cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ненгхы-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гипс
Гипс (грек. gy\psos — аҡбур, эзбис) — аҡ йәки һарғылт төҫтәге эзбизлы минерал ; аҡ минерал, кальций сульфаты; биҙәү материалы итеп ҡулланыла ; нигеҙҙә травматология һәм стоматологияла ҡулланылыусы кальций сульфаты минералы ; аҡ йәки һары төҫтәге минерал; яндырыу ысулы менән эшкәртелә, скульптура, һынлы сәнғәттә киң ҡулланыла ; сульфаттар классындагы минерал CaSO4.2H2O,; составында CaO (32,5 %), балсыҡ һәм органик матдәләр ҡатнашмаһы, ваҡ ҡом бөртөктәре һ.б. бар. Кристалдар (ғәҙәттә, шаҡмаҡ рәүешендә), кристалл друзалары, йоҡа-кристаллик, бөртөк һамаҡ (алебастр) һәм сүсле (селенит) агрегаттар рәүешендә осорай. Төҫө аҡ, төҫһөҙ, һоро, көрән һ.б. Быяла һамаҡ ялтырай,, ебәк һамаҡ, мәрүәт төҫөндә булыуы мөмкин. Ҡатылығы 1,5-2. Төрлө йүнәлештә ҡатылығы үҙгәреүсән. Ыуалыусан. Тығыҙлыгы 2,3 г/см3. Иреү температураһы 1450 °C. Һыуҙа аҙ ирей, NaCl ҡатнаш һыуҙа иреүсәнлеге 3,5 тапҡыр арта. Төрҙәре: селенит (ай ташы, үтә күренмәле, параллель сүсле, ебәк һамаҡ шыма), гипс шпаты (эре кристаллы), алебастр (ҡар кеүек аҡ, ваҡ бөртөклө гипс), «Мария быялаһы» һ.б. Декоратив төрҙәренең сығанаҡтары Архангельск өлкәһендә, Уралда һ.б. территорияларҙа бар. Ваҡ-төяк әйберҙәр яһауҙа һәм оптикала (гипс шпаты) ҡулланыла. Ҡатламлы йә иһә массив рәүешендәге тау тоҡомо; бөртөк һамаҡ төҙөлөшлө, аҡ төҫтә, гипс минералдарынан тора. Ҡушылмаларына бәйле булараҡ, төҫө лә төрлөсә — аҡһыл-һоро, һарғылт, ҡыҙыл, ҡара һ.б. Икенсе төрө — балсыҡ-гипс. Тәбиғәттә йыш ҡына ангидрит менән бергә осорай; хасил булыуы, химик составы һәм таралыу шарттары буйынса уға оҡшаш. Гипсоангидрит тоҡом ятмалары барлыҡ геологик дәүерҙәр ултырмаларында да осорай. Донъяла гипс запастары (млрд. т) — 7, Рәсәйҙә — 3,3 тән артыҡ, АҠШта — 1 самаһы, Канадала — 0,5. Ер йөҙөндә йыл һайын — 100—115, Рәсәйҙә 3,3-9 млн тонна гипс сығарыла. Тәбиғи хәлдә — тышлағыс таш булараҡ һәм эшкәртелгән хәлдә (йышыраҡ) — беркеткес материалдар эшләү, төҙөлөштә (алебастр), формалар, юғары сыҙамлыҡлы әйберҙәр яһау, гидравлик (эстрих-гипс), баҡыр, гипс цементы эшләүҙә ҡулланыла; ауыл хужалығында — тупраҡты гипслау, ашлама булараҡ; химия сәнәғәтендә — сульфат кислотаһы, аммоний сульфаты, инсектицидтар, буяуҙар, пластмассалар алыу өсөн; металлургияла (флюс); ҡағыҙ һәм резинаны тығыҙландыру, нәфис-декоратив әйберҙәр етештереүҙә һ.б. файҙаланыла.
Оло Йәнгел
Оло Йәнгел — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 2091 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 73 км.
Йылғаны һыулаған ауылдар
Planned Елембәт.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск гидроузеленән Ириклинск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бойондороҡһоҙлоҡ майҙаны (Астана)
Урынлашыуы
Бойондороҡһоҙлоҡ майҙаны Астананың Алматы районында урынлашҡан. Тауелсиздик проспекты буйлап тура дүртмөйөш формаһында көньяҡ-көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-төньяҡ-көнсығыш буйлап һуҙылған. Арҡыры йүнәлештә майҙан Байтурсынов һәм Нажимеденов урамдары менән сикләнгән.
Архитектура ансамбле
Майҙан уртаһында «Казах ели » монументы ҡуйылған — Ҡаҙағстандың азатлыҡ һәм сәскә атыуы символы.
Майҙан тирәләй киләһе объекттар урынлашҡан (сәғәт уғы буйынса) :
Ваҡиғалар
Майҙан 2009 йылда үҙәҡ объекты булған «Казах ели» монументы менән бер ваҡытта барлыҡҡа килә. Монумент тирәләй бер нисә скульптур төркөм һәм фонтандар урынлашҡан.
Бойондороҡһоҙлоҡ майҙанында Ватанды һаҡлаусылар һәм Конституция көнө уңайынан хәрби парадтар үтә. 2015 йылдың 7 майында Еңеүҙең 70 йыллығына арналған парад ваҡытында Еңеү байрағының күсермәһен алып сығыу тантанаһы була.
Был майҙан Науруз байрам сараларын үткәреү урыны булып тора. Яңы йылда майҙанда боҙ ҡаласыҡтары ойошторола.
Хәсәнов Дамир Йосоп улы
Хәсәнов Дамир Йосоп улы (1938—2005) — «Нефтепроводмонтаж» тресының иретеп йәбештереүсеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
1938 йылдың 24 декабрендә Башҡорт АССР-ының Благовар районы Ҡашҡалаша ауылында тыуа.
1958 — 1960 йылдарҙа Свердловск ҡалаһында Совет армияһы сафында стройбатта хеҙмәт итә. Батальондың комсомол комитеты составына, һуңынан партияға инә.
Хәрби хеҙмәттән һуң «Бохара—Урал» газ торбалары һалыу төҙөлөшөнә китә. Ырымбур өлкәһендә трассала буласаҡ тормош иптәшен — Валентина Афанасьевнаны осрата. Уларҙың ике балаһы — улы һәм ҡыҙы тыуа.
«Нефтепроводмонтаж» тресынын 74-се төҙөлөш-монтаж идаралығында иретеп йәбештереүсе булып эшләй. «Уренгой—Үҙәк» газ торбаларын һалғанда хеҙмәт ҡаһарманлығы күрһәтә.
Хаҡлы ялға сыҡҡас уҡытыу — производство комбинатында эшләй, йәштәрҙе иретеп йәбештереүсе һөнәренә өйрәтә.
Хо Га И
Хо Га И (허가이 (許哥而), Рәсәй Империяһы һәм Советтар Союзында Алексей Иванович Хегай тип тә билдәле (1908 йылдың 18 марты (буранайы), Хабаровск, Рәсәй Империяһы — 1953 йылдың июль (майайҙың) 2 көнө, Пхеньян, КХДР) — Рәсәй һәм Корея инҡилапсыһы, КХДР-ның фирҡә һәм дәүләт эшмәкәре.
Тормош юлы
Хабаровскиҙағы корей мәктәбе уҡытыусыһы ғаиләһендә тыуа. Етем булып ҡалғас, эшләргә мәжбүр булһа ла, мәктәпте бөтөрә алған. 1924 йылда Бөтә Союз Ленин Коммунист Йәштәр Берләшмәһенә (урыҫ. ВЛКСМ) инеп, әүҙем комсомол эшмәкәре булып китә, 1930 йылдың аҡъюлайында (декабрендә) Бөтә союз (большевиктарҙың) Коммунист Фирҡәһенә инә. 1932 йылда Алыҫ Көнсығыш крайы комитеты сәркәтибе булып тәғәйенләнә.
Гаврилова Рассоха
Гаврилова Рассоха — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вижай йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғабдулла Туҡай һәйкәле (Ҡазан, Пушкин урамы)
Ғабдулла Туҡай һәйкәле Ҡазанда Пушкин урамында, ҡаланың Вәхит районында Ғабдулла Туҡай скверындағы  бөйөк татар халыҡ шағиры, әҙәби тәнҡитсе, публицист, тәржемәсе һәм йәмәғәт эшмәкәре һәйкәле
Тасуирламаһы
Һәйкәлдең авторҙары - Ахунов Саҙрый Сәләх улы, Лев Ефимович Кербель  һәм  Лев Моисеевич Писаревский
Һәйкәл ҡара лабрадориттан бейек постаментта ҡуйылған һәм ҡулына асылған китап тотҡан Ғабдулла Туҡайҙың бронза фигураһынан ғибәрәт. Постамент квадрат нигеҙҙә урынлашҡан, аҫта дүртҡырҙан тора, ул яйлап һигеҙ ҡырлығы әйләнә. Постаменттың аҫҡы өлөшө татар халыҡ орнаменты менән уратып алынған. Алғы өлөшөндә кириллица һәм ғәрәп хәрефтәре менән «Ғабдулла Туҡай. 1886—1913» тип яҙылған.
Һәйкәл 1958 йыл да асыла. РСФСР Министрҙар Советы 1960 йыл дың 30 авгусындағы 1327-се һанлы (өҫтәмә  1)  ярашлы  һәйкәл  федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты булып  тип танылған.
Пира (Вы ҡушылдығы)
Пира — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Выя йылғаһының һул ярына тамағынан 152 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Туруш
Туруш — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҫҡын йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Абзал
Абзал (Абдан) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡыялы Бүртә йылғаһына һул яҡтан тамағынан 46 км алыҫлыҡта ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км тәшкил итә.
Атамаһы Абзал антропонимынан булыуы ихтимал.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай. Һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһына ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй һыу бассейны өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса : — Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000812112200004249
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200424
— Бассейн коды — 12.01.00.008
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Девон осоро
Дево́н (девон периоды, девон системаһы, девон осоро) — палеозой эраһында дүртенсе геологик период. 419,2 ± 3,2 млн йылдар элек башланған, 358,9 ± 0,4 млн йылдар элек тамамланған. Шулай итеп 60 млн йыл дауам иткән.
Был системаның ултырмалары беренсе булып табылған Девоншир графлыгы (Англия) исеме менән бәйле. Ерҙең геологик тарихында палеозой эраһының дүртенсе осорона тура килә торған аҫтан дүртенсе системаһы. Стратиграфик шкалала силур осоронан һуң һәм ташкүмер осоронан алда урынлашҡан. 410 млн йыл элек башлана һәм 60 млн йылға яҡын һуҙыла. 3 бүлеккә һәм 7 ярусҡа. Был ваҡытта үҫемлектәр ҡитғаларҙы яулап ала башлай, беренсе абаға һымаҡтар, иң боронғо асыҡ орлоҡлолар, быуынтыҡ һабаҡлылар барлыҡҡа килә, Ер өҫтө хайуандары үрсей, континент бассейндарында балыҡтар киң үҫеш ала. Девон аҙағында суҡ ҡанатлы балыҡтарҙан беренсе амфибиялар — стегоцефалдар барлыҡҡа килә, диңгеҙ умыртҡаһыҙҙары: брахиоподтар, остракод, мәрйәндәр киң үҫеш ала, бөжәктәр араһында cелтәр ҡанатлылар арта. Ҡомташ, алеврит, эзбисташ, аргиллиттар, доломиттар, тимерле минералдарҙан (шамозит, сидерит) ултырмалары барлыҡҡа килә. Урта девон аҙағында Пашия (юғары девон) ваҡытында территорияның әҙерәк күтәрелүенән һуң диңгеҙҙең яңынан күтәрелеүе башлана, гипс, ангидрит, мергель, балсыҡлы битумлы сланецтар, ҡомташ, балсыҡ ҡатламдары ҡатнаш доломит ултырмалары һәм эзбисташтар айырылып сыға. Девон ултырмаларына Көнсығыш Европа платформаһының ҡырый өлөшөнөң (Волга-Урал бассейны) уңай структуралары менән бәйле төп нефть тупланмалары һәм яныусан битумлы сланецтар тура килә. Донъяның башҡа төбәктәрендә девон ултырмаларында ташкүмер, алмаз, тимер, марганец, никель, хром, алтын һ.б. ятмалары табылған.
Куремаа (күл)
Куремаа (эсте. һәм выруск. Kuremaa järv) —  Эстонияның Паламус волосындағы Паламус ҡасабаһынан 2 саҡрым төньяҡтағы күл. Күлдең майҙаны — 397 гектар. Был ҙурлығы буйынса Эстонияла 11-се һәм  Йыгевамаа өйәҙендә Саадъярванан ҡала икенсе урында торған күл.
Күлдән  Амме йылғаһы — Эмайыги йылғаһының ҡушылдығы ағып сыға.
Йәрмөхәмәт (Баймаҡ районы)
Йәрмөхәмәт (Ярмухаметово) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 223 кеше. Почта индексы — 453658, ОКАТО коды — 80206859003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сельница (Медведица ҡушылдығы)
Сельница  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медведица йылғаһының һул ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Беренсе донъя һуғышының Көнсығыш фронты
Көнсығыш фронт, Һуғыштың Көнсығыш Европа театры, Һуғыштың рус театры — Беренсе донъя һуғышының һуғыш театрҙарының береһе (1914—1918 йылдар).
Көнсығыш фронт оҙонлоғо буйынса Көнбайыш фронттан күпкә артығыраҡ була. Шул сәбәпле Көнсығыш фронтта һуғыш, Көнбайыш фронт менән сағыштырғанда, әҙерәҡ позицион характерлы була. Көнсығыш фронтта Беренсе донъя һуғышының иң ҙур алыштары барған.
Глайна
Глайна (Gleina) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1310 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,6 км2. Диңгеҙ кимәленән 205 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6632 һәм автомобиль коды — BLK.
Беренсе донъя һуғышының Көнсығыш фронты
Үҙәк державалар, икенсе фронттарҙа еңелеүҙәренә ҡарамаҫтан, донъя һуғышы тамамланғансы, Брест килешеүе буйынса оккупацион ғәскәрҙәр сифатында биләгән территорияларында ҙур ғына көстәр тотоуын дауам итә.
Хәрби хәрәкәттәр театры үҙенсәлектәре
Донъя һуғышының Көнсығыш фронты Көнсығыш Европала ҙур территорияны: Рәсәй, Көнсығыш Пруссия, Позен һәм Силезия провинцияларының көнсығыш өлөшөн, шулай уҡ Галицияны үҙ эсенә ала. Хәрби хәрәкәттәр театры көнбайыштан Висла йылғаһы, Данциг, Торн, Позен, Бреславль һәм Краков ҡәлғәләре менән; көньяҡта — Карпат тауҙары һәм румын сиге; көнсығышта — Петербург — Бөйөк Луки — Смоленск — Гомель — Киев һәм Днепр һыҙығы менән; төньяҡтан — Балтик диңгеҙе менән сикләнгән. Фронт буйынса театрҙың оҙонлоғо Балтик диңгеҙенән рус-румын сигенә тиклем (Көнигсберг— Черновцы һыҙығы буйынса) 850—900 км самаһы тәшкил итә, максималь тәрәнлеге (1915 йылда) — яҡынса 500 км (линиялар Барановичи — Ровно һыҙығынан Германия (Лодздан бер ни тиклем көнбайышҡараҡ) сигенә тиклем.
Театр рельефының күп өлөшө тигеҙлектән ғибәрәт һәм күп ғәскәр йәйелдереү һәм ҡулланыу өсөн уңайлы була.
Рәсәйҙең көнбайыш өлөшөндә рус армияһы оборона һәм һөжүм ваҡытта таяна алған алдынғы нығытылған ҡәлғәләр системаһы булған. Һуғыш башланыр алдынан яңы ҡорал менән ҡоралландырылған яңы ҡәлғәләр: Ковно, Ивангород, Осовец, Варшава, Новогеоргиевск, Брест-Литовск, ҡәлғәләре — һәм Гродно ҡәлғәһе төҙөлгән.
Германияла камиллаштырылған уҡ ҙур һан һәм ҡәлғәләр төҙөргә, уларҙы германия командованиеһы оборона өсөн генә түгел, әммә Рәсәй биләмәләренә тәрән үтеү ниәте менән, күп кенә ҡәлғәләр төҙөлдө һәм камилаштырылды. Ҡәлғә бар. Көнигсберг, Данциг, Торн ҡәлғәләр һәм Вислала бер нисә нығытма: Мариенбург, Грауденц, Кульм, Фордон һәм күл һәм фордон Мазур күлдәр системаһындағы Летцен нығытмаһы булған.
Австро-Венгрияның да шулай уҡ бер нисә беренсе класлы ҡәлғәләре: Краков, Перемышль, Лемберг эргәһендәге нығытылған лагеры булған
Яҡтарҙың планы һәм ғәскәрҙәрҙе йәйелдереү
Башта Германия Шлиффен планын тормошҡа ашырып, төп көстәрен (7 армияһын) Көнбайыш фронтта йәйелдерә, Көнсығыш фронтта Рәсәйгә ҡаршы бер — 8-се армияһын ғына туплай. 8-се армия составына 4 армия корпусы инә. Германия ғәскәрҙәре, урындың үҙенсәлектәрен файҙаланып, тотош фронтты биләмәй, ә нығытылған райондарҙың төп йүнәлештәре буйынса айырым (корпуслап) урынлаша. Германия командованиеһы Көнсығыш фронтта генерал-полковник Притвица етәкселегендәге дөйөм һаны 200 мең самаһы кешенән торған 1044 орудиелы (шул иҫәптән 156 ауыр ҡорал) 15 пехота һәм 1 кавалерия дивизияһын йәйелдерә. Көнсығыш Пруссияны обороналау һәм германия командованиеһының планы буйынса, Рәсәй менән көрәштә төп ролде уйнарға тейеш булған австрий-венгр ғәскәрҙәренә ярҙам итеү Германия армияһының төп бурысы булып торған.
Австро-Венгрия Рәсәйгә ҡаршы 3 армия (1-се, 3-сө һәм 4-се) һәм Герман Кёвесстың айырым армия төркөмөн йәйелдерелгән.
Аҡназаров Зәкәриә Шәрәфетдин улы
Аҡназаров Зәкәриә Шәрәфетдин улы (22 август 1924 йыл — 2 апрель 2000 йыл) — совет комсомол, партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1962—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. СССР-ҙың 6—9‑сы, РСФСР-ҙың 10-сы һәм 11‑се, Башҡорт АССР-ының 4—11‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1966—1971 йылдарҙа КПСС‑тың Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы. Ике Ленин (1971, 1984), Октябрь Революцияһы (1981), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957, 1966) һәм Халыҡтар дуҫлығы (1974) ордендары кавалеры. Өфө ҡалаһының почётлы гражданы.
Беренсе донъя һуғышының Көнсығыш фронты
Яҡтарҙың планы һәм ғәскәрҙәрҙе йәйелдереү
Генерал Кёвесс төркөмө, барлығы 10 пехота һәм 3 кавалерия дивизияһы, 448 ҡорал менән, Тарнополь районындағы австрий ғәскәрҙәренең уң флангыһында йәйелдерелгән.
Аҡназаров Зәкәриә Шәрәфетдин улы
Биографияһы
Зәкәриә Шәрәфетдин улы Аҡназаров 1924 йылдың 22 авгусында БАССРҙың Йылайыр кантоны (хәҙерге Баймаҡ районы) Ямаш ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша (1942—1945), Темәс педучилищеһын (1940), К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын (1950), Өлкә-ара партия мәктәбен (Өфө, 1948), КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһын (Мәскәү, 1962) тамамлаған.
Беренсе донъя һуғышының Көнсығыш фронты
Яҡтарҙың планы һәм ғәскәрҙәрҙе йәйелдереү
Хәрби хәрәкәттәр башланыр алдынан австрий-венгр командованиеһы Рәсәйгә ҡаршы дөйөм алғанда, 850 мең кеше тәшкил иткән 35,5 пехота һәм 11 кавалерия дивизияһын, 1728 орудие борған.
Австрий командованиеһы планы буйынса австрий ғәскәрҙәре, төньяҡтан герман ғәскәрҙәре ярҙамы менән тиҙ һөжүм итеп, Көнбайыш Польшалағы урыҫ ғәскәрҙәрен ҡамарға һәм ар-мар итергә тейеш булған.
Аҡназаров Зәкәриә Шәрәфетдин улы
Биографияһы
Ике Ленин (1971, 1984), Октябрь Революцияһы (1981), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957, 1966) һәм Халыҡтар дуҫлығы (1974) ордендары, СССР-ҙың күп миҙалдары менән бүләкләнгән. Өфө ҡалаһының Мосолман зыяратында ерләнгән.
Беренсе донъя һуғышының Көнсығыш фронты
Рәсәйҙең пландары
Рәсәй ғәскәрҙәре 19-сы һанлы мобилизация расписаниеһы буйынса (1910 йыл) хеҙмәткә алына һәм Беренсе донъя һуғышында Рәсәйҙең 1912 йылғы "Һуғыш планы"на таянып стратегик йәйелдереүҙе тәьмин итә. 1913 йылғы стратегик йәйелдереү планы (20-се мобилизация расписаниеһы) 1914 йылдың көҙөнә тормошҡа ашырылырға тейеш булһа ла, ул ғәмәлгә ашырылмай. Был пландар Францияның Германияға төп һөжүм итеү талабына компромисы, Рәсәй империяһының Генераль штабы Баш идараһының Австро-Венгрияға төп һөжүм башларға ынтылыуы, шулай уҡ рәсәй генштабы ағзаларының ғәскәри көстәр тулыһынса тупланмаҫ элек, һуғышҡа инмәҫкә тигән ынтылыуы менән бәйле.
Аҡназаров Зәкәриә Шәрәфетдин улы
Ғаиләһе
Ҡатыны Аҡназарова (Медведева) Федора Петровна (1923—1995) Баҡалы районы Яңы Балыҡлы ауылынан. Күп йылдар комсомол һәм партия органдарында эшләй.
Беренсе донъя һуғышының Көнсығыш фронты
Рәсәйҙең пландары
Австро-Венгрияға ҡаршы Көньяҡ-Көнбайыш фронтта (командующий генерал Иванов Николай Иудович) 4 рәсәй армияһы (3-сө, 4-се, 5-се һәм 8-се) йәйелдерелгән. Һуғыш башланыр алдынан Көньяҡ-Көнбайыш фронтында барлығы 600 мең кешенән торған ғәскәр, 34,5 пехота һәм 12,5 кавалерия дивизияһы һәм 2099 орудие булған. Рәсәй армияһының Баш командующийы бөйөк кенәз Кесе Николай Николаевич була.
19-сы һәм 20-се урыҫ мобилизация расписаниелары Төньяҡ-Көнбайыш фронтына һәм Көньяҡ-Көнбайыш фронтына һуғыш иғлан ителгән мәлдән ике аҙна эсендә һөжүмгә күсергә һәм ҡыйралышты Германия һәм Австро-Венгрия территорияларына күсерергә тейеш булған. Генерал Ренненкампф Павел Карловичтың 1-се армияһы 14 августа хәрәкәт башларға, 17 августа сикте аша сығырға, Мазур күлдәрен төньҡтан урап үтергә һәм немецтарҙы Көнигсбергтан киҫергә тейеш булған. Генерал Самсонов Александр Васильевичтың 2-се армияһы 16 августа хәрәкәт башларға, 19 августа сикте үтергә, Мазур күлдәрен көнбайыштан уратып үтергә һәм герман ғәскәрҙәренә Висла аръяғына үтергә бирмәҫкә тейеш була.
Көнсығыш Пруссия операцияһы
Көнсығыш Пруссия операцияһы Көнсығыш фронтта беренсе операция була. 8-се герман армияһын тар-мар итергә һәм Көнсығыш Пруссияны баҫып алырға тейешле урыҫ ғәскәре һөжүмгә күсә, Көнбайыш фронттан ҙур герман көстәрен ситкә йүнәлтеү һәм Францияны ҡыйратырға бирмәү була был аҙымдың маҡсаты.
Көнсығыш Пруссияға ике урыҫ армияһы: генералдар Ренненкампф һәм Александр Васильевич Самсонов командалығындағы 1-се армия һәм 2-се армия һөжүм итә. Операция 17 августа башлана, 1-се армия сикте аа сығып, Көнсығыш Пруссияға көнсығыштан һөжүм итә. 20 августа 2-се армия, 8-се герман армияһының флангыһына һәм тылына баҫым яһап, көньяҡтан Көнсығыш Пруссия территорияһына һөжүм итә.
Герман ғәскәрҙәре командующийы генерал Максимилиан Притвиц 2-се армияны бер корпус менән тотоп торорға, ә өс корпус менән төп һөжүмде 1-се армияға йүнәлтергә ҡарар итә.
20 август таңында Гусев (Гумбиннен) ҡалаһы янында генерал Герман фон Франсуа командалығында 1-се герман корпусы көтмәгәндә һөжүм итеүсе 1-се урыҫ армияһын атакалай. Ике яҡта ла юғалтыуҙар күп була, немецтар сигенә. Гумбиннендан көньяҡтараҡ хәрәкәт иткән генерал Август фон Макензен командалығындағы 17-се герман корпусы ҡара-ҡаршы һуғышта ҡыйратыла, ярты ғәскәрен юғалтып, сигенергә мәжбүр була. Генерал Отто фон Беловтың 1-се резерв корпусы ла ярҙам итә алмай. Гумбиннен янында герман ғәскәрҙәре еңелә.
Был еңелеү 8-се герман армияһына етди уратып алыныу ҡурҡынысы менән янай, һәм Притвиц герман ғәскәрҙәренә Көнсығыш Пруссиянан Висла аръяғына сигенергә бойороҡ бирә. Әммә герман Ставкаһы бының менән ризалашмай һәм, Көнсығыш фронтта хәл ни тиклем ҡатмарлашҡан хәлдә лә, Көнбайыш фронттан көстәрҙе алмаҫҡа, ике фронтта һуғыштан ҡотолор өсөн, Францияны тар-мар итергә, тигән Шлиффен планынан ситләшеп булһа ла, Көнсығыш Пруссияны бирмәҫкә ҡарар итә һәм Көнсығыш фронттан 8-се армияға ярҙамға ғәскәр (2 корпус һәм атлы дивизия) бүлә. 21 августа Притвиц отставкаға ебәрелә. 8-се армия командующийы итеп генерал Пауль фон Гинденбург, штаб начальнигы — генерал Эрих Фридрих Вильгельм Людендорф тәғәйенләнә. Дивизияның 2,5 өлөшөн 1-се Реннемкампф урыҫ армияһын тотоп торорға ҡалдырып, тиҙ арала Көнигсберг аша тимер юлдан 8-се армияның төп көстәрен (2-се армия 1-се армия частары менән ҡушылмаҫ борон) 2-се Самсонов урыҫ армияһына ҡаршы ташларға ҡарар ителә.
Был ваҡытта рус командованиеһы, 1-се армия фронты алдында немец ғәскәрҙәренең тиҙ һөжүм итеүен күреп, немецтар Висла аръяғына китә тигән ҡарарға килә, һәм операция үтлде, тип уйлап, тәүге планын үҙгәртә. Ренненкампфтың 1-се армияһының төп көсө Самсоновтың 2-се армияһына ҡаршы ебәрелмәй, ә фронт командиры фаразлағанса, Көнигсбергты йәшеренгән 8-се армияның бер өлөшөн киҫергә һәм «Висла аръяғына сигенеүсе немецтарҙы эҙәрлекләргә» йүнәлтелә. 2-се арминың баш командующийы Самсонов, үҙ сиратында, «Вислаға сигенеүсе» немецтәрҙе туҡтатрыға ниәтләп, фронт командованиеһын төньяҡ йүнәлештән төньяҡ-көнбайышҡа күсереүен үтенә, һәм рус армиялары араһында 125 саҡрым самаһы өҙөк урын барлыҡҡа килә.
8-се Германия армияһының яңы командованиеһы рус армиялары араһында барлыҡҡа килгән өҙөклөк менән файҙаланып, Самсоновтың 2-се армияһының флангыһына һөжүм итергә, уны ҡамарға һәм юҡ итергә ҡарар итә.
26 августа Германия ғәскәрҙәре 2-се армияның 6-сы корпусына һөжүм итә, урыҫтар 7500 кешеһен юғалта һәм сыуалыш башлана, армияның уң флангыһы асыҡ була, әммә Самсонов был турала белмәй һәм һөжүмен дауам итә. В то же время германцы атаковали и левый фланг русской армии, который также отступил. Һөҙөмтәлә фланг корпустар менән элемтә өҙөлә, армия менән идара итеү юҡҡа сыға. Шундай шарттарҙа 2-се армия сигенә башлай. Биш алдынғы рус дивизияһының сигенеүе герман корпустарының флангтарына баҫымы аҫтында оҙатыла. Рустарҙың сигенеүе тәртипһеҙ рәүештә дауам итә, 200 орудиеһы булған 30 000 самаһы кеше ҡамауға эләгә. 30 авгусҡа ҡаршы төндә генерал Самсонов үҙен атып үлтерә.
Шулай итеп, 2-се армияның юғалтыуҙары: 6000 үлтерелгән, 20 000 самаһы кеше яраланған (бөтәһе лә тиерлек әсирлеккә эләккән), 30 000 - әсирлеккә эләккәндәр менән бергә - 50 000), 230 ҡорал тартып алынған. 10 генерал үлтерелгән, 21-е әсирлеккә алынған. 2-се армияның дөйөм юғалтыуҙары - 56 000 кеше. Был ваҡиғалар Танненберг эргәһендәге алыш тигән атама ала.
2-се армияны ҡыйратҡандан һуң Германия командованиеһы Көнигбергты ҡамаған 1-се армияға һөжүм итергә һәм уны Көнсығыш Прумиссиянан ҡыуып сығарырға ҡарар итә. Алыш Мазур күлдәре районында йәйелдерелә. Бында рус армияһы шулай уҡ сигенергә мәжбүр була. Немецтар Рәсәй биләмәһенә инде һәм 30 августа (12 сентябрҙә) Сувалкины, ә 4 (17) сентябрҙә Августовты яулай.
Көнсығыш-Прусская операцияһы тамамлана. Был операция барышында рус армияһы ауыр юғалтыуға дусар ителә, 80 000 самаһы һалдаты үлтерелә, яралана һәм әсирлеккә эләгә. Германия ғәскәрендә 60 000 сама кеше үлтерелә, яралана һәм әсирлеккә эләгә. Көнсығыш Пруссияны яулап алыу буйынса ҡуйылған бурысты үтәй алмай. Әммә рус ғәскәрҙәре, Көнбайыш фронттан Германия көстәренең бер өлөшөн йәлеп итеп, үҙенең союздашы бурысын үтәй.
Галиция алышы
Көнсығыш Пруссияға һөжүм менән бер үк ваҡытта рус ғәскәрҙәре Галицияла австрий-венгр армияһына ҡаршы һөжүм итә. Составында биш армия булған (3-сө, 4-се, 5-се, 8-се, 9-сы армиялар) урыҫ ғәскәре дүрт австрий армияһына ҡаршы һөжүмгә күсә.
23 августа 4-се рус армияһының частары дошманға Красник ҡалаһы янында һөжүм итергә бойороҡ алды. Әммә генерал Данклдең 1-се австрий армияһы 23 августа иртән урыҫ ғәскәрҙәренә һөжүм итеп, сигенергә мәжбүр итә. Артабан австрийҙар 4-се армияның уң флангын урап алырға маташа йәлеп итергә маташҡан, ләкин ныҡышмалы алышта рус ғәскәрҙәре Люблинға сигенә һәм оборона позицияын ала. Үҙгәреүсән уңышҡа өлгәшеп, ҡаты һуғыш 2 сентябргә тиклем дауам иткән.
Замостье янында 5-се рус армияһы Комаров йүнәлешендә сигенә, әммә бында 4-се австрий армияһы урыҫ ғәскәрҙәрен ҡыҫырыҡлап сигендерә. Әммә Комаров районындағы хәрби хәрәкәттәр урыҫтарға һөҙөмтәләр алып килмәне һәм 5-се армия командующийы генерал Павел Адамович Плева армияһына позицияны ҡалдырырға бойороҡ бирҙе.
Шул һуғыштар менән бер үк ваҡытта 3-сө рус армияһы көньяҡ-көнбайыш фронттың һул ҡанатында һөжүм итә. Австрий частары һүлпән ҡаршылыҡ күрһәтә. Һөжүмде дауам итеп, 8-се армия 23 августа Серет, артабан Стрыпа йылғаһын үтә. Австрия вәкилдәре рус төркөмө Лембергтан (Львов) көнсығышта ҡеүәтле төркөм төҙөр тип уйламай, Брудерман армияһы һәм Кевес төркөмдәре оборона өсөн етерлек буласаҡ тип күҙаллай. 26 августа Золотая липа йылғаһы янында 3-сө австрий һәм 3-сө рус армияһы араһында алыш була, был алыштарҙа рус ғәскәре уңышҡа өлгәшә һәм дошманға һөжүм итә. Австрий-венгр ғәскәрҙәре Гнилая Липа йылғаһында оборона биләй, әммә бында ла аяуһыҙ һуғыштарҙан һуң рус ғәскәрҙәре һөжүмен дауам итә. 8-се армияһы частары Генерал Алексей Алексеевич Брусиловтың 8-се армияһы частары Лембергтан көньяҡҡараҡ урынлашҡан 12-се австрий-венгр корпусын тар-мар итә Бындай шарттарҙа бөтә австрий-венгрҙар сигенә. Урыҫ ғәскәрҙәре дошманды эҙәрлекләй, 21 августа Лембергты, 22 августа — Галичты яулай.
Шул уҡ ваҡытта обороналағы 4-се һәм 5-се рус армияларына ярҙам килеп өлгөрә. 21 августа генерал Иванов Николай Иудович көньяҡ-көнбайыш фронты урыҫ армияһының дөйөм һөжүме тураһында бойороҡ бирә. 2-4 сентябрҙә, 4-се рус армияһы Куммер төркөмөн тар-мар итә. Шул уҡ ваҡытта Данкль армияһының 10-сы корпусы ҡыйратыла. Австрия армияһы командующийы Конрад фон Гётцендорф Рава-Русская йүнәлешендә контрудтар алып барырға ҡарар итә, бының өсөн өҫтәмә көстәрҙе бүлә (ике урыҫ армияһына ҡаршы өс армия ҡуйып). Әммә Рава-Русская янындағы ауыр алыштарҙа урыҫ ғәскәрҙәре австрий һөжүмен туҡтата.
Август операцияһы
Көнсығыш Пруссияла еңелгәндән һуң ике аҙна үткәс, Рәсәй командованиеһы йәнә был йүнәлештә һөжүмгә күсергә ҡарар итә. Һөжүм итеү 1914 йылдың 12 (25) сентябрендә башлана. Августов янындағы урмандарҙа 10-сы урыҫ армияһы төп һөжүмде ойоштора. 10-сы армия Сувалки янында герман контрударҙарын кире ҡаға һәм октябрь башына Көнсығыш Пруссияға инә. Ике яҡ та ҙур юғалтыуҙар кисерә.
1-се армия Вержболов янындағы яуҙарҙа немецтарҙы тар-мар итә һәм уларҙы сиккә ҡабат ҡыҫырыҡлай. Армия йәнә ярҙам алып өлгөргән 8-се немец армияһы тарафынан туҡтатылған Шталлупёненды биләй һәм Гумбиннен — Мазур күлдәре һыҙығына сыға. Ошо сиктә урыҫ һөжүме тамамлана.
Варшава-Ивангород операцияһы
Австро-Венгрияның Ҡораллы көстәре Көнсығыш фронтында Галиция алышында ҡыйратылғандан һуң, Көнсығыш фронтында Үҙәк державалар өсөн тотороҡһоҙ хәл килеп тыуа. Ошо шарттарҙа Германия империяһы, көстәренең бер өлөшөн көньяҡҡа Силезияға ташлап, Австро-Венгрия ярҙамға килә. Генерал Август фон Макензен етәкселегендәге яңы 9-сы армия ойошторола. Урыҫ ғәскәрҙәренең Силезияға баҫып инеүен булдырмаҫ өсөн, герман командованиеһы Краков һәм Ченстохов райондарынан Ивангород ҡәлғәһенә һәм Варшаваға һөжүм яһарға була. 9-сы Германия армияһына генерал Виктор Данклдең 1-се австрий-венгр армияһы ярҙам күрһәтә. Был йүнәлештә Рәсәй ғәскәрҙәренең дүрт армияһы: 2-се армияһы, 4-се армияһы, 5-се һәм ?-сы армияһы була.
28 сентябрҙә генерал Макензендың 9-сы армияһы Варшава һәм Ивангородҡа һөжүм башлай. 8 октябрҙә немецтар Висла ҡалаһына сыға. 12 октябргә тиклем улар Висланың бөтә һул ярын Варшаваға тиклем биләй. Әммә, ярҙамға килгән ғәскәрҙе тартып, урыҫтар һөжүмде туҡтата алды. Макензен армияһының атакалары варшава форттары һыҙығында кире ҡағылды. Рус армияһы Висланың һул ярында Ивангород, Варшаваның күпер алды нығытмаларын һәм плацдарм Козеницелағы плацдармды һаҡлап алып ҡалды.
Немецтар Варшава яны биҫтәләрендә ҡаты бәрелештәр барғанда, 9 октябрҙә, ярҙам килгәндән һуң, генерал Иванов Николай Иудович һөжүм башларға бойороҡ бирә. 4-се һәм 5-се рус армиялары Висланы аша сыға башлай: 5-се армия Варшаваның көньяғында, ә 4-се армия Ивангород районынан Козеницкий плацдармына Германия төркөмөнөң флангыһына һәм тылына һөжүм итеү өсөн. Козеницкий плацдармын юҡ итеү маҡсатында һәм рустарға Висла аша сығырға бирмәү өсөн, Көнсығыш фронты командующийы генерал Гинденбург резерв корпусты һуғышҡа индерә, әммә урыҫтар козениц позицияларында бөтә атакаларҙы кире ҡаға һәм 20 октябргә 2 армия корпусы плацдармына сығарып бөтөрҙө.
Рус ғәскәрҙәрен плацдармдан Вислаға ташлай алмағас, Гинденбург козениц йүнәлешен 1-се австрий армияһына тапшыра һәм Германияның бөтә частарын, 2-се рус армияһы башлаған һөжүмде кире ҡағыу маҡсатында, Варшава янына күсерә. Австрийҙар Козеницкий плацдармын бөтөрөргә маташа, ләкин ҡара ҡаршы алышта еңелә һәм сигенә башлай. Ҙур юғалтыуҙар менән, 1-се австрий-венгр армияһы көнбайышҡа сигенә, шуның арҡала төп көстәр менән күп айырма барлыҡҡа килә.
Австрия фронтының өҙөгөнә 9-сы рус армияһы ғәскәрҙәре үтеп, 1-се Австрия һәм 9-сы Германия армияһының флангыһына һәм тылына һөжүм итә. Германдар һәм австрийлыларға тулы ҡыйралыш янай.
27 октябрҙә герман командованиеһы Варшаваға атакаларҙы туҡтатырға һәм тәүге позицияларына кире ҡайтырға бойороҡ биә. Австрий-герман ғәскәрҙәре ашығыс сигенә башлай.
Лодзь операцияһы
Варшава-Ивангород операцияһы тамамланғандан һуң, Көнсығыш фронтта Лодзь янында операция башлана. Рус командованиеһының Баш Командующийы Ставкаһы өс армия (1-се, 2-се һәм 5-се) көсө менән Германия империяһы территорияһына баҫып инергә ниәтләй, повесҡа илдең төпкөлөнә инеү юлы менән билдәләнә. Көнсығыш фронтында хәлде үҙ файҙаһына файҙаланыу, шулай уҡ рус һөжүмен юҡҡа сығарыу өсөн, Германия командованиеһы превентив һөжүм яһарға ҡарар ҡабул итә. 9-сы Германия армияһы Торунь районынан (түбәнге Висла) 1-се һәм 2-се рус армиялары тоташҡан урынға һөжүм итеп, фронтты өҙөргә, урыҫ ғәскәрҙәре тылына сығып, 2-се һәм 5-се рус армияһын уратып алырға тейеш була.
Германияның 9-сы армияһынан тыш, унда урыҫ армияһының һөжүмен тотҡарлай торған Германияның башҡа армиялары: 3-сө кавалерия корпусы, «Бреслау» һәм «Позен» корпустары, (генерал Ремус фон Войрш) ғәскәрҙәр төркөмө (гвардия резерв корпусы һәм 2 пехота дивизияһы), шулай уҡ 2-се австрий-венгр армияһы ҡатнашҡан.
Сахаров Александр Андреевич
Сахаров Александр Андреевич (, Кудеиха ауылы—июль 1942, Мәскәү) — рус һәм совет эсперантсыһы, нәшерсе, эсперанто буйынса уҡытыусы.
Беренсе донъя һуғышының Көнсығыш фронты
Лодзь операцияһы
11 ноябрҙә 9-сы армия частары 1-се һәм 2-се рус армиялары тоташҡан урынға һөжүм итә, 12 ноябрҙә германдар ҙур көстәр менән урыҫ позицияларына һөжүм иткәнлектән, рустар сигенергә мәжбүр була. Артабан 15 ноябргә тиклем ике рус корпусы һәм 9-сы герман армияһы частары араһында ҡаты алыштар бара, һәм был һуғыштар барышында урыҫ ғәскәрҙәре үҙ позицияларын һаҡлап ҡала ала. 15-19 ноябрҙә бөтә фронт буйлап ныҡышмалы алыш башлана, урыҫ һәм Германия командованиеһы бер үк ваҡытта, дошмандың оборонаһында көсһөҙ урынын табырға тырыша, үҙ ғәскәрҙәрен яңынан төркөмләй.
Сахаров Александр Андреевич
Тормошо
Сембер классик гимназияһында уҡый. 1907 йылда Мәскәүгә килгәс, Сахаров «Эсперанто» китап магазинына (eo:Librejo Esperanto (Moskvo) һәм Мәскәү эсперанто институтына нигеҙ һала. 1909—1917 йылдарҙа «La Ondo de Esperanto» журналының баш мөхәррире һәм нәшерсеһе була. Шулай уҡ бер нисә йыл дауамында үҙенең фатир урынлашҡан Мәскәү эсперанто йәмғиәтен етәкләүҙә ҡатнаша. Рус революцияһынан һуң үҙенең дәреслектәрен һәм һүҙлектәрен нәшерләүен дауам итә һәм Совет республикалары эсперантсылары берләшмәһендә әүҙем ҡатнаша.
Беренсе донъя һуғышының Көнсығыш фронты
Лодзь операцияһы
Был һуғыштар барышында немецтар, ниһайәт, рус оборонаһының Лодзь ҡалаһынан төньяҡ-көнсығыштараҡ ҡапланмаған өҙөклөктө таба, һәм Шеффер командалығы аҫтында (3 пехота һәм 2 кавалерия дивизияһы) удар төркөм булдырып, ҡеүәтле һөжүм яһай, һөҙөмтәлә ҡала көнбайыштан, төньяҡтан һәм көнсығыштан уратып алына. Ләкин Лодзды тулыһынса ябырға немецтарҙың көсө етмәй һәм оҙаҡламай Шеффер герман төркөмө уратып алыу ҡурҡынысы аҫтында ҡала. 22 ноябрҙә Шеффер төркөмө сигенергә бойороҡ ала һәм юлға ҡуҙғала. 24 ноябрҙә, составында 70% һәләк булған һәм әсирлеккә эләккән, тулыһынса тиерлек ҡамалған герман ғәскәре төньяҡҡа сығып өлгөрә.
Сахаров Александр Андреевич
Эсперантсы булғанға тиклем
1875 йылда Сахаров урта мәктәп уҡыусыһы булып китә һәм 1885 йылда Сембер классик гимназияһын уңышлы тамамлай. Шул уҡ йылдың авгусында Ҡаҙан университетының математика факультетына уҡырға инә, 1890 йылда университетты тамамлай. 1891 йылда Сембер Ҡаҙна Палатаһына канцелярия хеҙмәткәре вазифаһына эшкә алына. 1893—1907 йылдарҙа Сембер губернаһының Ардатов өйәҙе Ардатов ҡалаһында финанс инспекторы булып эшләй. 1904 йылда эсперанто менән таныша.
Беренсе донъя һуғышының Көнсығыш фронты
Лодзь операцияһы
Лодзь операцияһының һөҙөмтәһе билдәһеҙ тамамлана. Германияның 2-се һәм 5-се рус армияларын уратып алыу планы емерелә, әммә рус һөжүмен лә әҙер булған Германия империяһы биләмәһендә әҙерләнгән урыҫ сығышы ла өҙөлә. Операция тамамланғандан һуң, 1-се армия командующийы Ренненкампф Павел Карлович һәм 2-се армия командующийы Шейдеман Сергей Михайлович үҙ вазифаларынан төшөрөлә.
Ченстоховск-Краков операцияһы
1914 йылдың 1 ноябрендә Лодзь операцияһы менән параллель рәүештә Көньяҡ-Көнбайыш фронты 4-се һәм 9-сы армиялары Ченстохов-Краков ғәскәрҙәре Көньяҡ-Көнбайыш сигендә һөжүм итеү маҡсатында башлана.
Сахаров Александр Андреевич
Йөҙ процентлы эсперантсы
1907 йылда Сахаров 12 август 17 август. Кембридж үткән III бөтә донъя эсперантсылар конгресында ҡатнаша. Конгресс һәм унда барыу тәьҫораттары менән ул Esperantisto Ruslanda журналында һөйләне. Ҡайтыр юлда бер ай Парижда була, бында эсперанто теленләге әҙәбиәтте нәшер итеүселәр менән таныша, баҫтырылған китап һәм журналдарҙы асырға уйлаған магазинына алдырыу тураһында килешә. Һуңынан Берлинда була, унда ул Möller & Borel нәшриәтенә туҡталып китә. Сахаров Рәсәйҙә лә эсперанто-магазин асыу хыялы менән яна һәм эсперанто телендә журнал (киләсәктә de La Ondo Esperanto) сығарырға ниәтләй. Артабан Девятнин Василий Николаевич менән танышыу өсөн Вильнала туҡтала, шунан һуң Ардатовҡа ҡайтып китә. Эштән китә һәм Ҡазанға бара, унда эсперанто тураһындағы асыҡ лекцияларҙа ҡатнаша. Шундағы дүрт йөҙ кеше алдында үҙенең сәйәхәте тураһында бәйән итә. Лекция тураһында ҡайһы гәзиттәрҙә мәҡәләләр баҫылып сыға.
Беренсе донъя һуғышының Көнсығыш фронты
Ченстоховск-Краков операцияһы
Ләкин немецтар австрийҙар менән берлектә һөжүм итә башланы. Башта рус ғәскәрҙәре Краков менән Ченстоховҡа яҡынайыу ғына түгел, австрий-герман ғәскәрҙәренең фронталь һәм фланг һөжүмен кире ҡаға. Һуңынан 9-сы армия һәм 4-се һул фланг китергә тейеш ине. Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәре һөжүм итеүе Төньяҡ-Көнбайыш фронтта Лодзь операцияһы барышында хәлдең ҡатмарлашыуына бәйле туҡтатылды. .
Сахаров Александр Андреевич
Йөҙ процентлы эсперантсы
1907 йылдың октябрендә Сахаров Мәскәүгә китап магазинын асыу ниәте менән килә. Бер айҙан Санкт-Петербургҡа ла барып килә. Бынан аҙаҡ та ул Петербург эсперантсылары менән аралашыу һәм хеҙмәттәшлек итә, әммә уның төп эшмәкәрлеге Мәскәүҙә була.
Беренсе донъя һуғышының Көнсығыш фронты
1914 йылғы кампания йомғаҡтары
Блицкриг Шлиффен планының емерелеүе — 1914 йылғы кампанияның төп һөҙөмтәһе. Германия армияһы Көнсығышта рус армияһын да, Беренсе донъя һуғышының Көнбайыш фронтында Антанта союздаш армияларын да тар-мар итә алманы. Рус армияһының әүҙем эш итеүе был пландарға ҡамасауланы. Шуның менән бәйле Германия командованиеһы 1914 йыл аҙағында Көнсығышҡа өҫтәмә көстәр күсереү ҡарарын ҡабул итә.
1914 йыл эсендә рус армияһы Польша Батшалығының көнбайыш өлөшөн ҡалдырырға мәжбүр була, әммә Галиция һәм Буковинаның байтаҡ өлөшөн ала, һәм унда Галиция генерал-губернаторлығы барлыҡҡа килә.
Сахаров Александр Андреевич
Мәскәүҙәге эш башы
Бер үк ваҡытта Сахаров Козихинский тыҡрығындағы дүрт бүлмәле фатирға урынлаша, бүлмәләрҙең береһендә ул китап келәте булдыра. Магазин асыуға рөхсәт алғас, Сахаров фирмаһына үҙҙәрен китап менән тәьмин итһен өсөн мөрәжәғәт итә. Шул уҡ ваҡытта Ардатовтан эсперанто телендәге китап тиражы килтерелә. «Эсперанто» китап магазинына нигеҙ һалына. Яңы магазинды тикшерергә килгән полиция хеҙмәткәре магазинға ингән беренсе кеше була.
Беренсе донъя һуғышының Көнсығыш фронты
1914 йылғы кампания йомғаҡтары
1914 йылдың аҙағынан Көнсығыш фронтында позицион линия барлыҡҡа килә.
Сахаров Александр Андреевич
Мәскәүҙәге эш башы
Алдан килешеүгә ярашлы, 10 декабрьа В. Н. Девятнин Сахаровҡа ҡулъяҙмалар ебәрә. Сахаров авторға өс йөҙ һум түләй. Был Рәсәйҙә эсперанто телендә ижад итеүсе яҙыусыға беренсе гонорар була.
Беренсе донъя һуғышының Көнсығыш фронты
Карпат тауҙарында алыштар
1914 йыл аҙағында уҡ рус командованиеһы Көньяҡ-Көнбайыш фронты (3 армия: 3-сө, 8-се һәм 9-сы) көстәре менән Карпат аша сығырға һәм тигеҙлекле Венгрия территорияһына һөжүм итергә планлаштырған. Буласаҡ һөжүмдә генерал Брусиловтың 8-ме армияһы төп роль уйнай. Әммә австрий командованиеһы ла шулай уҡ, рус ғәскәренең Перемышлде ҡамауын алып ташлап, Карпатҡа һөжүм итергә планлаштырған була.
Ғинуар аҙағында австрий-герман ғәскәре (3 австрий-венгр армияһы һәм көньяҡ немец армияһы) ике удар яһап, һөжүм башлай: береһе — Ужгородтан Самборға, икенсеһе — Мукачёвтан Стрый ҡалаһына. Брусиловтың 8-се армияһы һөжүме бер үк ваҡытта тау артылыштарында ҡаршы ауыр ҡаршылыҡ күрһәтеү алыштарына килтерҙе. Урыҫ ғәскәрҙәре, һан яғынан үҙенән күберәк булған дошман һалдаттары менән бәрелешкәндән һуң, тау артылыштарында оборона биләй.
Сахаров Александр Андреевич
1908
Йыл уртаһында Сахаров В. Н. Девятнин әҫәрҙәрен баҫтырыу менән шөғөлләнә. Мәскәүҙә эсперанто-шрифт булмау арҡаһында, типографиятик Ҡаҙанда ғына булған була. Баҫтырыу бик яй бара, сөнки гранканың һәр япрағы Ҡаҙандан Мәскәүгә ебәрелә, шунан һуң Сахаров уны авторы Вильнаға ебәрә.
1909
Беренсе номер өсөн Казимеж Беин Е. Н. Чириковтың «Төрмә» хикәйәһен тәржемә итә. Хикәйә de La Esperanto Ondo беренсе өс һанында һәм бер үк ваҡытта айырым 10 000 дана тираж менән хаҡы ун тиндән баҫып сығаралар. Был китап «Эсперанто» Китап магазинында беренсе баҫмаһы була. Тәржемәсегә ҙур булмаған эш хаҡы түләнә. Шулай уҡ беренсе номерҙа Мәскәү университетының филология профессоры Р. Ф. Брандтың ике телдәге ҙур мәҡәләһе баҫыла. Сахаров үҙе лә мәҡәләләр яҙа. Февраль айында журнал 10 000 дана тираж менән баҫыла.
Беренсе донъя һуғышының Көнсығыш фронты
Перемышлде ҡамау
Ахыр сиктә 1914 йылдың 17 сентябрендә Галиция һуғышы тамамланғандан һуң, рус ғәскәрҙәре Австрияның Галициялағы иң ҙур ҡәлғәһе Перемышлгә яҡынлаша. Генерал Кусманек фон Бургнойштедтен Герман командалығындағы Перемышль, күп һанлы гарнизондары менән, юғары класлы ҡәлғә булған. 5 - 7 октябрҙә рус ғәскәрҙәре ҡәлғәне штурмлай, әммә австрий-венгр ғәскәрҙәре яҡынлашҡанлыҡтан, рус ғәскәрҙәре ҡамауҙы туҡтатырға мәжбүр була.
Әммә Варшава-Ивангород операцияһында австрий-герман ғәскәрҙәре ҡыйратылғандан һуң, австрий-венгр ғәскәрҙәре яңынан сигенә һәм рус ғәскәре ҡәлғәне тағы уратып ала. Ҡәлғәне генерал Андрей Николаевич Селиванов командалығындағы 11-се рус армияһы ҡамай, етерлек көсө һәм аҡсаһы булмағанлыҡтан, рус командованиеһы мәғәнәһеҙ штурмдарға ашҡынмаған, ә ҡәлғәне ҡамау менәән булған.
Ҡалала аҙыҡ-түлек запастары бөткәндән һуң, генерал Кусманек ҡамауҙы туҡтатып маташа, әммә Австрия ғәскәренең бөтә атакалары ла кире ҡағыла. Шунан һуң ҡәлғә командованиеһы капитуляция тураһында ҡарар ҡабул итә. Был аҙымдан алда ҡәлғә артиллерияһы бөтә хәрби запастарын атып юҡ итә, ҡәлғә нығытмалары шартлатыла. 1915 йылдың 23 мартында Перемышль ҡорал һала. 9 генерал (шул иҫәптән Кусманек), 93 штаб-офицер, 2204 обер-офицер, 113 890 һалдат рус әсирлегенә бирелә, шулай уҡ рус ғәскәрҙәре 900-гә яҡын орудиены ҡулға төшөрә ала.
Мазур һәм Прасныш алыштары
1915 йылға Германияның стратегик планлы тәүге операцияһы — Августов операцияһы була. Германия командованиеһы Көнсығыш Пруссиянан һөжүм итеп, рус фронтын өҙөргә ниәтләй. Төньяҡтан генерал Герман фон Эйхгорндың 10-сы армияһы, көнбайыштан генерал Отто фон Беловтың 8-се армияһы (бөтәһе 15 пехота һәм 2,5 кавалерия дивизия) Августов ҡалаһына килеп тоташыу йүнәлешендә — Көнсығыш Пруссияла оборона тотоусы генерал Фаддей Васильевич Сиверстың 10-сы армияһын ҡамауға алыу һәм юҡ итеү маҡсатын ҡуйған төп ударҙы үҙ өҫтөнә ала.
1914 йылдың аҙағында уҡ Көнсығыш фронтына Өсөнсө Франция Республикаһынан 7 Германия корпусы һәм 6 кавалерия дивизияһы күсерелә. Был ваҡытҡа Германияла ла резерв — 4 корпус булдырылған. Улар ҙа Көнсығыш фронтҡа күсерелә. Был ғәскәрҙән генерал Эйхгорндың яңы 10-сы армияһын барлыҡҡа килә.
1915 йылдың 7 февралендә 8-се герман армияһы 10-сы рус армияһының һул флангыһына һөжүм итә, икенсе көндө 10-сы герман армияһы частары рус ғәскәрене уң флангыһына һөжүм итә. Германдар фронтты йырып өҙә. Рус армияһының һул фланг корпустары 8-се немец армияһын, Августов районына сығармаҫҡа тырышып, сыҙамлы рәүештә тотҡарлаған. Әммә уң флангта герман ғәскәрҙәре алға китә алған, ә сигенеүсе уң фланг корпустары генерал Павел Ильич Булгаковтың 20-се армия корпусын асыҡ ҡалдыра һәм улар, Августов районында немецтарҙың ҡаты һөжүменә эләгә, ҡамала.
20-се корпус частары, үҙҙәренә байтаҡ дошман ғәскәрен йәлеп итеп, 10 көн дауамында ҡамауҙан сығырға тырыша. Мазур күлдәренең ҡар ҡаплаған урмандарында ҡаты һуғыштарҙан һуң, 20-се корпус ярсыҡтары, боеприпастарын тотоноп бөтөп, әсирлеккә бирелә. 20-се корпус яугирҙәренең батырлығы арҡаһында 10-сыармияның өс корпусы ҡамауға эләкмәй сигенә. Германдар, тактик еңеү яулаһа ла, 10-сы армияны ҡамай алмай.
Бынан һуң, февраль аҙағында герман командованиеһы Көнсығыш Пруссияла һөжүмен яңырта, 8-се һәм 12-се герман армиялары 1-се һәм 12-се урыҫ армиялары позицияларына һөжүм итә. 24 февралдәге ауыр алыштарҙан һуң, ике герман корпусы Прасныш ҡалаһын ала. Әммә рус ғәскәрҙәре, ярҙамға ике корпус резерв алып, германдарҙы Прасныштан германдарҙы бәреп сығарҙы. 2 мартта рус ғәскәрҙәре Сувалки районында һөжүмен яңырта, 8-се һәм 12-се армияны тар-мар итә. 30 мартҡа герман ғәскәрҙәре тулыһынса Германия империяһы территорияһына ҡыҫырыҡлап сығарыла.
Немецтарҙың Балтик буйына баҫып инеүе
1915 йылдың 14 (27 апрелендә) немец 3-сө кавалерия дивизияһы Юрбург янында Неман аша Көнсығыш Пруссиянан Рәсәй территорияһына үтә. 17 (30 апрелдә) немец пехота бригадаһы Россиеныны ала. 17 (30) апрелдә рәсәй ғәскәрҙәре, Либаваны, алдынғы хәрби-диңгеҙ базаһын, ҡалдырырға мәжбүр була. Немецтар 25 апрелдә (8 майҙа) Либаваға баҫып инә. Рәсәй ғәскәрҙәре Дубиса йылғаһы аръяғына юллана.
Горлице янында дошман ҡаршылығын йырып сығыу
Көнсығыш Пруссиянан рус армияһына ҡаршы фланг һөжүмдәре яһағандан һуң, австрий-герман командованиеһы Галициянан да фланг һөжүменә әҙерләнгән. Галицияла, Висла һәм Карпат араһында урынлашҡан Горлице районында рус фронтын өҙөү планлаштырылған. Өҙөү урыны осраҡлы ғыын һайланмаған. Бында рус армияһы ҙур көскә эйә булмай, ҙур тәбиғи кәртәләр ҙә юҡ. Фронт өҙөлгән хәлдә, Карпаттағы рус төркөмдәренең сигенеү юлдары киҫелә һәм бөтә Көньяҡ-көнбайыш фронтының һул флангыһына ҡамалыу янай.
Операцияны тормошҡа ашырыу өсөн Горлице янында австрий-герман командованиеһы Көнбайыш фронттың 11-се армияһын туплай и 4-ю австро-венгерскую армию, также в операции участвовали другие австро-германские соединения. Австрий-германдарҙың бурысы рус фронтын өҙөү, бында оборона тотоусы 3-сө рус армияһын ҡамау һәм артабан Перемышлгә һәм Львовҡа һөжүм итеү булған. Өҙөклөктөң 35-се километрында герман-австрий ғәскәрҙәре 10 пехота һәм 1 кавалерия дивизияһы (126 мең кеше, 457 еңел һәм 159 ауыр орудиелар, 96 миномёт һәм 260 пулемёт) тупланған.