cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сәмиғулла
Сәмиғулла — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Сәмиғулла исеме бар.
Этимологияһы
Сәмиғулла — ғәрәп теленән ингән ир-ат исеме. Алла һүҙен тыңлаусы тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Алтынбаев Сәмиғулла Ғиләж улы (Алтынбаев Самигулла Гилязович; 12 август 1916 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се кавалерия полкы кавалерисы. Гвардия кесе сержанты. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Зарипов Сәмиғулла Зариф улы (1904 йыл — 10 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы.
Фамилияла
Сәмиғуллин Рафаэль Исхаҡ улы (Самигуллин Рафаэль Исхакович; 26 май 1941 йыл — 1994 йыл) — комсомол, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында Башҡортостан Республикаһының дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Сәмиғуллин Венир Кәлимулла улы (15 ноябрь 1947 йыл) — хоҡуҡ белгесе, педагог. Юридик фәндәр докторы (1998), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2015), Рәсәй Юридик фәндәр академияһы ағзаһы. Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация авторҙарының береһе.
Сәмиғуллин Рәдис Ниғәмәтйән улы (16 апрель 1939 йыл), ғалим-ветеринар табип. Ветеринария фәндәре докторы (1991), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2008), РСФСР ауыл хужалығының социалистик ярыш отличнигы (1976, 1978).
Белый (йылға)
Белый — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Черная Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғабдуллаһ бин Өммө Мәктүм
Ғабдуллаһ бин Ҡайс Әл-Ҡорайши, бин Өммө Мәктүм булараҡ билдәле (عبد الله بن أم مكتوم, Абдуллах ибн Умм Мактум; VI быуат, Мәккә — 636, Ҡадисия) — Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең көрәштәше, ҡатыны Хәҙисә бинт Хүвәйлидтең ике туған ҡәрҙәше, ислам тарихындағы икенсе мәзин.
Биографияһы
Мәккәлә тыуған, сығышы менән ҡорайыш ырыуынан. Тыумыштан һуҡыр булған. Атаһының исеме Ҡайс бин Зәйед, ә әсәһе — Әтикә бинт Ғабдуллаһ, һуңынан уны Өммө Мәктүм (һуҡырҙың әсәһе) тип атай башлайҙар.
Мөхәммәт пәйғәмбәр миссияһы башланғандан һуң, ул тәүгеләрҙән булып ислам динен ҡабул итә. Ғабдуллаһ бин Өммө Мәктүм исеме Мөхәммәт пәйғәмбәргә «Ғәбәсә» сүрәһенә аяттар ебәреү менән бәйле. Бер ваҡыт пәйғәмбәр Мәккә аҡһөйәктәренә ислам принциптарын аңлатырға тырышҡан мәлдә Ғаббдуллаһ Ҡөрьән аяттарын уҡыуҙы һорап килә. Пәйғәмбәр бының менән ҡәнәғәт булмауын белдерә, шунан һуң аяттар иңә: «Ул ҡашын йыйырҙы ла арты менән боролдо, сөнки уға һуҡыр (кеше) килгәйне. Ҡайҙан беләһең? Бәлки, ул таҙарыныр йәки өгөт-нәсихәтте иҫләр, һәм иҫләү уға файҙа килтерер ине. Бер нигә лә мохтаж түгелдәргә иғтибар бирәһең, Һиңә ни булыр, әгәр ул таҙарынмаһа? Аллаһтан ҡурҡып, һиңә теләк менән килгән кешеләрҙе иғтибарһыҙ ҡалдыраһың».
Ислам дине тотҡан өсөн эҙәрлекләүҙәргә дусар була, шуға күрә башҡа мосолмандар менән бергә Мәҙинәгә Һижрәт ҡылырға тура килә.
Ғабдуллаһ Ҡөрьәнде яҡшы белеүселәрҙең береһе була. Мусаб бин Үмәйр менән бергә мәҙинәләр араһында вәғәз һөйләй. Мөхәммәт Пәйғәмбәр Ғабдуллаһ менән Биләлде мәзиндәр итеп тәғәйенләй. Йыш ҡына Биләл аҙан ҡысҡыра, ә Ғабдуллаһ — ҡәмәт төшөрә. Рамаҙан айында уларҙың береһе Мәҙинә мосолмандарын сәхәргә саҡырған, ә икенсеһе ураҙа тота башларға саҡырған.
Һуҡыр булыуына ҡарамаҫтан, ул мосолмандарҙың төп алыштарында ҡатнаша, яугирҙарға хәленән килгәнсә ярҙам күрһәтә һәм байраҡсы була. Риүәйәт буйынса Ғабдуллаһҡа ҡарата Ән-Ниса сүрәһенең (Ҡатын-ҡыҙҙар) 95-се аятына аныҡлыҡ индерелә : «Иман килтергән кешеләрҙән — зәғифтәрҙән башҡа — ҡул ҡаушырып ултырыусылар һәм Аллаһ юлында үҙ малдары һәм йәндәре менән тырышыусылар берҙәй булмаҫ».
636 йылда Ҡадиссия янындағы алышта байраҡ йөрөтөүсе сифатында ҡатнаша, бында мосолман армияһы фарсыларҙы ҡыйрата. Алыш ваҡытында бик күп мосолмандар һәләк була, улар араһында Ғабдуллаһ бин Өммө Мәктүм дә була ..
Кәлимуллина Лариса Айрат ҡыҙы
Кәлимуллина Лариса Айрат ҡыҙы (20 сентябрь 1972 йыл) — ғалим-тел белгесе. 2000 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡыытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2007).
Биографияһы
Лариса Айрат ҡыҙы Кәлимуллина 1972 йылдың 20 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй ҡалаһының Аксаков ҡала тибындағы эшселәр ҡасабаһында (хәҙерге Бәләбәй районы Аксаков ауылы) тыуған.
Фәнни эшмәкәрлеге
Кәлимуллина Лариса Айрат ҡыҙы фәнни тикшеренеүҙәре система һәм функциональ семантика проблемаларына, тарихи лексикологияға, контраст лексикаға (рус, болгар, поляк, чех телдәре материалында), текст теорияһына бағышланған. 150-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы ул.
Сәтләүек
Сәтләүек — ҡайһы бер үҫемлектәрҙең (ағас йәки ҡыуаҡтың), ғәҙәттә, ҡаты ҡабыҡлы һәм ашауға яраҡлы үҙәкле емеше.
Ботаникала ике билдәләмә бар:
Башҡа «сәтләүектәр» ботаника ҡарамағынан ысын булмаған йәки дөрөҫ аталмаған сәтләүектәр. Мәҫәлән, «ер сәтләүеге», арахис, ысынында иһә ноҡот үләне генә.
Грек сәтләүегенең йәҙрәһе мейегә оҡшаған, шуға Вавилонда уны күп ашауҙан тыйғандар. Геродот яҙыуынса, әһелдәр кеше грек сәтләүеген ашауҙан ҡапыл аҡыллана тигәндәр, Платон «Атлантида тураһында әңгәмәләр»ендә сәтләүектәр, йыйыусыларҙан ҡасып, фекерләйҙәр, ә Свен Гедин, швед сәйәхәтсеһе, өҙөлгән сәтләүектәр илай, тип уйлаған.
Бук сәскәлеләр (Fagales ) тәртибе үҫемлектәренең емештәре
Был тәртип сәтләүектәре араһында ашауға яраҡһыҙҙар ҙа бар. Ашауға яраҡлылар рәтенә алда күрһәтелгән ғаилә емештәре инә:
Башҡа тәртип сәтләүектәре
Ғәҙәттә, сәтләүек тип исемләнгән емештәр, әммә ҡәтғи фәнни яҡтан сәтләүек булмағандар.
Мәҙәниәттә
Грек сәтләүегенең төшө кеше мейеһенә оҡшаған, шуға күрә боронғо Вавилонда был сәтләүекте ашау тыйылған (Геродот яҙып ҡалдырғанса, сәтләүек ашаған кеше ҡапыл аҡыллы булып китә), Платон Атлантидаһында сәтләүектәр фекер йөрөтә, сәтләүек йыйыусынан йәшенәләр тип яҙа, ә швед сәйәхәтсеһе Свен Гедин өлгөрөп етмәгән сәтләүектәрҙе йыйһаң улар илай тип яҙған.
«Ҡаты сәтләүек» тигән төшөнсә сәтләүекте ватып ашай торған өлөшөн алыу еңел булмауы менән бәйле.
Үрмәт ауыл Советы (Илеш районы)
Үрмәт ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Илеш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Үрмәт ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Таҙғара (тау)
Таҙғара (Тазгара-тау) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы тау.
Географияһы
Таҙғара тауы хәҙер инде юҡҡа сыҡҡан Түбәнге Үтәғолдан 3 км төньяҡ-көнбайыштараҡ Янбайбала йылғаһы ҡушылдығы Ҡәҙер йылғаһы буйында урынлашҡан. Йыраҡ түгел Ҡәҙер тауы ла бар ..
Климаты
Тау урынлашҡан төбәк климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә дөйөм. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45 °C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 көн ята.
Тарихы
Төбәк риүәйәттәргә, топонимдарға бай. Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән итеүенсә, бынан йыраҡ түгел бер-береһенә күрше булып, 5 кенә км алыҫлыҡта ике Үтәғол — Үрге һәм Түбәнге — көн иткән. 1871 йылғы картала улар икеһе лә булған. Мәгәр 1980-се йылдарҙа икеһе лә юҡҡа сыҡҡан.
Ҡәҙер йылғаһы иһә ҡырғыҙ-ҡайсаҡтар менән алышта яраланған башҡорт батыры Ҡәҙер хөрмәтенә аталған. Хәйер, Ҡәҙер исемле бай исеменән тип тә һөйләйҙәр, тип һөйләгән информаторҙар. Ҡәҙер йылғаһы ҡойған Янбайбала йылғаһы Шайтантауҙа баш ала. Риүәйәт ителеүенсә, бында Янбай исемле бала донъяға килгән булған.
Этимологияһы
Тауҙың атамаһы таҙғара тигән ҡоштан алынған. Күрәһең, был тауҙы улар төйәк иткән. Ҡарсығалар ғаиләһенә ҡараған ҡош, урыҫса орел-могильник ..
Ике томлыҡ "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә ошондай аңлатма бирелә: Таҙғара — башы һәм елкәһе ҡауырыйһыҙ (шуға күрә таҙ инде), көрән төҫлө, емтек ашай торған, бөркөт ҙурлыҡ күсмә ҡош. Ағас баштарына оялай.
Император Дерпт университеты
Император Дерпт университеты (1802), Император Юрьев университеты (1893) — Императорский Дерптский университет — Рәсәй империяһының иң боронғо университеттарының береһе, хәҙер Эстонияның Тарту университеты
Башланыш осоро
Юрьев университеты, элекке Дерпт университеты, 1802 йылда ойошторолған, әммә уның башланғыс осоро күпкә боронғораҡ ваҡыттарға ҡарай. 1630 йылда, Лифляндияны шведтар алғанға 5 йыл тулғанда, Дерптта (Тарту) 1632 йылда гимназия асыла, артабан ул университет итеп киңәйтелә.
1656 йылда, батша Алексей Михайлович заманында Дерптты урыҫтар яулай; профессорҙар һәм студенттар ҡасып китә. Ҡайһы бер профессорҙар Ревелдә үҙ курстарын дауам итергә тырыша, унда 1665 йылда 60 студент иҫәпләнгән. 5 йылдан һуң Дерпт йәнә шведтар ҡулына күсә, әммә университет 1690 йылда ғына эшләй башлаған.
Рәсәй һәм Швеция араһында һуғыш яңынан башланғас, университет 1699 йылда Перновҡа күсерелгән. Әммә 1710 йылда урыҫ ғәскәрҙәре унда ла һөжүм итә. Академияны ҡотҡарыр өсөн, лифлянд дворяндары Пётр I-нән университетты һаҡлап алып ҡалыуҙы үтенә. Пётр I уларға «рыцарству вместе с верховным консисториумом назначать и предлагать искусных профессоров» тигән рөхсәт менән, үҙе славян теле профессорын тәғәйенләй. Быға ҡарамаҫтан, университет ҡайтанан эшләй башламай, сөнки профессор-шведтар Дерптты ҡалдырып, Швецияға күсенә.
Остзей крайындағы университет тураһындағы мәсьәләлә император Павел I яңы осор башлай, сөнки остзей дворяндары менән яҡшы мөнәсәбәттә була. Ул төбәк өсөн университет проекты тәҡдим итә. Ике ҡала күҙҙә тотола — Митава һәм Дерпт — күп ыңғай сәбәптәре бар тип һайлау һуңғыһы файҙаһына хәл ителә.
Тарихы
Император Александр I батшалыҡ иткән осорҙа Училищелар ойоштороу комиссияһы Павел I 1799 йылдың 4 майында раҫлаған Дерпт университетын булдырыу эшен тамамларға мәжбүр була. 1803-төң 12 сентябрендә Дерпт университетының уставы Александр I тарафынан раҫлана. Император университетын асыу тантанаһы 1802 йылдың 21 апрелдә (3 майҙа) һәм 22 апрелдә (4 майҙа) үтә, ләкин рәсми рәүештә студенттарҙы яҙыу 1802 йылдың 5 (17) апрелендә башланған була. Лекциялар 1 (13) майҙа башлана. Халыҡ мәғарифы министрлығы ойошторолғандан һуң университет уның етәкселеге аҫтына күсә һәм матди яҡтан тәьмин итеү тураһында мәсьәлә тыуа. 1802 йылда 12) (24 декабрҙә Александр I "Дерпттағы Император университеты өсөн ҡарар акты"на ҡул ҡуя; был көн артабан йыл һайын үткәрелгән университет акты һәм тантаналары көнө итеп билдәләнә башлай.
Университет файҙаһына хеҙмәт иткән төп эшмәкәр ''Г. Ф. Паррот'' булған, һуңғараҡ ул ректор булып китә. Университеттың 1803 йылда раҫланған уставына ярашлы, уға тулы автономия бирелгән. Университет суды ҡарарын кире ҡаҡтырыу өсөн Сенатҡа ғына мөрәжәғәт итергә мөмкин була. Университет корпорацияһы үҙенең мөхитенән бөтә вазифалы кешеләрен, шул иҫәптән ректорын һайлай; корпорация советы «өҫтөндә» халыҡ мәғарифы министры ғына торған. Дворяндар университетҡа 40000 һум аҡса биргәнлектән, уларға университеттың эштәр идаралығында ҡатнашыу хоҡуғы бирелгән; дворяндарҙан һайланып ҡуйылған кураторҙар хужалыҡ бүлеген тотҡан.
1836 йылда, уҡытыу фәне булараҡ, рус теленең әһәмиәтен көсәйтергә ҡарар ителә; 1837 йылда университетта рус теле лекторы вазифаһы булдырыла. 1838 йылда, граф Уваров тырышлығы менән, корпорацияларҙан тыш, университетта ғилми маҡсаты булған «студент йәмғиәттәре» ойоштороу, шулай уҡ әҙәбиәт һәм сәнғәт менән шөғөлләнеү, спектаклдәр ҡуйыу һәм башҡалар рөхсәт ителә. 1850 йылда профессорҙар араһынан ректор һайлау бөтөрөлә; 1852 йылда студенттарҙың һәм уҡытыусыларҙың рухи тын алышын күҙәтеү өсөн махсус йәшерен инструкциялар бирелә.
Университет профессорҙар һәм студенттар составы буйынса немец милләтенән булып ҡалыуын дауам итә, әммә 1880 йылдан алып руслаштырыуҙы көсәйтергә тырышыу башлана, 1889 йылда был күренеш университет уставына индерелә; профессор-немецтарҙың күбеһе эштән китә, уларҙың кафедраларына урыҫ уҡытыусылары ҡуйыла.
1893 йылдың 27 декабрендә (1894, ғинуарҙа) Дерпт университеты боронғо рус атамаһы Юрьев исеменә үҙгәртелә. Студенттарға ҡарата яңы ҡағиҙәләр индерелә; 1896 йылдан алып студенттар инспекцияһы эшләй башлай. Рус студенттары составы арта, университетҡа дини семинарҙарҙа курсттар үтеүселәрҙе ҡабул итә башлау арҡаһында Рәсәйҙең бөтә төбәктәренән ағылып килә башлайҙар.
1903 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 1800-ҙән ашыу студент булған.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
История Тартуского университета
Баб (бабизм)
Баб (фарсы باب‎ - "ҡапҡа»)  — Сәйет Али Мөхәммәт Ширазиның титулы (фарсы سيد علی ‌محمد شیرازی‎) (1819 йәки 1820  — 1850), Байан динен, баб динен нигеҙләүсе һәм уның пәйғәмбәре. Азалиттар араһында ул Нукта-и-Байан тип атала (перс. نقطة البيان ‎ — Аңлатыу мәғәнәһе).  Иран сығышлы бахайҙар араһында ул ғәҙәттә фарсыса حضرت اعلی ‎ ("Уның Изгелеге Юғары») йәки фарсыса حضرت رب اعلى ‎ ("Уның Изгелеге Юғары Әфәнде") тип атала. Бабтың бөтә әҫәрҙәре һәм асыштары ла Байан тип атала.
Баб Каджар Иранында Шираз сауҙагәре була. 1844 йылда, егерме дүрт йәшендә, үҙен Хоҙайҙың илсеһе тип иғлан итә. Ул үҙенә Баб титулын ала, үҙен вәғәҙә ителгән Махди йәки шиғый әл-Ҡәйем менән бәйләп, «ҡапҡа» йәки «ишек» тигәнде аңлата. Ул фарсы хөкүмәте яғынан оппозиция менән осраша, улар ахыр сиктә уны һәм меңәрләгән уның эйәрсенен бабиттар булараҡ язалай. Баб үҙенең талаптарын тасуирлаған һәм шәйехизмда һәм, тимәк, хуруфизмда күп һанлы иҫәп-хисаптар ҡулланып, үҙенең тәғлимәтен билдәләгән бик күп хаттар һәм китаптар яҙған. Ул Алла билдәләгән мессиан фигураһы идеяһын индерә, ул уға ҡарағанда ла күберәк мөрәжәғәтнамә килтерә. Бабизмда (бахайҙар һәм азалиттар өсөн) Баб христианлыҡта Илия йәки Иоанн Креститель ролен, йәғни үҙ диненә юл һалған элгәреһенең ролен уйнай. Бахаизмға нигеҙ һалыусы, Баһаулла Бабтың шәкерте була, һәм, 1863 йылда ул, Баб үлгәндән һуң 13 йыл үткәс, уның пәйғәмбәрлеген үтәгәнлеген әйтә.
Тормошоноң тәүге йылдары
Баб 1819 йылдың 20 октябрендә (һижрәнең 1235 йылғы мөхәррәме) Ширазда, сауҙагәр ғаиләһендә тыуа һәм Али Мөхәммәт исемен ала. Сәйет Мөхәммәт-Риза уның атаһы була, Ә әсәһе-Фатима Бегум (1800—1881), Ширазда билдәле сауҙагәрҙең ҡыҙы. Һуңғараҡ ул бахаи булып китә. Баб бала саҡта атаһы вафат була (яҡынса 1826 йылда). Әсәһе уны ағаһы, сауҙагәр Хажи Мирза Сәйет Али етәкселегендә тәрбиәләй. Баб Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең нәҫеле һәм сәйете була, сөнки уның ата-әсәһе икеһе лә Пәйғәмбәр Хөсәйен Али тоҡомонан була. Ағай-һеңлеләре булмай.
Бабтың бала сағы йылдары тураһында аҙ билдәле. Ширазда ағаһы туғанын башланғыс мәктәпкә (мактаб) ебәрә, унда ул алты йәки ете йыл дауамында ҡала. Ул шулай уҡ әсәһенең ғаилә эштәрендә ҡатнашыу өсөн кәрәкле күләмдә коммерция өйрәнә. 15 һәм 20 йәше араһында ул үҙенең ағаһына ғаилә бизнесына ҡушыла. 1835 йылда тәүҙә Бушир портында, ағаһының сауҙа контораһында коммерсант сифатында, ә һуңынан үҙ аллы эшләй башлай.
Һуңынан булған хикәйәләр Али-Мөхәммәттең йәшлек йылдарында диндар булыуын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Дини тойғоға буйһоноп, ул 1840 йылда үҙенең Буширҙағы сауҙаһын яба һәм шиғыйҙарҙың Ираҡтағы изге урындарына хаж ҡыла, йыл самаһы шунда үткәрә. Ошо ваҡыт эсендә ул шәйехит лидеры Сәйет Кзаим Рашти тирәләй берләшкән төркөмдә була, унда үҙенең ғәҙәти булмаған диндарлығы менән иғтибарҙы йәлеп итә. Әммә ул формаль дини белем алыуҙы дауам итмәй һәм Ширазға кире ҡайта. 1842 йылдың август айында әсәһе, Фатима Бегумдың ике туған һеңлеһе һәм Ширазда билдәле сауҙагәрҙең ҡыҙы Хәтижә Бегумға (1822—1882) өйләнә. Али Мөхәмәткә 23 йәш була, ә уға — 20. Никах бәхетле булып сыға. Улдары Әхмәд тыуа, ул сабый сағында вафат була (1843). Йөклөлөк Хәтижәнең ғүмерен хәүеф аҫтына ҡуя, һәм ул башҡаса ауырға ҡала алмай. Йәш пар Ширазда Бабтың әсәһе менән ҙур булмаған йортто биләй. Һуңыраҡ Хәтижә бахаи булып китә.
Иртәрәк яҙған ҡайһы бер хаттарында ул, ғаилә бизнесынан ҡәнәғәтлек алмауын һәм бының урынына үҙен дини әҙәбиәтте тикшереүгә бағышлауын яҙа. Замандашы уны «бик өндәшмәүсән» тип атай һәм, бында сиктән тыш ихтыяж тыумаһа, бер ҡасан да бер һүҙ ҙә әйтмәйәсәк, тигән. Ул хатта беҙҙең һорауҙарға яуап та бирмәй. Ул һәр ваҡыт үҙ фекерҙәренә йомолоп ҡала һәм доға һәм шиғырҙарын ҡабатлау менән мәшғүл була. Ул нәҙек һаҡаллы, таҙа кейемле, йәшел яулыҡ һәм ҡара тюрбан йөрөткән матур ир-егет». Инглиз табибы уға ошондай тасуирлама бирә: «Ул бик илтифатлы һәм нескә, ярайһы уҡ ҙур булмаған кәүҙәле, фарсылар өсөн бик итәғәтле, мине таң ҡалдырған матур йомшаҡ тауышлы кеше ине».
Артабанғы йылдарҙа Ширазда Али Мөхәмәттең дини энтузиазмы дауамын таба. 1844 йыл башында йәки бер аҙ иртәрәк ул шиғырҙар яҙа башлай, уларҙы илаһи күренеш тип атай. Шул уҡ ваҡытта, Йәшерен Имамдың фатихаһы менән бирелгән аскетлы шәхес булараҡ, уның даны барлыҡҡа килеүе ихтимал; уға мөғжизәләрҙе лә ҡайтарып ҡалдыралар.
Иғлан итеү һәм иртә вәғәз (1844 й. майы — 1847 й. марты)
Али Мөхәмәт тирәләй тупланған билдәле бер дини хәрәкәттең үҫешә башлауын, ғәҙәттәгесә, 1844 йылдың 22 майы төнө менән бәйләйҙәр. Унда һуңынан «Буквы Живого» булараҡ билдәле булған тәүге Баб эйәреүсендәренең береһе Мулла Хөсәйен Бушруиҙың мөрәжәғәте була. Шул ваҡытта уҡ Бабтың үҙ миссияһын иғлан итеүе тип ҡаралған «Ҡәйүм-үл-Әсмә» төҙөлә башлай. Сәйет Казим үлгәндән һуң шәйхиттәр араһында барлыҡҡа килгән күсәгилешлелек кризисы контексында был ваҡиғалар Бабтың күп кенә шәйехиттәр өсөн антлы мессиан лидеры булып китеүенә килтерә. Үлгәндәрҙән тиҙерәк терелеүҙе иғлан итеп һәм илаһи яҡтан раҫланған лидерлыҡҡа дәғүә белдереп, Баб бөтә мосолман донъяһына мөрәжәғәт итә һәм тиҙҙән күптәр өсөн Йәшерен Имамға «ҡапҡа» булып әүерелә. Был ваҡытта уның эйәрсендәре бабидтар тип аталай башлай.
Шәкерттәрен үҙенең эшен асыҡтан-асыҡ иғлан итергә ебәреп (әммә исемен асыҡтан-асыҡ әйтергә теләмәй), Баб шәкерте Ҡотдос һәм хеҙмәтсеһе Мөбәрәк менән 1844 йылдың сентябрендә Шираздан сығып китә һәм үҙенең миссияһын иғлан итеү өсөн Мәккәгә юллана. Шулай итеп, ул үҙенең эштәре Имам Мәхдиҙең килеү ваҡыты тураһындағы мосолман пәйғәмбәрлектәре менән тап килеүенә ынтыла. Шунан ул, мосолман мессианизмының пәйғәмбәрлектәренә ярашлы, Ираҡтағы шәкерттәренә ҡушылырға ниәтләй. Бабтың Мәккәгә килеүе (12 декабрь 1844 йыл—7 ғинуар 1845 йыл) аҙ билдәле була. Бабтың Ираҡҡа ебәрелгән кешеһе Мулла Али Бастами шиғый руханиҙары яғынан ҡаршылыҡҡа осрай һәм ахыр сиктә Ғосман властары тарафынан төрмәгә ябыла. Баб аллаһ тәғлимәтенең үҙгәреүе тураһында хәбәр итә лә, кире Буширға әйләнеп ҡайта. Уның эйәрсендәре Ширазда шундай сыуалыштар тыуҙыра (намаҙға мосослман саҡырыуына Бабатың исемен өҫтәп), хатта Шираз губернаторы, Хөсәйен Хан, Бабты Буширҙағы юлда ҡулға алыр өсөн ғәскәр отряды ебәрә. Баб Ширазға (1845 йылдың июнь башы) ҡайта, һәм губернатор һарайында унан ҙур һорау алалар. Шунан һуң ул ағаһының яуаплылығына тапшырылып ебәрелә. Унан имам титулынан шәхсән баш тартыуҙы талап итәләр.
Интенсив рәүештә яҙышҡан һәм араларында Сәйет Яхья Дараби (Вәхит) һәм Мулла Мөхәммәд Занджани кеүек билдәле дин әһелдәре булған халыҡты йәшерен ҡабул иткән Баб, хәҙер башҡаса фекер йөрөткән дини хәрәкәт лидеры булараҡ ҡарала. 1846 йылда Баб ҡабаттан ҡулға алына, әммә Ширазда ваба эпидемияһы тыуҙырған хаос һөҙөмтәһендә, төрмәнән ҡотола һәм Исфаханға күсә. Унда 1847 йылдың мартына тиклем Исфахан губернаторы Манучир-Хандың ҡунағы сифатында ҡала, ул Бабты оҡшата һәм Мөхәмәт Шаһ менән уның осрашыуына мөмкинлек булдырырға тырыша, унда үҙен туранан-тура монархҡа күрһәтә алыр ине.
Бабтың һуңғы вәғәзе (1847— 1950 йылдың июле)
Манучир Хандың вафаты 1847 йылдың февралендә Бабтың яҙмышындағы боролошто билдәләй. Мөхәмәт Шаһ шул саҡта Бабҡа ҡарата яҡшы мөнәсәбәттә булһа ла, уның баш вәзире Хажи Мирза Али, популярлыҡ яулай барған Бабтың үҙ хәленә ҡарата хәүеф күрә. Агаси бойороғо буйынса Баба Иран Әзербайжанындағы алыҫ ҡәлғәгә (июль 1847 — апрель 1848), ә һуңынан Чихрик ҡәлғәһенә ябыла (апрель 1848 — июнь 1850).
Баб тотҡонлоҡта булған осорҙа бабидтар хәрәкәте һәм уның Иран йәмғиәте менән мөнәсәбәттәре тәрән үҙгәрештәр кисерә. 1848 йыл башында Баб асыҡтан-асыҡ эйәрсендәренә үҙен Мәхди сифатында иғлан итә һәм ислам ҡануны уңышһыҙ тип иғлан итә. Һуңғыһы уның Байан тип аталған китабында яҙылған яңы тәртип менән алмаштырылырға тейеш булған. Шаһҡа һәм уның вәзиренә яҙған хаттарында Баб уларҙың ҡылыҡтарын ғәйепләй. Шиғыйҙар исламы менән араларҙы өҙөү 1848 йылдың июлендә бер үк ваҡытта булған ике ваҡиға арҡаһында көсәйә. Беренсеһе тәхет вариҫы Насретдин-шаһ етәкләгән Тәбриз руханиҙарының Бабты судҡа тарттырыуы була, унда Баба үҙен асыҡтан-асыҡ Мәхди тип атай, һәм тән язаһына хөкөм ителә (табандарына һуҡтырыу), ул клириктарҙың  береһенең йортонда башҡарыла. Икенсе ваҡиға булып төп бабидтарҙың Бадаштағы йыйылышы тора, унда улар ислам эраһының тамамланыуын һәм яңы донъя тәртибенең башланыуын иғлан итә.
Был ваҡытҡа Баб шәкеттәренең үҫә барыусы рух күтәренкелеге, бер яҡтан, һәм руханиҙар яғынан ҡаршылыҡ консолидацияһы, икенсе яҡтан, бабидтар һәм уларҙың дошмандары менән бер нисә бәрелешкә алып килә. Мөхәммәт Шаһ һәләк булғандан һуң (1848) Табарси ҡәлғәһендә ҡораллы ҡаршылыҡ башлана, уның һөҙөмтәһендә хөкүмәт ғәскәрҙәре мәкерлелек юлы менән генә бабидтарҙы еңеп сыға. 1850 йылда яңы конфликттар башлана, шуға күрә яңы вәзир Мирза Таги Хан (Әмир-Кәбир) бабидтар хәрәкәтен уны үҙәгенән мәхрүм итеп кенә туҡтатырға мөмкин, тигән фекергә килә. Баб йәнә Тебризға килтерелә һәм 1850 йылдың 9 июлендә халыҡ алдында атып үлтерелә. Уның менән бергә уның тоғро эйәреүселәренең береһе Мирза Мөхәммәт Али Зунузиҙы (Әнис) атып үлтерәләр.
Эйәреүсендәре араһында Бабтың үлеменә ҡарата мөғжизәле ваҡиғалар тураһында төрлө риүәйәттәр таралған. Мәҫәлән, унда әйтелгәнсә, хөкөм ҡарарын ғәмәлгә ашырырға ҡушылған беренсе ғәскәр подразделениеһы 750 уҡсынан торған христиан полкы булған.
Дары төтөнө таралып бөткәс, меңәрләгән шаһит йәнәһе лә Әнисте үлтереү урынында тере килеш тороуын күрә: пулялар уның кәүҙәһенә лә, Бабтың кәүҙәһенә лә теймәй, ә майҙанда Бабтың кәүҙәһе булмай. Күпмелер ваҡыттан һуң Бабты уның камераһында табып алалар, ул унда секретарына әйтеп тороп яҙҙырыуын тамамлап торған.
Баб менән Әнистең кәүҙәләре бабидар тарафынан йәшереп тотола һәм эҙмә-эҙлекле төрлө урындарҙа була, һәм ниһайәт, Абдул-Бах күрһәтмәһе буйынса 1899 йылда Фәләстинға еткерелә. Унда Хайфалағы (хәҙер Израиль) Кармель тауы битләүендә Баб Ҡорамында ҡайтанан ерләнә.
Тәғлимәте
Бабтың тәғлимәте өс киң этапта, һәр береһенең мөһим тематик йүнәлеше бар. Уның иң тәүге тәғлимәттәре тәү сиратта Ҡөрьән һәм хәҙистәр интерпретацияһы менән билдәләнә. Был интерпретация режимы уның тәғлимәтенең бөтә өс этабында ла дауам итә, әммә ул философик аңлатмаға һәм, ниһайәт, ҡануниәт өлкәһендәге аңлатмаларға баҫым яһағанда алға китеш күҙәтелә. Икенсе философик этапта Баб йәшәйеш метафизикаһына һәм ижад емешенә аңлатма бирә, ә өсөнсө ҡануни этапта уның мистик һәм тарихи принциптары берләшә. Был этаптарҙа Баб эштәрен анализлау уның тәғлимәттәре күп үлсәмдәр һәм формалар менән дөйөм принципта илһамландырылыуын күрһәтә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Быҙаулыҡ (Һамар ҡушылдығы)
Быҙаулыҡ — Бузулу́к — Рәсәй йылғаһы, Ырымбур өлкәһенең көнбайыш өлөшө буйлап аға. Һамар йылғаһының һул ҡушылдығы. Оҙонлоғо — 248 км, бассейн майҙаны — 4460 км². Уртаса йыллыҡ һыу сығымы — тамағында — 7,7 м³/с.
Географияһы
Дөйөм Һырттың төньяҡ битләүенән баш ала. Байтағы һөрөлгән далалар буйлап аға. Йылға буйында Урыҫ һәм украин, башҡорт, ҡаҙаҡ ауылдары теҙелеп киткән. Һамар йылғаһына ҡойған урында Быҙаулыҡ ҡалаһы урынлашҡан. Өлкәнең Ҡорманай районында, йылға тамағына етәрәк ағымының түбәнге өлөшөндә Лабаҙы ауылы янында үрге палеолит дәүеренә ҡараған торамалар һәм бура мәҙәниәтенә ҡараған ҡәберлектәр табылған. I Лабаҙы һәм II Лабаҙы тип иҫәпкә алынып, улар өлкәнең археологик ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән.
Йылға буйына урынлашҡан ауыл-ҡалалар: Быҙаулыҡ (Ырымбур өлкәһе)Лабазы, Скворцовка, Петровка, Курманаевка, Кандауровка, Кутуши, Михайловка, Краснояровка, Андреевка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы, Сорочинск һыуһаҡлағысынан Павловск һыуһаҡлағысына тиклем Елшән һыу посын индермәйенсә. Йылға бассейны — Волга, диңгеҙ бассейны — Каспий.
Этимологияһы
Гидронимдың килеп сығышының бер нисә версияһы бар. Уларҙың береһенә ярашлы, башҡорт телендәге быҙау һүҙенә һүҙ яһаусы -лыҡ аффиксы ҡушыу юлы менән яһалған. Ошо уҡ фекерҙе Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историкотопонимические очерки» тигән китабында раҫлай:
Шулай уҡ «болан быҙауы» тигәндән килеп сыҡҡан тигән фараз да бар. Әммә был фекерҙе ҡабул итмәйҙәр, сөнки болан булмаған яҡтарҙа ла Быҙаулыҡ тигән йылғалар бар, тип яҙа Б. Моисеев ошо уҡ мәҡәләһендә.
Совет тел белгесе В. А. Никонов иһә Мәскәүҙә сығарған «Ҡыҫҡа топонимик һүҙлегендә» атаманың «быҙау» һүҙенән килеп сыҡҡаны менән килешә, мәгәр икенсе фекер ҙә белдерә:
Мәгәр быны раҫларлыҡ дәлилдәр табылмаған. Һәр хәлдә, башҡорт телендә ул әйткән мәғәнәләге һәм оҡшаш яңғыраған һүҙ юҡ.
Тепши-Оюк
Тепши-Оюк — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының уң ярына тамағынан 188 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Музей
Музе́й — (грексә μουσεῖον —Музалар йорто) тарихи, матди һәм рухи мәҙәниәт ҡомартҡыларын йыйыу, өйрәнеү, һаҡлау һәм күрһәтеү эше менән шөғөлләнгән ойошма.
Башҡортостандың төп музейҙары:
= Һылтанмалар =
Крутишка (Иҫәт ҡушылдығы)
Крутишка  — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иҫәт йылғаһының уң ярына тамағынан 339 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Теча йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем, Мейәс йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Турланд
Турланд (Thurland) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 434 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,75 км2. Диңгеҙ кимәленән 84 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6779 һәм автомобиль коды — ABI.
Ящуга
Ящуга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Койда йылғаһының уң ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Опто (балыҡ)
Опто (Leuciscus idus, Язь) — карптар ғаиләһендәге балыҡ, тышҡы күренеше менән сабаҡҡа оҡшаш. Оҙонлоғо 90 см- ғаса һәм 6—8 кг ауырлыҡҡаса етергә мөмкин. Уның ҡәҙимге оҙонлоғо 30—50 см, ауырлыға 1 кг. Ул 15- тән 20 йылғаса йәшәй. Сабаҡтан күҙе һары һәм тәңкәләренең вағыраҡ булыуы менән айырыла. Төҫө һоронан алып көмөштәй ялтыр, алтынһыу була. Арҡа яғы ҡорһағына ҡарағанда тоноғораҡ. Йөҙгөстәре алһыу-һарғыҙыл төҫтә. Опто — сөсө һыу балығы, әммә ярым сөсө диңгеҙ ҡултыҡтарында ла осрай. Йылға күлдәрҙең тәрән, аҡмай ятҡан ятыуҙарында мәтеле ләмдәрендә йәшәй. Бөжәктәр, молюскалар, селәүсендәр һәм башҡа ризыҡтар менән дә туҡлана. Ыуылдырыҡ сәсеүе яҙҙың тәүге яртыһына тура килә.
Ареал
Европаның һәм Себерҙең күпселек һыу ятҡылыҡтарында үрсей. Волга бассейыны йылғаларында осрай.
Кулинария
Башҡорттар элек электән оптоно ҡурып, аш бешерен ашағандар.
Сунтынг-Юган
Сунтынг-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Һул Хетта йылғаһының уң ярына тамағынан 357 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Латин теле
Латин теле ин борондан яҙмаһы булған һиндевропа теле булараҡ билдәле.
Яҙмаһы
Латин әлифбаһы күп телдәр өсөн яҙыу нигеҙе булып тора. Латин телендәге (маюскул, минускул, готика, антиква) текстарҙы яҙыуҙа ҡулланылған иң төп шрифт тибына миҫалдар
Латин теленең ҡайһы бер лигатуралары латин графикаһын файҙаланған башҡа телдәрҙең үҫешенә йоғонто яһаған. Шулай, «латин телендәге «non»-ды билдәләгән n лигатураһы (уның өҫтөндәге горизонталь һыҙыҡлы)» поляк алфавитындағы «ń» формаһына йоғонто яһаған. Латин телендә «ser» аңлатҡан «ſ лигатураһы (e хәрефенән уңда торған элмәкле)» венгр телендә үҙ аллы «ж» өнөн билдәләү өсөн ҡулланылған, ләкин һуңғараҡ Венгр алфавитында zs менән алмаштырылған.
Тарихы
Латин теле, фалиск, оскс һәм умбр телдәре менән бер рәттән, телдәрҙең һинд-европа ғаиләһенең италий тармағын тәшкил иткән. Боронғо Италияның тарихи үҫеше процесында латин теле башҡа италий телдәрен ҡыҫырыҡлап сығарған һәм Урта диңгеҙҙең көнбайшында өҫтөнлөклө урын биләгән. Хәҙерге ваҡытта, боронғо һинд теле (санскрит), боронғо грек теле һ. б. менән бер рәттән үле телдәргә ҡаратыла.
Латин теленең тарихи үҫешендә, эске эволюцияһы һәм башҡа телдәр менән үҙ-ара йоғонтоһо яғынан ҡарағанда, бер нисә этап билдәләнә.
Архаик латынь (боронғо латин теле)
Тел булараҡ, латынь б. э. т. II меңйыллыҡ уртаһында барлыҡҡа килгән. Б. э. т. I мең йыллыҡ башында латин телендә Апеннин ярымутрауы урта өлөшөнөң көнбайышында, Тибрҙың түбән ағымында, бәләкәй Лаций (лат. Latium) өлкәһендә йәшәгән халыҡ һөйләшкән. Лацийҙа йәшәгән ҡәбилә латиндар (лат. Latini), уның теле — латин теле тип аталған. Беренсе батша Ромул (лат. Romulus) исеменән алынған Рим (лат. Roma) ҡалаһы был өлкәнең үҙәгенә әйләнгән; был ҡала тирәһендә берләшкән италий ҡәбиләләре үҙҙәрен римлеләр (лат. Romani) тип атаған.
Токпак (Башкаус ҡушылдығы)
Токпак — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Башкаус йылғаһының һул ярына тамағынан 180 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Латин теле
Архаик латынь (боронғо латин теле)
Италияның көньяғындағы боронғо грек ҡалаларын баҫып алыу рим йәмғиәтенә Боронғо Греция мәҙәниәте һәм белеме элементтары үтеп инеүе латин телендә лә әҙәби әҫәрҙәр тыуыуына ярҙам иткән; артабан иреккә ебәрелгән әсир гректан башлана, ул Гомерҙың «Одиссею» латынға тәржемә итә. Боронғо рим комедиографы Плавт (б.э.т. 245—184 йй.) әҙәби телдең архаик осороноң ҙур вәкиле, унан беҙҙең көнгә тиклем тотош 20 комедия һәм берәүһе — өҙөктәрҙә килеп еткән. Әйтер кәрәк, Плавт комедияһының һүҙлек составы һәм теленең фонетик төҙөлөшө б. э. т. I б. — б. э. I быуаттарҙа классик латынь нормаларына яҡыная.
Токпак (Башкаус ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Латин теле
Классик латин теле
Классик латынь тигәндә, Цицерон (б. э. т. 106—43) прозаик әҫәрҙәрендә, Цезарь (б. э. т. 100—44), Публий Марон Вергилийҙың шиғри әҫәрҙәрендә (б. э. т. 70—19), Гораций (б. э. т. 65—8) һәм Овидий (б. э. т. 43 — б. э. 18) әҫәрҙәрендә иң тәьҫирлегенә һәм синтаксик төҙөклөгөнә өлгәшкән әҙәби тел күҙ уңында тотола.
Европаның көнбайышында һәм көньяҡ-көнсығышындағы, төньяҡ Африкалағы һәм Кесе Азиялағы иркен ерҙәрҙе үҙ власына буйһондорған иң ҙур Урта диңгеҙ дәүләте Римдә классик латин теле формалашҡан һәм сәскә атҡан. Рим дәүләтенең көнсығыш провинцияларында (Грецияла, Кесе Азияла һәм Африканың төньяҡ яр буйында), римлеләр яулап алғансы, грек теле һәм юғары үҫешкән грек мәҙәниәте йоғонтоһо ҙур булғанлыҡтан, латин теле таралмаған. Көнбайыш Урта диңгеҙ буйында эш башҡасараҡ торған.
Б. э. т. II быуат аҙағына латин теле Италияның бөтә территорияһында ғына өҫтөнлөк итмәй, рәсми дәүләт теле сифатында, ул римлеләр буйһондорған өлкәләргә, Пиреней ярымутрауына һәм хәҙерге Францияның көньяғына үтеп инә. Рим һалдаттары һәм сауҙагәрҙәр аша латин теленең ябай һөйләшеүен урындағы халыҡ үҙләштерә, һәм был буйһондоролған территорияларҙың романлашыуына килтерә. Римлеләрҙең иң яҡын күршеләре — Галлияла йәшәүсе кельттар (хәҙерге Франция һәм Бельгия, Голландия һәм Швейцария территориялары) әүҙем романлаша. Римлеләр Юлий Цезарь командалығында (б. э. т. 58—51 йй. Галл һуғыштары) Галлияны б. э. т. II быуатының икенсе яртыһында буйһондора башлай һәм б. э. т. 50-се йй. һәм оҙон һуғыштар һөҙөмтәһендә тамамлана. Шул уҡ осорҙа рим ғәскәрҙәре Рейндан көнсығышта ятҡан ҙур райондарҙа йәшәгән боронғо германдар менән тығыҙ бәйләнешкә инә. Цезарь шулай уҡ Бөйөк Британияға ике хәрби поход ойоштора, әммә был ҡыҫҡа ваҡытлы экспедициялар (б. э. т. 55—54 йй.) римлеләр менән урындағы кельттар араһындағы мөнәсәбәттәргә етди эҙемтә яһамай. Бары 100 йылдан һуң, б. э. 43 йылда Рим ғәскәрҙәре Британияны баҫып ала, һәм унда б. э. 407 йылына саҡлы ҡала. Шулай итеп, яҡынса биш быуат дауамында, б. э. 476 йылда Рим империяһы ҡолатылғанға саҡлы, Галлияла һәм Британияла йәшәгән ҡәбиләләр, шулай уҡ германдар латин теленең көслө йоғонтоһонда була.
Постклассик латин теле
Классик латындан хронология буйынса яңы эраның ике быуатына тап килеүсе (принципат тип аталған иртә империя) постклассик йәғни антиклыҡтан һуңыраҡ рим нәфис әҙәбиәте телен айырырға кәрәк. Был осорҙоң прозаик яҙыусылары һәм шағирҙары теле (Сенека, Публий Корнелий Тацит, Ювенал, Марциал, Апулей) стиль сараларын һайлауҙа байтаҡ үҙенсәлекле булыуы менән айырыла; әммә алдағы әллә нисә быуат дауамында латин теленең грамматик төҙөлөшө нормалары боҙолмағанлыҡтан, латин телен классик һәм классиктан һуңғыраҡҡа бүлеү лингвистик әһәмиәткә түгел, әҙәбиәт ғилеме буйынса әһәмиәткә эйә.
Ахырғы латынь
III — VI бб. латыны — һуңғы империя ҡолатылғандан һуң һәм варвар дәүләттәре барлыҡҡа килгән ахырғы латыны латин теле тарихында айырым осор булып тора. Был осорҙа латин телендә тәүге христиан әҙәбиәте барлыҡҡа килә. Был дәүер яҙыусылары — башлыса тарихсылар һәм христиан руханиҙары — әҫәрҙәрендә яңы роман телдәренә күсеүҙе әҙерләүсе бик күп морфологик, лексик һәм синтаксик күренештәр күҙәтелә. Ғәрәп баҫып алыуҙарына тиклем, бер нисә быуат дауамында, латин теле Африкала һаҡлана.
Урта быуат латин теле
Урта быуат, йәки христианлаштырылған латынь — был иң тәүҙә литургик (ғибәҙәт) текстары — гимндар, йырлау, доғалар. IV быуат аҙағында Иероним Стридонский бөтә Тәүратты латин теленә тәржемә итә. «Вульгата» атамаһы менән билдәле булған был тәржемә XVI быуатта католик Тридент соборындағы төп нөсхәгә тиң тип табыла. Шунан башлап латин теле, боронғо йәһүд һәм боронғо грек телдәре менән бер рәттән, Тәүраттың изге телдәренең береһе тип иҫәпләнә.
Яңы дәүер латин теле
осоро латин телендә яҙылған бик күп ғилми хәҙмәттәр ҡалдырған. XVI быуат медицина трактаттары: Андреас Везалийҙың (1543) «Кеше тәненең төҙөлөшө», Габриэль Фаллопийҙың (1561) "Анатомик күҙәтеүҙәр"е, Бартоломей Эустахионың (1552) "Анатомик "е, Джироламо Фракастороның (1546) «Йоғошло ауырыуҙар һәм уларҙан дауалау» һ. б. Педагог Ян Амос Коменский (1658) үҙенең «Мир чувственных вещей в картинках» («ORBIS SENSUALIUM PICTUS. Omnium rerum pictura et nomenclatura») китабын латин телендә яҙған, бында бөтә донъя, йәнһеҙ тәбиғәттән алып йәмғиәт ҡоролошона тиклем, иллюстрациялар менән тасуирлана. Был китап буйынса төрлө илдәрҙең балалары уҡыған. Уның һуңғы, рус телендәге, баҫмаһы 1957 йылда Мәскәүҙә сыҡҡан.
Урта быуат латин теле классик өлгөләрҙән айырылған, һәм XIV быуатта Италияла, сиркәү һәм университет латынына ҡапма-ҡаршы тороусы Цицерондың өлгөлө йәғни Яңырыу латынына кире ҡайтыу хәрәкәте башланған. Гуманистар латин телендә әүҙем һөйләшкән һәм яҙған; Англияла Томас Мор (1478—1535), Нидерландта — Эразм Роттердамский (1466—1536), Италияла — Томмазо Кампанелла (1568—1639) латин телендә яҙған. Латин теле был осорҙа халыҡ-ара мәҙәни һәм ғилми аралашыу сараһы булған. Ул заманда, Реформация, мәҙәни тормоштоң секуляризацияһы һ. б. күренештәр, беренсе планға милли телдәрҙе сығарып, латин телен ҡулланыуҙы сикләй. Дипломатияла латин телен француз теле ҡыҫырыҡлай: 1648 йылғы Вестфаль тыныслыҡ килешеүе латынь телендә яҙылмаған беренсе документ була.
XVIII быуатҡа тиклем латин теле халыҡ-ара фән теле була. Европала Америго Веспуччиҙың Яңы донъя (Америка) асыуы тураһындағы 1503 йылғы отчёты латин теле тәржемәһендә һаҡланған; рус-ҡытай мөнәсәбәттәре тарихының тәүге документы — 1689 йылғы Нерчинский килешеүе латин телендә төҙөлгән. Голланд фәйләсуфы Спиноза (1632—1677), инглиз ғалимы Исаак Ньютон (1643—1727), рус ғалимы Михаил Васильевич Ломоносов (1711—1765) һ. б. хеҙмәттәрен латин телендә яҙған. Әммә XVIII быуат аҙағындағы Бөйөк француз революцияһынан һуң университеттағы уҡытыу латындан яңы телдәргә күсерелгән, һәм был латин теленең төп фән теле статусын ҡаҡшата. Һөҙәмтәлә, XIX быуатта латин теле ҡулланыштан сыға; ул классик филологияла һәм медицинала һаҡлана. XX быуатта латин теле фәҡәт католик сиркәүҙә, һәм был сифатта ла, ғибәҙәттәрҙе милли телдәрҙә атҡарғанлыҡтан, ҡыҫырыҡланған. Һуңғы йылдарҙа Көнбайыш Европала һәм Көньяҡ Америкала латин телен халыҡ-ара фән теле итеп тергеҙеү хәрәкәте йәнләнә. Был маҡсатта барлыҡҡа килгән халыҡ-ара ойошманың бер нисә конгресы үтә, махсус журнал сыға.
Ахырҙа, латин теле, боронғо грек теле менән бер рәттән, боронғо осорҙан хәҙерге ваҡытҡа тиклем халыҡ-ара һәм йәмғиәт-сәйәси һәм фәнни лексика (терминология) сығанағы булып хеҙмәт итә.
Халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙәге урыны
Тәүге дөйөм ҡуулланылышҡа алынған тел — айырым алғанда, Үҙәк Европала һәм Көнбайыш Европала — латин теле була. Был төбәктә барыһы ла тиерлек ошо берҙән-бер телдә яҙған. Француз, испан, итальян һәм инглиз телдәре әҙәби формаға тиклем үҫешкән, илсе вәкилдәргә инструкциялар ебәреүсе ил телендә яҙылған. Иң ахырҙа немец телендә яҙыла башлаған. Шулай уҡ, илселәр араһында әңгәмәләрҙә лә, яҡтар партнёрҙарының телен белмәгәнлектән, латин теле ҡулланылған.
Латин теленән ҡала иң ҡулланылғаны француз теле булған. XV быуат аҙағында ул Савой герцоглығында һәм Нидерландта һарай яны, шулай уҡ император һарайы теле булған. 1508 йылда «Камбре лигаһы» (Рим Папаһы, Франция, Австрия, Испания) барлыҡҡа килгәс, һөйләшеүҙә ҡатнашыусылар вәкәләттәре — француздар яғынан да, империя яғынан да — француз телендә яҙыла, ләкин ратификациялау грамоталары латин телендә төҙөлә. Англия короле Генрих VI Франция короле Карл VII-гә француз телендә яҙа, һәм ике ил араһындағы яҙма һәм телдән аралашыуҙарҙа ошо тел ҡулланыла. XVI быуат аҙағында Франция короле, Польша короленән башҡа, бер кемгә лә латин телендә яҙмаған, — француз теле бына шулай уңышлы таралған.
XVI быуатта халыҡ-ара килешеүҙәр латин йә француз телендә яҙыла, ә инглиз, немец йә итальян телдәре һирәк осраҡта ғына ҡулланылған.
Герман телле һәм башҡа илдәр менән килешеүҙәр төҙөгәндә, латин теле һәм башҡа телдәрҙе ҡулланыу миҫалдары: Бөйөк Британия, Франция араһында 1783 й. Версаль килешеүе (тыныслыҡ килешеүен француз телендә төҙөү килешеүсе яҡтарҙың хоҡуғын кәметмәй тигән статья өҫтәлә) француз телендә төҙөлә. XIX быуаттан яйлап британия илсе вәкилдәренең үҙ милли телдәрен ҡулланыу мөмкинеге булдырыла.
Башҡа телдәргә йоғонтоһо
Үҙенең йәнле халыҡ телмәр төрөндә латин теле — вульгар латынь («халыҡсан» мәғәнәһендә) — роман телдәре тигән дөйөм атама аҫтында билдәлелек алған яңы милли телдәргә нигеҙ булып тора. Уларға: итальян теле һәм латин теленең тарихи үҙгәреше һөҙөмтәһендә Апеннин ярымутрауында барлыҡҡа килгән бик күп диалекттар; француз теле һәм һәм элекке Галлияла үҫешкән окситан телдәре; Пиреней ярымутрауындағы испан, каталан, португал, галисий һәм миранд телдәре инә; Ретороман теле — рим колонияһы Реция территорияһында (хәҙерге Швейцарияның бер өлөшөндә һәм Италияның төньяҡ-көнсығышында); Рим провинцияһы Дакия (хәҙерге Румыния) территорияһында румын теле, молдаван теле һәм Балкан ярымутрауының көнсығыш-роман телдәре. Хәҙерге роман телдәре араһынан классик латинсаға иң яҡын торғаны сардин теле.
Хәҙерге дәүерҙә роман телдәренең уртаҡлығын ғына түгел, байтаҡ айырмаларын да билдәләп китер кәрәк. Был латин теле бер нисә быуат дауамында баҫып алынған территорияларға үтеп инә, нигеҙ тел булараҡ хатта үҙе лә, урындағы ҡәбилә телдәре һәм диалекттары ҡатмарлы йоғонтоһо арҡаһында, күпмелер үҙгәреш кисерә. Туғандаш роман телдәренә төрлө йоғонто улар оҙаҡ ваҡыт формалашҡан территорияларҙың тарихи яҙмыш айырымлығы аша билдәләнә.
Шулай булыуға ҡарамаҫтан, бөтә роман телдәре үҙ лексикаһында, шулай уҡ аҙыраҡ дәрәжәлә, морфологияһында латин һыҙаттарын һаҡлай. Мәҫәлән, француз теленең ҡылым системаһы халыҡ латынында уҡ билдәләнгән ҡылым формаларының артабанғы үҫешен сағылдыра. Француз әҙәби теле формалашҡан осорҙа уға латин синтаксисы көслө тәьҫир яһаған, уның йоғонтоһонда француз грамматикаһында ваҡыттың яраҡлашыу һәм эҙлеклелек ҡағиҙәһе, айырымланған конструкциялары, инфинитив  барлыҡҡа килә.
Римлеләрҙең б. э. т. I быуат һәм б. э. I быуаты сигендә боронғо германлыларҙы үҙҙәренә буйһондороға маташыуы уңыш ҡаҙанмай, ләкин римлеләрҙең германлылар менән иҡтисади бәйләнештәре оҙайлы ваҡыт дауам итә; күп осраҡта улар Рейн һәм Дунай ярҙарында урынлашҡан рим колония-гарнизондары аша тормошҡа ашырылған. Немец ҡалалары атамалары был турала һөйләй: Кёльн (нем. Köln — латинса colonia «ултыраҡ»), Кобленц (нем. Koblenz — латинса confluentes, һүҙмә-һүҙ: «ағып килеп ҡушылыусылар», сөнки Кобленц Мозель һәм Рейн йылғаларының ағып төшкән ерендә урынлашҡан), Регенсбург (нем. Regensburg — латинса regina castra), Вена (латинса vindobona) һ. б.
Британ утрауҙарында латин теленең иң боронғо эҙе булып ҡала атамаларының -chester, -caster йә -castle — латинса castra «хәрби лагерь» һәм castellum «нығытма», foss- — латинса fossa «йырын», col(n) — латинса colonia «ултыраҡ»: Манчестер (инглизсә Manchester), Ланкастер (инглизсә Lancaster), Ньюкасл (инглизсә Newcastle), Фосбрук (инглизсә Fossebrook), Линкольн (инглизсә Lincoln), Колчестер (инглизсә Colchester) состав өлөшө тора. V—VI бб. Британияны англ, сакс һәм ют герман ҡәбиләләре баҫып алыуы британ ҡәбиләләре өйрәнгән, римлеләрҙән герман ҡәбиләләре отоп алған латин үҙләштермәләре аңлы рәүештә ҡабул ителгән.
Көнбайыш Рим империяһы (традицион датаһы — 476 йыл) ҡолатылғандан һуң да яңы көнбайыш европа телдәренең оҙайлы формалашыуында латин теленең әһәмиәте һаҡлана. V быуат аҙағында барлыҡҡа килгән һәм Көнбайыш Рим империяһы территорияһының күп өлөшөн үҙ эсенә алған иртә феодал Франк короллегендә латин теле ҡулланыла; Франк дәүләте империяға әйләнгән (Бөйөк Карл 800 йылда император титулына эйә була), 843 й. үҙ аллы Көнбайыш Европа дәүләттәренә — Италия, Франция һәм Германия короллектәренә тарҡала. Бер нисә быуат дауамында был дәүләттәрҙә милли әҙәби телдәр булмауы мөнәсәбәттәр төҙөгәндә латин теленә мөрәжәғәт итеүгә килтерә. Урта быуаттарҙа һәм унан һуңғараҡ та латин теле католик сиркәүе теле була. Шул уҡ ваҡытта, латынь фән һәм университетта, мәктәптә уҡытыу теле була. Ахырҙа, латынь, хатта ҡануниәт милли телдәргә күскән дәүләттәрҙә лә, юриспруденция теле була. Шуға ла латин теле, фән, дини, юридик һәм абстракт терминология сифатында, яңы европа телдәре лексикаһына инә.
XVIII быуатҡа саҡлы Рәсәйҙә, терминология сығанағы булараҡ, сиркәү-славян теле һәм (аҙ дәрәжәлә) грек теле ҡулланыла; әммә Пётр I заманынан рус теленә латин лексикаһы көслө үтеп инә башлай, күп осраҡта — яңы европа телдәре аша. Боронғо рус телендә лә, өлөшләтә грек теле аша, бик боронғо латынь үҙләштермәләре бар — («баня», «палата», , , ).
Англияны XI быуатта нормандар баҫып алыуы һөҙөмтәһендә латин лексикаһы инглиз теленә француз теле аша йоғонто яһай. Яңырыу дәүерендә инглиз теле латин теленән күп үҙләштергән.
Фонетикаһы һәм фонологияһы
Латин теленең фонемалары ике төрлө әйтелә: традицион һәм классик. Традицион әйтелеш һуңғы латында килеп сыҡҡан күп кенә фонемалар вариантын һаҡлаһа, классик латынь уларҙы юҡ итергә ынтыла.
Телдең тарихи үҫеше арҡаһында килеп сыҡҡан үҙгәрештәр менән бер рәттән, күп быуаттар дауамында традицион әйтелешкә үҫешкән көнбайыш европа телдәрендә барған фонетик процестар йоғонто яһай, һәм был төрлө илдәрҙә латин телендәге текстарҙы уҡыу айырмаһына килтерә.
Һуҙынҡы һәм тартынҡыларҙың оҙонлоғо
Шуға ҡарамаҫтан, һуҙынҡыларҙы ла айырымлау индерергә маташҡандар. Ҡайһы берҙә оҙон һуҙынҡылар икеләтелгән хәрефтәр менән (был системаны боронғо рим шағиры Акций Луций (Accius менән бәйләйҙәр) билдәләгәндәр; шулай уҡ оҙон һуҙынҡыларҙы «апекс» — диакритического значка, похожего на акут (буква I в этом случае просто увеличивалась в высоту) ярҙамында билдәләү ысулы булған.
Хәҙерге баҫмаларҙа һуҙынҡыларҙың оҙонлоғон билдәләү маҡсатында оҙон һуҙынҡылар өҫтөнә макрон диакритик билдәһе (ā, ē, ī, ō, ū), ә ҡыҫҡалар өҫтөнә — Кратка бреве (ă, ĕ, ĭ, ŏ, ŭ) ҡуйғандар.