cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башҡортлоҡ
Туған моң мөхите
Йәшәгән өйҙө, ишек алдын, ундағы әйберҙәрҙе, тәбиғәтте, йән эйәләренең тауыштарын башҡортса ҡабул итергә тейеш бала күңеле. Әйтәйек, кәкүк: “Кәк-кәк, кәк-кәкүк, һикерҙек, остоҡ, бейек”, - тип саҡыра. Баланы аяҡҡа ултыртып бәүелткәндә, һикерткәндә былай тип әйтәһең:Сыйырсыҡ, сыйырсыҡ, сыҡ-сыҡ. Үлән өҫтө ысыҡ, эскең килһә сыҡ-сыҡ”. Йорт хайуандары менән таныштырғанда ла: Кәзә бәрәсе ”Мә-мә-мә, миңә мәмәй, миңә мәмәй - ти. Бәләкәй генә көсөк: "Уау-уау, һин дә батыр балау, мин дә батыр уауай", ти. Һыйыр: “Мө-мө-мө, һөт бирәм, һөт, аҙ ғына көт-көт, һөт эсеп ҙур-у-ур булып кит,” - тей. Әтәс: “Кикирикүүүк, уянығыҙ иртүүүк, уянһағыҙ иртүк бәхетегеҙ булыр күп-күп,”- тей. Бына шулай итеп балаға ымлыҡтар аша тәүге ауаздарҙы үҙ туған телендә һалырға кәрәк. Юғиһә, ул үҙ мөхитен үҙенеке түгел, ә ят мөхит тип уйлап үҫәсәк. ?ыҫҡаһы, бала бәләкәй сағынан уҡ үҙен уратып алған мөхитте туған телендә ҡабул итергә, туған телендә тойорға тейеш. Бер саҡ бәләкәй ҡыҙым менән Мәскәүҙән ҡайтып киләбеҙ. Юл алыҫ. Вагон буйлап төрлө уйынсыҡтар һатып йөрөйҙәр. Балаға уйынсыҡ бесәй алдым. Эргәлә ултырған ғаиләнең дә ҡыҙым йәшендә генә ҡыҙы бар. Улар ҙа бесәй һатып алды. Бер ваҡыт былар дуҫлашып китте лә өй уйнай башланы. Урыҫ ҡыҙы бесәйен “кыс-кыс” тип саҡыра, минең ҡыҙым “бес-бес” ти. “А ты почему бес-бес говоришь, скажи "кыс-кыс" ти урыҫ ҡыҙыҡайы. Таңсулпан уйлап та торманы: “Твоя кошка русская, а моя – башкирка,” - тип яуап бирҙе. Биш йәштә ине ул саҡта. Тимәк, әле вагон эсендә, купе эскәмйәһендә ул төҙөгән өй – уның мөхите һәм ундағы әйберҙәр менән ул башҡортса аралашҡан. Уның башҡорт мөхитендә бесәйе лә башҡорт булып киткән. Тимәк, балала туған тел тойғоһо һалыу өсөн иң тәүҙән үк уны уратып алған бәләкәй генә мөхит туған телендә һөйләшергә тейеш. Был – тәбиғәт ҡануны. Юғиһә, тәбиғәт мең төрлө милләткә мең төрлө өн, ауаз бүләк итмәҫ ине. Тел аҙ-маҙ үҙгәреш кисерһә лә милли өн, моң үҙгәрмәй, үҙгәреш кисергән тел дә ошо моңға ҡалыплаша. Бала күңеле айырыуса һиҙгер. Туған тел мөхитенә ят ауаздарҙың килеп инеүе музыка ҡоралының көйһөҙләнеүе кеүек була. Туған тел үҙ тамырҙарын ныҡлы йәйеп ебәрмәйенсә икенсе телгә күсеү дөрөҫ түгел. Баланан вундеркинд яһайбыҙ тип, бик бәләкәй сағынан бер юлы бер нисә тел өйрәтеп маташыу мейелә аң, заң ҡалыплашыуына ҡамасаулайҙыр. Тимәк, балаға башҡортлоҡ тойғоһо һалыу өсөн уның тирә яғында башҡорт моңо, башҡорт өн-ауазы булырыуҙан башларға кәрәк. Уның тәбиғи булмышына һалынған тел мөхитен нығытыу, үҫтереү, камиллаштырыу мотлаҡ шарт
Пуучи-Яга
Пуучи-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хайпудырская мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рязань юғары хәрби элемтә команда училищеһы
'''Маршал М. В. Захаров исемендәге Рязань юғары хәрби элемтә команда училищеһы (РВВКУС))''' — 1941—2009 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ғәмәлдә булған юғары хәрби уҡыу йорто.1967 йылғы сығарылыш уҡыусыһы генерал-майор Кобозев Юрий Николаевич 2-се һәм 3сө дәрәжә «Ҡораллы көстәрҙә хеҙмәте өсөн» ордендары менән бүләкләнә.
Тарихы
Рязань юғары хәрби команда училищеһы тарихы үҙ эшен 1941 йылдың 22 июленән, Горький хәрби радиобелгестәр мәктәбен асыу тураһында иғлан иткән көндән, ала. Ул Горький кремле биналарының береһендә урынлаша. Бөйөк Ватан һуғышы аҙағынаса Горький радиобелгестәр хәрби мәктәбе алдында фронт өсөн радиоэлемтәнең кесе белгестәрен әҙерләү бурысы ҡуйыла. 1-2 айға иҫәпләнгән программа буйынса, мәктәп ғәмәлдәге армия өсөн квалификациялы радистар, телеграфистар һәм радиомеханиктар әҙерләй. Идара итеү системаһын камиллаштырыу һәм элемтә ғәскәрҙәрен техник яҡтан йыһазландырған һайын, сифатлы яңы команда кадрҙарын әҙерләү зарурлығы асыҡ күренә. Шуға күрә 1942 йылдың мартында Горький хәрби мәктәбе 2-се кластан кәм булмаған радиобелгестәр әҙерләү буйынса юғары типтағы мәктәпкә күсерелә.Курсанттарҙы уҡыу ваҡыты 4 айға тиклем арта.
1944 йылдың 6 авгусында фронт мәктәбе өсөн элемтә белгестәрен әҙерләүҙәге уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумы исеменән Ҡыҙыл Байраҡ тапшырыла. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда мәктәп 13 500 радиобелгес әҙерләгән. Яу яланында хәрби наградаларға лайыҡ булған сығарылыш уҡыусылары батырлыҡтары менән дан ҡаҙана.
1945 йылдың авгусында мәктәп Горький радиобелгес- старшиналар мәктәбе итеп үҙгәртелә. Уҡытыу-тәрбиә процесында тыныс ваҡыт программаһына күсеүгә бәйле үҙгәрештәр күҙәтелә. Училище үҫешендә икенсе сифатлы этап 1948 йылдың мартынан башлана. Мәктәп Горький хәрби элемтә техниктары училищеһы итеп үҙгәртелә. Уҡыу срогы 3 йылға тиклем арта. Курсанттар хәрби фәндәр менән бер рәттән техник фәндәр комплексын өйрәнә.
1960 йылдың сентябрендә училище Рязангә күсерелә һәм училище исеме Рязань хәрби элемтә училищеһы тип үҙгәртелә, октябрь айында яңы уҡыу йылы башлана, шул уҡ ваҡытта командир сифаттарына һәм хәрби училищелар тамалаусыларҙың техник әҙерлегенә талаптар көсәйә.
1969 йылда училище Рязань юғары команда элемтә училищеһында барлыҡҡа килә.
1972 йылдан алып Советтар Союзы Маршал М. В. Захаровтың исемен йөрөтә.
1994 йылдан училище 5-йыллыҡ уҡыу программаһына күсә.
1998 йылда Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарарына ярашлы, училище Хәрби элемтә университетының Рязань филиалына күсерелә.
2004 йылдың июлендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте бойороғо менән Хәрби элемтә университетының Рязань филиалы нигеҙендә Советтар Союзы Маршал М. В. Захаров исемендәге Рязань юғары хәрби элемтә команда училищеһы (хәрби институты) булдырыла. Училищела заманса элемтә һәм иҫәпләү техникаһы менән йыһазландырылған уҡытыу-матди базаһы булдырыла. Училищены тамамлаусы офицерһар хәрби-махсус белем ала, шулай уҡ «радиоэлемтә, радиотапшырыуҙар һәм телевидение», «Элемтә һәм коммутация системалары» һөнәрҙәре буйынса дәүләт өлгөһөндәге инженер дипломы ала. Училище офицерҙарҙы «һауа-десант ғәскәрҙәрендә бәйләнеш» һөнәре буйынса әҙерләй, сығарылыш курс уҡыусылары Һауа-десант ғәскәрҙәре элемтә подразделениеларында команда вазифаларында хеҙмәт итте.
1Училищены тамамлаусылар араһында 14 генерал. 1965 йылғы сығарылыштан генерал-лейтенантВ. П. Шарлапов Элемтә ҡоро ер ғәскәрҙәре начальнигы була. Генерал-полковник О. С. Лисовский взвод командиры вазифаһынан Генераль штабы начальнигы урынбаҫары вазифаһына тиклем хеҙмәт юлын үтә. 2001 йылда, алтмыш йыллығын билдәләгәндә, училище элемтә буйынса иң яҡшы вуздарҙың береһе булып тора.
2009 йылда училище тарҡатыла һәм элемтә факультеты сифатында Рязань юғары һауа-десант команда училищеһына индерелә.
2011 йылдың 6 майында училищеның 70 йыллығы билдәләнә. Был көн рәсми рәүештә РВВКУС-тың һуңғы көнө була.
Яйыҡбаев Камил Яҡшыгилде улы
Яйыкбаев Камил Яҡшыгилде улы (30 ғинуар 1936 йыл — 16 июль 2004 йыл) — журналист. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1980).
Биографияһы
Камил Яҡшыгилде улы Яйыкбаев 1936 йылдың 30 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Абҙан ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған. Атаһы 1941 йылдың июлендә Бөйөк Ватан һуғышына китә. Сталинград янында фашист илбаҫарҙары менән ҡаты алышта һәләк була. Әсәһе колхозда төрлө эштәр башҡара.
1946 йылда мәктәпкә уҡыуға төшә. Яҡшы өлгәшә, һәр синыфты маҡтау ҡағыҙы менән тамамлай.
Ауылында 1956 йылда урта мәктәпте тамамлағас, К.А.Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтына уҡырға инә. 1957 йылда уҡыу йорто «Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты» итеп үҙгәртелә. Тарих-филология факультетында юғары һөнәри белем ала.
Университетта уға Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы, Сәйетбатталов Ғәлей Ғәлей улы, Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы, Мәғәсүмова Бәғиә Мәғәсүм ҡыҙы, Чанбарисов Шәйхулла Хәбибулла улы кеүек күренекле ғалимдарҙан, талантлы педагогтарҙан белем алыу бәхете насип була.
Журналистика буйынса махсуслаша. Ғилми етәксеһе атаҡлы ғалим Ж.Ғ. Кейекбаев була. «Газетала очерк жанры» темаһына диплом эше яҙа, уны уңышлы яҡлай.
1961 йылда КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты йүнәтмәһе буйынса Белорет районының «Ленин юлы» (артабан «Урал») гәзитенә эшкә ебәрелә, бында ауыл хужалығы бүлеге мөдире, тәржемәсе, мөхәррир урынбаҫары була.
1963 йылда республиканың мәғариф министры урынбаҫары Хөсәйен Хәсән улы Яубасаровтың саҡырыуы буйынса «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы редакцияһына эшкә күсә. Унда 23 йыл дауамында (1963—1986) бүлек мөдире, яуаплы сәркәтип була.
1986 йылда «Пионер» журналына (1992 йылдан был журнал «Аманат» тип атала) яуаплы сәркәтип итеп күсерелә. Аҙаҡ уның баш мөхәррире була.
Ижади һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге
Мәғариф министрлығында эшләгән Лоҡманов Фәһим Шәриф улы йыш ҡына Камил Яйыбаевты уҡыу программалары, ҡулланмалар һәм дәреслектәр әҙерләүгә йәлеп итә. Улар бергә йыш ҡына Мәғәриф министрлығының эксперименталь мәктәбе эшдәгән Дәүләкән районының Иҫке Яппар ауылында була. Был уға педагогика буйынса белемен һәм ҡараштарын ғәмәлдә һынап ҡарарға мөмкинлек бирә. Мәктәптәрҙә башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу торошон, ихтыяжын белергә ярҙам итә.
1995 йылда Афғанстанда һәләк булған ир-егеттәр тураһында «Төйәгенә ҡайта торналар» тигән китап яҙа. Ваҡытлы матбуғатта ла әленән-әле мәҡәләләре баҫылып тора.
2003 йылда сыҡҡан китабы «Мәғрифәтсе мөғәллимдәр, күренекле уҡытыусылар һәм мәғариф эшмәкәрҙәре» тип атала. Башҡортостан халыҡ мәғарифы тарихын, күренекле мәғрифәтсе мөғәллимдәре, арҙаҡлы уҡытыусылары һәм мәғариф эшмәкәрҙәре тормошон, хеҙмәт юлын өйрәнеү, улар тураһында мәғлүмәт йыйыу Камил Яйыҡбаевтың күп йылдар буйы ҡыҙыҡһынып башҡарған шөғөлө була.
Хеҙмәттә өлгәшкән уңыштары өсөн республика Халыҡ мәғарифы министрлығы, РСФСР Халыҡ мәғарифы министрлығының Маҡтау грамоталары менән бүләкләнә.
1980 йылда «РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы», 1986 йылда «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемдәр бирелә.
Ғәиләһе
Ҡатыны Фәниә Заһит ҡыҙы (15.04.37—10.06.2011) Белорет районы Йүрмәтау ауылында тыуған, уҡытыусы, тел белгесе.
Ике ҡыҙ үҫтергәндәр, икеһе лә (Әлфиә (19.07.1959) һәм Лира (19.02.1962) Башҡорт дәүләт университетының математика факультетын тамамлаған. Үҙ ғаиләләре бар. Ейәндәре Владимир, Айгөл, Лилиә Мәскәүҙә йәшәй.
Обервайсбах (Тюрингенский лес)
Обервайсбах (Тюрингенский лес) (Oberweißbach/Thuringer Wald) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 1882 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,36 км2. Диңгеҙ кимәленән 670 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98744 һәм автомобиль коды — SLF.
Баҡал руднигы
Баҡал руднигы — (ҡыҫҡартылған исеме — ООО «Бакальское рудоуправление») — Силәбе өлкәһенең Һатҡы районы Баҡал ҡалаһы янында урынлашҡан предприятие. Тимер мәғдәне ятҡылыҡтарын табыу һәм эшкәртеү менән шөғөлләнә.
Баҡал мәғдән идаралығы Көньяҡ Уралдың боронғо тимер сығарыу предприятиеларының береһе.
Географияһы
Баҡал руднигы – тимер мәғдәне ятҡылыҡтары табыу предприятиеһы. Силәбе ҡалаһынан – 210 км, Екатеринбургтан – 340 км, Һатҡынан – 23 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Һатҡы ҡалаһы һәм уның тирә-яғы — Тупһаларҙан Йөрәккүлгә тиклем • Баҡал • Координаталары: 54°55′33″N 58°47′60″E
Топонимикаһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижадын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә Баҡал һәм Еркүскән тауының исемдәренең килеп сығыуы тураһында ошоларҙы яҙа: «Баҡал, тау, Шыйҙа һыртының төньяҡ түбәһе; район ҡарамағындағы ҡала, Һатҡы районы, ике йылғасыҡ, Оло һәм Кесе, Кеме Һатҡының һул ҡушылдығы, Әй бассейны. Урындағы хәҙерге заман телдәре атаманың килеп сығышын асыҡлап бирмәй, һәм Баҡал топонимының боронғолоғон фаразлап була. Шул фекергә әҙәби сығанаҡтар ҙа этәргес бирә. П. С. Паллас үҙенең Көньяҡ Уралға бағышланған тасуирламаларында бейеклекте Баҡал арҡаһы тип атай һәм шунда уҡ арҡаһы һүҙен «тау теҙмәләре», «һырт» тип билдәләй. Моғайын, ошо төшөнсә менән Шыйҙа, Еркүскән һәм Боланды һырттар системаһы билдәләнгәндер. Крайҙы өйрәнеүсе Н. М. Мельхеев Баҡал һүҙендә «бейек» мәғәнәһенә эйә боронғо төрки географик термины йәшеренеүе мөмкин, тип фаразлай. Тау атамаһы йылғаларға һәм тораҡ пунктҡа ла күскән.
Тарихы
Баҡал тимер мәғдәне ятҡылыҡтары урындағы башҡорттарға Рәсәй дәүләтенә инмәҫ элек билдәле булған. 1756 йылда Пётр Рябов, мәғдән таныусы Болан йылғаһының уң яҡ яры буйына яҡын ерҙә Шыйҙа битләүендә көрән ятҡылыҡтарын таба.
Тиҙҙән «Ырымбур тау түрәләре» ҡарары менән Еркүскәндәге минералдың тағы ике сығымы Ҡытау-Ивановск тимер етештереү заводы мәнфәғәтенә бирелә. Бер йылдан Успенский һәм Тяжёлый приискыларын әүҙем эшкәртеү башлана. Улар дөйөм алғанда йылына 20 мең тонна тимер мәғдәне етештергән.
XIX быуат Баҡал ятҡылыҡтары тарихында бик күп асыштар әҙерләгән булып сыға.
1804 йылда Боланды ятҡылығы, ете йылдан — Берләштерелгән (Объединённый), Шуйдинский, Көнбайыш (Западный), Көнсығыш (Восточный) һәм Канат юлы асыла.
1817 йылда Боланды тау һыртында 65% процент тимер тупланған ҡиммәтле тоҡом ҡатламын тауҙың көнбайыш ситендә мастеровой Алексей Решетников таба. 1845 йылда шуға оҡшаған ятҡылыҡтар тау теҙмәһенең көнсығыш битләүендә табыла.
1919 йылда күп һанлы приискылар бер ҙур структураға — Баҡал мәғдән идаралығына (Бакальское рудоуправление) берләшә.
Әммә Баҡал ятҡылыҡтарының сиктәре унан да киңерәк булып сыға — 1950-се йылдарҙа Баҡал геология-разведка партияһы хеҙмәткәрҙәре тимер мәғдән ятҡылыҡтары Баҡал ҡалаһы урынлашҡан урында күп икәнен асыҡлай. Шулай итеп Яңы Баҡал руднигы асыла.
1973 йылда «Сидеритовый» шахтаһы эш башлай. Ер ҡуйынынан «тимер шпаты» — сидерит табыу ойошторола. 17 йыл эшмәкәрлек осоронда шахта ҡеүәте йылына 2000 тоннаға тиклем етә.
Хәҙерге тарихы
Бөгөнгө көндә Баҡал мәғдән идаралығы 1,8 тонна әҙер продукция етештерә.
2008 йылда предприятие, иҫәбендә минерал запасы яҡынса фаразлауҙар буйынса 70 миллион тонна тәшкил иткән Силәбе ятҡылығы Ҡарағайлы (Сосновский) мәғдән идаралығы менән берләштерелеп, киңәйтелде.
Приискыларҙың тиҫтә йылдарға һуҙылған эшмәкәрлеге Баҡал ҡалаһы тирә-яғының матур тәбиғәт күренештәренә төҙәлмәҫлек яра һалған.
Шыйҙа, Боланды һырттары һәм Еркүскән тауы үҙҙәренең башланғыс матурлығын юғалтҡан — түбәләре бысылған, ә битләүҙәре менән тулған.
Әммә тәбиғәт ваҡыт үтеү менән техноген емереклектәрҙән өҫтөн булып сыҡты. Иҫке карьерҙар хәҙер ҡуйы урмандар менән уратылған таҙа зәңгәр һыу ятҡылыҡтарына әйләнгән. Алтмыш метр бейеклегендәге Шихан яңғыҙ ҡаяһы, шулай уҡ һирәк осрай торған Кварцит мәмерйәһе — тейелмәйсә һаҡланған тәбиғәт һәйкәлдәре Баҡал ҡала биләмәһе халҡы өсөн билдәле урын.
«Баҡал мәғдән идаралығы» ЯСЙ-е, сидерит мәғдәнен үртәү һәм байытыу процестары менән бергә, мәғдән әҙерлегенең тулы циклын үҙ эсенә ала.
Хәҙерге ваҡытта предприятие структураһы ике ҙур участка – Баҡал һәм — эшкәртеүҙең асыҡ ысулын ҡулланған рудникты, ер аҫты руднигын, мәғдән әҙерләү комплексын һәм ярҙамсы цехтарҙы үҙ эсенә ала. Карьерҙар үҙләштерелеп бөтә барыуы менән бәйле, Баҡал майҙансығында сидериттарҙы төп табыу ысулы булып ер аҫты ысулы тора, һәм был эште төп атҡарыусы подразделение – «Сидеритовый» шахтаһы.
2012 йылда «Баҡал мәғдән идаралығы» ЯСЙ (ООО) «Урал»  компаниялары төркөмө составына инде.
Баҡал тимер мәғдәне ятҡылыҡтары төркөмөнөң дөйөм запасы яҡынса 1 миллиард тонна, шул иҫәптән мәғдәнендә 28-32% тимер тупланған сидериттар запасы — 420 миллион тонна. Тимер мәғдәненән тыш, ятҡылыҡ ферроиретмәләр һәм утҡа сыҙамлы эшләнмәләр етештереүҙә файҙаланырлыҡ кварцит, шулай уҡ ер өҫтөнә яҡын ятҡан юғары сифалы эзбизташ запастарына бай.
2008 йылда үҙләштерелә башланған майҙанын артабан да эшкәртеү предприятие үҫешенең киләсәген билдәләй, перспективалы тип һанала. Уҙған осорҙа яҡынса 3 миллион тонна тимер мәғдәне һәм 2,3 млн. кубометр асыҡ ысул менән табылған тоҡомдарүҙләштернелгән. Тимер мәғдәненең баланс запасы 70 миллион тонна менән баһалана. Сосновский карьерының проект тәрәнлеге 310 метр тәшкил итә. Мәғдән табыу күләме — йылына 2,5 миллион тоннаға тиклем.
руднигында 2013 йылдың ғинуарынан ваҡлау-байытыу фабрикаһы эшләй. Уның етештереүсәнлеге — 375 тонна/сәғәт. Конвейерҙың дөйөм оҙонлоғо — 330 метр. Етештереүҙе автоматлаштырыуҙың юғары кимәле аҙ һанлы техник персоналға фабрика менән идара итеү мөмкинлеген бирә.
Һуңғы осорҙа яҡынса тигеҙ өлөштәрҙә әҙер продукцияны «Северсталь», Магнитогорск һәм Силәбе металлургия комбинаттарына, Высокогорский тау-байыҡтырыу комбинатына яҡынса тигеҙ өлөштәрҙә тапшырыу тураһында килешеү төҙөлгән.
Мәғдән ятҡылыҡтарын эшкәртеү процесына иң юғары заманса технологияларҙы индереү ярҙамында «Баҡал мәғдән идаралығы» ЯСЙ-енең оҙайлы ваҡытҡа үҫеш планы эшләнә.
Баҡал мәғдән ятҡылыҡтарының әһәмиәте
Ә 1897 йылда Петербургта уҙған геологик конгрестан һуң унда ҡатнашҡан бөтә донъя ғалимдары Баҡал рудниктарына экскурсияға килә.
Туризм
Баҡал тимер ятҡылыҡтарын эшкәртеү һөҙөмтәһендә 5 тораҡ пункт — Брусничный, Ельничный, Межгорный, Рудничный ҡасабалары һәм административ үҙәк — Баҡал ҡалаһы барлыҡҡа килә.
Баҡал карьерҙарының текә битләүҙәре бында экстремаль ярыштар үткәреү мөмкинлеген бирә. Ралли буйынса Рәсәй чемпионаты һәм УрФО Асыҡ Чемпионаты сиктәрендә үткәрелгән «Көньяҡ Урал» ярыштары йыл һайын илдең көслө уҙышсыларын һәм уларҙың тамашасыларын йыя.
Кесе Изылы
Кесе Изылы — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының һул ярына тамағынан 204 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 85 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Садиҡ (исем)
Этимология
Садиҡ исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Мәғәнәһе тура һүҙле, дөрөҫлөктө яратыусы, саф күңелле, эскерһеҙ, тоғролоҡло, ихлас күңелле, дуҫ тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Сайранов Садиҡ Уйылдан улы (15 май 1917 йыл — 21 октябрь 1976 йыл) — Халхин‑Гол йылғаһы буйында 1939 йылғы совет‑япон ҡораллы бәрелешендә һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, уҡсылар полкының взвод командиры, гвардия лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1945).
Садиҡ Сәғитов (1777 йыл—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Байтүрин Садиҡ Айтуған улы (1912 йыл — ?) — журналист, партия эшмәкәре.
Жәфәр әс-Садиҡ (вафаты — 765) — шиғый-имами, Жәфәри мәҙһәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Мәҡсүд Сөндөклө, Мәҡсүтов Садиҡ Мөбин улы (2 (15) сентябрь 1904 йыл — 23 октябрь 1981 йыл) — шағир. 1937 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975).
Фамилияла
Садиҡов Төхвәт Әбдрәхим улы (рСадыков Тухват Абдрахимович; ?- 18 февраль 1943 йыл) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, гвардия рядовойы.
Садиҡов Сисәнбай Садиҡ улы (Садыков Сисянбай Садыкович; 1916 йыл — 25 февраль 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, өлкән сержант.
Садиҡов Әхмәр Садиҡ улы (Садыков Акмар Садыкович; 1902 йыл — яҡынса 13 июль 1943 йыл) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовойы.
Садиҡов Төхвәт Әбдрәхим улы (Садыков Тухват Абдрахимович; ?- 18 февраль 1943 йыл) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, гвардия рядовойы.
Чатыль-Кы
Чатыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Толька йылғаһының уң ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һыңармөгөҙ (йондоҙлоҡ)
Һыңармөгөҙ (йондоҙлоҡ) (Monoceros) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — α Mon, яҡтылығы 3,93 була. Майҙаны буйынса урыны — 35.
Зелёная поляна (Әбйәлил районы)
Зелёная поляна (Зелёная Поляна) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 136 кеше. Почта индексы — 453613, ОКАТО коды — 80201834010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Фуэрте-де-Самайпата
Фуэрте-де-Самайпата комплексы ( Самайпата ҡәлғәһе), шулай уҡ Эль-Фуэрте булараҡ билдәле— археология ҡомартҡыһы  һәм ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы, Боливияла Флорида провинцияһының Санта-Крус департаментында урынлашҡан. Ул Боливия Андтарының көнсығыш битләүҙәрендә ята һәм боливиялылар һәм туристар өсөн популяр туристик урын булып тора.
Комплекс хәрби нығытма булмай, һәм тарихсылар фекере буйынса Колумбҡа тиклем дин урын булған, уны аравактар составындағы инкаларға тиклемге ҙур этник төркөм — чане кешеләре төҙөгән. Ошонда уҡ инкаларҙың көньяҡ-көнсығышҡа табан экспансияһы ваҡыттарында комплекс менән йәнәш төҙөлгән  инкаларҙың  ҡала емереклектәре ята. Инкалар һәм чане гуарани яугирҙәренең һөжүменә дусар булған, улар әленән-әле төбәккә баҫып ингән. Һөҙөмтәлә гуарани Санта-Крус үҙәндәрен һәм тигеҙлектәрен баҫып алған һәм Самайпатаны емергән. Гуарани шулай уҡ испан колонизацияһы ваҡытында ла төбәктә өҫтөнлөк итә.
Ҡорам комплексы менән йәнәш испандар ҙур булмаған ауыл төҙөй, унда хәҙер ғәрәп андалуз архитектураһының бина ҡалдыҡтарын табалар. Ваҡыт үтеү менән испандар ауылды ҡалдырып китә һәм күрше үҙәнгә күсеп ултыра, унда әлеге көндә Самайпата ҡалаһы урынлашҡан.
Фуэрте-де-Самайпата археологик объекты өс төрлө мәҙәниәттең: чане, инкаларҙың һәм испандарҙың ҡоролмаһын үҙ эсенә ала һәм  үҙенә күрә уникаль һанала.
Эль Каскабель
Фуэрте-де-Самайпатаның иң ҡыҙыҡлы үҙенсәлеге булып Эль Каскабель тора. Күктең көнсығыш өлөшөндә ошондай торош менән ике параллель һыҙыҡ билдәле нөктәләргә күрһәтә: азимут 71°,  бейеклеге яҡынса 6,75°. Ҡайһы бер археологтар, ғәҙәти булмаған таштағы һырҙы инкаларға тиклем цивилизация ҡалдырған һәм 1066 йылдың март айындағы Галлей кометаһының осошона арналған тип раҫлай. Сағыштырмаса күптән түгел палеоконтакт теорияһы яҡлы Эрих фон Дэникен бының боронғо осоусы объекттың старт майҙансығы булған тигән фекер белдерә. .
Һаҡлау
Килеүселәр тарафынан ҡаяла хәрефтәр һәм символдар ҡырҡып яҙыуҙарҙы, шулай уҡ һыу ағымынан булған эрозияны булдырмау маҡсатында комплекстың эске өлөшө  кәртәләп алынған. Шуға ҡарамаҫтан, уның байтаҡ өлөшө килеүселәр өсөн асыҡ. Объект коммерция булмаған Stonewatch һаҡлауы аҫтында тора.
Лямин 1-се
Лямин 1-се — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин йылғаһының уң ярына тамағынан 281 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 133 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рахмонберди Мадазимов
Рахмонберди Мадазимов (1875 йыл - 1933 йыл; Муҳаммадаъзим Раҳмонберди Мадазимов аълам ўғли) (1875-1933) — Ҡырғыҙстан театрына нигеҙ һалыусыларҙың һәм хәрәкәтте ойоштороусыларҙың, нигеҙ һалыусы, Бабур исемендәге Ош дәүләт академия үзбәк драма театрынын беренсе директоры, баш режиссёры һәм художество етәксеһе үҙәк азиялағы иҫке Бабур исемендәге Ош дәүләт академия үзбәк драма театры, яҙыусы, Ҡырғыҙстан мәҙәниәте һәм сәнғәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индерә.
Биографияһы
Мирзо Рахмонберди аълам Мухаммадазим хажи улы (Мадазимов) 1875 йылдың Ош ҡалаһында тыуған. Ул, атаһы кеүек, ул Мухаммадазим, абруйлы мулла була, Мәккәгә хаж ҡылып, доға уның дауалау хатта өмөтһөҙ булған билдәле дин белгестәре, ислам тәғлимәтен таратыу,. Шул ваҡытта бик аҙ беләм кеше булып грамоталары, бәләкәй бала һәм уның бер өлөшө ҡараған Рахмонберди Мадазимов шул. Рахмонберди Мадазимов урыҫ уҡыу-мәктәптә ерле Ош ҡалаһы. Яҙыусы Рахмонберди Мадазимов хажи булып, 1914-1915 йылдарҙа канцелярияһы ҡарамағында типографияһы булған генерал-губернатор уны төркөстан крайының ҡалаһы Ташкентта булыуымды ике китап баҫтырып сығарған «Ўшнинг тавсифи» («Ош характеристика»), "Исмлар имлоси" («Исем»).
1914 йылда Рахмонберди Мадазимов етәкселегендә Ош ҡалаһында рус мәктәп уҡытыусы Балтыходжа Султанов менән бергә театр түңәрәгенә нигеҙ һала.
Ош һәм мәғрифәт эшмәкәрҙәре менән бергә 1918 йыл уҡытыусыһы етәкселегендә өйәҙе башҡа Рахмонберди Мадазимов Бекназар Назаров, Иброхим Мусабоев, Журахон Зайнобиддинов, Назирхон Камолов, Абдурашид Эшонхонов, А. Саидов театрындағы үҙешмәкәр түңәрәккә концерт бригадаһы базаһында нигеҙ һалына. Фронттың Төркөстан Реввоенсоветы янындағы тәүге тапҡыр Ҡырғыҙстан урындағы мосолман актёр. Тәүге директоры, театр труппаһы режиссёры һәм театрына нигеҙ һалыусыларҙың һәм тәүге художество етәксеһе булған. Рахмонберди Мадазимов Ҡырғыҙстан хәрәкәте ойошторола. 1919 йылдың труппаһы драма түңәрәге барлыҡҡа килә. Абдукодир Исхоков, Исроилжон Исмоилов, Жалил Собитов артабан труппаһы артистары ҡушыла. Труппалары булған был театр сәнғәтен үҫтереүгә генә түгел, ә профессиональ музыка сәнғәтен үҫтереүгә һәм көньяҡтан ҡырғыҙстан. Сөнки труппаның үҙ репертуары, бынан тыш, театр постановкалар күп ҡуйыла концерт программалары, спектаклдәр, шулай уҡ эшкәртелгән халыҡ көйҙәрен башҡарыусылар музыкаль оҙатыу өсөн, айырым үҫеш этабы музыкант булған тип юл-профессионалдар. Ош Дәүләт үзбәк академия труппа артабан эшләү өсөн нигеҙ булды был музыкаль-драматик театры Бабур исемен. Үзбәк академия музыкаль-драма театры профессиональ театр икенсе ҡалаһында үҙәк азиялағы иҫке Ош булған, ҡалаһы Ташкентта Үзбәк академия драма театры хәмзә исемендәге милли һуң (1913-1914 йылдың 27 февралендә ойошторолған)
Директоры, художество етәксеһе һәм режиссёр бөтә өйәҙе составында була Ош районы Рахмонберди Мадазимов театры театр, сәнғәт һәм мәҙәниәт менән көрәш ҡоралы басмачество һәм унда спектаклдәр ҡуя. Райондарҙа спектаклдәр ҡуйған, белмәйһегеҙме, ҡайҙа улар баҫмасыларға һәм ҡорал һаҡлау урындарына урынлаштыралар. Үҙе менән бергә уның туғандарына, зарарһыҙландырыу һәм ош ҡалаһына нигеҙ һалыусы беренсе милиция начальнигы Солтанов басмачество Балтыходжа әүҙем ҡатнаша. Театр уны үҙе менән бергә арбаға йәшереп шымдылар ҡорал ташыу реквизиттары аша ҡыҙыл районы, ҡыҙыл армияны ҡорал һәм боеприпастар менән тәьмин итергә һәм шулай итеп унда бандаһы орудовать баҫмасылар.
Эльдышев Эрдни Антонович
Эльдышев Эрдни Антонович (26 ноябрь 1959 йыл) — ҡалмыҡ халыҡ шағиры, Ҡалмыҡ Республикаһы яҙыусылар союзы идараһы рәйесе, Рәсәй яҙыусылар союзы, Халыҡ-ара яҙыусылар союздары Берләшмәһе, Рәсәй журналистар союзы, Кавказ яҙыусылар Клубы ағзаһы.
Биографияһы
Эрдни Антонович Эльдышев 1959 йыл дың 26 ноябрендә Ҡалмыҡ Республикаһы Яшкуль районы Яшкуль ҡасабаһында тыуған.
1982 йылда отличие менән Ҡалмыҡ дәүләт университеты н тамамлай.
Ижады
Тәүге шиғырҙары 1979 йылда «Хальмг унн» («Калмыцкая правда») гәзитендә һәм «Теегин герл» («Свет в степи») альманахында баҫылып сыға. 1986 йылда тәүге шиғырҙар йыйынтығы «Нарта гер» («Ҡояш йорто») нәшер ителә.
Эльдышев донъяны һәм икһеҙ-сикһеҙ дала күренештәрен шиғырҙарында нескәлек менән күрһәтә. Ул әрем еҫен, ләләләрҙең яҙын сәскә атыуын, аттарҙың кешнәүен, һауала бөркөттәрҙең осоуын, төнгө йондоҙҙарҙың емелдәүен йырлай. «Әрем» шиғырынан:
Шағир тыуған яғына үҙенең изге тойғоларын һәм фекерҙәрен һалған шиғырҙарын («Тыуған ил», «Минең Элиста», «Тыуған ер», «Ҡылған йыры», «Яҙ» һ.б.) бағышлай.
Эрдни Эльдышев донъя әҙәбиәте классиктарының байтаҡ әҫәрҙәрен туған теленә тәржемә иткән. Улар араһында А. Пушкин, М. Ю. Лермонтов, Ф. Тютчев, В. Маяковский, А. Ахматова, А. Твардовский, Н.Рубцов, Рәсүл Гамзатов, Ҡайсын Кулиев, М. Кәрим әҫәрҙәре, Бүрәт, Монголия һәм Төньяҡ Кавказ республикалары шағирҙарының әҫәрҙәре бар. Уның ижады хәҙерге ҡалмыҡ шиғриәтенең сағыу биттәренең береһе һанала, ул Төньяҡ Кавказдың милли шиғриәтенең әҙәби хазинаһына ингән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Ҡарағужаҡ бей Мөшәүәли
thumb| Ҡарағужаҡ бей Мөшәүәли — ҡыпсаҡ ҡәбиләһе башлығы, башҡорттарҙың Нуғай Урҙаһына ҡаршы көрәшен ойоштороусыларҙың береһе. Шәжәрәләргә һәм башҡа тарихи сығанаҡтарға бәйле Бикбау бей, Иҫке бей, Шәғәле Шаҡман менән берлектә көньяҡ-көнсығыш башҡорттарының Мәскәү дәүләтенә үҙ ирке менән инеүе буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша. Килешеү төҙөгәндән һуң Рәсәй подданныйлығын раҫлаусы жалованная грамота йәғни ярлыҡ ала. Ҡарағужаҡҡа Иван Грозный тарафынан тархан (кенәз) титулы бирелә.
2011 йылдың 7 майында Яҡшимбәт ауылында Мешәүле Ҡужанаҡ бейгә обелиск асыу тантанаһы уҙҙы.
Хәмиҙуллин Әҡсән Абдрахман улы
Хәмиҙуллин Әҡсән Абдрахман улы (17 декабрь 1928 йыл — 27 декабрь 2000 йыл) — нефтсе. 1952—1987 йылдарҙа «Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында быраулаусы, мастер. Башҡорт АССР-ының 8-се саҡырылыш (1971—1975) Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Ишембай ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (1998).
Биографияһы
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1942 йылда Ишембай районы «Тәйрүк» сәнәғәт артелендә ат менән әйбер ташыусы булып башлай. 1948—1951 йылдарҙа Советы Армияһы сафында хеҙмәт итә. Демобилизацияланғандан һуң 1952—1985 йылдарҙа һөнәре буйынса эшләй: быраулау эшсеһе, быраулаусы ярҙамсыһы, верховой, быраулаусы, «Башнефть» производство берекмәһе «Ишембайнефть» НГДУ-һы мастеры.
Казанковка, Введеновка ятҡылыҡтарында скважинаға икенсе олон быраулау технологияһын эшкәртеүҙә һәм практикаға индереүҙә әүҙем ҡатнаша.
Һигеҙенсе биш йыллыҡ осоронда Хәмиҙуллиндың бригадаһы 50 бик ҡатмарлы скважинаны ремонтлай, уларҙың һәр береһе артабан тәүлегенә 40-50 тонна нефть бирә башлай.
Башҡорт АССР-ының һигеҙенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1971—1975) (66-сы Промысла һайлау округы, Ишембай ҡалаһы).
Әҡсән Абдрахман улы Хәмиҙуллин 1987 йылда пенсияға сыға.
Ғаиләһе
Ғүмере буйына ғаиләһе менән Смаҡай ауылында йәшәй. Ҡатыны — Фәриҙә, биш улы бар.
Көҙөшлөбаш
Көҙөшлөбаш (Кудушлибашево) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 56 кеше. Почта индексы — 452238, ОКАТО коды — 80240877004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кесе Корчуган
Кесе Корчуган — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Корчуган йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Скульптор (йондоҙлоҡ)
Скульптор (йондоҙлоҡ) (Sculptor) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — α Scl, яҡтылығы 4,31 була. Майҙаны буйынса урыны — 36.
Кесе Корчуган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Билефельд университеты
Билефельд университеты (Universität Bielefeld) — Германияның. Билефельд ҡалаһындағы университеты, 1969 йылда төҙөлгән, илдең иң йәш университетының береһе.
2015 йылда университетта 263 профессор була һәм унда 22 279 студент уҡый, шуларҙың 1 597-е — сит ил студенттары (300 студент Төркиәнән, 103 — Польшанан, 101 — Ҡ snfq?, 91 — Рәсәй, 71 — Греция, 54- Италия, 50 -Украина, 49-Испания, 42-Болгария, 41 — Ирандан һәм башҡа илдәрҙән- 695.)
Университет кампусы
Университет павильонында:
Беренсе ҡатта
Икенсе ҡатта
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Чебат-Кы
Чебат-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чортово күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Урам һепереүсегә һәйкәл
Урам һепереүсегә һәйкәл 2007 йылдың 12 ноябрендә Өфө ҡалаһының «Мир» сауҙа һәм көнкүреш үҙәге алдына ҡуйылған. Һәйкәлде скульптор Хәлил Ғәләуллин 300 кг бронзанан эшләгән. Һәйкәл Жуковск ҡалаһында ике ай эсендә эшләнгән.
Байдәүләтов Рафаэль Ибраһим улы
Байдәүләтов Рафаэль Ибраһим улы (16 август 1943 йыл) — энергетик, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1999—2008 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер‑министры, 2008—2010 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советында Башҡортостан Республикаһының дәүләт власы башҡарма органынан вәкил. Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Рәсәй Берҙәм энергетика системаһының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003), Рәсәй яғыулыҡ—энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1993). Почёт (2004), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2003), Салауат Юлаев (2008) ордендары кавалеры. Белорет ҡалаһы һәм Белорет районының почётлы гражданы.
Биографияһы
Рафаэль Ибраһим улы Байдәүләтов 1943 йылдың 16 авгусында Башҡорт АССР-ының Белорет районы Береш ауылында тыуған. Иваново энергетика институтын тамамлағандан һуң (1970) Белорет электр бүлеү селтәрҙәрендә эшләй, 1979 йылдан алып КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы, 1985 йылдан — Үҙәк электр бүлеү селтәрҙәре директоры урынбаҫары, 1987 йылдан — «Башкирэнерго» берекмәһенең «Энерготехсервис» предприятиеһы баш инженеры, 1994 йылдан — Өфө ҡала электр селтәрҙәре директоры, 1997 йылдан — «Башкирэнерго» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры, 1998 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер—министрының 1—се урынбаҫары, 1999 йылдан — Премьер—министры, 2008—2010 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының Федераль Йыйылышы Федерация Советында Башҡортостан Республикаһының дәүләт власы башҡарма органынан вәкил, 2011 йылдан башлап — «Электрозавод» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы вәкиле. Башҡорстан Республикаһы 2—се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы депутаты.
Рәсәй Банкы
Рәсәй Федерацияһының Үҙәк банкы (Рәсәй Банкы), Рәсәйҙең айырым асыҡ-хоҡуҡи институты, беренсе кимәлдәге баш банк. Илдең баш эмиссия һәм аҡса-кредит көйләүсеһе; Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте менән килешеп, берҙәм дәүләт аҡса-кредит сәйәсәтен эшләй һәм тормошҡа ашыра; уға айырым вәкәләттәр йөкмәтелгән, атап әйткәндә, аҡса знактарын эмиссиялау һәм банктар эшмәкәрлеген көйләү хоҡуғына эйә. Илдең бөтә кредит системаһын төп координациялау һәм көйләү органы ролен башҡарған Рәсәй Банкы иҡтисади идарлыҡ органы булып тора. Рәсәй Банкы кредит ойошмаларының эшмәкәрлегенә контроллек итә, уларға банк операциялары башҡарыуға лицензия бирә йә уны кире ҡайтарып ала, ә кредит ойошмалары үҙ сиратында башҡа юридик һәм физик шәхестәр менән эшләй, шул уҡ ваҡытта Рәсәй Банкы ла юридик шәхес булып тора.
Рәсәй Банкы үҙен СССР Дәүләт банкының хоҡуҡи вариҫы итеп һанай. Рәсәй Банкының төп маҡсаттары — Рәсәй һумының тотороҡлолоғон һаҡлау һәм тәьмин итеү, банк секторын үҫтереү һәм нығытыу, түләү системаһының һөҙөмтәле һәм өҙлөкһөҙ эшләүен тәьмин итеү. Рәсәй Банкы 2002 йылдан башлап ҡына Рәсәй Федерацияһының рәсми үҙәк банкы булып тора.
Тарихы
Рәсәй Федерацияһының Үҙәк банкы (Рәсәй Банкы) 1990 йылдың 13 июлендә 1987 йылдың октябренән эшләп килгән СССР Дәүләт банкын үҙгәртеү юлы менән ойошторола. РСФСР Юғары Советына отчетлы була. Тәүге осорҙағы атамаһы — РСФСР Дәүләт банкы.
1990 йылдың 2 декабрендә РСФСР Юғары Советы РСФСР Үҙәк банкы (Рәсәй Банкы) тураһында 394-1-се Законды ҡабул итә, уға ярашлы, Рәсәй Банкы юридик шәхескә, РСФСР-ҙың төп банкына әйләнә һәм РСФСР Юғары Советына отчетлы була. 1991 йылда Рәсәй Банкының Уставы ҡабул ителә, ул РСФСР Юғары Советына отчетлылыҡты һаҡлап ҡала.
1991 йылдың 20 декабрендә СССР Дәүләт банкы бөтөрөлә, уның бөтә активтары, пассивтары һәм РСФСР территорияһындағы мөлкәте РСФСР Үҙәк банкына (Рәсәй Банкына) тапшырыла, бер нисә айҙан атамаһы Рәсәй Федерацияһының Үҙәк банкы (Рәсәй Банкы) тип үҙгәртелә.
Рәсәй Федерацияһы Конституцияһына (75-се статья) һәм «Рәсәй Федерацияһы Үҙәк банкы (Рәсәй Банкы) тураһында»ғы Законға (22-се статья) ярашлы, банк функцияларын һәм вәкәләттәрен дәүләт власының федераль органдарына, федерация субъекттарының дәүләт власы органдарына һәм урындағы үҙидаралыҡ органдарына бойондороҡһоҙ башҡара. Дәүләт — Рәсәй Банкының, ә Рәсәй Банкы дәүләттең йөкләмәләре буйынса яуаплы түгел (2-се статья).
Рәсәй Банкы 2014 йылдың ноябрендә тирбәлеүсән валюта курсы режимына күсә. Шулай итеп, һум курсы хөкүмәт йә үҙәк банк тарафынан көйләнмәй, нығытылмай, уның күрс кимәлен үҙгәртеү йә үҙгәреү тиҙлегенә йоғонто яһау буйынса бер ниндәй саралар ҡулланылмай. Рәсәй Банкы нормаль шарттарҙа һум курсы динамикаһына йоғонто яһау маҡсатында валюта интервенциялары үткәрмәй. Тирбәлеүсән валюта курсы режимын идара ителеүсән башҡа курс режимдарынан ошо айырып тора. 2017 йылда Рәсәйҙә тәү башлап Үҙәк банк инициативаһы буйынса микрофинанслау эшмәкәрлеге һәм микрофинанслау ойошмалары тураһындағы законды боҙған легаль булмаған кредиторҙарҙың 8 сайты ябыла. 2017 йылда Рәсәй Банкы Яндекс менән берлектә мәғлүмәттәре тейешле дәүләт реестрҙарына индерелгән микрфинанслау ойошмалары сайттарын һәм страховкалау эше субъекттары сайттарын Яндекс эҙләгесендә маркировкалау проектын эшләне. Рәсәй Банкы маркировкалау буйынса проектты финанс баҙарының күп осраҡта интернет аша эш итеүсе башҡа сегменттарына ла таратыуҙы планлаштыра.
Маҡсаттары һәм функциялары
Рәсәй Банкының төп маҡсаттары :
Килем алыу Рәсәй Банкы эшмәкәрлегенең маҡсаты булмауы айырып билдәләнә.
Рәсәй Банкының функциялары:
Директорҙар советы
«Рәсәй Федерацияһының Үҙәк банкы (Рәсәй Банкы) тураһында» Федераль закондың 15-се статьяһына ярашлы, Рәсәй Банкының директорҙар советы Рәсәй Банкы рәйесенән һәм директорҙар советының 14 ағзаһынан тора. Директорҙар советы ағзалары Рәсәй Банкында даими нигеҙҙә эшләй һәм Рәсәй Банкы рәйесе тәҡдиме буйынса, Рәсәй Федерацияһы Президенты менән яраштырып, Дәүләт думаһы тарафынан биш йылға тәғәйенләнә.
2017 йылдың 17 октябренә ҡарата Рәсәй Федерацияһы Үҙәк банкының директорҙар советы ағзалары түбәндәгеләр була :
Милли финанс советы
Милли финанс советы — Рәсәй Банкының коллегиаль органы. Ун ике кешенән тора, уларҙың икеһе — Рәсәй Федерацияһы Федераль йыйылышы Федерация Советы тарафынан Федерация Советы ағзалары араһынан ебәрелә, өсөһө — Дәүләт думаһы депутаттары араһынан Дәүләт думаһы тарафынан, өсөһө — Рәсәй Федерацияһы Президенты тарафынан, өсөһө Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте тарафынан ебәрелә. Бынан тыш, Милли финанс советы составына Рәсәй Банкы рәйесе инә.
Милли финанс советы (НФС) ҡатнашыусыларының Рәсәй Банкы рәйесенән башҡалары Рәсәй Банкы хеҙмәткәре түгел һәм эшмәкәрлеге өсөн түләү алмай. Совет кәм тигәндә кварталына бер тапҡыр йыйыла. Ҡатнашыусылар араһынан совет рәйесе һайлана. Ете кеше кворум тәьмин итә, ҡарар ябай күпселектең тауышы менән ҡабул ителә.
2017 йылдың мартына ҡарата НФС составы түбәндәгесә була :
Территориаль структураһы
Рәсәй Банкының территориаль подразделениелары илдең төп сәнәғәт-финанс үҙәктәрендә урынлашҡан баш идаралыҡтар формаһында ойошторолған, уларға Федерация субъекттарындағы бүлексәләр буйһона :
2017 йылдың 16 мартында Рәсәй Банкының сит илдәге беренсе вәкиллеге Ҡытайҙың баш ҡалаһы Пекинда асыла.
Бүлендек ойошмалары
Рәсәй Банкының түбәндәге РФ ойошмаларында өлөшө бар:
Алтын-валюта резервтары
Рәсәй Федерацияһының халыҡ-ара резервтары юғары ликвидлы сит ил активтарынан ғибәрәт.
РФ-тың алтын запасы 2017 йылдың 1 авгусына 1,73 мең тонна тәшкил итә.
Пыртей-Яга
Пыртей-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Печор диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Обергебра
Обергебра — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан. йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла кеше йәшәй. Майҙаны — 7,84 км2. Диңгеҙ кимәленән метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — һәм автомобиль коды —.
Сәбалар
Сәбалар (Σαβαίοι) — Көньяҡ Ғәрәбстанда төп халыҡтарҙың береһе (ша`бтар), борон заманда хәҙерге Йемен территорияһында йәшәгән һәм  Сәба батшалығын нигеҙләгән.
Боронғо грек  һәм рим яҙыусылары  илдең юғары мәҙәниәтле булыуын һәм байлығын  телгә ала. Сәбалар  Сүриә, Мысыр, Һиндостан  һәм Эфиопия менән сауҙа итә, уларға алтын, аҫылташтар һәм башҡа тауарҙар һата. Сәбаларҙың бик бай булыуы тураһында Ҡөрьәндә, Библияла Сөләймәндең замандашы Сәба батшабикәһе хаҡындағы хикәйәләрҙә һөйләнелә.
Тарихы
Яҡын Көнсығышта иң боронғо цивилизацияларҙың береһе булған Сәба дәүләте  беҙҙең эраға тиклем 2-се мең йыллыҡтың аҙағында  Көньяҡ Ғәрәбстан  территорияһында, мул һыулы һәм ҡояшлы уңдырышлы  төбәктә,  Рамлат әс-Сәбатәйн сүллеге сигендә хасил була. Сәбалар бында, моғайын, Ғәрәбстан аша үткән Еҫле майҙар юлы барлыҡҡа килеү арҡаһында Ғәрәбстандың төньяҡ-көнбайышынан күскәндер.
Сәба батшалығы тураһында  тәүләп  беҙҙең эраға тиклем IX быуатҡа ҡараған яҙма сығанаҡтарҙа телгә алына, ә уның сәскә атыуының башы беҙҙең эраға тиклем   VIII быуатҡа тура килә. Батша һәм  мөкәрриб Карибил Ватар  төп хаким һәм батша булғандыр, уның трураһында, уның Аусан батшалығы менән һуғышыуы тураһында ғибәҙәтханалағы оҙон яҙманан билдәле.
Тарихының башланғыс өлөшөндә  Сәба сауҙа юлындағы йөк бушатыу-тейәү нөктәһе булып хеҙмәт итә:  Хадрамауттан бында тауарҙар килтерелә, ошонан карауандар Месопотамияға, Сүриәгә һәм  Мысырға юллана (Ис. ; Иов. ). Транзит сауҙанан тыш,  Сәба урында етештерелгән еҫле майҙар һатыуҙан да табыш ала   (Иер. ; ). Сәба баш ҡалаһы  Мәғрәб  эргәһендә ҙур  плотина төҙөлә,  һуғарыу һөҙөмтәһендә элекке уңдырышһыҙ үле  территорияға йән инә  — ил ҙур оазисҡа әүерелә.
Беҙҙең эраға тиклем  715 йылда  сәбалар  ассирийҙарға яһаҡ түләгән халытар иҫәбендә була; әммә был бойондороҡлолоҡ тиҙ тамамлана. Көньяҡ Ғәрәбстанда мәиндәр сәбаларҙың көнәркәше була, уларҙың дәүләте мөһим сауҙа  политияһы булып таныла; мәиндәр сәбалар менән өҙлөкһөҙ  көрәш алып бара, ахыр сиктә уларҙы сәбалар ҡыуа.
Сәба  колониялары күрше  төбәктәргә ыңғай йоғонто яһай. Беҙҙең эраға тиклем VIII   эфиоп ерҙәренә эре сәба колонияһы килеп урынлаша. Сәбаларҙың килеүенә «Сөләймәндең династияһы» тураһындағы легенда бәйле. Был легендаға ярашлы, эфиоп батшалары Боронғо Исраил батшаһы Сөләймән  менән Библиялағы Сәба батшабикәһенең тоҡомо булып тора. Эфиоптар Сәба батшабикәһен эфиоп  Македаһы йәки Билкис тип йөрөтә. Ғәрәптәрҙең Тигре яйлаһына күсенеүе Эфиопияла семит телдәренең генә түгел, төҙөлөштә ташты ҡоро килеш һалыу, ташты һырлау, керамика биҙәү кеүек төрлө һөнәрҙәрҙең дә таралыуына килтерә. Тигрела йәшәгән кушиҙар менән ҡатнашып,  ғәрәп күскенселәре  әғәзи тигән боронғо эфиоп халҡын хасил итә,  хәҙерге Тигре территорияһындағы «Әғәзи» иленең атамаһы шул халыҡҡа бәйле, ә боронғо эфиоп теле ғәйез теле  тип йөрөтөлә башлай.
Беҙҙең эраға тиклем 25 йылда сәбалар иленә Римдың Мысырҙағы наместнигы Элий Галл уңышһыҙ һөжүм менән килә.
Ҡаланың ныҡлығы тураһында — диуар ҡалдыҡтары, ә илдәге юғары мәҙәниәт тураһында  ҡаланың үрге яғында ҙур   цистерналарҙы тултырыу өсөн төҙөлгән ныҡлы плотина һөйләй. Плотина ҡалдыҡтары беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған. Ваҡыт үтеү менән ил сауҙа юлдарының үҙгәреүе арҡаһында бөлгөнлөккә төшә. III быуатта сәбаларҙың хакимлығы тамам була,  сөнки беҙҙең эраның  I—II быуаттарында уҡ Сәба батшалығын химьярҙар баҫып ала башлай.
Ахвледиани Георгий Сариданович
Георгий Сариданович Ахвледиани (13 апрель 1887 йыл — 7 июль 1973 йыл) — грузин тел белгесе, Грузин ССР-ы Фәндәр академияһы академигы.
Сәбалар
Тарихы
Ассирияимперияһы  осоронда Ғәрәбстандың төньяғында сәбалар йәшәүе тураһында шаһитлыҡ иткән сығанаҡтар бар. Төньяҡ Ғәрәбстанда йәшәгән ҡәбиләләр иҫәбендә  Тиглатпаласар  III-нөң стелаһында сәбалар ҙа телгә алына. Тарихсы Дж. А. Монтгомери фекеренсә, беҙҙең эраға тиклем  X быуатта сәбалар Төньяҡ Ғәрәбстанда йәшәгән, әммә көньяҡтан үткән сауҙа юлдарына ла  хужа булған.
Тарихи осорҙары
Сәба батшалығының тарихы өс төп осорға бүленә:
Ахвледиани Георгий Сариданович
Биографияһы
Георгий Сариданович Ахвледиани 1887 йылдың 13 апрелендә Кутаиси ҡалаһы эргәһендәге Дерчи ауылында (Көнбайыш Грузия) тыуа. 1910 Харьков университеты Тарих-филология факультетының славян-рус бүлегенә уҡырға инә. Харьков Император университетын, ә һуңынан Петроград университетын тамамлай. 1918 йылда Грузин университеты ойошторолғас, Тбилиси ҡалаһына ҡайта, «Грузин университеты йәмғиәте» академик комиссияһында ҡатнаша. Тбилиси университетына нигеҙ һалыусыларҙың береһе була (1918).
Сәбалар
Теле
Сәба теле  афразий телдәре ғаиләһенең семит төркөмө көньяҡ ғәрәп төркөмсәһенә инә  һәм көньяҡ ғәрәп яҙмаһын ҡуллана.
Ахвледиани Георгий Сариданович
Биографияһы
1939 йылдан СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы. 1941 йылда Грузин ССР-ы Фәндәр академияһы асылғас, уның ғәмәлдәге ағзаһы итеп һайлана.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында хәрбиҙәрҙең яраланыуы һөҙөмтәһендә телмәре боҙолғандарға ярҙам итеү төркөмөндә эшләй.