cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хул-Волты-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Беләү (йылға)
Беләү (Блява) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡороған йылғаһының уң ярына тамағынан өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Этимологияһы
Йылға исеме уның таштарынан алынған. Беләү — ул киҫә торған әйберҙәрҙе (бысаҡ, бәке, салғы) үткерләй торған таш, ҡайраҡ .
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан. Бәләкәй йылға бассейны — өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
Яхтелья
Яхтелья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вижай йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кишка (Кипшенга ҡушылдығы)
Кишка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кипшенга йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Чохрак
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Лаба йылғаһы башынан Чамлык йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Холуная (Кобра ҡушылдығы)
Холуная  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кобра йылғаһының һул ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кельбес
Кельбес — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яя йылғаһының уң ярына тамағынан 263 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шишмә (йылға)
Шишмә (Çişmə, Чишмә) — йылға. Рәсәйҙәге йылға, Һамар өлкәһе һәм Татарстан биләмәләре буйлап аға. Каманың һул ҡушылдығы. Исемен татарҙарҙың «чишмә» һүҙенән ала.
Географияһы
Йылға оҙонлоғо — 259 км, бассейны майҙаны — 6,2 мең км². Һамар өлкәһендә. Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығынан башлана, Куйбышев һыуһаҡлағысының Кама ҡултығына ҡоя, (йылғаның һыубаҫар туғайҙары Шишмә Тамағы ҡултығын барлыҡҡа килтерә). Йылға үҙәне асимметрик, бормалы, инештәрендә киңлеге 0,9—1,2 км булған V-рәүешле, ҡалған дауамында трапеция формаһында, киңлеге 3-4 км. Йылға үҙәндәре һәм йырындар менән йырғыланған тулҡынлы тигеҙлек буйлап аға. Йылға башында киңлеге 100—300 м, тамағында 2 км тиклем тирбәлә. Йылғаның ярҙары текә, урыны менән йырғыланған. Йылғаға 69 ҡушылдыҡ ҡоя, уларҙың иң ҙурҙары: Урман Шишмәһе, Кувак, Талкиш, Секинесь, Кичуй, Толкишка.
Гидрологияһы
Йылғала һыу хлорид-кальций гидрокарбонатлы, яҙын 200—400 мг/л уртаса минераллы, һәм 600—700 мг/л түбән тәрәнлектә юғары минераллы. Түбән кимәлендә тамағында сығымы 8,8 м³/с. Һыуҙың уртаса йыллыҡ сығымы тамағынан 86 км алыҫлыҡта — 11,1 м³/с.
Дәүләт һыу реестры коды — 11010000212112100003525
Хужалыҡта ҡулланышы
Йылға төбәктә ҙур хужалыҡ әһәмиәтенә эйә, төбәк әһәмиәтендәге транспорт магистрале, тәбиғи һыу менән тәьмин итеү сығанағы, шул иҫәптән нефть объекттарын да тәьмин итә. Татар Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының 1978 йылдың 10 ғинуарындағы 25-се ҡарары һәм Татарстан Республикаһы Министрҙар Кабинетының 2005 йылдың 29 декабрендәге № 644 төбәк әһәмиәтендәге ҡарары менән тәбиғәт ҡомартҡыһы тип танылған.
Тәбиғәт
Йылғала суртан, сабаҡ, ҡыҙылгүҙ,бағыр бар. Тәлмәрйен, һөлөк, ондатра, ҡама,ҡондоҙ осрай. Болоттар сөсө һыуҙа тереклек итеүсе бүздәк болоттан ғибәрәт. Йылғаның планктонында өйрөлмәктәрҙең 31 төрө тереклек итә, һирәкләп тармаҡлы мыйыҡлыларҙың 11 төрө, ишкәгаяҡ ҡыҫалаларҙың 22 төрө һәм фитопланктондың 12 вәкиле, зоопланктондың 7 төрө осрай. Һыу ятҡылығының үҙ аллы таҙарыныуы әүҙем. Һимерүләндәр башлыса бер урында ғына тереклек итә, йыш ҡына юғары һыу үҫемлектәрендә (перифитон). Тик эпибентосҡа ҡараған төрҙәр (һыу ятҡылыҡтары төбөндә йәшәүсе организмдар) һәм һыу ҡатламында йәшәүсе колониялар (планктон) осрай. Ҡабырсаҡлы амёбалар күп, улар һыу ятҡылығының бөтә экологик уйымдарында тиерлек йәшәй. Һыу үҫемлектәре үҫкән йылы һай һыулы урындарҙа, шулай уҡ ҡомло һайлыҡтарҙа йыш осрай.
Асҡар (Ҡурған өлкәһе)
Асҡар (Аскарово) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Әлмән районы ауылы. Юламан ауыл советы составына керә.
География
Ауыл Мижәкүл буйында, Әлмән районының көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Бер урам — Молодёжная (Йәштәр) урамы бар.
Алыҫлыҡтар:
Тарих
Тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Асҡар ауылы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Әйле улусы ҡарамағында була.
Халҡы
1926 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда 294 кеше теркәлгән, уларҙың барыһы ла башҡорттар.
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (81 %) йәшәй.
Инфраструктура
Ауыл китапханаһы, медицина пункты һәм магазин бар. 2007 йылға ҡәҙәр ауылда башланғыс белем биреү мәктәбе була.
Ингеборга (Дания принцессаһы )
Дания прицессаһы Ингеборга (Ingeborg Charlotta Carolina Frederikke Louise, 2 август 1878 йыл — 11 март 1958 йыл) — Дания короле Фредерик VIII һәм королева Ловистың икенсе ҡыҙы, кейәүҙә Вестергетланд герцогиняһы, Швеция принцы Карлдың ҡатыны.
Никах
Вестергетланд герцогы, принц Карл Шведский менән Копенгагенда 1897 йылдың 27 авгусында никахлаша. Дүрт балалары була:
Германияла улар туй сәйәхәте үткәрә. Принцесса, швед короле Карл XV ейәнсәре булараҡ, Швеция халҡы араһында бик популяр була. Уның хаҡында «Ингеборга — иң яҡшы швед королеваһы булыр ине» тиҙәр. 1897 — 1907 йылдарҙа королева София йәмғиәттә бик һирәк күренә, ә тәхет вариҫы принцесса Виктория үҙенең күп ваҡытын сит илдә үткәрә, шуға күрә Швецияла беренсе леди булып принцесса Ингеборга һанала.
Ул автомобилдәрҙе һәм спортты бик ныҡ ярата, конькиҙа шыуа. 1908 йылда ул принц Вильгельмды һәм уның ҡатыны Бөйөк княгиня Мария Павловнаны Рәсәйҙә оҙатып йөрөй.
Ғаилә тормошо
Уның ғаилә тормошо бәхетле була, әммә 1935 йылда уның ҡыҙы Астрид һәләк була. Был бөтә ғаилә өсөн ҙур ҡайғы була.
Өс ҡыҙының никахы арҡаһында Принцесса Ингеборга ҡайһы бер Европа монархтарының өләсәһе. Улар: Норвегия короле Харальд V, Бельгия короле Бодуэн һәм Альберт II. Шулай уҡ ул Люксембургтың Бөйөк герцогы Анриҙың өләсәһе.
Али ибн Әбү Талип
Али (Ғәли) ибн Әбү Талип ибн Ғәбд әл-Моталлип ибн Хашим ибн Ғәбд-әл-Манаф (علي بن أبي طالب ; яҡ. 600 йыл — 24 ғинуар 661 йыл) — атаҡлы сәйәсмән һәм йәмәғәт эшмәкәре ; Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ике туған ҡустыһы, кейәүе һәм сәхәбә, дүртенсе хаҡ хәлиф (656—661 ) һәм шиғыйҙарҙың беренсе имамы. Идара иткән осорҙа хәҙрәти Ғәлигә Әмир әл-Мөьминин (мөьминдәр юлбашсыһы) исеме бирәләр.
Ғәли Ислам ҡабул иткән беренсе бала була; артабан ул Исламдың тәүге йылдарындағы бар ваҡиғаларында һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр Ислам дошмандары менән алып барған барлыҡ яуҙарҙа ҡатнаша. Мин ғилем ҡалаһы булһам, Ғәли ошо ҡаланың асҡысы» — ти торған булған Рәсүл. Хәлиф Усманды фетнә күтәргән һалдаттар үлтергәндән һуң хәҙрәти Ғәли хәлиф булып ҡала. Мүәвиә күтәргән фетнәгә ҡаршы сыға, харижит ҡулынан һәләк була.
Бала сағы
Ғәли 600 йылда рәжәп айының 13-өндә Мәккәлә ҡөрәйештәрҙең Бану Хашим ырыуы башлығы Әбү Талип һәм Ватима бинт Әсәд ғаиләһендә донъяға килгән. Бик күп сығанаҡтарҙа әтелеүенсә, Ғәли Ҡәғбәтуллала тыуған берҙән-бер бала булған. . Әбү Тали Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең атаһының бер туған ҡустыһы булған. Мөхәммәт с.ғ., ата-әсәһе вафат булғас, ошо ағаһында тәрбиәләнгән. Мөхәммәт ғ.с. Ғәрәбстандың бик бай ҡатынына өйләнгәндән һуң етеш йәшәй башлай, ә ағаһы, киреһенсә, бөлгөнлөккә төшә. Шул шарттарҙа Пәйғәмбәр Ғәлиҙе үҙенә тәрбиәгә ала.
Ғәлигә 9 йәш тулғас, иман шартын ҡабул итә. Шулай итеп, балалар араһынан ғына түгел, ғөмүмән, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙән һуң беренсе булып Ислам ҡабул иткән мосолман булып сыға.
Яугир
Бәҙер һуғышында хәҙрәти Ғәли байраҡсы була. Был һуғышта ул үҙен ҡаһарман яугир итеп күрһәтә. Үҙенә ташланған Вәлид ибн Муғирәне еңә һәм үлтерә .Бынан һуң яраланған Хәмзә менән бергәләп әл-Харисҡа ярҙамға ташланалар, һәм уға һөжүм иткән Шәйбәне үлтереп, әл-Харисты яу ҡырынан алып сығалар. Мосолмандар һәм ҡөрәйештәр араһындағы тәүге һуғышта тәүгеләре еңеп сыға. Ҡаһарманлығы өсөн Ғәлигә «Аллаһ Арыҫланы» тигән ҡушамат бирәләр. Был һуғыштан һуң Мөхәммәт Пәйғәмбәр уға "Зүлфиҡәр" тип аталған ике ҡырлы ҡылыс бүләк итә.
625 йылдың мартында Үхүд тауы янында йәнә мосолмандар менән ҡөрәйештәр бәрелешә. Яу алдынан алышҡа Ғәли менән Талха ибн Әбү Талха сыға. Ғәли еңеп сыҡҡандан һуң мосолмандар һөжүмгә ташлана. Мәгәр Үхүдтәге яуҙа мосолмандар тәүге тапҡыр еңелә, әммә был берҙән-бер осраҡ булып ҡала.
Ғәли һәм тәүге хәлифәләр
Мөхәммәт Пәйғәмбәр бәхилләшеү хажынан һуң Мәккә менән Мәҙинә араһында туҡталып, Ғәли тарафына ахырҙа төрлө мәғәнә һалып аңлатыласаҡ һүҙҙәр әйтә. Пәйғәмбәр ғ.с. Ғәлиҙе үҙенең вариҫы, бар күңеле менән тоғро туғаны тип атап, өммәтенең уны мәүлә тип ҡабул итеүен теләгәнен әйтә а. Шиғыйҙар быны хәҙрәти Ғәли Мөхәммәт Пәйғәмбәр урынында ҡалырға тейешле кеше булған тип аңлата. Сөнниҙәр иһә хәҙрәти Ғәлигә Пәйғәмбәрҙең туғаны булараҡ бурыстар һалып ҡалынған тип һанай. .
Мөхәммәт с.ғ.с. 632 йылдың 8 июнендә үҙенең Мәҙинәләге йортонда вафат була. Вафатын белгәс, бер төркөм ансар йыйылып, кемде хәлифә итеү мәсьәләһен күтәрәләр. Уларға хәҙрәти Ғүмәр, Әбү Бәкр, Әбү Ғөбәйд һәм йәнә бер нисә мөһәжир килеп ҡушыла. Хәҙрәти Ғәли менән ғаилә ағзалары Пәйғәмбәрҙең йыназаһына әҙерләнеп тороп ҡалалар. Башта йыйылған кешеләр Мәҙинәләге хәҙрәжиҙәр ҡәбиләһе башлығы Сәғәд ибн Үбәдте һайламаҡсы була, әммә күптәр был вазифаға Пәйғәмбәр туғандары лайығыраҡ тигән фекер белдерә. . Хәҙрәти Ғәлиҙе сәхәбәләр Әбү Зәрр әл-Ғифари, Миҡдад ибн әл-Әсүәд һәм фарсы Сәлмән әл-Фарси күрһәтә, әммә уларҙы тыңлаусы булмай. Әбү Бәкр менән фекерҙәштәре килеп етеүе хәлде үҙгәртеп ебәрә. Йыйылыш Әбү Бәкергә ант килтерә, уға «Аллаһ рәсүле урынбаҫары» дәрәжәһе бирелә — хәлифә рәсүли-л-лаһи (ябай ғына әйткәндә хәлифә). Хәҙрәти Ғәли ҡаршы булмай, әммә йәмәғәт тормошонан ситләшеп, тулыһынса тормошон Ҡөрьәнде өйрәнеүгә һәм өйрәтеүгә бағышлай.
Әбү Бәкер вафаты алдынан үҙ урынына хәҙрәти Ғүмәрҙе күрһәтә, ә уныһы үлер алдынан 6 сәхәбәнең исемен атай һәм шуларҙан башлыҡ һайларға ҡуша. Ахыр сиктә 4 исем ҡала - хәҙрәти Ғәли, Усман ибн Ғаффан, Сәғәд ибн Әбү Ваҡҡас һәм Әз-Зөбәйер). Исеме аталған Талха ҡайҙалыр киткән була. Йыйылышта алып барған Ғәбд-Рахман, үҙегеҙҙе һайламаһалар, кемде күрһәтер инегеҙ, тигән һорауға хәҙрәти Ғәли хәҙрәти Усманды атай, ә уныһы - хәҙрәти Ғәлиҙе. Ҡалған икәү хәҙрәти Усманды атай. Хәҙрәти Усман өсөнсө хәлифә итеп һайлана »''.
Хәлифә
Хәҙрәти Усманды үлтергәндең өсөнсө көнөнә хәҙрәти Ғәлиҙе хәлифә итеп һайлайҙар. Ант килтергәндең иртәгәһенә мәсеттә вәғәз тотоп, ул былай ти:
Аллаһ һеҙҙең арала үлем ҡапҡаһын асты һәм төн ҡараңғылығындай фетнә башланды. Сабыр һәм зирәк булмаһаҡ, уйлап эш итмәһәк, был хәлдән сығып булмаҫ. Әгәр миңә һәм Аллаһы тәғәләгә буйһонһағыҙ, мин Пәйғәмбәребеҙ юлына өндәйем. Биллаһи,һеҙ бер фекергә килмәйенсә минең Мөхәммәт өммәтенә хаким булырға теләмәгәнде Аллаһы тәғәлә күреп тора, әммә бөгөн һеҙ минең хаҡта бер фекергә килдегеҙ һәм шуға күрә мин һеҙҙе ташлап ҡуя алмайым. …
Хәлифәттә фетнә
Идара итергә тотонғас, хәҙрәти Ғәли Мәҙинәлә тиҙ үк тәртип урынлаштыра. Уның хакимлығын Мысырҙа, Ираҡта һәм Йәмәндә таныйҙар. Мәгәр Сүриә башлығы һәм Усмандың туғаны  — Мүәвиә I яңы хәлифте Усманды үлтереүселәр яҡлы тип һанап, уға ҡаршы сыға. Ул Шам (Дамаск) мәсетендә Усмандың ҡанлы күлдәген һәм ҡатыны Наиләнең туралған бармаҡтарын ҡуя. . Хәҙрәти Ғәлиҙе хәлифә итеп таныуҙан полководец Сәғәд ибн Әбү Ваҡҡас та баш тарта.
Ғәрәбстанда ла хәҙрәти Ғәлигә ҡаршылар байтаҡ була. Уларҙың күбеһе Мәҙинәнән Мәккәгә күскән була, ә бында Пәйғәмбәрҙең ҡатыны Ғәйшә р.ғ. хәҙрәти Ғәлиҙең Усманды үлтереүселәрҙе язаларға ашыҡмауҙа ғәйепләй.
Сиффин һуғышы. Харижиҙар
657 йылдың ғинуарында хәҙрәти Ғәли Күфәгә күсенеп, шунда үҙенең хөкүмәтен урындаштыра. Хәлифәттең алыҫтағы төбәктәре лә уға баш һалып, хакимиәте нығына, ғәскәре 50 меңгә етә. Апрелдә ул Сүриәгә яу менән сыға, Евфрат аша сығып, Сиффин ауылы янында Мүәвиә ғәскәре менән бәрелешә.
Алыштың икенсе көнөнә хәҙрәти Ғәли ғәскәре өҫтөнлөк ала. Фетнәселәр еңелә башлай, әммә Әмр әл-Әс һөңөләргә Ҡөрьән биттәре ҡаҙап күтәрергә ҡуша - һуғыш шунда уҡ туҡтай. Хәҙрәти Ғәли ҡор баштарына кәңәш һорап мөрәжәғәт итә. Берәүҙәр ярашайыҡ, ти, икенселәр яуҙы дауам итеү яҡлы була. Бер аҙ уйланғас, хәҙрәти Ғәли уларға: ''«Мин кисә һеҙгә бойора инем, бөгөн һеҙҙең бойороҡто тыңлайым, идара итеүсенән идара ителеүсегә әйләндем. Һеҙҙең тере ҡалғығыҙ килә, шуға күрә мин һеҙҙең ихтыярға ҡаршы бара алмайыми »''. Мүәвиәнең ғәскәре һаҡланып ҡала,ә Ғәли яғында бүленеш башлана: 12 мең һалдат хәҙрәти Ғәлиҙе ҡыйыуһыҙлыҡта ғәйепләп, ташлап китә. Уларҙы хәрижиттәр тип атай башлайҙар.
Һәләк булыуы
661 йылдың 22 ғинуарында 3 хаслыҡсы, шул иҫәптән, Ибн Мулжәм, Күфә мәсетендә сабах намаҙына тиклем ҡалалар. Таңда хәҙрәти Ғәли аҙан ҡысҡыра ла мәсеткә инә. Шул саҡ теге өсәү уға ташлана, Ибн Мүлжәм: «Хөкөм Аллаһ ҡулында, ә һинең менән хәнйәрле кешеләрең ҡулында түгел!»- тип ҡысҡыра. Фетнәселәрҙең берәүһе яҙа тейә, тап Ибн Мулжәм ағыулы хәнйәр менән хәҙрәти Ғәлиҙе яралай. Ҡасып барғандарында уны тотоп алып хәлифә алдына баҫтыралар: «Йәнгә - йән, әгәр үлһәм - үлтерегеҙ, тере ҡалһам, үҙем хәл итермен", - ти хәҙрәти Ғәли .» Мүәвиә менән әл-Әс ҡотолоп ҡала. Мүәвиәнең аяғы ғына яралана, ә Әмр урынына яңылыш икенсе берәүҙе үлтерәләр.
Хәҙрәти Ғәли Хәсән һәм Хөсәйен улдарын саҡырып ала һәм уларға тәҡүә һәм намыҫлы, сабыр булырға васыят итә, икенсе ҡатынынан тыуған ҡустыларын шәфҡәтлелек менән тәрбиә ҡылырға ҡуша. Яҡындарын йыйып, мосолмандарға васыятын әйтә. Һуңғы һулышына тиклем шәһәҙәне ҡабатлап ята. 23 ғинуар көнө, Рамаҙандың 21-се көнөндә хәлиф Ғәли ибн Әбү Талип вафат була.
Хәҙрәти Ғәлиҙе Күфә янында ерләйҙәр. Уны ерләгән урын сер итеп тотола, нәммә хәлифә Һарун әр-Рәшит осоронда билдәле була һәм уның өҫтөнә төрбә төҙөйҙәр. Изге урын янында Ән-Нәжәф ҡалаһы барлыҡҡа килә.
Үлеменән һуң
Дошмандары хәҙрәти Ғәлиҙе «Әбү Тураб» («Туҙан атаһы») тип атай. . Риүәйәттәрҙән күренеүенсә, 664 йылда, вафаты алдынан Әмр ибн әл-Әс гонаһтарына тәүбә итә, һәм хәҙрәти Ғәлигә ғәҙелһеҙ булыуына үкенес белдерә. . Хакимлыҡҡа килгән Мүәвиә Өмийәдтәр династияһына баш һала, улар хәлифәткә 90 йыл баш булып тора. Мүәвиә тарафдарҙары йылдар буйы төрлө тантаналарҙа хәҙрәти Ғәлиҙе исемләп ҡарғай. Ғәли яҡлылар иһә уға тиклемге 3 хәлифәне һәм Мүәвиәне ҡарғап яуап бирә. .
Хәҙрәти Ғәли шәхесе
Ислам тарихына хәҙрәти Ғәли бик фажиғәле яҙмышлы кеше булып инеп ҡалған. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙән тыш мосолман халыҡтары телендә уның тиклем бер кемгә лә бағышланған китаптар юҡ. Барыһы ла хәҙрәти Ғәлиҙең бик тәҡүә, Ҡөрьәнгә һәм Сөннәткә ярашлы йәшәгән, шулар буйынса хөкөм сығарған шәхес тип иҫбатлай. Дин ҡушҡанса ғына йәшәгән, нәфселәнмәгән, донъя малы йыймаған. Ҡайһы бер авторҙар уға сәйәси оҫталыҡ һәм хәйлә етмәгән тип һанай. .
Хәҙрәти Ғәлиҙе сөнниҙәр ҙә, шиғыйҙар ҙа ололоҡлай. Шиғыйҙар династияһын башлап ебәргән Сәфәүиҙәр шаһы Исмәғил I Хатаи үҙенә сеги-дери Ғәли (һүҙмә-һүҙ «Ғәли ишеге эте») тигән титул да ала. Шаһ Исмәғил 1-се ваҡытында һуғылған көмөш тәңкәгә (Тәбриз, 1510—1511 йй.) хәҙрәти Ғәлигә данлау яҙылған.
Тоҡомдары
624 йылда Мөхәммәт с.ғ.с. уға ҡыҙы Фатиманы бирә. . Уларҙың 5 балаһы була: улдары Хәсән менән Хөсәйен, Мөҡсин (бәләкәй сағында үлеп ҡала) өыҙҙары Үмм Күлсүм һәм Зәйнәб.
Ҡыҙы Зәйнәбте хәҙрәти Ғәли туғаны Абдулла ибн Жәфәргә кейәүгә бирә.
Хәсән менән Хөсәйен шиғыйҙарҙа икенсе һәм өсөнсө имамдар тип һанала. Ҡалған 9 имам Хөсәйендән киткән тоҡомдан.
Хәҙрәти Ғәлиҙең улы Хәсәндән киткән бүләһе Идрис I Фәс ҡалаһына нигеҙ һала (хәҙер Марокко), Идрисиҙар династияһын башлай, улар Төньяҡ Африкала X быуатҡа тиклем идара итә.
Әбләз болондары
Әбләз болондары (Аблязовские луга) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Агаповка районы биләмәһендәге Яйыҡ йылғаһы үҙәнендәге болондар, өлкәнең айырым ҡурсыуындағы ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Географияһы
Әбләз болондары Агаповка районы биләмәһендәге Ғөмбәй йылғаһы ҡойған урындан башлап Яйыҡ буйлап һуҙылып киткән, Агаповка һәм Әбләз ҡасабалары араһында урынлашҡан.
Силәбегә тиклем араһы — 295 км, Магнитогорскиға — 20 км, Орскиға — 290 км, Агаповкаға — 6 км. Координаттары: 53°14′31″N 59°9′50″E
Тасуирламаһы
Болондар Яйыҡ йылғаһының ваҡ ҡына күлдәргә әүерелгән балыҡҡа бай иҫке үҙәндәре менән дә сыбарланған. Силәбе өлкәһе Агаповка районындағы Магнитогорск ҡалаһы янындағы үле йылға (иҫке үҙән) тибындағы бәләкәй күлдәр күп. Әбләз болондарын йылға буйы туғайҙары, йылға террасалары хасил итә. Һыубаҫар туғай һәм уның сиге бейеклеге 1,5-2 метр тәшкил итә. Әбләз туғайҙарына төньяҡтан тәбәшәк, әммә матур ҡаялар килеп терәлгән.
Болондарҙың территорияһы — 231 гектар.
Тәбиғәте
Әбләз болондарында күп төрлө үҫемлектәр араһында уникаль берәмектәре осрай. Бында урман зонаһына хас ярайһы дымлы ысын болондар, далалашҡан болондар, ҡыуаҡтар һәм ағастар, шулай уҡ һаҙға әйләнгән майҙандар бер-береһенә терәлеп тора. Әйткәндәй, был территориялағы ысын болондар — Силәбе өлкәһенең дала зонаһында һаҡланып ҡалған бик аҙ ғыналарының береһе.
Бында таралған үҫемлектәр араһында ағастарҙан — тал, шыма ҡарама, ҡара тирәк тополь ҡара, ҡыуаҡлыҡтарҙан муйыл, балан, гөлйемеш, энәлек, ҡара бөрлөгән һәм башҡалар үҫә. Үлән үҫемлектәр бер нисә ярус булып үҫә. Улар араһында — тар япраҡлы юшан, сысҡан борсағы, андыҙ, ер еләге, меңъяпраҡ һәм башҡа бик күп төрҙәр. Силәбе өлкәһе Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәр ҙә: шаҡмаҡлы һипкелгөл (рябчик шахматный), кәрлә ирис осрай. Бәшмәктәр ҙә күп үҫә.
Үле йылғаларында алабуға, төрлө сабаҡ, табан үрсей.
Айырым статусы
1989 йылда Әбләз болондарының уникаль үҫемлек донъяһы өлкә кимәлендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән. 2020 йылда уларҙың статусы рәсми рәүештә Силәбе өлкә хөкүмәте тарафынан положение ҡабул ителеп, яңынан раҫланған
Һәжәр (Исмәғилдең әсәһе)
Һәжәр (Ага́рь) (הגר, Хагар, илсе; Άγαρ; Agar; هاجر, Хаджар) — Мысырлы, ҡол ҡатын, Сараның түлһеҙ осоронда хеҙмәтсе булып торған, Ибраһим Пәйғәмбәргә Исмәғил улын табып биргән кәнизәк.
Ибраһим менән Сарраның улы Исхаҡ ҙурая башлағас, Сарраның ризаһыҙлығы арҡаһында Һәжәрҙе улы Исмәғил менән Ибраһимдың йортонан ҡыуалар (Йәш. 21:1-21).
Һәжәр Ғәрәп ярымутрауы сүлендә ҡала. Улы Исмәғилдән ғәрәп халҡы тарала, уларҙы йә исмәғилиҙәр йә һәжәриҙәр тип атап та йөрөтәләр. Исмәғилдең әсәһе булараҡ, ғәрәп риүәйәттәрендә Һәжәргә күп урын бирелә.
Ғәрәп әҙәбиәтендә лә Һәжәр образы киң яҡтыртылған, ә рәсем сәнғәтендә әсәле-уллының Ибраһим йортонан ҡыуылыуы күп сюжеттарға нигеҙ булған.
Һәжәр хөрмәтенә 1909 йылда асылған астероидҡа уның исеме бирелгән.
Ибраһим Пәйғәмбәр һәм Һәжәр
Динебеҙҙә телгә алынған бөйөк Пәйғәмбәрҙәребеҙҙең береһе — Ибраһим ғәләйһиссәләм. Тап бына ошо әүлиә заттан бөгөн донъя халҡының күпселеге тотҡан ибраһими (аврамистик) диндәр таралған да инде. Ибраһими диндәргә, мәғлүм булыуынса, йәһүди, нәсрани, ислами инаныстар инә.
Ҡөрьән Кәримдең «Ниса» сүрәһенең 125-се аятында Ибраһим хаҡында былай тип әйтелә: «Дин йәһәтенән үҙенең нәфесен Аллаһы Тәғәлә өсөн тапшырыусынан кем яҡшыраҡ? Шул кешелер: үҙе изгелек ҡылды һәм Ибраһим Пәйғәмбәрҙең диненә эйәрҙе. Аллаһы Тәғәлә Ибраһим Пәйғәмбәрҙе Үҙенә дуҫ итеп тотто, йәғни, уны ихтыяр ҡылды һәм уға күп кирәмәттәр бүләк итте.»
Мәғлүм булыуынса, Ибраһим Пәйғәмбәр менән ҡатыны Сараның ҡартайғанса балалары булмай. Был хәлгә икеһе лә бик ҡайғыралар. Рәсүлдең бик бала көҫәгәнен күреп, эстән һыҙып йөрөгән Сара үҙе хеҙмәтсеһе Һәжәрҙе алырға тәҡдим яһай. «Раббым, миңә бер изге ул бирһәңсе!» — тип теләй зөфаф кисендә Ибраһим. Һәм Аллаһы Тәғәлә уны йомшаҡ күңелле ул — Исмәғилде биреп һөйөндөрә («Саффәт» сүрәһе, 100-101-се аяттар). Сара көнсөлөктән ҡатынды балаһы-ние менән сүлгә алып барып ташлауҙы талап итергә тотона, тиелә риүәйәттәрҙә. Атай кешегә көтөп алған балаһы һис шикһеҙ йәл, ул байтаҡ икеләнә. Бер мәл Ибраһим Пәйғәмбәргә Аллаһы Тәғәләнән: «Улыңдан бөйөк бер милләт тараласаҡ, уны сүлдә ҡалдыр», — тигән вәхи килә. Ҡайҙа илтергә икәне лә төшөндөрөлә.
Һәжәр — тәҡүәлек өлгөһө
Ибраһим Пәйғәмбәр Һәжәр менән улы Исмәғилде әле Мәккә урынлашҡан, ә ул мәле яҡын-тирәлә бер әҙәм заты, бер тамсы һыу булмаған, яланғас таштар ғына һерәйеп торған тауҙар араһына килтереп ташлай. Тәҡүәлеге шул тиклем көслө була, ҡатын бары тик: «Һин быны Алланың ҡушыуы буйынса эшләйһеңме?» — тип кенә һорай һәм, ыңғай яуап ишеткәс, һис ҡаршылыҡ, ризаһыҙлыҡ күрһәтмәй, тороп ҡала. «Улай булғас, Аллаһ беҙҙе һәләк итмәҫ», — тип иҫ киткес ышаныс менән тороп ҡала. Әгәр күңелендә шул тиклем инаныу булмаһа, ул бер үлән ҡыяғы ла үҫмәгән, кеше затының эҙе лә булмаған тау-таш араһында ҡурҡышынан, өмөтһөҙлөктөн йөрәге ярылып үлер, йә хыялланыр ине.
Зәмзәм шишмәһенең ағып сыҡҡаны
Бына турһыҡҡа һалынған һыу ҙа, ризыҡ та бөтә, ас балаһының илауына үҙәге өҙөлөп, Һәжәр Инәбеҙ һуңынан Сафа һәм Мәрүә тип аталасаҡ ике тау араһында йүгерә башлай. Береһенең түбәһенә менә лә, ян-яҡҡа ҡарай — тик ҡош-фәлән күренмәй, тимәк, һыу юҡ. Икенсеһенә йән асыуына йүгереп менә — шул уҡ хәл. Етенсе тапҡыр төшөп килгәндә Исмәғиле аяҡ тибеп илап ятҡан урындан һыу сыға башлағанын күрә. Һыу ер аҫтынан шул тиклем көс менән урғылып атыла һәм тиҙ үк тирә-йүнде баҫа ла башлай. Әгәр шул мәлдә Һәжәр Инәбеҙ «зәм-зәм» (беҙҙеңсә «сеү-сеү») тип, тирә-яғын балсыҡ менән ҡоймалап ҡуймаһа, донъяны һыу баҫыр ине, тип әйтелә бәғзе бер сығанаҡтарҙа.
Хаж ғәмәлен үтәгәндә Ҡәғбәтулла тирәләй ете тапҡыр урап үткәс, зәмзәм һыуы эселә һәм артабан мосафирҙар Сафа һәм Мәрүә араһынан Һәжәр Инәбеҙ кеүек үк йүгерә-атлай уҙа. Хажиҙар был йоланы үтәгәндә Әсә бөйөклөгөн, Аллаға, балаһына мөхәббәтен иҫенә ала. Аллаға бөйөк инаныс кәүҙәләнеше булған Һәжәр Инәбеҙҙең аяҡ эҙҙәре буйлап уҙғанда Ҡөрьәнебеҙҙә әйтелгән: «Йәннәт әсәләрҙең аяҡ аҫтында», — тигән аят та һис шикһеҙ хаҡ мосолмандың күңел күгенә нур булып яғыла.
Аяҡ аҫтынан зәмзәм урғылып сыҡҡан бала — Исмәғил — Пәйғәмбәр булараҡ динебеҙ тарихына инә. Кеше аяғы баҫмаған тауҙар араһында ҡалған әсәле-уллы аҫыл зат әһле Ислам донъяһы өсөн изге урынға, йылдан-йыл, көндән-көн абруйы арта барған Мәккә ҡалаһына нигеҙ һалыусы булып тора.
Каруан башы шик белдереп баш сайҡай, һүҙен дөрөҫләтер өсөн һағауылды тикшерергә ебәрә. Тегеһе эсеп тә туймаҫлыҡ шишмә янында балаһын күрһәтмәҫкә тырышып, кәрәк булһа, уның өсөн йәнен дә бирерҙәй ҡиәфәттә баҫып торған торған йәш ҡатынды күрә. Һыу бар ерҙә тормош бар. Каруансылар Мәккә тип аталыр ҡаланың тәүге йорттарын һала, ә Исмәғил, бәлиғ булғас, джүрһүмит тип аталған ошо ырыу ҡыҙына өйләнә. Ибраһим Пәйғәмбәрҙең Һәжәр Инәбеҙҙән тыуған улы Исмәғил, шулай итеп, ғәрәп халҡының тәүбабаһына әүерелә, Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт саллалаһу ғәләйһи үә сәлләм — уның тура ептән килгән тоҡомо, вариҫы.
Әсә ҡаһарманлығы
Әммә Аллаһы Тәғәлә тарафынан, унан бөйөк милләт китәсәк, тип нарыҡланған Исмәғил улын да атай кеше онотмай, килеп йөрөй. Зөлхизә айының иң сағыу тажы, хаж ғәмәленең иң яуаплы көнө — ҡорбан салыу йолаһы ла уның тап ошо улы менән бәйле. Риүәйәттәрҙең ҡайһы берҙәрендә һөйләнелеүенсә, Аллаһ алдында бурысын үтәтмәҫ өсөн шайтан Ибраһим Пәйғәмбәрҙең үҙен дә, ҡорбанға килтерелергә тейеш Исмәғилде лә, хатта Һәжәр Инәбеҙҙе лә үәсүәсәләп маташа. Әммә уларҙың һәр береһе Аллаға бер һүҙһеҙ буйһоноуын, тоғролоғон күрһәтә. Әсәнең яуабы иҫ киткес фәһемле лә, тетрәндергес тә була:
— Аллаһ хаҡына икән, мин бер улым түгел, әллә нисәү булһа ла ҡорбанға килтерергә риза.
Хаж ғәмәле башҡарғанда иҫкә алыныуға шулай лайыҡ булған бөйөк был ҡатын.
Башҡорт һәжәрҙәре
Аллаһ алдында бурысын үтәгән балаһын күҙ йәше ҡоймай ғына, фатиха биреп, сабырлыҡ менән изге юлға оҙатып ҡалыу Һәжәр Инәбеҙҙән мираҫ ителгән дә инде. Башҡорт халҡы ил өсөн, тыуған ер өсөн күпме ҡан ҡойған, әсәләр бит улдары артынан һөрән һалып илап ҡалмаған, барма, тип әйтмәгән.
— Ир булып тыуғас, хеҙмәт итәләр инде. Яуыз кеше яуҙан ҡасыр, тигән ололар. Көнө еткәнгә көн дә үлем — мейес башында ла ятып үлә. Алланың ҡушҡанынан уҙып булмай, яҙған булһа, хеҙмәт итер ҙә ҡайтырҙар, — бындай яуапты һалдат әсәләренән йыш ишетә торғайныҡ.
Ватанға һөйөү — имандан. Ватанды һаҡлау — Аллаһ алдындағы мөҡәддәс бурыс. Тимәк, яуҙан ҡасыу — Аллаһ һалған оло бурыстан ялтаныу, аманатҡа хыянат. Башҡорттар, мосолман булараҡ, тап шуның өсөн дә ҡаһармандарса һуғышҡан, аямаған йәнен, түккән ҡанын. Һаман да әле Рәсәйҙең иң ҡыйыу, иң тоғро һалдаттары булып ҡалалар. Яу ҡырында ятып ҡалыусыларҙы «шәһит», тимәк, Аллаһ хаҡына йәнен ҡорбан итеүсе тип атаған халҡыбыҙ. Хатта дәһри совет осоронда ла был исемдең юғалғаны булманы.
Милләтебеҙҙең күпме Һәжәр Инәләре бәғер иткенәләре, күҙ нурҙары — шәһит киткән улдарын көтөп ала алмай донъя ҡуйған. Ожмах ҡапҡалары алдында осрашыуҙар насип ҡылһын уларға Хаҡ тәғәлә.
Бутлар
Бутлар (Buttlar) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1393 кеше йәшәй. Майҙаны — 21,27 км2. Диңгеҙ кимәленән 260 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 36419 һәм автомобиль коды — WAK.
Үрге Санарка
Үрге Санарка — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе, Пластовской районы Борисовский ауыл биләмәһе территорияһында Пласт ҡалаһынан 26 км көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан ауыл.
Географияһы
Санарка йылғаһы буйында Силәбе — Магнитогорск трассаһында урынлашҡан ауыл.
Топонимияһы
Силәбе топонимисы Шувалов: Санарка йылғасыҡ, Уй йылғаһының һул ҡушылдығы, Тобол бассейнына ҡарай; Үрге Санарка, ауыл, Пласт ҡалаһы территорияһы; Түбәнге Санарка, ауыл; Каменная Санарка, ҡасаба, Троицкий районы. Хәҙерге башҡорт теле яғынан аңлатыу мөмкин булманы. Моғайын, атама башҡорт һәм урыҫ телдәрендә бер аҙ үҙгәртелеп, Сунар, Сакнар, Сак-Санар тигән боронғо фин-уғыр топонимдарына бәйлелер }} .
Болчары
Болчары — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Кондинское районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 2070 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628217, ОКАТО коды — 71116908001.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Камрю
Камрю — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Карагем №475 йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Камрю
Княжа (Луза ҡушылдығы)
Княжа — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының һул ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫке Балтас ауыл Советы (Балтас районы)
Иҫке Балтас ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһы Балтас районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
1989 йылда Иҫке Балтас ауыл Советынан өс тораҡ пункттан торған Ҡомъяҙы ауыл Советы бүленеп сыҡҡан. Башҡортостан АССР-ы Юғары Советының 1989 йылдың 27 сентябрендәге «Балтас районында Ҡомъяҙы ауыл Советын булдырыу тураһында» тигән 6-2/329 һанлы Указында былай тип яҙылған:
1.Балтас районында административ үҙәге Ҡомъяҙы ауылында булған Ҡомъяҙы ауыл Советын булдырырға.
2.Ҡомъяҙы, Иҫке Илекәй, Туҡтай ауылдарын, Иҫке Балтас ауыл Советынан сығарып, Ҡомъяҙы ауыл Советы составына индерергә.
3.Тәҡдим ителгән схематик картаға ярашлы, Ҡомъяҙы ауыл Советы сиктәрен урынлаштырырға.
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы 2005 йылдың 20 июлендәге 211-з, 2006 йылдың 21 июнендәге 329-з, шул уҡ йылдың 29 декабрендәге 404-з һанлы закондарына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2008 йылда шул уҡ Ҡомъяҙы ауыл Советы, үҙ составына индерелгән өс тораҡ пункты менән, Иҫке Балтас ауыл Советына кире ҡайтарылды.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге «Башҡортостан Республикаһында айырым ауыл Советтарын һәм тораҡ пункттарын ҡушыу айҡанлы Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошон үҙгәртеү тураһында», 1-се ст., 8-се п.) а) 49-з һанлы Законында былай тип яҙылған : "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәр индерергә: Административ үҙәген Иҫке Балтаста ҡалдырып, «Иҫке Балтас» исемен һаҡлап, Иҫке Балтас һәм Ҡомъяҙы ауыл Советтарын берләштерергә. Ҡомъяҙы ауыл Советының Ҡомъяҙы, Иҫке Илекәй, Туҡтай ауылдарын Иҫке Балтас ауыл советы составына индерергә. Тәҡдим ителгән схематик картаға ярашлы, Иҫке Балтас ауыл Советы сиктәрен раҫларға. Ҡомъяҙы ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәре исемлегенән төшөрөргә
Башҡорт (күл)
Башҡорт (Башқұрт) — Ҡаҙағстандың Төньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһе Жамбыл районындағы күл. Сенжар ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 20 км һәм бөтөрөлгән Богатое ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 1 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
1940-сы йылдарҙағы топографик төшөрөү мәғлүмәттәре буйынса, күл өҫтө майҙаны 1,28 км² тәшкил итә. Күлдең иң ҙур оҙонлоғо — 1,4 км, иң ҙур киңлеге — 1,1 км. Яр буйы һыҙатының оҙонлоғо — 4,3 км, яр буйы һыҙатының үҫеше — 1,06. Күл диңгеҙ кимәленән 138,3 м бейеклектә урынлашҡан.
Орёл
Орёл (Орёл) — Рәсәй Федерацияһындағы ҡала, Орёл өлкәһенең үҙәге.
Географияһы
Ока йылғаһы ярында урынлашҡан.
Транспорты
Орёл — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
Бочкарёвка (Шишмә районы)
Бочкарёвка (Бочкарёвка) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 50 кеше. Почта индексы — 452154, ОКАТО коды — 80257805012.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Алексеевка (Айыт ауыл советы, Бишбүләк районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хул-Лебес-Соим
Хул-Лебес-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сыня йылғаһының һул ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Горненский (заказник)
Горненский заказнигы — Ростов өлкәһе Ҡыҙыл Сулин районы территорияһында өлкә әһәмиәтендәге дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы, Шахта ҡалаһы янында урынлашҡан, шахтер  ҡасабалары һәм баҫыуҙар  менән сиктәш. Заказник 5 кластер участкаһынан тора, дөйөм майҙаны 8628,96 гектар тәшкил итә.
Тарихы
1876 йылда хәҙерге заказник биләмәһендә дала ағас үрсетеүе башлана. Ул элекке Горненский дәүләт һунар заказнигын үҙ эсенә ала, уның  составында 1974 йылдан Новочеркасск инженер-мелиорация институтының Дон уҡытыу-тәжрибә хужалығы булған. 1930 йылдарҙа беренсе   дендрарийға нигеҙ һалынған, ә икенсе коллекцияла ағас  үҫемлектәрҙең күп төрҙәре  иҫәпләнгән. 1973 йылда төҙөлгән хәҙерге дендрарий 21-се квадратта урынлашҡан, уның күләме 9,5 гектар майҙанды тәшкил итә. Орлоҡ һәм үҫентеләрҙе уның өсөн СССР-ҙың Фәндәр академияһынан, Ростов дәүләт университетының ботаника баҡсаһынан, Украина ССР-ы Фәндәр академияһының Үҙәк республика ботаника баҡсаһынан алып киләләр. Бөгөнгө көндә дендрарийҙа төрлө илдәрҙән килтерелгән 182  төр ағас һәм ҡыуаҡлыҡ  үҫемлектәр бар. Хәҙерге территорияһы сиктәрендә, заказник 2014 йылда ойошторолған.
Тасуирламаһы
Заказник күбеһенсә тигеҙлектән тора, әммә күпмелер өлөшөн йырындар һәм йылғалар биләй. Заказник биләмәһенә өлөшләтә элекке дәүләт һунар заказнигы һәм  Дон урман хужалығы инә.
Флораһы
Заказникта төрлө үлән ҡылған-бүтәгә далаһының үҫемлектәре осрай. Имән, ҡарағай, саған, ҡарама, ҡорос ағас һәм башҡа бик күп төрҙәр үҫә. 155  төр сәскәле үҫемлектәр теркәлгән. Украин ҡылғаны Лессинг ҡылғаны, меңьяпраҡ, ҡандала үләне, ҡылсыҡлы тимрәү, ябай еҙтөймә, туғай мысайы. андыҙ, быуын үләне, әрем, күксәскә, таҡыябаш, һөтлөгән киң таралған. Һаҡ аҫтына алынған тәбиғәт территорияһында 1996 йылда  «Ростов өлкәһендә Һирәк һәм юғала төр үҫемлектәр, лишайниктар, бәшмәктәр»  китабына индерелгән үҫемлектәр һаҡланған. Улар араһында матур ҡылған, Биберштейн тюльпаны, рус күксәскәһе бар. Бер нисә дарыу үләненең төрҙәре бар: һары мәтрүшкә, әсе әрем, һыу борос о, күгүлән, көтөүсе муҡсаһы, арыҫлан ҡойроғо, кейәү үләне, бесәй үләне, һыу боросо, меңъяпраҡ.
Фаунаһы
Горненский заказнигы фаунаһы күп төрлө. Умыртҡаһыҙ төрҙәренән сиңерткә,  энәғараҡтар, сколопендра, Гордеев селәүсене, ҡыҙыл крокотемис, еҙ ҡуңыҙ, айыу сиңерткәһе,  брахицерус, болан-ҡуңыҙ, әрмән һағыҙағы,  мелиттурга,  йомро мегахила, сколия, дала сколияһы, поликсен, ктырь, ҡара: аполлон, каллимах, Прозерпин балғарағы,  имән балғарағы йәшәй
Һөйрәлеүселәр ҙең бер нисә төрө бар. Туҙбаш йыланы, ябай туҙбаш йылан, кеҫәртке осрай. Баҡыр йылан, дала ҡарайыланы, таш йыланы осрай. Һыу ятҡылыҡтарында  һаҙ гөбөргәйеле тереклек итә.
Ер-һыулылар араһында жерлянка, күл тәлмәрйене, йәшел әрмәнде   һәм ослобаш тәлмәрйен өҫтөнлөк итә. Имеҙеүселәр араһынан  түш терпе, бәләкәй туғырлама, ябай туғырлама, ябай төлкө, бүре, янут,   һыуһар, бурһыҡ, йәтсә, дала көҙәне йәшәй.
Ҡуш тояҡлыларҙан  аҫыл болан, ҡабан, мышы, илек бар. Үрғуян йәшәй. Һыу ятҡылыҡтарында  һыу сысҡаны һәм ондатра  тереклек итә. 2016 йылдың ноябрендә билдәле булыуынса, заказник биләмәһенә 10 муфлонды килтерәләр. 2016 йыл аҙағына тиклем диңгеҙ бөркөтө һәм филин барлыҡҡа килергә тейеш була. Шулай уҡ мышы, лань  һәм сыбар болан популяцияһын тегреҙеү өсөн саралар күрелә.
Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына ингән ҡоштарҙан европа тювигы, туғаҙаҡ, өкө,   балабан, кесе подорлик  һәм Ростов өлкәһе  территорияһында һирәк һаналған ҡоштар осрай.
Заказникта ағас-ҡыуаҡлыҡ үҫемлектәренең өҫтөнлөк итеүе ҡош төрҙәренең төрлөлөгөнә булышлыҡ итә. Был урындарҙа   ҙур һәм кесе подорлик, осоед канюк, бәләкәй бөркөт, ҡор ҡарсығаһы, мүктәрге,  европа тюви]гы, ҡупырсыҡ, фазан, алатуба, ҡулса әберсен, ябай әберсен, һыҙғыраҡ ябалаҡ, төн күгәрсене, ҙур ала тумыртҡа, буҙ тумыртҡа, ҡулса әберсен, ябай әберсен,  урман деүете, алағанат,ҡарағанат, алағанат турғай,  һарығош күек ҡоштар осрай
Ала ҡаҙ, һуна өйрәк, ышылдаҡ аҡҡош, ҡашыҡморон, һоро торна, ҡамыш тауығы, тәгәрлек, ҡашҡабаш, ҡамышҡара,  тартай, ерән һоро селән, аҡ бәләкәй селән, ваҡ мөншөгөр, урҙан, аҡбаш сыпҡай,   ваҡ сәпсәү, оҙонаяҡ сәпсәү, балыҡсы турғай, ҡурҙай, йырсы безелдәк, ҡамыш турғайы, ҡорохтан,   һаралйын, күл аҡсарлағы, һаҙ өйрәге, керелдәк сөрәгәй,  һаҙ сәпсәүе, ваҡ һаралйын,   сыбар ҡурҙай, зарҡыуыт осрай,  ҡыуаҡлыҡтарҙа шиҡылдаҡты  күрергә мөмкин. Заказникт асыҡ ландшафтарында баҫыу көйгәнәге, көйгәнәк, бүҙәнә,  өкө, туғаҙаҡ, күк ҡарға, һабан турғайы, бүрекле һабан турғайы, ал тынғош, просянка һәм башҡалар тереклек итә. Ҡышҡы осорҙа орнитофауна  йомағара, ҡор ҡарсығаһы, яғалбай, ҡыртауығы, фазан, ҡулса әберсен,  өкө ябалағы, ҙур ала тумыртҡа,  ваҡ һайыҫҡан, буҙ тумыртҡа, бүҙәнә ҡарсығаһы, ҡарға, суҡтурғай, бараба, һайыҫҡан, мышар барҡылдағы, ҡарабаш турғай, ҡара барҡылдаҡ, кесерткән турғайы, күкбаш турғай, алағанат турғай, ҡупшыҡайҙар, сипылдаҡ турғайҙан тора.
Неволька
Неволька — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чохрак йылғаһының уң ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Йылға бассейны
Йылға бассейны (Водосборный бассейн) — ер өҫтөндә барлыҡ йылғалар һәм грунт һыуҙары ағып төшә торған ер өҫтө майҙаны йылғаның һыу йыйыу бассейны тип атала.
Неволька
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Лаба йылғаһы башынан Чамлык йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Йылға бассейны
Һәр бәләкәй генә йылғаның үҙ һыу йыйыу бассейны (һыу йыйғыс - водосбор) була. Бәләкәй йылғалар ҙурыраҡ йылғаға ҡушыла. Төп йылға бассейны барлыҡ ҡушылдыҡтарҙы үҙ эсенә ала һәм йылға бассейны барлыҡҡа килтерә.
Неволька
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йылға бассейны
Башҡортостандың йылға бассейндары
Ер өҫтө һәм ер аҫты һыу йыйыу бассейндары һәр береһе үҙенә башҡа, уларҙың сиктәре тап килмәүе мөмкин. Башҡортостан йылғалары һәм уларҙың үҙ бассейндары Волга һәм Яйыҡ, Обь йылғаларының һыу йыйыу бассейндарына ҡарай. Улар үҙ сиратында ярашлы рәүештә Каспий диңгеҙе һәм Төньяҡ Боҙло океан һыу йыйыу бассейндарына инә.
Республика сиктәрендә Волга һыу йыйыу бассейнына ингән йылғаларҙың майҙаны 114,2 мең км² тәшкил итә. Уның иҫәбендә Ағиҙел, Беүә, Ыҡ һ.б. йылғаларҙың һыу йыйыу бассейндары.
Обь һыу йыйыу майҙаны — 2,1 мең км², уға Мейәс, Уй һ.б. йылғаларҙың һыу йыйыу бассейндары инә.
Башҡортостан йылғалары күлдәргә лә ҡоя. Күрше Силәбе өлкәһендәге Сыбаркүл һыу йыйыу бассейнына республиканан килгән һыу майҙаны- 369,0 км². Республика күлдәр араһында иң ҙур һыу йыйыу бассейны Асылыкүлгә ҡарай — 106,0 км², Атауҙы күле 69,8 км² һыу йыя.
Донъя океанының һыу йыйыу бассендары картаһы
thumb|center|800px|
Иң эре йылға бассейндары
Һыу йыйыу майҙаны буйынса иң ҙур йылға бассейны Амазонканыҡы, артабан Конго и Миссисипи йылғалары килә.
Һыу йыйыу күләме буйынса ла Амазонка беренсе урында, икенсе урында Конго йылғаһы, өсөнсө урында Ганг йылғаһы килә.
Кельбес-Тугонак
Кельбес-Тугонак — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кельбес йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әбләшев Раиф Ғабдулла улы
Әбләшев Раиф Ғабдулла улы (8 ноябрь 1950 йыл — 24 октябрь 2000 йыл) — фоторәссам һәм фотокорреспондент. 1991 йылдан Рәсәй Федерацияһы Фоторәссамдар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Әбләшев Раиф Ғабдулла улы 1950 йылдың 8 ноябрендә Пермь өлкәһе Барҙы районы Удик (Елпачиха) ауылында тыуған.
Аргиппейҙар
Аргиппейҙар (Ἀργιππαῖοι) — Урал тауҙары тирәһендә, исседондарҙан көнбайышҡа, сарматтарҙан көнсығышҡа, массагеттарҙан төньяҡ-көнбайышҡа һәм каспийҙарҙан төньяҡ-көнсығышҡа табан йәшәүсе халыҡ. Төрлө осорҙа ғалимдар уларҙы Кавказ, Алтай йәғни Карпат тауҙары тирәһендә урынлаштырғандар. Филология фәндәре докторы профессор Мирфәтих Зәкиев аргипейҙар Көньяҡ Уралда йәшәгән һәм башҡорт халҡының формалышыуында ҙур йоғонто яһаған тигән фекерҙе иң дөрөҫө тип иҫәпләй. 400px|thumb|[[Геродот буйынса донъя төҙөлөшө.]] Совет филологы, антика тарихы С. Я. Лурье иҫәпләүенсә, б.э.т. V быуатта Геродоттың «Тарих»ында аргиппей исеме аҫтында хәҙерге башҡорттарҙың ата-бабалары телгә алына. Геродот хәбәр итеүенсә, аргиппейҙар «бейек тауҙар битләүендә» йәшәй. Аргиппейҙар малдарҙы аҙ тотҡан, сөнки көтөүлектәре насар булған. Һәр береһе ағас төбөндә йәшәй. Ҡышҡыллыҡҡа ағасты һәр ваҡыт тығыҙ аҡ кейеҙ менән ҡаплайҙар, ә йәйен япҡысһыҙ ҡалдыралар. Уларҙы башҡа кешеләр йәберләмәйҙәр, сөнки улар изге тип хөрмәт ителә һәм аргиппейҙарҙың хатта хәрби ҡоралдары ла юҡ. Улар күршеләренең үҙ-ара низағтарын яйға һала һәм аргиппейҙарҙа тыуған иленән ҡыуылған берәйһе һыйынырға урын тапһа — уны бер кем дә кәмһетмәйәсәк.
Геродот буйынса, улар барыһы ла, ир-егеттәре лә, ҡатын-ҡыҙҙары ла, тыумыштан пеләш башлы, яҫы танаулы һәм киң эйәклеләр. Агрипейҙар айырым телдә һөйләшә, скифса кейенә, ағас емештәре менән туҡлана. Аҙыҡҡа ҡулланылған ағастың атамаһы — понтик. Был ағас инжир ҙурлығында, уның емештәре баҡса борсағына оҡшаш, әммә эсендә һөйәге бар. Бешкән емеште туҡыма аша һығалар һәм унан «асхи» тигән ҡара һут сыға. Был һутты улар һөткә болғап эсә. «Асхи»ның тѳпрәһенән күмәс әҙерләйҙәр. С. Я. Лурье «асхи»ны «әсе» (кислый) төрки һүҙенә тап килтерә, ә телсе Ж. Ғ. Кейекбаев буйынса, «асхи» һүҙе башҡорт телендәге «әсе һыу»ҙы (кислая жидкость) хәтерләтә.
Аргиппейҙар термины — «арго» (тиҙ йөрөшлө карап) һәм «гиппей» (ат) боронғо грек теленең һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән тигән фараз бар. М. З. Зәкиев буйынса, төрки яугир гректар менән танышҡанда, уларҙың кем һин тигән һорауына, үҙен ират (илде һаҡлаусы) тип яуап ҡайтарған, бында «ар / ир» (ир-егеттәр) һәм «ат». Гректтар бәлки үҙҙәре яртылаш тәржемә иткәндәр, һөҙөмтәлә иргиппей / аргиппей һүҙе барлыҡҡа килгән.
аныҡлаусы һүҙе арғы (теге яҡ) менән бергә этноним составына пи (бей) төрки һүҙе инеүе мөмкин, был тәржемә иткәндә «теге (арғы) яҡ (тау йәки йылға) бейҙәре».
Әбләшев Раиф Ғабдулла улы
Биографияһы
Хеҙмәт юлын Көңгөр заводында таш буйынса художестволы изделиеларҙы ҡырҡыусы булараҡ башлай.
1978 йылдың апрелендә Көңгөр тыуған яҡты өйрәнеү музейына биҙәүсе-рәссам вазифаһына эшкә алына һәм бында 7 йыл дауамында эшләй. Артабан Көңгөр разведка быраулау идаралығының электр ҡоролмалары цехында фотолаборант булып эшләй, ә 1987 йылдың октябренән 4 разряд фотографы вазифаһына күсерелә.
1987 йылдың декабренән 2000 йылдың октябренә тиклем Көңгөр ҡалаһының «Искра» гәзите редакцияһында фотокорреспондент булып эшләй.
СССР-ҙа, Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә ҡара-аҡ фотографиялар оҫтаһы булараҡ танылыу ала, бер нисә тапҡыр халыҡ-ара, Рәсәй, өлкә кимәлендәге конкурстарҙа еңеү яулай. 1978 йылда «Ватан» («Отечество») республика фотоконкурсында «Кунгур уходящий» фотографиялар серияһын күрһәтә һәм еңеү яулай.
1978 йылда Көңгөр ҡалаһында шәхси күргәҙмәһе асыла. 1982 йылда «Звезда» гәзитенең фотоконкурсы еңеүселәренең береһе була, 1984 йылда Пермь өлкәһенең «Йәш Гвардия» ойошмаһы һәм ВЛКСМ өлкә комитеты уҙғарған публицистик эштәр конкурсында еңеү яулай. 1984 йылдың көҙөндә Пермь ҡалаһының Журналистар йортонда шәхси күргәҙмәһе уҙа. 1996 йылда уның эштәре Пермь фоторәссамдарының Бөйөк Британияның Оксфорд ҡалаһы Хәҙерге заман музейында уҙғарылған күргәҙмәлә күрһәтелә.
2000 йылдың 24 октябрендә фажиғәле рәүештә һәләк була. Удик (Елпачиха) ауылында ерләнгән.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Людмила, улдары — Александр (1974 йылда тыуған) һәм Ренат (1989 йылда тыуған).
Аҡ Тай
Аҡ Тай — Ак-Тай - Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға.
Географияһы
Аҡ Тай йылғаһы Бәрәнсе (Нижне-Баранчинск ауылындағы тоған) йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һыу ресурстарының федераль агентлығы
справа|120пкс
Һыу ресурстар буйынса федераль агентлыҡ (Федеральное агентство водных ресурсов, Росводресурсы) — Рәсәй Федерацияһы тәбиғи ресурстар һәм экология министрлығына буйһонған Рәсәйҙең Һыу ресурстарын файзаланыу буйынса дәүләт органы. Һыу ресурстары даирәһендә федераль милек менән идары итеү һәм дәүләт хеҙмәте күрһәтеү эштәрен башҡара.
Рәсәй дәүләт һыу реестрын төҙөй.
Буттельштедт
Буттельштедт (Buttelstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 1342 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,82 км2. Диңгеҙ кимәленән 200 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99439 һәм автомобиль коды — AP.
Кобылья (Кипшенга ҡушылдығы)
Кобылья — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кипшенга йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.