cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Солтанов Ғарифйән
Биографияһы
Салауат Юлаев тураһындағы йырҙарҙы, риүәйәттәррҙе һәм легендаларҙы яҙып алған. 1890—1897 йылдарҙа урындағы халыҡтан Салауат Юлаев тураһынағы йырҙарҙың 223 юлын яҙып алған. Солтановтың үҙе әйтеүе буйынса, яҙыуҙарының бер өлөшө генә һаҡланған. Хәтерендә ҡалған ҡайһы берен тергеҙгән. Һәм яңы йыйылған йыр, легенда һәм риүәйәттәре менән бергә («Элек Салауат тураһында йырлатмайҙар ине», «Салауаттың сит илдә михнәт күреүе», «Салауат батыр мәргән уҡсы булған») Башҡорт тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институтына тапшыра. Институттың директоры Х. Х. Хамматовҡа 1940 йылдың 15 октябрендәге яҙған хатында Солтанов, бала сағында ул ҡарттар, Салауат батыр тураһында һөйләгәндә, улар: «Һаҡ бул, улым!» тигәндәр, сит кешеләр янында йырлау кәрәкмәй, һине ҡулға алыуҙары бар тип киҫәткәндәр (РФА Өфө ғилми үҙәге. Ф.3, оп.12, д.64. л.159).
1890 йылда ауыл йыйынында «Салауат батыр» йырын скрипкала башҡарғаны өсөн 5 тәүлеккә ябып ҡуялар. 1925 йылда Башҡортостан үҙәк крайҙы өйрәнеү музейына, легендалар буйынса Салауаттыҡы тип танылған эйәрҙе бүләк итә.
Тигеҙлектәр
Тигеҙлек (равнина, plain) — майҙаны буйынса шаҡтай ҙур булған ҡоро ер өҫтө, диңгеҙ һәм океандар төбө, ай өҫтө рельефының иң мөһим элементтарының береһе. Ер өҫтөнөң ауышлыҡһыҙ тип әйтерлек (5° — ҡа тиклем ауышлыҡ менән) һәм ҡалҡыулыҡтары әҙ (200 метрға тиклем) булыуы менән айырылып торған тигеҙ урын.
Күпселек тигеҙлектәр платформа өҫтөндә формалаша. Ҡайһы бер тигеҙлектәр таулы өлкәләрҙең тау аралары һәм тау алдары иңкеүлектәрендә хасил була. Һыу аҫты тигеҙлектәре океан төбөндә, шельфта, ҡоро ергә сиктәш диңгеҙҙәрҙең соҡорҙарында яһалған абиссаль тигеҙлектәр күберәк таралған.
Тигеҙлектәр, тауҙар кеүек үк, ҙур булмаған градиентлы (1-2 м/км тиклем) тектоник хәрәкәттәргә дусар була. Ғөмүмән алғанда, тигеҙлектәр ҡоро ер өҫтөнөң 65 % -ын тәшкил итә. Донъяның иң ҙур тигеҙлеге: Амазонка уйһыулығы (5 млн км2 артыҡ).
Башҡортостан тигеҙлектәре
Башҡортостан Республикаһы сиктәрендә Көнсығыш Европа тигеҙлеге рельефы денудацион ҡалҡыу тигеҙлек, аккумулятив һәм эрозион‑денудацион тигеҙлек булыуы менән айырыла. Бәләбәй ҡалҡыулығы, Стәрлебаш-Фёдоровка ҡалҡыулығы, Дөйөм Һырт, Өфө яйлаһы денудацион ҡалҡыу тигеҙлек төрөнә инһә,  Ағиҙел буйы убалы тигеҙлеге аккумулятив һәм эрозион‑денудацион тигеҙлек сифаттарына эйә. Республиканың көньяҡ‑көнсығыш өлөшөндә денудацион Һаҡмар-Таналыҡ тигеҙлеге (абс. бейеклеге 350—500 м) һәм денудацион‑аккумулятив Ҡыҙыл‑Оло Урғаҙа тигеҙлеге (350—400 м) урынлашҡан.
Хилйә
Хилйә (حلية) — дини әҙәбиәттә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең яҙма, һүҙ менән яһалған портреты. Ғәрәп телендә хилйә «биҙәк», «зиннәт», «гәүһәр», «күркәм йҡҙт», «яҡшы сифаттар», «матурлыҡ» мәғәнәһен бирә. Исламда рәсем сәнғәте киң таралмағанға күрә, мосолмандар Мөхәммәд Пәйғәмбәрҙең гүзәллеген, буй-һынын, физик ҡиәфәтен тасуирлап әҫәрҙәр («хилйә-и шәриф», «хилйә-и сәғәҙәт») яҙғандар. Әлеге әҫәрҙәр ирекле булырға йәки әҫәрҙәр миғраж ия, мәүлиттәр эсенә тупланған айырым өҙөктәр (парсалар) булырға мөмкин.
Жанрҙың барлыҡҡа килеүе
Дини әҙәбиәттә хилйә жанрының барлыҡҡа килеүен риүәйәткә нигеҙләнеп аңлаталар. Мөхәммәд Пәйғәмбәрҙең вафатына (632) аҙ ғына ваҡыт ҡалғас, ҡыҙы хәҙрәти Фатима: «Йа Рәсүлүлла, һинең йөҙөңде бынан һуң күрә алмаясаҡмын !», тип ҡайғырғас, Пәйғәмбәр: «''Ғали! Хилйәмде яҙ, сифаттарымды уҡығас, мине күргән һымаҡ тойолор''», тип бойора. Был хәл-ваҡиға хилйә, мәүлид, нәғәт, миғражиялар яҙыу традицияһының ысын сәбәбен тәшкил итә тип ҡарала.
Мосолмандар араһында хилйә һ. б. яҙыу традицияһының киң таралыуы Мөхәммәт Пәйғәмбәргә бөтмәҫ-төкәнмәҫ мәхәббәткә, ололауға бәйле. Пәйғәмбәрҙең хилйәһен күңелдән белгәндәр күп сауаптар ала, ике донъяла ниғмәттәргә эйә була, тиелә.
Төрөк әҙәбиәтендә хилйәләр
Ғосманлы мосолман йәмғиәтендә «хилйәтү- ш-шәриф» исеме аҫтындағы әҫәрҙәр популяр булған. Башҡа пәйғәмбәрҙәрҙең хилйәләре лә бар. Мәһмәт Хаҡҡаниҙың (?—1606) «Хилйә-и Хаҡҡани» әҫәре теленең ябайлығы сәбәпле, Сөләймән Селәбиҙең "Мәүлид"е, Яҙыусыоғлуҙың «Мөхәммәҙиә»һе дәрәжәһендә хөрмәт ҡаҙанған. Әдирнә шәйехе Нәшати (?-1674), Наифиҙың (1643—1778) хилйәләре лә халыҡта билдәле булған.
Ғәрәп әҙәбиәтендә шамаил-и шәриф
Ғәрәп әҙәбиәтендә Мөхәммәд Пәйғәмбәрҙең тышҡы һәм эске сифаттарын тасуирлауға нигеҙләнгән беренсе әҫәрҙәргә «шамаил», «шамаил-и шәриф» исеме яҙылған. Ғәрәп телендә "шамаил"дең мәғәнәһе хилйәгә ҡарағанда киңерәк: ул Мөхәммәд Пәйғәмбәрҙең шәхси һәм һирәк осрай торған тормошон хикәйә итә, уның эсенә Пәйғәмбәрҙең тышҡы күренеше, мораль сифаттары, хәл-ғәмәлдәре, ғәҙәттәре, хәрәкәттәре һ. б. индереп ҡарала. Шамаил-и шәрифтәр беренсе ваҡыттарҙа әҙәби әҫәр булмаған, әлеге төр әҫәрҙәр дидактик эстәлеккә эйә була һәм Пәйғәмбәрҙән һуң киләһе быуындарға уны танытыу маҡсатын күҙ алдында тота.
Шамаилдән һуң барлыҡҡа килгән хилйә — шамаилдең бер өлөшө генә. Ул Пәйғәмбәрҙең бигерәк тә физик сифаттарына иғтибар итә, бер ни тиклем рухи сифаттарын да аңлата һәм сәнғәтилеккә дәғүә итә. Шамаилдәр хәҙистәргә нигеҙләнеп барлыҡҡа килә, ә хилйә шамаилде нигеҙ итә. Имам Тирмизиҙең «Шамаил-и нәби» әҫәре мосолман әҙәбиәтендә иң тәүге шамаил һәм хилйә булып иҫәпләнә, дини һәм әҙәби бер сығанаҡ булып тора. Тирмизи шамаилгә нигеҙ булырҙай хәҙистәрҙе, сәхәбәләрҙең Пәйғәмбәр тураһында иҫтәлектәрен бергә туплаған.
Иран миниатюраларында пәйғәмбәр образы
Хилйә һәм миғражнамә йыш ҡына пәйғәмбәрҙең рәсеме йәки уның Бораҡҡа атланған иллюстрациялары менән дә биҙәлгән булған. Иран миниатюралары, XIV быуат Истамбул миниатюралар серияһы билдәле. Әммә әлеге миниатюраларҙа уның йөҙ-ҡиәфәте ғәҙәти түгел, рәсемдән-рәсемгә үҙгәреп тора. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең портретын һүҙ менәнме, ҡәләм менәнме яһау — ислам ғалимдары араһында бәхәс ҡуҙғатыусы факт. Һынлы сәнғәттә пәйғәмбәрҙеңйөҙө ике шәкелдә яһала — асыҡ йөҙлө һәм йөҙө битлек менән ҡапланған хәлдә. Әммә ике осраҡта ла һүрәт тамамланмаған хисаплана, сөнки олуғ образы пәйғәмбәрҙең матдиләшеүҙән алыҫ тора. Мосолмандар өсөн яҡшылыҡ үрнәге булған Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең образын һүрәтләгәндә, рәссамға тағы ла ҡатлаулыраҡ эш йөкләтелә: ул төшөргән һүрәткә ҡарап, кеше үҙ психик эшсәнлеген дә яйға һалырға тейеш. Рәсемдә Мөхәммәд Пәйғәмбәр һурәтен төшөрөү әҙәби тексҡа ябай иллюстрация эшләү ғына булып ҡалмайса, өҫтәмә функцияларға ла хужа булған һәм кеше аңында теологик һәм мистик характерҙағы фекерҙәр теҙмәһе тыуҙырған. Был фекерҙәрҙең иң ҡиммәтлеһе —Пәйғәмбәр рухына доға ҡылырға саҡырыу. Пәйғәмбәр образы менән бәйле жанрҙар барыһы ла мосолманды Аллаһҡа яҡынайтыуға хеҙмәт иткәндәр.
Башҡорт, татар араһында хилйә
Башҡорт һәм татарҙар араһында хилйә һүҙе урынына шамаил йышыраҡ ҡулланыла. 1878 йылда Ҡазан университетының Азия типографияһында «Шамаиле-н-нәби саллаллаһу ғаләйһи үә сәләм» китабы баҫылған. Унда Пәйғәмбәр сәхәбәләренең хилйәләре туплап яҙылған. «Әд-дин үә-л-әҙәб» журналының 1917 йылғы 6-8 һандарында Ғәлимйән Баруди пәйғәмбәрҙең физик сифаттарын һүрәтләгән махсус бер сәхифә ойоштора.
Император медицина-хирургия академияһы
Санкт-Петербургтағы медицина-хирургия академияһы — Императорская медико-хирургическая академия — Рәсәй империяһының, башлыса, университеттарҙың медицина факультеттарына тап килгән хәрби һәм диңгеҙ ведомстволары өсөн юғары махсус уҡыу йорто.
Тарихы
Академия төҙөлөүҙең рәсми датаһы булып 29 декабрь йыл иҫәпләнә, тап ошо көндә Павел I табибтар училищеһының уҡыу аудиториялары һәм уның уҡыусылары өсөн биналар төҙөү тураһындағы указға ҡул ҡуя. Указ ҡул ҡуйған көн Медицина-хирургия академияһына нигеҙ һалыу датаһы булып һанала, әммә ул 1800 йылда ғына асылған. Петербург медик-хирургия академияһы, Медицина коллегияһы баш директоры сенатор А. В. Васильев проектына ярашлы, быға тиклем Петербургта булған медицина-хирургия училищеһын (1799) үҙгәртеп ҡороу юлы менән булдырыла. .
1800 йылда академияла лекциялар уҡыла башлай. Академия Медицина коллегияһы ҡарамағына тапшырыла һәм иң өлкән йәштәге рәйес итеп тәғәйенләнгән профессорҙар йыйылышы тарафынан идара ителә. Академияның беренсе рәйесе — Карл Рингебройг була. Башҡа профессор урыҫ тәрбиәләнеүселәре була: Г. Ф. Соболевский, В. М. Севергин, И. Ф. Буш, П. А. Загорский, В. В. Петров һәм адъюнкттар: Т. А. Смеловский менән Г. И. Сухарев. Бөтәһе 7 кафедра булған: анатомия һәм физиология, патология һәм терапия, хирургия, медика материялары (фармакология), акушерлыҡ һәм суд медицинаһы, ботаника һәм химия, математика һәм физика. Уҡыу курсы 4 йыл (класс).
1803 йылда Эске эштәр министрлығы ҡарамағына күсергәндәр, административ ҡоролош анығыраҡ төҫ алған һәм Мәскәү медицина-хирургия академияһын ябыу иҫәбенә киңәйтелгән, уның бөтә тәрбиәләнеүселәре Санкт-Петербургка күсерелгән. .
1808 йылда император Александр I академияны «Империяның беренсе уҡыу йорттары» рангына күтәрә: ул Фәндәр академияһы хоҡуҡтарын ала, уға үҙ академиктарын һайларға рөхсәт ителә, һәм ул Император медицина-хирургия академияһына әүерелә, Мәскәү ҡалаһында бүлексәләре асыла.
Я. В. Виллие идара итеү осоронда (1808—1838) Рәсәй империяһы академияһында тәүге гинекология, психиатрия, офтальмология, оператив хирургия, педиатрия, отоларингология кафедралары һәм клиникалары булдырыла.
1835 йылдан 5 йыл уҡый башлайҙар.
Академияның иҫ киткес үҫеше 1850-се йылдар аҙағынан, П. А. Дубовицкий президент булған мәлдән башлана. Уның ныҡышмаллығы менән сит илгә фәнни яҡтан камиллаштырыу өсөн байтаҡ йәш кешеләр ебәрелгән, улар 1860-сы йылдар башына әйләнеп ҡайтып, профессураға килгәс, академияның данын күтәрә. Улар иҫәбендә С. П. Боткин, И. М. Сеченов, Ф. В. Овсянников, Э. А. Юнге, П. Ю. Неммерт булат.
1872 йылда академияла ойошторолған акушерлыҡ медицина белеме курстары донъяла беренсе булып ҡатын-ҡыҙҙарҙың медицина белеме алыуы инициативаһы булып сыға.
1881 йылда академия хәрби һәм диңгеҙ ведомстволарына табиптар әҙерләү өсөн махсус маҡсатта хәрби-медицина академияһы итеп үҙгәртелә.Был институт медицина белеме биреүҙә ҙур хеҙмәт итә, сөнки унан медицина академияһына ғына түгел, Рәсәйҙә бөтә медицина факультеттарына ла тиерлек даһи профессорҙар сыға.
1917 йылда Император хәрби-медицина академияһы Хәрби-медицина академияһы итеп үҙгәртелә, әлеге ваҡытта М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһы булараҡ эшләй. [[Файл:077_Illustrated_description_of_the_changes_in_the_uniforms.jpg|слева|мини|203x203пкс| ИМХА-ның хәрби-медицина чиновниктарыһәм тәрбиәләнеүселәре (1885): 1. Фармацевт.
2. Класлы Фельдшер.
3. Студент
4. Әҙерлек курсы тыңлаусыһы ]]
Щербаки (Күгәрсен районы)
Щербаки (Щербаки) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 18 кеше. Почта индексы — 453341, ОКАТО коды — 80238870002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Пучкорвожа
Пучкорвожа — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Циленга йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Хәй Мөхәмәтйәров
Мөхәмәтйәров Хәй Ғабдрафиҡ улы (2 сентябрь 1911 йыл — 1941 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт шағиры, башҡорт әҙәбиәтендә беренселәрҙән булып сонет жанрын үҙләштергән әҙип, 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
1911 йылдың 15 сентябрендә Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе (хәҙерге Силәбе өлкәһенең ) Ҡунаҡбай ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Һигеҙ йәшенән етем ҡалғас, ағаһы тәрбиәһендә үҫә. Тәүҙә тыуған ауылында башланғыс мәктәптә уҡый, ә 1924 йылда Өфөгә килеп, Ленин исемендәге мәктәпкә инә. 1928 йылда Силәбе өлкәһенең Арғаяш кантонында пионер эшенә етәкселек итә. Ике йыл үткәс, комсомолдың Башҡортостан өлкә комитеты уны Өфөгә матбуғат эшенә саҡыра. Бер нисә йыл «Ленинсы», «Йәш коммунар» гәзиттәрендә мөхәррир, мөхәррир урынбаҫары була, ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетында яуаплы эштәр башҡара. 1933—1937 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡый. Институтты тамамлағандан һуң Мәскәүҙә тәржемәселәр һәм мөхәррирҙәрҙең бер йыллыҡ курсын үтә, аҙаҡтан Өфөләге Тел һәм әҙәбиәт ғилми тикшеренеү институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
Ижады
М. Хәйҙең тәүге шиғырҙары йәштәр гәзитендә 1925-1926 йылдарҙа күренә башлай. 1931 йылда «Барышта» исемле беренсе йыйынтығы баҫылып сыға. «Икенсе тыуыу» поэмаһында шағир коллективлаштырыу осоро ваҡиғаларын һүрәтләй.
Шағирҙың тағы бер китабы «Өлгөрөү» тип атала. Был китабы уның шағир булараҡ өлгөргәнлеген күрһәтә. «Ҙур ғүмерҙең башланыуы» поэмаһы В. И. Ленинға арналған. М. Хәй шиғри әҫәрҙәрендә яңы ҡоролошҡа дан йырлай («Ватан», «Йәшә, тормош», «Беҙ килтерҙек, илем, йәшлекте» шиғырҙары, «Өлгөрөү», «Өфө мотивтары» сонет шәлкемдәре һ.б.).
Башҡорт әҙәбиәтенең сағыу йондоҙҙарының береһе булған шағир ижадына жанрҙар төрлөлөгө, формалар күплеге хас. Унда мәрҫиәләр ҙә, фәлсәфәүи сонеттар ҙа, лирика ла бар. Күрәһең, шиғыр яҙыу уның өсөн тормоштоң йәмен күреү, көрәш мәғәнәһен тойоу, яңылыҡ табыу сараһы булып торған. М. Хәй 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы була.
1954, 1982 йылдарҙа шағирҙың «Һайланма әҫәрҙәре» баҫылып сыға. Шул уҡ 1982 йылда «М. Хәй хаҡында хаттар, иҫтәлектәр» китабы баҫыла.
Мойзельвиц
Мойзельвиц (Meuselwitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 11261 кеше йәшәй. Майҙаны — 57,02 км2. Диңгеҙ кимәленән 170 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4610 һәм автомобиль коды — ABG.
Иванов Антон Сергеевич
Иванов Антон Сергеевич 30 сентябрь 1983 йыл) — Рәсәй фехтовальщигы. Күп тапҡыр Рәсәй чемпионы. Рәсәйҙең спорт мастеры (2000), фехтование буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2006).
Рәсәйҙең үҫмерҙәр (1998—2000), үҫмер спортсылар (2001), милли (2004—2010) йыйылма командаһы ағзаһы.
Биографияһы
Антон Сергеевич Иванов 1983 йылдың 30 сентябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
Республиканың 5-се спорт йүнәлешендәге мәктәп-интернат һәм Өфөнөң 19-сы олимпия резервындағы махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе (тренеры — Л. Р. Грушина) тәрбиәләнеүсеһе.
Спорт һөҙөмтәләре
Мәскәүҙә (1999), Оснабрюкта (Германия, 2002) халыҡ-ара турнир еңеүсеһе.
Рәсәй чемпионы (2001),
Үҫмер егеттәр араһында Рәсәй беренселегенең көмөш призеры (1999, 2000);
Европа чемпионатының бронза призеры (2001, 2002),
Рәсәй чемпионы (2001, көҙ; 2002),
Үҫмер спортсылар араһында Рәсәй беренселегенең бронза призеры (2001, яҙ);
Рәсәй чемпионы (2005; 2006),
Ир-аттар араһында Рәсәй чемпионатының бронза призеры (2002, 2003).
Үҫмерҙәр араһында Рәсәй беренселегенең көмөш (1999), бронза (2001) призеры;
Донъя чемпионатының көмөш миҙалсыһы (2002, 2003),
Европа чемпионы (2002),
Европа чемпионатының бронза призеры (2001);
Үҫмер спортсылар араһында Рәсәй беренселегенең Рәсәй чемпионы (2001, 2002), көмөш (2000), бронза (1999, 2001, көҙ) призеры;
Рәсәй чемпионатының Рәсәй чемпионы (2003; 2004), көмөш (2002; 2006; 2010), бронза (2005; 2008; 2009) призеры,
Сулпан (Яңауыл районы)
Сулпан (Чулпан) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 56 кеше. Почта индексы — 452806, ОКАТО коды — 80259835011.
Хәмит
Хәмит (Хамитово) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 667 кеше. Почта индексы — 453627, ОКАТО коды — 80201843001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хәсән Мөхтәр
Хәсән Мөхтәр, Мөхтәров Хәсән Баһауетдин улы (10 ноябрь 1901 йыл — 13 октябрь 1963 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе.
Биографияһы
Хәсән Баһауетдин улы Мөхтәров 1901 йылдың 10 ноябрендә Өфө губернаһының Өфө өйәҙе Иҫке Ҡамышлы ауылында тыуған.
Даими белем ала алмай, төрлө эштә йөрөй: 13 йәштән Өфөләге «Тормош», «Восток» гәзиттәре типографияһында хәреф йыя. 1916 йылда үҙ теләге менән Мурманск тимер юлын төҙөүгә китә. Ҡыҙыл армия сафында хеҙмәт итә. Үҙ алдына уҡып урта мәктәп һынауын үтә. Омскийҙың Тау институтына имтихан бирә, сәләмәтлеге етмәү арҡаһында уҡый алмай. Өфөгә ҡайтып (1930), «Октябрьский натиск» типографияһына корректор булып эшкә төшә. Бер аҙҙан «Октябрь» журналына секретарь итеп күсерәләр. Ҡазанда (1932—1937) башҡорт китаптарын сығарыу буйынса мөхәррир, мөхәррир-контролер вазифаһын башҡара. 1940 йылдан алып хаҡлы ялға сыҡҡансы Башҡортостан китап нәшриәте директоры булып эшләй.
Х. Мөхтәр — тиҫтәнән артыҡ китап авторы.
Кабалда
Кабалда — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урлеп йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Комарья
Комарья — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тундрина ҡылымығының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡоро Ольховка
Сухая Ольховка — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокрая Ольховка йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иловля йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Безуглов Григорий Викторович
Безуглов Григорий Викторович (23 ғинуар 1907 йыл — 8 сентябрь 1987 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкы штабы начальнигы. Гвардия майоры. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
1907 йылдың 10 (23) ғинуарында Харьков губернаһы Студенок ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас, урмансылыҡта эшләй. 1927 йылдан алып райпотребсоюз рәйесе булып эшләй.
1929 йылдың сентябренән алып — Ҡыҙыл Армия сафтарында, 31-се кавалерия полкында хеҙмәт итә. 1931 йылда ВКП(б)-ға инә. 1934 йылда Тамбов кавалерия мәктәбен тамамлай, артабан, 1937 йылда — командирҙар составын камиллаштырыу курстарында Новочеркасскиҙа, ә 1939 йылда — М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академия эргәһендәге штаб хеҙмәткәрҙәре курсын тамамлай. 1939 йылғы Поляк походында, шулай уҡ совет-фин һуғышында ҡатнаша.
1941 йылдың 25 авгусынан — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. Көнбайыш, Көньяҡ, Үҙәк һәм 1-се Белорус фронттарында һуғыша. Архив документтары буйынса, 1941 йылдың 19 декабренән 1942 йылдың 31 декабренә тиклем хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләнгән. 60-сы гвардия Чернигов кавалерия полкы (16-сы гвардия кавалерия дивизияһы) штаб начальнигы булып хеҙмәт итә.
Артабанғы тормошо
1945 йылдың ғинуарында ҡаты яралана, госпиталдән һуң майор Безуглов запасҡа китә. Тыуған ауылына ҡайтҡас, ауыл советы рәйесе булып эшләй. 1953 йылда Куйбышев (хәҙер Һамар ҡалаһына күсеп килә, унда заводта эшләй.
1987 йылдың 8 сентябрендә Григорий Безуглов Куйбышевта вафат була. Һамар ҡалаһының Рубежный зыяратында ерләнә.
Хәтер
Герой исемен тыуған ауылының пионер дружинаһы йөрөткән. Шулай уҡ уның исеме Һамарҙа Металлургтар паркындағы Геройҙар мемориаль паркында мәңгеләштерелгән. Г. В. Безугловтың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.
Танк
Танк — башлыса сылбырлы тәгәрмәсле, төп ҡорал итеп, ҡәғиҙә булараҡ, пушка ҡуйылған бронялы һуғыш машинаһы; боролмалы башняһына туп һәм пулемёт ҡуйылған, броня менән көпләнгән, ҡарышлауыҡлы хәрби машина.
Классификацияһы
Хәҙерге ваҡытта танкыларҙы ике төргә бүләләр:
Рәсәй танкы
Рәсәйҙә тәүгеләрҙән булып «Пороховщиков» танкыһы («Рәсәй Бөтә ерҙән торған транспорт сараһы») һәм «Батша танкыһы» (Лебеденко тәгәрмәсле танкы) төҙөлә. Уларҙың һәр береһе бер генә — эксперименталь — күсермә менән эшләнгән, был күсермә йә урынһыҙ конструкция, йә «батша хөкүмәте инерцияһы» менән аңлатыла. Рәсәй империяһының хәрби ведомствоһы Антанта илдәренең, ә һуңғараҡ Үҙәк державаларҙың — хәрби техниканың яңы, «ультрамодерн» тибын — танкыларҙы ҡулланыуын ентекле күҙәтә. Хәрбиҙәр бөтә ерҙәге хәрби машиналарҙың Рәсәй юлһыҙ шарттарында айырыуса файҙалы булыуын аңлай һәм таный.
Сит ил тәжрибәһенән тыш, Рәсәйҙә был өлкәлә проектлау буйынса үҙ эшләнмәләре булған. Уларҙың тышҡы ҡиәфәтенә башлыса бронемашиналар эшләү тәжрибәһе, шулай уҡ танктар кеүек үҙ заманы өсөн, һис шикһеҙ, алдынғы продукция етештерә алған ярайһы уҡ ҡеүәтле тармаҡ булышлыҡ итә. Рәсәйҙең был өлкәләге тәүге «тәжрибәләрен» уңышлы тип атау мөмкин булмаһа ла — бәләкәй генә «Бөтә ерҙәге транспорт сараһы» ла, ҡот осҡос «Батша танкыһы» ла бер ниндәй ҙә реаль хәрби ҡиммәткә эйә булмай — 1917 йылға Рыбинск заводы танкыһы кеүек проекттар тормошҡа ашырыла. Бынан тыш, ярым юллы трактор шассиһы нигеҙендә хәрби машиналар эшләүҙә ярайһы уҡ уңышлы тәжрибә була — Гулькевичтың бронетанк тракторы шундай була.
Шулай итеп, 1917 йыл башына Рәсәй империяһы үҙенең бөтә ерҙәге хәрби машиналарын сығарыуға яҡынлаша. Әммә армияны бөтә ерҙәге хәрби машиналар менән йыһазландырыуҙы тиҙләтеү маҡсатында уларҙы сит илдәрҙә — Францияла һатып алырға ҡарар ителә. Хәрбиҙәр башта Урта француз танкылары Schneider CA1-ҙы һайлай, ә 1916 йылдың көҙөндә тейешле предприятиела бындай типтағы 390 танкты 1917 йылда эшләп сығарырға бойороҡ бирелә. Әммә артабан француз танкыларын хәрби ҡулланыу тәжрибәһен өйрәнеү һәм уларҙың үҙенсәлектәрен сағыштырыу һөҙөмтәһендә ГУГШ РИА иҫке заказдан баш тарта һәм яңы, шуға оҡшаш һанда Renault FT еңел танкыларына зхаказ бирә.
Әммә 1917 йылғы ике революция һәм артабанғы хаос был пландарҙы көн тәртибенән күпкә ситкә этәрә. Шулай итеп, Рәсәйҙә барлыҡҡа килгән тәүге танкылар булып британ һәм француз автотранспорты тора, улар 1919 йылда Антанта илдәре тарафынан генерал А. И. Деникиндың Ирекле армияһына хәрби ярҙам рәүешендә бик аҙ ғына килтерелә. Граждандар һуғышы йылдарында танкыларҙы Аҡ армия ҡуллана, уларҙы Антанта илдәренән бик аҙ күләмдә ала. 1919 йылдың яҙында Ҡыҙыл Армия ҡулына төшкән «Рено» ФТ танкыларының береһе Мәскәүгә ебәрелә, һүтеп алына һәм тикшерелә. Шулай итеп, Рәсәй танкыһын булдырыу мәсьәләһе француз Renault FT конструкцияһы нигеҙендә М тибындағы танктар эшләү юлы менән хәл ителә. М тибындағы танктарҙың тәүгеһе «Иптәш Ленин, Азатлыҡ өсөн көрәшсе» тип атала. 1920-1921 йылдарҙа 15 танк сығарыла. 1921 йылдың яҙында Граждандар һуғышы һәм интервенция тамамланғас, проект туҡтатыла.Был танкылар хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашмай, ауыл хужалығы эштәрендә — трактор сифатында — һәм хәрби парадтарҙа ҡулланыла.
Икенсе донъя һуғышы осоронда
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында танк төҙөү ныҡ алға китә. Ни бары алты йыл эсендә танкылар төҙөү алдағы егерме йылға ҡарағанда тиҙерәк бара. Танкыларҙың байтаҡ өлөшө снарядҡа ҡаршы бронялар, 152 мм-ға тиклем ҡеүәтле орудиелар (кв-2) ала, һуғыш аҙағында беренсе сериялы төн — инфраҡыҙыл — немец танкыларында иҫтәлекле урындар барлыҡҡа килә[36] (һуғышҡа тиклем СССР-ҙа уларҙы урынлаштырыу буйынса тәжрибәләр үткәрелһә лә), танкыларҙы радиофинанслау кәрәк тип табыла башлай. Танкыларҙы ҡулланыу тактикаһы ла камиллыҡҡа етә — һуғыштың беренсе осоронда (1939—1941) немец хәрби етәкселәре бөтә донъяға танк формированиеларын ҡулланыу дошмандың эре хәрби төркөмдәрен оператив-стратегик ҡамау һәм артабанғы еңеү буйынса операциялар үткәрергә һәм һуғышта тиҙ арала еңергә мөмкинлек биреүен күрһәтәләр ("блицкриг"). Әммә башҡа дәүләттәр (Бөйөк Британия, Франция, Польша, СССР һ. б.) танк тактикаһы буйынса үҙ тәғлимәттәрен булдырған.
Икенсе донъя һуғышы йылдарында немец танктар төҙөү мәктәбе етештереүсәнлеккә, орудиеларҙың броняһын һәм ҡеүәтен арттырыуға, күҙәтеү ҡоролмаларын камиллаштырыуға (шул иҫәптән инфраҡыҙыл төнгө күреү ҡоролмаларына) таяна. Совет училищеһы, шул иҫәптән, етештереүсәнлекте һәм күпләп етештереүҙе үҙ ҡулына ала (Т-34, КВ һәм ИС). Совет танк төҙөү мәктәбе шулай уҡ бронемашиналарҙың һәм үҙйөрөшлө артиллерия ҡоролмаларының ярайһы уҡ уңышлы моделдәрен булдыра.
Америка мәктәбе, планировкаһы һәм етештереүсәнлеге буйынса бер ни тиклем артҡа сигенгәнлектән, һуғыш аҙағына тиклем бер нисә һайланма модель, яҡшы сифатлы ҡорос һәм дары етештереү, радиофинанслау юлы менән юғалтылған ваҡытты тәшкил итә. Икенсе донъя һуғышында ҡатнашҡан иң яҡшы совет танкыларының береһе тип Т-34 урта танкы таныла (төрлө версиялар буйынса, шул иҫәптән уның һуңғы версияһы 85 мм-лы орудиеларҙың төрлө модификациялы Т-34-85 версияһы). Американың иң яҡшы танкылары иҫәбенә М4 Шерман инә, ул СССР-ға ленд-лиз буйынса күпләп килтерелә. . Иң яҡшы британ танкыһы, экспертар фекеренсә, һуғыш аҙағында етештерелгән Комета танкыһы була.
Ғөбәйҙуллин Наил Мырҙахан улы
Ғөбәйҙуллин Наил Мырҙахан улы (4 май 1953 йыл) — ғалим-инженер-механик. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2009), професcор (2011).
Биографияһы
Наил Мырҙахан улы Ғөбәйҙуллин 1953 йылдың 4 майында Башҡорт АССР-ының Боҙаяҙ районы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районы) Исмәғил ауылында тыуа.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген Салауат индустриаль техникумын тамамлағандан һәм Совет Армияһы сафында хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң башлай, 1974 йылда Ауырғазы районының «Байраҡ» колхозында трактор бригадаһы бригадиры ярҙамсыһы һәм автомеханик булып эшләй, шул уҡ хужалыҡтың комсомол ойошмаһы секретары була. 1975 йылдан Ауырғазы районы ауыл хужалығы техникаһының мотор цехы начальнигы итеп тәғәйенләнә.
Ошо хеҙмәт коллективында 6 йыл эшләү осоронда ойоштороу һәләттәре һәм эшлекле шәхси сифаттары арҡаһында партия комитеты секретары вазифаһына, «Сельхозтехника» партия ойошмаһынан бушатылған идарасы урынбаҫары итеп тәҡдим ителә. 1981 йылда Башҡорт ауыл хужалығы институтын инженер-механик һөнәре менән тамамлағандан һуң ауыл хужалығы производство-техник тәьмин итеү буйынса район производство берекмәһенең директоры урынбаҫары, шул уҡ йылдың сентябренән  Бүздәк район «Сельхозтехника» берләшмәһен етәкләй.
1986 йылда — район агросәнәғәт берекмәһенең механизациялау һәм электрлаштырыу буйынса рәйесенең 1-се урынбаҫары, бер үк ваҡытта РТП директоры. 1991 йылдан алып БР-ҙың матди ресурстар һәм төбәк-ара бәйләнештәр министры урынбаҫары; 1997 йылда — склад комплексы хеҙмәте начальнигы, бер үк ваҡытта 2001 йылда — “Башсельхозтехника” ДУАХП‑ның генераль директоры урынбаҫары. Бер үк ваҡытта ошо йылдар эсендә ул КПСС Үҙәк комитеты ҡарамағындағы Свердловск юғары партия мәктәбен уңышлы тамамлай.
2003 йылдан алып Башҡорт дәүләт аграруниверситетында эшләй башлай, 2004 йылда Наил Мирзахан улы университеттың ғилми советында бер тауыштан йәш һәм перспективалы аҙыҡ-түлек технологиялары факультеты деканы итеп һайлана.
2009 йылда Наил Мирзахан улы «ауыл хужалығы фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Технология испоьзования пчелиных семей в защищенном грунте в условиях Республики Башкортостан» темаһына диссертация яҡлай. 2011 йылда РФ Мәғариф һәм фән министрлығының Юғары аттестация комиссияһы менән уға профессор ғилми исеме бирелә. Ошо уҡ йылдан ул мәғариф өлкәһендә ҡануниәтте үтәү өлкәһендә Мәғариф һәм фән өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәт эксперты. Шулай уҡ 06.02.04 «Шәхси зоотехния, малсылыҡ продукттарын етештереү технологияһы» диссертация советы ағзаһы
Фәнни тикшеренеүҙәре
Ғилми етәксе сифатында 6 фән кандидатын әҙерләгән. Әлеге ваҡытта ике аспирант менән етәкселек итә. 300-ҙән ашыу эше бар, шуларҙың 8-е монография һәм 3 патенты фәнни-педагогик практикала файҙаланыла, йыл һайын төрлө кимәлдәге ғилми-ғәмәли конференциялар эшендә ҡатнаша.
Буйлов Пётр Захарович
Буйлов Пётр Захарович (17 апрель 1951 йыл) — тренер, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Еңел атлетика буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1988). Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. Паралимпия уйындарының ике тапҡыр көмөш призёры (1988). Халыҡтар дуҫлығы (1992), Почёт (2002) һәм «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2000) ордендары кавалеры.
Биография
Петр Захарович Буйлов 1951 йылдың 17 апрелендә Башҡорт АССР-ының Өфө районының Нижегородка ауылында тыуған.
1971—1973 йылдарҙа Өфө иҫәпте механизациялау техникумында физик культура уҡытыусыһы булып эшләй. 1973—1975 йылдарҙа ДСО «Спартак» Башҡорт өлкә советының физик культура инструкторы булып эшләй. 1975 йылда Бөтә рәсәй һуҡырҙар йәмғиәтенең Өфө уҡыу-етештереү предприятиеһында еңел атлетика буйынса тренер була. 1980 йылда П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленинград физик культура институтын тамамлай.
1986 йылда Бөтә Рәсәй һуҡырҙар йәмғиәтенең Башҡортостан Республикаһы идаралығының Мәҙәниәт йортонда өлкән тренер вазифаһын биләй. 1988—1992 йылдарҙа Халыҡ-ара һәм Европа һуҡырҙар спорт комитет рәйесе вазифаһын биләй.
1988 йылда Пётр Захарович СССР, БДБ, Рәсәй Милли Паралимпия йыйылма командаһының еңел атлетика буйынса өлкән тренеры булып эшләй. Шулай уҡ әлеге ваҡытта еңел атлетика буйынса Өфө ҡалаһының МБОУ ДОД «Махсуслаштырылған балалар-үҫмерҙәр олимпия резервы спорт мәктәбе № 7» тренеры.
Пылема
Пылема — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 221 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Хехеган-Яга
Кесе Хехеган-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Черная йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Алжир
Алжир (الجزائر‎‎ әл-джәзә’ир, Algérie, Algeria), рәсми атамаһы Алжир Халыҡ Демократик Йөмһүриәте (الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية‎‎ әл-джүмһүриййә әл-джәзә’ириййә әд-димуҡратиййә әш-шә‘биййә, République Algérienne Démocratique et Populaire) — Төньяк Африкала,Урта диңгеҙ бассейнының көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан дәүләт, Африканың иң ҙур иле. Алжир көнбайышта Марокко, көньяҡ-көнбайышта Мавритания һәм Мали, көньяҡ-көнсығышта Нигер һәм көнсығышта Ливия һәм Тунис менән сиктәш. Дәүләт ерҙәренең ярайһы ҙур өлөшө Сахара сүлендә урынлашҡан. Баш ҡалаһы – Алжир ҡалаһы.
XVI быуаттан XVIII быуатҡаса Алжир Ғосман империяһына инә. XIX быуат башында француз колонизацияһы башлана. 1954 йылда Алжирҙа Милли азатлыҡ фронты ойошторола. Милли бойондороҡһоҙлоҡ өсөн Француз колониаль ғәскәрҙәренә ҡаршы бик күп ҡан ҡойолған көрәш һөҙөмтәһендә Алжир 1962 йылда бойондороҡһоҙ социалистик дәүләт булараҡ үҙаллылыҡ ала. 1980 йылдар аҙағында донъяуи хакимиәт һәм исламсылар араһында килеп тыуған ҡаршылыҡтар граждандар һуғышына әйләнә. Һуғыш ислам ҡәҙимселәрен тар-мар итеп тамамлана.
Кесе Хехеган-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Алжир
Халҡы
2009 йылға Алжирҙа 39 миллиондан артыҡ кеше йәшәй тип һанала. Илдең төп халҡы — ғәрәптәр һәм берберҙарҙан тора. Яр буйы һыҙаттарында һәм тау үҙәндәрендә халыҡ айырата тығыҙ ултырған. Бында илдәге халыҡтың 90 % тан артығырағы йәшәй.
Тәбиғәте
Төньяҡтан көньяҡҡа табан оҙон булып һуҙылғанға күрә, илде Төньяҡ Алжир һәм Алжир Сахараһында бүлеп йөрөтәләр. Төньяҡ Алжир ҡаты япраҡлы мәңге йәшел урмандар һәм ҡыуаҡлыҡтар зонаһын абиләй, уға Атлас тауҙарының һәм уның тирәһендәге яр буйы тигеҙлеге лә инә. Был зонала йылылыҡ һәм дым етерлек. Шуның өсөн Төньяҡ Алжирҙың был өлөшөнөң тәбиғи шарттары йәшәү һәм ауыл хужалығы өсөн уңайлы.
Яр буйындағы уңдырышлы тупраҡтарҙа Алжирҙар ҡиммәтле субтропик культуралар — йөҙөм, цитрустар, майлы үҫемлектәр (зәйтүн), емеш-еләк ағастары һ. б. үҫтерәләр. Алжирҙың субтропиктарындағы тәбиғи үҫемлектәр кеше эшмәкәрлеге арҡаһында ҙур зыян күргән һәм тауҙарҙың текә биттәрендә генә һаҡланып ҡалған. Элек ҡырҡып бөтөрөлгән урмандар урынын ҡыуаҡлыҡтар һәм тәбәшәк булып үҫкән ағастар алған.
Илдең күпселек өлөшөн Сахараның ташлы һәм ҡомло сүлдәре биләй. Сүлдәр территорияның 90 процентҡа яҡынын тәшкил итә.
Иҡтисады
Алжир — Африкалағы]]ның файҙалы ҡаҙылмаларға иң бай илдәрҙең береһе. Унда тимер рудаһы, марганец, фосфориттар һәм башҡа файҙалы ҡаҙылмаларҙың запастары шаҡтай ҙур. Төп байлыҡ — Сахара]]ның ултырма торған тоҡомдарында табылған бик ҙур нефть һәм газ сығанаҡтары. Уларҙы үҙләштереүгә бәйле рәүештә, сүлдә эшсе-таусылар һәм геологтар йәшәй торған заманса ҡасабалар барлыҡҡа килгән. Эре ҡалалар араһында юлдар һалынған, нефть үткәргестәр, нефть эшкәртеү һәм металл иретеү заводтары һ. б. төҙөлә.
Сүл]]дә алжирҙар күбеһенсә малсылыҡ менән шөғөлләнә һәм күсмә йәки ярым күсмә тормош алып бара. Улар һарыҡ, кәзә һәм дөйә үрсетәләр. Алжир Сахараһында игенселек менән оазистарҙа ғына шөғөлләнергә мөмкин, унда хөрмә пальмалары, ә уларҙың ҡуйы ябалдаштары аҫтында емеш-еләк ағастары һәм иген культуралары үҫтерәләр. Күсеп йөрөй торған ҡом өйөмдәре йәшәү өсөн ҡыйынлыҡ тыуҙыра.
Үҙаллылыҡ иғлан ителгәндән бирле Алжир сәнәғәттә ярайһы уңыштарға өлгәшә.
Административ бүленеше
Алжирҙың административ бүленештәре: Түбәндә барлыҡ 48 вилайәт тә һанап кителгән. Исемлектәге һандар карталағыһына тура килә.
Тунелька
Тунелька — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Поколька йылғаһының уң ярына тамағынан 159 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Биктуған
Географияһы
Ҡыуаҡандарҙың түбәләҫ ырыуы биләмәләре хәҙерге Һилейәнән алып көнбайышҡа Йүрүҙән йылғаһына тиклем һуҙылған. Көньяҡ-көнсығышта һатҡы-ҡыуаҡан ырыуҙары, төньяҡ-көнсығышта әйле ырыуы (хәҙерге Әйле, Ҡолбаҡ ауылдары) биләгән ерҙәргә тиклем, төньяҡтан Тырнаҡлы һәм Ҡаратаулы башҡорттары ере менән сикләнгән. Көнбайыштан ҡыр-көҙәй ырыуы (Яхъя, Мусабай, Миндеш ауылдары), көньяҡ-көнбайышта төркмән-көҙәй ырыуы (хәҙерге Йүрүҙән, Катав-Ивановск, Ҡытаутамаҡ) ерҙәре менән сикләнгән. Түбәләҫ ырыуы ерҙәре йәмлелеге, байлығы менән төрлө яҡ халҡын йәлеп иткән. Мал йөрөтөү өсөн яландары йәйрәп ятҡан, урмандары төрлө йәнлектәргә, һунар ҡоштарына бай булған, бал ҡорттары солоҡтарға бал йыйған. Әй, Йүрүҙән, Зилға, Олөйөр йылғаларында балыҡ күп булған.
Ҡыуаҡан ерҙәре үҙенең мәғдән байлыҡтары менән рус сәнәғәтселәрен ылыҡтырған. «Түбәләҫ ерҙәрен Белорет заводы хужалары Твердышев һәм Мясниковҡа һатыу тураһындағы документҡа 21 кеше: шулар араһында Түбәләҫ улусы старшинаһы Иштуған Мишәров исеменән Таҡый Мишәров, йөҙ башы Булат Илтебаев һәм башҡалар ҡул ҡуйған».
Тарихы
Биктуған ауылына Себер даруғаһы Түбәләҫ улусының төп вәкилдәре Тархан улы Мишәрҙең ғаиләһе, йәки Мишәров Биктуған, нигеҙ һалған.
1770 йылдың май ахыры—июнь башында Эҫем, Ҡытау-Ивановск һәм Йүрүҙән-Ивановск заводын, Эҫем йылғаһының үрге ағымын барып күргәндән һуң, Паллас Миндеш ауылынан (Иҙрис мәмерйәһе эргәһендәге кисеүҙән Башташ тауҙары битләүҙәре буйлап тура ат юлы була, шул юлдан) Түбәләҫ ырыуы ерҙәренә килә.
1770 йылдың 27 майында (7 июнендә) Петр Симон Паллас Әй йылғаһының таулы һул яры буйлап, «ҡайынлы-уҫаҡлы ҡатнаш сауыллыҡ аша», Крәкейылға һәм Саған (Шахан) йылғалары буйлап Олөйөр йылғаһының Әйгә ҡойған ерендә урынлашҡан Биктуған тигән башҡорт ауылы эргәһенән үткән. «Олөйөр йылғаһы ҡултығында, Сағанйылға шишмәһе (Һикеяҙ йылғаһының ҡушылдығы) Әйгә ҡойған урында, Биктуған ауылының ҡайһы бер башҡорттары бик күп селитралы ер алалар һәм унан дары яһайҙар. Ләкин уларҙың береһе лә был ерҙе күрһәтергә теләмәне», тип яҙған ул.
Башҡорттар селитра һәм көкөрт тупланмаларын Һикеяҙтамаҡ мәмерйәләренән алған, ә Биктуған ауылы хәҙер ташландыҡ хәлдәге Һикеяҙтамаҡ (Силәбе өлкәһе) тигән ауыл эргәһендә, Әй йылғаһының һул ярынан тиҫтә саҡрым үргәрәк урынлашҡан булған, тип фаразларға була.
1740 йылдағы ихтилалдан һуң яндырылған ауылдар араһында Мишәр ауылы булһа, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышынан һуң Биктуған ауылы ла яндырылған.
Был ауылда йәшеренеп дары яһауҙарын властарға еткереүселәр ҙә булған, әлбиттә.
Пучхон
Пучхон (кор. 부천시?, 富川市? , Bucheon-si) — Көньяҡ Кореяла Кенгидо провинцияһындағы ҡала. Пучхон властары Судогвон баш ҡала төбәгенең мәҙәни баш ҡалаһы концепцияһын үҫтерәләр.
Тарихы
1914 йылда Инчхон ҡалаһының  һәм  Пупхен өйәҙенең бер нисә районы «Пучхон» исеме аҫтында берләштерелә. 1931 йылда Кенам районы (мен) Соса итеп үҙгәртелә (소사면). 1941 йылда Соса юғары «ып» административ статусын ала. Япониянан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, Пучхондың көнбайыш өлөшө ҡабаттан Инчхонға ҡушыла. Пучхонға 1973 йылда ҡала статусы бирелә.
1988 йылда Пучхон ике округҡа бүленә: Намга (көньяҡ) һәм Чунгу (үҙәк). Тиҙҙән Намга Сосагу тип атала. 1993 йылда Чунгуны бүлгәндән һуң ике яңы  округ ойошторола: Вонмигу һәм Оджонгу.
Географияһы
Пучхон — ныҡ күп халҡы менән территорияһы буйынса сағыштырмаса ҙур булмаған ҡала. Инчхон һәм Сеул ҡалалары араһында ята. Ҡаланың бөтә тиерлек территорияһын торлаҡ кварталдар биләй.
Мәғарифы
Юғары уҡыу йорттарына Пучхон колледжы, Юхан колледжы, Корея католик университетының Пучхон кампусы һәм Сеул теология университеты инә.
Туризмы һәм иҫтәлекле урындары
Пучхон ҡалаһының туристик һәм мәҙәни тормошон түбәндәге  иҫтәлекле урындар билдәләй:
Туғандаш ҡалалар
Пучхон Көньяҡ Корея ла һәм сит илдә бер нисә туғандаш ҡалаға эйә :
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Адыр-Су
Адыр-Су — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Баксан йылғаһының уң ярына тамағынан 142 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баксан, Черек  йылғаһыҙ. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ыласын менән һунар итеү
Ҡайһы берҙә ҡоштар менән һунар итеүҙе һунар ҡошо атамаһы буйынса ҡарсыға йәки бөркөт һунары тип атайҙар.Әммә ҡоштар менән һунар итеү буйынса пособиеларҙың күпселеге был төрҙәрҙе һунар ҡоштары менән һунар итеү төрҙәренә индерә. Ыласын һунары мәҙәниәте Евразияның бөтә илдәрендә һәм Төньяҡ Американың ҡайһы бер төбәктәрендә тиерлек үҫешкән. Әммә ауыл хужалығы үҫешеүе һәм атыу ҡоралы таралыуы менән ыласын һунарының популярлығы һиҙелерлек кәмей.
Тарихы
Ыласынды йәки башҡа ҡоштарҙы сөйөп һунар итеү боронғо замандарҙа уҡ билдәле булған; иң тәүге раҫлау (б.э. тиклем 722-705 йй.) Саргон II вотчинаһын, Ассирияның Дур-Шаррукин ҡәлғәһен  ҡаҙыныу эштәре барышында асыҡланған, унда таш барельефта. э.ҡайҙа таш барельефы ике һунарсы һүрәте төшөрөлгән, береһе ҡош ҡошто һауаға осора, икенсеһе уны тота. Беҙҙең эраға тиклем үк ыласын һунары Урта Азия далаларынан алып Ҡытай, Корея ярымутрауы, Һинд-Ҡытай, Иран һәм Яҡын Көнсығыш территорияларында бәлки, ул беҙгә Көньяҡ Кореяла һәм Монголияла барып еткән хәлдә күсмә халыҡтарға билдәле булған
Көнбайыш Европа илдәрендә һунар ҡоштарын файҙаланып һунар итеү V быуатҡа тиклем бик аҙ билдәле йә популяр булмай, һәр хәлдә, уның тураһында көнсығыш менән сауҙа бәйләнештәре үҫешеүенә, Александр Македонскийҙың Яҡын Көнсығышҡа, Фарсы иленә һәм Һиндостанға походтары һәм Үҙәк Азия халыҡтарының күпләп миграцияһына ҡарамаҫтан, боронғо грек сығанаҡтарында ла, рим һәм боронғо грек сығанаҡтарында ла телгә алынмай тиерлек. Аттила һундары башлағының яулап алыуҙары һөҙөмтәһендә Рим империяһы тарҡалыуы уның урынында короллектәрҙең барлыҡҡа килеүенә килтерә,уларҙың  ҡанундары йыйынтыҡтарында аулаусы ҡоштарҙы урлау өсөн яза тураһында мәғлүмәттәр беҙҙең көндәргә тиклем килеп етә. Ыласын һунары темаһына иң системалы урта быуат әҫәре — трактат «Ҡоштар менән һунар итеү сәнғәте» (De Arte Venandi cum Avibus) 1240-сы йылдарҙа Изге Рим империяһы императоры Фридрих II Гогенштауфен тарафынан яҙыла, унда ыласын һунары ҡағиҙәләрен тасуирлай һәм  Батый монголдарының Көнбайыш походы етәксеһенең буйһоноу тураһындағы талабына яуап бирә, уның ыласынсыһы булып китеү мөмкинлеген әйтә. Урта быуаттарҙа Европаның күп кенә илдәрендә популяр булыуына ҡарамаҫтан, ыласын һунары закондар сығарыу сикләүҙәре арҡаһында юғары ҡатламға ғына мөмкин була: мәҫәлән, инглиз «Boke of St. Albans» (1486) трактатында сапсанды бары тик принц йәки герцог ҡына тота алған тип раҫлана
Көнсығыш-славян халыҡтары ыласын һунар итеү практикаһын VIII-IX быуаттар сигендә, үҙҙәренең күрше-күскенселәре, хәҙерге Дағстан һәм Түбәнге Волга буйында йәшәгән һундар һәм хазарҙарҙан үҙләштерәләр. IX быуатта Кенәз Олег үҙ ихатаһында һунар ҡоштары үрсетеү менән шөғөлләнеү өсөн ихата ҡора. Алексей Михайлович батша идара иткән осорҙа рус ыласын һунары үҫешә; ул батшалыҡ иткән осорҙа 3000-дән ашыу төрлө ау ҡоштары Мәскәү эргәһендәге Коломенский һәм Семёновский ауылдарында күңел асыу ихаталарында тотола. Бөтә ҡоштар ҙа «статьялар» буйынса бүленә; «статья» башында баш ыласынсы тора, уның туранан-тура ҡарамағында ябай ыласынсылар, кречетниктар һәм ҡарсығасылар була; ыласынсыларҙы башланғысҡа алып барыу батша Алексей Михайловичтың шәхсән яҙған «Урядник сокольничья пути» указында ҡуйылған махсус тантана менән оҙатыла.
Башҡорттарҙа ыласын һунары
Һунар ҡоштары менән һунар итеү — башҡорттарҙың боронғо шөғөлө. Урта быуаттар осоронда уҡ башҡорттарҙың Алтын Урҙаның идара иткән элитаһын һунар ҡоштары менән тәьмин итеүе билдәле. Был ғөрөф-ғәҙәт тураһында XVIII–XX быуаттарҙың төрлө сығанаҡтарында телгә алына.
Үҙенең шарттары буйынса тап Башҡортостан һунар ҡоштары менән һунар итеү өсөн уңайлы була. Быға тиклем ыласын ихаталарын Башҡорт хан да тотҡанлығы мәғлүм. Әкренләп ыласын һунарына ҡыҙыҡһыныу арта, һәм һунар ҡоштарына ла ихтыяж арта. Йыртҡыс ҡоштарҙы тотоу табышлы эшмәкәрлеккә әүерелә.
Башҡорттарҙы атта йәки дөйәлә ҡулына һунар ыласыны тотҡан килеш һынландырған бик күп артефакттар билдәле. Башҡортостан келәмдәрендәге декоратив мотивтар ҙа Башҡортостанда боронғо ыласын һунары мәҙәниәте хаҡында һөйләй.
Ҡоштарға (ҡырағай ҡаҙ, туғаҙаҡ, аҡҡош һәм селән) сапсандар, ҡарсыға һәм балабандар менән һунар итеүҙе ҡалмыҡтар практикалаған.
1958 йылда ГДР-ҙың һунарсылар йәмғиәтендә ыласын һунары секцияһы ойошторола (1988 йылда унда 293 кеше иҫәпләнә, шуларҙың 238-енең ҡоштары була).
2016 йылда ЮНЕСКО тирә-яҡ мөхитте һаҡлау, мәҙәни мираҫ һәм общиналарҙы йәлеп итеү кеүек төшөнсәләр менән тығыҙ бәйләнешен, шулай уҡ донъяның 60 илендә ярайһы уҡ киң таралыуын билдәләп, ыласын һунарын кешелектең матди булмаған мәҙәни мираҫы исемлегенә индерә.
Әт-Тирмизи сүнәне
Жәми әт-Тирмизи (جامع الترمذي), шулай уҡ Сүнән әт-Тирмизи булараҡ билдәле (سُـنَن الترمذي; Джами ат-Тирмизи) — сөнниҙәрҙең алты абруйлы хәҙистәр йыйынтығының береһе (Күтүб әс-ситтә).
Тарихы
IX быуаттың ислам дине белгесе Имам әт-Тирмизи йыйынтығы. Әбү Ғайса әт-Тирмизи уны һижри 250 йылдан 270 йылға тиклем йыйған һәм китапҡа туплаған. Әл-Кәттәни һүҙҙәре буйынса, әт-Тирмизи үҙенең китабын «әл-Жәми әл-кәбир» тип атай, әммә уны «Сүнән әт-Тирмизи» тип атаған кешеләр күп. Сөнни дин белгестәре әт-Тирмизи сүнәнен хәҙистәрҙең алты төп йыйынтығы араһында бишенсе урынға ҡуя.
Йөкмәткеһе
Унда 3962 хәҙис бар, һәм ислам хоҡуғы принциптарына ярашлы илле бүлеккә бүленгән. Хәҙистәр араһында ышаныслы (сәхих), яҡшы (хәсән) һәм көсһөҙ (зәғиф) хәҙистәр бар.
Китапты яҙғанда әт-Тирмизи башта бүлеккә исем бирә, ә һуңынан тәҡдим ителгән тема буйынса бер йәки ике хәҙисте килтерә. Артабан ул теге йәки был мәсьәлә буйынса хоҡуҡ белгестәренең — фаҡиһтарҙың фекерҙәрен белдерә. Китапта төп иғтибар юридик мәсьәләләргә йүнәлтелә. Һуңынан был хәҙистар хоҡуҡи һығымта (фәтүәләр) яһағанда ҡулланылған. Әт-Тирмизи сүнәне төрлө дини-хоҡуҡи мәктәптәр (мәҙһәбтәр) өсөн мөһим сығанаҡ булып тора.
Таганрог (станция)
Таганрог вокзалы — Ростов төбәгендә Төньяҡ-Кавказ тимер юлы станцияһы Таганрог ҡалаһында Ихтилал Майҙанында урынлашҡан.
Вокзал бинаһы төбәк әһәмиәтендәге  мәҙәни мираҫ объекты булып тора. Ростов өлкә советының Кесе советы менән 1992 йылдың 18 ноябрендәге 301-се ҡарары нигеҙендә һаҡлау  аҫтына алына.
Тарихы
Ҡыҙыл кирбестән һалынған ике ҡатлы вокзал бинаһы 1869 йылда төҙөлә. Архитекторы — С. И. Загоскин. Бина Таганрогта ҡыҙыл кирбес эклектикаһының типик өлгөһө булып тора г.
Төҙөлөш эштәрен 23 июненән алып 1869 йылдың декабренә тиклем күренекле эшҡыуар  Я.С.Поляков алып бара. [[Файл:Taganrog_Pamyatnik_Leninu_Yakerson.JPG|слева|мини|300x300пкс| Вокзал бинаһы 1930  йылдарҙа.