алыу яуҙары башлаған һәм уны яулауҙы маҡсат итеп ҡуйған.
Изеге
Сюжеты
Шунан Изеге ханды үлтереп, "һәнекәйҙән һаҡлыраҡ", "кемекәйҙән күрклерәк" ҡыҙҙарын алып, арбаһын егеп, уртаға үҙе ултырып, артынан Янбай дуҫы менән Әлбәкте эйәртеп ҡайтып китә.
Бөйөк Моголдар империяһы
Бабур яуы
1526 йылда Бабур 20 меңлек ғәскәре менән һиндостанға баҫып ингән, бер нисә яуҙа еңгән һәм Моголдар империяһына башланғыс һалған, һинд феодалдары өҫтөнән еңеүе менән Бабур үҙенең тәжрибәле, яуҙарҙа сыныҡҡан армияһына, оҫта артиллерияға һәм яңы һуғыш алымдарына (мәҫәлән, йәйәүле ғәскәрҙе һәм артиллерияны ҡайыштар менән бәйләнгән ылауға ышыҡлау) бурыслы булған. Император булғас (Бөйөк Моголдар империяһында императорҙы «падишаһ» тип йөрөткәндәр) Бабур феодаль ыҙғыштарҙы бөтөргән, сауҙаны ҡурсалаған, ләкин ул үҙ империяһына нигеҙ һалыр-һал-маҫтан, 1530 йылда вафат булған.
Изеге
Сюжеты
Янбай Әлбәккә һүҙ ҡуша: — Бына мин ҡарап-карап килдем дә һиңә әйтмәксе булдым әле, — ти. — һин нимә беләһең? Белмәйһең, аңһыҙ һин. Ике ҡыҙ уртаһына йәш кеше һин ултырырға тейеш! Ә атаң, ҡарт булһа ла, үҙе ултырып алған, — тип, Әлбәккә дошман һүҙе бирә. Әлбәк бик ҡыҙыу була. Уны-быны уйлап тормай, арттан бара килеп, атаһының башына ҡамсы менән берҙе тартып ебәрә — атаһының ике күҙе атылып килеп сыға. Әлбәк Изегене арбанан һөйрәп төшөрә лә ике ҡыҙ уртаһына үҙе ултырып ҡайтып китә. Ә өйҙә ҡалған Әлбәктең ҡатыны һынсыл булған, ти. Ә һин, дошман һүҙенә төшөп, атаңды нишләттең? — тип әрләп ташлаЙ.
Ҡобайыр Изегенең дошман һүҙенә төшөп атаһын харап иткәненә әсе үкенеп, атаһының ризалығын алып, татыу донъя көткәндәре менән тамамлана.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Иҙеүкәй менән Мораҙым
Кофе
Үҫтереү һәм уңыш йыйыу
Ҡәһүәнең яҡынса өстән бер өлөшө етештереүсе илдәрҙә, атап әйткәндә, Бразилияла (1,32 млн тонна), Индонезияла (282 мең тонна) ҡулланыла. Кофены иң эре импортсыларҙан — Европа берлеге (2,5 млн тонна, тәү сиратта Германия, Италия, Франция), АҠШ (1,57 млн тонна), Япония (465 мең тонна), Рәсәй (271 мең тонна), Канада (227 мең тонна), Корея Республикаһы (140 мең тонна), Алжир (133 мең тонна), Австралия (110 мең тонна), Сәғүд Ғәрәбстаны (86 мең тонна), Төркиә (83 мең тонна), Украина (67 мең тонна) һанала.
Бөйөк Моголдар империяһы
Бабур яуы
Бабурға алмашҡа килеүселәр осоронда Моголдар империяһы һәр ваҡыт үҙ биләмәләрен киңәйтеп торған. XVII быуат аҙағына уға ярымутрауҙың иң көньяҡ өлөшөнән тыш бөтә Һиндостан һәм көнсығыш Афғанстан ингән.
Дин
Һиндостанға килгән баҫып алыусыларҙың дине ислам булған, ләкин халыҡтың төп, яҡынса дүрттән өс өлөшө, индуизмға ышанған.
Ислам Бөйөк Моголдар империяһының дәүләт диненә, феодал аҡһөйәктәрҙең күбеһенең диненә әүерелгән. Мосолман хакимдары, халыҡтың әҙселеге вәкилдәре булып ҡалһа ла, һиндостанға быуаттар буйы идара итә алған, сөнки улар алып барған сәйәсәт, индус кенәздәре сәйәсәтенән бер нәмәһе менән дә айырылмаған. Улар шулай уҡ закон һәм тәртип һаҡлаған, һалымдар йыйған, закондарҙы тотоу шарты менән «кафырҙарға» үҙ йолалары буйынса йәшәргә мөмкинлек биргән.
Морат (Силәбе өлкәһе)
Тарихы
1795 йылғы ревизияға ярашлы бында 14 йортта 80 кеше иҫәпкә алынған. Күрше Ишәле ауылында улдары һәм ейәндәре менән бергә иң оло кешеләрҙең береһе Морат Тәкәшев (1816 йыл ревизияһы буйынса уға 73 йәш булған) йәшәгән, шуға күрә уның Морат ауылына нигеҙ һалыуы ихтимал. 1816 йылғы ревизия буйынса 14 йортта 105 кеше йәшәгән. 1866 йылда 33 йорт иҫәпләнгән. «1916 йылғы Өйәҙ земствоһы исемлеге»нән («Списка Уездного земства 1916 г.») күренеүенсә, ауылда 42 йорт һәм 140 кеше (ир-егеттәр — 90, ҡатын-ҡыҙҙар — 50) иҫәпләнә. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 36 йортта 135 кеше теркәлгән.
Бөйөк Моголдар империяһы
Бөйөк Акбар: «Бөтәһе өсөн дә тыныслыҡ»
Бөйөк Моголдар империяһы Әкбәр (1556—1605) идара иткән йылдарҙа бигерәк тә сәскә атҡан. Ул Моголдар империяһын ысын төҙөүсе, көслө үҙәкләштергән дәүләт булдырырға ынтылыусы талантлы реформатор булараҡ тарихҡа ингән. Ҡайҙа көс, ҡайҙа хәйлә менән эш итеп ул, үҙ дәүләте территорияһын күп тапҡырҙарға ҙурайтҡан.
Акбар үҙәк власты төрлө ҡатламдар яҡлағанда ғына империяның көслө буласағын аңлаған. Һинд теленә яраҡлаштырып «могол» (йәғни монгол) тип әйтеү һиндостанда хәрби-феодал аҡһөйәктәрҙең мосолман өлөшөн, ә унан ситтә Дели тәхетендә нығынған Бабур династияһы нәҫелдәрен атауға әйләнгән. Был хакимдар үҙҙәрен моголдар тип атамаған.
Морат (Силәбе өлкәһе)
Тарихы
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.
Бөйөк Моголдар империяһы
Әкбәр реформалары
Акбар идара итеү реформаһын үткәргән. Ул, монархҡа эшһеҙлек килешмәй, тип иҫәпләгән һәм үҙе бөтә эштәрҙең айышына төшөнгән.
Морат (Силәбе өлкәһе)
Тарихы
1925 йылғы мәғлүмәттәр буйынса ауыл Башҡорт АССР-ының Арғаяш кантоны Арғаяш улусы составында була һәм 22 хужалыҡтан торған.
Бөйөк Моголдар империяһы
Әкбәр реформалары
Ул бөтә эре ер биләүселәрҙе (мосолман һәм индустарҙы), сауҙагәрҙәрҙе үҙ яғына ауҙарған, һәнәрҙәр һәм сауҙа үҫешен дәртләндергән.
Морат (Силәбе өлкәһе)
Тарихы
1970 йылғы мәғлүмәттәр буйынса Морат ауылы Дәрбиш ауыл советына ингән һәм унда Жданов исемендәге колхоз бригадаһы булған.
Бөйөк Моголдар империяһы
Әкбәр реформалары
Идара итеүенең тәүге йылдарында уҡ ул крәҫтиәндәр өсөн һалым күләмен билдәләп (уңыштың өстән бер өлөшө) һәм откупщик вазифаһын бөтөрөп, һалым реформаһы үткәргән. Хәҙер крәҫтиәндәр һалымды туранан-тура дәүләткә биргән. Быға өҫтәп, һалым бөтә биләмәнән түгел, ә эшкәртелгән майҙандан ғына йыйылған. Акбар илдең үҙәк өлөшөндә һалымдарҙы аҙыҡ-түлек менән түләүҙән аҡсалата түләүгә күсергән. Ләкин был уларҙың хәлдәрен ауырайтҡан, сөнки аҙыҡ-түлек бик арзан булғанлыҡтан, крәҫтиәндәр ростовщиктарҙан бурысҡа аҡса алып торорға мәжбүр булған.
Кофе
Үҫтереү һәм уңыш йыйыу
Ҡәһүә баҙарында реэкспорсыларҙең йәғни етештереүсе илдәрҙән сеймал һатып алып, уны эшкәртеүсе (ҡыҙҙырыу, ваҡлау, ирей торған ҡәһүәгә эшкәртеү, даналап һатыу өсөн төргәкләү) илдәрҙең әһәмиәте ҙур. Реэкспорттың өстән ике өлөшөнән ашыуын Европа берлеге, тәү сиратта Германия (720 мең тонна), Бельгия (255 мең тонна), Италия (190 мең тонна), Нидерланд (107 мең тонна), Испания (98 мең тонна), Польша (97 мең тонна) тәшкил итә. Башҡа эре реэкспортсылар: АҠШ (176 мең тонна), Швейцария (112 мең тонна), Малайзия (94 мең тонна), Ҡытай (85 мең тонна), Канада (75 мең тонна), Рәсәй (57 мең тонна).
Бөйөк Моголдар империяһы
Әкбәр реформалары
Акбар һуғарыу системаһын тәртиптә тотоу тураһында ҡайғыртҡан, хәрби әсирҙәрҙе ҡолға әйләндереүҙе тыйған.
Морат (Силәбе өлкәһе)
Тарихы
Силәбе өлкәһе башҡарма комитетының 1973 йылдың 30 декабрендәге 573-сө ҡарары менән иҫәптән алынған.
Бөйөк Моголдар империяһы
Әкбәр реформалары
Уҡымышлы һәм төрлө диндәрҙең һыйышып йәшәүе яҡлы хаким булараҡ, ул индус һәм мосолмандарҙың бер-береһен аңлауына ынтылған, был башлыса уның алдан күрә белеүсе сәйәсмән булыуы менән аңлатылған. Акбар мосолман булмаған подданныйҙарҙан йыйылған һалымдарҙы бөтөргән, индуизмды өйрәнеүҙе хуплаған, индус ҡорамдары төҙөргә һәм байрамдар үткәрергә рөхсәт иткән.
Уның дини сәйәсәте бөтә диндәрҙе лә тиң итеп таныуҙан ғибәрәт булған. Ә Акбар Филипп 2-нең Испанияла католик динен тотмаусыларҙы ҡыуыуы һәм Франциялағы ҡанлы дини һуғыштар заманында йәшәгән.
Изеге
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Иҙеүкәй
Әбделвәхит Рафиҡов
Биографияһы
Әбделвәхит Рафиҡов Ырымбур губернаһы Ҡыпсаҡ улусы (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең ) Әсекәй ауылында йәшәгән. Йорт старшинаһы вазифаһын башҡарған.
Морат (Силәбе өлкәһе)
Халҡы
1926 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауылда 137 кеше (68 ир-егет һәм 69 ҡатын-ҡыҙ) йәшәгән, төп халҡы — башҡорттар. 1970 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса ауылда 206 кеше йәшәгән.
Әбделвәхит Рафиҡов
Биографияһы
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 5-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 5-се Башҡорт атлы полкы Бөгөлмә өйәҙе Ҡарабан ауылында 12-се, 11-се һәм 10-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 29 авгусында Ҡазан менән Чебоксар аша Түбәнге Новгородҡа бара. 15 октябрҙән кенәз П. М. Волконский отряды составына керә, Сураж һәм Велиж ҡалаларында урынлаша. 1 ноябрҙән генерал-майор М. М. Свечин отряды составына инә. 1812 йылдың 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Артабан Витебскиҙа һәм Борисовта була. 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. 1813 йылдың октябренән 1814 йылдың апреленә ҡәҙәр Минск губернаһында хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта полктың бер өлөшө Лейпциг янындағы алышта ҡатнаша һәм һуғышты Парижда тамамлай.
Төҙөлөш механикаһы
Һаҡлам коэффициенты
T — дәүмәлден расчет күрһәткесе
Ҡорлманын эшләү көсө:
Кофе
Үҫтереү һәм уңыш йыйыу
Халыҡ-ара ҡәһүә баҙары 2017 йылда 30,4 миллиард доллар тип баһалана. Кофены суммалы сағылышта алғанда иң эре экспортсылар — Бразилия (4,86 миллиард доллар), Вьетнам (3,08 миллиард доллар), Колумбия (2,7 миллиард доллар), Германия (2,25 миллиард доллар) һәм Швейцария(1,74 миллиард доллар), импортсылар — АҠШ (6,03 миллиард доллар), Германия (3,5 миллиард доллар), Франция (1,94 миллиард доллар) һәм Италия (1,78 миллиард доллар).
Бөйөк Моголдар империяһы
Әкбәр реформалары
Акбар сәнғәттәрҙе ҡурсалаусы булараҡ та танылған. Уның бойороғо буйынса ғалимдар һәм шағирҙар боронғо индус эпосын фарсы теленә тәржемә иткән. Император оҫтаханаһында рәссамдар монгол миниатюраһының гүзәл өлгөләрен яҙған, илгә католик-миссионерҙар алып ҡайтҡан Европа гравюраларынан күсермәләр яһалған. Был оҫтаханала портреттар һәм төрлө жанрҙағы күренештәр ижад ителгән, китаптар биҙәлгән.
Акбарҙың «бөтәһе өсөн дә тыныслыҡ» принцибы менән үткәргән реформалары Бөйөк Моголдар империяһын нығытҡан. Ул идара иткән йылдарҙа төрлө диндәр сағыштырмаса гармонияла йәшәгән үҙенсәлекле йәмғиәт барлыҡҡа килгән.
Империяның көрсөклөк кисереүе һәм тарҡалыуы
Акбар вафат булғандан һуң уның эшен дауам итеүселәр көслө үҙәкләштерелгән дәүләт төҙөй алмаған, һинд йәмғиәте бигерәк айырымланған булған: каста ҡоролошо, индус һәм мосолман диндәре, иҡтисади һәм мәҙәни үҫештең төрлө кимәлдәрендә торған күп халыҡтар. Фетнәләргә һәр саҡ әҙер аҡһөйәктәрҙең яңынан-яңы ерҙәргә эйә булыу теләген ҡәнәғәтләндереү маҡсатында алып барылған баҫып алыу һуғыштары ла империяны көсһөҙләндергән. Хеҙмәт итеү осорона ер алғас, уның ваҡытлы хужалары крәҫтиәндәрҙән мөмкин тиклем күберәк һалым түләткән. Был тотош әлкәләрҙең ярлыланы-уына, крәҫтиәндәрҙең хәйерселәнеүенә килтергән. Ҡаҙнаға килгән һалым әҙәйгәндән-әҙәйгән, һәм Моголдар янынан-яңы баҫып алыу һуғыштары башлаған. Ләкин империяның майҙаны ни тиклем ҙурайһа, үҙәк власть шул тиклем көсһөҙләнгән.
Бикчәнтәев
Бикчәнтәев — төрки фамилия.
Кофе
Үҫтереү һәм уңыш йыйыу
Тәүҙә тейешле күләмдә ҡояш нурҙары һәм күләгә биргән рассадалыҡта махсус үрсетелгән орлоҡтар ултыртыла. Ярты йыл самаһы ваҡыт үткәс, сәсмәлектәрҙе тупрағы ашламалар ярҙамында әҙерләгән баҫыуға күсереп ултырталар. Ҡәһүә үҫентеләре рәт-рәт итеп ултыртыла, аралары үҫентеләрҙе һәм тупраҡты тәрбиәләү, шулай уҡ уңышты йыйыу иҫәбе менән билдәләнә.
Бөйөк Моголдар империяһы
Империяның көрсөклөк кисереүе һәм тарҡалыуы
XVIII быуаттың беренсе яртыһына һиндостан ғәмәлдә тарҡаулыҡ хәленә кире ҡайтҡан, был уның Европа тарафынан коло-ниялаштырылыуын еңеләйткән.
Кофе
Үҫтереү һәм уңыш йыйыу
Үҫемлектәр емеште йыл әйләнәһенә тәрбиәләгәндә генә бирә. Тәрбиәләүгә сүп үләндәрен утау һәм ағастарҙы даими фунгицидтар, инсектицидтар, нематоцидтар менән ҡоротҡостарҙан һәм ауырыуҙан эшкәртеү инә.
Ҡәһүә ағасының ғүмер оҙонлоғо — 60-70 йыл. Йәш үҫемлек ике йылдан ғына емеш бирә башлай; йылына бер ҡәһүә ағасынан яҡынса 1-1,5 мең емеш алырға мөмкин. Ҡәһүәне ҡул менән йыйып алыу яҡшыраҡ; Колумбияла, Коста-Рикала һәм башҡа илдәрҙә компаниялар миҙгелле эшселәрҙе махсус яллап тап шулай эшләйҙәр.
Ҡул менән йыйылған емеш, ғәҙәттә, дымлы юл менән эшкәртелә. Уларҙы орлоҡтарҙың итсәһенең күп өлөшөн алыусы ышҡыған машинаға һалалар. Һуңынан орлоҡтарҙы бактарға бер-өс көнгә урынлаштыралар, ҡайҙа тәбиғи рәүештә барлыҡҡа килгән ферменттар тәьҫирендә ҡалған итсә ферментация тарафында тарҡала. Шунан һуң орлоҡтарҙы йыуып, итсәнең һуңғы ҡалдыҡтарын алып ташлайҙар. Уларҙың бер өлөшө ҡояш аҫтында бетон террасаларҙа йәки киптереү өҫтәлдәрендә киптерелә, ә ҡайһы берҙәре эҫе һауалы киптерергестәр аша үтә. Ошонан һуң орлоҡтарҙы ҡаплаған ҡоро тиресә ҡатламдары механик рәүештә алына. Дымлы ысулда ҡулланылған ферментация, тулыһынса өлгөрөп еткән еләктәрҙе генә ҡулланыу менән бер рәттән, бик яҡшы сифатлы йомшаҡ ҡәһүә алырға мөмкинлек бирә.
Ҡәһүә етештереүҙең төп иле булған Бразилияла плантацияларҙа йышыраҡ derriça тип билдәле булған урып-йыйыу ысулы ҡулланыла. Ҡәһүәне, өлгөрөү дәрәжәһенә ҡарамай, ботаҡтарҙан һәр бер емеште ҡулдан йыйып алалар. Һуңғы ваҡытта ҡайһы бер плантациялар продукция сифатын күтәреү һәм етештереүсәнлекте арттырыу өсөн механизацияланған һәм ярым механизацияланған урып-йыйыу ысулдарына күсә. Уларҙың береһендә ботаҡтарҙы һелкетеп, емештәрҙең ергә төшөүенә сәбәпсе булған ҡул пневматик ҡоралы ҡулланыла.
Ергә төшкән емештәрҙе тырма менән йыйып алалар һәм, япраҡтарҙы, бысраҡтарҙы һәм таяҡтарҙы алыр өсөн иләк аша үткәрәләр. Һуңынан ҡәһүә емештәрен 60 литрлыҡ ҙур кәрзингә һалалар. Иләк аша үткән емештәр бетон соҡорҙа йәки махсус эшләнгән станокта йыуыла. Йыуыу ваҡытында өлгөрөп еткән емештәр серей башлаған иҫке ҡоро емештәрҙән айырыла.
Йыуылған ҡәһүә ҡояшта 15-20 көн киптереү өсөн ҙур бетон террасаға һалына. Был ваҡытта орлоҡтар дөрөҫ кипһен өсөн уларҙы яҡынса 20 минут һайын әйләндерәләр. Ҡайһы берҙә, тиҙерәк кипһен өсөн, механик киптергестәр ҡулланыла. Орлоҡтарҙа дым күләмен күҙәтеп торорға кәрәк, юғиһә улар ныҡ кибергә мөмкин, был инде уларҙың ыуалыусанға былыуына һәм ярыла башлауына килтерә — һәм шуның арҡаһында уларҙың ҡиммәте кәмей. Идеаль дымлылыҡтың өлгәшкәндә — 11 проценттан 12 процентҡа тиклем — орлоҡтан механик рәүештә тышлыктарынан таҙартыла. Һуңынан уларҙы ҡаптарға һалып предприятиеларға ебәрәләр, унда ул классификациялана һәм артабан эшкәртеүгә дусар ителә.
Йәшел орлоҡтарҙың (сеймалдың) классификацияһы
Халыҡ-ара сауҙала башлыса йәшел ҡәһүә орлоҡтары ҡулланыла. Был йәшел ҡәһүә орлоғоноң ҡыҙҙырылғандан һәм онтаҡ ҡәһүәгә ҡарағанда ла оҙағыраҡ һаҡланыуына бәйле.
Төҙөлөш механикаһы
Һаҡлам коэффициенты
,
Кофе
Ҡыҙҙырыу
Ҡыҙҙырыу — яҡшы ҡәһүә алыуҙың төп этаптарының береһе. Ҡыҙҙырғанда йәшел ҡәһүә орлоҡтарының күләме арта һәм төҫө йәшелдән көрәнгә үҙгәрә.
Бер килограмм ҡыҙҙырылған ҡәһүәлә 4-5 мең орлоҡ бар. Орлоҡ ни тиклем еңелерәк ҡыҙҙырылһа, шул тиклем ауырыраҡ була. Шуға ярашлы, бер килограмда күпме орлоҡ һаны икәне ҡәһүәнең ҡыҙҙырыу дәрәжәһе менән туранан-тура бәйле.
Төҙөлөш механикаһы
Һаҡлам коэффициенты
где — Һаҡлам коэффициенты  минимумы.
Иң түбән Һаҡлам коэффициенттар аэрокосмос сәнәғәтендә ҡулланыла (ракеталарҙын массаны түбән эщләү өсөн). AҠШ-та:
Кофе
Ҡыҙҙырыу
Ҡағиҙә булараҡ, ҡыҙҙырыу 4 дәрәжәгә айырыла. Ҡыҙҙырыуҙың иң еңел дәрәжәһен ғәҙәттә скандинав, ҡарараҡты —вена, ә тағы ла ҡарараҡты француз ҡыҙҙырыуы тип атайҙар. Ҡыҙҙырыуҙың иң ҡара дәрәжәһе итальян тип атала.
Төҙөлөш механикаһы
Тартылыуға ныҡлыҡ
Төрлө материалдарҙын тартылыу ваҡытта ныҡлығы
Кофе
Ваҡлау
Онтаҡ ҡәһүәһе тиҙ арала үҙенең бер аҙ тәмен һәм хуш еҫен юғалта, шуға күрә орлоҡто ҡулланыр алдынан ғына ваҡларға кәңәш ителә.
Ирей торған ҡәһүәгә тиклем эшкәртеү
Ҡәһүә уңышының бер өлөшө ирей торған ҡәһүә етештереүгә китә.
Төҙөлөш механикаһы
Принциптар
Ысынбарлыҡта был Ньютондын икенсе законы үтәүе. Ҡушылыусы Д’Аламбер инерция көсө тип атала.
(Механикала) — арауыҡта урын алмаштырыуы ваҡытта ирекһеҙ координаталар дөйөмлөғө. Был механиканың нигеҙ төшөнсәһе.
Ысынбарлыҡта —  арауыҡта табыу өсөн минималь һаны (координата).
Кофе
Органолептик күрһәткестәр
Әҙерләнгән ҡәһүә өс органолептик компонентҡа эйә: тән, тәм һәм хуш еҫ. Эсемлектең тәне йәки туйындырылыуы ҡәһүә орлоғоноң үҙенсәлектәре, ҡыҙҙырыу һәм ваҡлау дәрәжәһе, шулай уҡ әҙерләү ысулы менән бәйле. Көньяҡ Африка илдәрендә үҫкән ҡәһүә орлоҡтарының төрҙәре, ҡараңғы ҡыҙҙырылған һәм уртаса йәки ваҡ ыуаҡланғаны иң туйындырылғанҙан һанала. Әҙерләнгән ҡәһүәнең тәме һәм хуш еҫе өҫтә телгә алынған компоненттарға бәйле, әммә ҡәһүә әҙерләү үҙенсәлектәре аша нығыраҡ сағыла. Эспрессо йышыраҡ әселек, мокка шоколад тәмен бирергә ярҙам итә.
Төҙөлөш механикаһы
Принциптар
Мәҫәлән математика маятниғының арауыҡта  — 2, бер яҫылыҡта әйләнғән маятниҡтын — 1 (сөнки уның координатаны мөйөш аша табырға мөмкин — 1 һан).
Бәйләнғән механик системаһына ҡарағанда, уның  һаны, системаның нөктәләрҙен бөтә декарт координаталарҙан түбән:
ҡайҙа n — азатлыҡ дәрәжәһе, N — системаның материаль нөктәләр һаны, nlink'' — бәйләнғән элемтәләр һаны (артыҡ элемтәләрһеҙ).
Төҙөлөш механикаһында яҫы системаһының азатлыҡ дәрәжәһен табыу Ҡайҙа:
W-азатлыҡ дәрәжәһе D-дисктар һаны, S_{0}-ябай шарнирҙар һаны, C_{0}-таяныс элемтәләр һаны.
Ләкин ошо формула аңлау өсөн ҡыйын. Сөнки рамала күп контурҙар булғас, элементтарҙы дисктарға бүлеү ҡыйын /.
Ошо ҡыйынлыҡты үтеү өсөн А. А. Кутонова, В. И. Уварова, Б. А. Тухфатуллин менән ошо формула тәкдим ителде /:
Ҡайҙа:
W-азатлыҡ дәрәжәһе Y- быуындар һаны, S_{0}-ябай шарнирҙар һаны,
C_{0}-таяныс элемтәләр һаны.