cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Джеймс Прескотт Джоуль
Йылылыҡтың механик эквиваленты
Эксперименттар һөҙөмтәһен 1843 йылда «О тепловом эффекте магнитоэлектричества и механическом значении тепла» мәҡәләһендә баҫтырып сығара. 1844 йылда ҡатмарлы кристаллик есемдәрҙең йылылыҡ һыйҙырышлылығы законының беренсе вариантын әйтеп бирә, ул Джоуль — Копп законы булараҡ билдәле (Копп 1864 йылда закондың аныҡ формулировкаһын бирә һәм һуңғы эксперименталь раҫлау килтерә).
Нәзим Хикмәт
Советтар Союзы һәм Коммунистар партияһына инеүе
1924 йылда Хикмәт Истамбулға ҡайта һәм Төркиә коммунистарының «Айдынлык» («Свет») тигән журналын сығара башлай. 1925 йылда Төркиә хөкүмәте баш күтәргән курдтарҙы яҡлап сығыш яһаған өсөн журналды яба. Журнал хеҙмәткәрҙәрен ҡулға алып, хөкөм итәләр. Нәзим Хикмәт Измирға ҡасып өлгөрә, бында ул йәшәрен тормош алып бара. Уны ситтән тороп 15 йылға иркенән мәхрүм итеүгә хөкөм итәләр.
Джеймс Прескотт Джоуль
Йылылыҡтың механик эквиваленты
Артабан, 1844 йылдағы тәжрибәһендә, шыйыҡлыҡты тар көпшә аша ҡыҫҡанда йылылыҡ бүленеүен үлсәй, 1845 йылда — газды ҡыҫҡанда йылылыҡты үлсәй, ә 1847 йылдағы тәжрибәһендә болғауысты щыйыҡлыҡта өйрөлтөү өсөн сарыф ителгән көстө ышҡылыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән йылылыҡ менән сағыштыра.
1847—1850 йылдарҙағы хеҙмәттәрендә йылылыҡтың тағы ла теүәлерәк механик эквивалентын бирә. Ул ағас эскәмйәгә урынлаштырылған металл калориметр ҡуллана. Калориметр эсендә ҡалаҡтар беркетелгән күсәр урынлашҡан була. Калориметрҙың ҡабырғалағы стенаһында һыуҙың хәрәкәтенә ҡамасаулаусы, ләкин ҡалаҡтарға теймәгән пластинкалар рәте урынлаша. Күсәргә калориметр тышында йөк беркетелгән ике осо һалынып торған еп уралған була. Эксперименттарҙа күсәр өйрөлгәндә ышҡылыу һөҙөмтәһендә бүленеп сыҡҡан йылылыҡ миҡдары үлсәнә. Был йылылыҡ миҡдары йөктәрҙең торошо үҙгәреү һәм уларға тәьҫир итеүсе көс менән сағыштырыла.
Нәзим Хикмәт
Советтар Союзы һәм Коммунистар партияһына инеүе
1925 йылдың сентябрендә Хикмәт яңынан СССР-ға ҡаса. Бында ул эксперименталь театр асыуҙа ҡатнаша, тик театрҙы 1927 йылда ябалар. Советтар Союзында Хикмәт ике тапҡыр өйләнә- Нүзһәт Ханымға, унан һуң— табип Елена Юрченкоға. 1928 йылда ул амнистия менән файҙаланып, Төркиәгә кире ҡайта,ҡатыны уның менән бара алмай, оҙаҡламай вафат була.
Зинданда. Әҙәби ижады
Хикмәт Төркиәлә ҡулға алына һәм һигеҙ ай төрмәлә ултыра. Иреккә сыҡҡас, Akşam гәзитендә үҙенең әҫәрҙәрен баҫтыра башлай. 1929 йылда уның «835 шиғри юл», «Джоконда менән Си Я-у» тигән йыйынтыҡтарын сығара. «Resimli Ay» («Иллюстрированный ежемесячник») авангардистар журналы редакцияһында эшләй. Хикмәт Пирайе Алтиноглу ханым менән таныша.
Джеймс Прескотт Джоуль
Йылылыҡтың механик эквиваленты
Джоулдың эксперименттарында алынған йылылыҡтың механик эквиваленты ҡиммәттәренең эволюцияһы(в футо-фунттарҙа йәки футо-фунт-көстәрҙә): Һуңғы баһа үлсәүҙәрҙең XX быуатта тормошҡа ашырылған юғары теүәллектәге ҡиммәттәренә яҡын.
Энергия һаҡланыу законын асыуҙа приоритет өсөн көрәш
1840-сы йылдарҙың икенсе яртыһында биттәрендә Джоуль һәм Майер араһында термодинамик системалар өсөн энергия һаҡланыу законын асыуҙа беренселек тураһында көсөргәнешле бәхәс киң ҡолас ала. Майерҙың хеҙмәте алданыраҡ баҫылып сығыуына ҡарамаҫтан, ул, профессияһы буйынса табип булараҡ, етди ҡабул ителмәй. Шул уҡ ваҡытта Джоулды билдәле физиктар хуплап тора, атап әйткәндә, 1847 йылда уның Британия фәнни ассоциацияһында яһаған доклады ултырышта булыусы Фарадейҙың, Стокстың һәм Томсондың юғары баһаһын ала. Тимирязев, аҙағыраҡ был дискуссияны ҡарап, Майерҙың «бәләкәй төркөм ғалимдарҙың түбән көнсөллөгө» менән көрәштә дәлилдәр килтереүенең эҙмә-эҙлелеген билдәләй. 1847 йылда энергия һаҡланыу принцибын баҫтырып сығарыусы Гельмгольц 1851 йылда Майерҙың хеҙмәттәренә иғтибар итә, ә 1852 йылда асыҡтан-асыҡ уның беренселеген таный.
Нәзим Хикмәт
Зинданда. Әҙәби ижады
1933—1935 йылдарҙа Хикмәт Бурса төрмәһендә ултыра, бында ике поэма яҙа. «Портреттар» (1935) шиғырҙар йыйынтығында, «Таранта Бабаға хат» поэмаһында (1935) һәм «Немец фашизмы һәм расалар теорияһы» (1936) тигән публицистик хеҙмәтендә ул фашизмды һәм Төркиәлә уны яҡлаусыларға ҡаршы сыға.
Джеймс Прескотт Джоуль
Энергия һаҡланыу законын асыуҙа приоритет өсөн көрәш
Приоритет өсөн көрәштең артабанғы этабы 1860-сы йылдарҙа, закон ғилми мөхиттә дөйөм танылыу яулағас башлана. Тиндаль 1862 йылда асыҡ лекцияла Майерҙың беренселеген күрһәтә, һәм Клаузиус уның фекеренә ҡушыла. Тэт, Майерҙың 1842 йылдағы хеҙмәттәрендә физик йөкмәткене танымай, Джоулдың беренселегенә ныҡыша, уға Клаузиус ҡаршы фекер әйтә, ә философ Дюринг, бер үк ваҡытта Джоуль һәм Гельмгольцтың хеҙмәттәренең әһәмиәтен кәметеп, Майерҙың приоритетын әүҙем яҡлай, был күп йәһәттән Майерҙың беренселеген тулыһынса таныуға булышлыҡ итә.
Нәзим Хикмәт
Зинданда. Әҙәби ижады
1935 йылда амнистия буйынса төрмәнән сыға һәм ике балаһы булған Пирайеға өйләнә. Ҙур ғаиләне ҡарау өсөн Хикмәт төрлө псевдонимдар аҫтында хикәйәләр, «İpek Film» киностудияһы өсөн киносценарийҙар яҙа, тауыш яҙҙыра, режиссура менән дә шөғөлләнә.
1936 йылда уның Төркиәлә « Шәйех Бәдреддин тураһында поэма»һы сыға. Был ул иҫән саҡта Төркиәлә сыҡҡан һуңғы китабы була.
Джеймс Прескотт Джоуль
Танылыуы һәм хәтер
Дублин Тринити-колледжының хоҡуҡ докторы (1857), Оксфорд университетының  (1860), (LL.D.) Эдинбург университетының хоҡуҡ докторы (1871) ғилми дәрәжәләре ала.
1866 йылда Джоулға Копли миҙалы, 1880 йылда — Альберт миҙалы (Король сәнғәт йәмғиәте) бирелә. 1878 йылда хөкүмәт тарафынан уға 215 фунтлыҡ ғүмерлек пенсия тәғәйенләнә.
1872 һәм 1877 йылдарҙа ике тапҡыр президенты итеп һайлана.
Нәзим Хикмәт
Зинданда. Әҙәби ижады
Икенсе донъя һуғышы алдынан уң яҡ милләтсе көстәр менән һул ҡарашлы коммунистар араһы бик ныҡ насар була. 1938 йылда хәрби суд Хикмәтте 28 йыл да 4 айға төрмәгә ултырта. Уға ижади эшмәкәрлек тыйыла. Сәбәбе- уның һатыуҙа булған китаптарын хәрби училище курсанттарында табалар. Илдең төрлө төрмәләрендә ул ун ике йылдан артыҡ ғүмерен үткәрә.
Джеймс Прескотт Джоуль
Танылыуы һәм хәтер
Электриктарҙың 1889 йыл — Джоуль вафат булған йылда үткән икенсе Халыҡ-ара конгресында эштең, энергияның, йылылыҡ миҡдарының үлсәү берәмеге уның исеме менән атала, уның өсөн механик эш һәм йылылыҡ (йылылыҡтың механик эквиваленты) араһында күсеү коэффициенты талап ителмәй, яңғыҙлыҡ исемле СИ сығарылма берәмектәренең береһе булып китә.
Манчестер ратушаһында, Дальтон һәйкәле ҡаршыһында Джоулға һәйкәл ҡуйылған, авторы скульптор.
Нәзим Хикмәт
Зинданда. Әҙәби ижады
Н.Хикмәт төрмәлә лә ижадтан айырылмай. Ул Лев Толстойҙың "Һуғыш һәм солох " романын тәржемә итә. «Төрмәнән хаттар» шиғырҙар циклын, "Минең илемдән кешеләр " эпопеяһын яҙа. Төрмәлә ул Орхан Кемаль, Ибраһим Балабан менән таныша. 1948 йылда ул үҙенең ағаһының ҡыҙы Мөнәввер Андач (Берк) туташҡа ғашиҡ була, уға шиғырҙар бағышлай. Төрмәнән сыҡҡас, Пирайе менән айырылышып, Мөнәввәргә өйләнә.
1940-сы йылдар аҙағында шағирҙың һаулығы ныҡ насарая. 1949 йылда рәссам Пабло Пикассо, йырсы Поль Робсон, социолог Жан-Поль Сартр, Төркиә юристары Хикмәт нахаҡҡа хөкөм ителгән тип шағирҙы азат итеүҙе юллай. 1950 йылда уның йөрәк өйәнәге була. Хикмәт 18 көн ас тора. Парламент һайлауҙарынан һуң уны иреккә сығаралар. Мүнәввәрҙән уның улы Мәһмәт тыуа.
Джеймс Прескотт Джоуль
Танылыуы һәм хәтер
1970 йылда Халыҡ-ара астрономия союзы Айҙың кире яғында кратерға Джеймс Джоуль исеме бирә.
Нәзим Хикмәт
Зинданда. Әҙәби ижады
49 йәшлек шағир эшкә урынлаша алмай, уның артынан полиция даими күҙәтә, уға хатта армияға повестка килә. Н.Хикмәт тағы Төркиәнән ҡаса. Ҡара диңгеҙ аша ул Румынияға, унан 1951 йылда СССР-ға килә. 25 июлдә Төркиә хөкүмәте уны гражданлыҡтан мәхрүм итә. Н.Хикмәт әсәһенең олатаһы поляк булыуы менән файҙаланып, Польша гражданлығын һәм Божецкий фамилияһын ала.
СССР-ға кире килеүе
Мәскәүҙә Хикмәтте бик яҡшы ҡаршы алалар. Тик 1950 йылдарҙағы тормош уға оҡшамай. Авангард шиғриәт Советтар Союзында инде хупланмай, шағирҙар гел Сталинды маҡтап шиғыр яҙырға тейеш була.
Джеймс Прескотт Джоуль
Библиография
97 фәнни хеҙмәт баҫтырып сығара, шуларҙың яҡынса 20-һе Томсон һәм Лайон Плэфэр менән бергәләп яҙылған; уртаҡ хеҙмәттәрҙең күбеһе йылылыҡтың механик теорияһын газдар теорияһына ҡулланыуға, молекуляр физикаға һәм акустикаға ҡарай. Хеҙмәттәрҙең байтаҡ өлөшө эксперимент һәм үлсәү аппаратураһын камиллаштырыуға арналған. Хеҙмәттәре Лондонда Физик йәмғиәт баҫтырып сығарған (1884—1887) ике томлыҡҡа йыйылған һәм 1872 йывлда Герман Шпренгель тарафынан немец теленә тәржемә ителгән.
Төп хеҙмәттәре:
Нәзим Хикмәт
СССР-ға кире килеүе
Советтар Союзында шағир тыныслыҡ өсөн көрәшкә ҡушыла. 1951 йылда Назим Хикмәтте Пабло Неруда менән бергә Халыҡ-ара тыныслыҡ премияһы менән бүләкләйҙәр. 1952 йылда Хикмәт Бөтә донъя тыныслыҡ советы бюроһы ағзаһы булып китә.
Хикмәт табип Галина Григорьевна Колесникова менән бергә йәшәй башлай. Бер аҙҙан ул "Союзмультфильм"да эшләгән кинодраматург һәм редактор Вера Туляковаға ғашиҡ була. 1960 йылда ул бар мөлкәтен Галина Колесниковаға ҡалдырып, Вера Туляковаға өйләнә.
Тулякова уның һуңғы, дүртенсе ҡатыны була. Вера Тулякова «Нәзим менән һуңғы әңгәмә» тигән китап яҙа, төрөк телендә ул дүрт тапҡыр баҫыла, 2009 йылда ул Рәсәйҙә лә донъя күрә.
1963 йылдың 3 июнендә Нәзим Хикмәт йөрәк өйәнәгенән вафат була. Ул Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән. Шағир үҙе Анатолияла ауыл зыяратында платан ағасы аҫтында ерләүҙәрен теләгән.
Н.Хикмәткә бағышлап Ярослав Смеляков, Андрей Вознесенский, Евгений Евтушенко, Рәсүл Рза, Наири Зарьян, Констанция Буйло, Аалы Тоҡомбаев шиғырҙар яҙған.
Нәзим Юрий Домбровскийҙың «Факультет ненужных вещей» романындағы бер персонаждың, Лев Кассилдең «Будьте готовы, ваше высочество!» повесындағы Тонгорҙың прототибы була.
Кесе Сәрмәсән
Кесе Сәрмәсән (урыҫ. Малый Черемшан) — Татарстан һәм Ульяновск өлкәһе буйлап аҡҡан йылға, Оло Сәрмәсәндең уң ҡушылдығы (тамағына тиклем 45 километр ҡалғас ҡушыла).
Оҙонлоғо — 213 км (шуларҙың 192 километры Татарстан Республикаһында), бассейн майҙаны — 3190 кв. км.
Тасуирлама
Йылға башы Яңы Шешмә районының Татар Әлкәһе ҡасабаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 4,3 километрҙа урынлашҡан. Тамағы — Ульяновск өлкәһендә.
1978 йылдан Татарстан Республикаһының тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Характеристикаһы
Йылға тулҡынлы уйһыулыҡтар, ҡушылдыҡтары үҙәндәре, йырындар менән бүлгеләнгән. Һыубаҫар туғайҙары һәм ҡатнаш урмандарындә ошо яҡтарға хас үҫентеләр менән ҡапланған. Йылға ярҙарының 22 проценты урман менән ҡапланған. 37 ҡушылдығы бар, уларҙың күбеһе ҙур түгел һәм аҙ һыулы. Йылға селтәре тығыҙлығы — 0,29 км/км2.
Үҙәне әллә ни киң түгел, түбәнге ағымында ғына киңлеге 0,2 километрҙан 4 километрға тиклем етә. Йылға бормаланып аға, уның киңлеге — 20 — 30 метр. Ярҙары урыны менән текә, хатта 2 метрҙан 6 метрға етә. Ағым тиҙлеге — 0,2—0,4 м/с.
Һыуы кальций-гидрокарбанатлы, яҙын уртаса ҡаты (3-6 мг-экв/л), ә ҡыш һәм йәй көндәрендә бик ҡаты (9-12 мг-экв/л). Дөйөм минераллашыу — яҙын 100—200 мг/л, ҡыш һәм йәй 500—700 мг/л.
Этимологияһы
Ғәрәп сәйәхәтсеһе Ибн Фаҙлан (922 йыл) яҙмаларында Булғар иленә барып етеү өсөн уға Джарамсан йылғаһы аша сығырға тура килеүе хаҡында әйтелә. Джарам (иҫке сармат телендә) — «ағыу; ағып торған» мәғәнәһен аңлата.
Ҡайһы бер тарихсылар "Черемшан"ды череместар(мари) менән бәйләй. Ә бит Әхмәтзәки Вәлиди «Ибн Фаҙландың сәйәхәтнамәһе» хеҙмәтендә 922 йылда Башҡорт һәм Булғар илдәре аша хәрәкәт иткән Ибн Фаҙландың был ерҙәрҙә мариҙарҙы осратмауын һыҙыҡ өҫтөнә ала. 1880-се йылдарҙа баҫылып сыҡҡан «Волга Булғарияһы» картаһында көнсығыштараҡ фарази рәүештә Мари (Сярмысъ) олоҫо урынлаштырылған.
Төркиәт ғилеменә таянып фекер йөрөтһәк, Юрматы һәм Сярмысъ, венгрҙарҙың Дъярмат һүҙҙәренең бер тамырҙан булыуын танырбыҙ. Ғалим Р. Кузеев буйынса, юрматылар башҡорттарҙың боронғо уғыр-булғар ҡатламынан ғибәрәт. Әхмәтзәки Вәлидиҙең был хеҙмәтен немец теленән башҡортсаға тәржемә иткән журналист Марат Исмәғилев (Ишембай ҡалаһы): «Булғар дәүерендә Юрматыларҙың (үҙ-үҙҙәрен йәки күршеләре тарафынан) Сюрматсем тип аталыуы бик ихтимал», — тигән фекерҙә. Йәғни Сюрматсемдың өлөшләтә ҡыпсаҡ теленә тәржемәһе — «Сюрматлар», ә ҡыпсаҡ теленә тәржемәһе — Юрматылар булып сыға. Өҫтәүенә юғарыла атап үтелгән картала Оло Сәрмәсән йылғаһы хатта урыҫсала «М. Сармэсанъ» тип аталған. Тимәк, йылғаның Сәрмәсән атамаһы һәм ҡасандыр уның буйында көн иткән Юрматыларҙың атамаһы араһында бәйләнеш булыуы ихтимал. Ҡайһы бер тарихсылар Сюрмат атамаһының үҙен Сарматтың бер формаһы тип ҡарай.
Ҡушылдыҡтары
Төп ҡушылдыҡтары — Чебоксарка, Саврушка, Адамка, Вялюлькин, Баранка, Марас, Ат, Шия, Юхмачи, Елшанка, Сахча.
MSCI Russia
MSCI Russia, MSCI Russia Standard Index (Morgan Stanley Capital International Russia) — рәсәй баҙарының фонд индексы, MSCI Emerging Markets инә. Индекс Morgan Stanley Capital International Inc менән хисаплана, провайдер MSCI Barra. Иҫәпләү принциптары. Компанияның ауырлығы капитализация, Free-float, сит ил инвесторҙар асыҡлығы менән бәйле.
Баҫтырыу
Индекс һәр 15 секнуд баҫтырыла (биржаның эш ваҡытта)
Әһәмиәтлек
MSCI Russia индексы күп сит ил инвесторға әһәмиәтле.
Һәҙерге состав
Һәҙерге состав MSCI Russia[4]
Батрас
Батрас — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Кисеү йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шишмә йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Н. А. Римский-Корсаков исемендәге Санкт-Петербург консерваторияһы
Николай Андреевич Римский-Корсаков исемендәге Ленин орденлы Санкт-Петербург дәүләт консерваторияһы  — Санкт-Петербургская консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова - Санкт-Петербург юғары музыка уҡыу йорто, Рәсәйҙең тәүге консерваторияһы. 1861 йылдың 17 (29) октябрендәге иң юғары указ менән пианист, композитор һәм дирижер Антон Рубинштейндың башланғысы буйынса шунан ике йыл элек асылған Рус музыка йәмғиәтенең музыка кластары нигеҙендә булдырылған училище. Уставтың 1-се § ярашлы, музыкаль училище туранан-тура бөйөк кенәзбикә Елена Павловнаның ҡурсыуында ойошторолған. Артабан училище консерваторияға үҙгәртелгән. Рәсми асыу тантанаһы 1862 йылдың 8 (20) сентябрендә уҙа.
Тарихы
Композиция класы буйынса консерваторияны беренсе булып 1865 йылда Петр Ильич Чайковский ҙур көмөш миҙал менән тамамлай. 1871 йылда композиция теорияһы һәм инструментлаштырыу кафедраһы профессоры вазифаһына Николай Римский-Корсаков саҡырыла. Консерваторияла уҡытҡан йылдарҙа (1871-1908) Римский-Корсаков бик күп күренекле музыканттарҙы әҙерләп сығара, уларҙың ҡайһы берҙәре, Анатолий Лядов һәм Максим Штейнберг кеүек үк, артабан үҙҙәре Консерватория профессорҙары булып китә.
1876 йылда Карл Юльевич Давыдов консерватория  директоры булып тора.
Директор булып эшләгән дәүерендә Давыдов уҡыу программаларын һәм имтихан талаптарын әҙерләүгә ҙур иғтибар бирә. Консерваторияға уҡырға инеү һәм тамамлау өсөн талаптар айырыуса ентекле аныҡлана. Давыдов ҡарамағында юғары уҡыу йорто булараҡ консерваторияның әһәмиәтен күтәргән яңы устав эшләй башлай.
К. Ю. Давыдов осоронда уҡыусылар ҡабул итеү байтаҡҡа киңәйә, ике тапҡырға тиерлек арта. Түләүһеҙ вакансиялар һаны арта, ә ҡайһы бер уҡыусылар өсөн льготалы  түләү билдәләнә. Үҙенең директор эшмәкәрлеге башында Давыдов Уҡыусыларға матди ярҙам һәм мохтаждарҙы  ятаҡҡа урынлаштырыу  буйынса йәмғиәт ойошмаһының инициаторы булып сығыш яһай.
Батша чиновниктары менән уның араһында бер нисә низағ килеп сыҡҡан, улар түбән ҡатлам студенттарына консерваторияға инеү өсөн түләү буйынса льготаларҙы ҡыҫҡартырға талап иткән. Дирекция менән килешмәйенсә, К.Ю. Давыдов отставка тураһында ғариза биргән һәм 1887 йылда консерваториянан киткән.
Уның тураһында замандаштарының хәтирәләре бик йылы. К. Ю. Давыдов етәкселеге осоро  — консерватория үҫеше тарихында иң мөһим дәүерҙәрҙең береһе.
1905 йылда консерватория ректоры итеп  композитор Александр Глазунов һайлана, ул 1928 йылға тиклем был вазифала ҡала.
Революциянан һуңғы осор
1956 йылға тиклем Ленинград консерваторияһы составына хәрби-диңгеҙ факультеты ингән.
XXI быуат башына ҡарата Консерватория Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығы ҡарамағында тора һәм ете факультеты бар:
Әҙәбиәт
«Ленинградская консерватория в воспоминаниях» / ред. Г. Г. Тигранов. — Л.: Музыка, 1987
Саврасов Алексей Кондратьевич
Саврасов Алексей Кондратьевич (24 май 1830 йыл—8 октябрь 1897 йыл) — Рәсәй империяһы рәссам-пейзажсы, Передвижниктар ширҡәте ағзаһы, архетипик һәм культҡа әйләнгән «Ҡара ҡарғалар килде» («Грачи прилетели») пейзажы авторы,Император художество Академияһы академигы.
Биографияһы
Алексей Кондратьевич Саврасов 1830 йылдың 24 (12) майында Мәскәүҙә 3-сө гильдия сауҙагәре Кондратий Артемьевич Саврасов ғаиләһендә тыуған. Атаһы менән улы күпмелер ваҡыт фамилияһын «о» — Соврасов аша яҙған. А. К. Саврасов 1850-се йылдар уртаһына тиклем ошо рәүешле яҙған.
Үҫмер сағында уҡ һынлы сәнғәткә һәләтен күрһәтә. Улын «коммерция эштәренә» яраҡлаштырырға хыялланған атаһының теләгенә ҡаршы, 1844 йылда Мәскәү һынлы сәнғәт һәм скульптура училищеһына уҡырға инә, унда пейзажсы Карл Иванович Рабус класында уҡый.
Уҡыу ваҡытында 1850 йылда «Камень в лесу у Разлива» картинаһын яҙа. Сәнғәт белгестәре уны композиция буйынса бер ни тиклем йомшаҡ тип һанай. Шул уҡ йылда «Вид Московского Кремля при луне» картинаһы өсөн уға класлы булмаған рәссам дәрәжәһе бирелә.
Николай Александрович Рамаҙанов билдәләнеүенсә, рәссам «<… > мәлде бик тоғро һәм тормошсан итеп еткергән. Болоттарҙың хәрәкәтен күрәһең, ағас ботаҡтарының һәм үлән тауышын ишетәһең — ҡойма ямғыр яуасаҡ».
1852 йылда Рәсәй көньяҡ губерналары буйынса сәйәхәттән һуң, «Степь днём» һәм «Рассвет в степи» картиналарын яҙған.
1854 йылдың йәйендә, училище тамамлағас, Саврасов ике картина яҙа, уларҙы сәнғәт академияһының көҙгө күргәҙмәһендә күрһәтә: «Вид в окрестностях Ораниенбаума» һәм « Морской берег в окрестностях Ораниенбаума». Улар өсөн академик исеме бирелә; «Вид в окрестностях Ораниенбаума» картинаһын Павел Третьяков 1858 йылда һатып ала.
1858 йылда Саврасов һынлы сәнғәт һәм скульптура мәктәбенең пейзаж класы етәксеһе була. Киләһе йылда «Пейзаж с рекой и рыбаком» картинаһын яҙа.
1860 йылда Саврасов Мәскәү сәнғәт һөйөүселәр йәмғиәте ойошторған беренсе күргәҙмәлә ҡатнаша.
1862 йылда сит илдәргә сыға: Лондонда Бөтә донъя күргәҙмәһендә, Францияла, Швейцарияла, Германияла була. Василий Владимирович Пукирев менән берлектә А.К.Саврасов рус пейзаждарын үҙ эсенә алған рәсем дәреслеген төҙөү өҫтөндә эшләй. 1867 йылда «Ауыл күренеше» картинаһын, 1869 йылда — «Лосиный остров в Сокольниках», 1878 йылда — «Дом в провинциях» картинаһын яҙа. 1871—1875 йылдарҙа Мәскәүҙә йәшәй. Саврасов Передвижниктар ширҡәте сәнғәте күргәҙмәләре экспозицияларында, 1873—1878 йылдарҙа — академик күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.
Пейзаждың яңы принциптарын эҙләп Мәскәү тирәһендә күп эшләй: Сокольники, Кунцев, Мазилов, Строгин, Братцево; Рәсәйҙең төньяҡ провинцияларына, Волга буйына китә.
Был осорҙа картиналарың иң билдәлеһе — «Грачи прилетели» (1871), «Печерский монастырь близ Нижнего Новгорода» (1871), «Разлив Волги под Ярославлем» (1871) һәм «Радуга» (1875), «Просёлок» (1873), «Могила на Волге. Окрестности Ярославля» (1874). Саврасов картиналары шулай уҡ донъя күргәҙмәләрендә — 1873 йылда Венала һәм 1878 йылда Парижда һәм 1882 йылда Мәскәүҙә Бөтә Рәсәй күргәҙмәһендә ҡуйыла.
Саврасов ижады тигеҙ булмай: 1887 йылда «Пейзаж» Село Волынское», 1893 йылда — «Весна. Огороды» картинаһы, 1894 йылда — «Распутица». «Һуңғы егерме йыл эсендә ул күргәҙмәләргә сыҡманы, онотолғандай булды», — тип хәтерләй Исаак Левитан.
А. К. Саврасов 1897 йылдың 26 сентябрендә (8 октябрь) Мәскәүҙә Хитровкалағы ярлылар госпиталендә вафат була. Ваганьково зыяратында ерләнгән (18 участок).
Музей коллекциялары
А. К. Саврасов картиналары төп сәнғәт коллекцияларында:
Ғаиләһе
1857 йылда 31 йәшлек Софья Карловна Герцҡа (1826—1895) өйләнә.
Никахта дүрт ҡыҙ һәм бер ул тыуа. Ике балаһы бала сағында вафат була. 1876 йыл аҙағында никах тарҡала. Ҡатыны ҡыҙҙары Вера һәм Евгения менән Санкт-Петербургҡа һеңлеһе Аделаида Герцҡа йәшәргә китә. София Карловна 1895 йылдың 19 июлендә вафат була, Санкт-Петербургтан 20 км алыҫлыҡта Приморье сүллегенең Троица-Сергий монастырында ерләнә.
1887—1888 йылдарҙа Алексей Саврасов Мәскәүҙә Вера Ивановна Киндякова менән йәшәй. Уның фатирында бер нисә картина яҙа.
1893 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем Саврасов Дорогомилово-Тишинский тыҡрығында Екатерина Матвеевна Моргунова менән йәшәй (1856—1920 йй.). Уларҙың ике балаһы була, улдары — Моргунов Алексей Алексеевич, ҡыҙҙары — Надежда.
Рәссамдың өс апаһы һәм ҡустыһы Николай Кондратевич Соврасов (1837—1909) үҙенең фамилияһын атаһы кеүек «о» аша яҙа,2-се гильдия сауҙагәре, атаһының сауҙа эшен мираҫ итеп ала.
Апанаиха
Апанаиха — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 449 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Боровушка (Белая ҡушылдығы)
Боровушка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Белая йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кацис (Туртас ҡушылдығы)
Кацис  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туртас йылғаһының һул ярына тамағынан 208 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Windows
Windows ( тәҙрәләр,Окна; халыҡ телендә— Виндоус, Винда, Виндус) — Microsoft корпорацияһының  графиклы интерфейс ярҙамында идара итеүгә йүнәлтелгән коммерция операцион системалары (ОС) ғаиләһе. Башта Windows 1980 һәм 1990  йылдарҙа  киң таралған MS-DOS операцион системаһы өсөн график өҫтәлмә ( надстройка) була. Net Applications ресурсы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 2014 йылдың август  айына Windows  операцион системаһы шәхси компьютерҙарҙың  88 % менән идара итә. Windows x86, x86-64, IA-64 һәм ARM  платформаларында эшләй. DEC Alpha, MIPS, PowerPC һәм SPARC өсөн версиялар ҙа булған.
График интерфейстары һәм DOS өсөн киңәйтеүҙәр
Windows –тың тәүге версиялары тулы операцион системалар булмаған,  был DOS  операцион системаһының ҡушымталары  һәм ысынында  күп функциялы киңәйтеү булған. Был киңәйтеү процессорҙың яңы эш режимдарын өҫтәгән, күп мәсьәләне сисеүҙе, аппарат тәъминәтендә интерфейстарҙы стандартлаштырыуҙы  тәьмин иткән, ҡушымталар араһында мәғлүмәт алмашыуҙы һәм   ҡулланыусы интерфейстары программаларының  бер төрлөлөгөн  өҫтәгән. График интерфейсын булдырыу өсөн эскә ҡуйып  эшләнгән GDI һәм USER кәрәк. Windows-тың тәүге версиялары өс модулдән торған — KERNEL, GDI һәм USER. Тәүгеһе компьютерҙың хәтере менән идара итеүҙе, эшләнә торған файлдарҙы эшләтеп ебәреү һәм DLL динамик бибилиотекаларҙы ҡушымта менән тәьмин иткән,икенсеһе графика өсөн,  өсөнсөһө— тәҙрәләр өсөн  яуап биргән. Улар Intel 8086-дан башлап процессорҙар менән эшләй.
Microsoft Edge
162 киңәйтеү өсөн Microsoft бер нисә ай элек яңы Edge һ тәшкил итә. Хәҙер һаны 1200 тирәһе тәшкил итә.
Ай-Витют
Ай-Витют — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Надым йылғаһының уң ярына тамағынан 429 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Арзас
Арзас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 457 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡыҫынты (Еҙем ҡушылдығы)
Ҡыҫынты, Ҡыҫынды (русса Кысынды) — Башҡортостандағы йылға, Башҡортостан Республикаһының Архангел, Ҡырмыҫҡалы райондары биләмәләрендә аға. Йылға Еҙем йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км. Йылға түбәнге ағымында ҡорой.
Атамаһы
Ҡыҫынты исеме — ҡыҫыҡ, тар урын,`тарлауыҡ тигәнде аңлата.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебино һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200712111100018968
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101896
— ГӨ буйынса томы — 11
— Бассейн коды — 10.01.02.007
— ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Косилов Николай Иванович
Косилов Николай Иванович  (7 ғинуар 1937 йыл — 18 июль 2009 йыл) — ғалим-инженер-механик, уйлап табыусы, юғары мәктәп эшмәкәре. 2005—2009 йылдарҙа Силәбе агроинженерҙар университеты проректоры. Техник фәндәр докторы (1990), профессор (1991). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1998) һәм почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2002). 2‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены (2007) кавалеры.
Биографияһы
Николай Иванович Косилов 1937 йылдың 7 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бәләбәй районы Чайковка ауылында тыуған. Бәләбәй ауыл хужалығын механизациялау һәм жлектрләшетереү техникумын (бишле билдәләре менән 1956 йылда) һәм Силәбеауыл хужалығын механизациялау һәм электрлаштырыу институтын (1961) тамамлаған. 1961—1964 йылдарҙа Магнитогорск металлургия комбинаты һөт-йәшелсә совхозының баш инженеры булып эшләй.
1964 йылдан Силәбе агроинженерҙар университетында (1992 тиклем ауыл хужалығын механизациялау һәм электрлаштырыу институтында): аспирант, ассистент, доцент (1972), 1971—72 йылдарҙа һәм 2005 йылдан башлап урып-йыйыу машиналары кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2002 йылдан алып квалификация күтәреү факультеты директоры, профессор, 2005 йылдан — проректор. 1969 йылда кандидатлыҡ, 1990 йылда докторлылыҡ диссертацияларын яҡлай. Профессор (1991).
250‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 57 уйлап табыу авторы. Фәнни тикшеренеүҙәре иген һәм башҡа культураларҙы урып-йыйыу, йыйып алынған игенде эшкәртеү өсөн ауыл хужалығы машиналары эшләү һәм модернизациялауға арналған.
Ауыр һәм оҙайлы ауырыуҙан һуң 2009 йылдың 18 июлендә вафат була.
Янэй
Янэй (Яней) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Мадаха йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тиреҫ
Тиреҫ — ауыл хужалығында малдың тиҙәгенән барлыҡҡа килгән органик ашлама.
Үҙенә хас еҫе һәм консистенцияһы] була. Мал организмында ашағанының (фураж һәм башҡа) ферментланыуы һәм микроорганизмдар эшкәртеүе  Һөҙөмтәһендә килеп сыға. Ашлама итеп ҡулланыуҙан тыш, тиреҫ хатта хәҙерге ваҡытҡа тиклем ҡайһы берҙә  яғыулыҡ сифатында  һәм ҡағыҙ, биогаз етештереүҙә,төҙөлөштә  ҡулланыла. Һалам, һандыҡ бесән (түшәлгән) һәм төрлө тиҙәктәр ҡатнашҡан (ҡатнаш) төрҙөре була
Химик составы
Яңы барлыҡҡа килгән һалам ҡатнаш тиреҫтең яҡынса химик составы, %% (ҡатнаш — төрлө мал тиҙәге ҡатнашҡан)
Ашлама
Тиреҫ борондан тәбиғи ашлама сифатында ҡулланыла. Рәсәйҙә революцияға тиклем ауыл хужалығында төп ашлама булған. СССР-ҙа 1960 йылдарҙа баҫыуҙарға сығарылған органик ашлама ( башлыса тиреҫ) яҡынса 500 миллион тонна тәшкил иткән.
Яҡшы серегән һәм шулай итеп зарарһыҙландырылған ҡиммәтле ашлама тупраҡтарҙы тергеҙеү өсөн  ҡулланыла. Иң яҡшы ашлама - яңы тиреҫтән. Яңы тиреҫ, әммә, күпселек кудьтуралы үҫемлектәрҙе хәлһеҙләндерә; бынан тыш, унда сүп үләне орлоҡтары, бактериялар һәм бәшмәктәр, үңәҙҙәр һаҡлана.
Тиреҫ макро- һәм микроэлементтар менән байытыуҙан тыш, тупраҡтың  физик-механик сифаттарын да яҡшырта. Ул микрофлораны үәҙемләштерә һәм өҫтәмә углекислый газ бирә, күпселек минераль ашламаны үҙләштере-гә булышлыҡ итә.
Тиреҫте шулай уҡ бүлмә гөлдәрен ашлау өсөн дә ҡулланалар (ғәҙәттә 1-гә 10 пропорцияһында). Бының өсөн иң яҡшыһы - мышы тиреҫе, сөнки унан еҫ сыҡмай.
Төҙөлөштә ҡулланыу
Тиреҫте бәйләүсе матуриал итеп ( ҡом йәки майһыҙ балсыҡ һәм һалам ҡушып) саман өйҙәр, ҡаралтылар һалғанда ҡулланалар. Ат тиҙәген башҡорттар кирбес, өй һылау өсөн балсыҡ әҙерләгәндә ҡушалар.
Тиҙәк (киҙәк)
Кипкән тиҙәк (русса кизяк һүҙе төркисәнән ингән), элек тә, ҡайһы бер урындарҙа хәҙер ҙә яғыулыҡ итеп файҙаланыла. Күскенсе сүл ғәрәптәре дөйә тиҙәген һаманғаса яғыулыҡ итеп тотона. Тиҙәктең үҙен генә лә, йышыраҡ һалам ҡушып баҫып, оҙайлы ваҡытҡа яғыулыҡ әҙерләйҙәр.
Биогаз
Тиреҫтең ферментланып серегән ваҡытында  метан (60—70 %) бүленеп сыға был биогазды биналарҙы йылытыу һәм хужалыҡ ихтыяждарына тотоноп була.
Сәнәғәттә ҡулланыу
Клүҙәнәклекте (барлыҡ юғары үҫемлектәрҙең тышсаһына ингән целлюлоза ) хайуандарҙың ашҡаҙаны эшкәртә алмай, шуға күрә ул тиреҫтә бик күп була, етмәһә, ваҡланған хәлдә сыға. Унан ҡағыҙ эшләргә лә була. Бының өсөн тиреҫте ағын һыуҙаа ( ғәҙәттә, бындай технологиялар ҙур экологик зыян килтерә) йыуҙырталар, шунан һуң комбинат алынған целлюлозаны ғәҙәти тәртиптә эшкәртә.
Африкала фил тиреҫенән ҡағыҙ етештерәләр.
Бәшмәк үҫтереүҙә ҡулланыу
Шампиньон (тиреҫ бәшмәге) сәнәғәт кимәлендә етештереү өсөн  иң яҡшы субстрат тип нигеҙендә йылҡы тиреҫе булған Компост  иҫәпләнә. ХХ быуаттың икенсе яртыһында ат һаны кәмеү сәбәпле, икенсе малдарҙыҡын, аҙыҡ-түлек сәнәғәте ҡалдыҡтарын ҡуллана башлайҙар. Тик улар сифаты яғынан ҡайтыш. Шампиньон үҫтереү өсөн эре малдың ҡышҡы тиреҫе ҡулайыраҡ, сөнки был миҙгелдә һарайҙарҙа норманан артыҡ һалам һәм бысҡы вағы түшәлә, концентратланған мал аҙығы ҡулланыла.
Яңы Субай ауыл Советы (Нуриман районы)
Яңы Субай ауыл Советы —  Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Нуриман районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Яңы Субай ауылы.
Шершни (ҡасаба)
Шершни — Силәбенең үҙәк районында, ҡаланың көнбайыш өлөшөндәге микрорайон.
Географияһы
Ҡасаба биләмәһе — көнсығыштан Мейәс йылғаһы, көньяҡтан — Шершни һыуһаҡлағысы быуаһы, төньяҡтан Төньяҡ-Көнбайыш биҫтәһенең аҙ ҡатлы төҙөлөштәре менән сикләнә. Шершни менән Силәбенең төньяҡ-көнбайыш һәм үҙәк өлөштәре араһында ҡала эсе автобус маршруттары булдырылған.
Тарихы
1810 йылдан алып Шершни ҡасабаһы янында старателдәр һибелмә алтын сығара башлаған. Ҡасабанан көнбайыштараҡ Алтын тау урынлашҡан, унда 1843-1935 йылдарҙа шахта ысулы менән алтын сығарғандар, ә һуңынан шахталарҙы Сталин репрессиялары ҡорбандарын ерләү өсөн файҙаланғандар.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә, Силәбе ҡасабаһынан бүленеп сыҡҡан был боронғо торамаға атама тәүге булып күсенгән Шершнев тигән кешенең фамилияһы буйынса бирелгән тип яҙа.
Инфраструктураһы
Ҡасабала Рәсәй Фәндәр академияһы Урал федераль аграр ғилми-тикшеренеү үҙәге филиалыУрОРАН — Көньяҡ Урал Балыҡсылыҡ һәм картуфсылыҡ ғилми-тикшеренеү институты урынлашҡан.
Ҡасабанан йыраҡ түгел уның менән бер исемле Шершни һыуһаҡлағысы төҙөлгән.
Бутинка
Бутинка — Рәсәй йылғаһы. Татарстан, Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кичуй йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шишмә, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Татнефть
«Татне́фть» — Рәсәй нефть компанияһы. Нефть етештереү буйынса илдә 6-сы урында тора. Тулы исеме —  Шашин Валентин Дмитриевич исемендәге «Татнефть» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте . Штаб-фатир Әлмәттә.
Рәсәйҙең иң эре компаниялар списогында 11-се урында булды (2012 йыл).
Хужалар
«Связьинвестнефтехим», - 32,51 %
The Bank of New York International Nominees - 22,82 %
группа ТАИФ — 6,02 %
Санкт-Петербург дәүләт университеты
«Санкт-Петербург дәүләт университеты» юғары һөнәри белем биреү федераль дәүләт бюджет учреждениеһы Рәсәйҙәге иң оло университет: ул 1724 йылдың 8 февралендә «Рәсәй Фәндәр академияһы университеты» исеме менән асыла. Хәҙер был дата «Рәсәй фәне» көнө тип билдәләнә.
Университет айырым статусҡа эйә: МДУ һәм тағы ла бер нисә университет менән ул Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм Фән Министрлығына түгел, ә туранан-тура Рәсәй Хөкүмәтенә буйһона.
Университетты тамамлаусылар
Илдең был танылған уҡыу йортонда юғары һөнәри белем алғандар араһында 600-ҙән ашыу академик, тиҫтәгә яҡын мәртәбәле халыҡ-ара премия (шул иҫәптән Нобель премияһы) лауреаттары, Батша Рәсәйенең, Советтар Союзының һәм Рәсәй Федерацияһының билдәле дәүләт һәм сәйәси эшмәкәрҙәре, бихисап ғалимдар, яҙыусылар, сәнғәттең төрлө өлкәләрендә һәм спортта юғары күрһәткестәргә өлгәшкәндәр бар.
Качкар (Кальча ҡушылдығы)
Качкар  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кальча йылғаһының һул ярына тамағынан 121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Буланиха (йылға)
Буланиха  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Этҡол күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡортостан Республикаһының татар тарихи-мәҙәни үҙәге
Башҡортостан Республикаһының татар тарихи-мәҙәни үҙәге — йәмәғәт ойошмаһы, Халыҡтар дуҫлығы йорто филиалы.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районы Килем ауылында мәҙәни мираҫты, телде, йолаларҙы һәм ғөрөф-ғәҙәттәрҙе һаҡлау һәм үҫтереү, татар кәсептәрен тергеҙеү маҡсатында 2003 йылда ойошторола. Был урын осраҡлы ғына һайланмаған: ауыл халҡы үҙ халҡының рухи һәм матди мәҙәниәтен һаҡлап ҡалған. Килем ауылы бай һәм боронғо тарихҡа эйә. Ауылда быуат башында төҙөлгән үҙенсәлекле архитектура ансамбле - Тәвкилевтәр, эре алпауыттар, Петр I эргәһендәге төрөк (1711) һәм фарсы (1722) походтары ваҡытында тәржемәсе Кутлумөхәмәт Тәвкилевтың усадьбалары һаҡланған. Диниә назаратының иң билдәле вәкилдәренең береһе - Тәвкилев Сәлимгәрәй Шәңгәрәй улы, 1865-1885 йылдарҙа - Ырымбур Мосолмандар диниә назараты мөфтөйө, рәйесе.
2005 йылдың 2 мартында Бүздәк районының Килем ауылында «Килем» татар тарихи-мәҙәни үҙәге асылды. БР Хөкүмәтенең 2006 йылдың 13 апрелендәге 85-се ҡарары менән 2006 йылдың 1 июненән ул Башҡортостан Республикаһы Халыҡтар дуҫлығы йорто Дәүләт бюджет учреждениеһының филиалы булып тора.
2015 йылдың мартынан алып Бүздәк ауылында район Мәҙәниәт йортона күсерелә.
УЕФА
Европа футбол ассоциациялары союзы  (Сою́з европе́йских футбо́льных ассоциа́ций; Union of European Football Associations, ҡыҫҡаса UEFA, русса транслитерацияла УЕФА) — Европала һәм Азияның ҡайһы бер көнбайыш төбәктәрендә футбол менән идара итеүсе спорт ойошмаһы. Ул Европа илдәренең милли футбол ассоциацияларын берләштерә һәм футбол клубтарының һәм илдәр йыйылма командаларының Европа кимәлендәге барлыҡ ярыштарын ойоштора. УЕФА шулай уҡ реклама һәм трансляцияларҙан алынған килемде үҙ составына ингән клубтар һәм милли футбол ассоциациялары араһында бүлеп-таратыу менән дә шөғөлләнә.
Башҡортостан Республикаһының татар тарихи-мәҙәни үҙәге
Саралар
Татар тарихи-мәҙәни үҙәге ҡарамағында «Хәтирә» фольклор коллективы ойошторолған, ул бөтә район һәм республика сараларында әүҙем ҡатнаша. Йыл һайын татар телен, мәҙәниәтен, ғөрөф-ғәҙәттәрен, халыҡ йолаларын өйрәнеү буйынса «Сатҡылар» йәйге балалар лингвистик лагеры ойошторола.
УЕФА
УЕФА — Халыҡ-ара футбол федерацияһына (ФИФА-ға) ингән алты континенталь конфедерацияларҙың береһе, һәм ул айырыуса абруйлы һәм бай. Донъяның көслө футболсыларының барыһы ла тиерлек Европала уйнай, сөнки бында эш хаҡы иң юғарыһы, был йәһәттән бигерәк тә Англияның Премьер-лигаһын, Францияның, Италияның һәм Германияның футбол буйынса чемпионаттарын, Испанияның Ла Лигаһын айырым билдәләргә кәрәк. Донъяның күп кенә көслө йыйылма командалары ла шулай уҡ УЕФА исеме менән сығыш яһай, шуға ла планета беренселектәрендә был конфедерацияға ингән илдәр күпселекте тәшкил итеп килә, мәҫәлән, футбол буйынса 2006 йылғы донъя чемпионатында ҡатнашҡан 32 команданың 14-е УЕФА вәкиле була.
УЕФА Швейцарияның Базель ҡалаһында Франция, Италия һәм Бельгияның футбол федерациялары башлаған кәңәшмәнән һуң 1954 йылдың 15 июнендә ойошторола. Башта унда 25 дәүләт ағза булһа, хәҙер уларҙың һаны 55-кә еткән. УЕФА-ның 1959 йылға тиклем Парижда урынлашҡан штаб-квартираһы артабан Бернға күсә. 1995 йылдан ул Швейцарияның баш ҡалаһы Женеваның ошо исемдәге күлдең төньяғындағы биҫтәһе Ньонда эшләй. УЕФА-ның беренсе генераль секретары Анри Делоне (1954—1955 йылдар), уның тәүге президенты Эббе Шварц (1954—1962 йылдар) була.
УЕФА йыш ҡына Европа берлегенең юғары башҡарма органы булған һәм милли футбол ассоциациялары мәнфәғәтен ҡайғыртҡан Еврокомиссия менән бәхәскә инә. 1990-сы йылдарҙа уны тыуҙырыусы айырымлыҡтар телетрансляция хоҡуҡтары менән бәйле була.
УЕФА-ның генераль секретарҙары
2007 йылдың ғинуарынан вазифа атамаһы «генераль секретарь»:
Бөтә Донъя Селтәре
Бөтә Донъя Селтәре (йәки веб, аббревиатуралары — WWW, W3, World Wide Web һүҙбәйләнешенән) — Интернет инфраструктураһын һәм HTTP мәғлүмәт үткәреү протоколын ҡулланған глобаль мәғлүмәт арауығы.
Бөтә донъя селтәрендә урынлаштырылған гипертекслы документтар веб-биттәр исеме аҫтынла билдәле. Веб-браузер тип аталған махсус программмалар ярҙамында текст, рәсемдәр, видео һәм башҡа мультимедиа булған веб-биттәрҙе ҡарап һәм уларҙың береһенән икенсеһенә гипер-һылтанмалар аша күсеп була.
Күп ваҡыт Интернет тураһында һөйләгәндә Бөтә Донъя Селтәре күҙ уңында тотола. Был системаны уйлап табыусы тип Бөйөк Британия инженеры, компьютер фәндәре ғалимы, әлеге көндә Бөтә Донъя Селтәре консорциумының (World Wide Web Consortium, ) директоры Тим Бернерс-Ли һанала. Нәҡ ул 1989 йылдың мартында хәҙер Бөтә донъя селтәре исеме аҫтында билдәле проектты тәкдим итеп, бөтә донъя селтәре мәғлүмәт технологияларында ысын революция яһаны һәм Интернеттың үҫешен тиҙләтте.
Бөтә Донъя Селтәренең структураһы һәм нигеҙҙәре
Бөтә Донъя Селтәре бөтә донъяла урынлашҡан миллионлаған интернет-веб-серверҙар тарафынан барлыҡҡа килә. Веб-сервер — компьютер программаһы, ул селтәргә тоташтырылған компьютерҙа эшләй һәм мәғлүмәттәрҙе тапшырыу өсөн HTTP протоколын ҡуллана. Үҙенең иң ябай формаһында бындай программа селтәр аша билдәле бер ресурсҡа HTTP үтенесен ала, тейешле файлды урындағы ҡаты дискта таба һәм селтәр аша кәрәкле компьютерға ебәрә. Ҡатмарлыраҡ веб-серверҙар HTTP һорауына яуап итеп ҡалыптар һәм сценарийҙар ярҙамында документтарҙы динамик рәүештә барлыҡҡа килтерә ала.
Веб-серверҙан алынған мәғлүмәтте ҡарау өсөн клиент компьютерында махсус программа — веб-браузер ҡулланыла. Веб-браузерҙың төп функцияһы — гипертексты күрһәтеү. Бөтә донъя селтәре гипертекст һәм гиперһылтанма төшөнсәләре менән тығыҙ бәйләнгән. Интернет селтәрендәге мәғлүмәттең күп өлөшө гипертекст булып тора.
Бөтә донъя селтәрендә гипертекст булдырыу, һаҡлау һәм күрһәтеү өсөн HTML (HyperText Markup Language) теле ҡулланыла. Гипертекст документтарын төҙөү (билдәләү, тамағалау) буйынса эштәр вёрсткалау тип атала, уны вебмастер йәки тамғалау буйынса махсус белгес — вёрсткалаусы башҡара. HTML тамғалауынан һуң килеп сыҡҡан документ файлға һаҡлана, һәм бындай HTML — файлдар Бөтә Донъя Селтәрендә ресурстарҙың төп төрө булып тора. HTML -файл веб-сервер өсөн ҡулай булғандан һуң, уны «веб-бит» тип атайҙар. Веб-биттәр йыйылмаһы веб-сайт булдыра.
Бөтә донъя селтәрендәге гипертекст биттәрендә гиперһылтанмалар бар. Гиперһылтанмалар Бөтә Донъя селтәре ҡулланыусыларына, ресурстар урындағы компьютерҙа йәки алыҫтағы серверҙа булыу-булмауына ҡарамаҫтан, ресурстар (файлдар) араһында еңел йүнәлеш алырға ярҙам итә. Бөтә донъя селтәрендә ресурстарҙы табыу өсөн Берҙәм ресурс локаторҙары (ингл. Uniform Resource Locator, URL) ҡулланыла. Был URL локаторҙары URI (ингл. Uniform Resource Identifier «бер төрлө ресурс идентификаторы») идентификациялау технологияһын DNS (Domain Name System) домен атамалары системаһы менән берләштерә. Домен атамаһы (был осраҡта ru.wikipedia.org) URL-серверҙа теләгән Веб-сервер кодын үтәүсе компьютерҙы (дөрөҫөрәге, уның селтәр интерфейстарының береһен) аңлата. Ағымдағы биттең URL-ын, ҡағиҙә булараҡ, браузерҙың адрестар планкаһында күрергә мөмкин, әммә хәҙерге заман браузерҙарының күбеһе ғәмәлдәге сайттың домен исемен генә күрһәтеүҙе өҫтөн күрә.
Технологиялар
Интернеттың визуаль ҡабул ителешен яҡшыртыу өсөн CSS технологияһы киң ҡулланыла, был күп кенә веб-биттәр өсөн берҙәм стилдәр ҡуйырға мөмкинлек бирә. Иғтибарға лайыҡ тағы бер яңылыҡ — URN (Берҙәм ресурс атамаһы) ресурстарҙы билдәләү системаһы (ингл. Uniform Resource Name).
Бөтә донъя селтәрен үҫтереүҙең популяр концепцияһы булып cемантик вебты булдырыу тора. Семантик селтәр — урынлаштырылған мәғлүмәтте компьютерҙар өсөн аңлайышлыраҡ итеү өсөн тәғәйенләнгән Бөтә донъя селтәре өҫтөндәге өҫҡорма (надстройка). Шулай уҡ кеше телендәге һәр ресурсҡа компьютер өсөн аңлайышлы тасуирлама биреләсәк селтәр төшөнсәһе лә бар. Семантик селтәр, платформаға һәм программалау телдәренә ҡарамай, теләһә ниндәй ҡушымта өсөн аныҡ структуралы мәғлүмәткә инеү мөмкинлеген аса. Программалар кәрәкле ресурстарҙы үҙҙәре таба, мәғлүмәтте эшкәртә, мәғлүмәттәрҙе классификациялай, логик бәйләнештәрҙе асыҡлай, һығымталар яһай һәм хатта ошо һығымталар нигеҙендә ҡарарҙар ҡабул итә ала. Киң таралыу һәм дөрөҫ ҡабул итеү менән семантик селтәр Интернетта революция тыуҙырыуы мөмкин. Ресурстың компьютер өсөн уңайлы тасуирламаһын булдырыу өсөн Semantic Web ресурстарҙы тасуирлау рамкаһы (RDF) форматын ҡуллана, ул XML синтаксикаһына нигеҙләнгән һәм ресурстарҙы билдәләү өсөн URIS-тарҙы ҡуллана. Был өлкәлә яңылыҡтар:  RDFS (ингл. RDF Schema) һәм SPARQL (ингл. Protocol And RDF Query Language) ( «спа́ркл» тип әйтелә), RDF мәғлүмәттәренә тиҙ инеү өсөн яңы талаптар теле.
Тарихы
Бөтә донъя селтәрен уйлап табыусылар Тим Бернерс-Ли һәм, әҙерәк кимәлдә, Роберт Кайло тип иҫәпләнә. Тим Бернерс-Ли — HTTP, URI/URL, HTML технологиялары авторы. 1980 йылда Европа ядро тикшеренеүҙәре советында (франц. conseil européen pour la recherche nucléaire, CERN) ул программа тәьминәте буйынса консультант булып эшләй. Нәҡ шунда, Женева ҡалаһында (Швейцария) үҙ ихтыяждары өсөн «Энквайр» программаһын яҙа, унда мәғлүмәттәрҙе һаҡлау өсөн осраҡлы берләшмәләр ҡулланыла һәм Бөтә донъя селтәре өсөн концептуаль нигеҙ һалына.