cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һөйәрғолов Нурмөхәмәт Әлибай улы
Биографияһы
Башҡортостандың йөҙөү буйынса чемпионы һәм рекордсыһы (1954), Куйбышев (1955), Туапсе (1956), Краснодар (1960) ҡалаларында уҙған Рәсәй беренселектәре һәм СССР Ҡораллы көстәре беренселеге (Ташкент, 1957) призеры.
1966 йылда Стәрлетамаҡ машиналар эшләү техникумының киске бүлеген «техник-электрик» һөнәре буйынса тамамлай.
Педагогик хеҙмәт буйынса эш стажы — 28 йыл, инженер һөнәре буйынса — 29: өлкән инженер-электрик, баш энергетик, баш инженер, «Агропромэнерго» директоры.
Шулай уҡ Стәрлебаш районы «Ленин юлы» һәм Стәрлетамаҡ районы «Коммунизм байрағы» гәзиттәрендә әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй.
1956—1959 йылдарҙа Төркөстан хәрби округында (Туркво) һалдат хеҙмәтен үтә, хәрби һөнәре — топограф-геодезист, һәм шуға ярашлы альпинизм менән шөғөлләнә. Памир һәм Тянь-Шань тауҙарының түбәләренә менә.
Совет Армияһында хеҙмәтен үтәгәндә Афғанстан менән бәйле (1959) бер нисә махсус задание башҡара. Өлгөлө хеҙмәте өсөн күп тапҡыр хәрби часть командованиеһы тарафынан бүләкләнә, КПСС ағзалығына кандидат итеп ҡабул ителә.
1973-74 йылдарҙа — Сәмәркәнд Юғары танк командалыҡ училищеһы (СВТКУ) бүлеге начальнигы.
Ғәрәп теле менән 5 йәшенән атаһы етәкселегендә шөғөлләнә башлай. 10 йәшендә оригиналда Ҡөрьәнде 7 тапҡыр уҡып сыға. Дамаскиҙа (Сүрия) Ислам университетында белем ала — уҡыу, имтихандар, имам һәм ғәрәп теле уҡытыусыһы сертификаты (1993). Иордан университетында (Амман, 1995) стажировка үтә. 1992 йылдын 2006 йылға тиклем Ишембай ҡалаһындағы Зәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт республика гимназия-интернатында ғәрәп телен уҡыта.
Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (тәржемә һәм Ҡөрьәнде башҡорт телендә нәшер итеү өсөн (Мәскәү, 1994), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1997), филология фәндәре кандидаты (2004) — Ҡөрьәнде филология яҡтан тикшергәне өсөн. Күп баҫмалар авторы, шул иҫәптән: «Ғәрәп теленән дәреслек», «Ғәрәп теленең грамматикаһы», «Ҡөрьәнде нисек уҡырға», «Сәғүд көндәлеге», «Ике изгелек ерендә», «Европала Ҡөрьәнде өйрәнеү һәм Ҡөрьәндең башҡортса тәржемәһе» — диссертацияһы темаһы, «Дөйөм белем биреү мәктәптәре өсөн ғәрәп теле буйынса программа»; шулай уҡ "Башҡорт телендәге ғәрәп, фарсы алынмалары һүҙлеге"нең редакторы һәм төҙөүсеһе.
Ике тапҡыр Мәккәгә һәм Мәҙинәгә хаж ҡыла (2006, 2009). Һуңғы эш урыны: Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ педагогия академияһының сит телдәр кафедраһы доценты (хәҙер БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы), 2006—2012 йылдар.
Пудошур
Пудошур — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лып йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Метан
Метан (methanum; һаҙ газы), CH4 — составы буйынса иң ябай сикке углеводород, нормаль шарттарҙа төҫһөҙ газ тәме һәм еҫе юҡ.
Һыуҙа аҙ эрей, һауанан ике тапҡырға тиерлек еңелерәк.
Метан ағыулы түгел, ләкин һауала концентрацияһы юғары булһа, еңелсә наркотик тәьҫире бар (ПДК 7000 мг/м3). Метандың һауалағы аҙ концентрацияларҙың хроник тәьҫире ваҡытында үҙәк нервы системаһына насар йоғонто яһауы тураһында мәғлүмәттәр бар. Метандың CH4 наркотик тәьҫире уның һыуҙа һәм ҡанда аҙ эреүсәнлеге арҡаһында һәм химик инертлығы менән көсһөҙләнә. Токсик класы — дүртенсе.
Көнкүрештә метанға (тәбиғи газ) файҙаланғанда, кеше авариялы газ еҫен ваҡытында тойһон өсөн, ғәҙәттә, одоранттар (йә иһә тиолдар) — үҙенсәлекле «газ еҫе» булған осоусан матдәләр өҫтәлә. Сәнәғәт производстволарында авариялы газ сығыуҙы датчиктар теркәй. Күп осраҡта метан лабораторияларға һәм сәнәғәт производстволарына одоранттар өҫтәмәйенсә оҙатыла.
Ябыҡ бинала һауа менән ҡатнаштырғанда метан шартлау ҡурҡынысы менән янай, уның концентрацияһы 4,4 % -тан 17 % -ҡа тиклем. Һауа менән ҡатышмала иң ҙур шартлау хәүефе 9,5 процент тәшкил итә. Күмер шахталарында ул күмер ҡатламдарынан айырыла, был ҡайһы берҙә шартлауҙарға килтерә, уларҙың эҙемтәләре һәләкәтле булыуы ихтимал.
Метан — Ер атмосфераһында әһәмиәте буйынса өсөнсө парник газы (һыу парынан һәм углекислый газдан һуң, уның контролдә тотоу һөҙөмтәһенә индергән өлөшө 4—9 %баһалана).
Тарихы
1776 йылдың ноябрендә Италия физигы Алессандро Вольта Италия менән Швейцария сигендә Лаго-Маджоре күле һаҙлыҡтарында метан тапҡан. Һаҙлыҡ газын өйрәнеүгә уны Бенджамин Франклиндың «утлы һауа» тураһындағы мәҡәләһе илһамландырған. Вольта һаҙлыҡ төбөнән бүленгән газды йыя һәм 1778 йылда таҙа метан бүлеп сығара.. Шулай уҡ ул электр осҡононан газдың ҡабыныуын күрһәтә.
Сэр Гемфри Дэви 1813 йылда рудник газын өйрәнә, һәм уның аҙ миҡдарҙа азот N2 һәм углекислый газ CO2 ҡатышмаһынан тороуын, йәғни ул составы буйынса һаҙ газына оҡшаш булыуын күрһәтә.
Чигим-Харута
Чигим-Харута — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Харута йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Метан
Тарихы
Хәҙерге «метан» атамаһын 1866 йылда немец химигы Август Вильгельм фон Гофман биргән, ул «метанол». һүҙенән яһалған.
Тәбиғәттә булыуы
Тәбиғи газдың (77-99 %), эйәрсен нефть газдарының (31-90 %), рудник һәм һаҙлыҡ газдарының (метандың башҡа атамалары ла шунан алынған — һаҙлыҡ йәки рудник газы) төп компоненты. Анаэроб шарттарҙа (һаҙлыҡтарҙа, артыҡ дымлы тупраҡта, көйшәүсе хайуандарҙың эсәгендә) ҡайһы бер микроорганизмдарҙың тереклек итеүе һөҙөмтәһендә биоген барлыҡҡа килә.
Чигим-Харута
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Метан
Тәбиғәттә булыуы
Метандың ҙур запастары диңгеҙ төбөндәге һәм мәңгелек туңлыҡ зонаһындағы метаногидраттарҙа тупланған.
Метан шулай уҡ башҡа планеталарҙа, шул иҫәптән Марста табылған, был астробиология өлкәһендәге тикшеренеүҙәр өсөн ҙур әһәмиәткә эйә. Хәҙерге мәғлүмәттәр буйынса, ҡояш системаһы планета-гиганттары атмосфераһында һиҙелерлек концентрацияла метан бар.
Чигим-Харута
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Метан
Тәбиғәттә булыуы
Фаразланыуынса, Титанда түбән температураларҙа (-180 °C) шыйыҡ метан-этан ҡатнашмаһынан тотош күлдәр һәм йылғалар бар.
Сәнәғәттә
Таш күмерҙе кокслаштырғанда, күмерҙе гидрирлағанда, каталитик риформинг реакцияларында углеводородтарҙы гидрогенолизлағанда барлыҡҡа килә.
Алыу
Метанды Сабатье реакцияһы, юғары температурала һәм баҫым аҫтында катализатор ҡатнашлығында углекислый газ һәм водород тәьҫир итешеүе иҫәбенә алырға мөмкин:
Лабораторияла боҙло уксус кислотаһы менән натрий гидроксидтары һәм кальций гидроксидтары ҡатышмаһы) йәки һыуһыҙ гидроксидты йылытыу юлы менән алалар:
Был реакция өсөн һыуҙың булмауы мөһим, шуға күрә натрий гидроксиды файҙаланыла ла инде, сөнки ул ныҡ гигроскопик түгел.
Метанды натрий гидроксиды менән натрий ацетатын иретеү юлы менән алыу ихтималлығы :
Шулай уҡ метанды лаборатор юл менән алыу өсөн алюмин карбиды гидролизы файҙаланыла:
йәки ҡайһы бер металорганик берләшмәләр (мәҫәлән, метилмагнийбромида).
Биологик метан алыу мөмкин, ҡарағыҙ. Биогаз.
Физик үҙсәнлектәре
ПК — шартлауҙың сикке концентрацияһы..]] Бүлмә температураһында һәм метандың стандарт баҫымында — еҫһеҙ төҫһөҙ газ.
Һауала күләмле концентрациялар ваҡытында еңел тоҡана стандарт баҫым аҫтында. Атмосфера баҫымы ваҡытында метан менән кислород ҡатнашмаларында шартлау (тоҡаныу) сиктәре
Ҡаты метан бик юғары баҫым аҫтында бер нисә модификацияла бар. Ошондай туғыҙ модификация билдәле.
Химик үҙенсәлектәре
Метан өсөн һыу парҙары менән реакция үҙенсәлекле — пар риформингы реакцияһы, уның өсөн сәнәғәттә катализатор сифатында алюмин оксидына һөртөлгән никель (Ni/Al2O3) файҙаланыла, уның менән 800—900 °C йәки 1400—1600 °C. градус температурала катализатор ҡулланмайынса файҙаланыла. Метанол, углеводородтар, уксус кислотаһы һәм башҡа производствоның төп синтезлауы өсөн файҙаланыла:
Бүздәк районы
Географияһы
Бүздәк районы Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының төньяғында урынлашҡан, уның өҫтө йырынлы селтәр менән ҡапланған. Төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай һуҙылып, Урал алды далаһына инә. Йылға селтәре Сәрмәсән йылғаһының үрге ағымынан һәм уның ҡуш-рынан тор.
Метан
Химик үҙенсәлектәре
Ирекле-радикал механизм (металлепсия реакцияһы) буйынса үткән алмаштырыу реакцияһында галогендар менән инә, мәҫәлән, дүрт хлорлы углеродҡа тиклем эҙмә-эҙлекле хлорлау реакцияһы:
Бүздәк районы
Географияһы
Ере — нигеҙҙә ғәҙәти ҡара тупраҡ, көньяҡ-та урыны менән һоро урман тупрағы. Урмандарында күпселек йүкә, имән, уҫаҡ, ҡайын үҫә, улар төрлө урында өйкөм-өйкөм утрауҙар хасил итә, барыһы бергә район еренең 12% тәшкил итә.
Метан
Химик үҙенсәлектәре
1400 °C юғарыраҡта тарҡала:
Сылбырлы радикаль механизм буйынса 150—200 °C һәм 30-90 атмосфера баҫымы тәьҫирендә ҡырмыҫҡа кислотаһына тиклем окислана:
Бүздәк районы
Географияһы
Ер аҫты ресурстары Һынны, Петропавловка, Ташлыкүл нефть ятҡылыҡтарынан, Сергеевка һәм Таулар төҙөлөш материалдары өсөн сеймал, балсыҡ һәм Ҡыҙылъяр, Урал, Вознесенка ҡом-ҡырсынташ ҡатнашмаһы ятҡылыҡтарынан тора.
Метан
Ҡушылмалар
Метан барлыҡҡа килтерә ҡушылмалар — газ гидраттары тәбиғәттә киң таралған.
Бүздәк районы
Географияһы
Район ауыл хужалығы районы. Колхоз һәм совхоздар иген культуралары, шәкәр сөгөлдөрө, көнбағыш үҫтереү, һөт-ит малсылығы һәм сусҡасылыҡ буйынса махсуслашҡан. Районда элеватор, май заводы, «Еләк» кооперативы, шулай уҡ РТП һ.б. предприятиелар бар. Нефть ятҡылыҡтары «Октябрскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы тарафынан файҙаланылауылы
Метан
Метанды ҡулланыу
Мейестәр, һыу йылытҡыстар, автомобилдәр, турбиналар һ.б. өсөн метан яғыулыҡ сифатында ҡулланыла. Метанды һаҡлау өсөн активлаштырылған күмер файҙаланыла ала.
Тәбиғи газдың төп компоненты булараҡ метан уны газ турбиналарында йәки пар генераторҙарында яндырғанда электр энергияһы етештереү өсөн файҙаланыла. Углеводород яғыулығының башҡа төрҙәре менән сағыштырғанда метан бүлеп сығарылған йылылыҡ берәмегенә углекислый газды әҙерәк етештерә. Метандың яныу йылылығы яҡынса 891 кДж/моль һәм башҡа углеводородтарға ҡарағанда түбәнерәк. Шуға ҡарамаҫтан, ул водородтың сағыштырмаса күп булыуы арҡаһында барлыҡҡа килгән башҡа органик матдәгә ҡарағанда масса берәмегенә (55,7 кДж/г) күберәк йылылыҡ бирә, был яныу йылылығына водородтың яҡынса 55 процентын индерә, әммә метандың молекуляр массаһының тик 25 процентын ғына тәшкил итә.
Бүздәк районы
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
Метан
Метанды ҡулланыу
Күп кенә ҡалаларҙа метан йылытыу һәм аш-һыу әҙерләү өсөн йорттарға тапшырыла. Шул уҡ ваҡытта уны, ғәҙәттә, энергия күләме 39 мДж/м3 тәшкил иткән тәбиғи газ тип атайҙар. Шыйығайтылған тәбиғи газ (СПГ) һаҡлау һәм/йәки транспортлау уңайлылығы өсөн шыйығайтылған күбеһенсә метандан (CH4) ғибәрәт.
Шыйыҡ метан шыйыҡ кислород менән берлектә перспективалы ракета яғыулығы сифатында ҡарала һәм РД-0162. Метандың кәрәсиндән өҫтөнлөгө шунда:
Был ракеталарҙы ҡабаттан файҙаланыуҙың ҡатмарлылығын кәметә.
Бүздәк районы
Транспорт
Районды көнсығыштан көнбайышҡа ҡарай Шишмә—Ульяновск тимер юлы һәм Өфө—Октябрский автомобиль юлы, ә төньяҡтан көньяҡҡа Саҡмағош—Бүздәк— Дәүләкән автомобиль юлы киҫеп үтә.
Метан
Метанды ҡулланыу
Метан органик синтезда сеймалы сифатында, шул иҫәптән метанол .етештереү өсөн ҡулланыла.
Бүздәк районы
Социаль-мәҙәни өлкә
Районда 55 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 21 урта мәктәп, Ҡаран ПУ, 28 китапхана, 53 клуб, 3 дауахана бар.
Метан
Метан һәм экология
Инфраструктура-ҡыҙыл спектрҙа уның молекулаларын тәрән тирбәлеү-әйләнеү һыҙаттары булғанлыҡтан, углекислый газға ҡарағанда был йәһәттән көслөрәк парник (аэронавигацион) газ булып тора. Әгәр климатҡа углекислый газдың тәьҫир дәрәжәһен шартлы рәүештә берәмеккә ҡабул итһәң, шул уҡ метандың моляр күләменең парник активлығы 21-25 берәмек тәшкил итәсәк. Ләкин метан атмосферала оҙаҡ һаҡланмай (бер нисә айҙан алып бер нисә йылға тиклем), сөнки ул кислород тәьҫирендә тропосферала йәшен разряды тәьҫирендә һәм стратосферала Ҡояштың Уф-нурланыш-С тәьҫирендә окислана.
Бүздәк районы
Социаль-мәҙәни өлкә
Урыҫ һәм татар телдәрендә «Буздякские новости» гәзите сыға.
Таныш ир кеше (хикәйә)
Таныш ир кеше — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1886 йылда яҙыла, тәүге тапҡыр ошо уҡ йылдың 20 апрелендә «Осколки» йыйынтығында баҫыла.
Тарихы
А. П. Чеховтың «Таныш ир кеше» хикәйәһе 1886 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1886 йылдың 20 апрелендә аҙналыҡ юмористик әҙәби-нәфис Осколки журналында (№ 18), «Немножко боли» башы менән А. Чехонте ҡултамғаһы аҫтында баҫыла. Шул уҡ йылдың 6 июлендә хикәйә бер ниндәй үҙгәртеүһеҙ Көндәлек яңылыҡтар гәзитендә донъя күрә. Нәшерсе Адольф Маркс 1899-1901 йылдарҙа баҫтырған Чехов әҫәрҙәре йыйынтығының беренсе томына яңы атама Чеховтың үҙ ҡулы менән төҙәтелеп индерелә.
Антон Чехов тере саҡта хикәйә болгар, венгр, немец, поляк, румын, серб-хорват һәм чех телдәренә тәржемә ителә.
Фон
Хикәйәнең сюжетын Чеховҡа Виктор Билибин тәҡдим итә. 1886 йылдың 6 апрелендә В. В. Билибин Чеховҡа хатында: «Тормош ауырлығы кисергән тәрбиәле кешенең үҙ әшнәһенә бурысҡа аҡса һорарға килеүен яҙығыҙсы. Бының ниндәй ояты бар? Ләкин аҡса һорарға килеүсегә был шул тиклем оят булып тойола, шунлыҡтан ул әшнәһе менән осрашҡанда бөтөнләй икенсе әйберҙәр тураһында һөйләй ҙә, аҡса тураһында һүҙ ҙә әйтмәй сығып китә», - тип яҙа.
Налимья-Курья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Метан
Метан һәм экология
1750 йылдан алып Ер атмосфераһы нда метандың концентрацияһы 150 процентҡа артҡан, һәм уның өлөшөнә оҙаҡ һаҡланыусы һәм глобаль ҡатнаш парник газдарының дөйөм радиация тәьҫиренән 20 процент тура килә.
Виндберге
Виндберге (Windberge) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 296 кеше йәшәй. Майҙаны — 32,41 км2. Диңгеҙ кимәленән 31 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39579 һәм автомобиль коды — SDL.
Айхструт
Айхструт (Eichstruth) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 88 кеше йәшәй. Майҙаны — 1,34 км2. Диңгеҙ кимәленән 345 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37318 һәм автомобиль коды — EIC.
Алгаир
Алгаир — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының уң ярына тамағынан 97 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Полевая Бохтюга
Полевая Бохтюга — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бохтюга йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ворчанка
Ворчанка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Летка йылғаһының уң ярына тамағынан 191 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ойоҡ
Ойоҡ (Чулок) — аяҡтың аҫҡы өлөшө өсөн кейем төрө. Ғәҙәттә улар текстилдән эшләнә. Элек-электән ирҙәр ҙә, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа ҡулланған. Хәҙерге заман модаһында — баҙарҙа ирҙәр моделдәре булһа ла, башлыса ҡатын-ҡыҙҙар кейеме предметы.
Этимологияһы
Төрки сығышлы һүҙ, урта tš́ǝ̂lga, tš́ulgа — «чулга»; čolgåu — «чолгау»; ҡыпсаҡ. čulgau, šulgau «урауғыс, онуча»; алт. čulgu «йүргәк»; → чулъкъ (Иван Грозный мөлкәтен теркәү,1582-1583; Хож. Познякова, 1558, 12, Хож. Котов); артабан — чулок, чулка́; чуло́к; чу́лка. Урта быуаттарҙағы төрки халыҡтарҙа башта йомшаҡ баҫылған кейеҙ итек тигәнде аңлата. Башҡортса әйтелештә был монаят — сылғау.
Тарихы
1589 йылда ҡатыны ойоҡ бәйләп аҡса эшләгән Лий исемле эшһеҙ инглиз кешеһе тәүге бәйләү станогы эшләй. Станокта яһалған ойоҡтар ул заманда ебәк һәм бәрхәт ойоҡтарға конкуренция тыуҙыра башлай.
Людовик XIV осоронда аҡһыл-күк һәм ҡыҙыл ойоҡтар популярлыҡ яулай. Маркиза Де Помпадур эйәрсендәрендә модала селтәр ойоҡ булған, уларҙың хаҡы уртаса статистик дворяндың йыллыҡ килеменә яҡынлашҡан. XVI быуатта Испанияла ҡулдан бәйләнгән йоҡа ҡиммәтле ойоҡ модаға инә. Англия короле Генрих VIII-гә бер мәл Испаниянан шундай бер пар ойоҡто бүләк итеп ебәрәләр. Бынан тыш Венецияла хатта «Ойоҡ Йәмғиәте» (Compagnie della Calza) төҙөгәндәр, унда XV—XVI быуаттар Венеция Республикаһының мәҙәни тормошта мөһим урын биләгән кешеләре ҡатнашҡан. Был йәмғиәттәр вәкилдәре ҡупшы биҙәлгән кейемдәре, шулай уҡ төрлө төҫтәге ойоҡтары менән айырылып торған. Компаньондарҙың ойоҡтары буйлы ла, шаҡмаҡлы булған, улар йыш ҡына нағыш йәки хатта аҫыл таштар менән биҙәлгән.
XX быуат
Күп быуаттар буйына ҡатын-ҡыҙҙың оҙон күлдәктәре аяҡтарын йәшереп тотҡандан һуң, Беренсе донъя һуғышынан һуң мода уларҙы аса һәм бик тиҙҙән фетишҡа әйләндерә. Аҡ, ҡара һәм буйлы менән бер рәттән тән төҫөндәге ебәк ойоҡтар ҙа барлыҡҡа килгән. Яһалма ебәк үҙе 1890 йылда уҡ етештерелә башлаһа ла, унан 1910 йылда ғына ойоҡ сығарыуға тотоналар. Баҙарҙа иһә кизе-мамыҡ, фильдекос һәм ебәк ойоҡтан тыш, вискоза ойоҡ та тәҡдим ителә. Бындай ойоҡ тәбиғи ебәктән эшләнгән ойоҡтарҙың иң арзан моделенән кәмендә ике тапҡырға арзаныраҡ тора, ә хаҡы 9 долларға еткән ҡиммәтерәк дизайнер ойоҡтары тураһында әйтеп тораһы ла юҡ.
XХ быуат башында төҫлө ойоҡ ҙур ихтыяж менән файҙалана. Сигелгән, һүрәттәре булған ойоҡтар килеп сыға.
1939 йылда химия компанияһы DuPont нейлон сығара башлау АҠШ-та бындай ойоҡҡа ҙур ихтыяж тыуҙыра — беренсе көндә үк 4 миллион пар һатыла. Нейлон ойоҡтар уларҙың кизе-мамыҡ һәм ебәк аналогтары менән сағыштырғанда арзан, ныҡлы һәм үтә күренмәле була. АҠШ Икенсе донъя һуғышына ҡушылғас, DuPont компанияһы нейлон ойоҡ етештереүҙе туҡтата һәм парашюттар, самолеттар, бауҙар, кабелдәр етештереү өсөн заводтарын ҡайтанан йыһазландыра. Һуғыш аҙағында DuPont компанияның ойоҡ етештереүгә кире ҡайтасағын иғлан итә, әммә ихтыяжды шунда уҡ ҡәнәғәтләндерә алмай. Был DuPont етештереүҙе арттыра алғанға тиклем америка магазиндарында «нейлон болалары» тип аталған тәртипһеҙлектәргә килтерә. 1950-се йылдарҙа DuPont ҡатын-ҡыҙҙар өсөн нейлон ойоҡ етештереүҙе йәйелдерә. Беренсе йылда 64 миллион пар ойоҡ һатылған. 1959 йылда DuPont фирмаһы һығылмалы спандекс сүсе сығара, ул лайкра сауҙа маркаһы аҫтында билдәлелек ала.
Аяҡтан төшөп бармаһын өсөн, ойоҡто махсус бәй, билбау менән тотторғандар. Был мода Подвязка орденының исемендә үҙ сағылышын таба, әйткәндәй. Хәҙерге заман ҡатын-ҡыҙ ойоҡтарының өҫкө йөҙөнән һығылмалы резина үткәрелә.
Шул уҡ ваҡытта ойоҡ махсус һәм һаҡлағыс кейемдең төрлө варианттарында ҡулланыла (химик, биологик һаҡлау костюмдары һ. б.).
Ҡатын-ҡыҙ кейеменең үҙенсәлекле предметы булараҡ, ойоҡ енси фетишизмдың киң таралған объекты булып китә.
Нина Кустурица
Нина Кустурица (Nina Kusturica; 1975 йылда тыуған) — югославия сығышлы австрия кинорежиссёры, сценарист һәм продюсер, документаль һәм нәфис фильмдарҙа эшләй.
Биографияһы
1975 йылда югославия ҡалаһы Мостарҙа дирижёр Абид Кустурица һәм уның ҡатыны — театр актрисаһы Ратка Крстулович-Кустурицаның ғаиләһендә тыуған; киноактриса Здравка Крстуловичтың (Zdravka Krstulović).
Босния һәм Герцеговинаның баш ҡалаһы Сараевола үҫкән. Вена музыка һәм башҡарыу сәнғәте университетында, уның институтында — Вена киноакадемияһында (Filmakademie Wien) Петер Патцак (Peter Patzak) етәкселегендә режиссура өйрәнә.
Күп кенә милли һәм халыҡ-ара фестивалдәрҙә: Берлин йәштәр киноһы халыҡ-ара форумында, Мар-дель-Плата халыҡ-ара кинофестивалендә, Роттердам халыҡ-ара кинофестивалендә, Макс Офюльс Кинофестивалендә, Сан-паулу һәм Лидс халыҡ-ара кинофестивалендә, Хоф халыҡ-ара кинофестивалендә (Internationale Hofer Filmtage) һәм башҡаларҙа ҡатнаша.
Австрия баш ҡалаһы Венала йәшәй һәм эшләй. Уҡытыусы хеҙмәте һәм лекциялар менән шөғөлләнә — Австрияла ла, сит илдәрҙә лә кино, режиссура һәм актёр оҫталығы буйынса төрлө университеттар һәм институттарҙа семинарҙар, лекциялар, практикумдар үткәрә.
Ижады
Үҙенең тәүге тулы метражлы «Auswege» (2003) фильмында Нина Кустурица йорт көсләүенән зыян күргән өс ҡатын тураһында һөйләй. 2004 йылғы Берлин кинофестивалендә фильм йәш кино номинацияһында бүләкләнә.
Ул 2009 йылда уның «Little Alien» документаль фильмы бер нисә халыҡ-ара кинофестивалендә күп һанлы наградаларға лайыҡ була.
2018 йылда «Ciao Chérie» тулы метражлы нәфис фильмы Хоф халыҡ-ара кинофестивалендә «Австрия киноһы» номинацияһында күрһәтелә, ә 2019 йылдың ғинуарында иң яҡшы монтаж ҡоролғаны өсөн Австрия кинопермияһына лайыҡ була.
Кәртәле (Белорет районы)
Тарихы
Тамьян-Ҡатай кантонының Ҡатай улусына Үткәл менән Кәртәле ауылдары ла инә. 1920 йылда Кәртәле ауылында 38 йортта 214 кеше йәшәгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (82 %).
Географик урыны
Оло Инйәр йылғаһының һул ярында урынлашҡан.
Билдәле шәхестәре
Мөхөтдин Тажи (төп исеме — Мөхөтдин Язар улы Тажитдинов; 3.04 (16.04.) 1906—11.08.1991) — журналист, шағир. 1936 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Ҡарғалы (Саҡмағош районы)
Ҡарғалы (Каргалы) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 161 кеше. Почта индексы — 452213, ОКАТО коды — 80256860007.
Тарихы
Ҡарғалы ауылы — райондағы иң боронғо ауылдарҙың береһе. 1712 йылдың ғинуарында ошо ауылда йәшәгән башҡорт Сөйәрембәт Йосоповтың үҙенең ауылдашы Рәжәп Мәмбәтовтан үтескә 140 һум аҡса алып тороуы тураһындағы яҙма документ теркәлә. Сөйәрембәттең атаһы Йосоп Дасаев был документҡа ышаныслы кешеһе булараҡ үҙ тамғаһын ҡуя. Икенсе бер документ буйынса Рәжәп Мәмбәтов үҙе, улдары Мөғмин, Максим һәм Мөғәйем менән бергә, тәржемәсенән үтескә 240 һум аҡса ала. Ауыл Ҡаҙан даруғаһында урынлашҡан, әммә документтарҙа ниндәй улусҡа ҡарауы күрһәтелмәгән. Ауылға типтәрҙәрҙең (ерһеҙ башҡорттар) ҡасан индерелеүе тураһында документ юҡ. Яҙма документтарҙа "Йәлдәк улусының аҫаба башҡорттары тарафынан типтәрҙәр бик борон замандарҙа документтарһыҙ, телдән килешеү буйынса индерелгәндәр" тип билдәләнә. Был ауыл - хәҙерге Саҡмағош районындағы Ҡарғалы ауылы.
1795 йылғы V рәүиз документтарында ауылда 9 башҡорттоң һәм 77 типтәрҙәрҙең йәшәүе теркәлә. 1816 йылда башҡорттар 16, ә типтәрҙәр 72 кеше була. 1859 йылғы рәүиздә 33 аҫаба башҡорт һәм 140 типтәр теркәлә. 1834 йылда 20 башҡортҡа 240 бот ужым игене, 408 бот яҙғы иген сәселә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Михайловка (Ҡырмыҫҡалы районы)
Михайловка (Михайловка) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2 кеше. Почта индексы — 453010, ОКАТО коды — 80235830004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кесе Оус
Кесе Оус — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Оус йылғаһының һул ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шаръю
Шаръю (Шарь-Ю) — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға №7118 исемһеҙ йылғаның һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 98 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бёрделанд
Бёрделанд (Bördeland) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 8186 кеше йәшәй. Майҙаны — 91,97 км2. Диңгеҙ кимәленән 58 - 84 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39221 һәм автомобиль коды — SLK.
Пулыбка
Пулыбка — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының һул ярына тамағынан 380 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ишембай халыҡ мәғарифы музейы
Ишембай халыҡ мәғарифы музейы — Ишембай районы һәм Ишембай ҡалаһының мәғарифын өйрәнеү буйынса тарихи-мәғрифәтселек маҡсаты ҡуйыусы мәҙәниәт учреждениеһы. 2000 йылда асыла.
Музейға нигеҙ һалыусы һәм 2000—2013 йылдарҙа уның директоры — Василий Владимирович Бабушкин, Ишембай ҡалаһының Почётлы гражданы.
Адресы: Ленин проспекты, 22. Почта индексы 453215. Балалар (үҫмерҙәр) ижад һарайы бинаһында урынлашҡан.
Тарихы
Был материалдар музейҙың беренсе экспонаттары булалар. Бер аҙҙан ҡала уҡытыусыларының хәрби дан музейы — халыҡ мәғарифы музейы төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Был 1998 йылдың ноябрендә һуғыш һәм педагогик хеҙмәт ветерандары осрашыуында була.
2000 йылдың 6 майында, Ишембай ҡалаһының 60-йыллығы һәм ҡала мәғариф бүлеге ойошторолоуҙың 60-йыллығына, балалар ижады үҙәге янында тарихи музей асыла. Башҡортостанда тәүге профессиональ музей директоры итеп Василий Владимирович Бабушкин тәғәйенләнә. Был вазифаны ул бөгөнгө көнгә тиклем яуаплы башҡара. 2001 йылдың ноябрендә музей Рәсәй Федерацияһы мәғариф Министрлығында теркәлә.
Күргәҙмәләре
Василий Владимирович материалдары буйынса «Восход» гәзите биттәрендә 14 мәҡәлә яҙылған, шул иҫәптән: «Уларҙың юлы файҙалы эштәр менән билдәләнгән», «Маҡтаулы исемдәргә лайыҡ булғандар», «Нимә булды, шул булды…», «Ижад — киләсәккә юл» исемле мәҡәләләр. Василий Владимирович ҡалала халыҡ мәғарифы тарихы һәм үҫеше тураһында китап та яҙа, ул әҙ һанда 2010 йылда баҫтырыла. 80 йыл ғүмеренең 60 йылдан ашыуын Василий Владимирович мәғариф өлкәһендә, шуның 32 йылдан ашыуын Ишембай ҡалаһының 6-сы һанлы мәктәп директоры вазифаһында эшләй.
Наградалар
Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 60 йыллығына арналған Хәрби һәм Хеҙмәт даны музейҙарының Республика смотр — конкурсында ҡатнашҡаны өсөн, Башҡортостан Республикаһы профсоюздар Федерацияһының Рәхмәт ҡағыҙы менән бүләкләнде.
Рәсәй Минэнерго (Мәскәү ҡалаһы) социаль сәйәсәт һәм кадрҙар Идаралығының баш белгесе М. М. Шунина баһаламаһы буйынса: «Был музей — ҡаланың һәм республиканың ҙур байлығы».
Хара-Соты-Яха
Хара-Соты-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Яда-Яходы-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 117 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нанг-Юган (Войкар ҡушылдығы)
Нанг-Юган  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Войкар йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Восточный Пашняк
Восточный Пашняк — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пашняк йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вера утрауы мегалиттары
Вера утрауҙары мегалиттары — Силәбе өлкәһенең (Мейәс янында) Түргеяҡ күленең көнбайыш ярында Вера ярымутрауында археологик ҡомартҡылар комплексы (мегалиттар — камера кәшәнә, дольмендар һәм һынташтар).
Вера утрауы һыу кимәле түбән ваҡытта муйын яры менән тоташып ярымутрауға әйләнә.
Ҡомартҡылар тасуирламаһы
Утрауҙың иң ҙур ҡоролмаһы — 1-се мегалит — 19×6 м үлсәмендәге таш конструкция, ташлы тупраҡҡа инеп тора һәм массивлы таш плиталар менән ҡапланған. Ҡоролманың стеналары ауыр таш блоктарҙан ҡоро һалыу ысулы менән башҡарылған. Мегалит өс камеранан һәм уларҙы тоташтырған  коридорҙан тора. Мегалиттың ике камераһында ҡаяға уйылған тура мөйөшлө соҡорҙар  табылған. Ҡоролманың төп астрономия йүнәлештәре менән бәйләнеше теркәлгән. Алдан ҡоролма храм комплексы булараҡ аңлатыла. 2-се мегалит коридор менән тоташҡан ике камеранан тора. Көньяҡ камера һәм  коридор блоктарҙан, ә  төньяҡ камера ҙур таштарҙан һалынған. Һөҙөмтәлә интерьерҙың ҡыҙыҡлы деталдәре асыҡланған: ниша һәм кәштәләр системаһы, улар күрәһең, ваҡытында ритуаль предметтар менән    тултырылған. Мегалитта иҙән балсыҡ ҡатламы менән ҡапланған булған. Көньяҡ камераның ишеге өҫтөндә көнбайышҡа йүнәлтелгән тәҙрәнең барлығы иғтибарға лайыҡ. 3-сө мегалит — ваҡланған ауыр таштарҙан торған тура мөйөшлө ҡоролма. Көнбайышта улар араһында 25—30 см киңлектә уйым-ишек ҡалдырылған. Төньяҡ диуарҙы эшкәртелгән вертикаль плита барлыҡҡа килтерә. Ҡоролманан көньяҡҡа ҡарай 1,2 м алыҫлыҡта яҫы плита ята, уның күләме көньяҡ өлөштәге таштар араһына теүәл тап килә — был күрәһең, көньяҡ фасадының плитаһы. Көнсығыш яҡта таш ҡоролмаға түбәлек өсөн тәғәйенләнгән плиталар һәм таштар менән ҡурған рәүешле кәҫләнгән өйөм йәнәш тора. Ниндәйҙер сәбәп менән төҙөүселәр түбәлекте ҡуя алмағандар йәки өлгөрмәгәндәр. Ҡаҙыныуҙар һөҙөмтәһендә ҡоролма эсендә, төньяҡ өлөштә, ҡая нигеҙендә уйылған ҙур булмаған соҡор табыла. Утрауҙың мегалиттарында көн менән төндөң тигеҙлеге көндәрендә ҡояштың ҡалҡыуы һәм байыуы нөктәләре менән бәйле йүнәлештәр теркәлгән. Был йәһәттән «9-сы Веры утрауының» табыныу  майҙансығы — менгирҙар системаһы менән яһалма тигеҙләнгән майҙансыҡ  айырыуса мөһим. Майҙансыҡта төп объект булып бер нисә таш менән уратып алынған менгир тора. Уның бейеклеге яҡынса 1 м, тәбиғи кварц юлағы уның өҫкө өлөшөнә суҡыш формаһы бирә, менгир нигеҙендә пикет менән балыҡ һүрәте уйылған. Борон был үҙәк менгирҙан башҡа  көнбайышҡа ҡарай күпмелер аралыҡта икенсеһе торған. Уларҙың үҙәк һыҙығы «көнбайыш-көнсыгыш» йүнәлешкә, көн менән төн тигеҙләшкән көндө  ҡояш сығышына йүнәлә. Борон ориентирҙар системаһын үҙәк менән бергә көнсығышҡа ҡарай ҡышҡы ҡояш торошо көнөндә «төньяҡ-көнбайыш — көньяҡ-көнсығыш» йүнәлешен барлыҡҡа килтергән менгир тәшкил итә.
«4-се Вера утрауы» табыныу  майҙансығы — тура  мөйөшлө формала, күләме 5,5×4 м, эшкәртелгән ҙур плиталар менән  түшәлгән. Төньяҡ-көньяҡ һыҙыҡ буйынса йүнәлеш ала. Өс яҡтан ул вертикаль ҡуйылған гранит плиткалар менән уратып алынған, майҙансыҡ уртаһында борон ҙур булмаған эшкәртелгән менгир торған. Утрауҙың мегалит комплексына шулай уҡ каменоломня — массив плиталарҙан һәм эре блоктарҙан торған тау рәүешендәге ҡаяға сығыу юлы ҡарай. Каменоломняларҙа мегалит төҙөүселәрҙең эшләгәндә ҡулланған ҡайһы бер ысулдары  яҡшы күренә. Блоктарҙа баҡыр ҡорамал менән уйылған соҡорсоҡтар, һәм ағас шыналарҙың трапеция рәүешендәге эҙҙәре күренә, улар ярҙамында блоктар ваҡланған. Ҡайһы бер эре плиталар аҫтына рычагтар ярҙамында шылдырғанда уңайлы булһын өсөн таштар һалынған. Һүрәтләнгәндәрҙән тыш, 6,5 га күләмле утрауҙа тағы 40 самаһы археологик ҡомартҡылар, шул иҫәптән: б.э. тиклем 4 мең йыллыҡтағы камера кәшәнәһе, каменоломня, шулай уҡ XIX быуаттың иҫке тәртип православтарының скиты емереклектәре урынлашҡан. 2004 йылдан утрауҙа даими ғилми тикшеренеүҙә үтә.
Утрауҙа асыҡ һауала музей һәм археологик ҡурсаулыҡ асыу планлаштырыла.
Алес (йылға)
Алес  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сумульта йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Порозовица
Порозовица — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КубенскоеКубенское күле - Сухона йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Новочеркасскиҙәге атып үлтереү
Новочеркасскиҙәге атып үлтереү — Ростов өлкәһенең Новочеркасск ҡалаһында булған тарихи ваҡиғаларҙың исеме. 1962 йылдың 1-2 июнендә Новочеркасск электровоздар заводы эшселәренең һәм ҡала халҡының забастовкаһы арҡаһында килеп тыуған хәл.
Забастовка армия һәм ДХК көстәре менән баҫтырыла. Рәсми мәғлүмәттәргә ҡарағанда, демонстрацияны ҡыуғанда 26 кеше атып үлтерелә, 87 кеше йәрәхәтләнә. Забастовка башында торған ете кешене атып үлтереүгә хөкөм итәләр һәм был яза үтәлә, ҡалғандары төрлө ваҡытҡа иркенән мәхрүм ителә. СССР тарҡалғандан һуң барлыҡ хөкөм ителгән кешеләр реабилитациялана (1996). Репрессияны үткәреү ағзалары — совет партия етәкселеге үлеп ҡалыу сәбәпле хөкөмгә тарттырылмай ҡала.
Сәбәптәре
1962 йылдың май аҙағында (30-ы йәки 31-е көнө) ҡарар ҡабул ителә. Уның буйынса ваҡлап һатыу хаҡтары ит һәм ит ризыҡтары уртаса 30 % — ҡа, май — 25 %-ҡа күтәрелә. Гәзиттәрҙә был хәл тураһында «хеҙмәт кешеләренең үтенесе буйынса эшләнде» тип яҙалар. Шуның менән бер үк ваҡытта электровоздар заводы дирекцияһы эш нормаларын өстән бергә ҙурайта (был эшселәрҙең эш хаҡы түбәнәйеүгә килтерә һәм кешеләрҙең һатып алыу һәләтен байтаҡҡа түбәнәйтә)
1962 йылдың яҙында эшселәр заводтың кузов йыйыу цехында өс көнгә эште туҡтатып тора, ә уратыу-изоляция цехында хәүефһеҙлек техникаһының түбән дәрәжәлә булыуы арҡаһында 200 эшсе ағыулана.
Заводта
10:00. 200- гә яҡын ҡорос ҡойоу цехы эшселәре эш туҡтата һәм эш хаҡтарын күтәреүҙе талап итә. Сәғәт 11-ҙә улар завод идаралығына йүнәлә. Юлда уларға башҡа цехтарҙың эшселәре лә ҡушыла һәм һөҙөмтәлә завод идараһы янында яҡынса 1000 кеше йыйыла.
Тиҙҙән забастовкаға бөтә завод эшселәре ҡушыла. Завод гудогы тауышына ҡаланың башҡа предприятиелары эшселәре һәм яҡын тирәнең халҡы йыйыла. Көндөҙ забастовкала ҡатнашыусыларҙың һаны 5000 кешегә барып етә. Улар Рәсәйҙең көньяғын РСФСР үҙәге менән тоташтырыусы тимер юлды ҡаплай һәм Ростов-на-Дону — Саратов пассажир поезын туҡтата. Туҡтатылған локомотивҡа кемдер: «Хрущёва на мясо!» тип яҙып ҡуйған була. Кискә табан коммунистар һәм ҡайһы бер эшселәр забастовкала ҡатнашыусыларҙы поезды үткәреп ебәрергә, тип өгөтләй, тик машинист халыҡ ҡаплаған юлдан барырға ҡурҡа һәм артта ҡалған станцияға кире китә.
Фёдоров Владимир Семёнович
Федоров Владимир Семенович (1893—1983) — совет математигы.
Биографияһы
1893 йылдың 27 июлендә (9-сы авгусында) Ярославлдә тыуған.
Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетында уҡығанда уҡ ғәҙәттән тыш математик һәләттәрен күрһәтә. Һөҙөмтәлә, уны тамамлағас, 1905 йылдың 28 июнендә аспирантураға алына. 1915 йылда урта мәктәптә педагогик эшмәкәрлеккә тотона һәм уны үҙе тәрбиәләнгән реаль училищела башлай. 1918 йылда Мәскәү университетының приват-доценты була.
1931 йылдан 1937 йылға тиклем Иваново-Вознесенск педагогия институтында математика кафедраһын етәкләй.
1935 йылда уға диссертация яҡламайынса доктор дәрәжәһе бирелә.
Аллендорф (Тюрингия)
Аллендорф (Тюрингия) (Allendorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 348 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,76 км2. Диңгеҙ кимәленән 350 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7426 һәм автомобиль коды — SLF.
Фёдоров Владимир Семёнович
Биографияһы
1943 йылда юғары мәктәптә педагогик эшмәкәрлегенең 25-йыллығы менән бәйле Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
1962 йылда хаҡлы ялға сыҡҡас та, Иваново энергетика университетының юғары математика кафедраһында профессор-консультант булып эшләүен дауам итә; Иваново математик йәмғиәтендә рәйестәш булып тора.
Фәнни эшмәкәрлеге
В. С. Фёдоровтың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары аналитик функция теорияһы менән бәйле. Уның ғилми эшмәкәрлегенең беренсе осоронда өйрәнеү предметы булып күп үҙенсәлекле нөктәләре булған аналитик функциялар, атап әйткәндә, һәр саҡ өҙлөкһөҙ аналитик функциялар тора. Һуңынан, 1934 йылдан, аналитик функциялар теорияһы өлкәһендә тикшеренеүҙәрен дауам итеп, В. С. Фёдоров кәкре һыҙыҡлы нтегралдар теорияһына ҡағылған бурыстар ҡуя һәм хәл итә. Һуңғараҡ, 1943 йылдан, ул бик ҡыҙыҡлы һәм көнүҙәк мәсьәләләрҙе хәл итеүгә тотона; моногенность төшөнсәһен өс үлсәмле арауыҡҡа, ә һуңынан күп үлсәмле арауыҡҡа күсерә һәм үҙенең бик күп хеҙмәттәрендә ҡуйылған бурыстарын бик уңышлы башҡарып ҡуя. Ул гиперкомплекслы функцияларҙың яңы ҙур класын асыҡлай, румын математигы Монсли уларҙың дифференциаль тигеҙләмәләр, атап әйткәндә ҡыҫылмаусан йәбешкәк шыйыҡлыҡ гидродинамикаһының ҡайһы бер мәсьәләләре өсөн мөһим әһәмиәтен билдәләй, уларҙы «F-моногенлы» тип атай.
Кәшәк
Кәшәк (Кашаково) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 124 кеше. Почта индексы — 452205, ОКАТО коды — 80256860002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шер-Вож (Лек-Елц ҡушылдығы)
Шер-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лек-Елец йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Васильев Кирилл Александрович
Васильев Кирилл Александрович (1 ғинуар 1972 йыл) — Рәсәй социаль эшҡыуары. 2012 йылда эшләүселәре һаңғырау һәм насар ишеткән кешеләрҙән генә торған Рәсәйҙәге тәүге бөҙрәхана «Nadin» салонын ойоштороусы һәм уның етәксеһе.
Биографияһы
Кири́лл Алекса́ндрович Васи́льев 1972 йылдың 1 ғинуарында Мәскәү өлкәһенең Долгопрудный ҡалаһында тыуған. Ике йәшлек сағында грипп менән ауырыу һөҙөмтәһендә ишетеү һәләтенең 95 процентын юғалта. Юғары белемде Мәскәү дәүләт ғәмәли биотехнологиялар университетында алған. Ун биш йыл дауамында инженер-конструктор булып эшләй.
Мәрхәмәтлелек бөҙрәханаһы асыу тураһындағы идеяһы 2010 йылда барлыҡҡа килә. 2012 йылда уны тормошҡа ашыра — ҡатыны менән бергәләп хеҙмәткәрҙәре һаңғырау һәм насар ишеткән кешеләрҙән генә торған Рәсәйҙәге тәүге бөҙрәхана — «Nadin» салонына нигеҙ һалалар.
2013 йылда Кирилл Васильев «Социаль эшҡыуарлыҡ. Йәмғиәт һәм бизнес ихтыяждарының берҙәмлеге» («Социальное предпринимательство. Единство интересов общества и бизнеса») темаһына арналған түңәрәк өҫтәлдә ҡатнаша.
Социаль эшҡыуар Кирилл Александрович Васильев «Насар ишетеүселәр берекмәһе» («Объединение слабослышащих») ойошмаһы, Deafnet.ru һәм Gluxix.net интернет ресурстары менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә. Васильевтың пландарында Рәсәй Федерацияһында бөҙрәханалар селтәрен асыу, һәм тағы насар ишетеүселәр өсөн автомашинаны йыуыу хеҙмәтен асыу һәм артабаг автосервисға тиклем күтәреү.
Ғаиләһе
Кирилл Васильевтың ҡатыны — Надежда Шарапова, ишетеү һәләте буйынса инвалид, парикмахер һәм «Nadin» компанияһының ойоштороусыларының береһе. Ғаиләлә ҡыҙҙары Дария тәрбиәләнә, ул үҙенең ата-әсәһенә ойошма менән идара итеүҙә ярҙам итә.
Наоки-Ель
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ир (хикәйә)
Ир — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1886 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1886 йылдың 9 авгусында «Осколки» журналының 32-се һанында «Акцизный» исеме аҫтында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.
Баҫмалар
А. П. Чеховтың «Ир» хикәйәһе 1886 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1886 йылдың 9 авгусында «Осколки» журналының 32-се һанында «Акцизный» исеме аҫтында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. 1898 йылда «Журнал для всех» баҫмаһының 12-се һанында нәшер ителә, А. Ф. Маркс баҫҡан А. П. Чехов әҫәрҙәренең йыйылмаһына индерелә. «Журнал для всех» баҫмаһы өсөн хикәйә яңыртып эшкәртелә.
Тәнҡит
1886 йылда нәшерсе Лейкин урынында эшләгән В. В. Билибин А. Чеховҡа: «Һеҙҙең «Акцизный» хикәйәгеҙ … бик яҡшы ғына»,- тип яҙа.
Әҙәбиәт белгесе Н. К. Михайловский А. Ф. Маркс баҫмаһының беренсе томында урынлашҡан Чехов хикәйәләре араһында «Ир» хикәйәһен «Чехов әфәнденең йыйынтығында шаҡтай үҙенә бер иҫ киткес әйбер, — сюжеты буйынса түгел, ә автор һөйләгән тоны буйынса иҫ киткес шәп әйбер»,- ти. Уның фекеренсә, автор «үҙе лә көлмәй һәм уҡыусыла ла көлкө уятырға теләмәй». Чеховтың был хикәйәләге нәфислек алымдары Михайловскийға бик нескә, нәзәкәтле тойола.
Тәнҡитсе С. А. Венгеров «Ир» хикәйәһен башланғыс Чеховтың иң әһәмиәтле хикәйәләренең береһе тип яҙа: «Шул тиклем Достоевскийҙы иҫкә төшөрә был иҫ киткес «Ир» хикәйәһе: бер дүрт бит эсендә яуыз, тормош күңелһеҙлегенә батҡан, уға яҡын кешеләренең бөтөнләйе менән донъяһын онотоп, бары тик бер мәлгә генә икенсе, шатлыҡлы һәм яҡты донъяла үҙҙәрен хис иткәнлектән физик ғазапланыуҙар кисергән кешенең психологияһы шул тиклем ҡот осҡос ҡурҡыныслығы менән һүрәтләнгән».
Сюжет
Хикәйәләге ваҡиға бер К. өйәҙ ҡалаһында бара. Бер көндө ҡалала төн үткәрергә кавалерия полкы туҡтай. Был ваҡиға ҡала халҡының төрлөһөн төрлөсә дәртләндерә — лавка тотоусылар күптән һатылмай ятҡан колбасаһын һатып ҡалырға, трактир тотоусылар көнө-төнө йүгереп аҡса эшләргә тырыша, полиция сәбәләнеп алға-артҡа йүгереп эш күрһәтеп ҡалырға булыша. Ҡала ханымдары хәрби начальниктан клубта бейеү кисәһе ойоштороуҙы һорай.
Киске сәғәт туғыҙҙа клуб алдындағы урамда хәрби оркестр уйнай башлай, ә клубта офицерҙар урындағы ханымдар менән бейей. Ханымдар үҙҙәрен ҡанаттары үҫеп сыҡҡан кеүек тоя, ә уларҙың аталары һәм ирҙәре йыраҡтан ғына уларға ҡарап-ҡарап ала. Ирҙәр араһында коллежский асессор Кирилл Петрович Шаликов та була. Уның ҡатыны, утыҙ йәшлек Анна Павловна, арып йығылғансы бейей. Ул бейеүҙән арый һәм элек, йәш сағында, институтта бейегәнен һәм уның «ире мотлаҡ барон йәки кенәз» буласаҡ тигәнде иҫенә төшөрә.
Ире Анна Павловнаға ҡараған һайын асыуҙан һарыуы ҡайнай. Бейеүселәр арҡаһында клубта уға кәрт уйнарға урын етмәй, тынлы музыканы уның йәне һөймәй, уның фекеренсә, хәрбиҙәр ябай кешеләр менән бик һауалы мөғәмәлә итә кеүек тойола. Анна Павловна бейегән саҡта бер тапҡыр иренә боролоп та ҡарамай. Анна Павловна офицер менән мазурка бейей. Мазурка тамамланғас, Кирилл Петрович ҡатыны янына йүнәлә һәм бик ҡәтғи рәүештә уны өйгә ҡайтырға саҡыра.
Анна Павловна тертләп китә, ҡыҙарына, асыуы ҡабара; «үҙ иренең шундай томһа сырайлы, таушалған, ғәҙәттәге ир булғанына ул ояла». Иренә ҡаршылашҡандан һуң ул алғы бүлмәгә сыға һәм кейенә башлай. Башҡа ханымдарға ул башы ауыртҡанын әйтә. Клубтағыларға күңелһеҙ һәм ҡыйын булып ҡалғанлыҡты һиҙгән Кирилл Петрович Шаликовтың быға күңеле күтәрелеп китә.
Өйгә табан Анна Павловна саҡ-саҡ атлап ҡайта. Уға шул тиклем ауыр һәм аяныс була, шунлыҡтан ул юл буйына иренә әйтер өсөн иң әсе һәм ағыулы һүҙҙәр эҙләй.
Кесе Пелым
Кесе Пелым — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пелым йылғаһының уң ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.