cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ляпина Нәфисә Кәбир ҡыҙы
Биографияһы
Һуғыштан һуң, 1945 йылда, ғаилә Өфөлә төпләнә. Нәфисә Кәбир ҡыҙы Өфөлә 1-се ҡыҙҙар мәктәбендә уҡый, уны бишле билдәләренә тамамлай.
1955 йылда Нәфисә Кәбир ҡыҙы Өфө нефть институтын тамамлай. Институттан һуң Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводында оператор, СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Химия бүлегендә өлкән лаборант (1956—1957), кесе ғилми хеҙмәткәр (1957—1958); Органик химия институтында кесе ғилми хеҙмәткәр (1961—1962), тематик төркөм етәксеһе (1962—1967); өлкән ғилми хеҙмәткәр (1965—1967), лаборатория мөдире (1967—2007), баш ғилми хеҙмәткәр (2007 йылдан) булып эшләй.
«Сульфидтарҙың терегөмөш тоҙҙары менән комплекслы берләшмәләре» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Башҡортостанда химия буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлаған беренсе ҡатын-ҡыҙ. Докторлыҡ диссертацияһының (1983) темаһы — «Нефть дистилляттарының көкөрторганик берләшмәләрен тикшереү». Фәнни хеҙмәттәре тәбиғи углеводородтарҙың көкөрторганик берләшмәләре структураһын һәм үҙсәнлектәрен тикшереүгә арналған. Ляпина тарафынан Рәсәй һәм яҡын сит илдәр нефтендәге 74 типтағы көкөрторганик берләшмәнең тулы структура‑төркөм составы билдәләнә, тәүге тапҡыр нефттә һәм газ конденсатында сульфоксидтар һәм сульфондар барлығы асыҡлана. Углеводород сеймалын меркаптанһыҙлаштырыу, нефть һәм газ эшкәртеү заводтарының сульфидлы‑һелтеле ҡалдыҡтарын регенерациялау процесы эшләнә.
Иглин ауыл Советы
Иглин ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Иглин районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Ирназаров Рәшит Исмәғил улы
Ирназаров Рәшит Исмәғил улы (6 сентябрь 1935 йыл) — ғалим-социолог. 1970 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты, 1994 йылдан — Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2006 йылдарҙа социология теорияһы һәм тарихы кафедраһы мөдире. Социология фәндәре докторы (1999), профессор (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002) һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006).
Иглин ауыл Советы
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ирназаров Рәшит Исмәғил улы
Биографияһы
Рәшит Исмәғил улы Ирназаров 1935 йылдың 6 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Темәс ауылында тыуған. Ябай крәҫтиән ғаиләһендә тәрбиәләнә. Бала саҡтан белемгә ынтылыусан булып үҫә. Темәс урта мәктәбендә уҡый, артабан Совет Армияһында хеҙмәт итә. Темәс педучилищеһында махсус урта белем ала. 1958 йылда Рәшит Ирназаров Башҡорт дәүләт университетының тарих-филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарында йәмәғәт эшендә бик әүҙем ҡатнаша, студенттар ятаҡханаһы советы рәйесе була, комскомитет секретары һәм партия комитеты ағзаһы итеп һайлана.
Хеҙмәт юлы
Социаль планлаштырыуҙың теория-методологик һәм методик мәсьәләләрен эшләүҙә ҡатнаша. «Ҡала социаль үҫеше планында идеологик эш» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. .
Ватан социологияһында беренсе булып милли тигеҙһеҙлектең фәнни-ғәмәли проблемаларына анализ яһай. Һәм, рәсми пропаганданың раҫлауҙарына ҡарамаҫтан, социализм шарттарында Башҡортостанда милләттәр араһында тигеҙлек урынлашмағанын асыҡлай. 1995—2000 йылдарҙа доцент Рәшит Исмәғил улы Ирназаров БДУ-ның Сибай филиалында уҡыта.
1999 йылда «Башҡортостан Республикаһында этностарҙың тигеҙлек проблемаһы» тигән тема буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2002 йылда профессор булып һайлана.
2000 йылдан БДУ-ла эшләй, социология теорияһы һәм тарихы кафедраһы мөдире. 2006 йылдан алып кафедра профессоры сифатында лекциялар уҡый һәм практик занятиелар алып бара. Кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса бер нисә ғилми советтарҙың ағзаһы. Рәсәй социология ассоциацияһына һәм Рәсәй социологтар йәмғиәтенә инә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге этносоциологияның, рухи тормош социологияһының, милләт-ара мөнәсәбәттәрҙең, социаль реформалаштырыуҙың фундаменталь һәм теоретик ғәмәли проблемаларына арналған.
Башҡортостанда социологик фекерҙең формалашыуы һәм хәрәкәт итеү (функционирование) үҙенсәлектәрен, уның эскерһеҙ күҙаллауҙар формаһында барлыҡҡа килеүенән башлап хәҙерге ғилми нигеҙләнгән, маҡсатлы эшләнгән, системалаштырылған һәм өйрәнелгән белем дәрәжәһенә тиклем, өйрәнә.
Рәшит Исмәғил улы Ирназаровтың башҡорт аҡыл эйәләренең социологик ҡараштарына анализы, шулай уҡ социология фәненә Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев менән Зәки Вәлиди Туғандың индергән өлөшөн баһалауы фәнни-танып белеү ҡиммәтенә эйә.
Башҡортостанда социологик фекерҙең эволюцияһын өйрәнеү һөҙөмтәләре уның 2010 йылда нәшер ителгән «Башҡортостан Республикаһында этностарҙың тигеҙлек проблемаһы» китабында дөйөмләштерелгән.
Рәшит Ирназаровтың фәнни эшмәкәрлеге шулай уҡ баҙар үҙгәртеп ҡороуҙары социаль эҙемтәләрен теоретик-ғәмәли тикшереүҙәрҙе, социаль үҫештең, идара итеүҙең, социаль структураның камиллашыуын, этник-ара мөнәсәбәттәрҙе, социаль ойошмаларының заманаға хас актуаль проблемаларын үҙ эсенә ала.
Ғалим этносоциологияның үҙаллы ғилми йүнәлеше булараҡ формалашыуына ҙур өлөш индерҙе.
Рәшит Исмәғил улы Ирназаров — 150-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Зелениха
Зелениха — Рәсәй йылғаһы. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Карасук йылғаһының һул ярына тамағынан 471 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тополь күле һәм Бурла йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лайне Николай Григорьевич
Николай Григорьевич Лайне (тәхәллүс, ысын фамилияһы Гиппиве; карел. Gippijev; 27 май, 1920 - 18 февраль, 1984) - совет шағиры, тәржемәсе, Карелия АССРының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974), РСФСРҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1978).
Биографияһы
1920 йылдың 27 майында Карелия Республикаһының Муезер районы Ребола ауылында карел крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 1937 йылда Петрозаводск рабфагын тамамлай, урындағы педагогия институтында уҡый, 1939 йылдың көҙөндә Совет Армияһы сафтарына алына. Совет-фин һуғышында (1939-1940) һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Ҡаҙаныштары өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, бер нисә бик мөһим медаль менән бүләкләнә.
Армиянан ҡайтҡас, 1950 йылдың көҙөндә Карелияға ҡайта. Республика гәзиттәре һәм журналдары редакцияларында эшләй. 1951 йылда СССР Яҙыусылар берлегенә ҡабул ителә. 1978 йылдан - Карелия АССР Яҙыусылар союзы хакимлығы рәйесе. Әҙәби хеҙмәте өсөн Халыҡтар дуҫлығы һәм «Почет билдәһе» ордендары менән бүләкләнгән.
Лайне Н.Г. — әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендә СССР Яҙыусылар союзы премияһы һәм Карел АССРының Дәүләт премияһы лауреаты. Халыҡ депутаттарының Петрозаводск ҡала Советы һәм X саҡырыу Карелия АССР Юғары Советы депутаты итеп һайланган.
Петрозаводскийҙа Сулажгор зыяратында ерләнгән.
Ижады
Лайненың тәүге әҫәрҙәре 1936 йылда донъя күрә. Һуңыраҡ «Враги» поэмаһы, ә 1939 йылда карел телендә шиғырҙар йыйынтығы баҫылып сыға. Шул уҡ йылды «Карелия» журналы карел телендә шиғырҙар баҫтыра («Урманда», «Уйнағыҙ, Кантеле»). Уның ҡәләме менән «Таң» («Huondes»), «Лиекса йыры» («Lieksan lauluja»), «Беҙ — коммунистар» («Me kommunistit»), «Балан ҡыҙыл суҡтары» («Punaiset pihlajantertut») поэмалары яҙыла.
Ул беренсе тапҡыр Н.Некрасов, В. В. Маяковский, А. Твардовский, М. А. Светлов, Николай Грибачев кеүек рус шағирҙары, белорус шағиры Янки Купала, украин шағиры Тарас Шевченко, әрмән шағиры Геворг Эмин, Юхан Смута, Пуля Руммо кеүек эстон шағирҙары әҫәрҙәрен фин теленә тәржемә итә.
Н.Лайне - 1979 һәм 1973 йылдарҙа «Калевала» эпосының урыҫ теленә тәржемә авторҙарының береһе.
Шаһый
Шаһый, Шаһиәхмәт — төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Этимологияһы
Шаһый исеме башҡорт теленә ислам дине йоғонтоһонда килгән, фарс. телендә — хан, батша, шаһ кеше мәғәнәһенә эйә. Шаһиәхмәт фарс, ғәр. -шаһи -(-әхмәт; иң маҡтаулы мәғәнәһендә).
Билдәле кешеләр
Ямалетдинов Шаһый Ямалетдин улы (15 март 1914 йыл — 28 май 1968 йыл) — Бөйөк Ватан һәм 1945 йылдағы совет‑япон һуғышында ҡатнашыусы. Танк батальонының орудие командиры, гвардия старшинаһы. Башҡорт АССР-ының 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Советтар Союзы Геройы (1946).
Фамилиялар
Шаһиев Абдулла Фәйзрахман улы (23 февраль 1907 йыл — 4 май 1993 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкы пулемётсыһы, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы.
Шаһиев Марс Хызыр улы (Шагиев Марс Хзырович) — 5 октябрь 1946 йыл — совет, партия һәм хужалыҡ эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Шаһиев Хәйҙәр Хызыр улы (29 октябрь 1953 йыл) — ауыл хужалығы һәм дәүләт эшмәкәре. 2000—2012 йылдарҙа Стәрлетамаҡ районы хакимиәте башлығы. СССР-ҙың халыҡ, Башҡортостан Республикаһының 1—3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының (2005) һәм Башҡортостан Республикаһының (1993) атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Дуҫлыҡ (1997), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2003), Салауат Юлаев (2008) ордендары кавалеры. Стәрлетамаҡ районының почётлы гражданы (2010).
Шаһиев Эдуард Мөстәҡим улы (Шагеев Эдуард Мустакимович; 17 март 1944 йыл) — рәссам, график, иллюстратор. БАССР‑ҙың атҡаҙанған рәссамы (1983). РСФСР‑ҙың Рәссамдар со­юзы ағзаһы. Халыҡ-ара Сәнғәттәр Академияһы академигы.
Шаһиев Мөнир Әхмәтйән улы (2 февраль 1929 йыл) — уҡытыусы, совет һәм партия органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), Ҡоншаҡ районының почётлы гражданы (2000).
Шаһиевтар — лейтенант Хатмулла (1910-1944) менән өлкән лейтенант Хәбибйән (1918-1945) Әхкәметдин улдары, Борай районы Ҡаратамаҡ ауылынан, Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар.
Атаһының исеме
Аритҡолов Дәүләт Шаһи улы (5 май 1901 йыл — 23 февраль 1943 йыл) — Граждандар һуғышында ҡатнашҡан һәм Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир.
Яҡут әл-Хәмәүи
Шиһабуддин Әбү Абдуллах Яҡут ибн Абдуллах әл-Хәмәүи (ياقوت الحموي; 1178 һәм 1180 йылдар араһында, Кесе Азияла тыуған — 1229 йылда, Алеппола вафат булған) — мосолман ғалимы һәм яҙыусыһы, филолог, сәйәхәтсе, тарихсы һәм географ.
Биографияһы
Сығышы буйынса — Кесе Азия грегы. Бала сағында әсирлеккә алынған һәм Бағдадта Сүриәнең Асҡар ибн-Ибраһим әл-Хәмәүи исемле сауҙагәренә һатылған. Ул Яҡут әл-Хәмәүиҙе ислам традицияларында тәрбиәләй, уҡыта һәм үҙенең приказчигы һәм сауҙа агенты итә. Яҡут әл-Хәмәүи сауҙа каруаны менән Мысырҙы, Сүриәне, Фәләстинды, Ғәрәбстанды, һәм Фарсы ҡултығының яр буйын һәм утрауҙарын урап сыға.
1199 йылда азатлыҡ ала һәм ошонан һуң үҙен китап эшенә арнай — китап күсереп яҙа, китап менән сауҙа итә. Башта Бағдадта төпләнә. 1213 йылда уның тағы сәйәхәттәре башлана, унда Яҡут сауҙа менән фәнни белемде берләштерә, күп кенә ҡалалар һәм илдәр менән таныша. Ул Тәбризгә, һуңынан Сүриәгә (Дамаск, Алеппо), унан һуң — Мосулға, ниһайәт, Хөрәсәндә Мервҡа бара. Бында ул ике йылға тороп ҡала, урындағы бай китапханаларҙа ныҡышмалы шөғөлләнә. Тап бында үҙенең төп эше өсөн материалдар йыя башлай. Хөрәсән һәм Хорезмда сәйәхәт һәм ғилми шөғөлө араһында Хәмәүигә көтөлмәгән хәүеф янай — Сыңғыҙхан. Һәм уға бөтәһен дә ташлап ҡасырға тура килә, тәүҙә Мосулға, ә һуңынан Алеппоға, ғалимдарҙың ҙур географик һүҙлектәре авторы, ғалим һәм ҡунаҡсыл вәзир Ибн-әл-Кифтигә. Хәмәүи уға 1222 йылда килә. Алеппола тыныс йәшәү, ике йыл эсендә ҙур эште — ҙур «Географик һүҙлек» төҙөүҙе тамамлау мөмкинлеге бирә, 1224 йылдың 13 мартында ул уны тамамлай. Һуңынан ул Мосул һәм Мысырға бара һәм, ниһайәт, 1228 йылда тағы Алеппоға кире ҡайта. Бында ул үҙенең географик әҫәрҙәре өҫтөндә эшләүен дауам итә. 1229 йылдың 20 авгусында вафат була.
Яҡут хариджит ҡараш яҡлы була, был уның традицияларға ҡарата бойондороҡһоҙ булыуында һәм фекерләүҙә үҙаллылығында сағыла. Шиғыйҙар менән бер нисә тапҡыр бәрелештәрҙән һуң 1216 йылда Яҡут Дамаск ҡалаһынан Урта Азияға ҡасып китергә мәжбүр була.
Ижады
Яҡут әл-Хәмәүи ғилми материалдар йыйыу менән ғүмер буйы шөғөлләнә. Әҫәре өҫтөндә 1218 йылда Мервала эшләй башлай, ә Алеппола (Хәләб) тамамлай.
Шулай уҡ монголдарға тиклемге осорҙоң ғәрәп географик белемдәрен дөйөмләштереүсе топонимик «Илдәр Һүҙлеге»н («әл Мудж-булдан», яҡынса 16 000 мәҡәлә) яҙа.
Башҡорттарҙы «баш кирд», «баш джирд» этнонимдары менән тасуирлаған. Яҡут әл-Хәмәүи буйынса башҡорттар Венгрияға күскәнгә тиклем Болғар илендә йәшәгән һәм ислам динен тотҡан.
Әҫәрҙәре
Yaqut´s dictionary of learned men, v.1-20, Cairo 1938.
М (кириллица)
{| align=right cell-padding=11px Мм [эм] — Башҡорт алфавитының ун етенсе хәрефе.
Заломная (Том ҡушылдығы)
Заломная — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 347 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Горнича-Шор
Горнича-Шор — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хейги-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 168 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Йәйен
Йәйен (Silurus glanis, сом обыкновенный) — йәйендәр ғәиләһенә (Siluridae) ҡараған киң ялпаҡ ауыҙлы, оҙон мыйыҡлы, сөсө һыуҙа йәшәгән шыма тәнле, тәңкәһеҙ эре йыртҡыс балыҡ; Башҡортостанда иң ҙур балыҡ.
Оҙонлоғо 5 м самаһы, ауырлығы 400 кг тирәһе (тарихи мәғлүмәттәр буйынса).
Хәҙерге ваҡытта 100 кг -дан артыҡ тартҡан вәкилдәре бик һирәк осрай. Әммә оҙонлоғо 2,5 м-ҙан ашыу һәм массаһы 150 кг тирәһе булған вәкилдәре рәсми рәүештә теркәлгән.
Аналь йөҙгөсө оҙон, ишһеҙ йөҙгөстәре ҡылсыҡһыҙ.
Тәне һорғолт-йәшел төҫмөрләнешле көрән төҫөндә, ҡорһағы аҡ. Тереклек иткән еренә ҡарап төҫө ҡараға яҡын төҫтән алып асыҡ һары төҫкә тиклем үҙгәрә ала.Һирәкләп булһа ла араларында альбиностар ҙа осрай.
Ареалы
Төньяк Боҙло океан бассейнынан башҡа Европала һәм Рәсәйҙең Европа өлөшөндәге йылғаларҙа, күлдәрҙә, Арал диңгеҙе бассейнында тереклек итә.
Үрсеүе
Яҙғыһын яр ситттәрендә һыу үҫемлектәре араһында ыуылдырыҡ сәсәләр. Инә балыҡ оя яһап шуның эсенә ыуылдырыҡ һала. Ыуылдырыҡтарҙы ата балыҡ һаҡлай. Енси етлегеү ғүмерҙәренең бишенсе йәшендә башлана.
Йәшәү рәүеше
Үҫештәренең башында йәйен ваҡ ҡыҫала һымаҡтар, селбәрәләр, һыу бөжәктәре менән туҡлана. Үҫешә биргәс аҙыҡтарына тере балыҡ, моллюскылар, һыу ҡоштары һәм һыуҙа тереклек иткән башҡа хайуандар менән туҡлана.
Бик әүҙем төнгө йыртҡыс. Көндөҙ коряжник һыу аҫты соҡорҙарында һәм башҡа уйһыу урындарҙа ята.
Ҡылыҡһырлама
Тышҡы күренеше менән ялҡау, әшәүәтһеҙ һәм әкрен ҡуҙғалыусан һымаҡ. Әммә асыҡһа, ғәжәп етеҙ эш итә. Кешегә һөжүм итеү осраҡтары ла теркәлгән: кеше ашаусы хайуандар рәтенә индерелгән. Бик ҡурҡыныс балыҡ.
Мәймүниҙәр
Мәймүниҙәр ( — мәймүниәт; Маймуниты) — Хәрижиҙәрҙең «иң сик» тараф сектаһы. Нигеҙ һалыусыһы — Мәймүн ибн Хәлид.
Үҙенсәлектәре
Ислам ғалимдары был сектаны исламдан сыҡҡан тип иҫәпләй. Әл-Хөсәйен әл-Кәрәбиси хәрижиҙәр тураһындағы китабында мәймүниҙәрҙең ҡыҙҙарының ҡыҙҙары һәм ағай-апайҙарының балаларының ҡыҙҙары менән никахҡа инергә рөхсәт ителгән тип иҫәпләүҙәре хаҡында бәйән ителә. Әл-Ҡәғәби һәм әл-Әшғәри хәбәр итеүенсә, мәймүниҙәр Йософ сүрәһен бары тик мөхәббәт тарихы ғына тип ҡараған. Мәймүниҙәр шулай күп илаһтарға табыныусыларҙың балалары ожмахта булыр тип иҫәпләгән.
Мәймүн ибн Хәлид ҡараштары
Нигеҙ һалыусыһы Мәймүн ибн Хәлид ғажрәди булған, әммә уларҙан түбәндәге ҡараштар менән айырылып торған:
Сәйед Кастро Аиша
Аиша Сәйед Кастро (Aisha Syed Castro, йәки Аиша Сайед; 15 сентябрь 1989 йыл, Сантьяго-де-лос-Трейнта-Кабальерос) — Доминика скрипкасыһы һәм альтсыһы.
Биографияһы
Атаһы сығышы менән Пакистандыҡы. Аиша музыка менән дүрт йәшендә ҡыҙыҡһына башлай. Тыуған ҡалаһында уҡырға төшә, шунан Санто-Домингола белем ала. Алты йәштән Доминика Республикаһының Балалар симфоник оркестында уйнай. Ун бер йәшендә уны Милли симфоник оркестрға сығыш яһарға саҡыралар, бында Аиша дебют сығышында Макс Брухтың скрипка өсөн концертын башҡара. 2001 йылда Нью-Йорктағы Джульярд мәктәбенә саҡырыла, унда Дороти Делэй менән Ицхак Перлмандың оҫталыҡ кластарына йөрөй. 2002 йылда — латиноамерикандарҙан беренсе булып — Иегуди Менухин мәктәбенә алына, бында композиция, скрипка һәм альт сәнғәте менән шөғөлләнә (педагогтары араһында — Наталья Боярская).
Майамиҙа йәшәй.
Репертуары
Сәйедтең репертуарында — XVIII—XX быуат композиторҙары Бах, Гайдн, Моцарт, Барток, Шостакович, Жинастера кеүек компоизторҙарҙың скрипка һәм альт өсөн әҫәрҙәре, хәҙерге заман композиторҙарының (Ноам Шерифф, Менахем Визенберг) музыкаһы премьераһы менән сығыштар.
Ижади хеҙмәттәшлек
Латин Америкаһында, АҠШ-та, Европала (Бөйөк Британия, Франция, Швейцария, Испания, Германия), Израилдә, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә концерттар менән була. Күп һанлы музыкаль фестивалдәрҙә ҡатнаша. Наталья Гутман, Борис Кушнир, Юлиан Рахлин, Итамар Голан, Алексей Игудесман, Павел Верников, Максим Венгеров менән бергә сығыш яһай.
Танылыу
Аиша Сәйед Кастро йылдың классика башҡарыусыһына бирелә торған милли художество Касандра премияһынв лайыҡ була (2009).
Хуан Антонио Самаранч
Дон Хуа́н Анто́нио Самара́нч-и-Торельо́, 1-се маркиз де Самаранч (Don Juan Antonio Samaranch y Torelló, marqués de Samaranch, 17 июль 1920 йыл — 21 апрель 2010 йыл) — испан сәйәсмәне һәм эшҡыуары, Халыҡ-ара олимпия комитетының (МОК) етенсе президенты (1980—2001), XX быуатта олимпия хәрәкәтенең мәшһүр эшмәкәрҙәренең береһе тип танылған. Ғүмере буйына МОК-тың почётлы президенты.
Биографияһы
Самаранч 1920 йылдың 17 июлендә Испанияның Барселона ҡалаһында бай ғаиләлә тыуа. Бала сағында тәгәрмәсле конькиҙа хоккей уйнау менән мауыға. Испанияла граждандар һуғышы барғанда, 1938 йылда, 18 йәшендә Республика көстәренә санитар итеп саҡырыла. Республиканың сәйәси дошманы булараҡ, тиҙҙән Францияға ҡаса, ләкин тиҙ арала милләтсел Испанияға әйләнеп ҡайта һәм Франко Фалангаһына инә
1939 йылда республика ҡолатылғандан һуң Самаранч Барселонала IESE (IESE Business School) бизнес-мәктәбендә сауҙаға уҡый. «Ла Пренса» гәзитендә бер аҙ спорт буйынса журналист булып эшләп ала, «Барселона» менән уйнап, 11:1 иҫәбе менән еңгән «Реал Мадрид» футбол клубы яҡлылар исеменә тәнҡит һүҙҙәре әйткән өсөн 1943 йылда эшенән ҡыуыла. Бынан һуң ғаиләһенең туҡыусылыҡ бизнесына әйләнеп ҡайта. 1984 йылда Испанияның иң эре la Caixa һаҡлыҡ банкының директорҙар советы ағзаһы була, 1987—1999 йылдарҙа президенты вазифаһын биләй. 1999 йылда отставкаға сыҡҡанынан алып вафатына тиклем уның почетлы президенты булып ҡала.
Самаранч Барселонаның муниципаль хөкүмәтендә эшләй, 1955 йылдан 1962 йылға тиклем унда спорт өсөн яуаплы була. Франко режимының һуңғы ун йылында (1967 йылдан алып 1977 йылда демократияны аяҡҡа баҫтырғанға тиклем) прокурадор — парламенттың түбәнге палатаһы ағзаһы була.
Олимпия хәрәкәте менән бәйле төрлө ваҡиғаларҙа испан делегацияһының етәксеһе була. 1966 йылда диктатор Франсиско Франко тарафынан Испанияның Олимпия комитеты рәйесе вазифаһына тәғәйенләнә. Шул уҡ йылды Самаранч Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаһы ителә.
1967 йылда — физик тәрбиә һәм спорт буйынса милли делегат.
1973 йылдан — Барселонаның Провинциаль советы рәйесе.
Хуан Антонио Самаранч Халыҡ-ара олимпия комитеты президенты итеп 1980 йылғы Мәскәү Олимпиадаһы алдынан һайлана. Ул Мәскәүҙе хуп күргәнен бик йыш белдерә.
Олимпия хәрәкәтенә индергән өлөшө өсөн Испания короле 1991 йылда Самаранчҡа маркиз (дон) титулы бирә.
2001 йылдың 16 июленән бар ғүмеренә МОК-тың почётлы президенты итеп һайлана.
2010 йылдың 20 апрелендә Самаранч Барселона госпиталенә киҫкен йөрәк өйәнәге менән килтерелә. 21 апрелдә мәрхүм була. Барселонала Монжуик зыяратында ерләнә.
Халыҡ-ара олимпия комитеты президенты вазифаһында
1980 йылда Мәскәүҙәге Олимпия уйындары тамамланғас, Халыҡ-ара олимпия комитетының 6-сы президенты лорд Килланин комитетҡа идара итеү мөҙҙәте тулғанлыҡтан вазифаһынан бушатыла, урың урынына Самаранч һайлана.
Идара итеү осоронда Самаранч олимпия хәрәкәтенең финанс йәһәтенән үҙаллылыҡ алыуына өлгәшә. Сараларға бағыусылар табыуҙы, телевидение аша трансляциялауға договорҙар төҙөүҙе ойоштора, ошо сәбәпле МОК-тың бюджеты һәйбәт тулылана. 1984 йылғы Олимпия уйындарына Советтар Союзы һәм Көнсығыш блок тарафынан бойкот иғлан ителһә лә, Олимпия уйындарында ҡатнашҡан илдәр һаны арта бара, ярыштарҙа ҡатнашҡан спортсыларҙың да әҙерлек кимәле үҫә.
Халыҡ-ара олимпия комитетына Самаранч идара иткән саҡта МОК рәйесенә «Ғали йәнәптәре» тип мөрәжәғәт итеү индерелә. Шулай уҡ Самаранчты һәр ваҡыт шофёрлы лимузин йөрөтә, ниндәй ҡалаға барһа ла, ҡунаҡханаларҙың президент номерҙары көтә. Мәҫәлән, Швейцарияның Лозанна ҡалаһында йәшәүе йылына 500 000 АҠШ долларына төшә.
Олимпия хәрәкәте тарихына Хуан Антонио Самаранч һүнә башлаған олимпия хәрәкәтен дөрләтеп ебәргән кеше булараҡ инеп ҡала.
«КГБ играет в шахматы» тигән китапта (авторҙары Б. Гулько, В. Корчной, В. Попов, Ю. Фельштинский) раҫланыуынса, Самаранч КГБ-ға агент итеп ылыҡтырылған һәм СССР-ға һәр яҡлап булышлыҡ иткән. Ылыҡтырғанда Самаранчҡа СССР һәм башҡа социалистик илдәрҙең тауыштары менән МОК президенты вазифаһы вәғәҙә ителгән булған.
Ғаиләһе
1955 йылдың 1 декабрендә Мария Тереза Сализаксҡа (26 декабрь 1931 йыл — 16 сентябрь 2000 йыл) өйләнә. Ике балалары була. Улдары — Хуан Антонио (МОК ағзаһы). Ҡыҙҙары — Мария Тереза.
Хәтер
Сараеволағы Олимпия спорт һарайына һәм Мәскәүҙәге Теннис үҙәгенә Самаранч исеме бирелгән.
Трагик (хикәйә)
Трагик — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1883 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1883 йылда «Осколки» журналының 41-се һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға
Баҫмалар
А. П. Чеховтың «Трагик» хикәйәһе 1883 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1883 йылда «Осколки» журналының 41-се һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. Хикәйә 1884 йылда «Сказки Мельпомены» йыйынтығына һәм А. Ф. Маркс баҫмаһына индерелә. А. Ф. Маркс баҫмаһы өсөн А. П. Чехов хикәйәне үҙгәртә, ундағы комик тәфсирлек һәм вульгаризмдарҙы төшөрөп ҡалдырыла.
«Сказки Мельпомены»ға аноним автор яҙған рецензияла «Трагик» хикәйәһе артистар тормошондағы драматик хәлдәр һүрәтләнгән, тип әйтелә.
Чехов тере саҡта хикәйә серб-хорват теленә тәржемә ителгән.
Сюжет
Театрҙа трагик Феногеновтың бенефисы бара. «Князь Серебряный» спектаклендә бенефициант Вяземский, антрепренер Лимонадов — Дружина Морозов, актриса Беобахтова Еленаны уйнай. Трагик иҫ киткес шәп уйнай. Исправник Сидорецкийҙың ҡыҙы Маша атаһы менән бергәләшеп спектаклде ҡарай. Маша үҙ ғүмерендә беренсе тапҡыр театрҙа була. Ул атаһына театрҙан һуң артистарҙы үҙҙәренә ҡунаҡҡа саҡырыға ҡуша.
Икенсе көндә төшкө ашҡа ҡунаҡтар исправникка килә, улар араһында антрепренер Лимонадов, трагик Феногенов һәм комик Водолазов бар. Төшкө аш бик күңелле үтә. Артистар исправник ҡыҙына бик ныҡ оҡшай, улар ҡыҙға бик аҡыллы, башҡа кешеләргә бер ҙә оҡшамаған кеүек күренә.
Оҙаҡламай Маша театрға йыш йөрөй, трагик Феногеновҡа ғашиҡ була. Бер көндө ул Лимонадов труппаһы менән ҡасып китә һәм Феногенов менән сиркәүҙә никахлаша. Туйҙан һуң артистар күмәкләшеп исправникҡа хат яҙа. Яуап хатында исправник «бушты-бушҡа бушатып, бер ниндәй һөнәрһеҙ йөрөгән хохолға кейәүгә сыҡҡаны өсөн» ҡыҙынан баш тарта. Икенсе көндө Маша атаһына хат яҙа: «Атай, ул мине туҡмай! Беҙҙе ғәфү ит!». Феногенов ысынлап та Машаны Лимонадов, ике кер йыуыусы һәм ут яҡтыртыусылар алдында туҡмай. Ул һәр саҡ үҙенә бай кәләшкә өйләнергә кәңәш биргәнде иҫенә төшөрә, сөнки ул ҡыҙҙың бирнәһенә үҙ театрын ойоштора алған булыр ине, шунлыҡтан ул Машаға: «Әгәр атайың аҡса бирмәһә, мин һине ағастан тап тураған кеүек итеп ярасаҡмын. Мине алдаған кешеләрҙе яратмайым!» — тип тамамлай. Бер тапҡыр труппа хатта Машаны ҡалдырып китергә лә итә, тик Маша Финогеновҡа үҙенең ирҙе ныҡ һөйөүе тураһында әйтә.
Бер аҙ ваҡыт үткәс. Машаны труппаға алалар һәм ул горничныйҙарҙы, паждарҙы уйнап йөрөй, артабан уға етдиерәк ролдәр ҙә бирәләр. Бер тапҡыр губерна ҡалаһында Лимонадов труппаһы Шиллерҙың «Разбойники» спктаклен ҡуя. Феногенов — Францты, ә Маша — Амалияны уйнай. Франц Амалияға мөхәббәтен әйткәнгә тиклем барыһы ла бик шыма, матур ғына бара. Финогенов, дерелдәй биреп, Машаны үҙ ҡосағына ала. Ә Маша уны этеп ебәреп «кит минән!» тип әйтә торған урынға, ҡалтыранып, урынында ҡатҡан көйө: «Йәлләгеҙ мине!… Мин шул тиклем бәхетһеҙ!» — тип бышылдап, һүҙен тамамлай. Трагик уның ҡулына шпагаһын тоттора һәм уның ролде белмәүен әйтә.
Спектаклдән һуң Лимонадов менән Феногенов Машаның был ҡылығын тикшерә. һәм антерпренер Машаға ролдәрҙе насар белгәнен һәм үҙенең функцияларын онотҡанын әйтә. Быға Феногенов бары тик «ҡаштарын йыйыра ла йыйыра…». Икенсе көн Маша яңынан атаһына хат яҙа, унда иренең уны туҡмауына зарлана һәм атаһынан аҡса ебәреүҙе һорай.
Хәбиров
Хәбиров — башҡорт фамилияһы.
Кокур замогы
— Япония>ла, Китакюсюла урынлашҡан. 1602 йылда Хосокава Тадаоки төҙөгән. 1632 һәм 1860 йылдар араһында Хариманан Огасавара кланына ҡарай. 1866 йылда була Кокур һәм Тесю кландары араһындағы һуғыш барышында нигеҙенсәсә яндырыла.
Шағир Мори Огаи замокта XIX—XX быуаттар артылышында, Кокурҙа хәрби база урынлашҡан ваҡытта хеҙмәт итә.
Цитаделе 1959 йылда реконструкциялана, ә һарай тулыһынса 1990 йылда тергеҙелә. Матсумото Сеите музейы һәм һарай эргәһендәге баҡма 1998 йылда асыла. Замок территорияһында сирасуҙан эшләнгән боронғо япон маяғы бар.
Урынлашыуы
Япония, Фукуока префектураһы, Китакюсю ҡалаһы. Замокка Кокур станцияһынан 10 минут йәйәү барырға кәрәк.
Иҫтәлекле урындары
Цитаделдә инеү хаҡы 350 йен булған музей бар. Шулай уҡ баҡсаға инеү хаҡы ла шул күләмдә. Матсумото Сеите музейына инеү 400 йен тора. 700 йенға берҙәм билет һатып алырға мөмкин.
Цитадель аныҡ тарихи реконструкция түгел. 1959 йылдарҙа башняны урта быуаттың ябай конструкцияһын тергеҙеүгә ҡарағанда яңыса, эстетикалы, күрмәлеклерәк итеп төҙөргә ҡарар ителә
Ежма
Ёжма (Емжа) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Светлаяөзенінің һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Финогентов Валерий Николаевич
Финогентов Валерий Николаевич (5 июль 1953 йыл) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1993 йыл), профессор (1994 йыл).
Биографияһы
Финогентов Валерий Николаевич 1953 йылдың 5 июлендә Башҡорт АССР-ының Туймазы районы Ҡандра ҡасабаһында тыуа. Урта мәктәпте тыуған ҡасабаһында тамамлағандан һуң, Башҡорт дәүләт университетына физика факультетына уҡырға инә һәм уны уңышлы тамамлап сыға. 1975 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетында физика теорияһы кафедраһының уҡытыусыһы булып эшләй. 1980 йылда Өфө сервис технология институтына уҡытырға күсә. Фәнни эштәренең төп йүнәлеше — көнкүрештең (ваҡыт, мәңгелек, бер мәллек проблемаларының) темпораллеген тикшереү. Финогентов Валерий Николаевич — 50-нән ашыу фәнни баҫма, шул иҫәптән 3 монография авторы.
Кесе Кулкас
Кесе Кулкас — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кулкас йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Курья (Карасука ҡушылдығы)
Курья — Рәсәй йылғаһы. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Карасук йылғаһының уң ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 72 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тополь күле һәм Бурла йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Н (кириллица)
{| align=right cell-padding=11px Нн [эн] — Башҡорт алфавитының ун һигеҙенсе хәрефе.
Ебогон
Ебогон — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кан йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь  йылғалары ҡушылған урындан  Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пстыго Иван Иванович
Пстыго Иван Иванович (10 апрель 1918 йыл — 23 февраль 2009 йыл) — штурм авиацияһы осоусыһы, Советтар Союзы Геройы, ете Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры, Германиялағы совет ғәскәрҙәре төркөмөнөң Хәрби-һауа көстәре командующийы, 16-сы һауа армияһы командующийы, СССР Ҡораллы Көстәре авиацияһының Осоштар хәүфһеҙлеге үҙәк инспекцияһы начальнигы, авиация маршалы (29 апрель 1975).
Биографияһы
Иван Иванович Пстыго 1918 йылдың 10 апрелендә (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Архангел районы) Сухополь ауылында тыуған. Белорус.
Крәҫтиән йәштәре мәктәбендә уҡый, һуңынан Өфөнөң 3-сө урта мәктәбендә белем алыуын дауам итә.
Бөйөк Ватан һуғышына тиклем Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәте
1936 йылдан хәрби хеҙмәттә.
1940 йылда Энгельс хәрби авиация лётчиктары училищеһын тамамлай һәм Хәрби-һауа көстәренең Одесса хәрби округына 211-се бомбардировка авиация полкына йүнәлтелә.
Бөйөк Ватан һуғышы
Бөйөк Ватан һуғышын лейтенант Пстыго Днестр йылғаһы буйындағы ялан аэродромында звено командиры вазифаһында ҡаршылай. 1941 йылдың 22 июнендә ул 211-се авиаполктың Су-2 бомбардировщиктары төркөмө составында үҙенең беренсе хәрби осошон яһай. Су-2-лә ул барлығы 21 хәрби осош яһай. Шуларҙың береһендә күрше Су-2-не Александр Покрышкиндың дошман самолеты менән бутап атып төшөрөүенә шаһит була.
Киев һәм Харьков дошман ҡулына ҡалғандан һуң, авиаполкта 11 генә самолет ҡалғас, башҡа осоусылар менән лейтенант Пстыгоны ла Балашов авиация училищеһына уҡырға ебәрәләр. Уларға яңы Ил-2 самолет-штурмовикты үҙләштерергә тура килә. Артабанғы йылдарҙа лётчик-штурмовик Иван Пстыго көньяҡ-Көнбайыш, Сталинград фронттарында һуғыша, унда штурмовиктарҙың урам һуғыштарының етәксеһе була, Брянск, 1-се һәм 2-се Балтика буйы фронттарында, 3-сө Белорус һәм 1-се Украин фронттарында эскадрилья командиры, штурм авиацияһы дивизияһының һәм авиация корпусының һауа-уҡсылар хеҙмәте начальнигы була, Еңеү көнөн подполковник, 893-сө Ҡыҙыл Байраҡлы Витебск штурм авиацияһы полка командиры вазифаһында ҡаршылай. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Пстыго барлығы 164 хәрби осош яһай, һауа һуғышында шәхсән ике дошман истребителен бәреп төшөрә.
Һуғыштан һуң
Һуғыштан һуң Липецк ҡалаһына Хәрби-һауа көстәренең Юғары офицерҙар курсына ебәрелә. Уны уңышлы таммалағандан һуң Алыҫ Көнсығыш хәрби округында хеҙмәт итә, 53-сө ҡатнаш авиация корпусы командиры була. Артабан СССР Ҡораллы көстәре Генераль штабының Хәрби академияһында уҡый, уны 1957 йылда тамамлағас, Хәрби-һауа көстәренең Ленинград хәрби округы командующийы итеп тәғәйенләнә 1985 йылдан — Хәрби-һауа көстәренең Германиялағы совет ғәскәрҙәре төркөмө командующийының беренсе урынбаҫары, бер йылдан командующий була. Уның ҡарамағында 64000 кеше, 1700 самолет иҫәпләнә. Йылына етегәсә сик боҙоусы самолеттар бәреп төшөрөлә. 1967 йылдан генерал-полковник И. И. Пстыго — СССР Хәрби-һауа көстәре баш командующийының хәрби әҙерлек буйынса урынбаҫары.
1975 йылда уға юғары хәрби дәрәжә — аваиация маршалы исеме бирелә.
1977 йылда Пстыгоға СССР Ҡораллы Көстәренең осоу хәүефһеҙлеге Үҙөк инспекцияһын булдырырға ҡушыла. Шул ваҡытта ул «осоу хәүефһеҙлеге формулаһын» индерә, һәм был формула әлегәсә ғәмәлдә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1978 йылдың 7 апрелендәге Указы менән авиация маршалы Пстыго Иван Ивановичҡа «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә һәм Ленин ордены, «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла (№ 11300). 1983 йылда ул СССР Оборона министрлығының генераль инспекторҙары төркөмөнә индерелә. Пстыго 59 йыл ғүмерен хәрби хеҙмәткә арнай. 52 төр самолетты үҙләштерә, осоу стажы — 42 йыл. Һауала 7500 сәғәт була. Бик күп ҡанатлы машиналарға тормошҡа путевка бирә.
1995 йылда, Еңеүҙең 50 йыллығына РФ Оборона министрлығы башҡа хәрби начальниктар менән бер рәттән Пстыгоға ла яңы өлгөләге маршал формаһы тапшыра. «Сәмреғошло төймәләрҙе мин шунда уҡ ҡырҡып алып, Советтар Союзы гербы төшөрөлгәндәрен тегеп ҡуйҙым, — тип һөйәләй И. И. Пстыго 1995 йылдың 30 июнендә «Правда» гәзитенә биргән интервьюла. — Шевронды ла ҡырҡып алдым: американдар алдында маймылланып булмаҫ инде! Ә ике башлы сәмреғошло фуражканы баҡсала ырғытып киттем: әйҙә, унда ҡарға үҙенә оя ҡорһон. Формаһы буйынса ла, аксессуарҙары буйынса минең инаныуҙарыма тап килмәй, ә миңә инаныуҙарымды үҙгәртергә һуң».
2003 йылдың 25 июлендә 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышының Үҙәк музейында «Курск һуғышы: алты тиҫтә йыл аша ҡараш» тип аталған түңәрәк ҡор үткәрелә, Пстыго унда «Курс дуғаһы күгендә» доклады менән сығыш яһай. Шул уҡ көндө ул «Курск алышына 60 йыл» иҫтәлекле миҙалы менән бүләкләнә.
Мәскәүҙә йәшәй. Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа инженер академияһында консультант булып эшләй. 2008 йылда РФ Оборона министрлығының генераль инспекторҙары хеҙмәте ойошторолғас, һуңғы көндәренә тиклем генераль инспектор булып эшләй.
Штайнбах-Халленберг
Штайнбах-Халленберг (Steinbach-Hallenberg) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 5347 кеше йәшәй. Майҙаны — 22,63 км2. Диңгеҙ кимәленән 426 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98587 һәм автомобиль коды — SM.
Милләттәр буйынса репрессиялар (1937—1938)
НКВД -ның милли операциялары — 1937—1938 йылдарҙағы Оло террор осоронда НКВД органдары тарафынан башлыса СССР өсөн сит ил милләт (румындар, немецтар, латыштар, литва, эстондар, финдар, гректар, румындар, болгарҙар, ҡытайҙар, ирандар, афғандар һәм башҡалар) кешеләренә ҡаршы үткәрелгән массауи репрессив кампаниялар серияһы. Айырым операция харбиндарға ҡаршы үткәрелә. «Милли операциялар» маҡсаты итеп диверсия-ихтилал һәм капиталистик илдәр разведкаларының шпион кадрҙары менән көрәш иғлан ителә. 1937 йылдың авгусынан 1938 йылдың ноябренә тиклем бөтә «милли операциялар» сиктәрендә 335 513 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 157 247 кеше атыуға хөкөм ителә, йәғни хөкөм ителгәндәрҙең дөйөм һанынан 73,66 проценты. Ҡулға алынғандарҙың һәм хөкөм ителгәндәрҙең араһында этник аспекты булыуына ҡарамаҫтан, «милли йүнәлештәргә» шулай уҡ башҡа милләт вәкилдәре, шул иҫәптән урыҫтар, украиндар, белорустар эләгә. «Мемориал» йәмғиәте мәғлүмәттәренә ярашлы, «немец йүнәлеше» буйынса Волга буйы немецтары араһында репрессиялар сағыштырмаса аҙ була, сөнки улар сит ил кешеләре булараҡ ҡабул ителмәй. Һәм киреһенсә, сит илдәрҙә оҙайлы ваҡыт йәшәгән КВЖД хеҙмәткәрҙәре (харбиндар) иҫәбендә этник урыҫтар репрессияларға дусар була.
Тарих башы
1920 йылдар башынан уҡ СССР ҙур һуғыш һәм сит ил интервенцияһын көтөү хәлендә. Бындай шарттарҙа 30-сы йылдар аҙағында коллектив яуаплылығына ярашлы шик аҫтына СССР өсөн бөтә сит булған милләттәр эләгә, улар сит ил разведкаларының шпион һәм диверсион эшмәкәрлеге өсөн база һәм совет режимына потенциаль рәүештә лояль булмаған мөхит булараҡ ҡабул ителә. НКВД хеҙмәткәрҙәре Оло террорға тиклем уҡ, 1934 йылда, көнбайыш милләт аҙсылыҡтар араһында шпиондар һәм ҡоротҡостар эҙләй башлай. Ошо уҡ ваҡытта лютеран һәм католик руханиҙарының ҡулға алыуҙары бара. Пропаганда совет йәмғиәтенә көнбайыш шпиондарының бөтә ерҙә була алыуын һәм дөйөм ҡоротҡослоҡ, СССР-ҙа «бишенсе колонна» булыуы тураһында фекер һеңдерә,
Хронология
Был һәм башҡа документтарға ярашлы репрессияларға дусар ителергә тейеш булалар: немец, румындар, болгарҙар, поляктар, финндар, норвегиялылар, эстондар, литва, латыштар, пуштундар, македондар, гректар, фарсылар, мингрелдәр, лаклылар, курдтар, япондар, корейҙар, ҡытайҙар, карелдар һәм башҡалар. Ошо уҡ ваҡытта «милли йүнәлештәр» СССР өсөн «сит ил» милләттәренә генә тарала.
Репрессия механизмдары
«Кулактар» операцияһынан айырмалы рәүештә милли операциялар буйынса бер ниндәй ҙә разнарядкалар бирелмәй: НКВД-ның урындағы органдары начальниктарына ғәмәлдәр иреклеге бирелә.
00485-сы һанлы НКВД бойороғона ярашлы бөтә милли операциялар «альбом тәртибендә» үткәрелә. Ҡулға алынғандарға тәҡдим ителгән яза саралары менән ғәйепләү хөкөмдәре турындарҙан мәскәүгә ебәрелә. Артабан НКВД-ның үҙәк аппаратында «СССР-ҙың НКВД комиссияһының» улытырыштары протоколдары тултырыла, улар ҡултамғаға Н. И. Ежовҡа һәм А. Я. Вышинскийға тапшырыла. Бер ҡарауҙа Ежов һәм вышинский бер нисә йөҙ үлем язаһын бирә алғандар: мәҫәлән, 1937 йылдың 29 декабрендә улар атып үлтереүгә 992 кеше хөкөм ителә. Һөҙөмтәлә СССР-ҙың НКВД Комиссияһы һәм ССР Союзы прокуроры 235 122 кешене хөкөм итә, шул иҫәптән атып үлтереүгә 172 830 кеше хөкөм ителә.
1938 йылдың сентябрендә, Мәскәүҙә тиҫтәләрсә мең тикшереү эштәре тураһында мәғлүмәт йыйылғандан һуң, бөтә республикаларҙа, крайҙарҙа һәм өлкәләрҙә әлеге эштәрҙе ҡарау өсөн «махсус тройкалар» ойошторола, улар ике дауамында ғәмәлдә була.
1937 йылдың 25 авгусынан, тәүге альбомға ҡул ҡуйылғандан һуң, һәм 1938 йылдың 17 ноябренә тиклем «альбом тәртибендә» һәм Махсус тройкалар тарафынан бөтә милли операциялар буйынса 346 713 кешегә эштәр ҡарала, улар эсенән 335 513 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 247 157 кеше атып үлетереүгә хөкөм ителә, йәғни, хөкөм ителгәндәрҙең дөйөм һанынан 73,66 процентты тәшкил итә. .
Телеграф хат алышыуҙа НКВД хеҙмәткәрҙәре кодлы телде ҡулланалар: мәҫәлән, тотҡондарҙы — «бланк», атып үлтереү тураһында мәғлүмәттәр «мал һуйыу» кеүек фразалар артында йәшерелгән. Мәҫәлән, Иркутск өлкәһе буйынса УНКВД КРО-һы начальнигы А. Н. Троицкий 1938 йылдың мартында Бодайболағы үҙенең урынбаҫары Б. П. Кульвец ҡамассауи ҡулға алыуҙар тураһында яҙа: «Бөтә тармаҡтар буйынса һатып алыуҙы киңерәк йәйелдерегеҙ». Кульвец рапорт бирә: «900 баш мал һатып алынды. 280 эш иткә һуйылды. Мал урындарҙан килеүен дауам итә. Күрәһең, киләһе 3-4 көндә меңдән артыҡ баш булыр. Тимәк, 10 мартҡа тиклем һатып алынған малды һуйып өлгөрөп булмаҫ». Яуап биргәндә Троицкий йәшеренмәй: «Һеҙгә беренсе категория буйынса 326 кешегә тройка буйынса приговорҙар ебәрелде, уларҙы тормошҡа ашырығыҙ — бына һеҙгә бер аҙ тәүге өс категория буйынса хөкөм ҡарары буйынса һеҙҙең был 326 кеше ебәрҙе, улар тормошҡа ашырыу — бына һеҙгә бер аҙ бушатыу».
Ҡытайҙар
1937-38 йылдарҙа НКВД органдары ҡытайҙарҙы күпләп ҡулға алалар. Күбеһе атып үлтерелә, шул иҫәптән 1931 йылда Япония Маньчжурияны баҫып алғандан һуң СССР-ға ҡасып сыҡҡан һәм Хакасияла тотолған тиҫтәләгән ҡытайҙар ҙа. 1938 йылдың май-июлендә 7,9 мең ҡытайҙар Алыҫ Көнсығыштан Синьцзянға депортациялана. Ҡытайға ҡайтырға теләмәгән һәм совет гражданлығын ҡабул иткән ҡытайҙар Алыҫ көнсығыш крайының Кур-Урмий районына күсерелә (1,9 мең кеше), тағы ла1,4 мең кеше Ҡаҙағстанға оҙатыла.
Латыштар
1937 йылдың ноябрендә Смоленск өлкәһе буйынса УНКВД начальнигы А. А. Наседкин Ежовҡа ниндәйҙер «Латыш милли үҙәге» булыуы тураһында хәбәр итә. Наседкин 500 латышты ҡулға алыуға рөхсәт һорай. Ежовтың яуабы: «Бер ни түгел, мин ВКП(б)-ның Үҙәк Комитетынан ризалыҡ алырмын, латыштарҙың кәрәген бирер кәрәк — 1500—2000 кешене ҡулға алығыҙ, улар барыһы ла милләтселәр».
1937 йылдың 23 ноябрендә Наседкин Кремлдә Политбюро ағзалары алдында үҙе асыҡлаған контрреволюцион латыш ойошмаһы тураһында доклад менән сығыш яһай, бынан һуң Я. И. Алкснис, Я К. Берза, Я Х. Петерс, М.. И. Лацис, И. И. Вацетис кеүек күренекле латыштар ҡулға алына. Бер нисә көндән Ежов Наседкинға операция Сталин менән килешелгән тип хәбәр итә һәм рәсми рәүештә бойороҡ сыҡҡанға тиклем латыш ауыл Советтары һәм колхоздары етәкселәрен, Латвия сәйәси эмигранттарын, «Прометей» мәҙәни-ағартыу йәмғиәтенең урындағы бүлектәре, латыш уҡсылары йәмғиәте, латыш милли театры ағзаларын ҡулға алыуҙы башларға тәҡдим итә. Наседкиның, мөмкинме яманаты булмағандарҙы ҡулға алырға, тигән һорауына, Ежовтың яуабы: «материалды тикшереү барышында табырһығыҙ».
Бөтә СССР территорияһында латыштарға ҡаршы репрессиялар Ежовтың 1937 йылдың 30 ноябрендәге 49990-сы һанлы шифротелеграммаһынан һуң башлана. Латыш операцияһы, ьашҡа милли операциялар кеүек, поляк операцияһы өлгөһө буйынса үткәрелә.
Мәскәү өлкәһе УНКВД-һының 3 бүлек начальнигы А. О. Постелдең күрһәтмәләренән: : "Заковскийҙың килеүе менән "латыш ойошмаһы"ның массауи ҡулға алыныуҙары башланды, улар алдан уҡ һәр бүлек буйынса ай һайын контроль һандарға ярашлы 1000—1200 кеше билдәләнгән ине һәм, ысын мәғәнәһендә, латыштарҙы эҙәрлекләү һунарға әйләнде Һәм Мәскәүҙәге латыш халҡынан оло ирҙәрҙе юҡ итеүгә әйләнде, сөнки уларҙы милициялағы приписной ҡағыҙҙарҙан хатта эҙләп табалар ине. Заковскийҙың «беренсе допроста уҡ туҡмарға», ойошмала ҡатнашыу һәм яңы кешеләр тураһында күрһәтмәләрен бер-ике биткә һыйырлыҡ ҡыҫҡа итеп алырға һәм уның Таганка төрмәһендәге шәхси миҫалдары, нисегерәк һорауҙар алырға — ҡулға алынғандарҙы туҡмауға һәм уларҙың үҙ-үҙҙәренә генә түгел, таныштарына, яҡындарына, хеҙмәттәштәренә һәм хатта туғандарына мәжбүри рәүештәге яла яғыуҙы барлыҡҡа килтерҙе".
«Латыш операцияһы барышында Каверзнев латыш клубын уның бөтә тармаҡтары менән бергә ҡыйратыу буйынса задание ала, һәм Каверзневтың эштәре башҡалар менән сағыштырмаса бик көйлә бара, ул беренсе ударник була һәм латыштарҙы ҡулға алыуҙы ысын мәғәнәһендә латыш милләтле кешеләргә һунарға әүерелдерә. Бер ғәйепһеҙ латыштарҙы ҡулға алыуға ваҡыт исраф итмәҫ һәм ялған протоколдар биреү өсөн Каверзнев был техник процесты тиҙләтә, ул латыш клубы ағзаларының тулы исемлеген ала, башлыса эшселәрҙе, партияла торғандарҙы һәм партияла булмаусыларҙы, һәм ҡулға алыуҙы шундуҡ үткәрә».
СССР НКВД-һы 3 идаралығының 3 бүлеге начальнигы А. П. Радзивиловскийҙың күрһәтмәләренән : «Ошонда уҡ мин Ежовтан нисек советтарға ҡаршы подпольены латыштар араһында ойошторорға, тип һораным, ул, конкрет мәғлүмәттәр булмауынан тартынырға ярамай, ВКП(б) ағзаларынан бер нисә латышты алдан билдәләп ҡуйырға һәм уларҙан кәрәкле күрһәтмәләрҙе бирҙертергә, тип яуапланы: „Ул халыҡ менән наҙланып тормағыҙ, улыарҙың эштәре альбом тәртибендә ҡараласаҡ. ВКП(б)-ла ағзалыҡта торған латыштар, поляктар һәм башҡалар шпиондар һәм диверсанттар тип дәлилләр кәрәк“. Ежовтың ошо күрһәтмәһен үтәп, мин һәм УНКВД-ның башҡа начальниктары иң ҡара эштәрҙең береһен башҡарҙыҡ — ВКП(б)-ла торған һәр латышты, полякты һәм башҡа милләт вәкилдәрен буштан-буш юҡҡа сығарҙыҡ. Уларҙың советтарға ҡаршы эшмәкәрлеге тураһындағы күрһәтмәләре, ғәҙәттә, ҡулға алынғандарҙы НКВД-ның үҙәк һәм төбәк органдарында ҡиң ҡулланған ғазаплау саралары һәҙәмтәһендә алынды».
«Фриновский, ҡулға алынғандарҙан күрһәтмәләр алып булмаған осраҡтарҙа, уларҙы атып үлтереүгә хөкөм итергә, хатта ҡыялата шаһитлыҡ күрһәтмәләре йәки бөтөнләй тикшерелмәгән агентура мәғлүмәттәре нигеҙендә, тип мине өйрәтте».
1938 йылдың 10 сентябренә ҡарата «латыш йүнәлеше» буйынса НКВД Комиссияһы һәм СССР-ҙың прокуроры тарафынан 17 851 эш ҡарала, уның һөҙөмтәһендә 13 944 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә. .
Бөтәһе латыш милли операцияһы сиктәрендә 21 300 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән16 575 кеше атып үлтерелә.
Немецтар
«Герман подданныйҙарын» ҡулға алыу тураһында Ежовтың директиваһы 1937 йылдың 25 июлендә сығыуына ҡарамаҫтан поляк операцияһы өлгөһө буйынса үткәрелгән немец операцияһы 00485-се һанлы бойороғо сыҡҡас та үткәрелә башлай. Тәүҙә репрессияларға ғәҙәттә «шикле» контингенттар дусар ителә: сәйәси эмигранттар, ҡасып сығыусылар, элекке хәрби әсирҙәре, Германиянан хатта йәки посылкалар алыусылар, Германия консуллығына мөрәжәғәт итеүселәр, эмигрант һәм мәҙәни-милли хәрәкттә ҡатнашыусылар һәм башҡалар. Әлеге категориялар буйынса картотекалар сүпләнеп бөтөрөлгәс, НКВД хеҙмәткәрҙәре немец милләте буйынса йәки шиклеләрҙе ҡулға ала башлайҙар. Чекистар фекеренсә, немец фамилиялы һәр кем ҡулға алына ала. Украина НКВД-һы тәфтишселәре допроста түбәндәгесә белдергәндәр: «поляк һәм немец разведкаларының нигеҙен ҡоротор өсөн…поляктарҙы һәм немецтарҙы ҡулға алыу өсөн мәғүмәттең булыу-булмауына ҡарамаҫтан ҡулға алырға кәрәк тигән Успенскийҙың күрһәтмәһе булды» Шуға күрә поляктарҙы һәм немецтарҙы ҡулға алыу өсөн уларҙың милләте өҫтөнлөклө әһәмиәткә эйә була.