cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кеше биологияһы
Биотоктарҙы махсус, бик һиҙгер аппараттар ярҙамында тоталар һәм яҙып алалар. Тикшеренеүҙең был методы кешенең ҡайһы бер ағзаларының функцияларын өйрәнеүгә ярҙам итеү менән бергә уның ҡайһы бер ауырыуҙарын аныҡларға мөмкинлек бирә.
Йөрәк биотоктарын яҙып алыу — электрокардиограмма(ЭКГ) врачтарға йыш ҡына был ағзаның ауырыуын асыҡларға мөмкинлек бирә.
Мейе биотоктарын яҙып алыу — энцефалограмма(ЭЭГ) ярҙамында мейенең эшмәкәрлеге, уның әүҙемлеген, булыуы мөмкин булған патологияларҙы, аномалияларҙы асыҡларға мөмкинлек бирә.
Аю (Туй ҡушылдығы)
Аю  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туй йылғаһының уң ярына тамағынан 151 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Барый (исем)
Барый — башҡорт ир-ат исеме.
Этимология
Барый исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән. Ижадсы, ижад итеүсе, барлыҡҡа килтереүсе, тыуҙырыусы, бар итеүсе, яратыусы тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Солтанов Барый Муллағәли улы (13 октябрь 1907 йыл — 21 ғинуар 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир, пулемётсылар отделениеһы командиры, өлкән сержант. Советтар Союзы Геройы (1945).
Абдрахманов Барый Абдрахман улы (28 декабрь 1916 йыл — 1 апрель 1996 йыл) — дәүләт һәм партия эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1967—1978 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы секретары. СССР-ҙың алтынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты, КПСС-тың ХХII съезы делегаты.
Кәлимуллин Барый Ғибәт улы (10 апрель 1907 йыл — 21 июль 1989 йыл) — совет архитекторы, педагог, йәмәғәт эшмәкәре. Сәнғәт фәндәре докторы (1976), профессор (1976), СССР-ҙың Төҙөлөш һәм архитектура академияһы ағза-корреспонденты (1957). БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1947), РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы (1976). СССР-ҙың Архитекторҙар союзы ағзаһы (1935).
Ильясов Барый Ғәли улы (13 июнь 1939 йыл) — ғалим-инженер-электромеханик, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2006), техник фәндәре докторы (1983), профессор (1985), Рәсәй Федерацияһының (1994) һәм Башҡортостан Республикаһының (1990) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985), Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1980).
Саярғәлиев Барый Саярғәли улы (Саяргалиев (Бары, Барый) Саяргалиевич; 1907 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. II дәрәжә Ватан һуғышы (1945), Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары кавалеры.
Арыҫланғолов Барый Кинйәбулат улы (26 февраль 1926 йыл — 6 октябрь 1996 йыл) — дәүләт һәм партия эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1973—1985 йылдарҙа КПСС-тың Стәрлебаш район комитетының беренсе секретары. КПСС-тың XXV съезы делегаты, Башҡорт АССР-ының 9-сы һәм 10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, ике «Почёт Билдәһе» һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.
Сәйәрғәлиев Барый Сәйәрғәли улы (1907 йыл — 1964 йыл) — тел белгесе. Филология фәндәре кандидаты (1956).
Кинйәғолов Барый Исмай улы (Кинзягулов Барый Исмаевич) (1 июнь 1948 йыл — 25 июнь 2018 йыл) — партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, 1991 йылдан Ғафури районы халыҡ депутаттары башҡарма комитеты рәйесе — Ғафури районы администрацияһы башлығы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Халыҡ мәғарифы, фән, мәҙәниәт, милли һәм интернациональ традициялар, тарихи мираҫты һаҡлау мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.
Сәхәүетдинов Барый Мөхәмәт улы (27 март 1900 йыл — 7 май 1969 йыл) — ғалим-агроном, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1937), профессор (1960). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1957).
Оак—Хилл (Чилликоти)
Оак—Хилл (ингл. Hill Oak ) — Огайо штатының көньяҡ өлөшөндәге  элекке тарихи  фермер йорто,  АҠШ. Ул Росс округында урынлашҡан һәм Чилликоти  ҡалаһының тирә- яғында ҡомташтан төҙөлгән йорттарҙың иң яҡшы өлгөләренең береһе булып тора.
Һаҡһыҙлыҡ (хикәйә)
Һаҡһыҙлыҡ — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1887 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1887 йылдың  21 февралендә «Осколки» журналының 8-се һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән бағылып сыға.
Оак—Хилл (Чилликоти)
Тарихы
Йортто Шотландияла тыуған Джордж Уильям Дан төҙөгән, ул 1838 йылда Чилликоти ҡалаһынан алыҫ түгел ерҙә төпләнгән. Күсеп килгәс тә тиерлек ул үҙенең шәхси йортон төҙөй башлай һәм ике йылдан һуң 1840 йылда тамамлай. Ҙур ике ҡатлы бина федераль архитектура стилендә төҙөлгән, һәм ағалы-ҡустылы Адамдарҙың британ стиленең америка версияһынан тора.
Һаҡһыҙлыҡ (хикәйә)
Баҫмалар
Хикәйә 1887 йылда яҙылған. Тәүге тапҡыр 1887 йылдың 21 февралендә  «Осколки» журналының 8-cе һанында  Антон Чехов ҡултамғаһы менән баҫылып сыға, 1899 йылда  «Памяти В. Г. Белинского. Литературный сборник, составленный из трудов русских литераторов» йыйынтығында донъя күрә, артабан А. Ф. Маркс нәшер иткән Чехов әҫәрҙәре йыйылмаһына индерелә. Чехов тере саҡта немец, поляк, серб-хорват, словак һәм чех телдәренә тәржемә ителә.
Тәнҡит
1887 йылда нәшерсе Н. А. Лейкин Чеховҡа: «Һеҙҙең «Осколки»ҙағы һуңғы әҫәрегеҙ бик матур әйбер…» -тип яҙа. Тәнҡитсе В. В. Билибинға ла хикәйә оҡшай, ләкин ул авторға күберәк етди әҫәрҙәр яҙырға кәңәш бирә.
Оак—Хилл (Чилликоти)
Тарихы
1973 йылда йорт үҙенең яҡшы һаҡланған тарихи архитектураһы арҡаһында тарихи урындарҙың Милли реестрына индерелә. Бина бындай танылыуын бер нисә сәбәп арҡаһында ала: биләмәһендәге ҙур япраҡлы ағастар боронғолоҡ тойғоһон һаҡлай, экстерьеры яҡшы һаҡланған, интерьеры тәүге торошоноң күп өлөшөн һаҡлап алып ҡалған, шул иҫәптән Джордж Дандың ата-бабаларынан ҡалған күп һанлы боронғо йыһаздар бар.
Һаҡһыҙлыҡ (хикәйә)
Тәнҡит
Хикәйәгә Л. Н. Толстой һәм А. Басаргин да иғтибар бүлә. Басаргин фекеренсә, «Һаҡһыҙлыҡ» үпкәләтмәҫлек юмор менән һуғарылған.
Сюжет
Петр Петрович Стрижин төнгө сәғәт икелә генә бала суҡындырыу байрамынан ҡайтып инә. Любовью Спиридоновнаның балаһы булыу осрағынан ул шатлыҡтан әҙерәк эсеп алған. Өйөндә уның тағын да эскеһе килеп китә, һәм ул шкафтан араҡы алып, бер рюмка һалып эсә. Уның эсеүе була - шунда уҡ күҙҙәрендә ут күренә, тыны ҡурыла башлай, һәм ул һандыҡ өҫтөнә йығылып китә. Кәрәсин еҫен тойоп, ул кәрәсин эстем тип уйлай. Стрижин Дашеньканы саҡырып ала һәм кәрәсин эскәненә зарлана. Даша уны, кәрәсинде лә аҡсаға һатып алырға кәрәк, тип битәрләй башлай. Стрижин уға ҡул һелтәй ҙә докторҙы эҙләргә китә. Докторҙарға шылтыратып уята алмағас, ул дарыуханаға китә. Дарыуханала ул фармацевтан дарыу һорай. Бындай хәл менән осрашмаған фармацевт белешмәләрҙе аҡтара һәм уны төндә борсоғандары өсөн зарлана: «Һәр бер эт менән бесәй йоҡлап ятҡан саҡта ла, һеҙ беҙҙе, фармацевтарҙы, кешегә һанамай, төнгө сәғәт дүрттә уятаһығыҙ, әҙерәк оялыр инегеҙ». Стрижин фармацевтың зарланғанын тыңлай ҙа өйөнә ҡайтып китә. Өйҙә ул, үлеп китһәм-фәлән тип: «Минең үлемемдә бер кем дә ғәйепле түгел» тигән яҙыу яҙа.
Оак—Хилл (Чилликоти)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Һаҡһыҙлыҡ (хикәйә)
Сюжет
Иртәнсәк Стрижин теп-тере уяна. Дашаға ул дөрөҫ тормош көткәнлектән уны бер ниндәй ағыу ҙа алмай тип әйтә. Даша, үҙенә насар, сифатһыҙ кәрәсин биргәндәр тип уйлап, ныҡ көрһөнә.
Экранлаштырыу
1998 йылда МХАТ-тың йөҙ йыллығына Антон Павлович Чехов әҫәрҙәре буйынса  күп сериялы «Чехов и Ко» нәфис фильмы төшөрөлә. Уның өсөнсө серияһында «Кейәү егет һәм атайым» «Һаҡһыҙлыҡ» һәм «Яҡшы бөтөү» хикәйәләре экранлаштырылған. Режиссерҙары: Зиновий Ройзман, Дмитрий Брусникин, Александр Феклистов. Ролдәрҙә: Владимир Кашпур — Пётр Петрович Стрижин, Наталья Тенякова — Даша, Стрижиндың балдыҙы , Владимир Гуркин — фармацевт.
Ишбирҙин Айрат Рим улы
Ишбирҙин Айрат Рим улы (25 апрель 1958 йыл) — ғалим-ботаник. Биология фәндәре докторы (2001), профессор (2003). Башҡортостанда яңы йүнәлеш — һирәк осрай торған һәм юғалып барған үҫемлектәрҙең популяцион биологияһына нигеҙ һалыусы. «Башҡорт энциклопедияһы» нәшриәте ағзаһы.
Биографияһы
Айрат Рим улы Ишбирҙин 1958 йылдың 25 апрелендә Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Ялсы ауылында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. Бала саҡтан бик ҡыҙыҡһыныусан, тәбиғәткә иғтибарлы булды, атаһы менән бергәләп сәғәттәр буйына урман-ялан ҡыҙырыр, балыҡҡа йөрөр, ҡоштарҙың, йәнлектәрҙең, бөжәктәрҙең тормошон күҙәтер ине, тип иҫләйҙәр уның хаҡында. Төрлө олимпиадаларҙа ҡатнашып, призлы урындар яулай, яҡшы уҡый. 1976 йылда Башҡорт дәүләт университетының биология факультетына уҡырға инә, 1981 йылда уны тамамлағандан һуң Күгәрсен районы һәм Учалы ҡала урта мәктәптәрендә уҡыта. 1984 йылда Айрат Ишбирҙин «Ботаника» йүнәлеше буйынса Башҡорт дәүләт университетының аспиранты булып китә. Ғилми етәксеһе, билдәле фитоценолог, Өфө геоботаника мәктәбенә нигеҙ һалған, танылған ғалим Борис Миркин уға фән өлкәһенә юл аса. Ошо йылдарҙа Айрат Ишбирҙин Башҡортостандың барлыҡ райондарында, Пермь крайында, Свердловск һәм Силәбе өлкәләрендә була, үҫемлектәр донъяһы тураһында уникаль мәғлүмәт туплай.
Кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлағандан һуң, Айрат Ишбирҙин БДУ-ла уҡыта башлай (1986 йылдан).
Рәсәй киңлектәрен бер нисә тапҡыр иңләп сыға. 1989—1998 йылдарҙа Өфө фәнни үҙәгендә эшләгән осорҙа ул Альп, Карпат, Кавказ тауҙарында,Ҡырым, Алтай, Байкал, Сахалин, Камчатка, Курил тарафтарында була, уларҙың үҫемлектәр донъяһын өйрәнә, Рәсәйҙә һәм сит илдә үткәрелгән фәнни-ғәмәли конференцияларҙа ҡатнаша, һөнәрҙәштәре менән тәжрибә уртаҡлаша, флористика һәм геоботаника өлкәһендә алдынғы белгестәрҙең береһе тигән дан яулай.
1998—2003 йылдарҙа ул БДУ-ның Сибай институтында эшләй. 2000 йылдан алып — ботаника кафедраһы мөдире. Ошо кафедраны булдырыуға бар көсөн һала, матди ҡыйынлыҡтарға ҡарамайынса, ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә кафедра ойоштора, фәнни тикшеренеүҙәр үткәрә. Урал аръяғы үҫемлектәренең һирәк һәм ресурс төрҙәренең популяцион биологияһын өйрәнеү йәһәтенән алға ҙур аҙым яһала, студенттар менән бер нисә экспедиция ойошторола, Рәсәй белгестәрен берләштергән етди ғилми конференциялар үткәрелә. 2002 йылда Башҡорт дәүләт университетының Сибай филиалы «Рәсәйҙең популяцион тикшеренеүҙәрҙе үҫтереү үҙәге» статусын ала.
2004 йылда ҡабаттан БДУ-ла эшләй башлай (2006 йылдан алып ботаника кафедраһы мөдире). 2001 йылда «Эколого-географические закономерности формирования синантропных флор и растительности селитебных территорий России» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Фәнни һәм педагогик эшмәкәрлек менән бер рәттән оҙаҡ йылдар ул Рәсәй ботаника йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһенә етәкселек итә. Фәнни тикшеренеүҙәре үҫемлектәрҙе классификациялауға, популяцион биология, фитоценология, флористикаға, үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәрен һаҡлауға арналған. Уның ҡатнашлығында БР ҙың һәм РФ өлкәләренең сегеталь, рудераль, бейек тау һәм башҡалар тибындағы үҫемлектәренең флористик классификацияһы төҙөлә; М. М. Ишморатова менән берлектә БР ҙа яңы йүнәлеш — һирәк үҫемлектәрҙең популяцион экологияһы эшләнә. И. Рәсәй һәм сиктәш илдәрҙең синантроп үҫемлектәренең классификацияһын һәм экологик географик анализын үткәрә, синантроп флораларҙың макрогеографик анализының яңы ысулын тәҡдим итә.
Шулай уҡ республиканың «Башҡортостан энциклопедияһы»нда мөхәрририәт ағзаһы, төбәктең «Ҡыҙыл китабы»н төҙөүҙә лә ҡатнаша.
Ишбирҙин А. Р. — 250-нән ашыу ғилми хеҙмәттең, шул иҫәптән һигеҙ монографияның, ун уҡыу пособиеһының, бер авторлыҡ таныҡлығының авторы һәм авторҙашы. Бер ауыл хужалығы фәндәре докторын, 11 биология фәне кандидатын әҙерләгән.
Төп ғилми хеҙмәттәре
Синантроп берекмәләр ареалына макроэкологик анализ методы тураһында // Экология. — 1999. — № 6.
Үҫемлектәр менән ҡапланыш анализына ике «параллель» ҡараш тураһында // Дөйөм биология журналы. — 2000. — Т.61. — № 1. 119-127-се б.
Рәсәйҙең синантроп флораһының экологик-географик законлыҡтары. 1. Үҫемлектәрҙең төп синтаксондары хорологияһы // Ботаник журнал. — 2001. -Т.86. — № 3. 27-36-сы б.
Сун империяһы
Сун империяһы  — Ҡытайҙа 960 йылдан 1279 йылғаса йәшәп килгән дәүләт. Идара (етәкселек) итеүсе династия — Чжао (趙), хакимлек ҡылған зат-тоҡом фамилияһы буйынса.
Империяға нигеҙ һалыу 907 йылда Тан династияһы (唐朝) ҡолатылғандан һуң Ҡытайҙа хөкөм һөргән бүленгәнлек, ваҡланғанлыҡ һәм тарҡаулыҡты туҡтата. Империяның барлыҡҡа килгәнгә тиклем ил Биш династия һәм ун батшалыҡ дәүерен (五代十国) үткәрә. Династия тарихында 1127 йыл һынылыш осоро булып һанала. Чжурчжэндәр ҡәбиләләре дәүләте Цзинь ғәскәре Сун империяһының баш ҡалаһы Кайфэнды (Баньлянды) баҫып ала. Император ғаиләһе яҡындары һәм ҡуштандары менән Маньчжурияға тотҡонлоҡҡа ҡыуып алып кителә, әммә тәхеттән ҡолатылған монархтың бер улына көньяҡҡа, хәҙерге тарихи өлкә булып һаналған Цзяннань өлкәһенә ҡасырға мөмкинлек тыуа. Ул баш ҡаланы Ханчжоуға (Линьань) күсерә, ә уның ғәскәр башлығы Юэ Фэй (аҙаҡтан Ҡытайҙың милли батыры) чжурчжэндәрҙең көньяҡҡа артабан хәрәкәт итеүен туҡтата. Шунан сығып Сун империяһының тарихы баш ҡаланың күсерелеүе менән бәйле «Төньяҡ осор» (баш ҡала күскәнсе) һәм «Көньяҡ осор» (баш ҡала күсерелгәндән һуң) тигән ике дәүергә бүленеп йөрөтөлә.
Иҡтисады
Сауҙаның һәм һөнәрселектең әүҙем үҫеше, Көньяҡ Азиянан дөгөнөңяңы сорттарын индереү халыҡ һанының йылдам артыуына килтерә: Сун династияһы хакимлек итә башлаған саҡта империяла 60 миллион кеше йәшәһә, Сун дәүеренең икенсе яртыһы осорона бында көн итеүселәрҙең нисбәте 100 миллионға етә.
Сун династияһы хакимлек иткән осорҙа илдә иҫәпләшеү өсөн банкнот ҡулланыла башлай һәм ҡытай һыу транспортының һәм диңгеҙҙә йөҙөү даирәһенең бығаса күрелмәгәнсә үҫеше күҙәтелә. Төньяҡ тарафтарҙан даими һағалап торған һуғыш һәм баҫҡынсылыҡ ҡурҡынысы үҙ сиратында оборона комплексының тейешле кимәлгә күтәрелеүенә һәм технологик алға барышҡа алып килә. Шуға ла Кайфән ҡалаһындағы металлургия тармағының ныҡлы күтәрелеше һәм дарыны хәрби маҡсаттарҙа ҡулланыу бик тә нигеҙле рәүештә ошо осорға ҡараған техник ҡаҙаныш булып һанала.
Фән һәм мәҙәниәт
Ижтимағи тормошта, хужалыҡта, көнкүрештә һәм иҡтисадта урынлашҡан, үҙ сиратында Тан династияһы империяһы дәүерендә хөкөм һөргән хәрби-феодаль системанан тамырынан айырылып торған яңы иҡтисади тәртип һәм ҡоролош шарттарында Сун империяһы бығаса беленмәгән интеллектуаль күтәрелеш кисерә, - ул күп яҡтан Һуғышыусы батшалыҡтар осорондағы «Йөҙ мәктәп» үҫеше менән тап килә. Баҫма пресс барлыҡҡа килеү арҡаһында фәнни һәм нәфис әҙәбиәт күп һәм әүҙем таралыш ала. Күп яҡлы талант эйәһе һәм киң билдәле ғалим Шэнь Ко эшмәкәрлеге нәҡ ошо Сун династияһы хакимлеге осрона тура килә. Нәҡ был ваҡытта шулай уҡ рәссамдар Ма Юань (кит. трад. 馬遠, упр. 马远, пиньинь: Mǎ Yuàn), 1160—1225) һәм Ся Гуй (кит. 夏圭, ок.1195-1224) уңышлы ижад итә. Хайуандарҙы һүрәтләүҙә уларҙың һөнәрҙәше И Юаньцзи́ (кит. упр. 易元吉, пиньинь: Yi Yuanji;) (около 1000 — около 1064) юғары оҫталыҡҡа ирешә. Философтар Чэн И (кит. упр. 程颐, пиньинь: Chéng Yí) (1033 — 1107) менән Чжу Си (кит. упр. 朱熹, пиньинь: Zhū Xī, тж. шулай уҡ Чжу Юаньхуэй, Чжу Чжунхуэй һәм Чжу Хуэйань исемдәре менән дә билдәле; 1130—1200) конфуцианлыҡ тәғлимәтен неоконфуцианлыҡ тип үҙгәртеп сығыш яһай. Династия кризис кисергән йылдарҙа үҙенсәлекле социаль аҡыл эйәһе Дэн Му йәшәп, ижад итә.
Көньяҡ Сундың Цзинь дәүләтенә ҡаршы көрәше
1141 йылда төҙөлгән тыныслыҡ килешеүенә ҡарамаҫтан, Цзинь империяһы бөтөн Ҡытай ерҙәрен яулау өмөтөн юғалтмай, ә Сун династияһы үҙ сиратында еңелгән өсөн үс алыу тураһында хыяллана. 1161 йылда Цзинь хакимы Хайлин-ван 300 меңлек армия туплай һәм Сун биләмәләренә баҫып инә. Ҡытайҙар ярҙамында Цзинь флотын яндыра. Чжурчжэндарҙың ҡоро ерҙәге ғәскәре лә еңелеүгә дусар була. 1208 йылда һуғыш ҡабаттан башлана, сундар бер нисә алышта еңелгәндән һуң солох төҙөрү тәҡдиме яһарға мәжбүр була. 1217 йылда Цзинь яугирҙары Сун биләмәләренә тағы һөжүм итә, күп ҡалаларҙы ала, әммә талантлы хәрби етәксе Чэнь Гуй етәкселегендә оборона тотҡан Дэань ҡәлғәһендә туҡтап ҡала. Яуап итеп ҡытайҙар көньяҡтағы Шаньдун ҡалаһын баҫып ала. 1234 йылда Сун һуғышсылары Кайфэн ҡалаһын ҡамай. Цзин империяһы тулыһынса еңелә, ә Сун империяһы һуғышсан һәм рәхимһеҙ монголдар менән күҙгә-күҙ тороп ҡала.
Монголдарҙың баҫып инеүе
Монголдар менән тәүге низағтар 1230-сы йылдарҙа теркәлә, әммә хәл иткес хәрәкәттәр 1258 йылда башлана — Мунке (Мункэ) хан ҙур һөжүм башлай. Ҡытай армияһы тар-мар ителә, әммә күп кенә ҡалалар ҡаршылыҡ күрһәтеүен дауам итә. 1259 йылда Мункэ вафат була, һәм монголдар кире сигенә. Артабан Мункэнең вәриҫе Хубилай Сун империяһын баҫып алыуҙы үҙенә маҡсат итеп ҡуя. 1267 йылда ул хәрби походын башлай, әммә уның армияһын Сянъян менән Фаньчэн ҡалаларын батырҙарса обороналаусылар туҡтата, бындағы һуғыштар биш йылға һуҙыла. 1275 йылда Сун армияһы Динцзячжоу ҡалаһы янында тулы еңелеүгә дусар була, икенсе йылына шулай уҡ Линьань баҫып алына. 1279 году сун флотының ҡалған көстәре Яйшан эргәһендә юҡ ителә, һәм 1280 йылға барлыҡ Ҡытайҙы Юань династияһы баҫып ала.
Луктос
Луктос — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Варнава йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Нәзифә
Нәзифә — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме, төрки телле (татар, абхаз) халыҡтарҙа ла йыш осрай.
Этимологияһы
Нәзифә исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Мәғәнәһе саф, пак тигәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Нәзифә Ҡадирова (Ҡадирова Нәзифә Жәүәт ҡыҙы) (13 апрель 1954 йыл) — эстрада йырсыһы, Башҡорт АССР-ының халыҡ (1987), Рәсәй Федерацияһының (2005) һәм Татарстан Республикаһының (1996) атҡаҙанған артисы. Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994).
Кәримова Нәзифә Харис ҡыҙы (Кашапова) (22 май 1947 йыл) — яҙыусы һәм журналист. 1993 йылдан Азатлыҡ Радиоһына Мәскәү татарҙары тормошонан хәбәрҙәр ебәреп тора. 1998 йылдан «Татар-информ» мәғлүмәт агентлығының Мәскәүҙәге хәбәрсеһе. 1993 йылдан Мәскәү "Татар зыялылары клубы"н (рәсми исеме — «Клуб интеллектуал») ойоштороусы. 1995 йылдан Татарстан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2000).
Ануфриева (Хәбибуллина) Нәзифә Зиннәт ҡыҙы (10 август 1947 йыл) — педагог, йырсы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисткаһы.
Кагиева Нәзифә Магомет ҡыҙы (1935 йыл — 2013 йыл, Ҡарасәй-Черкес Республикаһы) — ғалим- филолог, филология фәндәре кандидаты, СССР журналистары һәм яҙыусылары сюзы ағзаһы.
Көйөргәҙе
Көйөргәҙе (Куюргазы) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 197 кеше. Почта индексы — 453355, ОКАТО коды — 80239865004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Көйөргәҙе ауылы 1930 йылдарҙа "Көйөргәҙе " совхозының фермаһы булараҡ барлыҡҡа килә, аҙаҡ ҡасаба статусын ала. 1941 йылда 138-се ат заводы фермаһы итеп үҙгәртелә. 1950 йылдар аҙағынан алып хәҙерге статусын йөрөтә. Ауылдың байтаҡ халҡы Оло Көйөргәҙе аръяғындағы Урта Бабалар ауылынан күсеп сыҡҡан башҡорттар тәшкил итә. Көйөргәҙе ауылында 1939 йылда 202 кеше, 1959 йылда - 267, 1989 йылда - 148, 2002 йылда198 кеше йәшәгән. Был ауылда, шулай уҡ Ҡыпсаҡ ҡәбиләһенең Аҡ Ҡыпсаҡ, Һары Ҡыпсаҡ, Байгилде ырыуҙары башҡорттары күпселекте тәшкил итә. .
Оло Мутная (Индига ҡушылдығы)
Оло Мутная (Мутная) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Индига йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гәрәй (исем)
Гәрәй — башҡорт ир-ат исеме.
Этимология
Гәрәй башҡорт теленә фарсы теленән ингән исем. Ынтылыш, теләк, көслө, ҡөҙрәтле, эйәреүсе, дауам итеүсе тигән мәғәнәләргә эйә. Ир-ат исемдәре ялғауы булып та йөрөй.
Билдәле кешеләр
Ҡарамышев Гәрәй Батыргәрәй улы (8 июль 1888 йыл — сентябрь 1922 йыл) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. 1919—1922 йылдарҙа Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты рәйесе урынбаҫары һәм Башҡортостан Халыҡ хужалығы Советы рәйесе. Ҡарамышевтар нәҫеленән.
Шәфиев Гәрәй Гәрәй улы (10 июнь 1920 йыл — 1996 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985) мәғариф хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, Күгәрсен районының 1972—1978 йылдарҙағы халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире.
Нафиҡов Гәрәй Абдулла улы (25 август 1907 йыл — 10 июль 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се полкы командиры. Майор. Ҡыҙыл Байраҡ һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.
Фамилия
Йософ Гәрәй, Гәрәев Йософ Ибраһим улы (7 март 1904 йыл — 22 март 1988) — башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе. 1936 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1937—1939 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзы идараһының яуаплы секретары.
Ауылдар
Гәрәй (Балтас районы) (Гарейка) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл.
Художестволы образ
Художестволы образ —— әҫәрҙең йөкмәтке менән форма берлеген сағылдырыусы төп берәмек.
Гәрәй (исем)
Ауылдар
Гәрәй (Ҡалтасы районы) (Гареевка) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл.
Художестволы образ
Образ төшөнсәһе дүрт мәғәнәлә йөрәй:
Гәрәй (исем)
Ауылдар
Юғары Гәрәй — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Чалманарат ауыл биләмәһе составына инә.
Художестволы образ
Образ төшөнсәһенең дүрт мәғәнәһе лә йәшәүгә хаҡлы.
Гәрәй (исем)
Ауылдар
Түбәнге Гәрәй (Иҫке Гәрәй; татар. Түбән Гәрәй, рус. Верхнее Карачево) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы.
Художестволы образ
Уның дөйөм һәм абстракт төшөнсәләргә, идеяларға, йән өрә алыусы, уларҙы кешенең көндәлек тормошона яҡынайта алыусы конкретлыҡ сифатына иғтибарҙы айырыуса йүнәлтергә кәрәк.
Художестволы образдың тағы бер мөһим үҙенсәлеге —— ассоциативлыҡ.
Гәрәй (исем)
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Гәре (Гәрәй ҡушылдығы) (Гари (устар. Томба)) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Гәре ике йылға — Ҡажматыйылға һәм Ереклейылға ҡушылған ерҙән баш ала. Йылға Гәрәй йылғаһының һул ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Гәрә (гәрәле, гәрәй) — башҡорт ҡәбиләһе. Телдәре башҡорт теле төньяҡ-көнбайыш диалектының түбәнге ағиҙел-ыҡ һөйләшенә ҡарай.
Росдорф (Тюрингия)
Росдорф (Тюрингия) (Roßdorf (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 687 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,28 км2. Диңгеҙ кимәленән 380 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98590 һәм автомобиль коды — SM.
Гәрәев Әүфәр Миңлеғәзим улы
Гәрәев Әүфәр Миңлеғәзим улы (28 октябрь 1946 йыл) — ғалим-географ-гидролог. География фәндәре докторы (1991), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), Башҡортостан Республикаһы һыу хужалығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2010). Географик экология фәнни йүнәлешенә нигеҙ һалыусы.
Биографияһы
Әүфәр Миңлеғәзим улы Гәрәев 1946 йылдың 28 октябрендә Башҡортостан АССР-ы Ҡандра районы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Сәйрән ауылында тыуған.
1970 йылда Ташкент университетының география факультетын тамамлаған.
1972 йылдан Өфөлә «Южуралгипроводхоз» институты Башҡортостан филиалында эшләй:
1982—1990 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡыта, география кафедраһы мөдире була.
1990 йылдан Башҡорт дәүләт университетында уҡыта, гидрология һәм геоэкология кафедраһы мөдире була, бер үк ваҡытта 2000—2012 йылдарҙа Башҡортостан һыу хужалығы ғилми-тикшеренеү директоры вазифаһын башҡара.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге геоэкология, тәбиғәтте һаҡлау, экологик мониторинг өлкәһендә тикшеренеүҙәр, Башҡортостан Республикаһының һәм уның менән сиктәш төбәктәрҙең һыу ресурстарының үҙенсәлектәрен, антропоген факторҙарҙың һыу экосистемаларына йоғонтоһон өйрәнеүгә бәйле. Әүфәр Гәрәев мелиорацияланған ерҙәрҙең режимы, тәбиғәт комплекстарының деградация үҙенсәлектәрен өйрәнә, һыуҙы оптималь файҙаланыуҙың һәм Башҡортостан Республикаһы йылғалары бассейны буйынса һыу һаҡлау саралары системаһы варианттары, һаҡланыусы тәбиғәт территориялары системаһын, акваль комплекстарҙы географик‑экологик баһалау методикаһы эшләнелә. 300-ҙән ашыу фәнни мәҡәләләр һәм китаптар авторы.
Зәйнуллина Гәүһәр Динмөхәмәт ҡыҙы
Зәйнуллина Гәүһәр Динмөхәмәт ҡыҙы (16 август 1935 йыл) — телсе ғалим, лексикограф, Филология фәндәре кандидаты. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Биографияһы
Гәүһәр Динмөхәмәт ҡыҙы Зәйнуллина 1935 йылдың 16 авгусында Силәбе өлкәһе Арғаяш районы Мәтәл ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған.
1950—1954 йылдарҙа Троицк ҡалаһындағы педагогия училищеһында, 1954—1959 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтынданда уҡый һәм 1960—1964 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 1-се интернат мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1964 йылдан ғилми эшмәкәрлеген Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһында башлай.
1988 йылда «Башҡорт лингвистика терминологияһының формалашыу тарихынан» тигән темаға диссертация яҡлай, филология фәндәре кандидаты дәрәжәһен ала.
Ғилми эшмәкәрлеге
Башҡорт теленең милли терминологияһы үҫешенә ҙур өлөш индергән телселәрҙең береһе. 2002 йылда баҫылған «Башҡорт лингвистик терминологияһының формалышыуы һәм үҫеше» тигән китабында башҡорт теленең терминдар системаһының формалашыу тарихына анализ яһай, байый һәм камиллаша барыуын, методологик нигеҙҙәрен, принциптарын күрһәтә. 100 ашыу ғилми хеҙмәт авторы.
Овраг Сухая Избалык
Сухой Избалык йырыны — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Избалык йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Александровка (Әлшәй районы)
Александровка (Александровка) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 21 кеше. Почта индексы — 452131, ОКАТО коды — 80202849004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иблис
Иблис (Ибли́с, إبليس) — исламда: үҙенең тырышлығы арҡаһында Аллаһ рәхмәте менән фәрештәләр араһына барып сыҡҡан көйө Аллаға буйһонмай, Ул тупраҡтан яралтҡан тәүге кеше — Әҙәмгә сәждә ҡылыуҙан баш тартҡан берҙән-бер ен исеме. Тәкәбберлеге өсөн ул күктән ҡыуыла һәм тамуҡ язаһына хөкөм ителә, ләкин Алланан язаны Ҡиәмәт көнөнә тиклем кисектереп тороуҙы һорай. Ризалыҡ алғас, Иблис Аллаға тоғро кешеләрҙе аҙҙырырға ант итә. Үҙе хасил итергә һәләтле яуыз көстәр донъяһына баш була. Ожмахҡа үтеп инеп, йылан ярҙамында Әҙәм менән Һауаны аҙҙыра, шул арҡала улар ожмахтан ҡыуыла. Иблис бөтә пәйғәмбәрҙәрҙең эшенә ҡамасаулай, кешеләрҙе уларға ҡаршы ҡоторта. Кешеләрҙең Аллаға ышанмауы, донъяла яуызлыҡ булыуы исламда Иблис ҡотҡоһо менән аңлатыла.
Иблистең башҡа исемдәре лә күп. Уны әш-Шайтан (шайтандар башлығы ), ғәдүй Аллаһ ( — «Аллаһ дошманы») йәки әл-Ғәдүйә ( — «дошман)». Унан һаҡланыр өсөн мосолмандар йыш ҡына әстәғәҙәт доғаһы: «әғүҙү билләһи минә шайтан рәджим» («Рәхмәттән һөрөлмөш шайтандың яуызлығынан Аллаһы тәғәләгә һығынамын») йәки Ҡөрьәндең һуңғы сүрәләрен уҡый (мәҫәлән, Әл-Фәләҡ, Ән-Нәс). Иблистең даими ҡушаматы — әр-рәджим ( — «рәхмәттән һөрөлмөш»), ул Әл-Хижер сүрәһенең 34 аятынан алынған.
Башҡорт мифологияһында Иблис
Башҡорт мифологияһында — яуыз көс (албаҫты, бәрей, ен, шайтан). Ул кешеләр араһында йәшәй, уларҙы гонаһлы эштәргә этәрә, иманды оноттора. Кешеләр Иблис Ҡөрьәндән аяттар уҡып ҡыуа. Башҡорттарҙың тылсымлы йолаларының күбеһе иблис яуызлыҡтарынан һаҡланыуға йүнәлтелгән.
Покчи-Петров Михаил
Михаил Покчи-Петров (ысын исеме — Петров Михаил Петрович; 4 октябрь 1930, Большие Сибы ауылы, Вотяк автономиялы өлкәһе, РСФСР, СССР — 24 июнь, 1959, Ижевск, УАССР, РСФСР, СССР) — удмурт шағиры һәм театр режиссёры. СССР яҙыусылар союзы ағзаһы.УАССР атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. УАССР Дәүләт премияһы лауреаты.
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Петров Михаил 1930 йылда Оло Сибы удмурт ауылында (удм. Нышып-Какси) күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Бала сағынан уҡ сәхнәне яратҡан, сәхнәлә төрлө спектаклдәрҙә ҡатнашҡан. Бөйөк Ватан һуғышында, бик күп үҙ тиҫтерҙәренән айырмалы рәүештә уҡыуын ташламаған, ә дәрестән һуң өлкәндәргә баҫыу эштәрендә ярҙам итә, бының өсөн беренсе наградаһын — «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙәҡәр хеҙмәт өсөн» миҙалын ала.
Белеме
Михаил 7 класс тамамлағас, Можга педагогия училищеһына уҡырға инә. Бында ул үҙенең тәүге шиғырҙарын яҙа, уларҙы урындағы гәзиттә баҫтыра; художестволы үҙешмәкәрлек менән шөғөлләнеүен дә туҡтатмай. 1950 йылда училищены тамамлағас, Удмурт педагогия институтының тел һәм әҙәбиәт факультетында белем алыуын дауам итә. Институтта уҡығанда әҙәби түңәрәктәргә йөрөй, үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәгендә ҡатнаша, урындағы радиола эшләй.
1951 йыл Петровты А. В. Луначарский исемендәге Мәскәү театр институтының режиссёр факультетына уҡырға ебәрәләр,бында уның остазы СССР-ҙың халыҡ артисы Юрий Александрович Завадский була. Мәскәүҙә егет юғалып ҡалмай: шулай уҡ ҙур теләк менән уҡый, театр постановкаларында ҡатнаша, яңы таныштар таба, шиғырҙар яҙыуын дауам итә.
Режиссерлыҡ эшмәкәрлеге
ГИТИС-ты тамамлап, Петров Михаил Ижевскиға Удмурт музыка-драма театрына режиссёр вазифаһында эшләргә ҡайта. Был мәлдә үҙенең тулыһынса аҙаш дуҫы Михаил Петрович Петров тәҡдиме буйынса, үҙ фамилияһына «покчи» (с удм.   —   «кесе» ) һүҙен өҫтәп ҡуя һәм киң даирәгә Покчи-Петров псевдонимы аҫтында билдәле була. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ул драматург Степан Широбоков, Гаврилов Игнатий, Александр Островский, Алексей Арбузов һәм башҡаларҙың пьесалары буйынса спектаклдәр әҙерләп, сәхнәнән күрһәтә.
Әҙәбиәт һәм театр сәнғәте өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн Покчи-Петров «Өлгөлө хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнә һәм «УАССР Атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре» исеменә лайыҡ була.
Шиғриәт
ГИТИС-тың бишенсе курсына барған саҡта Михаил Петрович тәүге «Тодматскон» (с удм.  — «Танышыу») шиғри йыйынтығының ҡулъяҙмаһын әҙерләй, ул йыйынтыҡ ҡулъяҙма1956 йылда «Удмурт» нәшриәтендә баҫылып сыға. Был китаптан һуң Михаил Петровты СССР Яҙыусылар союзына ҡабул итәләр.
Театрҙа эшләгәндә ул шиғырҙар яҙыуы тураһында онотмай. 1959 йылда уның икенсе икенсе йыйынтығы — «Малпаськон (с удм.   —   «Раздумье» )» баҫылып сыға. Покчи-Петровтың был йыйынтыҡтағы шиғырҙарында патриотик юғары мотивтар сағыла, шулай уҡ уларҙа халыҡтар дуҫлығы темаһы, туған яҡты маҡтау темалары ярылып ята.
1972 йылда Покчи-Петров вафатынан һуң «Под небом твоим» шиғырҙар йыйынтығы өсөн уға УАССР Дәүләт премияһын бирәләр. Уның 40-тан ашыу шиғырына Геннадий Корепанов-Камский, Корепанов Герман һәм башҡа композиторҙар үҙ музыкаларын яҙған.
Үлеме
1959 йылдың йәйендә Михаил Покчи-Петров Ижевск быуаһына һыу инергә бара. Яҡшы йөҙөүсе булғанлыҡтан, ул һыуға сума, әммә һыу төбөндә элекке пристандың бағанаһы һерәйеп торған була: 28 йәшлек шағир муйын бүлегендәге умыртҡа һөйәген һындыра һәм вафат була. Уны бик күп кеше йыйылышып күмә, зыяратҡа тиклем уның табуттағы тәнен ҡул менән тотоп баралар. Ваҡиға тураһында белеп ҡалған Завадский Юрий Мәскәүҙән «минең яратҡан уҡыусымдың үлемен ишетеп тетрәндем» тип телеграмма ебәрә. Шағир иҫтәлегенә Сабтов Гайҙың сонеттары яҙылған.
Сета-Яга
Сета-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин 3-сө йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 67 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мышыкүл (Силәбе өлкәһе)
Мышыкүл (Мышыгүл) - Мышайкул - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Уйылға районындағы күл.
Этимологияһы
Атама башҡорт телендәге "мышы" тигән йәнлек исеменән бирелгән, урыҫ теленә Мышайкуль тип ингән.Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: "От распространенных в прошлом у башкир мужских имен Мышай и Мышты, связанных с культом животных. В основе башкирское слово мыши — «лось», «олень», -ай и -ты — имяобразующие аффиксы, куль от кул — «озеро», или типовая именная частица кол (кул, гул)".Йәғни, топонимдар белгесе атама башҡорттарҙың Мышығол тигән ир-ат исеменән яһалған тип һанай .Әйткәндәй Шувалов Н.И. бик күп йылға-күлдәрҙең атамаларын ир-ат исеме менән бәйләй.
Географияһы
Силәбе өлкәһе Уйылға районында Ключи ауылы янындағы гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Тасуирламаһы
Уртаса тәрәнлеге - 1,42 м, максималь тәрәнлеге - 1,9 м, диңгеҙ кимәленән бейеклеге - 198,9 м, майҙаны: 12,1км2.
Туйындырған һыу сығанағы - шишмәләр, һаҙлыҡтар.Төбө - батҡаҡ, ләм, яйлап тәрәнәйә бара.
Яры яйлап ҡына түңәрәкләнә бара. Мышыкүлдән 2-2,5 км көнсығыштараҡ Травяное һәм Сыровое, ә шул сама төньяҡтараҡ Кривое күле ..
Флораһы һәм фаунаһы
Уҙған быуат дауамында бер нисә мәртәбә күл кибә, әммә тиҙҙән яңынан - тәбиғи юл менән - һыу тула һәм балыҡтар килеп сыға.
Яр буйҙарындағы үләндәр һәм күл һыу ҡоштарының төйәкләнгән урыны, бында күп төр өйрәктәр, һоро ҡаҙҙар һәм аҡҡоштар тереклек итә. Күлдә сабаҡ һәм табан балыҡ үрсей.
Соболейка
Соболейка — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Карабулак йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Базыл
Базыл — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тара йылғаһының уң ярына тамағынан 522 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Ҡарбаш
Иҫке Ҡарбаш (Старый Карбаш) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 122 кеше. Почта индексы — 452724, ОКАТО коды — 80217837005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Чайковский Иосиф Ефимович
Чайковский Иосиф Ефимович (19 август 1923 йыл — 15 февраль 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир. 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы 60-сы кавалерия полкының батареяһы командиры. Гвардия капитаны. Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Иосиф Ефимович Чайковский Эшсе ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса йәһүд. 1943 йылдан — ВКП(б) ағзаһы. 10 класты тамамлай. РККА-ла — 1941 йылдың июненән. 1941 йылда Киев артиллерия училищеһын тамамлай.
Ғәмәлдәге армияла — 1942 йылдың ноябренән. 1945 йылдың 15 февралендә Познань ҡалаһы районында (Польша) дошман контратакаһын кире ҡаҡҡан саҡта 3 дошман танкын һәм 4 дошман БТР-ын ҡыйрата. Ошо алышта һәләк була. СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 31 майындағы Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия капитаны Чайковский Иосиф Ефимович үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы менән бүләкләнә. Ҡыйыу офицер-артиллерист поляк ҡалаһы Валбжихала ерләнгән.
Лундан
Лундан — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Парца йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рослебен
Рослебен (Roßleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 5540 кеше йәшәй. Майҙаны — 33,42 км2. Диңгеҙ кимәленән 119 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6571 һәм автомобиль коды — KYF (элек: ART).
Ярма культуралары
Ярма культуралары — ҡағиҙә булараҡ, ярма етештереү өсөн ҡулланыла торған иген культуралары. Күпселек ярма культуралары — Poaceae ғаиләһенә ҡараған үҫемлектәр (дөгө, тары, могар, дагусса, сорго). Икмәк бөртөклө культураларына ҡарамаған ашлыҡ (мәҫәлән, ҡарабойҙай) псевдоиген культураһы тип ҡарала ала. Ҡуҙаҡлы культураларҙан — борсаҡ, яҫмыҡ ярма сифатында ла ҡулланыла.
Ярма культуралары юғары аҙыҡ ҡиммәтенә эйә, углеводтарға, аҡһымға һәм витаминдарға эйә, кешенең туҡланыуында мөһим урын тота. Уларҙан етештереү он, крахмал, спирт етештерелә, ҡулланып аҙыҡ-түлектең сифатын, кешеләр өсөн дә, хайуандар өсөн дә туйымлыҡ булып тора. .
Ярма культураларын етештереү
Дөгө - мөһим ауыл хужалығы культураһы. Унан яҡшы үҙләштерелә торған крахмалға, аҡһымға бай ҡиммәтле диетик ярма етештерелә. Дөгөно илдең көньяҡ райондарында ғына: Төньяҡ Кавказда, Украинаның көньяғында, Түбәнге Волга буйында һәм Азия илдәрендә етештерәләр.
Тары - ҡиммәтле мал аҙығы һәм ярма культураһы. Иң күп сәсеү майҙандары Волга буйының ҡоролоҡла ерҙәрендә, Үҙәк Ҡара тупраҡлы зонала, Ҡаҙағстан һәм Украинала урынлашҡан. СССР үҙ заманында тарының тулайым йыйымы буйынса донъяла беренсе урынды биләгән.
Ҡарабойҙай - иң ҡиммәтле ярма культураһы. Ҡарабойҙай ярмаһы - бик туҡлыҡлы диетик аҙыҡ, алыштырғыһыҙ аминокислоталарға, витаминдарға, минераль матдәләргә, органик кислоталарға бай. Рәсәйҙә төп ҡарабойҙай баҫыуҙары ҡара тупраҡлы зонала, Татарстанда һәм Башҡортостанда урынлашҡан. Тулайым йыйыу буйынса Рәсәйә донъяла алдынғы урындарҙы биләй.
Сорго ныҡ ҡоролоҡло урындарҙа лә уңыш бирә торған үҫемлек. Сорго сәсеү майҙандары Рәсәйҙәге ҡоролоҡло көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш райондарында тупланған. Үҫемлектең бөтә өлөштәре лә хужалыҡ өсөн ҡиммәткә эйә. Орлоғонан он һәм ярма, патока, крахмал, сироп, шарап һәм һыра алырға мөмкин.Ундағы крахмал, аҡһым һәм май икмәк етештереү өсөн дә яраҡлы булыуы бәхәсһеҙ.
Сорго этил спирты, целлюлоза, ҡағыҙ, ҡатырға,  щеткаһы һәм һепертке етештереү өсөн сеймал булып тора. Орлоғо - бөтә  төр хайуандар һәм ҡоштар өсөн яҡшы аҙыҡ, йәшел һабаҡтары һәм япраҡтары мал аҙығы итеп ҡулланыла һәм силос өсөн яҡшы. Иң киң таралған төрө - ябай сорго.
Ҡыҙыл Маяк
Ҡыҙыл Маяк (Кызыл-Маяк) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 36 кеше. Почта индексы — 453365, ОКАТО коды — 80239835003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Нәзирә
Нәзирә — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме, төрки телле халыҡтарҙа киң таралған.
Этимологияһы
Нәзирә исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Мәғәнәһе үрнәк, өлгө; иш; бик матур; алдан күреүсе тигәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Әйтбәкова Нәзирә Тимербәк ҡыҙы (7 ноябрь, 1985 йыл) — ҡырғыҙ киноактрисаһы, телетапшырыуҙар алып барыусы. 2012 йылда Ҡырғыҙстанда иң рейтинглы «Ғаләм серҙәре» реалити-шоу авторы. Ҡырғыҙ телле телевидение йондоҙо.
Нәзирә Мөхтәрова, Нәзирә, Нәзирә Йыһанша ҡыҙы Мөхтәрова (Мөхәммәтшина), 18 ғинуар 1927 йыл) — табиб-невропатолог, медицина фәндәре докторы (1981), профессор (1983).
Boeing
The Company Boeing (Боинг) — америка корпорацияһы. Донъяла авиация, хәрби һәм космос техникаһын иң эре етештереүселәрҙең береһе. Штаб-фатирҙарыһы Чикагола (Иллинойс штаты, АҠШ) урынлашҡан. Сиэтл (Вашингтон штаты) — тыуған урыны һәм төп етештереү ҡеүәтенең дислокация урыны. Boeing АҠШ-тың төньяҡ-көнбайыш райондарында һәм Сиэтл сәнәғәт районында тиҫтәләрсә йылдар авиакосмос техникаһын етештереүсе, экспортлаусы һәм эш биреүсе булып тора. . Илдә иң эре сәнәғәт корпарацияһы һәм «иң эре өс» ҡорал һәм хәрби техника етештереүселәр исемлегендә тора (Lockheed Martin һәм Raytheon компаниялары менән берлектә) Хәрби продукцияға заказ һәм клиенттарҙы хеҙмәтләндереү килеме федераль хеҙмәте секторының яҡынса яртыһын тәшкил итә (америка ҡорал һәм хәрби техникаһын һатыуҙа сит ил заказсыларын иҫәпкә алмайынса). Ҡорал һәм хәрби техника етештереү кеүек эшмәкәрлек компанияның хәрби-промышленность комплексы булып тора, шул иҫәптән ядро ҡоралы һынауҙарын үткәреү.
Корпорацияға ике төп етештереү подразделениеһы инә: Boeing Commercial Airplanes (граждандар продукцияһы) һәм Boeing Integrated Defense Systems (хәрби һәм космос техникаһы. Бынан тыш, Boeing Capital Corporation (проекттарҙы финанслау мәсьәләләре), Shared Services Group (инфраструктураға булышлыҡ итеү) һәм Boeing Engineering, Operations & Technology (яңы инновацион технологияларҙы һәм процесстарҙы ғәмәлгә ашырыу) подразделениелары керә.
Эшмәкәрлеге
Комапния Airbus корпарацияһы менән берлектә донъялағы киң спекрҙа граждандар һәм хәрби авиация техникаһын етештереүсе булып тора. Бынан тыш Boeing хәрби тәғәйенләнештәге авиация-космос техникаһын, шул иҫәптән вертолёт һәм CST-100 космос карабын етештерә.
Boeing структураһында ике подразделение бар:
Комапияның заводтары 67 илдә урынлашҡан. Компания продукцияһын 145 илгә оҙата. Boeing 100 илдәге 5200 етештереүсе менән хеҙмәттәшлек итә.
Пётр Сагайдачный һәйкәле (Харьков)
Гетман Пётр Сагайдачный һәйкәле (Пам'ятник гетьману Петру Сагайдачному) — Украинаның Харьков ҡалаһында украин гетманы Пётр Сагайдачный һәйкәле. Башта 2008 йылдың 14 июнендә Севастополдең Гагарин районында ҡаланың 225-йыллығы байрамына арнап урынлаштырылған. Монумент авторы — скульптор Владимир Луцак. Проекттың төп меценаты булып «Трансконтиненталь» берекмәһенең етәксеһе Юрий Колесников сығыш яһай. Ҡала кешеләре һәйкәлде «бейеүсе гетман» тип атағандар.
2014 йылдың 25 мартында Ҡырым Рәсәй Федерацияһы составына ингәндән һуң украин гетманы Пётр Сагайдачный һәйкәлен алып ташларға тигән ҡарар сыға. Алып ташлауҙың инициаторы ҡала губернаторы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Сергей Меняйло булған, ул журналистарға һәйкәлдең Севастополь өсөн тарихи әһәмиәте юҡ тип хәбәр иткән.
Һуңыраҡ Харьков ҡала башлығының инициативаһы буйынса һөйләшеүҙәр алып барыла, һөҙөмтәлә Севастополь хакимиәте һәйкәлде Харьковҡа тапшырыу тураһына килешкәндәр. Һәйкәлдең буласаҡ урынында уның нигеҙенә иҫтәлекле текст менән капсула һалынған.
2015 йылдың 22 авгусында Харьковта казак гетманы һәм атаманы Пётр Конашевич-Сагайдачный һәйкәле тантаналы рәүештә асылған. Асыу тантанаһында ошолай итеп билдәләп үтелгән: :
Суфый сиңерткә
Суфый сиңерткә йәки динле суфый сиңерткә (Mantis religiosa) — суфый сиңерткәләр тараҡандар рәтендәге аҫ рәтенең вәкиле, эре йыртҡыс бөжәк. Уның алғы аяҡтары аҙыҡ эләктерерлек һәләтле. Ата бөжәк 42—52 мм һәм инә бөжәк 48—75 мм оҙонлоғонда. Эҫе илдәрҙә һәм Европаның көньяғында йәшәй.
Дөйөм мәғлүмәт
Төҫтәре йәшелдән алып, көлһыу-һоро йәки ҡара-көрән төҫкәсә төрләнә. Алғы арҡаһы уртаса оҙонлоҡта, алғы аяҡтары ырғаҡлы, ул ҡорбанын эләктереүҙән тыш хәрәкәт иитеү өсөн дә файҙаланыла. Ҡанаттары атаһының дә инәһенең дә бик үҫешкән. Арт аяҡтары йүгереү өсөн ҡулайлашҡан. Ҡорһаҡтары йомортҡа формаһында йәки бик оҙонса. Инә бөжәк осорға яратмай, кәүҙәһе бик ҙур булғас оса ла алмай.
Суфый сиңерткәнең туғандаш төрҙәре лә бар. Улар саравак суфый сиңерткәһе, көнсығыш Африка суфый сиңерткәһе, ағас суфый сиңерткәһн һәм һыҙатлы эмпуаза.
Оло Надтей
Оло Надтей (Северная Надтей) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 110 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Айгүзәл
Айгүзәл — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Айгүзәл исеме бар.
Этимология
Ай һәм Гүзәл  һүҙҙәре ҡушылып яһалған. Азатлыҡҡа ынтылышын һәм бойондороҡһоҙ шәхес булыуы символы булып килә. күберәк Үҙенең шәхси тормош тәжрибәһен кәҙерләй, һәм йыш кына үҙ интуицияһына таяна. Ниндәй булһа ла хәлдән сығыуҙы шәп таба.