cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Марль
Иртә урта быуаттар
5-7-се быуаттарҙа Марль районында халыҡтарҙың икенсе миграция хәрәкәте башлана, был саҡта сакстар төньяҡ-көнсығыштан Липпе аша элекке Бруктер өлкәһенә бәреп инә. 1920 йылдарҙағы археологик ҡаҙыуҙар иҫбатлауы буйынса саксон һөжүменән һаҡлау өсөн Синсен ҡулса ҡаласыҡ төҙөтә. Бөгөн был ҡаласыҡ « Die Burg» («замок тигәнде аңлата») ҡурсаулығында бары тик белгестәргә генә аңлайышлы. Ҡаласыҡ һуңғы урта быуаттарға тиклем ауыл халҡы өсөн һаҡлағыс кәртә булараҡ ҡулланыла.
Урта быуат һәм хәҙерге иртә быуат
16-сы быуаттың аҙағында Марлдә 800 кеше йәшәй. Уларҙың күпселеге Дюрер фермер берләшмәһендә йәшәй.
Был ойошма бер нисә тапҡыр голландтар һәм испандар тарафынан талана. Артабан Утыҙ йыллыҡ һуғышта ла ҡала талана. Һуғыш тамамланғас оҙаҡ йылдар дауамында бында солох хөкөм һөрә. Чарльздың француз кампанияһы ваҡытында, шулай уҡ принц Субиз, 1758 йылғы ете йыллыҡ һуғышта Марль ҡабаттан талана. Француздарҙан һуң килгән прусактар ҙа ҡаланы бөлгөнлөккә төшөрә.
1875 йылдың 21 ғинуары Марль тарихында һынылышлы мәл була. Был көндө «Симсон быраулау компанияһы» ерҙең 514 метр тәрәнлегендә Полсум ҡалаһы янында күмер ятҡылыҡтары таба. Марлдәге өҫтәмә быраулау күмер шахталарын барлыҡҡа килеүгә килтерә.
«Виктория Огюст» күмер шахтаһын нигеҙләү
1898 йылда Дюссельдорфтан Август Штайн һәм Юлиус Шефер «Огюст Виктория» шахтаһын аса, ә күмер сығарыу «Ханси 1» һәм «2 Ханси» дәғүәләре буйынса планлаштырыла. 1900 йылдың 1 майында ерҙе тәрәнәйтеп ҡаҙа башлайҙар, ә 1903 йылда баш офис Мэрлз Хюльс ҡала округына күсә. 1905 йылдың аҙағына «АВ 1» шахтаһы күмер етештерә башлай. Виктория шахтаһы өсөн эпоним булып Шлезвиг-Гольштейндан һуңғы немец императоры Вильгельм ii ҡатыны император ҡатын Августа Виктория (1858—1921) була. Шахта Германияның иң күп күмер сығарыусы шахтаһы була. Ул 2015 йыл аҙағында Германияла күмер сығарыу туҡтатылыу арҡаһында ябыла.
«Брассерт» күмер шахтаһын төҙөү
1905 йыл Марлдә тағы ла бер күмер шахтаһына нигеҙ һалына. Ул Герман Брассерт хөрмәтенә уның исеме менән атала, ул «1865 йылда тау эштәрен алып барыу тураһындағы дөйөм ҡанундың атаһы була». 1910 йылда күмер сығарыла башлай, 1950 йылда унда яҡынса 5000 эшләй. 1972 йылда рудник ябыла, шахтаның 2/3 өлөшө коммерция паркына әйләндерелә, ә икенсе өлөшө — ял итеү базаһы була. Элекке шахтаға инеү биналары һынлы сәнғәт студияһы һәм велосипед йәмғиәтенең бюроһына әйләнә. Рудник тирә -йүнендәге ҡала районы «Брассерт» тип атала, сөнки шахта үҙ эшселәре өсөн соҡор тирәләй йорттар төҙөй.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Филиппин
Баш ҡалаһы — Манила, иң ҙур ҡалаһы — Кесон-Сити. Рәсми телдәр — инглиз һәм филиппин (тагаль).
Унитар дәүләт, президент республикаһы. 2016 йылдың 30 июненән президент вазифаһын Родриго Дутерте, вице-президенты — Лени Робредо биләй. 81 провинцияға бүленә.
Филиппин Тымыҡ океандың көнбайыш өлөшөндә Индонезия менән Тайвань араһында урынлашҡан һәм 7107 утрауҙы үҙ эсенә ала. Утрауҙар өс төркөмгә бүленә: Лусон, Висай утрауҙары һәм Минданао.
Диндарҙарҙың күбеһе католицик динен тота.
Йылдам үҫешеүсе иҡтисады булған индустриаль ил. 2016 йылда эске тулайым продукт күләме 310,312 миллиард доллар тәшкил иткән (йән башына яҡынса 2978 АҠШ доллары). Аҡса берәмеге — Филиппин песоһы.
Илдең Испаниянан бойондороҡһоҙлоғо (уның составында Филиппин 1521—1898 йылдар дауамында була) 1898 йылдың 12 июнендә иғлан ителә, шунан һуң, 1898 йылғы Париж солох килешеүенә ярашлы, утрауҙар АҠШ составына инә һәм 1946 йылдың 4 июлендә тулы бойондороҡһоҙлоҡ ала.
Этимологияһы
Филиппинға Испания короле Филипп II исеме бирелгән (1527—1598). Испан сәйәхәтсеһе Руи Лопес де Вильялобос 1542 йылда экспедиция ваҡытында утрауҙы ул саҡтағы Астурия принцы исеме менән «Филиппин Лейте һәм Самар» (исп. Leyte and Samar Felipinas) тип атай. Артабан бөтә архипелагты атау өсөн «Филиппин утрауҙары» атамаһы ҡулланыла. Быға тиклем уларҙы «Көнбайыш утрауҙар» (исп. Islas del Poniente) йәки Магеллан биргән исем, «Сан-Ласаро» тип атағандар.
Тарих дауамында архипелагтың исеме бер нисә тапҡыр үҙгәртелгән. Филиппиндағы Революция осоронда Конгресс территорияны «Филиппин Республикаһы» («Republica Filipina» йәки "«Philippine Republic») тип иғлан итә. Американың филиппин-америка һуғышында еңеүе (1899—1902) һәм бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителгәнгә тиклем, биләмә «Филиппин утрауҙары» («Philippine Islands») тип атала. 1898 йылғы Париж килешеүенән алып архипелаг «Филиппин» тип атала. Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан алып, архипелагтың рәсми исеме — «Филиппин Республикаһы».
Географик урыны
Филиппин дәүләте Малай архипелагында Филиппин утрауҙарында урынлашҡан, 7641-ҙән артыҡ утрауҙарҙың иң ҙурҙары — Лусон, Минданао, Самар, Панай, Палаван, Негрос], Миндоро, Лейте], Бохоль, Себу. Филиппин архипелагының төньяҡтан көньяҡҡа оҙонлоғо 2000 км, көнбайыштан көнсығышҡа — 900 км. Көнбайыштан Көньяҡ Ҡытай диңгеҙе, көнсығыштан Филиппин диңгеҙе, көньяҡтан Сулавеси диңгеҙе менән йыуыла. Төньяғында Тайвандән Баши боғаҙы айырып тора. Яр һыҙығы оҙонлоғо 36,3 мең км. Утрауҙарҙың дөйөм майҙаны — 299,7 мең км².
Утрауҙарҙың рельефы башлыса тауҙарҙы тәшкил итә, шуларҙың иң бейеге — Апо янартауы (2954 м) — Минданао утрауында урынлашҡан. Тау һырттары вулкандан барлыҡҡа килгән, сөнки архипелаг материк һәм океан литосфера плиталары тоташҡан ерҙә урынлашҡан һәм юғары сейсмиклығы һәм вулканизмы менән айырылып торған Тымыҡ океан ут ҡулсаһына инә. Тәрән диңгеҙ улаҡтары һәм вулкан утрауҙары Филиппиндың үҙенсәлеге булып тора. Минданао утрауы яры буйында тәрәнлеге 10 830 метрға тиклем булған Филиппин улағы үтә — был донъя океандарының иң тәрәндәрҙең береһе.
Климаты
Филиппинда тропик диңгеҙ климаты, эҫе һәм дымлы. Йыл өс осорға бүленә: таг-инит йәки таг-арав — эҫе, ҡоро миҙгел (йәй), ул марттан майға тиклем дауам итә, таг-улан — июндән ноябргә тиклем дауам иткән ямғырлы осор, ә таг-ламиг — декабрҙән февралгә тиклем дауам иткән һалҡын ҡоро миҙгел. Май айынан октябргә тиклем бында көньяҡ-көнбайыш муссон хакимлыҡ итә, уны «хагабат» тип атайҙар, ноябрҙән апрелгә тиклем бында «амихан» — төньяҡ-көнсығыш ҡоро муссон 25т2нл2к итә. Ғәҙәттә температура 21 °C-тан алып 32 °C-ҡа тиклем үҙгәрә, әммә был сиктәрҙән дә ҡыҫҡа ваҡытҡа үтә ала. Бында иң һыуыҡ ай — ғинуар, ә иң эҫеһе — май.
Бында уртаса йыллыҡ температура 26,6 °C. Температура майҙанына ҡарап әллә ни үҙгәрмәй. Утрауҙарҙың көньяҡ өлөшө булһынмы, төньяҡмы, көнсығышмы — ундағы температура яҡынса бер үк. Ерҙең диңгеҙ кимәленә ҡарата урынлашыуы һауа торошона ҙур йоғонто яһай. Диңгеҙ кимәленән 1500 метр бейеклектәге Багиола уртаса йыллыҡ температура яҡынса 18,3 °C тәшкил итә, был урынды бик популяр.
Июлдән октябргә тиклем бында тайфундарҙың бүлкәте булыуы арҡаһында ямғыр яуа. Йылына яуым-төшөм күләме асыҡ урында, мәҫәлән, көнсығыш яры кеүек, үҫемлектәр менән ҡапланған үҙәндәр өсөн йылына 5000 миллиметрҙан алып (200 дюйм) 1000 миллиметрға тиклем (39 дюйм) үҙгәрә. Архипелагта иң дымлы циклон 1911 йылдың июлендә, бер көн эсендә бында 1168 миллиметр (46 дюйм) яуған мәлдә була. Багио — Филиппинда тропик циклон осоро.
Илдең төньяҡ райондарына йыш ҡына тайфундар ябырыла, цунами булыуы ихтимал.
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Филиппин территорияһының яртыһына яҡыны дымлы тропик урмандар менән ҡапланған, уларҙа пальма, каучуклы үҫемлек, баньян, апитонг, майяпис, лауан, йыш ҡына бамбук, орхидея, ҡыҙылса осрай. Диңгеҙ кимәленән 1200 м бейегерәк бейеклектә ҡыуаҡлыҡтар үҫә һәм болондар урынлашҡан.
Филиппин утрауҙарында йәшәгән хайуандар араһында боландар, мангуст, ҡырағай ҡабандар йышыраҡ осрай. Илдең фаунаһына ҡоштарҙың һәм һөйрәлеүселәрҙең төрлө төрҙәре хас. Яр буйы һыуҙарында балыҡ һәм моллюскы төрҙәре күп, һуңғылары араһында айырыуса иҫ киткес ынйы ҡабырсағы — ынйы барлыҡҡа килтереүсе моллюскылар бар.
Дәүләт төҙөлөшө һәм сәйәсәт
1987 йылғы Конституцияға ярашлы, Филиппин ике палаталы парламенты һәм бойондороҡһоҙ суд системаһы булған президент республикаһы булып тора. Дәүләт башлығы — туранан-тура дөйөм һайлауҙар юлы менән 6 йылға оҙайтыу йәки ҡабаттан күрһәтеү хоҡуғынан тыш һайланған президент. Президент министрҙар кабинетын (хөкүмәтте) етәкләй һәм ҡораллы көстәрҙең баш командующийы булып тора.
Илдең иң юғары закондар сығарыу органы— Конгресс, ул ике палатанан тора: Сенат (24 урын) һәм Вәкилдәр Палатаһы (252 урын). Сенаторҙар 6 йыллыҡ мөҙҙәткә һайлана (өс йылға бер сиратлап 12 кеше, әммә бер-бер артлы ике мөҙҙәттән артыҡ түгел), Вәкилдәр Палатаһы ағзалары — өс йылға (бер-бер артлы өс мөҙҙәттән артыҡ түгел).
Сәйәси партиялар
2007 йылдың май һайлауҙары йомғаҡтары буйынса төп партиялар:
Бынан тыш, парламентта тағы бер нисә партия ҡатнаша. Парламентта күрһәтелмәгән партиялар — ике коммунистик партия (КПФ-1930 һәм КПФ-1968) һәм Йәшелдәр партияһы.
Филиппинда шулай уҡ исламсы ҡораллы төркөмдәр, Моро ислам азат итеү фронты һәм Әбү Сәйәф әүҙемлек итә.
Халыҡ-ара мөнөсәбәттәр
Филиппиндың халыҡ-ара мөнәсәбәттәре башҡа илдәр менән сауҙа итеүҙә һәм башҡа илдәрҙә 11 миллион филиппин йәшәүендә ята. Ул Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының ойоштороусы һәм әүҙем ағзаһы булып тора, күп тапҡыр БМО-ның Именлек Советына һайлана. Карлос Ромуло үҙ ваҡытында БМО Генераль Ассамблеяһы президенты була. Ил Кеше хоҡуҡтары буйынса советтың әүҙем ҡатнашыусыһы булып тора, шулай уҡ тыныслыҡ урынлаштырыу миссияларында, атап әйткәндә, Көнсығыш Тиморҙа ҡатнаша.
Бынан тыш, ил БМО-ның әүҙем ағзаһы булып тора. Ул Көньяҡ-Көнсығыш Азия дәүләттәре ассоциацияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе һәм уның әүҙем ағзаһы булып тора. Был ойошма Көньяҡ-Көнсығыш Азия илдәре араһында үҙ-ара мөнәсәбәттәрҙе нығытыу, уларҙың мәҙәни һәм иҡтисади үҫешенә булышлыҡ итеү маҡсатында булдырылған.
Филиппин Америка Ҡушма Штаттары менән үҙ-ара мөнәсәбәттәрен юғары баһалай. Улар Һалҡын һуғыш һәм терроризмға ҡаршы көрәш осоронда АҠШ-ҡа ярҙам итә. Филиппин — НАТО-ның төп союздаштарының береһе. Элек ил Америка колонияһы булһа ла, АҠШ-ҡа үҙ территорияһында хәрби база урынлаштырырға рөхсәт итә. Япония Филиппинға үҫешергә нығыраҡ ярҙам иткән илдәрҙең береһе булып тора. Филиппинда ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәле элеккесә яҡшыларҙан булмаһа ла, Икенсе донъя һуғышы эҙемтәләре бөтөрөлдө.
Филиппиндың, дөйөм алғанда, башҡа илдәр менән мөнәсәбәттәре яҡшы. Филиппин иҡтисады нығыраҡ үҫешкән илдәрҙең ярҙамын юғары баһалай, әммә үҙҙәре лә иҡтисади яҡтан насар үҫешкән башҡа илдәргә булышлыҡ итә. Тарихи бәйләнештәр һәм мәҙәни оҡшашлыҡ Испания менән хеҙмәттәшлек итеү өсөн яҡшы нигеҙ булып тора. Сит илдә йәшәгән филиппиндарҙың йәшәү шарттары яҡшы булмаһа ла, улар ҡайһы берҙә хатта дискриминацияға һәм көс ҡулланыуға дусар була, Филиппинда йәшәүселәрҙең күбеһе башҡа илдәрҙә эшләй.
Коммунистик революция ҡурҡынысы юҡҡа сыҡҡас, 1950-се йылдарҙа Филиппиндың Ҡытай менән элекке дошмандарса мөнәсәбәттәре һиҙелерлек яҡшыра. Тайвань утрауҙары һәм Спратли утрауҙары менән мөнәсәбәттәрҙә ул, Ҡытайҙың үҙ йоғонтоһон киңәйтергә тырышыуын иҫәпкә алып, һаҡ эш итеүен дауам итә. Һуңғы ваҡытта Филиппин Көньяҡ Азия илдәре һәм Тымыҡ океандағы күршеләр менән иҡтисади хеҙмәттәшлекте яҡшыртыу мәсьәләһе буйынса эшләй.
Филиппин Көньяҡ Азия саммитының, Азия-Тымыҡ океан иҡтисади хеҙмәттәшлегенең, 24-се һәм ҡушылмау төркөмө хәрәкәтенең әүҙем ағзаһы булып тора. Шулай уҡ Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы эшмәкәрлегендә ҡатнашып, мосолман илдәре менән мөнәсәбәттәрҙе яҡшыртырға тырыша.
Армия һәм хоҡуҡ тәртибен яҡлау
Филиппин ҡораллы көстәренең бурысы — милли именлек, улар өс өлөшкә бүленә: Филиппин Хәрби-һауа көстәре, Филиппин армияһы һәм Филиппин Хәрби-һауа көстәре (диңгеҙ пехотаһын үҙ эсенә ала). Филиппин армияһында үҙ ирке менән хеҙмәт итәләр. Филиппин милли полицияһы, эске эштәр департаменты һәм урындағы хөкүмәт контролдә тота. Минданао утрауындағы Автономиялы мосолман районында эске милиция эшмәкәрлеген Моро милли-азатлыҡ фронты контролдә тота. Моро милли азатлыҡ фронтынан тыш Минданао утрауында шулай уҡ Коммунистик яңы халыҡ армияһы һәм Әбү Сәйәф эшләй, улар сит ил кешеләрен һатып алыу талабы менән урлау мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Әммә һуңғы ваҡытта Филиппин хөкүмәте граждандар именлеген яҡшыраҡ контролдә тота башлауы арҡаһында, уларҙың эшмәкәрлеге кәмей бара. Филиппин үҙенең Ҡораллы көстәрен тотоуға төбәктең башҡа илдәренә ҡарағанда эске тулайым продукттың 1,1 % аҙыраҡ өлөшөн тотона. 2014 йылда Малайзия һәм Таиланд 1,5 %, Ҡытай — 2,1 %, Вьетнам — 2,2 % һәм Көньяҡ Корея ҡораллы көстәре эске тулайым продукттың 2,6 процентын сарыф итә. Филиппин, Икенсе донъя һуғышынан алып, АҠШ-тың союздашы булып тора. Үҙ-ара хәрби ярҙам тураһындағы килешеүгә 1951 йылда ҡул ҡуйылған. Филиппин Һалҡын һуғыш осоронда Америкаға ярҙам итә, Вьетнам һәм Кореялағы һуғышта ҡатнаша. Филиппин әлеге ваҡытта юҡҡа сыҡҡан SEATO ойошмаһы ағзаһы булып тора, уның эшмәкәрлеге НАТО эшмәкәрлегенә оҡшаш, уға Австралия, Франция, Яңы Зеландия, Пакистан, Таиланд, Бөйөк Британия һәм АҠШ инә. Филиппин Ираҡта террорсыларға ҡаршы көрәш барышында АҠШ-ҡа ярҙам күрһәтә.
Административ бүленеш
Филиппиндың төп административ берәмеге — провинция. Ил 18 төбәккә берләшкән 81 провинцияға бүленә. «Бойондороҡһоҙ» тип аталған ҡайһы бер ҡалалар юридик яҡтан провинциялар составына инмәй. Провинциялар муниципалитеттарға һәм уға ингән ҡалаларға бүленә. Муниципалитеттар ябай административ берәмектәргә — барангай общиналарына бүленә.
Тарихҡа тиклем осор
Архипелагта табылған иң боронғо кеше ҡалдыҡтары беҙҙең эраға тиклем 65 мең йыллыҡҡа ҡарай. Палаван утрауында табылған Табун кешеһе ҡалдыҡтары беҙҙең эраға тиклем 25-се мең йыллыҡҡа ҡарай. Архипелагта тәүгеләрҙән булып негритос халҡы йәшәй, әммә уларҙың тәүге ултырағы бөгөнгө көнгә тиклем ышаныслы билдәләнмәгән.
Hal Holbrook
Hal Holbrook (17 февраль 1925 – 23 ғинуар 2021,Сиракьюс (Лос-Анджелес)— АҠШ актёры, режиссёр, продюсер, сценарист.
Филиппин
Тарихҡа тиклем осор
Филиппинда йәшәүселәрҙең килеп сығышына ҡарата бер нисә теория бар. Ф. Ланданың теорияһы буйынса, филиппиндарҙың ата-бабалары урында барлыҡҡа килгән. «Филиппинҙың ата-бабаларының барлыҡҡа килеүе тураһында» Вильгельм Солхейм теорияһы шулай уҡ хәҙерге филиппиндарҙың ата-бабалары б.э.т. 4800 һәм 5000 йылдар араһында локаль рәүештә үҫешкән тип раҫлай. Австронезия теорияһы утрауҙарға б. э. т. 4000 йыл тирәһе Тайвань утрауынан малай-полинезиялыларҙың килеүе һәм аҡрынлап урындағы халыҡты ҡыҫырыҡлап сығарыуы хаҡында һөйләй.
Лингвистик һәм археологик дәлилдәргә нигеҙләнгән киң таралған теория булып «Тайвань утрауынан сығыу урындары» теорияһы тора, унда әйтелгәнсә, Тайвань австронезиялылары үҙҙәре Лянчжу мәҙәниәтенең Янцзы йылғаһындағы неолит цивилизациялары вариҫтары булған, улар Филиппинға б.э.т. яҡынса 4000 йылда күсеп килә башлаған. Неолит осоронда утрауҙарҙа «Джейд мәҙәниәте» булған, быны Филиппинда беҙҙең эраға тиклем 2000 йылға ҡараған тиҫтәләрсә мең иҫ киткес матур итеп эшләнгән нефрит артефакттары дәлилләй.
Боронғо осор
Хәҙерге Филиппин биләмәһендә V быуаттан алып төрлө мәҙәниәттәр һәм милләттәр ҡатнашмаһына нигеҙләнгән цивилизация барлыҡҡа килә. Утрауҙарҙың аэта негритостары булараҡ киң билдәле төп халҡы, тарихҡа тиклемге ерҙәрҙе һәм материк боҙлоҡтарын үтеп, ахырҙа, утрауҙарҙың ҡуйы урмандарында төпләнә. Һуңыраҡ утрауҙарға Тайвань аша Көньяҡ Ҡытайҙан австронезия телле күскенселәр килә. Ҡытай сауҙагәрҙәре XVIII быуатта килгән. VII—XVII быуаттарҙа Һинд-малай диңгеҙ короллектәренә ҡараған Филиппин Европа (Көнбайыш) цивилизацияһы өсөн 1521 йылда Фернан Магеллан тарафынан асылған.
Америка осоро (1898—1946)
1898 йылда Испания испания-америка һуғышынан һуң 1898 йылғы Париж килешеүе буйынса Филиппинды, Кубаны, Гуамды, Пуэрто-Риконы Америка Ҡушма Штаттарына 20 миллион долларға бирә. 1898 йылдың 12 июнендә филиппинлылар Эмилио Агинальдо етәкселегендә үҙҙәрен Испаниянан бойондороҡһоҙ тип иғлан итә. 1902 йылда рәсми рәүештә тамамланған Филиппин-Америка һуғышы ваҡытында баш күтәреүҙәргә һәм революцияға ҡаршы һуғыштарға килтерә. Алыштар 1913 йылға тиклем дауам итә. 1903 йылда баш күтәреүселәр армияһының баш командующийы Макарио Сакай танылмаған Тагаль Республикаһы президенты тип иғлан ителә. Үҙенең ҙур булмаған хөкүмәте менән Филиппин утрауҙары АҠШ-тың бойондороҡло биләмәһенә әүерелә һәм тик 1935 йылда ғына АҠШ составында автономия статусын ала. Был осорҙа Филлипиндан Америка Ҡушма Штаттары конгресының түбәнге палатаһына һайлауһыҙ вәкил ебәрелгән булған, әлеге ваҡытта Колумбия, Гуам, Пуэрто-Рико округтары һәм Американың Виргин утрауҙары шулай уҡ эш итә.
Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында Филиппинды япондар баҫып ала.
Бойондороҡһоҙ Филиппин
Һуғыштан һуңғы проблемалар артабанғы осорға насар йоғонто яһай. 1986 йылда «Һары революция» тип аталған граждандар сыуалыштары Фердинанд Маркостың танылмаған диктатураһын ҡолатыуға килтерә. Әлеге ваҡытта маосылар (ҡара: Филиппин Коммунистар партияһы) һәм троцкистар (ҡара: Филиппин революцион эшселәр партияһы һәм Минданао революцион эшселәр партияһы), шулай уҡ мосолман сепаратизмы (ҡара: Моро милли азатлыҡ фронты, Моро ислам азат итеү фронты, Әбү Сәйәф төркөмө) ихтилалдары арҡаһында ҡыйынлыҡтар тыуа.
Хәҙерге тарих
2016 йылдың 30 июнендә Родриго Роа Дутерте ил президенты итеп һайлана. 2021 йылдың октябрендә Дутерте сәйәси тормоштан отставкаға китәсәге тураһында белдерә.
2022 йылдың 12 майында президент һайлауҙарында Фердинанд Ромальдес Маркос еңеп сыға, һайлау бюллетендәренең 98,34 процентын иҫәпләгәндән һуң 31 миллиондан ашыу тауыш йыя, ә уның төп дәғүәсеһе — Филиппиндың ғәмәлдәге вице-президенты Лени Робредо — 14,8 миллион самаһы тауыш йыя. Яңы президент — Фердинанд Маркостың улы, ул 1965 йылдан 1986 йылға тиклем Филиппин президенты була.
Иҡтисады
Филиппин иҡтисады, Халыҡ-ара валюта фонды баһалауы буйынса, донъяла 33-сө урында тора, 2016 йылда Филиппиндың эске тулайым продукты 310,312 млрд АҠШ доллары тәшкил итә. Был ил башлыса ярымүткәргестәр һәм электроника, транспорт саралары, кейем-һалым, баҡыр изделиелар, нефть продукттары, кокос майы һәм емеш-еләк экспортлай. АҠШ, Япония, Ҡытай, Сингапур, Көньяҡ Корея, Нидерланд, Гонконг, Германия, Тайвань һәм Таиланд менән сауҙа итә. Уның милли валютаһы — Филиппин песоһы.
Филиппин — ауыл хужалығы иҡтисадынан етештереүгә һәм хеҙмәттәргә нигеҙләнгән иҡтисадҡа күсеүсе йәш сәнәғәт иле. Илдә эшкә һәләтле йәштәге кешеләр 40 813 000 самаһы иҫәпләнә, ауыл хужалығы өлкәһендә 30 процент самаһы эшләй, ауыл хужалығы тулайым эске продукттың 14 процент самаһын килтерә. Сәнәғәт секторында эшселәрҙең 14 процент самаһы мәшғүл, сәнәғәт секторы эске тулайым продукттың 30 процент самаһын бирә, ошо уҡ ваҡытта эшкә һәләтле йәштәгеләрҙең 47 проценты хеҙмәтләндереү өлкәһендә мәшғүл, был иһә тулайым эске продукттың 56 процентын тәшкил итә.
2014 йылдың 14 декабренә эшкә һәләтле йәштәге кешеләрҙең 6 % эшһеҙ булған. Инфляция кимәле 3,7 процент тәшкил итә. 2013 йылдың октябренә ҡарата тулайым халыҡ-ара резервтар 83 миллиард доллар тәшкил итте. Тулайым эске продуктҡа ҡарата тышҡы бурыс күләме кәмеүен дауам итә, 2014 йылдың мартында ул 38,1 процент тәшкил итһә, 2004 йылда ул 78 процент була. Ил импортёр булып тора.
Икенсе Бөтә донъя һуғышынан һуң Филиппин иҡтисади хәле буйынса Япониянан ҡала Көньяҡ-Көнсығыш һәм Көнсығыш Азия илдәре араһында икенсе урында була. Әммә 1960-сы йылдарҙа башҡа илдәр Филиппинды уҙып китә. Президент Фердинанд Маркос идара иткән осорҙа иҡтисади һәм сәйәси тотороҡһоҙлоҡ күҙәтелә. Илдең иҡтисади үҫеше әкренәйә, иҡтисади түбәнәйеү осоро күҙәтелә. Тик 1990-сы йылдарҙа иҡтисадты либералләштереү программаһы үткәрелеү сәбәпле, уны тергеҙеү башлана.
1997 йылда Азия финанс көрсөгө Филиппин иҡтисадына ҙур йоғонто яһай, был Филиппин фонд баҙарының түбәнәйеүенә һәм песо хаҡының төшөүенә килтерә. Әммә көрсөк Филиппинға уның Азиялағы күршеләренә ҡарағанда әллә ни көслө йоғонто яһамай. Был хөкүмәттең башлыса финанс өлкәһендә консерватизмы менән аңлатыла, ХВФ 10 йыл дауамында иҡтисадты күҙәткәндән һуң, уның иҡтисади үҫешендә тиҙләнеш күҙәтелә. Үҫеш билдәләре күренә. 2004 йылда тулайым эске продукт 6,4 процентҡа, ә 2007 йылда 7,1 процентҡа арта, был күрһәткестәр алдағы өс тиҫтә йыллыҡҡа ҡарағанда юғарыраҡ. 1966—2007 йылдарҙа эске тулайым продукттың уртаса йыллыҡ үҫеше 1,45 процент кимәлендә булған, сағыштырыу өсөн, Көньяҡ Азия һәм Тымыҡ океан төбәге илдәрендә ул яҡынса 5,96 процент тәшкил иткән. 45 проценты филиппиндарҙың тәүлегенә табышы яҡынса $2 тәшкил итә.
Филиппиндың сит илдә эшләүсе филиппиндарҙың туғандарына аҡса күсереүҙәре Филиппиндың иҡтисадына һалынған сит ил инвестицияларынан артып китә. Аҡса күсереү 2010 йылда иң юғары нөктәһенә етә, был ваҡытта илгә эске тулайым продукттан 10,4 процент күсерелгән, 2012 һәм 2014 йылдарҙа аҡса эске тулайым продукттан 8,6 процент самаһы тәшкил иткән, сит илдән илгә уртаса 28 миллиард доллар самаһы күсерелә. Төбәк үҫеше тигеҙһеҙ бара, Метро Манила төбәге, атап әйткәндә, башҡа төбәктәрҙән ярайһы уҡ тиҙерәк үҫешә, хөкүмәт илдең башҡа төбәктәренә инвестицияларҙы дәртләндереү өсөн аҙымдар яһай. Хатта туризм һәм бизнес аутсорсингы кеүек сикләүҙәргә ҡарамаҫтан, хеҙмәтләндереү өлкәһен илдең иҡтисади үҫешенең иң яҡшы өлкәләре тип иҫәпләйҙәр.
Goldman Sachs илде үҙенең «Ун бер» иҡтисады исемлегенә индерә, әммә унда Филиппиндан алда Ҡытай һәм Һиндостан тора. Goldman Sachs, 2050 йылға Филиппин иҡтисады донъяла 20-се урында буласаҡ, тип иҫәпләй. HSBC баһалауынса, 2050 йылға Филиппин донъяла 16-сы, Азияла 5-се һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияла иҡтисади үҫеш буйынса 1-се урынды биләйәсәк. Филиппин Бөтә донъя банкы, Халыҡ-ара валюта фонды, Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы һәм Азия үҫеш банкыһы ағзаһы булып тора.
Филиппинда берҙәм минималь эш хаҡы юҡ, ул провинциялар һәм иҡтисади эшмәкәрлек төрҙәре буйынса айырым билдәләнә. 2019 йылға ҡарата минималь эш хаҡы тәүлегенә 270 песо (5,18 доллар), Илокос өлкәһендәге ауыл хужалығы тармағында 537 песоға тиклем ($10,30) тәшкил итә.
Өҫтөнлөктәре: сит ил инвесторҙары өсөн асыҡ булыу. Ауыл хужалығында етештереүсәнлектең үҫеүе. Банан һәм ананас экспортлау. Сит илдә эшләүсе граждандарҙан ярайһы ҙур аҡса күсерелеүе.
Көсһөҙ яҡтар: энергетика менән проблемалар үҫеш мөмкинлектәрен сикләй. Үҫешмәгән инфраструктура. Һаҡланған аҡса күләменең аҙ булыуы арҡаһында граждандар сит ил финанс средстволарына бәйле. Аҙ продуктлы натураль хужалыҡ.
Бөгөнгө көндә Филиппин — аграр-индустриаль ил. Сәнәғәттең электрон, туҡыусылыҡ, химия, ағас эшкәртеү, аҙыҡ-түлек, фармацевтика тармаҡтары ныҡ үҫешкән. Ауыл хужалығына балыҡсылыҡ һәм урман хужалығы инә. Филиппин күп күләмдә кокос, банан, дөгө һәм ананас экспортлаусы булып тора. АҠШ, Тайвань, Германия, Япония, Гонконг мөһим сауҙа партнерҙары булып тора. Илдә ярайһы уҡ үҫешкән транспорт инфраструктураһы — юлдар, йылға һәм диңгеҙ транспорты, тимер юлдары бар. Илдең иң ҙур порттары — Давао, Манила һәм Себу. Аҡса берәмеге — Филиппин песоһы.
Фән һәм техника
Филиппин үҙенең фәнен һәм техникаһын үҫтереүгә даими аҡса һала. Был илдә фән һәм техника проекттарын төҙөү һәм тормошҡа ашырыу өсөн фән һәм техника департаменты яуаплы. Ил Филиппинда фән һәм техника үҫешенә булышлыҡ иткән ғалимдарҙы премиялар менән дәртләндерә. Билдәле филиппин ғалимдары аҙыҡ-түлек технологияһы өлкәһендәге билдәле ғалимдар, улар араһында Мария Ороза ла була, улар араһында каламанси нип, соялак һәм банан кетчупы кеүек ризыҡтарҙың рецебы эшләнә.
Фе дель-Мундо — филиппин педиатры, педиатрияла фундаменталь хеҙмәте менән билдәле, Пауло Кампос — ядро медицинаһы өлкәһендәге эше өсөн «ядро медицинаһы атаһы» тип аталған табип, Рамон Барба — баҡсасы, ағаста бик күп сәскәләр менән төрлө манго үрсетә.
1960 йылда дөгө сорттарының яңы төрҙәрен үрсетеү өсөн штаб-фатиры Лос-Баноста (Лагуна) булған халыҡ-ара дөгө ғилми-тикшеренеү институты ойошторола. 1996 йылда Филиппин үҙенең тәүге Agila-1 юлдашын һатып ала. 2016 йылда Филиппин үҙенең тәүге Diwata-1 микроюлдашын эшләтеп ебәрә, артабан тағы 5-әү эшләй башлай.
Мәҙәниәт
Филиппин мәҙәниәтенә көнсығыш һәм көнбайыш мәҙәниәте элементтары инә. Ул Азияның төрлө илдәре, шулай уҡ Испания һәм Америка мәҙәниәте элементтарын үҙ эсенә ала.
Изге ҡурсалаусылар иҫтәлегенә үткәрелгән Баррио фиестас (район фестивалдәре) булараҡ билдәле традицион байрамдар дөйөм булып тора. Был фестивалдәр байрам, музыка һәм бейеүҙәр үткәреү ваҡыты булып тора, Моноринес һәм Синулог фестивалдәре иң билдәлеһе.
Әммә ҡайһы бер йолалар үҙгәрә йәки яйлап онотола. Филиппиндың Баян милли бейеүҙәре төркөмө төрлө традицион бейеүҙәр тәҡдим итә. Ул бамбук таяҡсалары менән бейеүсе тинилинг һәм сингкил бейеүҙәре арҡаһында иң билдәлеһе.
Америка һәм Испания колонизацияһының эҙемтәләре
Виган шулай уҡ испан стилендә һаҡланып ҡалған иң билдәле биналарҙың береһе булып тора. Илоилола америка оккупацияһы ваҡытында төҙөлгән колониаль биналарҙы ла күрергә мөмкин. Ул дәүерҙәге сауҙа биналары бик күп, бигерәк тә Калле-Реалда.
Шуға ҡарамаҫтан, илдең Батанес кеүек ҡайһы бер райондарында йәшәү рәүешендә артыҡ айырма юҡ, Испания менән Филиппиндың йоғонтоһо ҡатнаш, ундағы биналар эзбизташтан һәм мәрйендән төҙөлгән. Идянс һәм Иватан замоктары Испания баҫып алыуына тиклем Филиппиндың төп оборона ҡоролмалары була.
Инглиз телен дөйөм ҡулланыу американдарҙың филиппинға йоғонтоһо өлгөһө булып тора һәм хәҙерге Америка мәҙәниәтен ҡабул итеүгә булышлыҡ итә. Был филиппиндарҙың тиҙ туҡланыу ашханаларына, Америка киноһына һәм музыкаһына һөйөүендә сағыла. Тиҙ туҡланыу ашханаларын күп урамдарҙың мөйөштәрендә табырға мөмкин. Филиппинда Американың тиҙ туҡланыу ашханалары барлыҡҡа килә, ләкин улар урындағы Голдилокс һәм Джоллиби кеүек ашханаларҙы ҡыҫырыҡлап сығара алмай.
Бейеү
Филиппин музыкаһы даими үҙгәреп торған кеүек, филиппин бейеүе лә өҙлөкһөҙ үҙгәреш кисерә. Колонияға тиклем Филиппинда күп төрлө бейеүҙәр төрлө ҡәбиләләрҙә күп була. Был Филиппинда күп төрлө бейеүҙәрҙең үҫешеүе хаҡында һөйләй. Испандар килгәнгә тиклем Лузон һәм Визаян утрауҙарындағы ҡәбиләләр бейеүе бик оҡшаш булған. Минданао утрауында бейеү мосолман халыҡтары бейеүҙәренә хас һыҙаттарға эйә, Замбоанг утрауында испандар бейеүгә бик аҙ йоғонто яһай.
Филиппин бейеүҙе йолаларҙа ҡуллана, уларҙа кешенең тормошоноң төрлө осорҙарын сағыла. Испания хакимлығы осоронда бейеүҙәрҙең күпселеге рондал музыкаһы менән оҙатыла, ул ғәҙәттә 14 ҡыллы бандуррияла уйнала, был һәм башҡа ҡыллы музыка ҡоралдары Филиппинда барлыҡҡа килә һәм киң таралыу ала.
Филиппинда билдәле тиниклинг бейеүе Рондалай төркөмөнөң уйнауы менән оҙатыла һәм ике бамбук таяҡсаһы менән бейейҙәр. Ул ғәҙәттә ябай ауыл халҡы көлгән сәхнәнән башлана. Бейеү аҙағында бамбук таяҡсаларын киҫештерәләр. Бамбук таяҡсалары шулай уҡ мосолман бейеүе төҫмөрлө бейеүҙә — Сингкилдә ҡулланыла. Бөгөнгө көнгә бейеүҙәр бик төрлө һәм нескә балет бейеүенән алып стритбрэйкдансҡа тиклем тирбәлә.
Попова Ирена Ольгердовна
Ирина Ольгердовна Попова (1912 йыл 22 июнь —3 май 2008 йыл 3 май) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы, Красноярск крайының Кан районы «Заветы Ильич» колхозы агрономы, Социалистик Хезмәт Геройы (1949).
Филиппин
Уйындар
Йәштәр араһында люксонг, бака патиентеро, пико, и тумбанг пресо кеүек традицион филиппин уйындары әле лә киң таралған. Сунгка — традицион филиппин өҫтәл уйыны. Кәрт уйындары фестивалдәр ваҡытында популяр, уларҙың ҡайһы берҙәре, мәҫәлән, пусоу һәм тонгитстар, законһыҙ ҡомарлы уйындар булып тора. Ҡайһы бер филиппин общиналарында махжонг уйнала.
Попова Ирена Ольгердовна
Биографияһы
Ирина Ольгердовна Попова 1912 йылдың 22 июнендә Харьков губернаһының Харьков ҡалаһында Харьков таможняһы чиновнигы булып эшләгән поляк ғаиләһендә тыуа. .
Граждандар һуғышы башланғас, 1918 йылның йәйенәна Винница өлкәһендә туғандарында йәшәй. 1919 йылда атаһы вафат була, ә бер туған ағаһы йәшерен рәүештә илдән ҡасырға тырыша, ләкин тотола. 1930 йылда бөтә ғаиләне Себергә Кан районына спецпоселениеға ебәрәләр. Ирена Попова Ауыл хужалыгы техникумын тамамлап Төньяк машина-трактор станцияһында, ә һуңынан Кан районының тәжрибә станцияһындә эшләй башлай. .
Филиппин
Мәғариф, фән, сәнғәт
Илдә иҫке астрономик обсерватория — Манильск обсерваторияһы бар. Обсерваторияның төп бурысы — тайфундарҙы күҙаллау. Тиниклинг милли филиппин бейеүе булып тора.
Попова Ирена Ольгердовна
Биографияһы
«Заветы Ильича» колхозында агроном булып 1947 йылда эшләй, эш нәтижәләре буйынса Ленин ордены менән бүләкләнә.
Филиппин
Халҡы
thumb|300px|[Филиппин халҡының 2020 йылға йәше-енес пирамидаһы
Попова Ирена Ольгердовна
Биографияһы
1948 йылғы эш нәтижәләре буйынса ул бөртөклөләрҙе ун ҡырлы сәсеү тәжрибәһен ҡуллана, был шунда уҡ бөртөклөләрҙең юғары уңышына китерә — һәр гектарҙан уртаса 30,8 центнер бойҙай алына. Дөйөм сәсеү майҙаны 287,3 гектар тәшкил итә.
Филиппин
Халҡы
2015 йылда халыҡ һаны 102 921 200 кеше тәшкил итә (донъяла 12-се).
Попова Ирена Ольгердовна
Биографияһы
СССР Юғары Советы Президиумының 1949 йылдың 21 февралендәге Указы нигеҙендә ауыл хужалығында юғары нәтижәләргә ирешкәне һәм уңышты йыйып алыуҙа юғары күрһәткестәре өсөн Ирена Ольгердовна Поповага Социалистик Хезмәт Геройы исеме бирелә, ул Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы менән бүләкләнә.
Филиппин
Халҡы
Йыллыҡ үҫеш темпы — 1,9 %.
Ҡала халҡы 65 % тәшкил итә (2008 йылда).
Попова Ирена Ольгердовна
Биографияһы
Ирина Ольгердовна Попова Энгельс ҡалаһында йәшәне, 2008 йылдың 3 майында вафат булды.
Наградалары
башҡа миҙалдар.
Филиппин
Халҡы
Грамоталылыҡ кимәле — 93 % (2000 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса).
Этник составы: висайя 30 %, тагалдар 28,1 %, себуано 13,1 %, илокано 9 %, бинисайя 7,6 %, хитигайнон 7,5 %, бикол 6 %, вараи 3,4 %, башҡалар 25,3 % тәшкил итә(2000 й. халыҡ иҫәбен алыу буйынса).
Йәмғиәттең төп өлөшө булып ғаилә иҫәпләнә. Күп һанлы туғандар — ғәҙәттә, дүрт туғандар һәм апайҙарға тиклем — һәр филиппинсының яҡын мөхитен барлыҡҡа килтерә. Туғандар араһында бер-береңә ярҙам һәм бер-беребеҙгә яуаплылыҡ үҫешкән. КрестныйҠыя яҙылыш ата-әсәләр ҙә филиппин кешеһенең тормошонда иң яҡын туғандарынан бер ҙә ҡалышмай. Айырылышыу һәм аборттар тыйылған.
Филиппин әлеге ваҡытта Америка Ҡушма Штаттары, Канада, Япония, Грецияға төп эшсе көс экспортлаусыларҙың береһе булып тора.
Илдә ике рәсми тел бар — Пилипино (тагалог буйынса) һәм инглиз теле.
Ҡалалар
Филиппиндың 20 эре ҡалаһы
Телдәр
Рәсми теле — Тагал (тагалог, йәки пилипино). Халыҡтың күпселеге австронезия ғаиләһенең филиппин телдәрендә һөйләшә, иң таралғандары — тагал, себуано, илокано, бикол, хилигайнон, пангасин, капампанган, варай-варай. Халыҡтың байтаҡ өлөшө инглиз телендә һөйләшә. Испан (3 %), испан-креол чабакано (1 %), ҡытай телдәре киң таралған. Филиппинда өс быуаттан ашыу испан теле (1571—1898) илдең берҙән-бер яҙма теле булып хеҙмәт иткән. Әммә Испанияның алыҫ урынлашыуы арҡаһында ул урындағы халыҡтың төп өлөшө өсөн туған була алмай. 1898 йылдағы Испания-Америка һуғышы Филиппиндың АҠШ контроле аҫтына күсеүе менән тамамлана. Әммә испан теле илдә франка лингваһының традицион функцияһын 1950-се йылдар башына тиклем һаҡлап ҡала, шунан һуң АҠШ хөкүмәте уны инглиз теленә алмаштырыу буйынса әүҙем тырышлыҡ һала. Тәүҙә испан теле 1973 йылғы конституция буйынса рәсми статусын юғалта, ә һуңынан 1986 йылдан һуң мәктәптәрҙә мотлаҡ предмет булараҡ уҡытыуҙан туҡтай, мәктәп программаһына мотлаҡ рәүештә 2008 йылда ғына ҡайта. Бынан тыш, Филиппиндың бөтә автохтон телдәре, шул иҫәптән төп теле — тагалог — испан лексикаһының байтаҡ ҡатламдарын һаҡлай, был уларҙың лексикаһының 40 процентын тәшкил итә. Филиппинда инглиз теле киң ҡулланыла, бигерәк тә фәндә, мәғарифта, матбуғатта.
Дин
Католицизм халыҡтың 80,6 процентын тәшкил итә, протестантизм — 8,2 %, башҡа христиан диндәре — 3,4 %, ислам — 5,6 %, филиппиндарҙың яҡынса 2 проценты традицион инаныуҙарға, 1,9 % — башҡа диндәргә (индуизм, иудаизм, бахаим) (2010 йылғы мәғлүмәттәр) ҡарай.
Туризм
Лусон утрауында Филиппиндың иң ҙур ҡалаларының береһе — Манила урынлашҡан. Дәүләттең баш ҡалаһы, төп мәҙәни-иҡтисади үҙәк булып тора. Манила — 12 миллион кеше йәшәгән Ҙур Манила конурбацияһы үҙәге. Уның составына Кесон-Сити, Калоокан һәм Пасай кеүек эре ҡалалар инә. Манилала Филиппиндың Милли музейы, Санто-Томас тәбиғәт тарихы һәм антропология музейы, Метрополитен-сәнғәт музейы урынлашҡан. Интрамуростың тарихи үҙәгендә нығытмалар, сиркәүҙәр, XVI—XVIII быуаттар йорттары, Ботаника баҡсаһы урынлашҡан. Туристарға Манила, Тааль күле буйлап экскурсиялар, һауа сафариҙары һәм фольклор шоуҙары ойошторола.
Филиппин үҙенең пляждары һәм матур мәрйен рифтары менән билдәле. Иң билдәле туристик курорттар архипелагтың көньяҡ өлөшөндә Боракай, Себу, Бохоль һәм Палаван утрауҙарында урынлашҡан. Туристарға пляж байрамы ла, әүҙемерәктәре — круиздар, һыуға һикереү, сёрфинг тәҡдим ителә. Филиппин архипелагының төньяғында урынлашҡан һәм Маниланан еңел генә барып етергә мөмкин булған Миндоро утрауы мауыҡтырғыс һәм динамик үҫеш ала.
Утрауҙарҙа 35 милли парк (иң ҙуры — Маунтс — Иглит тауҙары — Бако), фауна резерваттары һәм урман заказниктары урынлашҡан. Туристар өсөн иң ҙуры һәм иң ҡыҙыҡлыһы — Лусон һәм Минданао утрауҙарында урынлашҡан Апо, Тааль, Майон, Канлон тауҙары.
Филиппин етерлек рекреацион, тәбиғи һәм социаль-мәҙәни ресурстарға эйә. Бөгөнгө көнгә утрауҙар туризмдың бөтә төрҙәрен тиерлек тәҡдим итә: пляж, экстремаль, спорт, экологик, белем биреү, секс-туризм. Илдәге сәйәси тотороҡһоҙ хәл, мосолман һәм христиан общиналары араһындағы низағтар туризмға кире йоғонто яһай. Бынан тыш, муссонлы климат һәм 6 айҙан ашыу дауам иткән ямғырҙар миҙгеле пляж туризмын үҫтереүгә булышлыҡ итмәй.
СМИ
Дәүләт телерадиокомпанияһы PTW (Pipili’s Television Network), шул уҡ исемле телевизион селтәрҙе, дәүләт телерадиокомпанияһын, PBS (Филиппин тапшырыуҙар хеҙмәтен) үҙ эсенә ала, Radyo ng Bayan, Radyo Magasin, Business radio, Sports radio, Radyo Pilipinas радио селтәрҙәрен үҙ эсенә ала.
Донгузов Александр Анатольевич
Донгузов Александр Анатольевич (4 ғинуар 1951 йыл) — артист. 1977 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының нәфис һүҙ оҫтаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2013).
Биографияһы
Александр Анатольевич Донгузов 1951 йылдың 4 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуған. 64-се мәктәптә (рус теле һәм тарих уҡытыусылары А. Ф. Мязина һәм А. А. Федорова) урта белем ала.
Өфө дәүләт сәнғәт институтының режиссура факультетында уҡый. Институтты тамамлағас Стәрлетамаҡ драма театрында эшләй башлай. Армияла хеҙмәт итә. Армиянан һуң Өфөлә Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театрында эшләй. Театрҙа бер сезон эшләгәс, Ярославль дәүләт театр институтының «Драматик театр һәм кино актеры» бүлегенә уҡырға инә. Практиканы Ярославлдә Ф. Волков исемендәге театрҙа үтә. 1977 йылдан Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында тел жанры артисы булып эшләй. Александр Анатольевич филармонияла шиғырҙар уҡый, XIX—XX быуаттың рус һәм башҡорт әҙәбиәте вәкилдәренең тормошона һәм ижадына арналған әҙәби концерттар менән сығыш яһай.
112-се башҡорт атлы дивизия музейын асыуҙа, Еңеүҙең 50-йыллығы исемендәге скверҙа Бөйөк Ватан һуғышы геройҙарына иҫтәлекле стела асыу тантанаһында, Өфөнөң В. И. Ленин исемендәге майҙанында 9 май көнө Еңеү Парадында диктор сифатында ҡатнаша. Мифтахетдин Аҡмулла һәм Мәжит Ғафури тураһындағы документаль фильмдәрҙе тауышлы итә.
Ижады
Башҡорт шағирҙары Мостай Кәрим, Сәйфи Ҡудаш, Ғәлимов Сәләм, Шәйехзада Бабич, Назар Нәжми һәм көмөш быуат шағирҙары Александр Блок, Мария Цветаева, О.Мандельштам, Б.Пастернак һәм башҡаларҙың шиғырҙарын, сатириктар Л.Измайлов, Г.Горин, А.Каневский әҫәрҙәрен һәм Б.Окуджава, Е.Евтушенко, К.Симоновтарҙың хәҙерге поэзияһын уҡыу.
Шелдоис
Шелдоис — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/596 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәбиб Бурғиба
Хәби́б Бурғи́ба (Habib Bourguiba, 3 август حبيب بورقيبة, 1903 йыл, Тунистың Монастир ҡалаһы — 6 апрель 2000 йыл, Монастир) — Тунис дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, 1957 йылдың 25 июленән 1987 йылдың 7 ноябренә саҡлы Тунистың тәүге президенты.
1920 йылдарҙа Францияла юрист булып эшләй. Тыуған иленә әйләнеп ҡайтыу менән антиколониаль хәрәкәттә әүҙем ҡатнаша башлай. 1934 йылда «Дестур» яңы партияһы»на нигеҙ һалыусыларҙың һәм Франциянан бойондороҡһоҙлоҡ алыу өсөн барған хәрәкәт етәкселәренең береһе була. Бер нисә тапҡыр колониаль властар тарафынан ҡулға алынып, илдән ҡыуыла һәм ахыр сиктә улар менән һөйләшеүҙәргә күсә. 1956 йылдың 20 мартында Тунис бойондороҡһоҙ дәүләт тип иғлан ителә, 1957 йылдың 25 июлендә монархия ҡолатыла, Бурғиба президент вазифаһын биләй.
Власҡа килеү менән үҙенең төп бурысы итеп иҡтисадты үҫтереүҙе, башҡа ғәрәп илдәренән айырмалы, нейтраль тышҡы сәйәсәт үткәреүҙе, илдә белем биреү системаһын модернизациялауҙы һәм енси тигеҙһеҙлеккә ҡаршы көрәште ҡуя. Үҙен «Юғары яугир» итеп иғлан итә, илдә шәхес культын һәм бер партия системаһын урынлаштыра. Хәбибтың идаралыҡ итеүенең аҙағы исламизм менән клиентелизмдең үҫеше һәм уның сәләмәтлегенең торошо насарайыуы менән билдәләнә. 1987 йылдың 7 ноябрендә Тунис президенты, һаулығының насарайыуы сәбәпле һәм Конституцияға ярашлы, премьер-министр Зин әл-Абидин Бен Али тарафынан төшөрөлә һәм үҙенең тыуған ҡалаһы Монастирҙағы резиденцияһында өй тотҡонлоғона урынлаштырыла. 2000 йылдың 6 апрелендә вафат була һәм элек үҙе өсөн төҙөтөп ҡуйған кәшәнәлә ерләнә.
Сығышы
Сығышы менән Ливия ҡалаһы Сирттән Истанбулға күсеп килгән затлы осман ырыуынан. 1793 йылда Хәбиб Бурғибаның олатаһының атаһы Мөхәммәт Бурғиба әл-Кәбир, Ливия һәм Осман империялары араһында барған низеғтан ҡасып, ғаиләһен, шәхси табибын, ҡолдарын һәм тауарҙарын алып, Монастир ҡалаһындағы сығыштары менән Триполи ҡалаһыныҡылар йәшәгән районға килеп урынлаша. Яңы урынға күсеп төпләнгән Мөхәммәт тиҙ арала ҡалала хәйриә эштәре менән билдәлелек яулай. 1803 йылда Бурғибаның олатаһы Мөхәммәт тыуа, һәм ул үҙенең атаһы, оло Мөхәммәт, үлгәндән һуң уның мираҫсыһы була.
Йылдар үтеү менән Хөсәйендәр династияһы колониаллекте бөтөрөүе, Европа илдәрендәге кеүек, структуралар булдырыу һәм дәүләт бурыстарын түләү өсөн һалымдарҙы арттырыу кеүек бик ҡыйбат баһаланған реформалар үткәрә башлау сәбәпле, 1864 йылда халыҡ ихтилалы тоҡана һәм ул ҡаты баҫтырыла. Мөхәммәт һәм уның ағаһы, Монастирҙағы йоғонтоло кешеләр булараҡ ҡулға алынып, ҡаланың көнбайышындағы лагерға урынлаштырыла һәм, ғаилә мөлкәтенән баш тартыу шарты менән, азат ителә. Шул ваҡытта Хәбибтең атаһы, 14 йәшлек Али, уның ағаларын ҡулға алыусы генерал Әхмәт Зуруҡ тарафынан аманатҡа алына, һәм ул, малайҙың потенциалын күреп, уға армияға яҙылырға тәҡдим яһай. Шул уҡ төндә Алиҙың атаһы вафат була һәм ул, Бурғибаның буласаҡ атаһы, тәҡдимде ҡабул итә.
1880 йылда Али отставкаға сыға һәм өйләнә, бер йылдан өлкән улы Мөхәммәткә, артабан тағы дүрт малайға (береһе сабый сағында үлеп ҡала) һәм ике ҡыҙға атай була. Күпмелер ваҡыт үткәс, Хәбибтең атаһы «триполийлы» районын етәкләй һәм ҡала етәкселеге составына инә.
Тәүге йылдары һәм белем алыуы
Рәсми документҡа ярашлы, 1903 йылдың 3 авгусында тыуған, әммә һуңғараҡ белдереүенсә — бер йыл иртәрәк тыуған булған, ә яңылыш датаны — 1924 йылда юридик мәктәпкә ингән ваҡытта кәнсәләр ебәргән ; икенсе фараз буйынса, хатаны ата-әсәләре, улдарын армиянан алып ҡалыу өсөн, аңлы рәүештә, уйлап сығарған. Бәлки, ғаиләлә иң бәләкәй ул булыуы, ҡатын-ҡыҙ солғанышында тәрбиәләнеүе, уның артабан енси тигеҙлек өсөн көрәшенә йоғонто яһағандыр. Финанс ауырлыҡтар булыуға ҡарамаҫтан, аталары балаларына белем биреүгә өлгәшә: Хәбиб уҡырға Монастирҙағы франк- ғәрәп мәктәбенә инә, әммә ундағы уҡыу сифатынан ҡәнәғәт булмаған атаһы, уны 1907 йылда илдең баш ҡалаһы Тунисҡа оҙата. Хәбиб шул уҡ йылда ваҡыттың күп өлөшөн Ҡөрьәнде өйрәтеүгә бағышлаусы Садики колледжына уҡырға инә. . Мөхәммәт ағаһы менән бергә иҫке ҡаланың Мәҙинә кварталында йәшәй башлай.
1917 йылда атаһы менән бергә күренекле милләтсе Бәшир Сфарҙы ерләүҙә ҡатнаша. Һуңынан эмиграциянан илгә ҡайтҡан, буласаҡ «Дестур» партияһына нигеҙ һалыусы, колониаль хакимлыҡҡа ҡаршы көрәшеүсе Әбдел-Ғәзиз Сәлби менән осраша. Шул йылда, административ вазифаға үрләү өсөн кәрәк булған ғәрәп теленән имтиханды бирә алмай, 1919—1920 йылғы уҡыу йылында икенсе йылға ҡалдырыла, әммә тормош шарттары ныҡ насар булыуы сәбәпле, аҙыҡ-түлектән ағыуланып, ауырып китә һәм уҡыуын ташларға мәжбүр була. Әл-Кеф ҡалаһында йәшәүсе ағаһы Мәхмүт янына күсеп, 1922 йылдың ғинуарына тиклем унда йәшәй һәм ағаһының дуҫтары менән аралаша башлай. Шул осорҙа ул уҡыуын дауам итергә ҡарар итә һәм метрополияла юрист һөнәрен алырға теләк белдерә. Хәбибте Мәхмүт кенә аңлай һәм уның ярҙамында Карно лицейына уҡырға инә, унда ул ерле халыҡты дискриминациялау ҡыйынлыҡтары менән осраша. Йомшаҡ уҡыусылар класына ҡабул ителһә лә, яҡшы уҡый, күп ваҡытын китапханала үткәрә. 1924 йылда Париж университетена уҡырға инә һәм унда хоҡуҡ һәм политологияны өйрәнә, шунда ул буласаҡ ҡатыны Матильда Лоррэн менән таныша. 1927 йылда уларҙың улдары (кесе) Хәбиб доньяға килә.
Сәйәси карьераһының башы
1934 йылдың сентябрендә көрәштәштәре менән ҡулға алына. Сахаралағы Борж-Лебёф ҡәлғәһендә тотола һым үҙенең күпселек фекерҙәштәре менән 1936 йылдың апрелендә азат ителә. 1938 йылдың 9 апрелендә, колонистарға ҡаршы ихтилал ҡаты баҫтырылғандан һуң, 1939 йылдың 10 июнендә арҡаҙаштары менән бергә власҡа ҡаршы ҡотортоуҙа һәм граждандар һуғышына өндәүҙә ғәйепләнеп ҡулға алына. Шул уҡ йылдың көҙөндә хөкөм ителә, 1940 йылдың майында Францияға күсерелә, унда бер нисә төрмәлә срогын тултыра. 1942 йылдың көҙөндә, немец администацияһы тарафынан азат ителеп, Шалон-сюр-Сонға күсерелә. 1943 йылдың ғинуарында Италия сит ил эштәре министрлығы, Төньяҡ Африканың Француз колонияларындығы ихтилалды туҡтатыу маҡсатында, Хәбибкә рәсми ҡабул итеү ойоштороп, уны Тунис халҡына көрәште туҡтатыу тураһында мөрәжәғәт яһарға күндерә, әммә Бурғиба 1943 йылдың 7 апрелендә тыуған иленә ҡайтып, үткән йылдың авгусында төрмәнән ебәргән мөрәжәғәтнамә тезистарын ҡабатлай: «Германия һәләкәткә дусар ителгән, ә Тунистың бойондороҡһоҙлоҡ алыуына өлгәшеү йәшәү һәм үлем мәсьәләһе, һәм уға тик союзниктарҙы еңеп кенә өлгәшергә мөмкин».
Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш
Икенсе донъя һуғышы тамамланғас, колониаль властар менән һөйләшеүҙәр бер нисә тапҡыр үңышһыҙ ынтылыштар менән бөткәнлектән, ул Тунис халҡының бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәшен халыҡ-ара донья кимәлендә яҡтыртырға кәрәк тигән һығымтаға килә. 1945 йылдың мартында балыҡсы кәмәһендә йәшерен рәүештә илдән сығып Ливияға, артабан Ҡаһирәгә бара, һүңынан Сүриәгә һәм Ливанға сәфәр ҡыла, Туниста колониаллыҡтан арыныүға иғтибарҙы йәлеп итеү маҡсатында, 1946 йылдың декабрендә Ғәрәп дәүләттәре Лигаһында һәм БМО-ның штаб-фатирына бара. 1949 йылдың 8 сентябрендә тыуған иленә ҡайта. Киләһе йылдың апрелендә колониаль хакимиәтте үҙгәреү, илде азат итеү төп маҡсаты булған ете пункттан торған Тунистың бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү буйынса программа төҙөй. Алған пландарын тормошка ашырыу ниәтенән, 1951 йылда яңынан донья буйлап сәфәргә сығып китә. Француз хөкүмәтенең хеҙмәттәшлек итеүҙән баш тартыуына бәйле, колониаль властарға ҡаршы ихтилалға саҡыра һәм 1952 йылдың 18 ғинуарында ҡулға алынып, хөкөм язаһын үтәргә метрополияға күсерелә.
1954 йылда Франция премьер-министры вазифаһын Пьер Мендес- Франс биләп, Туниста колонизацияны бөтөрөү процессын башлай. 1955 йылдың 1 июнендә Хәбиб иреккә сығарыла. Илде Автономия тип иғлан иткәндән һуң бик ҙур ҡыйынлыҡтар менән барған һөйләшеүҙәр дауам итә, һәм 1956 йылдың 20 мартында Тунис бойондороҡһоҙ тип иғлан ителә. Бурғиба премьер-министр, сит ил эштәре министры һәм Милли ассамблея рәйесе вазифаларын биләй.
Президентлығы
1957 йылдың 25 июлендә монархия ҡолатыла, Хәбиб республика президенты булып киткән. Үҙенә киң вәкәләттәр тапшырып, Туниста авторитар хакимлыҡ урынлаштыра, халыҡтың азатлығын сикләй, сәйәси оппоненттарын эҙәрлекләүгә ҡоролған цензура булдыра, шулай уҡ үҙен милләттең «юғары көрәшсеһе» тип данлаусы шәхес культын булдыра. Илдең юлбашсыһы лидеры тип үҙен данлап исемләһендәр өсөн яңы гимн ҡабул иттерә гимн. Һаулыҡ һаҡлауҙы һәм мәғарифты, грамотаһыҙлыҡты , ҡатын-ҡыҙҙың хоҡуҡтарын киңәйтеүгә — уларға айырыла алыу хоҡуғы бирә, күп ҡатын алыуҙы тыя, никах өсөн минималь — 17 йәш тип билдәләй, пәрәнжәне «ерәндергес сепрәк» тип атай һәм халыҡ араһында асыҡтан-асыҡ тәнҡитләй — йүнәлтелгән ижимағи ; илдең инфраструктураһын үҫтереү һәм ваҡуф ҡаршы көрәш маҡсатына хеҙмәт иткән иҡтисади үҙгәртеүҙәр индергән. Тормошҡа ашмаған социалистик иҡтисад индереү концепцияһы сиктәрендәге эксперимент барышында 1970-се йылдарҙа либераль реформалар үткәреү хосуси секторҙың үҫеүенә һәм нығыныуына килтергән. 1975 йылдың мартында Милли ассамблея тарафынан конституцияға Бурғибаны ғүмере буйы президент итеүҙе раҫлаусы үҙгәртеүҙәр индерелгән. 1980-се йылдарҙа ил халыҡтың сиктән тыш ярлылана барыуына һәм Тунисты яңыртыу партияһы яғынан килгән хәүеф менән күҙмә-күҙ осраша. 1983 йыл аҙағындағы нефткә хаҡтар төшөү илдәге иҡтисади тиҫкәрелекте тағы ла насарайта, һәм хөкүмәт ирекһеҙҙән заём буйынса мөрәжәғәт итергә мәжбүр була , һәм һөҙөмтәлә заём бюджет тотоноуҙарын ҡыҫҡартыу һәм реформалар уҙғарыу шарты менән бирелә. 1983 йылдың 29 декабрендә икмәк һәм он етештереүгә было объявлено об отмене льготалар юҡҡа сығарылыу тураһында иғлан ителгәнлектән, икмәк сыуалыштары башланған. Бынан һуң бола илдең баш ҡалаһы Тунисҡа һәм Сфакс ҡалаһына килеп етә, 1984 йылдың 4 ғинуарында ғәҙәттән тыш хәл иғлан ителгән. 5 ғинуарҙа сыуалыштар аяуһыҙ баҫтырылған, шуның һөҙөмтәһендә 150-нән артыҡ кеше һәләк булған. 6 ғинуарҙа Бурғиба он һәм икмәккә хаҡ артыуҙың туҡтатылыуы хаҡында иғлан итә.
Тышҡы сәйәсәттә көнбайыш яҡлы сәйәсмәндәрҙең позицияһына тоғро ҡала. Мысыр президенты Ғәмәл Әбдел Насерҙың Панғәрәп лидеры тип иҫәпләнгә роленә дәғүә итә. 1965 йылдың мартындағы телмәрендә, БМО-ның Фәластанды бүлеү планына нигеҙләнеп, израилдар менән фәләстандарҙы татыулыҡҡа саҡыра. Ике йыл кире ҡаҡҡандан һуң, 1974 йылдың ғинуарында, Ливия менән Ислам Ғәрәп Республикаһын берләштереү тураһында килешеүгә ҡул ҡуя, һәм был ҡарар нигеҙендә ул президент вазифаһында ҡалыуҙы һәм Ҡаддафиҙы оборона министры итеп тәғәйенләүҙе шарт итеп ҡуя, әммә 20 марттағы референдум был ҡарарҙы, конституцияға ҡаршы һәм Туниста барған протестарға бәйле тип табып, кире ҡаға. Кэмп-Дэвидтағы килешеүгә ҡул ҡуйғандан һуң, 1979 йылда, илдең баш ҡалаһында урынлашҡан Ғәрәп дәүләттәре Лигаһының штаб-фатиры, 1982 йылда, Ливан ҡалаһы Бейрутты граждандар һуғышы ялмап алғанлыҡтан, Пакистанды азат итеү ойошмаһы базаһы булып китә. 1985 йылдың 1 октябрендә Израиль ООП-ға ҡаршы үткәргән «Ағас аяҡ» операцияһы барышында Тунистағы штаб-фатирҙы бомбаға тотҡанлыҡтан, унда ябай халыҡ тыныс граждандар һәләк була. АҠШ менән Тунис араһындағы мөнәсәбәттәр насарайыуына ошо инцидент сәбәпсе булды.
Шеликшей
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нуж
Нуж — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шашка йылғаһының уң ярына тамағынан 4,2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).