cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
361-се уҡсылар дивизияһы (1-се формированиела )
1941 аҙағы — 1942 башындағы хәл
3 ғинуар аҙағына( 1942 ) дивизия Воскресенское, Зыбино янына барып етә.
4 ғинуар кис( 1942), йәкшәмбе. Дивизия командиры частар алдында хәрби бурыс ҡуя: 1200-се полк  Харламово  яғынан һөжүм итеп, Ржев — Рига юлын киҫеп  Бахмутовоға,ары Волганы Соломино янында форсирвать итергә, 1204-се полк — Яңы Коростелево, Фильково,  Ножкино аша үтеп, Волганы форсировать итергә, Кокошкиноны алырға. 1202-се полк икенсе эшелонда ҡала.
5 ғинуар(1942 ) 1204-се полк разведчиктары  Мончалово станцияһын ала. 1200-се полк Чертолино  станциһын ала. 6 ғинуар -  Ржев — Великие Луки  тимер юлын Ҡыҙыл армия  частары  киҫеп үтә. Чертолинола беҙҙең ғәскәр 40 ҡыҙылармеецты плендан ҡотҡара.
7 —8 ғинуарҙа дивизия Слобырево, Чертолино, Бахарево, Быково ауылдарын алып, төньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡтан фронтҡа сыға.
Ржев  янында
39-се армия ( Калинин фронты) өс дивизия көстәре менән көньяҡтан һәм көньяҡ-көнбайыштан Ржевҡа табан һөжүм итергә, 29-се армия менән берлектә 12 ғинуарға дошмандың ҡамауҙағы группировкаһын юҡ итергә, көньяҡта Сычевкаға табан һөжүмде дауам итергә бойороҡ ала.
361-се дивизияға Лигостаево, Медведево, Захарово ауылдарын  һәм 12 ғинуарҙа  381-се уҡсылар дивизияһы менән бергә  Ржевтың көньяҡ-көнсығыш өлөшөн алырға   бойороҡ бирелә. Һуңынан улар көнсығыштан төньяҡҡа  табан ҡаланан сығып,29-сы армия менән осрашырға тейеш була. Дивизияға ярҙамға баш командующий резервынан 336-сы гаубица артиллерия полкы һәм 360-сы гаубица артиллерия полкы, 202-се һәм и 103-сө полк  бирелә
Уң яҡта 183-сө, һулда 381-се уҡсылар дивизияһы һуғыша. Ғәскәргә бик ауыр шарттарҙа һуғышырға тура килә. Ҡалын көрт дивизияларҙың юлын  быуа
Перегруппировка үткәргәс, 1202-се һәм 1204-се полктар  алда,икенсе эшелонда — 1200-се полк урынлаша.
12 ғинуар төнгә ҡарай  дошманға ут яуҙырғас, полктар һөжүмгә күсә. Дошман теш-тырнағы менән ҡаршылыҡ күрһәтә. 1202-се полк  Якимово   ауылын ала,  1204-се — Аленино, Каменское   ауылдарын.
13 ғинуарҙа дошмн ҡаршы тороуын көсәйтә, диизия алға бара алмай.
5 февраль- армия командующийы 361-й дивизияға  Новенькая ауылынан төньяҡ-көнбайыштағы   рубежды тоторға,  Обуражное ауылынан төньяҡ-көнсығыштараҡ дошманға көнбайышҡа сигенергә бирмәҫкә  бойороҡ бирә. Дивизия оборонаның иң мөһим участкаларынан Яңы Покровское, Никифоровка  линияһын тота.
Оборона опорный пункттарҙан ғибәрәт була. Ауылдарҙағы опорный пункттар түңәрәк оборонаға әҙерләнә.
Хәрби хеҙмәттәре өсөн оборона халыҡ комиссарының 1942 йылдың 17 март 078-се приказы менән   21-се гвардия уҡсылар дивизияһына исеме бирелә.
Оҙаҡламай гвардия исемдәре  59-сы гвардия уҡсылар   полкы  исеме- 1200-се уҡсылар полкына; 64-се гвардия уҡсылар полкы — 1202-се уҡсылар полкына; 69-сы гвардия уҡсылар   полкы — 1204-се уҡсылар полкына  бирелә;
Геоцентризм
Ғаләмдең геоцентрик системаһы (геоцентризм) — ғаләмдең уртаһында хәрәкәтһеҙ Ер тора, уның тирәләй Ай, Ҡояш, планеталар һәм йондоҙҙар әйләнеп йөрөй, тип күҙаллау. Геоцентризмға ҡапма-ҡаршы гелиоцентризм.
Девальвация
Девальва́ция (de — төшөү; valeo — әһәмиәте бар, хаҡ) — сит ил валютаһына ҡарата аҡса берәмегенең (милли валютаның) ҡиммәтен рәсми рәүештә төшөрөү. Девальвациянең сәбәбе – инфляция, түләү балансы дефициты барлыҡҡа килеү.
Аҡса системаһының эволюцияһы процессында девальвация төшөнсәһе лә шаҡтай үҙгәрештәр кисерә. Металл аҡсалар әйләнеше ваҡытында Дева алтын йәки көмөш менән тәьмин ителгән аҡса хаҡы билдәләренең рәсми рәүештә төшөүен белдерә һәм ил эсендәге аҡса әйләнешен тотороҡландырыу ысулы булып тора. Һуғыштар, сәйәси йәки социаль афәттәр менән бәйле рәүештә аҡса әйләнеше сығырынан сыҡҡас та иң түбән нисбәттәге металл аҡсалар яңыға алмаштырыла. 1930 йылдарҙа аҡса берәмегенә тура килгән алтынға алмаштырыу туҡтатылыу менән девальвация ҡайһы бер илдәрҙең тышҡы баҙарҙа конкурентлыҡ позицияһын нығытыуға йүнәлтелә һәм валюта сәйәсәте ысулы булараҡ ҡулланыла башлай.
Сит илдән индерелгән тауарҙарға хаҡты автоматик рәүештә арттырыу һәм сит илгә әйберҙәр сығарыуҙы стимуллаштырыу менән девальвация илдә инфляция процесстарын үҫтереүгә ярҙам ғына итә. Ул халыҡтың, бигерәк тә дәүләт бюджетынан керем алыусы ҡатламдың тормош дәрәжәһен төшөрөүгә килтерә. 1998 йылда Рәсәйҙә һумдың девальвацияланыуы (3 мәртәбә) һикерешле инфляция (84,4%), финанс системаһына һәм банкыларға ышаныс кәмеү, иҡтисадта баҙар финанслауы мөмкинлектәренең сикләнеүе менән бара. Шуның менән бергә һумдың девальвацияланыуы макроиҡтисадтың тотороҡлолоғон эҙлекле рәүештә торғоҙоу өсөн ал шарттар ҙа тыуҙыра. 1998-2002 йылдарҙа Рәсәйҙә сит илгә тауар сығарыуға йүнәлтелгән тармаҡтар үҫә, сит илдән индерелгән продукция ҡиммәтләнә, илдең сәнәғәт тауарҙары етештереү күләме арта, түләү балансы, бюджет торошо ла яҡшыра бара. Әммә девальвацияның ыңғай тәьҫире инфляцияға ҡаршы саралар системаһында ҡыҫҡа ваҡытлы ғына. Девальвация инфляцияны, бюджет һәм тышҡы сауҙа балансындағы дефицитты, валюта ҡыйынлыҡтарының төп сәбәптәрен бөтөрә алмай.
Ҡәнзәфәр (Силәбе өлкәһе)
Ҡәнзәфәр (Канзафарово) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урыны
Район үҙәге Ҡоншаҡ ауылы янында, Өйәлге күленең көнбайыш яр буйында урынлашҡан.
Тарих
Ҡәнзәфәр — ҡатай башҡорттарының ауылы.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (58 %) йәшәй.
Чеховтар кибете
Тасуирламаһы
Йорт XIX быуаттың 40-сы йылдарында төҙөлә. Чеховтарҙың ғаиләһе уны 1869 йылдан 1874 йылға тиклем ҡуртымға ала. Антон Чехов  9 йәшенән 14 йәшкә тиклем бында йәшәй.
Ғаилә йорттоң икенсе ҡатында йәшәй, ә аҫта, беренсе ҡатта, аталарының  бакалея кибете урынлаша. Һуңыраҡ был кибеттә кешеләр менән осрашыуҙан алған тәьҫораттары буйынса яҙыусы «Ванька», «Спать хочется», «Канитель», «Певчие», «Архиерей», «Отец семейства», «Тяжёлые люди» хикәйәләрен яҙа
2011 йылдың 13 майҙа музей алдында А. П. Чеховтың «Толстый и тонкий» хикәйәһе геройҙарына һәйкәл ҡуйыла.
Сығанаҡтар
<references group="" responsive="1">
Ташлыкүл (Өрөш ҡушылдығы)
Ташлыкүл — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан биләмәләрендә аға. Йылға Өрөш йылғаһының һул ярына тамағынан 4,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Курр-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ташлыкүл (Өрөш ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Курр-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡан тамырҙары
Ҡан тамырҙары — хайуандар һәм кеше организмындағы ҡан хәрәкәт итә торған һығылмалы көпшәләр. Йөрәктең ритмлы ҡыҫҡарыуы йәки ҡан тамырҙарының пульсы һөҙөмтәһендә ҡандың организм буйлап хәрәкәте башҡарыла : артериялар, артериолалар, капиллярҙар буйлап ағзаларға һәм туҡымаларға тарала һәм венулар һәм веналар буйлап кире йөрәккә әйләнеп ҡайта.
Ҡан тамырҙары һәм уларҙың классификацияһы
Ҡан тамырҙары бер-береһенән диаметры буйынса ғына түгел, ә төҙөлөшөндәге туҡымалар составы, шулай уҡ функциональ үҙенсәлектәре буйынса ла айырылалар.
Ҡан тамырҙары төҙөлөшө (аорта миҫалында)
''Был аорта миҫалында артерияларҙың төҙөлөшөн һүрәтләү  миҫалы. Төрлө типтағы ҡан тамырҙары  төҙөлөш үҙенсәлектәре буйынса  бер-береһенән айырыла.''
Аорта эстән эндотелий менән түшәлгән. Ул үҙенән аҫтағы кәүшәк   тоташтырғыс туҡыма (субэндотелий) ҡатламы менән   бергә аорта көбөнөң эске өлөшөн төҙөй  (tunica intima). Аорта көбөнөң урта ҡатламы бик күп һығылмалы сүстәрҙән һәм бер аҙ шыма миоцит күҙәнәктәренән тора. Тышҡы ҡатлам бик күп эластик һәм коллаген сүсле кәүшәк тоташтырғыс туҡыманан тора (tunica adventitia).
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Даюахка-Дзиу-Ахк
Даюахка-Дзиу-Ахк — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Элистанжи йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Аргун йылғаһы ҡойған урындан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Цыпка (Туапсе ҡушылдығы)
Цыпка — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Туапсе йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Пшада йылғаһының көнбайыш сигенән Дедаркай йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Моргачёва Мария Ивановна
Моргачева Мария Ивановна (23 февраль 1922 йыл — 6 ғинуар 1995 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Горький өлкәһе Богородский районы "Богородский " совхозында буҙау ҡараусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
Мария Ивановна Моргучева 1922 йылдың 23 февралендә Түбәнге Нижегород өлкәһе Ҡыҙыл Октябрь районының Мангушево ауылында тыуған. Башланғыс белемде ауыл мәктәбендә ала.
1936 йылда Горький өлкәһе Богородка районы «Прожектор» колхозына эшкә урынлаша, 1940 йылдан «Богородский» совхозына быҙау ҡараусы булып урынлаша. Быҙау ҡарау буйынса йылдан-йыл яҡшыраҡ күрһәткестәргә өлгәшә. 30-40 баш малдан тәүлек артымы берәр килограмға тиклем артым алыуға өлгәшә. Быҙауҙарҙы оҫта һимертә һәм тәрбиәләй.
Һәр йыл һайын социалистик ярышта еңеүсе була уның. Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша. Һәр береһе 340—370 килограмм ауырлығында быҙауҙар күрһәтә. Уның тырышлығы арҡаһында Горький һәм күрше өлкәләрҙә мал сифатлы була.
1966 йылдың 22 мартындағы СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән ауыл хужалығындағы юғары һәм рекордлы күрһәткестәре өсөн Мария Ивановна Моргачеваға Ленин ордены һәм [«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы]] тапшырыла һәм «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1966 һәм 1967 йылдарҙа Горький өлкәһендә социалистик ярыш еңеүсеһе була. 1973 йылда хаҡлы ялға сыға.
1995 йылдың 6 ғинуарында вафат була.
Сарапулка
Сарапулка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/277    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары
Зәңгәр мәсет (Ҡазан)
Зәңгәр мәсет (Дүртенсе йәмиғ, Zəŋgər məçet, Зәңгәр мәчет) — Ҡазанда Иҫке Татар биҫтәһендә урынлашҡан мәсет. Дини архитектура ҡомартҡыһы. Исемен стана төҫөнән алған.
Классицизм стилендә 1815—19 йылдарҙа Ҡазан сауҙагәре Әхмәт Айытов-Заманов аҡсаһына төҙөлгән. Архитекторы билдәһеҙ. Ҡыйығында өс ҡатлы манаралы, ике заллы Йома мәсете.
Бурэдан-Ю
Бурэдан-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Воркута йылғаһының һул ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гувернёр
Гувернёр (gouverneur «идара итеүсе») йәки гувернантка (ҡатын-ҡыҙ), шулай уҡ, әгәр һүҙ ғаиләлә балалар тәрбиәләүсе булып ялланған ҡатын тураһында барһа, бонна (bonne бала ҡараусы-няня), Бала ҡараусынан айырмалы өлкән йәштәге балаларҙы тәрбиәләй һәм улар менән билдәле бер уҡыу предметы (иң элек, сит тел) менән шөғөлләнә.
Рәсәйҙә
Пётр I батшаның дәүләт элитаһын европа мәҙәниәтенә яҡынайтыуға йүнәлтелгән сәйәсәте осоронда Рәсәйҙә тәүге гувернёрҙар эшләй башлай. Императрица Анна Иоанновнаның дворян балаларын уҡытыу тураһында 1737 йылғы указынан һуң, Рәсәйгә, гувернёр булып эшләр өсөн, сит ил кешеләре килә башлай, был ағым Александр I батшалыҡ итеүенең аҙағына тиклем туҡтамай. Гувернёрҙар араһында немецтар, инглиздәр, итальяндар күп була, әммә 1750-се йылдарҙан уҡ француздар, шулай уҡ француз телле швейцарҙар иң кәрәклеһе булып сыға. Йыш ҡына улар бер ниндәй ҙә махсус белеме булмаған кешеләр була, уларҙы тик сит телде белгән өсөн генә гувернёр итеп алғандар. XVIII быуат аҙағында гувернёрҙар һәм сит ил уҡытыусылары Фәндәр академияһы йәки Мәскәү университеты (1804 йылдан аттестаттарҙы гимназиялар ҙа биргән) аттестатына эйә булыуы тураһында указ сыға. Юғиһә уларға илдән ҡыуыу, ә хужаларына 100 һум штраф янай. Университеттарҙы һәм дини академияларҙы тамамлаусылар, шулай уҡ халыҡ мәғарифы Министрлығы ведомствоһы буйынса уҡыу йорттарын тамамлаған ҡыҙҙар ғына имтихандарҙан азат ителә.
1812 йылғы Ватан һуғышынан һуң рус аристократияһы гувернёрҙар яллағанда француз аббаттарына өҫтөнлөк бирә башлай.
XIX быуат башынан гувернанткалар араһында рус тәрбиәселәре юғары процент тәшкил итә. 1834 йылда өй остаздары һәм уҡытыусылар тураһында Положение сыға, шуға ярашлы улар мотлаҡ христиан һәм рәсәй подданныйы булырға тейеш була. Уҡытыусы йәки гувернёр өсөн белем алған уҡыу йортонда бирелгән «Удостоверение о нравственных качествах» («Әхлаҡи сифаттары тураһында таныҡлыҡ»), шулай уҡ йәшәгән урынынан баһалама мотлаҡ була.
1862 йылда Рәсәй империяһының баш ҡалаһында «Гувернантка» журналы нәшер ителә.
Гувернёрҙар һәм, бигерәк тә, гувернанткалар, 1917 йылға тиклем Рәсәй империяһында ғәҙәти күренеш була.
1990-сы йылдарҙан Рәсәйҙә профессиональ педагог-гувернёрҙар ярҙамында ғаилә шарттарында уҡытыу һәм тәрбиәләү тергеҙелә башлай.
Бөйөк Британияла
Англияла Тюдорҙар дәүеренән үк гувернанткалар ғәҙәти күренеш булған. Әммә XIX быуатта «урта синыф» та гувернёрҙарҙы әүҙем яллай башлай. Ауыр финанс хәленә эләккән «яҡшы ғаиләләр»ҙән сыҡҡан ҡыҙҙарҙың, гувернанткаларҙың, яҙмышы, әлбиттә, көнләшерлек булмай. Британия ғаиләләренең байтаҡ өлөшө француз һәм немец ҡатын-ҡыҙҙарын гувернантка вазифаһына яллаған.
Трудовка
Трудовка (Трудовка) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 22 кеше. Почта индексы — 453486, ОКАТО коды — 80205819007.
Тарихы
Кәбәс ауыл Советына ҡараған ауыл. 1926 йылда Сахановка ауылынан урыҫ күскенселәре тарафынан нигеҙ һалына. Урыҫтар өҫтөнлөк иткән.
Ауыл тораҡ пунктының ауыл статусын ҡасаба Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусының үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙең күсерелеүе менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында»,  211-з һанлы Законына ярашлы ала, ст.1: 6. Тораҡ тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә: 5) Ауырғазы районында:… я12) Кәбәс ауыл Советы Трудовка ҡасабаһының
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — сыуаштар (64 %), урыҫтар (36 %).
Моркуша
Моркуша — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чёрная йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡәнзәфәр
Ҡәнзәфәр — антропоним, топоним.
Банк
Банк (banco — эскәмйә, аҡса алыштырыусылар аҡса һала торған урын) — кредит ойошмаһы, аҡса һәм ҡиммәтле ҡағыҙҙар менән төрлө төрҙәге операцияләр үткәрә, хөкөмәткә, предприятиеларға, граждандарга һ.б. банкларға хеҙмәт күрһәтә. Банкларҙың төп маҡсаты аҡса әйләнешен рациональ ойоштороу, түләүҙәр һәм өҫтәмә ресурстар туплауҙы тәъмин итеү юлы менән иҡтисад үҫешенә булышыу. Баҙар мөнәсәбәттәре үҫеү менән аҡса-кредит өлкәһендә көйләү һәм күҙәтселек итеү өсөн иктисади ихтыяж тыуа. Аҡса эмиссияһынә һәм кредит учреждениеларына күҙәтселек итеүҙе ғәмәлгә ашарыусы үҙәк банкылар шулай барлыҡҡа килә. Улар дәүләт менән иҡтисад араһында аралашыусыға әүерелә. Рәсәйҙә Дәүләт банкы 1860 йылда ойоша. Совет осоронда банклар системаһына СССР Дәүләт банкыһы, СССР Төҙөлөш банкыһы һәм СССР Тышҡы сауҙа банкыһы кеүек универсаль кредит учреждениеларе керә. 1990 йылдарҙа ике дәрәжәдәге банкылар системаһы формалаша. Беренсе дәрәжәләгеһе – Рәсәй Федерацияһы Үҙәк банкыһы (Рәсәй банкы). Ул кредит ойошмалары банкы булып һанала һәм аңа банкноттарҙы монополь эмиссиялаү, аҡса әйләнешен, кредит-банк эшсәнлеген, валюта сфераһын көйләү, дәүләт алтын-валюта резервтарын һаҡлау хоҡуғы һәм вәкәләте бирелә.
Рәсәй Федерацияһы субъекттарында Рәсәй банкыһы үҙенең территориаль учреждениелары - вертикаль идарә итеү структураһы булған берҙәм система тәшкил итеүсе Баш идаралар һәм Милли банкларҙан ғибәрәт. Рәсәйҙең икенсе дәрәжәләге банкылар системаһын коммерция банкылары һәм банктыҡы булмаған кредит ойошмалары формалаштыра. Улар эшсәнлегенең төп маҡсаты - табыш алыу. Рәсәй Федерацияһында банкыларҙың ойошторолоуы һәм эшсәнлеге Рәсәй Федерацияһыңың 2002 йылдың 10 июлендәге «Рәсәй Федерациясының Үҙәк банкы (Рәсәй банкыһы) тураһында»ғы һәм 1990 йылдың 13 февралендәге «Банкылар һәм банк эшсәнлеге тураһында»ғы закондарына нигеҙләнә. Банкылар финанс баҙарында күп төр операциялар башҡара торған универсаль кредит учреждениелары булараҡ эш итәләр: төрҙәре һәм ваҡыттарына ҡарап, күп төрлө кредиттар биреү, ҡиммәтле ҡағыҙҙар һәм сит ил валюталарын һатып алыу, һатыу һәм һаҡлау; иҫәп-хисап эштәрен ғәмәлгә ашырыу, өсөнсө заттар өсөн гарантиялар һәм яуаплылыҡты уҙ өҫтөнә алыу йөкләмәләре биреү; аралашыулыҡ итеү һәм ышаныснамә аша ышанып эшләү операциялары алып барыу һ.б.ш. Коммерция банкы Рәсәйҙең Үҙәк банкы лицензиясе нигеҙендә эш итә. Банклар теләсә ҡайһы хосуси, дәүләти, ҡатнаш милек формаһында ойошторолорға мөмкин.
Рәсәй Федерацияһыда 2006 йылдың 1 ғинуарына 1356 банк ғәмәлдә була һәм банкыларҙан тыш 53 кредит ойошмаһы эшләй.
Хмельник районы
Хмельник районы (Хмільницький район) — Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Хмельник ҡалаһы.
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 35 864 кеше йәшәй.
Гәрәй (Балтас районы)
Гәрәй (Гарейка) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 39 кеше. Почта индексы — 452982, ОКАТО коды — 80208822002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Пик Сегед
Pick Szeged — күп төрлө ит ризыҡтарын, шул иҫәптән киң билдәле ҡышҡы салями етештереүсе венгр компанияһы. Компания 1869 йылда Сегед ҡалаһында асыла. Ул — «Пик Сегед» венгр гандбол клубы спонсоры.
Тарихы
Венгрияла салями етештереүҙе йәһүд итсеһе Марк Пик асып ебәрә, ул 1869 йылда Сегедта салями етештергән фабрикаға нигеҙ һала, артабан бөтә ил буйынса колбаса етештереүҙе үҫтерә башлай. 1883 йылда итальян эшселәрен эшкә саҡыра, ә 1885 йылда колбаса күпләп етештерелә башлай. 1892 йылда, Пик вафатынан һуң, уның ҡатыны һәм ҡустыһы идаралыҡ итеүҙе үҙ ҡулдарына ала. 1906 йылда өлкән улы Енё предприятиела эшләй башлай һәм бөлгөнлөккә төшкән «Тиан» фабрикаһын һатып ала, бының менән ул ғаиләгә ҙур ғына ер участкаһын биләү мөмкинлеген бирә. Енё Пик, етештерелгән ризыҡтарға әүҙем реклама булдырып һәм салямины халыҡ ҡулланыусы төп ризыҡҡа әйләндереп, етештереү технологияһына үҙгәрештәр индерә. Енё Пик фабрикаға 1934 йылдан алып уны националләштергәнгә тиклем етәкселек итә.
Продукция
Сегеданың тирә яғы ауыл хужалығы һәм мал аҫырау өсөн бик ҡулай: географик урынлашыуы һәм тейешле эксперизалар был төбәктә эре сусҡаларҙы аҫырарға мөмкин булыуын күрһәтә, улар итенән салями эшләй башлайҙар. Аҡ салями майһыҙ сусҡа итенә уның эс майын ҡушып, йәшерен рецепт буйынса тәмләткестәр һалып әҙерләнә. Был ҡушылма таҙартылған мал эсәгенә тултырыла, артабан — һыуыҡ ыҫлау, киптереү һәм өлгөргәнен көтөргә генә ҡала. Бына салямины үңәҙ ҡаплай. Тәүҙәрәк ҡышҡы салями сусҡа итенән түгел, ә ишәк итенән әҙерләнә, Венгрияла бөтә ишәктәрҙе лә иткә тотоноуға бәйле, колбасаны сусҡа итенән етештерә башлайҙар, уның тәме элеккеһенән бер нисек тә айырылмай.
Pick компанияһы салямиһының төп һыҙаттарының береһе — уны киптереү һәм өлгөртөү ваҡытында үңәҙ ҡатламының барлыҡҡа килеүе. Үңәҙгә һалҡынлыҡ һәм тынысландырыу өсөн тейешенсә дымлылыҡ талап ителә, шуға ла колбаса эшләү заводтары йылға буйҙарына (әйтәйек, Тиса йылғаһы буйына) урынлаштырыла. 1950-се йылдарҙа ҡулланыуға индерелгән һыуытыу технологияһы ризыҡтың оҙаҡ һаҡланыуын тәьмин итә. Хәҙерге ваҡытта Сегедта етештерелгән салями, үҙенсәлекле материалдары, традицион технологиялары арҡаһында бөтә донъяға билдәле.
Ҡалмыҡтар
Ҡалмыҡтар (хальмг, хальмгуд, халимаг) — Ҡалмыҡ Республикаһының төп халҡы. Дөйөм һаны — 200 мең кеше. Милли теле — монгол төркөмөнөң ҡалмыҡ теле.
Айырыу
Ҡалмыҡтар Ҡалмығстандың төп халҡы. Ҡалмыҡтар һаны 1989 йылда Ҡалмыҡ Республикаһында 162 740 кеше. Ҡалмыҡтарҙең ҙур ғына ойошмалары Рәсәйҙә (Астрахан өлкәһендә 6 624 кеше, Мәскәүҙә: 3 996 кеше, Волгоград өлкәһендә 1 576 кеше, Санкт-Петербургта 1 283 кеше), Ҡырғыҙстанда (12 000 кеше) һәм Ҡаҙағстанда (422 кеше) йәшәй. Башҡортостанда 70 ҡалмыҡтар йәшәй.
Дин
Диндарҙарҙың күпселеге буддистар, бер өлөшө православие динен тота.
Теле
Ҡалмыҡ теле алтай телдәре ғаиләһенең монгол тармағына ҡарай, ҡалмыҡтар күпселеге ҡалмыҡ һәм урыҫ телдәрен белә.
Кут-Пыр-Тыл-Игль
Кут-Пыр-Тыл-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Куль-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ожегова Анисья Павловна
Анисья Павловна Ожегова  — Киров өлкәһенең Вожгалы (Кумёны) районы «Ҡыҙыл Октябрь» колхозының звено етәксеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
Анисья Павловна Ожегова 1907 йылдың 29 декабрендә Спирихин Починок ауылында тыуған[1].
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1921 йылда Вяткала сауҙагәр Никулинда хеҙмәтсе булып башлай. 1923 йылда тыуған ауылы Спирихин Починокка ҡайта, бай крәҫтиән Ожеговта ялсы булып эшләй. 1925—1930 йылдарҙа ата-әсәһенең хужалығында ярҙамлаша. 1930 йылдан колхозсы булып эшләй башлай, «Ҡыҙыл Октябрь» (Киров өлкәһе Вожгалы ауылы) колхозында ашхана мөдире, һарыҡ фермаһы мөдире, картуф үҫтереү буйынса звено етәксеһе була.
1948 йылда рекордлы картуф уңышы алған өсөн — 6 гектар майҙандың һәр гектарына 514,3 центнер — СССР Юғары Советы Президиумының 1949 йылдың 23 июнендәге указы менән, А. П. Ожеговаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1962 йылда хаҡлы ялға сыға һәм Сибай ҡалаһында йәшәй. 1984 йылдың 28 мартында вафат була.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Социалистик Хеҙмәт Геройы (Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы; 23.6.1949)
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены.
Ҡырмыҫҡалы (Силәбе өлкәһе)
Ҡырмыҫҡалы (Кырмыскалы) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Ҡояш ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Ҡырмыҫҡалы күле буйында урынлашҡан.
Тарихы
Ҡырмыҫҡалы — ҡатай башҡорттарының ауылы.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (93 %) йәшәй.
Тесәк
Тесәк (Тесяк) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Леун йылғаһының уң ярына тамағынан 7,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иснерк
Иснерк (Искарт) — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Белка йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Аргун йылғаһы ҡойған урындан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Светлянка
Светлянка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чернушка йылғаһының уң ярына тамағынан 6,6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шапсуго
Шапсуго (Шапсухо) — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Пшада йылғаһының көнбайыш сигенән Дедаркай йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бочвар Анатолий Михайлович
Анатолий Михайлович Бочвар (1870—1947) — совет металл белгесе, Мәскәү металл белеме мәктәбенә нигеҙ һалыусы, профессор (1917), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1933).
Биографияһы
1870 йылдың 17 авгусында 1877 йылда вафат булған ҡала табибы ғаиләһендә тыуған. Ул 14 йәшендә генә уҡый башлай. 1891 йылда Санкт-Петербург беренсе реаль училищеһын тамамлағас, Мәскәү техник училищеһының инженер-технология бүлегенә уҡырға инә, уны 1897 йылда инженер-технолог һөнәре алып ҡыҙыл диплом менән тамамлай. Ул лаборант сифатында органик булмаған матдәләрҙең химик технологияһы кафедраһында ҡалдырыла.
1898 йылдың сентябренән училищела технология, 1901 йылдан — металлургия уҡыта башлай; 1902 йылдың ноябренән өҫтәмә рәүештә 5-се курста махсус проектлау уҡыта. 1902 йылдан металлургия лабораторияһы менән етәкселек итә.
1908 йылда Мәскәүҙә беренсе металлография лабораторияһын ойоштора һәм металлография курсын уҡый башлай. 1917 йылдан Мәскәү техник училищеһының металлургия һәм металл белеме кафедраһы буйынса экстраординар профессор.
Шул уҡ ваҡытта, 1907 йылдан башлап, ул Мәскәү коммерция институтында тауар фәне һәм минераль матдәләр технологияһы курсы уҡыта, унда 1913 йылдың майынан ул махсус лаборатория мөдире һәм химия технологиялары кафедраһы доценты булып тора. 1910-сы йылдарҙа Мәскәү Сәнәғәт училищеһында уҡыта. 1919-1930 йылдарҙа ул шулай уҡ Мәскәү тау академияһында төҫлө металлдар металлографияһы кафедраһын етәкләй.
1930 йылда Мәскәү төҫлө металл һәм алтын институтына күсә, һәм унда төҫлө металдарҙың махсус металлографияһы курсын уҡый һәм металлография лабораторияһын етәкләй.
Уҡытыусы хеҙмәте менән бер рәттән, ул ҡара һәм төҫлө металлургия өлкәһендә киң тикшеренеүҙәр алып бара. Уның төп эше — аҡ антифрикцион эретмәләр, ҡорос суйындар, һоро суйындарҙы термик эшкәртеү буйынса. Авиация өсөн бер нисә яңы еңел иретмәләр булдыра. А. М. Бочвар тарафынан башҡарылған подшипник иретмәләрен тикшеренеүҙәре ҙур танылыу ала, ул эшләгән Баббит (Б-16) меңләгән тонна аҡҡурғашты экономияларға мөмкинлек бирә.
Ул 1947 йылдың 11 сентябрендә Мәскәүҙә вафат була. Ул яңы Донский зыяратының төньяҡ-көнсығыш мөйөшөндә-ҡатыны Ольга Петровна менән бергә ерләнгән (1875-1951). Уларҙың улы Андрей Анатольевич Бочвар - СССР Фәндәр академияһы академигы, күренекле совет металлургы, Совет атом сәнәғәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Ассоциация
Ассоциация (союз; associo — ҡушылыу) —ойошмаларның уҙ эшсәнлеген координациялау, шулай уҡ милеккә ҡағылышлы ғөмөми мәнфәғәттән сығып эш итеү һәм яҡлау маҡсатында төҙөлгән ирекле берләшмәһе. Ассоциация ағзаларының мөстәҡиллеге һәм юридик зат булыу хоҡуғы һаҡлана. Ассоциация уҙ ағзаларынын йөкләмәләре өсөн яуап бирмәй, уларға ҡарата юғары орган булып һаналмый. Шулай да ассоциация уҙ составына кергән субъекттар эшсәнлегенә, бирелгән хоҡуҡтарына нигеҙләнеп идарә итеүгә йоғонто яһай. Ассоциация ойоштороусылар шартнамә һәм устав нигеҙендә эш итә.
Бочвар Анатолий Михайлович
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Ленин ордены (28.08.1945)
Ассоциация
Ассоцацияның төп бурыстары — баҙар мөнәсәбәттәрен үҫтереү, конверсиялауҙың төбәк программаһын төҙөү, берҙәм хаҡ сәйәсәтен эшләү һ.б. Башҡортостан иҡтисадында 20 быуат 90 сы йылдар башында барлыҡҡа килгән ирекле берекмәләрҙең иң таралған формалары — * крәҫтиән (фермер) хужалыҡтары ассоциацияһы,
Бочвар Анатолий Михайлович
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- «Почёт Билдәһе» ордены
- РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре
Вазейю
Вазейю (Возей) — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лыдую йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Овчинникова Александра Павловна
Александра Павловна Овчинникова (6 июль 1953 йыл) — СССР баскетболсыһы. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1978).
Биографияһы
Александра Павловна Овчинникова 1953 йылдың 6 июлендә Пенза өлкәһенең Кузнецк районы Тихменево ауылында тыуған, унда атаһы, Павел Иванович, баш лесничий, ә әсәһе, Полина Георгиевна, мәктәп уҡытыусыһы булып эшләйҙәр.
«Спартак» (Пенза, 1970–1971), «Спартак» (Ленинград, 1971–1986) командалары өсөн сығыш яһай. Баскетбол буйынса СССР йыйылма командаһы ағзаһы.
Үҫмерҙәр араһында Европа чемпионы (1971), өс тапҡыр донъя Универсиадаһы чемпионы (1973, 1977, 1979), ике тапҡыр Европа чемпионы (1974, 1978), СССР чемпионы (1974), донъя чемпионы (1975).
СССР чемпионаттары призеры (1972—1973, 1975—1976), кубок яулаусыларҙың Кубогын (1972—1974) һәм Лилиан Ронкетти Кубогын яулаусы (1975).
Александр Беловтың ҡатыны (1977 йылдың апреленән).
Спорт карьераһын тамамлағас, Нововоронежда баскетбол буйынса тренер булып эшләй.
Бүләктәре
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
- Почет ордены.
Кинола кәүҙәләнеше
1972 йылда Мюнхенда СССР командаһының Олимпия уйындарында еңеүенә арналған «Движение вверх» фильмында (2017, реж. А. Мегердичев), Александр Беловтың ҡатыны Александра Свешникованың ролен Александра Ревенко уйнай.
Һылтанмалар
http://www.biograph.ru/index.php/whoiswho/2/2409-ovchinnikova
Новая Курбица
Новая Курбица — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пахна йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәлиев мәсете
Ғәлиев мәсете  (Бишенсе йәмиғ, Муса бай, Бесән баҙары, Ğaliev məçete, Гали́ев мәчете́) — Ҡазанда урынлашҡан мәсет. Дини архитектура ҡомартҡыһы.
1798—1801 йылдарҙа Мусса Мамяшев аҡсаһына иртә классицизм стилендә XVIII быуат аҙағында төҙөлгән. Бесән баҙарынан йыраҡ түгел төҙөлгән. Ҡыйығынаң уртаһында һигеҙ ҡырлы манара ҡуйылған ике заллы, ике ҡатлы йома мәсете.
Антонов Константин Владимирович
Антонов Константин Владимирович (28 август 1900 йыл — 8 февраль 1940 йыл) — СССР-ҙың комсомол эшмәкәре, журналист, юрист һәм дипломат, педагог, мөхәррир. 1918 йылдан РКП(б) ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны. 1940 йылда атыла. 1956 йылда аҡлана.
Пенза һәм Алыҫ Көнсығышта (1900—1923)
Антонов Константин Владимирович 1900 йылдың 15 авгусында  Пермь губернаһы Бутка ауылында урмансы  ярҙамсыһы ғаиләһендә тыуған. 1910 йылда ғаилә Пензаға күсенә. 8 йыл үткәс, 1918 йылда, 2-се Пенза гимназияһын тамамлай,   губернаның «Известия» гәзиитендә эшләй. РКСМ ҡала комитетының беренсе рәйесе була, 1919 йылда   «Творцы грядущего» гәзитенең тәүге мөхәррире, шулай уҡ беренсе Бөтә Рәсәй коммунист-уҡыусылар съезына беренсе делегат була. Киләһе йылда Пенза губерна комитетының секретары булып эшләй һәм РКСМ  III  съезы делегаты булып китә. 1921 йылда ул I Бөтә Рәсәй конференцияһы һәм РКСМ-дың IV съезы делегаты. РКП (б)-ның губерна съезында берлектә децистар өсөн тауыш бирә. Йыл аҙағынан Алыҫ Көнсығышта йәшерен эшләй башлай. 1922 йылда Приморье комсомолының  III  съезында Приморье РКСМ бюроһы рәйесе булып һайлана.
Мәскәүҙә (1923—1932)
1923 йылда Мәскәүгә саҡырыла һәм 1925 йылға тиклем РКСМ Үҙәк Комитетының гәзит бүлеге мөдире булып эшләй. Был ваҡытта троцкистар резолюцияһы өсөн тауыш бирә. 1926 йылда Мәскәү дәүләт университетының халыҡ-ара факультетын тамамлағандан һуң, ул РАНИОН-да аспирант була,  бында 1930 йылға тиклем эшләй. Был ваҡытта Антонов Виктор Киндың   «По ту сторону»романында геройҙарҙың береһе  Матвеев прототибы була. 1930 йылдан СССР Сит ил эштәренең халыҡ комиссариаты (НКИД)   Хоҡуҡ  бүлегенең мөдире урынбаҫары, һәм бер үк ваҡытта 1930 йылдың яҙына тиклем, халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһында эшләй, ул структуралы үҙгәртеп ҡороуҙар арҡаһында башта 1-се  МДУ кафедраһы, һуңынан — Мәскәү хоҡуҡ институты һәм, ниһайәт, П.И.Стучка исемендәге Мәскәү юридик институтын була.. Шул ваҡытта уҡ — И.В.Сталин исемендәге Көнсығыш эшсәндәренең коммунистик университетында Совет хоҡуғы кафедраһы рәйесе. «Советское государство» журналында мәҡәләләр баҫтыра, китаптар сығара,  документтар йыйынтығын мөхәррирләй.
Франция һәм Бельгияла эше (1933—1937)
1933 йылда Крестинский тарафынан Францияла СССР тулы хоҡуҡлы вәкәләтенең  1-се секретары вазифаһына тәғәйенләнә, унда Генераль консул бурыстарын башҡара. 1935 йылдан Бельгияла СССР тулы хоҡуҡлы вәкәләтенең кәңәшсеһе булып эшләй.
Оло террор йылдарында (1937—1939)
1937 йылдың апрелендәге анкетала  1921-1924 йылдарҙа децист һәм троцкист өсөн тауыш биргән факттарын күрһәтә,   шуның өсөн Мәскәүгә ҡайтарыла, партия коллегияһы был факттарҙһы йәшергәне өсөн уға  ҡаты шелтә  сығара. Май айында Кретискийҙы эшенән бушаталар һәм ҡулға алалар. Уның урынына Потемкинды тәғәйенләйҙәр, уның менән Антонов 1934 йылда Францияла эшләй. Потемкин Антоновты СССР Сит ил эштәренең халыҡ комиссариаты 2-се көнбайыш бүлегенең  мөдире ярҙамсыһы итеп тәғәйенләй. Ноябрь айында инде Антоновтың дуҫы яҙыусы Виктор Кин ҡулға алына, һәм сит ил эштәре бюроһы яңы эш ҡуҙғыта. 1938 йылдың ғинуарында НКВД-ла күрһәтмәләр бирә, шунан һуң был вазифаһынан бушатыла һәм  резервҡа күсерелә. Март айында СССР Сит ил эштәренең халыҡ комиссариаты 3-сө көнбайыш бүлегенә консультант булып тәғәйенләнә, уның партия эше Мәскәү ҡалаһының Дзержинский ВКП(б) район комитетына  тапшырыла, унда май айына тиклем эшләй, шунан һуң НКИД институтына ебәрелә. Бер үк ваҡытта ул СССР ФА Хоҡуҡ институтында  эшләй. Ярты йылдан һуң уға партбилетын кире ҡайтаралар, әммә НКИД институтында вазифанан бушаталар һәм резервҡа ебәрәләр. НКИД институтынан 1939 йылдың ғинуарында бөтөнләй  бушатыла, әммә шул уҡ ваҡытта, апрель айында,  СССР  Фәндәр академияһының хоҡуҡ институты штатында  өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһына раҫлана һәм уның партойошмаһына теркәлә. Май айында халыҡ-ара хоҡуҡ буйынса (теоретик) дәреслек әҙерләү эшенең өлөшөн тамамлай
№ 407 эше (1939—1940)
1939 йыл алдан тикшереү ваҡытында баҫымы аҫтында контрреволюцион троцкистар ойошмаһында ҡатнашыуҙа һәм Франция файҙаһына шпионлыҡ итеүҙә таныу яҙа. 1940 йылдың 16 ғинуарында Сталин атып үлтерелеүселәр   исемлегенә ҡул ҡуя. Туғыҙынсы номер аҫтында Антонов фамилияһы була. (Шунда уҡ, ун икенсе булып— Исак (шулай исемлеге) Бабель килә). Ике көндән һуң милкен конфискациялау менән атып үлтереүгә хөкөм ителә. Суд ултырышында үҙен ғәйепле танымай, «алдағы тикшереүҙәрҙә биргән күрһәтмәләр физик һәм әхлаҡи йоғонто ҡулланыу һөҙөмтәһендә бирелгән» тип инҡар итә. 8 февралдә, СССР НКВД 1-се махсус бүлеге начальнигы ярҙамсыһы, дәүләт хәүефһеҙлегенең  өлкән лейтенанты  Калинин    был ҡарарҙың үтәлеше тураһында белешмәгә ҡул ҡуя. Ҡәбер урыны — Мәскәү, Яңы Дон зыяраты.
1956 йылда СССР ВКВС тарафынан аҡлана. Протоколда тикшереүҙе алып барыусы СССР Эске эштәр халыҡ комиссариатының тикшереү часе начальнигы  ярҙамсыһы  Влодзимирский  эште ялғанлау өсөн  хөкөм ителә, ә эш буйынса төп  тәфтишсе  тикшереү эштәре буйынса СССР Эске эштәр халыҡ комиссариатының следователе Матевос эшенән бушатыла тип күрһәтелә.
Һылтанмалар
• Антонов Константин Владимирович //  РГАСПИ. Ф. М1. Оп. 18. Д. 186. Лена 3-7. 7 ла.
• Списки, анкеты и делегатов 1-й Всероссийской конференции РКСМ //  РГАСПИ. Ф. М37. Оп. 1. Д. 6. Л. 11–12.
• Списки, анкеты и мандаты делегатов 3-го Всероссийского съезда РКСМ //  РГАСПИ. Ф. М6. Оп. 3. Д. 16. Л. 5 оборот, 14 оборот, 54-55.
Нефёдова Нина Григорьевна
Нефёдова Нина Григорьевна (7 ноябрь 1926 йыл) — СССР-ҙың химия сәнәғәте алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Антонов Константин Владимирович
Һылтанмалар
• Следственное дело №407 по обвинению Антонова Константина Владимировича //  Центральный архив ФСБ России. Д. Р4648. 262 л.
Үрәкүл
Үрәкүл (Урукуль) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Үрәкүл ауыл биләмәһе составына инә.
Нефёдова Нина Григорьевна
Биографияһы
Нина Григорьевна Нефедова 1926 йылдың 7 ноябрендә Тверь өлкәһе Старицкой районы Никифорково ауылында тыуған.
Үрәкүл
Географик урынлашыуы
Үрәкүл күленең төньяҡ яр буйында урынлашҡан.
Нефёдова Нина Григорьевна
Биографияһы
Урындағы мәктәптә ете класты тамамлаған. 1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Нина Нефедова, әхирәттәре менән военкоматҡа барып, фронтҡа санитарка итеү ебәреүҙәрен һорай. Нефедова Ржев ҡалаһы янында хәрби хәрәкәттәр алып барған 93-сө уҡсылар дивизияһының санитар ротаһына эләгә. Артабан 3-сө Украин фронтында санинструктор булып хеҙмәт итә. Һуғыш ваҡытындағы батырлыҡтары өсөн «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән наградлана. .
Үрәкүл
Тарихы
Үрәкүл — ҡатай башҡорттарының ауылы.
Нефёдова Нина Григорьевна
Биографияһы
Һуғыштан һуң Ленинградҡа күсеп килә, Киров заводының хәрбиләштерелгән һаҡ хеҙмәтендә эшләй башлай һәм бер үк ваҡытта бухгалтерҙар курсында уҡый, һуңыраҡ иҫәп-хисап приборҙары буйынса контролер һөнәренә лә эйә була.
Үрәкүл
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса урыҫтар (79 %) һәм башҡорттар (21 %) йәшәй.
Нефёдова Нина Григорьевна
Биографияһы
1952 йылда «Ҡыҙыл химик» заводына эшкә күсә, әҙер продукция контролеры һөнәрен үҙләштерә, көкөрт кислотаһы производствоһында аппаратсы һәм өлкән аппаратсы булып эшләй.
СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 28 майындағы Указына ярашлы химия продукцияһын сығарыуҙы арттырыу буйынса ете йыллыҡ план заданиеһын үтәгәне һәм эштә юғары күрһәткестәргә өлгәшкән өсөн Нефедова Нина Григорьевнаға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.
Быҙаулыҡ өйәҙе
Быҙаулыҡ өйәҙе — 1781 йылда Өфө наместниклығы составында ойошторола.
Административ үҙәге — Быҙаулыҡ ҡалаһы.
Тарих
Өйәҙгә Ырымбур провинцияһының көнбайыш өлөшө инә. 1796 йылдан Ырымбур губернаһы, 1851 йылдан — Һамар губернаһы составында. Административ үҙәге — Быҙаулыҡ ҡалаһы. 1919 йылда Быҙаулыҡ өйәҙе Йомран‑Табын улусы АСБР‑ҙың Туҡ-Соран кантоны составына инә. Өйәҙ 1920 йылда бөтөрөлә, территорияһының күпселек өлөшө Ырымбур губернаһы составына инә.
Нафиҡов Марат Зәки улы
Нафиҡов Марат Зәки улы (22 февраль 1948 йыл) — ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2010), профессор.
Быҙаулыҡ өйәҙе
География
XVIII быуат аҙағында төньяҡта Боғорослан өйәҙе, көнсығышта Ырымбур өйәҙе, көньяҡта Кесе ҡаҙаҡ Йөҙө, көнбайышта Сергиевск өйәҙе менән сиктәш була. Майҙаны 23 772 км² (1897).
Нафиҡов Марат Зәки улы
Биографияһы
Марат Зәки улы Нафиҡов 1948 йылдың 22 февралендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған. 1966 йылда Өфөнөң 11-се урта мәктәбен көмөш миҙал менән тамамлай. Йәш сағында спорт менән шөғөлләнә, самбо көрәше буйынса Башҡортостан чемпионы була.
1971 йылда Өфө авиация институтын (хәҙер Өфө дәүләт авиация техник университеты) тамамлаған. Юғары уҡыу йортон тамамлағас, Башҡорт дәүләт университетына (БДУ) эшкә йүнәлтмә ала, һәм әлеге көнгә тиклем шунда эшләй. Аспирантурала уҡый, 1982 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2010 йылда «Автотрактор деталдәрен электроконтакт ярҙамында иретеп металл йүгертеп тергеҙеү техник сараларын эшләү һәм технологик процестарҙы нигеҙләү» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Техник фәндәр докторы ғилми дәрәжәһе ала. Профессор.
Быҙаулыҡ өйәҙе
Халҡы
1795 йылда — 42074 кеше (шул иҫәптән башҡорттар — 1066), 1897 — 492952 (башҡорттар — 9887, мордвалар — 36502, немецтар — 3028, сыуаштар — 12556, татарҙар — 10404, урыҫтар — 409657 һәм башҡа), 1920 — 637,3 мең кеше. XIX быуат аҙағында өйәҙҙә 471933 крәҫтиән иҫәпләнә, мещандар — 15635, дворяндар — 1227, сауҙагәрҙәр — 368 һәм башҡа; мосолмандар — 20799, православие динендәгеләр — 468024 (ш. иҫ. 6152 старообрядсы), протестанттар — 3010 һәм башҡалар.
Нафиҡов Марат Зәки улы
Биографияһы
2012—2015 йылдарҙа теоретик һәм ғәмәли механика кафедраһы мөдире вазифаһын биләй.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: металдарҙы иретеп йәбештереү (ямау), иретеп тоташтырыу, машиналарҙың һәм ҡорамалдарҙың туҙған деталдәрен иретеп металл йүгертеп тергеҙеү. Нафиҡов Марат Зәки улы ҡатнашлығында университетта Башҡортостан Республикаһының агросервис предприятиеләренә индерелгән технологик процестар һәм ҡулайламалар эшләнгән.
Марат Зәки улы Нафиҡов 35 уйлап табыу, 170-кә яҡын фәнни хеҙмәттәр авторы булып тора. Уның етәкселегендә университетта өс кандидатлыҡ диссертацияһы әҙерләнә һәм яҡлана (И. И. Заһиров һәм А. А. Зәйнуллин һәм башҡалар).
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«СССР-ҙың уйлап табыусыһы» тамғаһы
Алматы ипподромы
Алматы ипподромы — Алматы ҡалаһында ипподром, 1930 йылда асыла. Ҡаҙағстанда ат спорты өсөн эшләп килгән иң боронғо ҡоролма.
Тарихы
Алматы республика ипподромына 1930 йылдың мартында нигеҙ һалына. Ипподромдың башта урынлашҡан ере «Сенный майҙанында» («Сенный баҙары»),  Илийский (Маметов), Лепинский (Фурманов), Сергиопольский (Тулебаев) һәм Тоҡмаҡ урамдары квадратында була. 1934 йылда ипподром «Дәүләт ат һарайы заводы» менән берләшә һәм ҡаланың төньяҡ өлөшөндә Урман урамында (хәҙер Омаров урамы) урынлаша.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ла ипподром эшен туҡтатмай һәм ат отрядтарын ойоштороу өсөн аттар менән тәьмин итә.
1965 йылда Алматы ипподромы Бөтә союз ярыштарын үткәреү урыны була. Был ваҡиғаға ҡарата ипподромда реконструкция үткәрелә. Артабан бындай ярыштар даими уҙғарыла (1968, 1970, 1974, 1980, 1982). Бөтә союз ярыштары ҡатнашыусыларының парады ҡалала башлана, һәм бөтә ҡатнашыусылар ҡала урамдары буйлап ипподромға тиклем ат уйнатып һыбай бара
1980 йылда ипподромдың капиталь реконструкцияһы үткәрелә: трибуналар, бәйге һәм йүгереү юлдары, ат һарайы яңыртыла. Бөтә СССР-ҙа Алматы ипподромынан 2 ипподром ғына насар булмай — Пятигорскта һәм Мәскәүҙә
Алматыла Республика ипподромының эшмәкәрлеге үҫеше совет осорона тап килә һәм 1990 йылдарға тиклем дауам итә. Ипподромда йыл һайын Ҡаҙаҡ ССР-ы ауыл хужалығы министрлығының призына традицион ярыштар, ат спорты байрамдары, милли ат спорты уйындары буйынса Республика ат спорты мәктәбенең юғары оҫталыҡ дәрестәре үткәрелә.