cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лыкова Елена Арсентьевна
Биографияһы
Е. А. Лыкова — 70-тән ашыу ғилми баҫма авторы. Уның ғилми етәкселеге аҫтында бер нисә кандидатлыҡ диссертацияһы әҙерләнә һәм уңышлы яҡлана. Уның уҡыусылары араһында — С. М.. Стасюкевич (диссертация «Социально-экономическое развитие Амурской доколхозной деревни (1922—1929 гг.)», 1995) һәм Е. В. Черная (диссертацияһы «Земское самоуправление на Дальнем Востоке в условиях революций и гражданской войны (1917—1922 гг.)», 2011).
Мәҡәләләре
АТР. — 1996. — № 4. — С. 14-17.
ХХ в. // Россия и АТР. — 1996. — № 2. — 82-87.
Ҡоллоҡ
Ҡоллоҡ — кеше (ҡол) башҡа кеше (хужа, ҡол хужаһы, хужа) йә дәүләт милкендә кеше (ҡол) табырға рөхсәт ителгән ижтимағи мөнәсәбәттәр системаһы. Элек әсирҙәр, енәйәтселәр һәм бурыслыларҙы ҡолға әйләндергәндәр, ә һуңғараҡ граждандарҙы хужаға эшләргә мәжбүр иткәндәр. Был формала ҡоллоҡ ХХ быуатҡа тиклем киң таралған була, ҡайһы бер ғәрәп һәм африка илдәрендә ҡоллоҡ әле лә бар.
Хәҙерге заманда ҡоллоҡ донъяның күпселек илдәрендә енәйәт тип таныла һәм был илдәрҙең закондары менән тыйыла. Енәйәт булараҡ ҡоллоҡтоң асылы — тудыһынса йәки өлөшләтә ҡолдарҙы киләсәктән мәхрүм итеү.
Ҡоллоҡ рөхсәт ителгән дәүләттәр ҡол биләүсе дәүләт тип йөрөтөлә. Тарихҡаса булған осорҙан алып ҡоллоҡ төрлө цивилизацияларҙа булған, күп осраҡта социаль институт формаһын алған. Әлеге ваҡытта бөтә илдәрҙә лә ҡоллоҡ тыйыла (һуңғы ҡоллоҡ 1981 йылда ҡоллоҡ Мавританияла бөтөрөлә, әммә де-факто ҡоллоҡ бөгөн дә бар). (последней отменила рабство Мавритания в 1981 году
Хәҙерге ваҡытта ҡоллоҡтан айырылмай торған йәки уға оҡшаш күренештәр ҙә бар. Уларға крепостнойлыҡ, бурыслы бойондороҡлолоҡ, ябыҡ йорт эшселәре, һалдат балалар, кеше менән сауҙа итеү, балаларҙы һәм үҫмерҙәрҙе эксплуатацияға һәм мәжбүри никахҡа биреү инә ала. Ошо алымға ярашлы, хәҙерге заманда ҡоллоҡ позицияһында төрлө баһалар буйынса 20 миллиондан алып 36 миллионға тиклем кеше ҡоллоҡта тора.
XXI быуат контексында был социаль күренеш кеше хоҡуҡтарын тулыһынса сикләү (кеше йәки кешеләр төркөмө), уның азатлығы, шәхси бөтөнлөгө, мәжбүри хеҙмәткә мәжбүр итеүе, ваҡыты сикләнмәгән эш башҡарырға мәжбүр итеү, сексуаль ирекһеҙлек, шулай уҡ кешене милек хоҡуғы объекты булараҡ эксплуатациялау (һатыу, ҡуртымға алыу һәм башҡалар) менән ҡылыҡһырланған социаль күренеш.)
Рәсми билдәләмәләр
Юстиниан дигесттарында (Corpus iuris civilis) ҡоллоҡ «кеше ихтияжына ҡаршы килеп башҡа халыҡтарға бойһондоролған» тип билдәләнә. (Digest. 1.5.4.1).Конвенция «О рабстве», принятая Лигой Наций в 1926 году, ввела в международный оборот следующие определения раба и работорговли :
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— Цит. по ООН, 2002, Статья 1 Ҡоллоҡ 1926 йылда Милләттәр Лигаһы договорында һәм Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының 1948 йылғы Кеше хоҡуҡтарының дөйөм декларацияһында, шулай уҡ башҡа эре хоҡуҡ ҡоралдарында хөкөм ителә. 1956 йылда Ҡоллоҡто бөтөрөү, Ҡоллоҡҡа оҡшаш учреждениелар һәм практикалар тураһында өҫтәмә конвенция ҡабул ителә.Статья 4 Всеобщей декларации прав человека ООН гласит:
Никто не должен содержаться в рабстве или в подневольном состоянии; рабство и работорговля запрещаются во всех их видах.
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Бер кем дә ҡоллоҡта йәки ирекһеҙ хәлдә булырға тейеш түгел; ҡоллоҡ һәм ҡолдар менән сауҙа итеүҙең бөтә төрҙәре лә тыйыла. Европала ҡоллоҡ Кеше хоҡуҡтарын һәм төп азатлыҡтарын яҡлау тураһында европа конвенцияһы тарафынан тайыла. Халыҡ-ара хеҙмәт ойошмаһы (МОТ) кешенең ысынбарлыҡта ҡолға әйләнеүе тураһында билдәләрҙе билдәләй: был хеҙмәт хоҡуҡтарын боҙоу, азатлыҡтың сикләнгәнлеге, эштән китә алмау, эш урынында күҙәтеп тороусылар һәм һаҡсыларҙың булыуы, хеҙмәткәрҙәргә ҡарата көс ҡулланыу һ.б.
Урыҫ әҙәбиәтендә ҡолдарҙы крепосной крәҫтиәндәр менән сағыштырыу традицияһы бар. Ҡолдар һәм крепосной крҫтиәндәр араһында оҡшашлаҡтар булһа ла, уларҙың айырмаһы ҙур.
Айырма «тәү сиратта йәмғиәт менән бәйле» (мәҫәлән, крепоснойҙың мөлкәте булған һәм формаль рәүештә хужаһы ғүмеренән мәхрүм итә алмаған, ә ҡол, ҡағиҙә булараҡ, мөлкәткә эйә була алмай, үҙе ҡол хужаһының милке була һәм хужа уны ғүмеренән мәхрүм итергә хоҡуҡлы). Билдәле бер тарихи осорҙар өсөн, бигерәк тә XVII быуат уртаһына тиклем, Рәсәйҙә ҡоллоҡто һәм крепоснойлыҡты тулыһынса бер төрлө түгел тип фаразларға кәрәк. Халыҡ-ара хоҡуҡ крепоснойлыҡты ҡоллоҡҡа оҡшаш ғөрөф-ғәҙәт тип классификациялай. ..
Ҡоллоҡ барлыҡҡа килеү
Һуғыш ҡоллоҡтоң бөтә үҫеш баҫҡыстарында бөтә халыҡтар өсөн бик әһәмиәтле ҡолдар сығанағы булған, һуғышта дошман һалдаттарын ҡулға алғандар һәм уның территорияһында йәшәгән кешеләрҙе урлағандар. Ҡоллоҡ институты төрлө халыҡтар араһында синыф йәмғиәте үҫеше менән бер үк ваҡытта барлыҡҡа килә, йәғни йыйыусылар, һунырсылар, ауыл хужалығы менән шөғөлләнеүгә күскәндә. Һунарсы-йыйыусылар еңелгән тотҡондарҙы ҡоллоҡҡа алмаған, сөнки бының иҡтисади мәғәнәһе юҡ.
Тәүҙә патриархаль ҡоллоҡ барлыҡҡа килә, унда ҡоллоҡ етештереүсе булып һәм патриархаль ғаилә ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереү маҡсатында хеҙмәт итеүсе була. Бында ҡолдар, ғәҙәттә, хужалары менән бер йортта йәшәгәндәр, ҡатын-ҡыҙҙар хужаның кәнизәктәре булған.
Ҡолдарҙың хәле
Фәйләсүф Варро күҙлегенән ҡарағанда, ҡол — бары тик «һөйләшә белеүсе әйбер», йәнле милек, эре мөгөҙлө мал (рим хоҡуҡиәте телендә — res, йәғни әйбер). Ҡолдар, ҡағиҙә булараҡ, ауыл хужалығында һәм башҡа производстволарҙа хеҙмәт, хеҙмәтсе сифатында йәки хужаның башҡа ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереү өсөн ҡулланыла. Ҡоллоҡтоң мөлкәт характеры, тәү ҡарашҡа, ҡол хеҙмәтенең бөтә продукттары хужа милкенә әйләнә; әммә ҡолдарҙың ризығы һәм башҡа ихтыяждары тураһында хәстәрлек күреү хужала ята. Ҡолдоң мөлкәте юҡ, ул хужа биргән әйбергә генә хужа. Хужаның рөхсәтенән тыш, ҡол законлы никахҡа инә алмай, никах мөнәсәбәттәренең оҙайлығы — рөхсәт ителгән осраҡта — ҡолдоң балаһы ла ҡол биләүсенең милке була. Теләһә ниндәй мөлкәт кеүек, ҡол да һәр төрлө сауҙа операцияларының предметы. Ҡолдарҙың йәшәү шарттары тик гуманлыҡ йә ҡол биләүсенең файҙа алыуы менән генә билдәләнә. Беренсе шарт һирәк осрай; икенсеһе яңы ҡолдар алыуҙың ни тиклем ауыр булыуына ҡарап төрлөсә эш итергә мәжбүр итә. Ҡолдарҙы бала саҡтан тәрбиәләү бик әкрен бара, ҡиммәткә төшә, уға ҡолдар етештереүселәрҙең контингенты етерлек ҙур була, шуға күрә хатта бөтөнләй кешелекһеҙ ҡол биләүсе лә ҡолдарҙы хеҙмәт ҡеүәтен һәм дөйөм һаулығын һаҡлау өсөн етерлек йәшәү кимәле менән тәьмин итергә мәжбүр була; әммә өлкән һәм сәләмәт ҡолдарға эйә булыу еңел булмаған кеүек уларҙы ауыр хеҙмәт менән йонсотмаҫҡа, һаулыҡтарын һаҡларға мәжбүр итә.
Ҡол шәхес булараҡ хоҡуҡ субъекты түгел. Уның хужаһына ҡарата ла, өсөнсө яҡҡа ҡарата ла ҡол үҙалла кеше булараҡ ниндәй ҙә булһа хоҡуҡи яҡлау менән файҙаланмай. Ҡол биләүсе ҡолдары менән үҙе теләгәнсә мөғәмәлә итә ала. Хужаның ҡолдо үлтереүе — уның законлы хоҡуғы, ә башҡа берәү тарафынан ҡол үлтереһә, кешегә ҡарата енәйәт тип түгел, ә хужаның милкенә зыян тип баһалана. Ҡол тарафынан өсөнсө яҡ мәнфәғәтенә килтерелгән зыян өсөн ҡол хужаһы яуап бирә. Ҡол биләүсе йәмғиәтенең һуңғы этаптарында ғына ҡолдар ниндәйҙер хоҡуҡтар ала, әммә улар ҙур түгел.
Ҡолдар менән һатыу итеү
Ҡолдар менән һатыу итеү Африкала киң ҡолас ала, ул XVI быуаттан башлап Яңы донъяла плантация игенселеге өсөн төп хеҙмәткәрҙәр сығанаға булып тора. Ҡолдар менән һатыу итеүселәр был маҡсатта даими һуғыш алып барған урындағы хакимдарҙан ҡолдар һатып алған. Ҡара ҡолдарҙы күпләп баҫып алыу африка континентының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге ғәрәп хакимдары тарафынан да ғәмәлгә индерелгән. Һатыуға сығарылған ҡара ҡолдар һаны кәм тигәндә 10 миллион тип баһалана.
Бынан тыш, XVI быуатта һәм XVII таможня статистика күрһәтеүенсә, тип ҡара диңгеҙҙәрҙә ҡолдар менән 2,5 миллионға тиклем 1450 йылда истанбулда сығарыу 1700 самаһы тәшкил итә. ..
Урта быуаттарҙа Англияла ҡолдар менән һатыу итеү тыйыла (1102 йыл). Һуңғы урта быуаттарҙа һәм хәҙерге заманда (1698 йылда) Англия парламенты ҡабаттан шәхси шәхестәргә ҡолдар менән һатыу итергә рөхсәт бирә. Әммә Англияла Сомерсет эше (1772), Француз революцияһынан һәм 1807 йылда Наполеон менән һуғыш башланғас, Британия парламенты караптар менән француз колонияларына ҡолдар килтереүҙе тыя. Һуңынан бөтөрөүселәр Уилберфорс һәм Гренвилл был тыйыуҙы башҡа илдәргә лә индерергә өлгәшә, шул уҡ йылда Король хәрби-диңгеҙ флоты Көнбайыш Африка ярҙарында ҡолдар менән һатыу итеү менән көрәшә башлай, был океан аша тере тауарҙар биреүҙе туҡтата. Бөйөк Британияла ҡоллоҡ тураһындағы закон 1833 йылда ҡабул ителә, тик ҡоллоҡ «милли мәҙәниәттең» бер өлөшө тип танылған Һиндостанға ҡағылмай.
Ҡоллоҡтоң психологик нигеҙе
Барлыҡ тарихи дәүерҙә лә ниндәй ҙә булһа элитаның ҡоллоҡҡа стереотип нигеҙләүе бар: ҡол — ябай, аңҡау кеше, ул үҙ-үҙенә хеҙмәт итеүгә, агрессив, ҡеүәтле кешегә кәмһетеүгә дусар ителгән кеше. .
Ҡоллоҡ тарихы
Һуңғы 5000 йыл эсендә ҡоллоҡ бөтә ерҙә лә тиерлек булған. Иң билдәле ҡол биләүсе дәүләттәр иҫәбендә — Боронғо Греция һәм Рим. Боронғо Көнсығышта ҡоллоҡ бик күп үҙенсәлекле һыҙаттарға эйә булған. Боронғо Ҡытайҙа ҡоллоҡҡа тиң си төшөнсәһе беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡтың уртаһынан билдәле. Яңы заманда ҡоллоҡ АҠШ-та һәм Бразилияла, әҙ генә кимәлдә Европала булған.
Ҡоллоҡтоң сәскә атыуы
Ҡоллоҡ ауыл хужалығы производствоһына күскән йәмғиәттәрҙә барлыҡҡа килә һәм тарала. Ҡол хеҙмәтен ҡулланыу иҡтисади яҡтан аҡлана һәм, әлбиттә, киң таралыу ала. Был системала ҡолдар айырым синыфты тәшкил итә, уларҙан ғәҙәттә шәхси йәки йорт ҡолдары категорияһы булыуы айырыла. Хужаға шәхсән аҙ билдәле булған башҡа ҡолдарҙың хәле йыш ҡына йорт хайуандары хәленән бөтөнләй тиерлек айырылмаған, ә ҡайһы саҡта хәл насарыраҡ та булған. Йәмғиәттең мәҙәниәте һәм белеме артҡан һайын йорт ҡолдары араһында тағы бер өҫтөнлөклө синыф барлыҡҡа килә: фән һәм сәнғәт өлкәһендә  белемле булған һәм һәләттәре менән айырылған ҡолдар.
Ҡолдарҙың хәле яйлап яҡшыға үҙгәрә. Ҡолдарға мөнәсәбәттең үҙгәреүе тәүҙә дини яҙмаларҙа һәм ғөрөф-ғәҙәттәрҙә, ә һуңынан яҙма закондарҙа сағыла (закон тәүҙә йорт хайуандарын яҡлау аҫтына ала, шунан һуң ғына — ҡолдарҙы). Ҡолдо азат итеүҙе, үҙенең әсирлегенән йөклө ҡатындың хәлен, бала хәлен көйләгән ҡағиҙәләр барлыҡҡа килә; ҡайһы бер осраҡтарҙа йолалар йә закон хужаһын алмаштырырға хоҡуҡ бирә.
Мораҙым тораһы һәм яҙыуы
Урынлашыуы
Мораҙым тораһы һәм яҙыуы Мораҙым тарлауығы тәбиғи паркы биләмәһендә 3‑сө Юлдыбай (Мораҙым) ауылы янында табылған.Улар Мораҙым тарлауығында, Һаҡмар йылғаһының Оло Эйек ҡушылдығы буйында, йылғаның уң ярында йылға кимәленән 102 м бейеклектә урынлашҡан. Тора Күгәрсен мәмерйәһендә (1‑се Мораҙым) ҡоролған булған. Ул коридор булып эскә инеп киткән, оҙонлоғо 69 м.
Табылдыҡтар
Тора урынында 49,5 м² ер ҡаҙылған. Тупраҡта хайуан һөйәктәре, саҡматаш ярғыстар, бысаҡҡа оҡшаш пластиналар, ҡырғыс табылған.
Мораҙым яҙыуы 1984 йылда Иҫке Мораҙым мәмерйәһендә (2‑се Мораҙым)  табыла. Ул да коридор рәүешле мәмерйә эсенә инеп киткән, оҙонлоғо яҡынса 210 м. Мәмерйә ауыҙынан уңдараҡ 60 м алыҫлыҡта иҙәненән 1,5—2 м бейеклектә урынлашҡан. Кеше һыны рәүешендәге 3 төркөм һындарҙан тора. Уларҙың 2‑һе аҫта, 6‑һы диуар уртаһында, 3‑һө - берәмләп. Һүрәттәр ҡыҙыл охра менән төшөрөлгән, дөйөм майҙаны 1×2 м. Табылдыҡтар таш быуат дәүерендә Көньяҡ Урал халҡының мәмерйәләрҙе табыныу урыны итеп файҙаланыуын күрһәтә.
Асыш яһаусылар
Ҡомартҡы 1942 йылда Н.А.Преображенский тарафынан асыла, 1960 йылда совет археологы, таш һәм бронза быуаттар буйынса күренекле белгес, тарих фәндәре докторы О.Н.Бадер өйрәнә. Ул 1960—1970‑се йылдарҙа Башҡортостанда палеолит—иртә тимер быуат ҡомартҡыларын, шул иҫәптән Мораҙым тораһы һәм яҙыуын, Урта Түбә, Шүлгәнташ һәм башҡаларҙы өйрәнергә килгән була, Көньяҡ Урал һәм Түбәнге Кама археологик экспедицияларына етәкселек итә.
Сукача
Сукача — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ларь-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 167 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Еслевка
Еслевка (Еслевский) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 78 кеше. Почта индексы — 453162, ОКАТО коды — 80249880002.
Мишәр диалекты
Мишәр диалекты йәки Көнбайыш диалект — татар теленең диалектдарының береһе. Мишәрҙәр, Молькеев һәм Чистополь керәшендәре өсөн аралашыу телмәре булып тора.
Мишәр диалектына хас булған фонетик үҙенсәлектәр
а) ҡ, ғ ауаздары к, г булып әйтелә йә иһә төшөп ҡала: ғәҙәт — адәт, ғәфү — афу, ғәли — али;
ә) а ауазы иренләшмәй, саф ҡала;
б) өй, ай, әй дифтонгтары монофтонглаша — бер ауаз булып әйтелә: өй — ү, ҡайнар — кан'яр, һөйлә — сүлә;
в) ц, ч, дж' аффрикаттары бар: цәй, чиләк, дж'иләк;
Тел ғалимы, академик Мирфатих Зәкиев былай тип яҙа: «Татар әҙәби теленең фонетикаһы нигеҙендә урта (Ҡазан) диалекты ятһа, морфологик системаһын мишәр диалекты тәшкил итә».
Мостовая (Сосьва ҡушылдығы)
Мостовая — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 559 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 6,3 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кулибаев Илдус Хәйбрахман улы
Кулибаев Илдус Хәйбрахман улы (12.05.1937—1.05.2001) — ауыл хужалығы, партия һәм совет органдары хеҙмәткәре.
Биографияһы
Илдус Хәйбрахман улы Кулибаев 1937 йылдың 12 июнендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы Түбә ауылында тыуған.
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1960 йылдан Хәйбулла районы «Матрай» совхозының баш агрономы, 1974 йылдан «Аҡъяр» совхозы директоры.
1978 йылдан КПСС-тың Хәйбулла район комитетының икенсе, 1980 йылдан — беренсе секретары итеп тәғәйенләнә.
1984 йылдан «Хәйбулла» совхозы директоры, бер үк ваҡытта 1992—1995 йылдарҙа Сиҙәм ауыл Советы рәйесе.
1998—2001 йылдарҙа «Һаҡмар» шифаханаһы директоры.
Седа-Халето-Се
Седа-Халето-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Анти-Паюта-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 191 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Тявсор
Тявсор — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Илеша йылғаһының уң ярына тамағынан 173 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
7-се гвардия кавалерия корпусы
112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы — 7-се гвардия кавалерия корпусы 3-сө гвардия армияһы составында (1943 йылдың 3 февраленән), Баш командование Ставкаһы резервында 61-се, 47-се, 33-сө армиялары составында һуғыша (1943—1944).
Тарихы
Командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн, шәхси составының Сталинград тирәһендәге алыштарҙа күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн 1943 йылдың 14 февралендә 7-се гвардия кавалерия корпусы, ә уның дивизиялары — 14, 15 һәм 16-сы гвардия кавалерия дивизиялары итеп үҙгәртелә
ВГК Ставкаһының 1943 йылдың 27 апрелендәге 46134-се бойороғона ярашлы 4-се кавалерия корпусы 7-се гвардия кавалерия корпусы составына индерелә.
Донбасстағы алыштарҙан һуң корпус Украина һәм Белоруссияны азат итеүҙә ҡатнаша. Үҙәк фронты составындағы корпус дивизиялары 13-сө армия ғәскәрҙәренә Чернигов ҡалаһын азат итеүҙә булышлыҡ итәләр (21.9.43). Дүрт көндән кавалеристар туҡтап тормай Днепр аша сығалар һәм уның көнбайыш ярындғы Дымарка, Неданчича тирәһендә плацдармды яулап алалар.
1944 йылдың ғинуарында корпус берләшмәләре Белоруссия фронты 61-се армияһы 55-се һәм 415-се уҡсылар дивизияһы менән бергә Мозырь ҡалаһын азат итәләр.
1944 йылғы Люблин-Брест операцияһында 1а 1-се Белорус фронтының һул яғында һуғыша.
Германия территорияһында беренселәрҙән булып элекке Брагденбург провинцияһы сиктәренә аяҡ баҫа һәм почетлы Бранденбург исемен ала.
1945 йылдың апрелендә Көнсығыш Померанияла дошманды юҡ итеүҙә уңышлы ғәмәлдәр өсөн Икенсе дәрәжә Суворов ордены менән бүләкләнә.
Корпустың хәрби юлының йомғаҡлау этабы — 1-се Белоруссия фронты составында Берлин операцияһында ҡатнашыу.
Айырыуса ҡаты алыштар апрель аҙағындаБранденбург ҡалаһын яулау өсөн тоҡана, уларҙың барышында атлы гвардиясылар юғары сыҙамлылыҡ һәм ысын батырлыҡ күрһәтәләр.60-сы гвардия кавалерия полкының 30-сы эскадроны Зило-канал аша сыға һәм уның көньяҡ ярына плацдармды яулап ала. Дошман канал аша үткән күперен шартлатыуға һәм эскадронды полктың төп көстәренән айырыуға өлгәшә. Көслө артиллерия-миномёт һәм пулемёт уты аҫтында фашистар атлыларҙың хәрби сафтарын һөжүмләйҙәр. Әммә һәр саҡ өлкән сержант Черненко Власович Николай һәм рядовой Панов Александр Семенович үҙҙәренең пулемёттарынан ғәйрәтле уты менән дошманды сигенергә мәжбүр итәләр. Батыр пулемётсылар Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булалар.
Берлин төркөмөн ҡамап алыу һәм юҡ итеү буйынса алыштар барышында корпус дошманға ҙур юғалтыуҙар алып килә, концлагерҙарҙан һәм төрмәләрҙән төрлө милләтле 150 меңдән ашыу кеше азат итә. Казактар тарихын өйрәнеүсе Г. Л. Воскобойников яҙа: «27 апрелдә 16-сы гвардия кавдивизияһы командирының урынбаҫары полковник Д. Т. Яценкоға оло бер немец мөрәжәғәт итә һәм, бынан алыҫ түгел ерҙә шартлатыуға әҙерләнгән сәйәси тотҡондар төрмәһә бар, тип әйтә. Немец төрмәгә кавдивизияның 32-се танк полкы танкистарын алып бара. Өлкән лейтенант К. К. Захаров етәкселегендәге танк, туҡтап тормай, ҡапҡаларға барып бәрелә, уның артынан — башҡа танкылар. Саперҙар төрмәне миналарҙан таҙарталар. Төрлө илдәрҙән яҡынса 3,5 мең тотҡон-антифашист азат ителә. Тотҡондар араһында һуңынан Германия Демократик Республикаһы етәкселәренең береһе, 1971 йылдан — Германия берҙәм Социалистик партияһы Үҙәк Комитетының Генераль секретары Эрих Хонеккер ҙа була, уны фашистар 1935 йылдың декабрендә үк ҡулға алған булғандар».
Берлин операцияһындағы ҡыйыу ғәмәлдәре өсөн корпус Ленин ордены менән бүләкләнә.
1942 йылдың йәйенән алып генерал Константинов етәкселегендәге 7-се гвардия кавалерия корпусы алыштар менән 6,5 мең километр һуғыш юлын үтә, ә уның дивизиялары һәм полктары 87 орден менән наградлана.
1945 йылдың 13 октябрендә СССР Ҡораллы Көстәре Генераль штабының Орг/1/600-се директиваһына ярашлы корпус 31-се гвардия механизацияланған дивизия итеп үҙгәртелә
1957 йылда 25-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһы итеп ҡабаттан ҡорола. 1965 йылда 23 һаны 25 итеп үҙгәртелә
1945
(1945 йылдың 1 майына ҡарата)
Корпус частары:
Перечень № 4 Управлений корпусов, входивших в состав действующей армии в годы Великой Отечественной войны 1941—1945 гг. / Покровский А. П. — М.: Министерство обороны, 1956. — 151 с.
Батырлыҡ күрһәткән яугирҙар
Һуғыш йылдарында ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн бер нисә мең кавалерист-гвардеецтар ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнә, 143 кешегә Советтар Союзы Геройы исеме бирелә, 19 яугир Дан орденының тулы кавалеры була.
Мәғлүмәттәр «Герои Советского Союза. Краткий биографический словарь в двух томах» — М.: Воениздат, 1987; Указ Президиума Верховного Совета от 05.03.1945. (Архив Министерства обороны РФ.) китабынан алынған.
Әкимбәтова Ғәйшә Мостафа ҡыҙы
Әкимбәтова Ғәйшә Мостафа ҡыҙы (19 сентябрь 1930 йыл) — Башҡорт АССР-ының Дәүләкән районы Ҡыҙрас ауыл Советы башҡарма комитетының элекке рәйесе, СССР-ҙың VIII саҡырылыш Юғары Советы депутаты, КПСС-тың XXIII һәм XXIV съездары делегаты. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Дәүләкән ҡалаһының һәм Дәүләкән районының почётлы гражданы.
Дауытов Зиҡәф Нәби улы
Дауытов Зиҡәф Нәби улы (1 май 1935 йыл — 4 ғинуар 2020 йыл ) — Өфө нефть эшкәртеү заводының көкөрт-кислоталы алкилирлау ҡуйыусы операторы, Социалистик Хеҙмәт Геройы. СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1971).
Биографияһы
Зиҡәф Нәбиулы Дауытов 1935 йылдың 1 майында БАССР-ҙың Яңауыл районы Бәҙрәш ауылында тыуа.
Әкимбәтова Ғәйшә Мостафа ҡыҙы
Биографияһы
1963 йылда КПСС сафына инә. 1966 йылда КПСС-тың XXIII съезы делегаты итеп һайлана. 1970 йылда VIII саҡырылыш СССР-ҙың Юғары Советының Милләттәр Советы депутаты итеп һайлана. Уға Башҡорт АССР-ының 505-се Өфө һайлау округы ышаныс күрһәтә. КПСС-тың XXIV съезында СССР-ҙың Юғары Советы делегаты булараҡ ҡатнаша. Милләттәр Советының Мандат комиссияһы ағзаһы була. СССР Юғары Советының IV сессияһында телмәр тота. Депутат статусы тураһындағы закон проектын әҙерләүҙә ҡатнаша.
Дауытов Зиҡәф Нәби улы
Биографияһы
Белеме — урта махсус, 1972 йылда Өфө нефть техникумын тамамлай.
Хеҙмәт юлын 1954 йылда Черниковканың 5-се һөнәрселек училищеһын таммалағандан һуң Өфө нефть эшкәртеү заводында башлай. Һуңынан оператор булып эшләй, 1966 йылдан— өлкән оператор.
1962 йылда 3. Н. Дауытов дизель яғыулығын катализатор ярҙамында көкөртһөҙләндереү заводында яңы производствоны үҙләштереүҙә әүҙем ҡатнаша Бындай төр ҡоролма ватан сәнәғәтендә беренсе тапҡыр ҡуйыла. З. Н. етәкләгән коллективтың эшкә ижади ҡарауы һөҙөмтәһендә һигеҙенсе биш йыллыҡта (1966—1970) ҡоролманың ҡеүәте бер ярым тапҡырға арта.
Биш йыллыҡ план заданиеларын үтәүҙәге уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 20 апрелендәге указы менән З. Н. Дауытовҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1998 йылға тиклем заводта эшләй, вафат булғанға тиклем Өфөлә йәшәй.
3. Н. Дауытовтың исеме СССР-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәте министрлығының Почет китабына, Башҡорт АССР-ының Хеҙмәт Даны китабына индерелгән.
Үҙъйылға (Үрләҙе ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, инештән Верхнеуральск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Н. И. Шувалов - Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы гидронимдың килеп сығышын түбәндәгесә аңлата: ''Урляда, речка, левый приток Урала. Название башкирское. Образовано словом урле, урла — «верх», «подъем», «возвышенное место», «местность с подъемом», -ды — словообразовательный аффикс, т. е. «речка, текущая с возвышенного места». На карте 1735 г. значится как Большая Урседа, где ур — «верх», «подъем», «возвышение» и седа (сыуды) — «речка», т. е. «речка, текущая с возвышения», а Малая Урседа — теперь речка Узельга, правый приток Урляды''. .
Тимәк, 1735 йылда Үрһыуҙы тип аталған гидроним ваҡыт уҙыу менән үҙгәреш кисергән, бынан тыш, Кесе Үрһыуҙы йылғаһы Үҙъйылға булып киткән.
25 ноябрь
25 ноябрь — григориан стиле буйынса йылдың 329-сы көнө (кәбисә йылында 330-сы). Йыл тамамланыуға 36 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Сиҙәм (Әбйәлил районы)
Сиҙәм — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл, Әлмөхәмәт ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1404 кеше. Почта индексы — 453605, ОКАТО коды — 80201804001.
Сусимкина
Сусимкина — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Поделга йылғаһының һул ярына тамағынан 137 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Сиҙәм (Әбйәлил районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сусимкина
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Сиҙәм (Әбйәлил районы)
Ауылдың башлығы
Ғумәрова Рәйлә Рәхмәт ҡыҙы
Сусимкина
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Молог
Молог — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовка йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зачатьевский манараһы
Зачатьевский (Зачатский) манараһы — Түбәнге Новгород кремлендәге ҡапҡалы манара, ҡаланың тау аҫтындағы Аҡ һәм Борисоглебский манаралары араһында урынлашҡан. Кремль тышындағы Зачатьевский монастыры исеме менән аталып йөрөтөлә. Аҡ манара тип аталыуы манараның аҡ таштан һалыныуы менән бәйле. ХVIII быуаттарҙағы ҡайһы бер документтарҙа Зачатьевский манараһы Живоносовский (янындағы сиркәү һәм ундағы һыу сығанағы исеме менән) манараһы тип йөрөтөлә. Ишелмә ваҡытында манара емерелә. Кремлде ремонтлаған саҡта төҙөлөш материалдары өсөн һүтеп алына. Был приказды Түбәнге Новгород губернаторы И. М. Ребиндер 1785-1787 йылда бирә. 2012 йылда манара реконструкциялана.
Тарих
Бында ер аҫтынан һыу сығыр булған, гелән ер ишелмәһе булған, уның боронғо йырыны ташылған тупраҡ менән тултырылған.
Реконструкция
1965 йылда билдәле реставратор-архитектор Л. С. Агафонова етәкселегендә манараны тикшереүҙәр башлана. Уның ҡалдыҡтары таҙартыла. Эстә, мәҙәни ҡатламда, ҙур соҡор ҡаҙыла, ә һуңынан эш туҡтатыла һәм соҡор оҙаҡ ваҡыт емерелеп тора. Бынан һуң, 1980 йылдар тирәһендә, тағы ла таҙартыу эштәре үткәрелә. Был архитектор И. С. Агафоноваға манараны реконструкциялауҙың төрлө графика варианттарын эшләргә мөмкинлек бирә.
2000-се йылдарҙа урындағы власть киң мәғлүмәт сараларында кремль түңәрәген ябырға тигән идея күтәреп сыға. Был ваҡыт Горький ҡалаһында махсус ғилми-реставрация оҫтаханаһы бөтөрөлгән була. Ҡала халҡы фекере бүленә. Шуға ҡарамаҫтан, ҡарар ҡабул ителә.
Был ваҡытта манараны реконструкциялауҙың ике варианты була: беренсеһе-алғы яғындағы һәм көнбайыш ҡабырға стеналарын ҡапҡалары менән бергә йүнәтеү планы була. Кремль башнялары араһында ҡабырға ҡапҡалы манаралар булмаған була. Зачатьевский манараһы кремлдең иң киң эске ҡапҡалыһы һәм көнбайышҡа табан тәпәшәйгәне була. Бындай хәл кремлгә ингән егеүле ат транспортына Г-рәүешендәге үткәүелдә еңел генә боролорға мөмкинлек биргән. Бынан тыш, манара бер ниндәй соҡорһоҙ күпер алдындағы нығытмаһыҙ кремлдең ярайһы уҡ түбән участкаларын ныҡлы контролдә тота. Әммә тура үткәүелле, тышҡы ҡиәфәте күп ҡыҙыҡлы икенсе вариантты һайлайҙар. Шулай уҡ емереклектәрҙе төрлө павильондар менән ҡаплау вариантын һайлайҙар.
Элекке урта быуат төҙөлөш материалдарын ҡулланыу яңыртылған вариантта бөтөнләй ҡаралмай. Төҙөүселәр ер шыуыуға ҡаршы саралар үткәрә, бының өсөн ҡеүәтле тимер-бетон нигеҙ һалына. Объект заманса алымдар менән ҡулланып төҙөлә, ә бөтә фортификация ҡоролмалары элементтары бары тик имитация ғына булып тора. Һөҙөмтәлә боронғо харабалар өҫтөндә һаҡлағыс футляр төҙөлә, музей бинаның өҫтәмә майҙандарын үҙ эсенә ала, кремль периметры ябыла. Шулай итеп реконструкцияланған манара бары тышҡы ҡиәфәте менән Зачатьевский манараһын хәтерләткән хәҙерге музей бинаһы ғына.
Археологик тикшеренеүҙәр
Төҙөлөш барышында археологик ҡаҙыуҙар алып барыла, ул саҡта ер шыуғанда түбәнгә табан төшкән һайғауҙарҙың аҫҡы яғын, уларҙы нығытып тотоп торған ХVII быуатта төҙөлгән контфорстарҙың нигеҙен асалар, ХVI быуаттағы свайҙарҙы һәм нигеҙҙең ағас тышлығын, туранан-тура манара алдындағы — Живоносный һыу сығанағының һыу йүнәлтеү торбаларын асалар.
Манараны тергеҙеү
Төҙөлөш өсөн ҙур күләмле кирбес сығарырға һәм алдан тейешле күләмдәргә бысылған бик ныҡ тығыҙ эбизташ блоктарын эшләүгә заказ бирелә. Был блоктар манара конструкцияһындағы эзбизташты бер ниндәй йышыуһыҙ ҡорорға мөмкинлек бирә. Ләкин эзбизташ бик аҙ була.
Ерҙең яңынан шыуыуынан ҡотолоу өсөн, төҙөүселәр ер аҫтынан өҫкә сыҡҡан һыуҙы, ямғыр канализациялары төҙөп, манаранан ситкә ағыҙыу эштәрен алып бара. Манараның нигеҙе элекке емереклектәр өҫтөндә түгел, ә уларҙың иң тәү торған урынында һалына. Нигеҙ тимер-бетон мендәрҙәргә баҫтырылған,12 метр тәрәнлектә торған свайҙарға ҡуйыла, уның һайғауҙары һәм манараның алғы өлөшө иң ҙур күләмле кирбестән төҙөлә. Манараның эске фасады һәм эске өлөшөнөң бүлкәстәре — бәләкәйерәк күләмле һәм ҡарараҡ төҫтәге кирбестән һалына. Эсендә ябай стандарт кирбес ҡулланыла. Манара һәм уның һайғау бағаналары тоташтырылмаған секцияларҙан тора. Бының өсөн нигеҙ дүрт ерҙә бер-береһенән әҙерәк айырылып тора. Был нигеҙ ҡуҙғалһа, манараның өҫкө ҡаттары ватылмаһын, ә бары тик бер-береһенә табан шыуһын өсөн эшләнелә. Шулай уҡ һәр 4-6 кирбес рәте тимер селтәр менән тоташтырыла. Кирбес цемент ҡулланып һалына. Уның йөйҙәре кремлдең башҡа биналарыныҡы кеүек һыланмай, ә шына менән һыҙып биҙәлә.
Бөтә конструкциялар ҙа — манара һәм уның һайғау бағаналары эсе — ҡыуыш. Бары тик ҡапҡа янындағы стенаның пилондарына ғына тулыһынса цемент иҙмәһе ҡойолған. Манараның аркалары кәметелеү арҡаһында уның ике яында ла ҙур һыйҙырышлы бина ҡорола. Уң яҡта торғаны янында стена ҡапҡаһына тиклем үткәүел эшләнгән. Бинаның тышҡы көпләнгән урынында һауа елләткес вентиляция урыны бар. Манараның башы һәм бөтә таяуҙары ла ялпаҡ, улар тимер-бетон плитәләр менән ябылған. Манара ҡабырғаһындағы стена аҫтындағы емереклектәргә үтеп йөрөү өсөн юл ҡалдырылған. Йоҡа стеналағы бойницалар имитация юлы менән генә яһалған, уларҙың да урыны нормаға тап килмәй. Эзбизташ етмәгәнлектән, уның ҡабырға һыҙаттары аҫҡа табан һиҙелерлек кәмей. Стеналарҙағы тештәрҙең бәләкәй бойницалары эзбизташ плитәләр урынына цемент ҡатламы менән ябылған. Күтәрмәле күпер соҡорҙарының тәрәнлеге кәметелгән, ҡапҡаларына быяла тәҙрәләр ҡуйылған. Бойницалар ҙа быяла менән көпләнгән. Ҡабырғалағы павильон быяла теплица фораһында эшләнгән. Манара баҫҡыстары ла боронғоса түгел, ә хәҙерге заман баҫҡыс ситлектәре ҡуйып яһалған. Манара аша үтеп йөрөү ҡаралмағанлыҡтан, ә ҡапҡалары бары тик бутафорияларҙан ғибәрәт булғанлыҡтан, манараға бары тик музейға инеү өсөн билет алып ҡына, музей аша инергә мөмкин. Манара янындағы тау аҫтында хакимиәт хеҙмәте өсөн гараж төҙөү планлаштырылған, шуға күрә манара янында боронғо стилдә эшләнгән селтәрле ҡапҡалы үткәүел ҡалдырылған. Эстә, манара ҡаршыһында, ҙур амфитеатр ойошторола, ә тыштан Волга яғына табан бульвар барлыҡҡа килә, унда эскәмйәләр, яҡтыртҡыстар һәм парковка урыны бар. Был бульвар Петр Беренсе һәйкәленә барып етеп тоташа.
Музей
Иҫке манараның фрагменттары яңыһының аҫҡы яғында урынлашҡан, уларҙың күбеһе быяла төкәтмә аҫтында тора. Уларҙа боронғо нигеҙҙең һайғауҙары һаҡлана. Шулай уҡ экспозицияла архитектор и. С. Агафонованың фотоһүрәттәре һәм реконструкцияны кәҙәләндергән фотолар бар. Беренсе ҡатында ҙур булмаған археологик күргәҙмә: унда манараны ҡаҙғанда табылған экспонаттар : ҡапҡа аҫтына ҡуйылған төплөк, имән свайҙар һәм башҡалар — ҡуйылған
Манараның икенсе ҡатында Түбәнге Новгород кремленең һәм уның тирә-йүнен Т. В. Гусева һәм И. О. Ереминдар етәкселегендәге археологик өйрәнеүҙәргә бағышланған экспозиция урынлашҡан. Бында (рус, болғар һәм мордва) керамик һауыт-һабалары, мейес кафелдәре, йылытыу торбалары, Спасо- Преображенский соборының юнылған таштар фрагменттары һәм башҡа экспонаттар бар.
Өсөнсө ҡатында «1612 йылдың ополчениеһы» күргәҙмәһе ҡуйылған, ул ике инсталляциянан тора. Бында XVII быуатта ҡала халҡының өҫ кейемдәре реконструкциялары һәм Рәсәй дәүләт символикаһы әйберҙәре ҡуйылған. Ошонда уҡ юғарынан ҡарау өсөн майҙансыҡтар йыһазландырылған.
Безенчук (Прорва ҡушылдығы)
Безенчук  — Рәсәйҙәге йылға. Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Прорва йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 78 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дёссель
Дёссель (Dößel) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 360 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,24 км2. Диңгеҙ кимәленән 149 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6198 һәм автомобиль коды — SK.
Айытҡолов Азат Миңлеғәле улы
Айытҡолов Азат Миңлеғәле улы (27 ғинуар 1956 йыл) — ҡурайсы, педагог, Рәсәйҙең атҡаҙанған (1998), Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1991), Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы(1990) һәм Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2000) лауреаты, Салауат Юлаев ордены кавалеры (2021).
Биографияһы
Азат Миңлеғәле улы Айытҡолов 1956 йылдың 27 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Матрай районының (1992 йылдан Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы) Юлдыбай ауылында тыуған. Өфө ҡалаһындағы 1-се интернат-мәктәптә белем ала. 1977 йылда Өфө сәнғәт училищеһын Ғата Сөләймәнов класы буйынса тамамлай. 1975—1978 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһында уҡытыусы булып эшләй, 1978 йылдан — Башҡорт дәүләт филармонияһының ҡурайсы—солисы.
1994 йылда ситтән тороп Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
2007—2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Ҡурайсылар союзы идараһы рәйесе.
2021 йылдың 27 ғинуарында Азат Айытҡолов Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнде.
Ижади эшмәкәрлеге
Инструменталь башҡарыу сәнғәтенең классик традицияларын дауам итеүсе, ҡурайҙа уйнауҙың бөтә алымдарын виртуоз ҡуллана. Репертуарында оҙон көйҙәрҙең инструменталь варианттары, шул иҫәптән «Ашҡаҙар», «Буранбай», «Ғилмияза», «Таштуғай», «Тәфтиләү», «Уйыл», «Урал», инструменталь көйҙәр «Йәйәүле Мәхмүт», «Сыңрау торна», йыр‑бейеү көйҙәре «Зарифа», «Мөғлифә», «Суҡ муйыл», «Перовский», «Порт‑Артур» һ. б.
Ҡарағалпаҡ АССР‑ы (1976) һәм Яҡут АССР‑ында (1978) БАССР әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәрендә, Сыуаш АССР‑ында БАССР мәҙәниәте көндәрендә (1981) ҡатнаша. Донъяның 30 илендә гастролдә була. Уҡыусылары араһында Башҡортостандың халыҡ артисы, ҡурайсы һәм йырсы Рәсүл Ҡарабулатов, республиканың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре Н. М. Кейекбирҙин һәм Р. Х. Нәҙерғолов.
Башҡортостандың Ауырғазы, Бишбүләк, Дәүләкән, Йылайыр, Ҡырмыҫҡалы, Миәкә, Шишмә һәм Әлшәй райондарында, Ҡурған һәм Пермь өлкәләрендә, Мәскәүҙә ҡурайсылар ансамблдәрен ойошторған.
Забельский
Забельский (Забельское) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 222 кеше. Почта индексы — 453154, ОКАТО коды — 80249812002.
Түбәнге Исток
Түбәнге Исток (Исток) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шегультан йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)
«Металлу́рг» Магнитогорск профессиональ хоккей клубы — Магнитогорск ҡалаһының шайба менән уйнаусы хоккей командаһы. 1955 йылда төҙөлә. 2008 йылдан Континенталь хоккей лигаһында ҡатнаша. Дүрт тапҡыр Рәсәй чемпионы һәм Гагарин Кубогы яулаусыһы (2013/14), (2015/16).
Стадион
«Арена-Металлург» боҙ һарайы. 2005 йылда нигеҙ һалына. 2007 йылда 12 ғинуарендә асылған. Ул Ленин урамында урынлашкан. «Арена-Металлург» беренсе тамашасыларҙы 2007 йылдың ғинуарендә аренаны асыу матчы Металлург менән Витязь Чехов командалары осрошҡанда ҡабул итә. Урыннар һаны 7500 кеше.
Класс «Б»
Класс «Б» СССР чемпионаты (1955 — 1981).
Класс «А», икенсе лигаһы
Иң яҡшы бомбардир — Виктор Сухов: 332 шайба. 1985/86 сезонда: 58 шайба.
Класс «А», беренсе лигаһы
Иң яҡшы бомбардир — Дмитрий Филиппов: 33 шайба.
Иң яҡшы бомбардир сезонда (1991/92) — Владимир Громилин: 28 шайба
Фарм-клубтар
Южный Урал (ЮХЛ) һәм Стальные Лисы (ЙХЛ)
БигМатур
«БигМатур» («Бигматур») — Өфөнөң музыкаль коллективы, «коммерцияға ҡарамаған, продюсерһыҙ проект».
2008 йылда (вариант: 2009 йылда ) ойошторолған. Лидерҙары — бер туған Эрнест менән Марсель Йәнекәйевтәр, төркөм клиптарының авторҙары ла улар. «Егеттәр йырҙарҙы төрлө музыкаль стилдәрҙә ижад итә һәм һөйәрмәндәрен ғәжәпләндереүҙән туҡтамай», — ти интервью алыусы, ә икенсе бер интервьюла музыканттар былай ти: «беҙ үҙебеҙҙе ниндәй ҙә булһа стилгә бәйләп ҡуйырға теләмәйбеҙ».
Өфө йәштәренең «AVANTE» премияһының «Иң яҡшы музыкаль төркөм һәм башҡарыусы» номинацияһындағы лауреаты.
Беренсе клип — «Уфа — столица r’n’b» youtube-ҡа һалынған. Эрнест Йәнекәйев әйтеүенсә, «премьера йыры һәм клибы беҙгә танылыу килтерҙе». Стиль — аранжировкаланған милли музыка мотивтары һәм башҡорт телендәге юлдар ҡатнаштырылған рэп. Марсель Йәнекәйев клипты яҙыу һәм төркөмдө ойоштороу тураһында һөйләгәндә ошоларҙы әйтә: «Тыуған ҡалабыҙ тураһында мәрәкә йыр яҙғыбыҙ килде, ә r’n’b аббревиатураһы беҙҙең осраҡта Республика Башкортостан тип сиселә… Башҡарыу стиле йырҙың исеменә ҡарап һайланды, һуңынан иһә модалы йүнәлешкә тап килтерер өсөн ваҡ-төйәгенә тиклем һәммәһен уйланыҡ». Был клип Башҡортостан баш ҡалаһының символына әйләнә. Russia Today компанияһы Өфө тураһында репортаж эшләгәндә сюжетҡа видеоклиптың бер өлөшөн һәм музыканттар менән интервьюны ҡуша. «Репортерҙар фекеренсә, беҙҙең эштә башҡорт халҡының бөтә колориты бирелгән, — ти вокалсы Эрнест Йәнекәйев. — Клип республика образын заманса интерпретацияла бирә — ҡурай ҙа бар бында, өсбосмаҡ та, ҡымыҙ ҙа». Өфө темаһын бер туған Йәнекәйевтәрҙең «Мир глазами Темы» тигән ролик дауам итә, ул Артемий Лебедев иғлан иткән конкурста ҡатнаша.
«Коллективная любовь» йырына клип ретро-стилдә ижад ителгән. «Беҙ, — ти ағалы-энеле Йәнекәйевтәр интеревьюла, — 70-се йылдарҙа кешеләрҙең ысынында ниндәй булғанын күрһәтергә теләнек. Ниәтебеҙ килеп сыҡты шикелле, сөнки ата-әсәләребеҙ бик маҡтаны». Атмосфера видеотеҙмәһен хасил итеү өсөн 1970-се йылдар антуражы ҡулланыла: кефир шешәһе һәм башҡа һауыт-һаба, винтаж кейем, прическа һәм башҡалар. Төркөм үҙе «Веселые гитары» ВИА-һы тигән исем ала. Клип дүрт көн буйы Черниковкала — «ваҡыт йоғонтоһона сағыштырмаса әҙ бирелгән районда», Орджоникидзе исемендәге мәҙәниәт һарайы артында төшөрөлә. Роликта төшкән берҙән-бер профессионал — Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры актеры Валерий Гриньков.
«The Brightest Star!» йырына эшләнгән клипта BigMaturBoys тигән атама алына. Стиль — европоп. Ул Ғафури районында, Өфөнән 150 километр алыҫлыҡта, 15-16 июлдә төшөрөлә. "Бер туған Йәнекәйевтәрҙең «Самая яркая звезда» тигән видеоһы ай башынан бирле Интернет киңлектәрен яулай. Ҡулланыусылар фекеренсә, «Big Matur» йәнә ғәжәпләндерҙе һәм көлдөрҙө. Ым-ишараның тәьҫирлелеге һәм һағышлы ҡараштар Рәсәй попсаһына яуап кеүек ҡабул ителә. «Big Matur»ҙың яңы клибы бик ирониялы, әммә алдағыһын һис ҡабатламай.
«Это хоккей!» йырына клип Салауат ҡалаһындағы «Салауат» стадионында төшөрөлә. Стиле — рок, музыканттар әйтеүенсә, йырҙың сюжеты уға тап килә: «музыкаль стилде һайлағанда логика ябай ине: хоккей тураһындағы музыка „башлыса рок йүнәлешле булырға тейеш“». Клипта «Юрматы » командаһының кесе хоккей төркөмө уйынсылары төшә. Был юлы музыканттар Bigmatur Crew тигән атамаға туҡтала.
Чад
Чад Республикаһы — Африкалағы дәүләт.
Седета-Яха
Седета-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лумпада-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тявсора
Тявсора — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чурова йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Элисса Аалто
Эльза Кайса Аалто (Elsa Kaisa Aalto, тыумыштан Мякинеми, Mäkiniemi; ) — фин архитекторы һәм дизайнеры. Алвар Аалтоның икенсе ҡатыны.
Биографияһы
Ирле-ҡатынлы Аалто архитектура проекты өҫтөндә берлектә эшләй башлай. Элисса иренең бөтә конкурс эштәрендә ҡатнаша. Ул Алвар һәм Айно ойошторған мебель етештереү буйынса Artek компанияһы өсөн минимализм жанрында обойҙар серияһын эшләй.
1976 йылда Алварҙың вафатынан һуң Элисса Artek компанияһы менән идара итә. Ул иренең проектын, шул иҫәптән Эссенда опера бинаһын, Ольборгта заман сәнғәте музейы, Люцернала торлаҡ комплексын, Лахтиҙа сиркәү эштәрен тамамлау өҫтөндә эшләй. Уның шулай уҡ Выборгта китапхана реконструкциялау пландары ла була.
Бәшәр әл-Мүрәйси
Әбү Ғабдрахман Бәшәр ибн Ғийәҫ әл-Мүрәйси (أبو عبد الرحمن بشر بن غياث المريسي; яҡынса 763; хәҙ. Ираҡ — 833, Бағдад) — ислам дине белгесе, мөғтәзилилектең күренекле вәкиле.
Биографияһы
Уның атаһы — Әл-Күфә баҙарында буяусы Нәсер ибн Мәлик, хәбәр ителеүенсә, йәһүд булған, ә Бәшәр ислам динен ҡабул иткәс, мәүлә Зәйет ибн әл-Хаттаб исеме алған. Бағдадта йылда декабрь айында 70 йәшендә вафат булған.
Дини эшмәкәрлеге
Фиҡһта Бәшәр әл-Мүрәйси ҡайһы бер мәсьәләләрҙә үҙ ҡараштарында торһа ла, хәнәфи мәҙһәб эйәрсене булып һанала. Әбү Йософтоң ( вафат) уҡыусыһы булған. Хәҙистәрҙе Хәммәт ибн Сәләмәнән, Сүфйән ибн Ғүйәйнәнән һәм башҡа мөхәддистәрҙән өйрәнгән.
Бәшәр әл-Мүрәйси раҫлауынса, Ҡөрьән барлыҡҡа килтерелгән булған, шуның өсөн ул жәхмилектә һәм мөғтәзилилектә ғәйепләнгән. Мәгәр ҡәҙәр һәм ҡаҙа мәсьәләһендә ҡапма-ҡаршылыҡлы жәбәриҙәр менән ҡәҙәриҙәр араһындағы ике арауыҡта тороп, мөғтәзилиҙәрҙең дә идеяһына ҡаршы килә.
Хәбәр ителеүенсә, Бәшәр әл-Мүрәйси имам Мөхәммәт әш-Шәфиғи менән бәхәс ҡорған. Бәшәрҙең ҡайһы бер һорауҙарҙа сөнниҙәрҙең, икенселәрендә ҡәҙәриҙәрҙең фекерен уртаҡлашҡанын ишеткәс, әш-Шәфиғи уға: «Һин — ярым диндар, ярым — кафыр», — тигән.
Күрсәй
Күрсәй (Курчеево) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 245 кеше. Почта индексы — 452664, ОКАТО коды — 80207813002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урҙаҙы
Урҙаҙы (Урҙалы) (Урдаза) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бирся йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Еврипид
Еврипи́д (Эврипи́д, Εὐριπίδης, Euripides, б.э.т. яҡынса 480 й., Афина — б.э.т. 406 й., Македония), боронғо грек драматургы. 90-ға яҡын трагедия (17-һе һаҡланған) һәм «Киклоп» («Циклоп») сатирик драмаһы авторы. Рационалист һәм скептик булараҡ, Е. мифол., этик һәм традицион нормаларҙы шик аҫтына ҡуя. Әҫәрҙәрендә геройҙарҙың эске донъяһын һүрәтләүгә ҙур урын бирелә. «Медея» трагедияһы Х. Т. Бикҡоловтың башҡ. теленә тәржемәһендә 1990 й. Башҡорт драма театрында ҡуйыла (реж. О. Ш. Еркимбаева).
Еврипидтың атаһы Мнесарх хөрмәтле һәм бай кеше булған, әсәһе Клейто йәшелсә һатыу менән шөғөлләнгән. Бала саҡта Еврипид гимнастика менән мауыҡҡан. Малайҙар араһындағы ярышта еңгәс, Олимпия уйындарына эләгергә теләге булған, ләкин йәше буйынса үтмәгән. Еврипид бик яҡшы белем алған, күрәһең, уҡытыусыһы Анаксагор булған, шулай уҡ ул Продикты, Протагорҙы һәм Сократ ты белгән.
Йәмәғәт эштәренән Сиракузға (Сицилия) илселектә ҡатнашыуын атайҙар.
Тәүге пьесаһы «Пелиад» сәхнәгә б. э. т. 455 йылда сыҡҡан, әммә судьялар менән бәхәс арҡаһында еңмәгән. Оҫталыҡ өсөн беренсе бүләкте Еврипид б. э. т. 441 йылда алған һәм шул ваҡыттан алып вафатына тиклем ижад иткән.
Ғаилә тормошо уңышһыҙлыҡҡа тарыған. Беренсе ҡатыны Хлоиринанан өс улы тыуған, әммә бисәһенең хыянаты арҡаһында айырылған. Икенсе ҡатыны Мелитта ла тәүгеһенән яҡшыраҡ булмай сыҡҡан. Б. э. т. 408 й. Еврипид Афинанан Македонияға күсеп киткән. Үлеменең сәбәбен төрлөсә атайҙар. Хәҙерге заман версияһы буйынса, 75 йәшлек Еврипидтың организмы Македонияның ҡаты ҡышын күтәрә алмаған.
Сутыгинская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Өйлә намаҙы
Өйлә намаҙы (صلاة الظهر — шәфиғиҙәрҙә зүһр -зәүәлдән (зенит) башлап, икенде ваҡытына тиклем . Ул 4 рәҡәғәт сөннәт, 4 рәҡәғәт фарыз, ике рәҡәғәт сөннәт итеп уҡыла.