cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ямъяҙы (йылға)
Ямъяҙы — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Беүә йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҫылғужин Рамаҙан Ҡунаҡбай улы
Аҫылғужин Рамаҙан Ҡунаҡбай улы (26 май 1956 йыл) — урмансы, солоҡсо, инспектор. Башҡортостан Республикаһы хайуандар донъяһын һаҡлау фондының «Урман рыцары» исемен йөрөтөүсе.
Биографияһы
Аҫылғужин Рамаҙан Ҡунаҡбай улы 1956 йылдың 26 майында Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Үрге Нөгөш ауылында тыуа. Үрге Нөгөш башланғыс мәктәбендә уҡығанда, Аҫылғужиндар ғаиләһе Ғәлиәкбәр ауылына күсә. Ғәлиәкбәр мәктәбен тамамлағас, 1972 йылдан 1983 йылға тиклем «Башлес»-тың Бөрйән сәнәғәт хужалығында эшләй. 1974—1976 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
Хеҙмәт юлы
Р. К. Аҫылғужин ҡурсаулыҡ ойошторолғандан алып эшләүсе нәҫелдән килгән солоҡсолар династияһы вәкиле булып тора. Улар башҡорт халҡының уникаль кәсебе — солоҡсолоҡ, Бөрйән солоҡ ҡортон һаҡлап ҡалыуға һиҙелерлек өлөш индерә. Был йоланы Рамазан Ҡунаҡбай улы — ойоштороусы булараҡ та дауам итә. Компетенцияһын һәм квалификацияһын иҫәпкә алып, ул ҡурсаулыҡ делегацияһы составында, өс тапҡыр Польша Республикаһында милли парктарҙа солоҡсолоҡто тергеҙеү буйынса ғилми-ғәмәли семинарҙарҙа һәм Ярославль өлкәһенең «Вощажников» ауыл хужалығы предприятиеһы асыҡ акционерҙар йәмғиәте урта рус тоҡомло бал ҡорттарын һаҡлау һәм үрсетеү буйынса үҙәгендә «Солоҡ умартасылығы» халыҡ-ара практик уҡыу семинарында ҡурсаулыҡ исеменән сығыш яһай.
Алыҫтағы бүлексәне етәкләп, Рамаҙан Ҡунаҡбай улы килеп тыуған проблемаларҙы оператив һәм үҙаллы хәл итә, «Шүлгән-Таш» ҡурсаулығының Нөгөш урман хужалығы ҡеүәтен һөҙөмтәле файҙалана. Кәрәк булғанда урман янғындарын һүндереүҙе ойоштора, урман хужалығы күп һанлы ҡурсаулыҡ режимын, биотехник һәм урман хужалығы сараларын үтәүҙе, беренсел ғилми мәғлүмәттәр йыйыуҙы тәьмин итә, танып белеү туризмы үҫешенә булышлыҡ итә.
Ғаиләһе
Өйләнгән, ике ул, өс ҡыҙ тәрбиәләп үҫтерә.
Оло улы Илдар Иҫке Собханғол ауылында йәшәй.
Ҡыҙы Дилбәр 1999 йылда Башҡорт кооператив техникумында уҡый, 2014 йылда Халыҡ-ара иҡтисад һәм хоҡуҡ институтын тамамлай һәм Бөрйән районы муниципаль районы мәҙәниәт бүлегендә әйҙәүсе бухгалтер булып эшләй.
Улы Ғәзинур 2011 йылда Башҡорт дәүләт аграр университетының урман хужалығы бүлегендә белем ала. Шул ук йылды «Шүлгәнташ» ҡурсаулығына участка дәүләт инспекторы булып эшкә урынлаша. 2019 йылдан Биосфера биләмәһен үҫтереү һәм тарихи-мәҙәни мираҫты һаҡлау буйынса директор урынбаҫары.
Гөлдәр 2006—2011 йылдарҙа Сибай сәнғәт колледжын, 2011—2014 йылдарҙа Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис академияһын тамамлай.
Кесе ҡыҙы Рузилә Иҫке Собханғол урта мәктәбен алтын миҙалға тамамлап, Өфө дәүләт авиация техник университетында техник системаларҙа идара итеү һөнәрен үҙләштерә.
Балалары үҙҙәре һайлаған һөнәр буйынса белем алып, уңышлы эшләп йөрөй, ғаилә ҡорған.
Әрзинжан (провинция)
Эрзинджа́н (Erzincan) — Төркиә Йөмһүриәтенең провинцияһы.
География
Әрзинжан Эрзурум, Сивас, Тунджели, Бингөл, Малатья, Элязыг, Гюмюшхане, Байбурт, Гиресун провинциялары менән сиктәш.
Халҡы — 316 841 кеше.
Административ ҡоролош
9 район:
Лемша (Локчима ҡушылдығы)
Лемша  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Локчим йылғаһының уң ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лем (Вычгрда ҡушылдығы)
Лем  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының һул ярына тамағынан 440 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 80 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лём-Ю
Лём-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының уң ярына тамағынан 183 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Конья (провинция)
Конья (Konya) — Төркиә Йөмһүриәтенең провинцияһы. Төркиә Йөмһүриәтенең майҙан буйынса беренсе ил.
География
Конья Эскишехир, Афйонкараһисар, Ыспарта, Анталья, Караман, Мәрсин, Нигде, Аҡһарай, Анкара провинциялары менән сиктәш.
Халҡы — 2 192 166 кеше.
Административ ҡоролош
31 район:
Ҡожаэли
Мәрмәр диңгеҙе регионы составында. "Эл" - төрөк телендә "ҡул" тигәнде аңлата, йәғни провинция исеме «Ҡожа ҡулы» тип тәржемә ителә.
География
Ҡожаэли Сакарья, Бурса, Ялова, Истанбул провинциялары менән сиктәш. Провинция Мәрмәр диңгеҙе һәм Ҡара диңгеҙ ярҙарында урынлашҡан. Майҙан 3 635 км².
Административ үҙәге
Измит (İzmit), 1397 йылға тиклем Никомедия (Νικομήδεια)
Халҡы - 643 766 кеше.
Истанбулдан 85 километр алыҫлыҡта тора. Иҡтисад яҡтан илден икенсе сәнәғәт үҙәге. Ҡалала Borusan Mannesmann, Lassa, Kordsa, Brisa, Goodyear, Pirelli, Ford, Honda, Hyundai, Chrysler, Petkim,, Tabosan, «Ассан Алюминий», DYO, Marshall, Arçelik, Lever, Seka Kağıt Fabrikası заводтары бар.
Лепта-Ёль
Лепта-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ын йылғаһының һул ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Лемша-Шор
Лемша-Шор — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Локчим йылғаһының уң ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Лепта-Ёль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лемша-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лепта (Тимшер ҡушылдығы)
Лепта  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тимшер йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лесной Черь
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кирбес
Кирбес — яһалма таш, йыш ҡулланылған төҙөлөш материалы.
Төрҙәр:
Үлсәм
Рәсәй стандарттары буйынса:
Шулай уҡ:
Керамика
Балсыҡтан йәки уларҙың минераль өҫтәмәләр менән ҡатышмаларынан (ә ҡайһы берҙә башҡа органик булмаған берләшмәләрҙән) юғары температура тәьҫирендә артабан һыуытып яһалған материалдар.
Клинкер плитка
Клинкер кирбесте клинкер плитка менән алмаштырырға мѳмкин. Эре клинкер плитка етештереү ойошмалары: Houson, АВС Klincergruppe (Германия), Roben, Stroeher, Ронсон.
Фирҙәүси кәшәнәһе
Фирҙәүси кәшәнәһе (фарс. ">آرامگاه فردوسی) — Иранда Хөрәсән-Резави провинцияһындағы боронғо Тус ҡалаһында урынлашҡан аҡ мәрмәрҙән төҙөлгән мемориаль комплекс. Бөйөк фарсы шағирына, «фарсы теле атаһы» Хәким Әбүлҡасим Мансур Хәсән Фирҙәүси Тусиға арналған.
Тасуирламаһы
Комплекс фарсыларҙың традицион «чахарбаг» баҡсаһы стилендә төҙөлгән. Баҡса уртаһында ҡоролма урынлашҡан, уның күпселек өлөшө аҡ мәрмәрҙән эшләнгән. Уны нигеҙгә һәм шул нигеҙгә ҡоролған һәр яҡтан колонналар, «Шаһнамә» поэмаһынан күренештәр һәм өҙөктәр менән биҙәлгән кубок конструкцияһына бүлергә мөмкин. Фарсы каллиграфияһының традицион шрифты — насталик менән яҙылған. Кәшәнә шулай уҡ сәскә орнаменты менән биҙәлгән.
Шағирҙың мәйете конструкцияның өҫкө өлөшө аҫтында ята. Кәшәнә нигеҙенең аҫҡы нөктәһенән алып кубок конструкцияһы башланғанға тиклем илткән ун ике баҫҡысы бар.
Уның эске стеналары «Шаһнамә» героик эпосының төп сәхнәләре менән биҙәлгән. Кәшәнәнең эске биҙәлешен архитектор Феридун Садеки эшләгән. Ул поэма геройҙары статуяларын һәм рельефтарын файҙаланып, юғары ысынбарлыҡҡа тап килгән сюжеттар проектлау менән шөғөлләнә. Рөстәм баһадир диуарҙарҙа һүрәтләнгән бөтә сәхнәләрҙә лә тиерлек ҡатнаша.
Фирҙәүсиҙең мәрмәр ҡәберенә шағирҙың фарсы әҙәбиәтенә индергән өлөшө хаҡында фарсы телендәге юлдар уйып яҙылған. Бында шулай уҡ Фирҙәүсиҙең тыуған һәм вафат булған көндәре һәм кәшәнәнең төҙөлгән көнө бар.
Тарихы
Күренекле фарсы шағиры, данлыҡлы «Шахнамә» героик эпосы авторы Фирҙәүси 1020 йылда Тусала вафат була. Мәрхүм булғас ҡына уға танылыу килә. Туғыҙ быуат дауамында Фирҙәүсиҙең кәшәнәһе ябай ғына булған: Ғәзнәүиҙәр нәҫеле хакимдарының береһе Фирҙәүсиҙең ҡыҙы атаһын ерләгән йорттоң баҡсаһында ҙур булмаған ғибәҙәтхана төҙөргә бойороҡ биргән. Һуңыраҡ Абдулла хан II (1533—1598) ошо ҡорамды тергеҙеү эштәрен башҡарырға ҡуша.
XX быуат башында Иран хөкүмәте бындай бай тарихлы дәүләт менән идара итеү өсөн милли оҡшашлыҡтың (идентичность) мөһимлеген аңлай башлай.
1934 йылда Риза шаһ Пәхләүи хөкүмәте Фирҙәүсиҙең мәҙәни һәм әҙәби әһәмиәтен таныны һәм уның хөрмәтенә монументаль кәшәнә ҡороу тураһында ҡарар ҡабул итте. Проекттың башлығы булып Иран архитекторы Хажи Хөсәйен Лурзаде сығыш яһаны. Ул ваҡытында Иранда Рамсарҙағы шаһ һарайы, имам Хөсәйен мәсете һәм Мәрмәр (Гөлөстан) һарайы ансамбленең бер өлөшө кеүек байтаҡ архитектура шедеврҙарын эшләгән.
Фирҙәүсиҙең мең йыллығы менән тап килгән кәшәнәне асыу тантанаһына төрлө илдәрҙән, шул иҫәптән Тажикстандан (СССР), Һиндостандан, Германиянан, Франциянан, Бөйөк Британиянан һәм башҡа илдәрҙән бик күп шағирҙар саҡырыла. Һуңғараҡ Иран ғалимдары йыйған аҡсаға шағирға һәйкәл ҡуйыла. Ул әле мемориаль комплекстың икенсе яғында, ҡәберлек ҡаршыһында урынлашҡан.
Күпмелер ваҡыттан һуң архитектор Кәрим Таһирзаде мәҙәни объекттың тәүге йөҙөн бер аҙ үҙгәртте: ҡәберҙең көмбәҙгә оҡшаш формаһы хәҙерге дизайнға (параллепипед формаһы) үҙгәртелде. Шулай итеп Фирҙәүси ҡәберенең стиле Әһәмәниҙәр династияһының архитектура стиленә, атап әйткәндә, Пасаргадтағы Бөйөк Кирҙың ҡәберенә оҡшатып махсус рәүештә эшләнә. Ирандың зооастрий партияһының Кейхосров Мәжлесендәге вәкиле Шаһрок Әһәмәниҙәр һәм Сәсәниҙәр классик архитектура стилен тергеҙеү идеяһын айырыуса әүҙем тәҡдим итте.
Пәхләүи династияһы Фирҙәүси образын Ирандың мәҙәни абруйын донъя берләшмәһендә күтәрергә һәләтле фактор итеп файҙаланды. Шуның арҡаһында 1979 йылда революционерҙар ҡәберлекте емерергә лә уҡталды. Ләкин төҙәтә алмаҫлыҡ хәлгә барып етмәне.
Көньяҡ фронттың август контрһөжүме (1919)
Көньяҡ фронттың август контрһөжүме (14 август — 12 сентябрь 1919) — Ҡыҙыл армияның Көньяҡ фронты ғәскәрҙәренең Деникиндың аҡ гвардиясылар армияһына (ВСЮР) ҡаршы һөжүме. Һуғышты ике һөжүм төркөмө алып бара, төп удар Дон өлкәһе йүнәлешенә яһала. РККА ғәскәрҙәре заданиены үтәй алмай, әммә уларҙың ғәмәлдәре Деникин армияһының артабанғы һөжүмен тотҡарлай.
Алдағы хәлдәр
1919 йылдың 3 июлендә А. И. Деникин Мәскәүгә һөжүм итеү тураһындағы директиваны иғлан итә һәм Ирекле армияның төп һөжүмен Курск, Орел, Тула аша планлаштыра. РККА ғәскәрҙәре яҡынса 1400 км һуҙымында оборона алыштары алып бара һәм август башына Яңы Украинка, Ромодан, Обоян, Лиски, Борисоглебск, Камышин, Владимировка, Черный Яр сигендә аҡтарҙың һөжүмен туҡтатыуға өлгәшә. Бынан һуң ҡыҙыл ғәскәрҙәр контрһөжүмгә күсеүгә әҙерләнә башлайҙар.
Көстәр ҡуйылышы
Көньяҡ фронты ғәскәрҙәренең һаны (командующийы В. Н. Егорьев, РВС ағзалары Г. Я. Сокольников, М. К. Владимиров, Л. П. Серебряков, М.M. Лашевич) 15 августҡа ҡарата 150,5 мең штык, 23,7 мең ҡылыс, 719 орудие, 3197 пулемет 15 авгусҡа тиклем тәшкил итә; шулай уҡ нығытылған райондарҙа 35 мең штык һәм ҡылыс, 129 орудие, 184 пулемет, запас частарҙа — 50 меңдән ашыу кеше була.
Көньяҡ фронтҡа ҡаршы генерал А. И. Деникиндың дөйөм командованиеһы аҫтындағы төп көстәре Дон армияһы (командующийы генерал В. И. Сидорин), Кавказ армияһы (командующийы генерал П. Н. Врангель) һәм Ирекле армия (командующийы В. З. Май-Маевский) составында һуғыша. Был ғәскәрҙәрҙең дөйөм һаны 100,96 мең штык, 43,25 мең ҡылыс, 303 орудие тәшкил итә.
Ике яҡтың пландары
Башта РККА командованиеһы һөжүмдең бер нисә вариантын күҙ уңында тота. .Баш командующий И. И. Вацетис Харьков йүнәлешендә төп һөжүмде 14-се, 13-сө һәм 8-се армиялар көстәре менән башҡарырға ниәтләй. 9-сы һәм 10-сы армиялар, Волга һәм Дон араһында һөжүм итеп, ярҙам итергә тейеш була. Көньяҡ фронт командующийы В. Н. Егорьев төп көстәрҙе Новохоперск — Камышин районында тупларға һәм төп һөжүмде, Харьков йүнәлешендә тик кәртә ҡалдырып, түбәнге Хопер һәм түбәнге Дон йүнәлешендә башҡарырға тәҡдим итә.
Главком Вацетисты алыштырған С. С. Каменев Деникин ғәскәрҙәрен тар-мар итеү маҡсатында Көньяҡ фронттың һул флангыһы менән Дон өлкәһенә табан һөжүм итергә тәҡдим яһай Әлеге планды РКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы хуплай, бер Л. Д. Троцкий ғына ҡаршы була — ул төп һөжүмде Харьков йүнәлешендә яһарға кәрәк тип һанай.
Шулай итеп, төп ударҙы Көньяҡ фронттың һул флангыһы көстәре ярҙамында Бөтә Дон өлкәһе аша Новочеркасск һәм Ростовҡа һөжүм итеү планлаштырыла; был флангта 9-сы һәм 10-сы армиялар, С. М. Буденныйҙың атлы корпусы составындағы В. И. Шориндың махсус төркөмө туплана — барлығы 52,5 мең штык, 14,5 мең ҡылыс, 314 орудие, 1227 пулемет.) Дөйөм һөжүм фронтының оҙонлоғо 760 км тәшкил итә. 14-се армия, Лозоваяға һөжүм итеү бурысын алғас, Селивачевтар төркөмө һөжүменә үҙ өлөшөн индерергә тейеш була.
РККА-ның контрһөжүме 2-5 авгусҡа билдәләнгән була, әммә көньяҡ фронтҡа әкренләп тулыландырыу, запас, ҡорал, боеприпастар һәм аҙыҡ-түлек күсеүе арҡаһында әҙерлек тамамланмай. Булдырылған ғәскәрҙәр төркөмө төп удар йүнәлешендә етерлек көс һәм саралар менән тәьмин ителмәй.
Шориндың махсус төркөмө ғәмәлдәре
14 августа Шорин төркөмө ғәскәрҙәре, Волга-Кама флотилияһының Волга буйы отряды ярҙамында (5 пушка, 16 кәмә, 1 йөҙөүсе батарея) аҡ гвардия Дон армияһына һәм Кавказ армияһына ҡаршы һөжүм башлай, уларҙың һаны 12,3 мең штык, 21,9 мең ҡылыс, 93 орудие, 249 пулемет тәшкил итә. 10-сы армия ғәскәрҙәре Буденныйҙың кавалерия корпусы менән берлектә Камышин һәм Царицынға һөжүм итә; Усть-Хопёрскаяға — 9-сы армия. Август аҙағында Буденныйҙың кавалерия корпусы Островский ауылынан көнбайыштараҡ генерал Сутулов казак дивизияһын тар-мар итә һәм 10-сы армия менән бергә Серебряково-Зеленовский ауылы районында аҡ ғәскәрҙәргә көслө һөжүм яһай һәм 4 бронетанк поезын баҫып ала.
Сентябрь башында Царицын өсөн ауыр һуғыштар башлана. 5-8 сентябрҙә 10-сы армия ғәскәрҙәре һәм Буденный кавалерия корпусы частары һөжүмен дауам итә. Аөтарҙың көслө уты аҫтында окоптар һәмҡойма сымдарын штурмлайҙар, әммә ҙур юғалтыуҙар арҡаһында һөжүмде туҡтатырға мәжбүр булалар.9 сентябрҙә аҡ ғәскәрҙәр 10-сы армия ғәскәрҙәренә ҡаршы 12 батарея, бронемашиналар һәм танктар ярҙамында пехота һәм кавалерияның ҙур көстәре менән һөжүм башлайҙар, бер нисә районда ҡаты һуғыштар барышында 10-сы армияның частарын сигенергә мәжбүр итәләр. 11 сентябргә ҡарата Царицын тирәһендә әүҙем хәрби ғәмәлдәрә туҡтатыла.
Көньяҡ фронт командованиеһы Буденныйҙың кавалерия корпусын. артабан уны Новохоперскиға Мамонтов кавалерия корпусына ҡаршы ебәреү өсөн, 10-сы армия составынан сығарырға ҡарар итә. Шул уҡ ваҡытта ойошторолған кавалерия корпусы командующийы Ф. К. Миронов рөхсәтһеҙ Деникин ғәскәрҙәренә ҡаршы фронтҡа сығырға ҡарар итә.. Был аҙым фетнә тип ҡабул ителә һәм Буденныйҙың кавалерия корпусы көстәре уны юҡ итеүгә йүнәлтелә. 13 августа Миронов ҡулға алына, ә уның 500 яугиры ҡоралһыҙландырыла.
9-сы армияның һөжүме бик яй үҫешә, сөнки аҡ ғәскәрҙәр бик ныҡ ҡаршылаша. Тик 21 авгусҡа армия ғәскәрҙәре ҡәтғи боролошҡа өлгәшә һәм аҡ гвардия Дон армияһының частарын Хопер һәм Дон йылғаларына табан этәрә башлай.12 сентябрҙә 9-сы армия ғәскәрҙәре Хопер йылғаһы аша үтә һәм 150—180 километрға төпкә үтә, әммә артабанғы һөжүм уңышһыҙ була.
Селивачев төркөмө ғәмәлдәре
15 августа Селивачев төркөмө Дон армияһы көстәренең бер өлөшө һәм Ирекле армияның уң ҡанаты ғәскәрҙәренә һөжүм башлай, уларҙың һаны 20,5 мең штык, 9,2 мең сабер, 69 орудие, 208 пулемет тәшкил итә. Дон һәм Ирекле армиялар киҫешенә төп һөжүмде удар төркөм (3-сө һәм 42-се уҡсылар дивизияһы һәм 13-сө армияның кавалерия бригадаһы, 12-се, 15-се, 16-сы һәм 13-сө уҡсылар дивизияһы) башҡара.
27 августҡа Селивачев төркөмөнөң һул флангы ғәскәрҙәре, 60 км юл үтеп, Яңы оскол, Бирюч, Валуйки ҡалаларын биләйҙәр; уң флангта Белгородҡа яҡынлашалар; үҙәктә, 150 км үткәс, Купянскиға яҡынлашалар, а уңдараҡ Харьковтан 40 км алыҫлыҡта туҡталалар. 1 сентябргә ҡарата төркөм ғәскәрҙәре Волчанск, Купянск, Валуйки, Подгорное станцияһы (Россоштан төньяҡта) линияһына барып сығалар. Селивачев төркөмө ғәскәрҙәренең һөжүме Шорин төркөмө менән үҙ-ара бәйләнешһеҙ, уның менән бер-береһенән айырылып торған йүнәлештә һәм флангтарҙың артта ҡалыуы менән үткәнгә күрә, ғәскәрҙәр уңайһыҙ хәлгә эләгә. Тылда Мамонтов төркөмө бәйләнеште һәм тыл коммуникацияларын өҙөү менән шөғөлләнә.
Аҡтар үҙ көстәрен Селивачев төркөмөнөң флангтарында туплайҙар һәм 26 августа һөжүмгә күсәләр. Белгород тирәһенән Корочаға, Яңы осколға Кутеповтың 1-се армия корпусының ике дивизияһы, генерал Шкуроның 3-сө Кубань атлы корпусы һөжүм итә. Карпенков, Красное, Самотеевка районынан Бирючҡа 8-се Пластун һәм 2-се дон дивизиялары һөжүм итәләр. Аҡтар Селивачев төркөмөнөң төп ғәскәрҙәрен ҡамауға алырға һәм ҡыйратырға тырыша. Ҡыҙылдарҙың ғәскәрҙәре 12-се һәм 42-се уҡсы дивизиялары ярҙамында ҡаршы торалар һәм 15 сентябрҙә Сейм йылғаһы буйына сигенәләр. 14-са армия дивизиялары, Селивачев төркөмөнә ярҙам итеү өсөн, Һөжүм итә башлайҙар. әммә уңышһыҙлыҡҡа тарыйҙар һәм артҡа сигенәләр.
Йәнекәев Рафаэль Сәлихйән улы
Йәнекәев Рафаэль Сәлихйән улы (12 февраль 1932 йыл —16 август 2007 йыл) — агроном-селекционер. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1986).
Биография
Рафаэль Сәлихйән улы Йәнекәев 1932 йылдың 12 февралендә Башҡорт АССР-ының Топорнин районы (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Саҡмағош районы) Яңы Мортаза ауылында тыуған. Дворян Йәнекәевтәр нәҫеленән, Йәнекәев Рифҡәт Сәлих улының ҡустыһы. 1956 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын (хәҙер Башҡорт дәүләт аграр университеты) тамамлай һәм шул уҡ йылда Ҡариҙел районының «Совет» колхозында баш агроном булып эшләй башлай. 1957 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтында эшләй: 1965 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1974—1977 йылдарҙа һәм 1984—1998 йылдарҙа лаборатория мөдире.
2007 йылдың 16 авгусында вафат була, Өфө районы Ҡыҙылъяр ауылында ерләнгән.
Фәнни эшмәкәрлеге
Хеҙмәттәре:
Иҫкешәһәр (провинция)
Иҫкешәһәр (Eskişehir) — Төркиә Йөмһүриәтенең провинцияһы. Провинцияден Юнусэмре илселә (районда) бөйөк төрөк шағиры Юнус Эмре тыуҙы.
География
Иҫкешәһәр Бпровинцияһыджик, Кютаһъя (ил), Афйонкараһисар, Конья, Анкара, Болу провинциялары менән сиктәш.
Халҡы — 706 009 кеше.
Провинция үҙәге
Провинция үҙәге Иҫкешәһир – Төркиәнең халыҡ һаны буйынса 12 ҡала. Төрки теленән Иҫкешәһир Иҫке ҡала тип тәржемә ителә.
Иҫкешәһәрҙә Төркиәнең студенттар һаны буйынса иң эре университеты- Анадолу (Анатолия) университеты урынлашҡан. Уны эре меценат һәм эшкыуар Сабанджы Сакып, Sabanci Holding хужаһы тамалаған.
Административ ҡоролошо
14 район:
Лопью
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лопь-Ю (Локчима ҡушылдығы)
Лопь-Ю  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Локчим йылғаһының һул ярына тамағынан 155 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 105 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лопь-Ю (Вычгрда ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Лётма
Лётма — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сысола йылғаһының һул ярына тамағынан 298 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Dash (криптовалюта)
Dash (тәүҙә Darkcoin һәм XCoin атамалары менән билдәлелек яулаған) –тәүсығанаҡ коды асыҡ булған криптовалюта. Dash-тың үҙәкләштерелгән идаралығы юҡ – эмиссия майнинг ваҡытында барлыҡҡа килә. Майнерҙар тарафынан булдырылған аҡсалата бүләктең 90 проценты майнерҙар һәм мастернод операторҙары араһында бүленә. Ҡалған 10 проценты яҡшы тип табылған проекттарҙы финанслауға ебәрелә.
2014 йылдың 18-се ғинуарында Dash тәүҙә XCoin (XCO) атамаһы менән барлыҡҡа килгән була. Үҙ эшен башлар алдынан 1,9 миллион тәңкә баҫып өлгөрә. 2014 йылдың 28-се ғинуарында исеме Darkcoin атамаһына үҙгәртелә. 2015 йылдың 25-се мартында Darkcoin Dash атамаһы менән танылыу яулай. Төҙөүсеһе – Эван Даффилд.
Dash системаһында транзакция ғәмәле InstantSend хеҙмәтләндереү сервисы булғанлыҡтан үтә тиҙ раҫлана. Шулай уҡ, ҡулланыусы Private Send функцияһы ярҙамында ҡайһы бер транзакция ғәмәлдәрен ышаныслы йәшерен рәүештә атҡара ала. Был үҙ сиратында, Dash һәм Биткойн системаларының төп айырмалыҡтары булып тора.
Капиталлаштырыу күрһәткестәре буйынса, 2021 йылдың март айы мәғлүмәттәренә ярашлы, Dash киң танылған утыҙ криптовалюта системалары араһына инә.
Der Spiegel мәғлүмәттәренә ярашлы, 2019 йылдың февраль айы күрһәткесе буйынса, Dash Венесуэлала иң киң билдәле криптовалюта тип иҫәпләнгән.
Перспективалар һәм эксперт фекерҙәре
Шыйыҡсаның тиҙ алмашыныуын Dash мобиль сумкаһына берләштерәләр, криптовалюталарҙы тиҙ арала һатып алыу һәм алмаштырыу еңелләшә. Был үҙенсәлек Android ҡоролмалары менән эшләй, картанан DASH-ты туранан-тура 50+ валютала алырға мөмкинлек бирә.
Монета Кинесис сауҙа экоструктураһына инә һәм алтын һәм көмөш менән тиңдәштәр операциялары, шулай уҡ ҡайһы бер популяр криптовалюталар менән таныулы.
Яңыртыу v0.20 һынау селтәрендә 2021 йылдың авгусында сыға. Консенсусҡа, валидаторҙарҙың әйләндереүгә һәм операцияларға ҡул ҡуйыуға ҡайһы бер үҙгәрештәр индерелде.
2021 йыл аҙағында Dash, финанс енәйәттәре буйынса транзакцияларҙы күҙәтеүҙе еңелләштереү маҡсатында, блокчейн аналитика хеҙмәттәренең төп провайдеры булған TRM Labs менән берләштерелә.
Тимәк, проект әүҙем үҫешә һәм хатта көйләүселәр менән хеҙмәттәшлек итергә тырыша. Шуға ла киләсәктә ул тағы ла талапсаныраҡ буласаҡ һәм аҡса ставкаһы үҫәсәк.
Мюнхен
Халыҡ — 1 450 381 кеше (2015). Берлин, Гамбург ҡалаларҙан һуң илден иң күп халыҡ йәшәғән ҡала.
Мюнхенда Октоберфест фестивале үткәрелә. Ҡалала Рәсәй консуллығы бар. Университет-Мюнхендың Людвиг-Максимилиан университеты.
Мюнхендә Германияла иң ҡыйбат мөлкәт.
Административ ҡоролош
25 округ (Bezirk).
Транспорт
Ҡалала Германияның икенсе иң эре аэропорты урынлашҡан (Фракфурт аэропортынан һуң). Франц Йозеф Штраус исемен йөрөтә. Тәүлек әйләнеһенә эшләғән транзит терминалы бар. Мюнхенда 3 транспорт ҡулса:
Каһраманмараш (провинция)
Каһраманмараш (Kahramanmaraş) — Төркиә Йөмһүриәтенең провинцияһы.
География
Каһраманмараш Османиә, Аданаилдәре менән сиктәш. Халҡы 1 002 384 кеше (2009).
Административ ҡоролошо
10 район:
Лобха
Лобха — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Түбенге Лобаз йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чанаккале (провинция)
Чанаккале (Çanakkale) — Төркиә Йөмһүриәтенең провинцияһы. 2015 йылда Төркиә Йөмһүриәтендә тантаналы рәүештә Чанаккале өсөн ҡаты һуғышының 100 йыллығы билдәләнде.
Лудвож
Лудвож — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кылтым-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Чанаккале (провинция)
География
Эдирне, Текирдаг, Балыкесир провинциялары менән сиктәш. Азия һәм Европала урынлашҡан. Халҡы — 464 975 кеше (2009).
Лудвож
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Чанаккале (провинция)
Административ ҡоролош
12 район:
Лудвож
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лопь-Ю (Маджа ҡушылдығы)
Лопь-Ю  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Маджа йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
BTS
BTS, 2018 йылдың ғинуарына тиклем карьераһында иң уңышлыһы тип һаналған Wings студияһының икенсе альбомы сыҡҡандан һуң, бөтә донъяға танылыу ала (һатыу рекордын 2017 йылдың сентябрендә сыҡҡан Love Yout: Yer мини-альбомы уҙа). Ул төркөмгә Mnet Asian Music Awards абруйлы премияларында «Йыл артисы» номинацияһында еңеүгә өлгәшергә мөмкинлек бирә. 2017 йылда BTS донъя музыка сәхнәһендә Кореяның алдынғы төркөмдәренең береһе була: улар Billboard Music Awards премияһының «Иң яҡшы социаль медиа артисы» номинацияһында еңә, уларҙың «Love Youth Youth: Her» мини-альбомы АҠШ-тың Billboard 200 альбомдар теҙмәһендә 7-се урынға сыға, был был чартҡа ингән корея артистары араһында иң юғары һөҙөмтә була. «DNA» һәм «MIC Drop» синглдары RIAA тарафынан алтын сертификацияға лайыҡ була, был BTS-ты тарихта бындай сертификацияға эйә булған беренсе корея артисы итә. Күп һанлы рекордтар төркөмгә икенсе йыл рәттән Mnet Asian Music Awards премияһының «Йыл артисы» номинацияһында еңеү мөмкинлеген бирә. Тәүге тапҡыр сығыш яһағандан алып BTS бөтә донъяла 5 миллиондан ашыу яҙмаһын һата. 2020 йылдың апрелендә улар Көньяҡ Корея тарихында иң популяр артистар булып китә.
2010—2014 йылдар: Формалаштырыу,2 Skool 4 Cool һәм O!RUL8,2? менән дебют
Беренсе ҡатнашыусылар төркөмгә 2010 һәм 2011 йылдарҙа Big Hit тыңлау юлы менән йыйыла. Тәүге состав 2012 йылда тулыһынса булдырылғанға тиклем бер нисә үҙгәреш кисерә. Дебютҡа ярты йыл ҡалғас, ҡатнашыусылар көйәрмәндәр менән бәйләнеш булдыра һәм Twitter-ҙа үҙ исемен нығыта башлай, шулай уҡ YouTube һәм SoundCloud-та каверҙар һала башлай.
2013 йылдағы дебютына тиклем RM андерграунд рэперы сифатында сығыш яһай һәм рәсми булмаған рәүештә бер нисә трек сығара, шул иҫәпкә Zico менән коллаборация инә. Джин тыңлауҙар алдынан Конкук университетында актер оҫталығы талибы була, Сюга шулай уҡ Тэгула андерграунд рэпер була. «NEURON» урам бейеү командаһы ағзаһы булған Джей-Хоуп андерграунд бейеү сәхнәһендә әүҙем сығыш яһай, төрлө алыштарҙа һәм ярыштарҙа ҡатнаша. Чимин Busan High School of Arts-тың хәҙерге заман бейеүҙәрендә төп студенты була, әммә һуңғараҡ Тэгула тыңланған Ви менән бергә Корея сәнғәт урта мәктәбенә күсерелә. Джонгук Superstar K шоуынан киткәндән һуң, күп кенә агентлыҡтар өсөн тыңлау үтә, һәм ахыр сиктә Big Hit-ҙы һайлай. Төркөмдөң «Мәктәп трилогияһынан» беренсе альбомы, уларҙың карьераһында беренсе альбом кеүек, 2 Cool 4 Scoo исемен ала һәм 2013 йылдың 13 июнендә «No More Dream» лид-синглы менән бергә сығарыла. Уларҙың тәүге альбомы төрлө Melon Music Awards һәм Disk Golden Awards, шулай уҡ 2014 йылда Seoul Music Awards һымаҡ премияларҙа «Иң яҡшы яңы артист» номинацияһында еңеү яуларға мөмкинлек бирә. 11 сентябрҙә төркөм ун йырҙан торған O!RUL8,2?, мини-альбом сығара
Улар шулай уҡ SBS MTV каналында «Rookie King Channel Bangtan» тип аталған үҙ шоуын башлайҙар. «Channel Bangtan» ялған яңылыҡтар каналына нигеҙләнә, уның аша ҡатнашыусылар билдәле шоуҙарҙы, шул иҫәптән VJ Special Forses һәм MasterChef Korea-ны пародиялай. Һигеҙенсе эпизодтың премьераһы 3 сентябрҙә була.
7 мартта Big Hit BTS-тың японса булған йырҙарҙың торған тәүге япон альбомын сығарасағы тураһында белдерә. 2 Cool 4 Skool альбомы 23 апрелдә сыға; уны хуплаған тәүге сингл булып «No More Dream» япон версияһы тора.
Лун-Вож (Аныб-Ю ҡушылдығы)
Лун-Вож  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аныб-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Совет Армияһы
Совет Армияһы (итә Ҙур Рәсәй энциклопедияһында «Совет Армияһы» яҙылышы ҡулланыла ) — төп формированиеларҙың рәсми исеме — Ҡоро ер ғәскәрҙәре, Хәрби-һауа көстәре, Һауа обронаһы ғәскәрҙәре һәм Советтар Союзы Ҡораллы Көстәренең стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре (хәрби-диңгеҙ флоты, сик һәм эске ғәскәрҙәренең башҡа).<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Ҡыҫҡартылған атамаһы — СА. 1946 йылдың февраленә тиклем СССР Союзының төп хәрби формированиеһы Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы (РККА, Ҡыҙыл Армия) тигән рәсми атама йөрөтә. 1918 йылдың 15 (28) ғинуарында Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһын ойоштороу тураһындағы декретҡа ярашлы нигеҙ һалына:
Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы хеҙмәтсәндәр массаларының аңлы һәм ойошҡан элементтарынан булдырыла. Уның рәтенә инеү 18 йәштән өлкән бөтә Рәсәй граждандары өсөн асыҡ. Октябрь революцияһы яулап алған еңеүҙәрҙе, Совет власын һәм социализмды яҡлау өсөн үҙенең көсөн, ғүмерен бирергә әҙер булған һәр кеше Ҡыҙыл Армия сафына баҫа. Ҡыҙыл армия һалдаты булыу өсөн Совет власы платформаһында торған ғәскәри комитеттар йәки йәмәғәт демократик ойошмалары, партия йәки профессиональ ойошмалар йәки, кәм тигәндә, был ойошмаларҙың ике ағзаһының тәҡдиме булыу кәрәк.
Булдырылыуы
Рус император армияһының тарҡалыуы 1917 йылғы Февраль революцияһы һөҙөмтәһендә башлана. 1917 йылдың аҙағында Октябрь революцияһы тоҡанып, большевиктар власты баҫып алғандан һуң, совет хөкүмәте буржуаз дәүләт институттарын, шул иҫәптән иҫке армия менән флотты, юҡ итеү буйынса большевиктар партияһы курсын ғәмәлгә ашыра башлай.
Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы тураһында тәүге тапҡыр Хеҙмәтсән һәм иҙелеүсе халыҡтың хоҡуҡтары декларацияһында өҫтән генә һөйләнелә. Ентеклерәк закон 1918 йылдың ғинуар уртаһында ҡабул ителә.
Ҡыҙыл Армия түбәндәге принциптар нигеҙендә ойошторолған: Хәрби комиссарҙар — армияла идара итеүсе партия (РКП(б) вәкилдәре. Хәрби комиссарҙар институты асылы уларҙың подразделениеның шәхси составы, шул иҫәптән команда составы араһында ла, сәйәси-ағартыу эшен бойомға ашырырға тейешлегенә ҡайтып ҡала.
Ҡыҙыл Армия булдырыу буйынса әүҙем эшмәкәрлек арҡаһында 1918 йылдың көҙөндә үк ул күмәк армияға әүерелә, Граждандар һуғышы башланғанда 800 мең кешенән торһа, артабан 1,5 миллионға тиклем етә.
Граждандар һуғышы (1917—1923)
Вооружённая борьба между различными социально-политическими группировками на территории бывшей Российской империи.
Совет Армияһы (1946—1991)
Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң күп тә үтмәй, элекке союздаштар араһында көсөргәнешлек арта башлай. Һалҡын һуғыш башланған көн тип ғәҙәттә Черчиллдең 1946 йылдың 5 мартында тотҡан Фултон телмәре һанала. Һалҡын һуғыш башлана. Шул ваҡыттан алып СССР армияһында Америка Ҡушма Штаттары, Бөйөк Британия һәм уларҙың союздаштары иң ихтимал дошмандар тип иҫәпләнә башлай.
1946—1949 йылдарҙа йылдарҙа армияны үҙгәртеү
1946 йылдың февралендә РККА рәсми рәүештә «Совет армияһы» тип үҙгәртелә.
1946 йылдың февраль-мартында оборона наркоматтары һәм Хәрби-диңгеҙ флоты СССР Ҡораллы Көстәре министрлығына берләштерелә. 1946 йылдың мартында ҡоро ер ғәскәрҙәре командующийы итеп маршал Г. К. Жуков тәғәйенләнә, ләкин июлдә үк ул маршал И. С. Конев менән алмаштырыла.
1945—1946 йылдарҙа һуғыш тамамланыуға бәйле ҡорал етештереү ҡырҡа кәмей. Әгәр атыу ҡоралын иҫәпкә алмағанда, бер йылға артиллерия етештереү нығыраҡ кәмегән (яҡынса 100 мең орудие һәм миномётҡа, йәғни тиҫтәләгән тапҡырға). Шул уҡ ваҡытта 1946 йылда тәүге совет реактив самолёттары, 1947 йылда Ту-4 стратегик бомбардировщигы барлыҡҡа килә, 1949 йылда ядро ҡоралын һынау үткәрелә.
Фронттарҙы хәрби округтарға үҙгәртеп ҡороу 1945 йылдың 1 октябренә тамамлана. 1945 йылдың көҙөнән 1948 йылдың көҙөнә тиклем илдә демобилизация буйынса хәрби округтар һаны кәмей. Билдәләнгән осорҙа хәрби округ 5 дөйөм ғәскәри (танк) армияны (корпустарҙы) һәм/йәки округ буйһоноуындағы 4 мотоуҡсылар (танк) дивизияһын үҙ эсенә алған. Бер аҙ үҙгәрештәр менән был структура 1991 йылда СССР тарҡалғанға тиклем ғәмәлдә булды.
1949 йылдан алып хәрби хеҙмәткә саҡырыу ноябрь-декабрь айҙарында йылына бер тапҡыр үткәрелә, ҡоро ер ғәскәрҙәрендә һәм авиацияла хеҙмәт итеү срогы 3 йыл, флотта 4 йыл билдәләнә. 1968 йылда һалдат хеҙмәтенең ваҡыты ике йылға тиклем ҡыҫҡартыла, флотта өс йылға тиклем индерелә, яҙғы саҡырылыш индерелә, хәрби әҙерлек үтмәгән институтты тамамлаусылар өсөн һалдат хеҙмәтенең ваҡыты 1 йылға билдәләнә.
Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң күп тә үтмәҫтән, элекке союздаштар араһындағы көсөргәнешлек арта башлай. 1946 йылдың 5 мартында Фултон телмәре һалҡын һуғыштың башы булған, тип һанала. 1949 йылда «совет ҡурҡынысын кире ҡағыу» маҡсатында ойошторолған NATO хәрби-сәйәси блогы Совет армияһына иң ҙур ҡаршылыҡ, тип иҫәпләнә башлай.
Территориаль ойошма
Көнсығыш Европаны нацистарҙан азат иткән ғәскәрҙәр һуғыш тамамланғандан һуң, дуҫ социалистик илдәрҙең тотороҡлоғон тәьмин итеү маҡсатында, сығарылмай. Совет Армияһы шулай уҡ Көнбайыш Украинала партизан көрәше ысулдарын ҡулланып совет власына ҡаршылыҡ күрһәтеүселәрҙе юҡ итеүгә йәлеп ителә (1950-се йылдарға тиклем дауам иткән, ҡара: Украина баш күтәреүселәр армияһы (УПА) һәм Балтик буйында (Урман ағай-энеләре 1940—1957 йылдарҙа) була.
Сит илдә Совет армияһының иң ҙур контингенты 338 меңгә тиклем кеше йәшәгән Германиялағы совет ғәскәрҙәре төркөмө була. Унан тыш, шулай уҡ Төньяҡ ғәскәрҙәр төркөмө (Польша, 1955 йылға 100 меңдән артыҡ булмаған кеше), Үҙәк ғәскәрҙәр төркөмө (Чехословакия) һәм Көньяҡ ғәскәрҙәр төркөмө (Румыния, Венгрия; иҫәбе —бер һауа армияһы, ике танк һәм ике мотоуҡсылар дивизияһы) ойошторола. Бынан тыш даими рәүештә Совет Армияһы Кубала, Вьетнамда һәм Монголияла булған.
СССР эсендә ғәскәрҙәр 15 хәрби округка (Ленинград, Балтик буйы, Белоруссия, Карпат буйы, Киев, Одесса, Мәскәү, Төньяҡ Кавказ, Кавказ аръяғы, Волга буйы, Урал, Төркөстан, Себер, Байкал аръяғы хәрби округы, Алыҫ Көнсығыш) бүленгән. Совет-ҡытай сик буйы конфликттары һөҙөмтәһендә 1969 йылда Алма-Атала штабы булған 16-сы, Урта Азия хәрби округы ойошторола.
СССР етәкселеге бойороғо буйынса Совет Армияһы Германияла (1953) һәм Венгрияла (1956) хөкүмәткә ҡаршы сығыштарҙы баҫтыра. Ошо ваҡиғаларҙан һуң күп тә үтмәй, Никита Сергеевич Хрущёв Ҡораллы Көстәрҙе ҡырҡа ҡыҫҡартыуға тотоноу менән бер үк ваҡытта уларҙың ядро ҡеүәтен көсәйткән. СССР-ҙың стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре ойошторола. 1968 йылда Совет армияһы частары Варшава Договоры ағзаһы илдәренең армия частары менән берлектә («Дунай» операцияһы) "Прага яҙы"н баҫтырыу өсөн Чехословакияға индерелә.
1979 йылда Совет Армияһы Афғанстанға индерелә. 1979 йылдан 1989 йылға тиклем алып барылған һуғыштарҙа 14,5 мең самаһы яугир һәләк булды.
Армияны бүлеү
Һуңғы совет лидеры Михаил Горбачёв иҡтисади күҙлектән сығып армияны һәр яҡлап ҡыҫҡартыу (1985, 1987, 1989, 1990) маҡсатын күҙ уңында тота. 1989 йылда Варшава килешеүе ойошмаһы илдәрендә урынлашҡан совет ғәскәрҙәренең урындағы сәйәси ваҡиғаларға ҡыҫылыуҙан баш тартыуы хаҡында иғлан ителә. Шул уҡ йылда советтың Сикләнгән Контингент ғәскәре Афғанстандан сығарыла. 1989—1990 йылдарҙа Көнсығыш Европала коммунистарға ҡаршы революциялар тулҡыны үткән «социалистик лагерь» тулыһынса ҡоланы. Совет ғәскәрҙәре Афғанстандан сығарылғас, Социалистик Афғанстанда власты, Ислам дәүләтен иғлан итеп, мөжәһиттәр тулыһынса баҫып ала.
Һөҙөмтәлә СССР-ҙың милли сиктәрендә милли бойондороҡһоҙлоҡҡа ынтылыштың ҡырҡа үҫеүе күҙәтелә. 1990 йылдың мартында Литва бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итте, уға башҡа республикалар ҙа эйәрҙе. «Юғарыла» ситуацияны ҡулға алыу маҡсатында көс ҡулланырға ҡарар ителде — 1991 йылдың ғинуарында Совет армияһы «партия милке» объекттары өҫтөндә контролде ҡайтарыу өсөн көс ярҙамында баҫып алыу Литвала ҡулланыла, әммә көрсөктән сығыу юлы табылмай. 1991 йылдың уртаһында СССР һәләкәт сигендә тора ине.
1991 йылдың 19-21 авгусында Мәскәүҙә Совет армияһы Ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса дәүләт комитеты ағзаларынан (ГКЧП) бер нисә бойороҡ ала, ләкин Мәскәү урамдарында барлыҡҡа килгән танкыларға ҡарамаҫтан, әүҙем роль уйнамай. Юғары етәкселек араһында хәлде асыҡ аңлау булмай, шулай уҡ көс ҡулланыу өсөн яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә алырға теләмәү ҙә өҫтөнлөк итә. Рәсми мәғлүмәттәргә ярашлы, өс кешенең үлеменә сәбәпсе булған ығы-зығыға ҡарамаҫтан, атырға тигән бер бойороҡ та булмай. Һөҙөмтәлә дөйөм ҡыйыуһыҙлыҡ арҡаһында Ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса дәүләт комитеты башлаған хәрәкәттең уңышһыҙ тамамланыуына килтергән. Ғәҙәттән тыш дәүләт ғәҙәттән тыш хәлдәр комитеты менән осрашыу ваҡытында РСФСР-ҙың оборона министры вазифаһы индерелде, уға етәксе итеп генерал-полковник Константин Кобец тәғәйенләнде.
1991 йылдың авгусынан һуң СССР етәкселеге союздаш республикаларға контролен тулыһынса тиерлек юғалта. 1991 йылдың 8 декабрендә Рәсәй һәм Украина президенттары, Белоруссия Юғары Советы рәйесе СССР-ҙы таратыу һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе нигеҙләү тураһында Белоруссияла Беловежье килешеүенә ҡул ҡуя. 1991 йылдың 21 декабрендә Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһен ойоштороусы 11 союздаш республика — республика башлыҡтары СССР Ҡораллы Көстәре командованиеһын, уны «үҙгәртеп ҡорғанға тиклем» СССР оборона министры, Авиация маршалы Евгений Иванович Шапошниковҡа СССР Ҡораллы көстәренә етәкселек итеүҙе йөкмәтеү тураһындағы протоколға ҡул ҡуя. Горбачёв 1991 йылдың 25 декабрендә отставкаға китеү тураһында ғариза яҙа. Икенсе көндө СССР Конституцияһы менән ҡаралмаған СССР Юғары Советы республикалары Советы, Советтар Союзы тарҡалыуын рәсми рәүештә иғлан итеп, үҙ-үҙен тарҡата. СССР-ҙың ҡайһы бер учреждениелары һәм ойошмалары (мәҫәлән, СССР Дәүләт стандарты, Дәүләт сиген һаҡлау буйынса комитеты) 1992 йыл дауамында эшләүен дауам итә.
Киләһе йыл ярым эсендә Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһендә берҙәм ҡораллы көстәрҙе һаҡлап ҡалыу тырышлығы тормошҡа ашырылып ҡаралһа ла, һөҙөмтәлә уларҙың союздаш республикалар араһындағы бүленеүе күҙәтелде. Рәсәйҙә был хәл 1992 йылдың 7 майында булды, ул саҡта ғәмәлдә булған Конституция редакцияһы һәм «РСФСР Президенты тураһында» законда бындай пункттар булмаһа ла, Рәсәй Президенты Б. Н. Ельцин Юғары Баш командующий функцияларын үҙ өҫтөнә алыу тураһында указға ҡул ҡуйҙы. Айырым союз республикаларынан хәрби хеҙмәткә саҡырылыусылар үҙ милли армияларына күсерелде. 1992 йылға ҡарата союздаш республикаларҙа Совет (һуңынан — Рәсәй) Армияһы ҡалдыҡтарының күпселек өлөшө таратыла, 1994 йылда гарнизондар Көнсығыш Европанан һәм Балтик буйынан сығарыла. 1994 йылдың 31 авгусында Рәсәй ғәскәрҙәре Берлиндан сығарыла.
1993 йылдың 1 ғинуарында СССР Ҡораллы Көстәре Уставы урынына Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы көстәренең ваҡытлыса дөйөм хәрби уставтары үҙ көсөнә инә. 1993 йылдың 12 ғинуарында Рәсәй Федерацияһы — Рәсәй Федерацияһы Конституцияһына 1978 йылда ҡабул ителгән төҙәтмәләр үҙ көсөнә инде. Улар СССР-ҙың Ҡораллы Көстәре хаҡында телгә алыуҙы алып ташлай һәм президентҡа Рәсәй Федерацияһы Хәрби Көстәре Юғары Баш командующийы вәкәләттәрен бирә. 1992 йылдың апрелендә РСФСР-ҙың халыҡ депутаттары съезы өс тапҡыр Беловежье килешеүен һәм РСФСР Конституцияһы тексынан СССР Конституцияһы һәм закондары тураһында телгә алыуҙы алып ташлауҙы раҫлауҙан баш тарта. Шулай итеп, 1978 йылғы Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 4-се һәм 102-се статьяларына ярашлы, Рәсәй биләмәһендә 1977 йылғы СССР Конституцияһы һәм СССР закондары де-юре үҙ көсөндә ҡала 1993 йылдың 25 декабренә тиклем, референдумда ҡабул ителгән, СССР тарҡалғандан һуң бойондороҡһоҙ Рәсәй дәүләте атрибуттарын раҫлаған Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы үҙ көсөнә ингәнгә ҡәҙәр. РСФСР-ҙың союздаш республикаһы Рәсәй Федерацияһының тулыһынса бойондороҡһоҙ дәүләткә әүерелде. вплоть до 25 декабря 1993 года, когда вступила в силу принятая на референдуме Конституция Российской Федерации, утвердившая атрибуты независимого российского государства после распада СССР. Союзная республика РСФСР окончательно стала независимым государством Российская Федерация.
Рәсәй һәм Украина араһында Ҡара диңгеҙ хәрби флоты бүлеге киҫкен проблемаға әйләнде. СССР Хәрби-диңгеҙ флотының элекке Ҡара диңгеҙ флоты статусы 1997 йылда Рәсәй Федерацияһы Хәрби-диңгеҙ флоты менән Украина хәрби-диңгеҙ флотына бүлеп билдәләнгән. Ҡырым хәрби-диңгеҙ базалары биләмәләрен Рәсәй Украинанан 2042 йылға тиклем ҡуртымға алған. 2004 йылдың декабрендә тоҡанған "ҡыҙғылт һары революция"нан һуң Ҡара диңгеҙ флотының хәле, атап әйткәндә, коммерция маҡсатында законһыҙ субарендала һәм маяҡтарҙы баҫып алыуҙа ғәйепләү нзағтары арҡаһында ныҡ ҡатмарлашты. 2014 йылғы ваҡиғаларҙан һуң Ҡара диңгеҙ флоты тураһында мәсьәлә хәл ителде.