cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мәскәү
Ғауғалы дәүер
1605 йылда Мәскәүгә ялған батша Лжедмитрий Беренсенең ғәсҡәрҙәре килеп инә. Ялған батшаның власы ҡалала 1606 йылда юҡҡа сыға, халыҡ ихтилалы барышында ул Мәскәүҙә йәшәүселәр тарафынан үлтерелә. 1608 йылдан 1610 йылға тиклем яңы һайланған батша Василий Шуйский идара иткәндә Мәскәүҙе лагеры менән Тушинола урынлашҡан икенсе ялған Лжедмитрия Икенсе ҡамауҙа тота. Был осорҙа Мәскәү дәүләттең ҡалдған өлөштәренән айырылып тора. 1610 йылдың мартында Михаил Скопин-Шуйский, ғәскәре ялланған шведтар менән бергә Новгород яғынан килеп, Мәскәүҙең ҡамауын өҙә.
1610 йылда Клушино һуғышында Василий Шуйский ғәскәре еңелгәндән һуң Станислав Жолкевскийҙың полян ғәскәҙәре Мәскәүгә килеп тула. 1611 йылда Прокопий Ляпунов, Иван Заруцкий һәм кенәз Дмитрий Трубецкой етәкселегендәге Беренсе земский ополчениеһы ҡаланан поляктарҙы ҡыуып сығара алмай. 1612 йылда земскиий старостаһы Кузьма Минин һәм кенәз Дмитрий Пожарский етәкселегендәге Икенсе земский ополчениеһы ғәскәре 4 ноябрҙә Түбәнге Новгородтан сыға һәм Девичье яланындағы һуғышта поляк ғәскәрҙәрен еңә. 1612 йылдың аҙағында Кремлдә поляк гарнизондарын капитулировать итергә мәжбүр итеп, уларҙы Мәскәүҙән ҡыуып сығара.
Романовтар династияһы хакимлығының тәүге йөҙ йылы
XVII быуатта Ер ҡалаһы Мәскәү биләмәһенә инә, Мәскәү Кремле өҫтәп төҙөлә һәм хәҙерге күренешен ала. Яма, Мещан һәм Немец слободалары хасил була. Коломенскийҙағы батша резиденцияһы ҙур әһәмиәткә эйә була.
1654 йылда Аптекар приказында (йортонда) «дауалау эшенә өйрәнсектәрҙе» уҡытыу ойошторола.
XVII быуаттың уртаһы һәм икенсе яртыһында Мәскәүҙә бер нисә социаль һәм сәйәси болалар була: тоҙ, баҡыр, 1682 йылда һәм 1698 йылда стрелецтар болалары.
Баш ҡала статусын юғалтҡандан һуң
1712 йылда Рәсәйҙең баш ҡалаһы Санкт-Петербургҡа күсерелә. 1732 йылда Анна Иоанновна тарафынан Мәскәүҙән Санкт-Петербургҡа күсерелгән Император һарайы 1728 йылда Пётр II хакимлыҡ иткәндә ҡайтанан Мәскәүгә күсерелә Мәскәү «батша техете» урынлашҡан баш ҡала статусын ала һәм императорҙарҙы тәхеткә ултыртыу урынына әйләнә. Был титул, тәүге тапҡыр урыҫ батшаһы тәхете барлыҡҡа килгән тәүге ҡала булараҡ, Мәскәүҙең тарихи өҫтөнлөгөн билдәләү өсөн ҡулланыла. словаре Ф. А. Брокгауз һәм И. А. Ефрон һүҙлегендә Мәскәү «Рәсәйҙең батша техете урынлашҡан ҡалаһы» тип атала. С. И. Ожегов һәм Н. Ю. Шведованың аңлатмалы һүҙлеге «батша тәхете урынлашҡан» һүҙбәйләнешенә өлкән баш ҡала тигән аңлатма бирә. Был термин хәҙерге ваҡытта йәмәғәт тормошоноң бөтә өлкәләрендә лә Мәскәүҙең рәсми булмаған атамаһы һәм синонимы булараҡ киң ҡулланыла.
1755 йылда Михаил Ломоносов һәм Иван Шувалов тарафынан ғәли йәнәптәре Елизаветаның әмере буйынса Мәскәү университетына нигеҙ һалына.
1812 йылғы Ватан һуғышы ваҡытында Мәскәү захвачена войсками Наполеон ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына һәм янғындан ҙур зыян күрә.Төрлө иҫәпләүҙәр буйынса, Мәскәү янғыны һөҙөмтәһендә биналарҙың 80 проценты янған. Ҡтыҙ йылдан ашык ваҡыт эсендә Мәскәү аяҡҡа баҫтырыла, был построен Храм Ҡотҡарыусы Христос (Христа Спасителя) ҡорамы төҙөлә. XIX быуат аҙағына Мәскәү буйлап трамвай йөрөй башлай.
1851 йылда Мәскәү менән Санкт-Петербургты тимер юл бәйләнеше тоташтыра.
1896 йылда Николай Икенсене тәхеткә ултырыу тантанаһына арналған саралар барышында Ходын Яланында кешеләрҙең ҡыҫылыуы арҡаһында бик күп ҡорбандар була, ул ваҡиға аҙаҡ «Ходын фажиғәһе» тип атала.
1905 йылда в Мәскәүҙә революция тулҡыны һәм урамда ҡоролған баррикадаларҙа һуғыш була.
1917 йыл ваҡиғалары һәм Граждандар һуғышы
1917 йылдың 25 октябрендә Петроградта Ҡышҡы һарайҙы штурмлау башланыу менән бер үк ваҡытта большевиктарҙың Мәскәү ҡораллы восстаниеһы башлана, Петроградтағы восстаниенан айырмалы рәүештә Мәскәүҙә ныҡ ҡаршылыҡ күрһәтелә. Восстаниеға ҡаршы сығыусылар, нигеҙҙә, Мәскәү хәрби училищелары юнкерҙары, йәмәғәт хәүефһеҙлеге комитетына берләшеп, һөжүм итеүселәргә ҡаршы тороу өсөн Кремлде баҫып ала. Ҡапма-ҡаршылыҡ юнкерҙар һәм ҡыҙыл гвардеецтар араһында ҡан ҡойғос һуғыштар менән тамамлана. 1917 йылдың 25 октябренән 2 ноябренә тиклем дауам иткән был һуғыш мәлендә ҡулланылған артиллерия Мәскәүҙең тарихи үҙәгенә һәм Кремлгә ҙур зыян килтерә.
1918 йылда большевиктар хөкүмәте Петроградтан Мәскәүгә күсенгәс, Мәскәү илдең баш ҡалаһына әйләнә РСФСР.
Совет осоро
1920 йылда Граждандар һуғышында большевиктар еңеү менән ҡала үҫешендә яңы, совет дәүере башлана. Совет осоронда Мәскәү яңынан дәүләт үҙәгенә әүерелә, ҡаланың халыҡ-ара сәйәси әһәмиәте лә күтәрелә. Мәскәү бик йәһәт темпта үҫә, ҡала янындағы ҡасабалар, ауылдар ҡалаға ҡушыла. Шул уҡ ваҡытта ҡаланың тарихи үҙәге, һайлап алып, юҡҡа сығарыла; бер нисә ғибәҙәтхана һәм монастырь, шул иҫәптән Ҡотҡарыусы Христос ҡорамы, Страстный монастырь ҙа емертелә. 1922 йылда Мәскәү СССР-ҙың баш ҡалаһына әйләнә. Ҡалала транспорт инфраструктураһы йәһәт үҫешә. 1924 йылда Мәскәүҙә автобус хәрәкәте асыла, 1933 йылда беренсе троллейбус маршруты эшләй башлай, ә 1935 йылда пассажирҙар өсөн метрополитендың беренсе һыҙаты сафҡа инә. Мәскәү исемендәге каналды файҙаланыуға тапшырып, Мәскәү йылғаһындағы һыу кимәле күтәртелгәс, Мәскәү йылғаһы эргәһендәге ҡала биләмәләре һыу аҫтында ҡала. Атап әйткәндә, элекке Дорогомиловка һәм йәһүдтәр зыяраттары һыу аҫтында ҡала.
ВЦИК Президиумының 1929 йылдың 14 ғинуарындағы «РСФСР территорияһында край һәм өлкә әһәмиәтендәге административ-территориаль берекмәләрҙе булдырыу тураһындағы» Ҡарары менән 1929 йылдың 1 октябренән үҙәге Мәскәү ҡалаһында урынлашҡан Үҙәк-сәнәғәт өлкәһе булдырыла.
1931 йылда РСФСР-ҙың ике эре ҡалаһы — Мәскәү (16 июндә) һәм Ленинград (3 декабрҙә)  — айырым административ берәмеккә — РСФСР-ҙың республика буйһоноуындағы ҡалаларына әйләнә.
Индустриализация йылдарында Мәскәүҙә юғары һәм урта-техник уҡыу йорттары селтәре юғары темп менән үҫешә.
Утыҙынсы йылдарһа Мәскәүҙә техник йүнәлештәге ғилми-тикшеренеү һәм проект институттары селтәре булдырыла. Уларҙың күбеһе СССР Фәндәр Академияһы системаһына ҡарай. Был мәлдә ҡалала шулай уҡ мәғлүмәт саралары үҫешә, бик күп гәзиттәр нәшер ителә, 1939 йылдан регуляр телевизион тапшырыуҙар ойошторола.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда ҡалала Дәүләт Оборона Комитеты һәм РККА-ның генераль штабы урынлаша, халыҡ ополчениеһы төҙөлә (160 меңдән ашыу кеше).
1952—1957 йылдарҙа үтә бейек йорттар төҙөлө башлай, аҙаҡ улар «Сталиндың үтә бейек йорттары» тип атала һәм совет дәүерендәге Мәскәүҙең символдарының береһенә әүерелә.
1960 йылда МКАД буйлап Мәскәүҙең яңы сиге билдәләнә, тик 1984 йылдан һуң ғына ҡала шул сикте үтеп үҫә башлай.
1960-сы йылдар аҙағында — 1970-се йылдар башында ҡала үҙәге етди рәүештә үҙгәртеп ҡорола. Булған урамдарҙы киңәйтеү, яңы магистралдәр һәм типовой күп ҡатлы панель йорттар төҙөү өсөн Мәскәүҙең ҡайһы бер архитектура ҡомартҡылары емертелә.
1957 һәм 1985 йылдарҙа Мәскәүҙә иҫәп буйынса VI һәм XII Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивалдәре үткәрелә. 1980 йылда Мәскәү XXII йәйге Олимпия уйындарын ҡабул итә.
Хәҙерге заман
1991 йылдың 19—22 авгусында ҡалала ГКЧП тарафынан ойошторолған август путчы була.1993 йылда президент һәм парламент араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡ һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән конституцион-дәүләт көрсөгө үҙенең кульминацияһына етә. 1993 йылдың 3—4 октябрендә произошли попытка захвата телецентра «Останкино» телеүҙәген баҫып алыу һәм Юғары Совет бинаһын («Аҡ йортто») утҡа тотоуға килтерә. Аҙаҡ ҡалала һиҙелерлек үҙгәрештәр була. 1995 йылда баш ҡаланың яңы рәсми символдары — ҡала гербы, флагы һәм гимны раҫлана. Ғибәҙәтханалар тергеҙелә, большевиктар тарафынан шартлатылған Ҡотҡарыусы Христос ҡорамының тулы масштаблы күсермәһе төҙөлә.
1990-сы йылдар аҙағында — 2000-се йылдар башында ҡала беренсе тапҡыр халыҡ-ара терроризм хәүефе менән күҙмә-күҙ осраша. Мәскәүҙә бер нисә террористик акт була.
2000-се йылдар капиталь архитектура үҙгәрештәрен кисерә. Ҡала етди рәүештә ҡайтанан төҙөлә — күп ҡатлы офис биналары, заманса транспорт инфраструктураһы, элиталы торлаҡ төҙөлә, яңы эшлекле үҙәк — «Москва-Сити» районы хасил була. Шул уҡ ваҡытта был "төҙөлөш шау-шыуы"ның ҡаланың тарихи йөҙөн юғалтыуға, архитектура ҡомартҡыларын һәм ҡала мөхитен юҡҡа сығыуына килтереүе билдәләнелә. Автомобиль тығындарына һәм йәмәғәт транспортының етешмәүенә килтергән етерлек дәрәжәлә үҫешмәгән транспорт инфраструктураһы етди проблема булып тора. Йәмәғәт транспорты өсөн бүленгән һыҙаттарҙы булдырыу буйынса саралар, яңы автомобиль эстакадаларын һәм сиселештәрен төҙөү, хәрәкәткә контролде көсәйтеү (юл ҡағиҙәләрен боҙоуҙарҙы автоматик видеотеркәү камералары, эвакуаторҙар эшен юлға һалыу), урындарын ойоштору, Мәскәү мэры С. С. Собяниндың фекеренсә, 2016 йылда хәрәкәтте 12 процентҡа тиҙләтеү мөмкинлеген биргән.
2010 йылға тиклем Мәскәүгә тарихи тораҡ пункты статусы бирелгән була, әммә Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығының 2010 йылдың 29 июлендәге приказы менән ҡаланан был статус алып ташлана.
ХХ быуаттың 90-сы йылдарынан алып Мәскәү һәм Мәскәү өлкәһен берләштереү проекты әүҙем тикшерелә, 2011 йылдың йәйендә аныҡ Мәскәү территорияһын киңәйтеү проекты хасил була һәм көньяҡ-көнбайыш территорияларҙы ҡушыу иҫәбенә уны үҙәк булыуҙан туҡтатыу күҙаллана , «Яңы Мәскәү» тип аталған был проект   йәки «Ҙур Мәскәүа» ) 2012 йылдың йәйендә ғәмәлгә ашырыла.
2018 йылда Мәскәү ҡалған 11 ҡала менән бергә футбол буйынса донъя чемпионатын ҡабул итә. Был ваҡиға айҡанлы ҡалала бер нисә мөһим спорт һәм инфраструктура объекттары төҙөлә.
Мәскәү властары
Мәскәүҙә башҡарма власты Мәскәү хөкүмәте башҡара, уның башлығы мэр, закондар сығарыу эшмәкәрлеге менән 45 депутаттан торған Мәскәү ҡалаһы думаһы шөғөлләнә. 2006 йылдан 2012 йылға тиклем Мәскәү ҡалаһы уставындағы үҙгәрештәргә бәйле мэр туранан-тура һайлауҙарҙа һайланмай, мэр президент күрһәтеүе буйынса тәғәйенләнә. Тәүге туранан-тура һайлауҙар булған 2003 йылғы тауыш биреүҙән һуң ғәмәлдәге ҡала начальнигының мөҙҙәте тамамланғандан һуң 2015 йылда туранан-тура һайлауҙар булырға тейеш ине, әммә, ул саҡтағы ҡала начальнигының үҙ теләге менән отставкаға китеүе менән бәйле , һайлауҙар 2013 йылдың сентябрендә үк булып үтә.
Мәскәү райондарын территориаль билдә буйынса административ округтарға берләштергән ун бер префектура һәм 125 район управалары урындағы идараны ғәмәлгә ашыра. «Мәскәү ҡалаһында урындағы үҙидараны ойоштороу тураһындағы» законға ярашлы, 2003 йылдың башынан муниципалитеттар урындағы үҙидараның башҡарма органдары, муниципаль йыйылыштар вәкәләтле органдары булып тора (ағзалары Ҡала эсендәге муниципаль берәмектәр уставына ярашлы һайлана).
Ҡалала Мәскәү власының закондар сығарыу һәм башҡарма органдарының, шулай уҡ урындағы үҙидара органдарының эшләү принциптары Мәскәү ҡалаһы уставы һәм ҡаланың башҡа норматив акттары менән билдәләнелә.
Властың федераль органдары
РФ Конституцияһы тарафынан баш ҡала функциялары йөкмәтелгән ҡала булараҡ, Мәскәүҙә ил власының закондар сығарыу, башҡарма һәм федераль суд органдары урынлаша, был ҡағиҙә РФ Конституция судына ғына ҡағылмай, ул 2008 йылдан Санкт-Петербургта урынлаша.
Властың юғары башҡарма органы — Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте — Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Йорто Мәскәү үҙәгендә Краснопреснен районының яр буйында урынлашҡан. Дәүләт думаһы үҙенең ултырыштарын Охотный Рядта үткәрә. Федерация Советы Ҙур Дмитровкалағы бинала эшләй. Рәсәй Федерацияһының Юғары суды шулай уҡ Мәскәүҙә урынлашҡан.
Бынан тыш Мәскәү Кремле — Рәсәй Федерацияһы Президентының рәсми резиденцияһы. Президенттың Кремлдәге эш резиденцияһы Сенат һарайы бинаһында урынлашҡан.
Административ-территориаль бүленеш
Ҡаланың хоҡуҡи акттары менән нығытылған исеме һәм сиктәре билдәләнгән райондары, тораҡ пункттары һәм округтары Мәскәүҙең территориаль беррәмектәре булып тора.
Райондарҙы һәм тораҡ пункттарын ойоштороу, үҙгәртеп ҡороу һәм бөтөрөү, уларға исем биреү, уларҙың сиктәрен билдәләү һәм үлсәүҙе Мәскәү мэры тәҡдим итеүе буйынса Мәскәү ҡала думаһы ғәмәлгә ашыра, ә административ округтарҙа был эштәр Мәскәү мэрына йөкмәтелгән.
2012 йылдың 1 июленә тиклем Мәскәүҙә 125 район һәм 10 административх округ була. 2012 йылдың 1 июленән, Мәскәү территорияһы киңәйтелгәндән һуң, 2 яңы административ округ (Яңы Мәскәү һәм Троицкий) ойошторола, уларҙы составына 21 тораҡ пункты инә.
Мәскәү 12 административ округҡа бүленгән: Үҙәк, Төньяҡ, Төньяҡ-көнсығыш, Көнсығыш, Көньяҡ-көнсығыш, Көньяҡ, Көньяҡ-көнбайыш, Көнбайыш, Төньяҡ-көнбайыш, Зеленоград, Яңы Мәскәү, Троицкий округтары. Һуңғы өсөүһе тулыһынса Мәскәү ҡулса автомобиль юлынан һуң урынлашҡан.
Зеленоград административ округы эксклав булып тора: ул Мәскәү өлкәһе территорияһы менән уратып алынған, көньяҡ-көнсығышта Химки ҡала округы, башҡа йүнәлештәрҙә — Мәскәү өлкәһенең Солнечногорский районы менән сиктәш.
Үҙ сиратында, Мәскәү округтары (Яңы Мәскәү һәм Троицкий округтарынан тыш) райондарға бүленә, Мәскәүҙә бөтәһе 125 район бар. Мәскәүҙең бер нисә районы эксклавтар булып тораи. Округтарға округ префектуралары, райондарға район управалары идара итә.
Рәсми символикаһы
Мәскәүҙең гербы һәм флагы — ҡара-ҡыҙыл геральдика ҡалҡаны һәм һыбайлы — Изге Георгий Еңеүсенең ҡара Йыланды һөңгөһө менән ҡаҙаған һүрәте төшөрөлгән дүрт тура мөйөшлө туҡыма. Мәскәү ҡалаһының гимны — Марк Самойлович Лисянский һәм Сергей Иванович Агранян шиғырына Исаак Осипович Дунаевскийҙың «Минең Мәскәүем» йыры нигеҙендә тыуған музыкаль-шиғри әҫәр.
Мәғариф һәм фән
Мәскәү ҡалаһында дәүләт һәм дәүләттеке булмаған юғары уҡыу йорттары эшләп килә. Беренсеһе бер нисә төркөмгә бүленә: университеттар, академиялар, иниституттар, консерваториялар, Оборона министрлығы, Эске эштәр министрлығы уҡыу йорттары бар.
Мәскәү иҡтисады
PricewaterhouseCoopers прогнозы буйынса 2020 йылда Мәскәү донъя ҡалалары араһында 23-сө урында буласаҡ һәм уныӊ ЭТП $325 млрд булыр. 2020 йылға тиклем иҡтисад үсеше 4 %, Һатып алыу мөмкинлеге паритеты буйынса бер кешенеӊ килеме йылына $17 меӊдән (1 млн. һум) $29,8 меӊғә (1,8 млн. Һум) тиклем артыр (сағыштырыу өсөн, 2020 йылда бер кешенеӊ килеме йылына: Сан-Францискола — $91,1 меӊ (5,4 млн.һум), Лондонда — $82,3 меӊ (4,9 млн.һум), Нью-Йоркта — $76,9 меӊ, Мадридта — $49 меӊ, Токиола — $45,1 меӊ, Стамбулда — $24,3 меӊ).
Ҡалала хәрби ойошмалар байтак:
Эре граждан сәнәғәте предприятиялар:
Мәскәү — эре инженер үҙәге. Бында авиация, космос, ядер һәм ҡорал байтак проектлана. Унда етештереүсе технологиялар һәм материадар өйрәнелә. Проект ойошмалар:
Сауҙа селтәре:
Һиндостан менеджмент институттары
Һиндостан менеджмент институттары (Indian Institutes of Management; IIM) — Һиндостандың эшҡыуарлыҡ менән идара итеү мәғарифына ҡараған 20 юғары уҡыу йорто. Һиндостандың планлаштырыу Комисиияһы тәҡдиме һәм Хөкүмәттең беренсе премьер-министры Джавахарлал Неру башланғысында эшҡыуарлыҡ менән идара итеүсе белгестәр әҙерләү маҡсатында 1961 йылда илдә махсус юғыры уҡыу йорттары асыла башлай.
Совет Рәсәйенең Ҡораллы Көстәре
Совет Рәсәйенең Ҡораллы Көстәре  — РСФСР-ҙың үҙаллы дәүләт булараҡ ҡораллы көстәре, 1918—1923 йылдар осоронда.
Хәрби идара органдарынан, Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһынан (РККА), Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл флоттан (РККФ) тора. 1923 йылда СССР-ҙың Ҡораллы Көстәре тип үҙгәртелә.
Тарих
1917 йылдың 26 октябрендә Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының II Бөтә Рәсәй съезының «Халыҡ комиссарҙары советын ойоштороу тураһында» декреты менән Хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса комитетын ойоштора, 27 октябрҙә ул хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса Халыҡ комиссарҙары советы (ХКС) тип үҙгәртелә. 1917 йылдың йылдың 23 ноябрендә уның нигеҙендә РСФСР-ҙың хәрби эштәр буйынса Халыҡ комиссариаты ойошторола, ә 1918 йылдың февралендә шулай уҡ РСФСР-ҙың диңгеҙ эштәре буйынса халыҡ комиссариаты.
Башта совет хөкүмәте иҫке армияның демократлаштырыу һәм демобилизациялау сәйәсәтен үткәрә. Халыҡ Комиссарҙары Советы 1918 йылдың 15 (28) ғинуарындағы декретына ярашлы Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһын төҙөй, ә 1918 йылдың 29 (11 февраль) ғинуарында ирекле нигеҙҙә Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл флотын төҙөү тураһында декрет ҡабул итә. Ҡыҙыл армия менән туранан-тура етәкселек итеү өсөн Бөтә Рәсәй коллегияһы булдырыла. Әммә 1918 йылғы герман һәм австрия-венгрия армияларының һөжүме большевиктарҙы ашығыс рәүештә үҙ регуляр армияһын булдырыуға этәрә.
1918 йылдың 4 мартында хәрби хәрәкәттәр һәм армия ойоштороу менән етәкселек итеү өсөн Юғары хәрби совет булдырыла. 8 апрелдә Халыҡ Комиссарҙары Советы хәрби эштәр буйынса волость, өйәҙ, губерна һәм округ комиссариаттарын ойоштороу тураһында декрет ҡабул итә, 8 майҙа Ҡыҙыл армияһын төҙөү буйынса Бөтә Рәсәй коллегияһы урынына Бөтә Рәсәй баш штаб (Всероглавштаб) булдырыла. Яңы орган ғәскәрҙәрҙең мобилизациялау, ойошторолоу, урынлаштырыу һәм өйрәтеү мәсьәләләрен хәл итә торған юғары башҡарма орган була. Бөтә Рәсәй Башҡарма комитеты (ВЦИК) декретына ярашлы 22 апрелдә хеҙмәтсәндәрҙең дөйөм хәрби уҡыуы (Всевобуч) индерелә, командирҙар составын һайлау системаһын юҡҡа сығара. Командирҙар вазифаһына армияла һәм флотта элекке офицерҙар һәм генералдар (военспецтар) йәлеп ителә башлай, бер үк ваҡытта хәрби комиссарҙар институты барлыҡҡа килә.
1918 йылдың ғинуарынан майына тиклем Ҡыҙыл армия һәм Ҡыҙыл флот ирекмәндәр менән тулыландырыла, булдырылған частарҙың һаны артыҡ ҙур булмай, 1918 йылдың апреленә Ҡыҙыл армияла барлығы 196 мең кеше иҫәпләнә. Граждандар һуғышы шарттарында регуляр армия булдырыу маҡсатында 1918 йылдың 10 июлендә Советтарҙың V-се Бөтә Рәсәй съезы 18 йәштән 40 йәшкә тиклемге хеҙмәтсәндерҙең дөйөм хәрби йөкләмә нигеҙендә «Ҡыҙыл армияһын ойоштороу тураһында» ҡарар ҡабул итә. Мотлаҡ хәрби хеҙмәтенә күсеү Ҡыҙыл армияның һанын тиҙ арала арттырыу мөмкинлеге бирә. 1918 йылдың сентябрь башында уның составында 550 мең кеше иҫәпләнә.
1918 йылдың 6 сентябрендә Совет республикаһын ойоштороу менән бер үк ваҡытта Юғары хәрби советы урынына хәрби властының юғары органы булған Республика Революцион хәрби советы (Реввоенсовет, РВСР) төҙөлә. Уның функцияларына ғәскәрҙәрҙең оператив һәм идара итеү функциялары инә. Бер үк ваҡытта ғәмәлдәге армия етәксеһе һәм РВСР ағзаһы булған Республика Бөтә Ҡораллы Көстәре баш командующийы вазифаһы булдырыла. 1918 йылдың сентябрендә хәрби эштәр буйынса Наркоматтың функциялары һәм шәхси составы, ә 1918 йылдың декабрендә шулай уҡ диңгеҙ эштәре буйынса комиссариаттың да (уның аппараты Дингеҙ бүлеге сифатында инә) РВСР-ға тапшырыла. Ноябрь айында ойошторола Республика Реввоенсоветының главкомға буйһонған һәм ғәскәрҙәрҙең әҙерләүе һәм хәрби ғәмәлдәр менән шөғөлләнгән Ялан штабы булдырыла. 1918 йылдың аҙағына башлыса үҙәк хәрби аппаратын төҙөү тамамлана һәм ул Граждандар һуғышының аҙағына тиклем ҡораллы көстәр менән бик һөҙөмтәле идара итә.
1919 йылдың 1 июнендә Бөтә Рәсәй Башҡарма Комитеты (ВЦИК) «Рәсәй, Украина, Латвия, Белоруссия һәм Литва Совет республикаларының хәрби көстәрен берләштереү тураһында» декретын ҡабул итә. Хәрби ойошманың һәм хәрби командованиеның берҙәм үҙәген берләштереү маҡсатында Хәрби ойоштороу-хужалыҡ союзы булдырыла. Ҡыҙыл армияһының һәм Ҡыҙыл флоттың һаны 1919 йылдың майынан 1920 йылдың мартына тиклем 1,6 миллион кешенән 2,6 миллион кешегә тиклем арта. 1921 йылдың 10 февралендә Бөтә Рәсәй баш штабы һәм Республиканың Революцион хәрби советы (РВС) берләшмәһе РККА-ның Штабын булдыра.
1919 йылдың июнендә Республика Революцион хәрби советының Диңгеҙ бүлеге бөтөрөлә. Республиканың бөтә Диңгеҙ эштәре менән Командующийы вазифаһы булдырыла, уға Республиканың бөтә диңгеҙ эштәре буйһона, уның янында штаб ойошторола. Командующийҙың штабы 1920 йылдың июлендә Республиканың бөтә Диңгеҙ эштәре Штабы итеп үҙгәртелә, ә 1922 йылда — Республиканың Диңгеҙ штабына.
1920 йылдың 1 ноябренә Ҡыҙыл Армияла 5,5 миллион кеше иҫәптә була. 1917 йылдың октябренә 200 мең кеше тәшкил иткән офицер корпусынан Ҡыҙыл Армияла һәм флотта граждандар һуғышы осоронда, төрлө мәғлүмәттәр буйынса, 43 меңдән 75 меңгә тиклем хеҙмәт иткән. Граждандар һуғышы тамамланғандан һуң демобилизация үткәрелә һәм 1923 йылдың башына хәрбиләрҙең һаны 600 мең кешегә тиклем кәметелә.
Идара итеү органдары
1922 йылға ҡарата хәрби етәкселектең һәм үҙәк хәрби идаралыҡтың түбәндәге системаһы барлыҡҡа килә. Ил оборонаһы менән етәкселек, Ҡораллы Көстәрҙе төҙөү РСФСР-ҙың Халыҡ комиссарҙарының Советы ҡарамағында була. Властың Ғәҙәттән тыш органы — Эшсе һәм Крәҫтиән Оборонаһы Советы (1920 йылдың апреленән — Хеҙмәт һәм Оборона Советы) бөтә учреждениелар һәм ойошмалар эшмәкәрлеген берләштереү, Республиканың Ҡораллы көстәренең һәм оборонаһын нығытуына ресурстарҙы туплау бурыстарын башҡара.
Республика Реввоенсоветы туранан-тура Ҡораллы көстәре, шулай уҡ хәрби һәм диңгеҙ ведомстволары менән етәкселек итә. Ғәмәлдәге армия менән оператив-стратегик етәкселек Баш командующийға йөкмәтелә, шул уҡ ваҡытта ул үҙе Респубика Революцион Хәрби Советына (РСВР) алдында яуаплы була.
Респубика Революцион Хәрби Советы (РВСР) ҡарамағында Эшсе — крәҫтиән Ҡыҙыл армияһының (РККА) Штабы; Сәйәси идаралыҡ; Эштәр менән идара итеү; финанс бүлеге; төп идаралыҡтар: Артиллерия, Хәрби-инженер, Ҡыҙыл Һауа Флоты, Санитар, Үҙәк тәьмин итеү идаралығы; Хәрби закондар сығарыусы совет; Юғары хәрби инспекция; Хәрби-диңгеҙ инспекцияһы; Республиканың Революцион Хәрби трибуналы була.
Хәрби-Диңгеҙ Флотының идара итеү структураһы түбәндәгесә була. Диңгеҙ көстәрен бөтә диңгеҙ көстәре Командующийы етәкләй (коморси), 1921 йылдың авгусынан ул диңгеҙ эштәре буйынса Главком ярҙамсыһы була һәм туранан-тура Республиканың Революцион хәрби советына буйһона, ә оператив-сафтар мәсьәләләре буйынса — Главкомға. Коморсиҙың ҡарамағында Диңгеҙ ведомствоһының эштәр идарылығы, Диңгеҙ штабы, Баш диңгеҙ техник-хужалыҡ идаралығы, Хәрби-диңгеҙ уҡыу йорттары идаралығы, Баш гидрография идаралығы, диңгеҙ көстәре начальниктары, флотилиялар командующийҙары, редакция- нәшриәт бүлеге була. Партия-сәйәси эш менән флотта Ҡыҙыл Армияның сәйәси идаралығының (ПУР) диңгеҙ бүлеге етәкселек итә (1922 йылдың 1 мартында булдырыла).
Етәкселек
Хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса комитет (совет), (26 октябрь 1917 — 23 ноябрь 1917), составында: Рәсәй Рәспубликаһының армия һәм флотының Юғары Баш Командующийы РСФСР-ҙың хәрби эштәре буйынса халыҡ комиссары РСФСР-ҙың диңгеҙ эштәре буйынса халыҡ комиссары Республиканың Революцион хәрби советы (РВСР) рәйесе Республиканың Ҡораллы Көстәре Баш командующийы Республиканың Диңгеҙ Көстәре Баш командующийы
Уҡсылар ғәскәрҙәре
РККА-ның ҡоро ер ғәскәрҙәренең төп төрө. Төп тактик берләшмә — уҡсылар дивизиһы, уның составына дөйөм ғәскәр тактик берләшмә булараҡ бригадалар инә, бригадалар составына үҙаллы административ-хужалыҡ һәм тактик берекмә булыусы уҡсылар полкы инә. Армия ойошторолған осорҙа айырым операция йүнәлештәрендә ҡораллы нөктәләр барлыҡҡа килгәндән һуң фронттар һәм армиялар тип исемләнгән формированиелар ойошторола. Граждандар һуғышы барышында хәрби ғәмәлдәрҙең тамамланыуы йәки ҡыҫҡартылыуы, шулай уҡ РККА-ның һан яғынан кәметелеүе сәбәпле фронттар һәм армиялар юҡҡа сығарыла. Граждандар һуғышы тамамланғандан һуң юғары дөйөм тактик берләшмә булып уҡсылар полкы һанала башлай.
Кавалерия
Ҡоро ер ғәскәрҙәрҙең төрө булараҡ кавалерия (атлы ғәскәр) башҡарылған бурыстарҙан сығып ғәскәри (дивизия) һәм стратегик кавалерияға (фронт, армия) бүленә. Ғәскәри кавалерия үҙенең дивизиялары мәнфәғәтендә тактик бурыстарҙы үтәү өсөн тәғәйенләнә. Стратегик кавалерия фронттың (армияның) оператив бурыстарын үтәү өсөн тәғәйенләнә, һөжүм операцияларына киң йәйелергә мөмкинлек бирә, дошман тылына тәрән рейдтар яһай, етеҙ маневрҙарға һәләтлеген оҫта файҙалана. Стратегик кавалерияла төп тактик берләшмә -кавалерия дивизияһы, юғары оператив-тактик берләшмә булып кавалерия (атлы ғәскәр) корпус тора. Тактик берләшмәләр сифатында айырым кавалерия бригадалары булдырыла. Граждандар һуғышы осоронда 1-се һәм 2-се Атлы армиялар ойошторола. Граждандар һуғышының аҙағында стратегик кавалерия составында 4 атлы корпус, 27 кавдивизия (88192 яугир) һәм 7 айырым кавбригада (13525 яугир) ғәмәлдә була. 1921 йылдың аҙағына численность и количество кавалерия дивизияларының һаны һәм иҫәбе 11 тиклем ҡыҫҡартыла, ә айырым кавбригадалар — 4 тиклем, ҡайһы бер дивизиялар 1-се һәм 2се атлы корпустарына, шулай уҡ 1-се Атлы армияға берләштерелә.
Артиллерия
Ҡоро ер ғәскәрҙәре төрө булараҡ артиллерия берләшмәләрҙән, частарҙан һәм подразделениеларҙан тора, улар, үҙ сиратында, берекмәләргә, частаргә йәки Баш командованиеның резервына инә. Артиллерия хәрби тәғәйенлеше һәм орудиелар төрҙәре буйынса ялан, траншея, ауыр махсус тәғәйенлешле, зенит (самолеттарға ҡаршы) артиллерияларға бүленә. Ялан артиллерияһы уҡсылар һәм кавалерия дивизиялары составына инә һәм ялан еңел, атлы, таулы һәм ялан ауырҙарға бүленә. Махсус тәғәйенләнешле ауыр артиллерия (ТАОН) Главком ҡарамағында була, төп стратегик йүнәлештәрҙә һуғышҡан фронттарҙы һәм армияларҙы көсәйтеү өсөн ҡулланыла. Траншея артиллерияһы уҡсылар полкы составына инә, зенит Ялан һәм ТАОН составына инә. Граждандар һуғышы осоронда РККА-ла 1918 йылдың аҙағында −1700, 1919 йылдың уртаһында — 2292, 1920йылдың аҙағында — 2964 орудие иҫәпләнә.
Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл һауа флоты
Ҡыҙыл Армия составында ғәскәрҙәрҙең ярҙам итеүсе төр булып һанала. Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл һауа флоты (РККВФ) авиацияға һәм һауала осоуға (воздухоплавание) бүленә. Уның менән 1918 йылдың 24 майында булдырылған РККВФ-ның Баш идаралығы идара итә, ә фронттарҙа шул уҡ йылдың сентябренән етәкселекте ғәмәлдәге армияның авиация һәм һауала осоу Ялан идаралығы башҡара. РККВФ-ла төп ойоштороусы берекмә сифатында 6 самолеттан торған авиация отряды һәм бер станциялы һауала осоусы отряд ҡабул ителә. 3 — 4 авиаотряд авиация дивизиондарына берләшә. Ҡоро ер ғәскәрҙере хәрәкәттәренең хәл иткес йүнәлештәрендә авиаотрядтарйыш ҡына авиатөркөмдәргә берләштерелә. Шулай уҡ 1920 йылдың март айынан РККВФ-ның баш идаралығына буйһонған диңгеҙ авиацияһы ла ғәмәлдә була.
Бронялы көстәр
Ҡоро ер ҡәскәрҙәре төрө булараҡ броня көстәре иҫке армияһы нигеҙендә булдырыла башлай. Башта улар автоброня отрядтарынан һәм бронепоездарҙан торған. Уҡсылар һәм кавалерия дивизиялары составында булалар йәки айырым часть хоҡуғында фронттарҙың һәм армияларҙың командованиеһы аҫтына бирелә.Градандар һуғышы осоронда автоброня ғәскәрҙәре икеләтә буйһоноуҙа булалар. ойоштороу, техник һәм хужалыҡ яҡтан Центробронь (1918 йылдың авгусына тиклем), һуңынан Үҙәк (1919 йылдың ғинуарынан Баш) броня идаралығы, 1919 йылдың октябренән Ҡыҙыл Армияның Баш хәрби-инженер идаралығының (ГВИУ) броня бүлеге, 1921 йылдың майында РККА-ның броня көстәре начальнигы Идаралығы булдырыла, урындарҙа — округтарҙа тейешле бүлектәр. Хәрби һәм оператив етәкселекте РВСР-ҙың Ялан штабының бронечастар инспекторҙары, фронттар, армиялар һәм берләшмәләр штабтары башҡара. 1920 йылдың аҙағына Ҡыҙыл Армияла киләһе бронялы көстәре була: 49 автобронеотряд, 122 бронепоезд, 8 бронелетучка, 13 десант отряды, бер ремонт бригадаһы.
Инженер ғәскәрҙәре
Инженер ғәскәрҙәре ярҙамсы ғәскәр төрө булалар. Улар нығытылған райондарҙы, оборона рубеждарын төҙөү, юлдарҙы күреҙәрҙе һәм йылға аша сығыу сараларын әҙерләү һәм тәртиптә тотоу өсөн тәғәйенләнгән. Баш хәрби-инженер идаралыҡ (ГВИУ) һәм уның органдары — округтарҙың хәрби-инженер идаралыҡтары 1918 йылдың февралендә булдырыла. Идаралыҡҡа ил территорияһын обороналау буйынса етәкселекитеү йөкмәтелә, шулай уҡ инженер частарын булдырыу һәм ҡоралландырыу. РККА-ла 1919 йылдың 1 декабренә 33 инженер батальоны, 135 сапер ротаһы, 21 айырым юл-күпер ротаһы, 5 инженер парк взводтары, 4 понтон батальоны, өс мина-емергес дивизионы, мотор-понтон батальоны, ике маскировка ротаһы була.
Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл флот
Балтия флоты Граждандар һуғышы йылдарында Совет Рәсәйенең берҙән-бер флоты була. Был осорҙа күп кенә кораблдәр ремонтҡа мохтаж була, кораблдәрҙең бер өлөшөн белгестәрҙең шулай уҡ яғыулыҡ һәм боеприпастарҙың етешмәүе сәбәпле ваҡытлыса ғәмәлдән сығарырға тура килә. Төҙөк кораблдәрҙән Хәрәкәт итеүсе кораблдәр отряды (ДОТ) булдырыла. Шулай уҡ Граждандар һуғышы йылдарында 30 артыҡ диңгеҙ, күл һәм йылға флотилиялары ойошторола. Улар араһында иң билдәлеләре Волга, Каспий, Днепр, Төньяҡ Двина, Онега һәм Азов хәрби флотилиялары була.
Сеннар солтанлығы
Сеннар солтанлығы (Сеннар) — XVI—XIX быуаттарҙа Төньяҡ-Көнсығыш Африкала хәҙерге Судан территорияһында булған феодаль дәүләт.
Тарихы
XVI быуат башында барлыҡҡа килә. Нигеҙләүсе — Амара Дунка (1504—1534). Сеннар өлкәһе һәм уға буйһонған биләмәләрҙән торған. Сәскә атыу осоронда Мысыр сигенән Зәңгәр Нил тамағына ҡәҙәр һуҙылған Нил үҙәнен, шул иҫәптән Кордофан тарихи төбәген биләй; шулай уҡ был осорҙа Дарфур солтанлығы Сеннар солтанлығының вассалы була.
1821—1822 йылдарҙа Сеннар солтанлығы мысыр пашаһы Мөхәммәт Али Мысырлы ғәскәре тарафынан яулап алына.
Халҡы
Сеннарҙың этник йәҙрәһен фунгтар тәшкил итә; шулай уҡ бында нубийҙар, ғәрәптәр, беджалар һәм башҡа халыҡтар йәшәй. Сеннар солтанлығы территорияһының ҙур өлөшөндә ғәрәп теле өҫтөнлөк итә.
Дине
Сөнни тармағындағы ислам дәүләт дине булып тора.
Һылтанмалар
[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Afrika/XIX/1840-1860/Brem_1/text4.phtml?id=5356 Эдмунд Брэм. Путешествие по Северо-Восточной Африке или по странам подвластным Египту, Судану, Нубии, Сеннару, Россересу и Кордофану].
Тунтлам
Тунтлам — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 299 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ун-Егор-Нел-Ай-Кур-Ех
Ун-Егор-Нел-Ай-Кур-Ех — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Кур-Ех йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғиләжев Илшат Фәрит улы
Ғиләжев Илшат Фәрит улы (1 ғинуар 1960 йыл — 6 март 2022 йыл) — скульптор, ҡулдан сүкеү оҫтаһы. 1997 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдары союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2012).
Биографияһы
Илшат Фәрит улы Ғиләжев 1960 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Балтас районы Иҫке Янбай ауылында тыуған.
Әрме хеҙмәтен ГДР-ҙа үтә. Совет ғәскәрҙәренең Германиялағы төркөмөндә танк дивизияһының айырым разведка батальонында хеҙмәт итә.
1985 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының художество-графика факультетын тамамлағандан һуң Нефтекамала рәсем уҡытыусыһы булып эшләй.
Скульптор булараҡ, металл (ҡара металл, алюминий һәм бронза); боҙ менән эшләй. Уның «Скрипкалы ҡыҙ» тип аталған диплом эше лә металл-алюминийҙан башҡарыла.
1997 йылдан «Мираҫ» ижади төркөмө ағзаһы.
Ижадсы 2022 йылдың 6 мартында Нефтекама ҡалаһында вафат булды, тыуған ауылында ерләнде.
Ижади эштәре
Скульпторҙың эштәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Өфө), Нефтекама картиналар галереяһында, «Мираҫ» (Нефтекама) картиналар галереяһында, Ғабдулла Ғәлиевтың (Батырша) мемориаль йорт-музейында һаҡлана.
Күргәҙмәләре
Ғиләжев Илшат Фәрит улы 1985 йылдан республика, зона, төбәк, төбәк-ара, Бөтә Рәсәй, Бөтә союз һәм халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.
Үтәбаев Әхмәр Ғүмәр улы
Үтәбаев Әхмәр Ғүмәр улы (29 ғинуар 1960 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, шағир һәм журналист. Башҡортостан Яҙыусылар союзы (1992), Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Журналистар союздары (2006) ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2014), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2007).
Биографияһы
Әхмәр Ғүмәр улы Үтәбаев 1960 йылдың 29 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Буранбай ауылында тыуған. Буранбай башланғыс, Сыңғыҙ һигеҙ йыллыҡ, Беренсе Этҡол урта мәктәбендә белем ала. Уҡыуын тамамлағандан һуң колхозда чабан, кочегар булып эшләй.
1980 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтына (хәҙер М. Аҡмулла исемендәге БДПУ) уҡырға инә, уға тиклем Башҡортостан ауыл хужалығы институтында уҡып ала.
Ваҡытлы матбуғатта баҫылған әҫәрҙәре һәм мәҡәләләре
Бер йыллыҡ шиғыр: Уйҙырманамә (Автор әҫәрҙең жанрын шулай билдәләй) // Ағиҙел (Өфө). — 1991. — № 7. — Б. 42—57.
Зәрҡүм
Зәрҡүм — башҡорт мифологияһында яуыз йән эйәһе, ифрат ҙур йылан.
«Урал батыр» эпосы персонажы, йыландар батшаһы Ҡәһҡәһәнең улы. Мифик заттарға хас көскә эйә түгел, әммә хәйләкәр һәм мәкерле. Зәрҡүм нисек кенә булһа ла ҡоштар батшаһы Самрауҙың ҡыҙы Һомайҙы яулап алырға тырыша. Ун ике мөгөҙлө боланды йотоп, балыҡ, көшөл, матур егет һ. б. ҡиәфәтенә инә алыу һәләтенә эйә була. Урал батыр уны үлемдән ҡотҡарғас, Зәрҡүм батырҙы һарайға саҡыра һәм ҡотҡарыусыһын йыландарға өҙгөләргә ҡалдыра. Дейеүҙәр батшаһы Әзрәҡәгә Урал батыр менән алышта ярҙам итә, Шүлгәнде ҡустыһына ҡаршы ҡоторта. Шүлгән барлыҡҡа килтергән һыу баҫыу мәлендә Зәрҡүм Һомайҙы урларға маташа. Урал батырҙың алты йәшлек улы Нөгөш тарафынан үлтерелә.
Башҡорт мифологияһының Зәрҡүм, Ҡәһҡәһә һәм Әзрәҡә исемле персонаждары иран донъяһы менән бәйле. Атап әйткәндә, Әзрәҡә зороастрия текстарында Азарак формаһында теркәлгән, ә Зәрҡүм, фонетик вариантында «Зергам» иран телдәренән «арыҫлан» («лев») мәғәнәһендә тәржемә ителә. Башҡорт халҡының «Урал батыр» эпосындағы был персонаж Арыҫлан йондоҙлоғо символы булып тора. Башҡорт мифологияһындағы Ҡәһҡәһә — аждаһа һымаҡ әшәке һәм зыянлы заттарҙың ун ике башлы батшаһы һәм Ҡош юлын символлаштыра.
Этимологияһы
Фарсы теленән килеп ингән һүҙ. Ике йөҙлө, алдаҡсы мәғәнәһендә.
Карпухин Иван Егорович
Карпухин Иван Егорович (5 февраль 1936 йыл) — ғалим-фольклорсы, яҙыусы һәм шағир. 1962 йылдан Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты һәм Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1967 йылдан урыҫ теле һәм әҙәбиәте факультетының декан урынбаҫары, 1974—1982 йылдарҙа деканы, бер үк ваҡытта 1976—1978 йылдарҙа башланғыс кластар факультеты деканы, 1982 йылдан фәнни эштәр буйынса проректор; 2003—2012 йылдарҙа — урыҫ һәм сит телдәр әҙәбиәте кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2003 йылдан филиалдың һәм Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Ғәмәли тикшеренеүҙәр институтының лаборатория мөдире. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы ағзаһы (2018), филология фәндәре докторы (1988), профессор (1998). Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1986), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006), СССР юғары мәктәбе (1980), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы (1977), Башҡортостан Республикаһы мәғариф (1996) отличнигы, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2000). Ғәли Ибраһимов исемендәге премия әҙәби лауреаты (2006), Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2016), Әлшәй районының почётлы гражданы (2012).
Биографияһы
Иван Егорович Карпухин 1936 йылдың 5 февралендә Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Васильевка ауылында (хәҙер бөткән, Торонтайыш ауыл Советында булған) тыуған.
Халыҡ ауыҙ-тел ижадына ҡыҙыҡһыныуҙы әсәһе Анна Михайловна һәм апаһы Тамара уята.
Адамовка ете йыллыҡ мәктәбен, тик «бишле» билдәләренә Дәүләкән педагогия училищеһын, 1960 йылда — Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының тарих-филология факультетын тамамлай.
Мәктәптә уҡытыусы-телсе, Стәрлебаштың 2-се урта мәктәбендә уҡытыу бүлеге мөдире булып эшләй. 1962 йылдан Стәрлетамаҡ педагогия институтында, 1967 йылдан — декан урынбаҫары, 1974—1982 йылдарҙа — урыҫ теле һәм әҙәбиәте факультеты деканы, 1982 йылдан — ғилми эштәр буйынса проректор; 2003 йылдан — Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалының рус һәм сит ил әҙәбиәте кафедраһы мөдире һәм лаборатория мөдире.
1974 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын, 1998 йылда М. Шолохов исемендәге Мәскәү дәүләт гуманитар университетында «Свадьба русских Башкортостана как фольклорно-игровой комплекс (вопросы поэтики и межэтнических взаимодействий)» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1966 йылдан — Башҡортостан буйлап фольклор экспедициялары етәксеһе.
Яҙыусы һәм ғалимдың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: Башҡортостан Республикаһының күп этник мөхитендә рус фольклоры, республикалағы башҡа халыҡтарҙың фольклоры менән бәйләнеше. Стәрлетамаҡ педагогия институтында рус халыҡ ижады, боронғо рус әҙәбиәтенең һәм XVIII быуат әҙәбиәтенең тарихы тураһында лекциялар уҡый, «Миф. Фольклор. Әҙәбиәт» махсус семинары менән етәкселек итә. Шиғырҙар, әкиәттәр яҙа.
Хеҙмәттәре
Карпухин Иван Егорович — 500-ҙән ашыу фәнни, уҡытыу-методик һәм ижади эштәр, шул иҫәптән 20 китап һәм брошюра авторы.
Уның мөхәррирлеге менән 70-кә яҡын монография, уҡыу әсбаптары, фәнни хеҙмәттәр йыйынтығы һәм ижади эштәр нәшер ителә.
Хальмер-Шор (Дарка-Рузь-Шора ҡушылдығы)
Хальмер-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дарка-Рузь-Шор йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәмәдәл
Мәмәдәл (Мамадалево) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата 183 кеше. Почта индексы — 452310, ОКАТО коды — 80224837003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әмин (Баймаҡ районы)
Әмин (Аминево) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 274 кеше. Почта индексы — 453663, ОКАТО коды — 80206852002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Миттельхаузен
Миттельхаузен (Mittelhausen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 590 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,66 км2. Диңгеҙ кимәленән 149 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6542 һәм автомобиль коды — MSH.
Иҡтисад
Иҡтисад (боронғо грек теленән οἶκος  — йорт, хоужалыҡ, хужалыҡ итеү һәм  — ном, хужалыҡ менән идара итеү территорияһы һәм һүҙмә-һүҙ тәржемә иткәндә, «йорт хужалығын алып барыу ҡағиҙәһе»)  — йәмғиәттең хужалыҡ эшмәкәрлеге, шулай уҡ етештереү, бүлеү, алмашыу һәм ҡулланыу системаһында барлыҡҡа килгән мөнәсәбәттәр берлеге.
Беренсе тапҡыр ғилми хеҙмәттә «иҡтисад» һүҙе беҙҙең эраға тиклем Ксенофонттың ғилми эштәрендә телгә алына һәм ул уны «тәбиғи фән» тип атай. Аристотель иҡтисадты хрематистикаға — кешенең файҙа алыу менән бәйле эшмәкәрлек тармағына ҡапма-ҡаршы ҡуя. Хәҙерге философияла иҡтисад хаҡ билдәләмәһе күҙлегенән ҡаралған йәмғиәт мөнәсәбәттәре системаһы итеп ҡарала. Иҡтисадтың төп функцияһы даими рәүештә халыҡтың тормошо һәм эшмәкәрлеге өсөн кәрәк булған уңайлыҡтар булдырыу, сөнки шунһыҙ йәмғиәт үҫешмәй. Иҡтисад сикләнгән ресурстар донъяһында кешенең ихтыяжын ҡәнәғәтләндерергә ярҙам итә.
Иҡтисадтың кимәлдәре
Иҡтисад фәнендә иҡтисади эшмәкәрлек производствоның микро- һәм макроиҡтисад кимәленә һәм донъя иҡтисадына бүленә.
Иҡтисад секторҙары
Милек формаһына бәйле дәүләт һәм шәхси секторға айырыла.
Иҡтисади эшмәкәрлектең аныҡ төрҙәренә бәйле иҡтисадтың аныҡ, производство булмаған һәм финанс секторын айырылар.
Иҡтисад формалары
Ғәмәлдәгеләрҙән түбәндәге төп формаларҙы бүләләр:
Иҡтисади үҫеш
Иҡтисад үҫеше билдәле ваҡыт арауығында, билдәле осорҙа (ай, квартал, йыл) милли иҡтисадта продукция етештереүҙең аныҡ үҫешен билдәләй. Иҡтисади үҫештән айырмалы, иҡтисад үҫеше күләм күрһәткесе. Аныҡ производство тигәндә (инфляция факторҙары ҡағылмаған), ғәҙәттә, аныҡ эске тулайым продукция (ВВП) күләмен, һирәк кенә — аныҡ тулайым милли продукт (НВП), саф милли продуктты (ЧВП) йәки милли килемда (НД) аңлайҙар. Иҡтисад үҫеше дөйөм именлек үҫешенә: ғүмер оҙайлығы артыуына, медицина хеҙмәтләндереүе сифатына, белем кимәленә, эш сәғәте ҡыҫҡарыуға һ.б. тығыҙ бәйләнгән.
Иҡтисад үҫешенең экстенсив һәм интенсив факторҙары бар.
Иҡтисад тарихы
Яйлап ҡына тәүҙә тәбиғи алмашыу — бартер формаһында тормошҡа ашырылҡан тауар әйләнеше үҫешә, әммә аҡса барлыҡҡа килгәс, ул сауҙаға әйләнә. Шуға ҡарамаҫтан, Боронғо донъя һәм Урта быуаттар йәмғиәттәрендә тәбиғи хужалыҡ өҫтөнлөк итә. Бик күп дәүләттәрҙә хужалыҡты планлы алып барыуға (ул ирригация, һарайҙар һәм пирамидалар һалыу кеүек һур эштәрҙе башҡарыу мөмкинлеге бирә) һарай иҡтисады һәм тәбиғи хужалыҡ берләшмәһенә нигеҙләнә.
XV быуат һуңынан Бөйөк географик асыштар дәүере башлана, ул донъя иҡтисадын барлыҡҡа килтерә һәм беренсел туплау дәүеренә юл аса.
XVIII быуаттың һуңғы сирегенән сәнәғәт инҡилабы башлана һәм ул ҡайһы бер үҫешкән илдәрҙә XIX быуат һуңында халыҡтың күпселегенең ауыл хужалығында түгел, ә сәнәғәттә эшләй башлауына килтерә. Өҫтөнлөклө иҡтисади система булып капитализм тора, традицион йәмғиәт замансаға, аграр йәмғиәттән индустриаль йәмғиәткә әйләнә.
Черновица (Суксанга ҡушылдығы)
Черновица — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суксанга йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Иҡтисад
Иҡтисад тарихы
XX быуатта ҡайһы бер илдәрҙә административ-командалы социалистик иҡтисад ойошторола. Башҡа илдәрҙә капитализм үҫешә. XX быуаттың икенсе яртыһында фәнни-техник инҡилап башланып, һөҙөмтәлә нығыраҡ үҙещкән илдәрҙә индустриаль йәмғиәт постиндустриаль йәмғиәткә йәләнә башлай. Ҡайһы бер илдәрҙә, шул иҫәптән Рәсәйҙә лә, постиндустриаль иҡтисадҡа күсеү билдәле бер объектив һәм субъектив сәбәптәр арҡаһында тотҡарланыла.
Черновица (Суксанга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҡтисад
Эске тулайым продукция етештереү буйынса донъяның иң ҙур иҡтисады
2008 йылда эске тулайым продукция күләме буйынса (миллионлаған АҠШ долларында) Халыҡ-ара валюта фонды мәғлүмәттәренә ярашлы, донъяның иң ҙур иҡтисадтары :
Тынинница
Тынинница — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вига йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баҡал (Силәбе өлкәһе)
Географияһы
Ҡала Көньяҡ Уралдың көнбайыш битләүендә, Һилейә һәм Оло Һуҡа һырттары араһында Силәбенән 258 км көнбайыштараҡ урынлашҡан. Климаты уртаса.
Этимологияһы
Ҡаланың исеме гидронимдан алып — Баҡал (Оло Баҡал) йылғаһы буйында урынлашҡан булғанлыҡтан ҡушылған. П. С. Паллас Баҡал тауҙарын «Бакал аркассе» тип атай, һәм үҙе үк «каменистая длинная и крутая горы грива», йәғни был Баҡал йылғаһы буйынан һуҙылған тау һырты, арҡа тип атай. Йылғаның исеме иһә ер-һыу йән эйәһе «баҡа» күп булғанлыҡтан бирелгән.
Тарихы
1757 йылда Баҡал буйында табылған тимер мәғдәне табылған урында ҡасабаға нигеҙ һалынған. Шул йылы уҡ мәғдән сығарыу башлана. 1928 йылда Баҡалға ҡала тибындағы ҡасаба статусы бирелә. Баҡал рудниктары бөйөк Ватан һуғышы йылдарында тулы ҡеүәткә эшләп, йылына 760 мең тонна мәғдән сығара. 1951 йылда бер нисә ҡасабаны ҡушып, Баҡал ҡалаһы ойошторола булдырыла
Иҡтисады
Ҡалала тимер рудаһы сығарыла һәм байытыла. Уны асыҡ ысул менән сығаралар, әкренләп шахта ысулына күсәләр. Экскаватор өлөштәре етештереү, мәғдән байытыу ҡорамалдарын ремонтлау предприятиеһы бар. Златоуст (Алтынтамаҡ) тегеү фабрикаһы филиалы эшләй. Ҡырсынташ етештерелә.
Транспорт
Ҡала аша «Бирҙәүеш — Баҡал» тимер юлы үтә, бында 2004 йылдан пассажирҙар ғәмәлдә йөрөмәй. Автостанция эшләй.
Мәғлүмәт саралары
1930 йылдан «Горняк Бакала» гәзите сыға.
Ун-Карас-Куртынг-Ики-Соим
Ун-Карас-Куртынг-Ики-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ун-Вош-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Турна-Йоль
Турна-Йоль — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ния-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Проскурякова Илһөйәр Ҡәүи ҡыҙы
Проскурякова Илһөйәр Ҡәүи ҡыҙы (1 ғинуар 1955 йыл) — хеҙмәт ветераны, йәмәғәтсе. 1983—2015 йылдарҙа Яңауыл үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы директоры. 2013 йылдан райондың Ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005).