پان‌فارسیسم
یئنی دؤورلرده
بیزیم ایده‌آلیمیز ایرانین میلّی وحدتین حیفظ ائتمک‌دیر… میلّی وحدتین ایده‌آلی‌دیر کی آلمانین بؤیۆک میلّت و ایمپیراتورلوغونون یارادیلماسینا باعیث اوْلدو… ایرانین میلّی وحدتیندن منظور سیاسی ایستیقلال و اراضی بۆتؤولۆگون حیفظ ائتمه‌سی‌دیر. آما میلّی وحدتین کامیل ائتمه‌گیندن مقصدیمیز بودورکی بۆتۆن مملکت‌ده فارس دیلی گئنیشلشسین، یئرلی فرق‌لیلیک گئییم، اخلاق و… آرادان قالدیریلسین، و ملوک‌الطوایفی بۆتۆنلۆک‌له آرادان گئتسین. کۆرد، لوْر، قاشقای، عرب، تۆرک، تۆرکمن و… بیربیریندن فرق‌لری اوْلماسین، هر بیریسی آیری-آیری گئییمده و فرق‌لی دیل‌ده اوْلماسین. … بیزیم عقیده‌میزه ایراندا دیل، اخلاق، لیباس و… بیرلیک اوْلمازسا بۇنون هر آن بیزیم سیاسی ایستیقلال و اراضی بۆتۆنلوگه قوْرخوسو وار. اگر بیز ائله‌یه‌بیلمه‌یک بۆتۆن بؤلگه‌لر و طایفالاری بیرشیکل ائدک، یانی هامینی بۆتۆن معنادا ایران‌لی ائدک، قارانلیق گله‌جک اۆزریمیزده‌دیر. اوْنلار کی ایرانین تاریخینه باغلی‌دیرلار، اوْنلار کی فارس دیلینه و ادبیاتینا باغلی‌دیرلار، اونلار کی شیعه مذهبینه ماراقلی‌دیرلار گرک بیله‌لر کی اگر بۇ مملکتین بیرلیک ریشته‌سی قیریلسا اوْندان هئچ نه قالمایاجاق. اوْندا هامی هم‌رأی و بیرسسله ایسته‌مه‌لی‌ییک و چالیشمالی‌ییق کی فارسجا بۆتۆن ایراندا یاییلسین و اؤزگه دیل‌لرینین یئرینه اَیلشسین. بۇ ایش قاباغا گئتمز مگر هر یئرده ایبتیدایی مدرسه‌لرده، ایجباری و پول‌سوز عومومی اؤیرَتیم‌له و بۇنون ایجرایه کئچمک اۆچۆن وساییل حاضیرلاماق‌لا، فارسجانی و ایران تاریخین بوتون مملکت‌ده اؤیرتمک بیزیم اصلی و سوْن یوْلوموزدور ولی بعضی آیری یوْل‌لاردا کی ایکینجی درجه‌لی اهمییته مالیک‌دیرلر ذهنیمه چاتیر کی «آینده»نین گلن سایلاریندا شرح ائده‌جه‌گم. اؤرنک اۆچۆن دمیر یوْلو تیکمک‌له بۆتۆن مملکت اۆچۆن سۆرعت‌لی و اوجوز گل-گئت وسیله یارتمالی‌ییق کی قوزئی و گۆنئی، دوْغو و باتی‌دا یاشایان خالق‌لار بیربیرینه چوْخ قاریشسین‌لار، گرک مین‌لرجه کیتاب و اۆرگه یاتان ریساله اۇجوز قیمت‌له فارس دیلینده بۆتون مملکت اؤزل‌لیک‌له آذربایجان و خوزیستان‌دا یایلسین. گرک یاواش-یاواش کیچیک و اوجوز قزِت‌لری یایماق‌لا میلّی دیلی مملکتین لاپ اوزاق نوقطه‌لرینده گئنیشلندیرک. بۆتون بونلار دؤولتین یاردیمی‌لا مۆمکۆن‌دۆر و گرک نظم‌لی بیر خریطه اۆزۆ ایله اوْلسون. ائله‌مک اوْلار بعضی فارس دیل‌لی ائلاتی اؤزگه‌دیل‌لی‌لر آراسینا گؤندریلسین و اوْرادا کندلی ائدیلسین و عوضینده اؤزگه دیل‌لی ائلات‌لار اؤز یئرلرینده فارس دیل‌لی بؤلگه‌لرینه کؤچۆرولسون. جوغرافیایی آدلار کی اؤزگه دیل‌لرینده‌دیر و چنگیز و تئیمورون تاخت و تازینین یادیگاری‌دیر گرک فارسجایا چئوریلسین. م. افشار، نخستین آرزوی ما: وحدت ملی ایرانیان، آینده، 1 (خرداد ۱۳۰۴) ۶-۵ ایده‌آل" یا مطلوب اجتماعی ما حفظ و تکمیل وحدت ملی ایران است… ایده‌آل وحدت ملی بود که باعث تشکیل امپراطوری و ملت بزرگ آلمان گردید، این مطلوب ود که سبب تأسیس سلطنت جدید ایطالیا شد، این ایده‌آل بود که صربستان کوچک را به نام یوگواسلاوی (اسلاو جنوبی) مملکتی بزرگ نمود، این مطلوب ملی بود که لهستان تقسیم شده میان سه دولت معظم را باز مملکتی واحد و مستقل ساخت، به واسطه این ایده‌آل بود که دولت رومانستان در آتش جنگ داخل گردید و کامیاب بیرون آمد. خلاصه این قوه بزرگ معنوی و اخلاقی بود که به ترکهای شکست خورده روحی تازه دمید و آنها را به فتوحات و افتخاراتی که همه شنیده‌اند رهبری کرد… مقصود ما از وحدت ملی ایران وحدت سیاسی، اخلاقی و اجتماعی مردمی است که در حدود امروز مملکت ایران اقامت دارند. این بیان شامل دو مفهوم دیگر است که عبارت از حفظ استقلال سیاسی و تمامیت ارضی ایران باشد. اما منظور از کامل کردن وحدت ملی این است که در تمام مملکت زبان فارسی عمومیت یابد، اختلافات محلی از حیث لباس، اخلاق و غیره محو شود، و ملوک‌الطوایفی کاملاً از میان برود. کرد و لر و قشقایی و عرب و ترک و ترکمن و غیره باهم فرقی نداشته، هریک به لباسی ملبس و به زبانی متکلم نباشند… به عقیده ما تا در ایران وحدت ملی از حیث زبان، اخلاق، لباس و غیره حاصل نشود هر لحظه برای استقلال سیاسی و تمامیت ارضی ما احتمال خطر می‌باشد. اگر ما نتوانیم همه نواحی و طوایف مختلفی را که در ایران سکنی دارند یک نواخت کنیم، یعنی همه را به تمام معنی ایرانی نماییم، آینده تاریکی در جلو ماست. آنها که به تاریخ ایران علاقه دارند، آنها که به زبان فارسی و ادبیات آن تعلق خاطر دارند، آنها که به مذهب شیعه علاقه‌مند هستند باید بدانند که اگر رشته وحدت این مملکت از هم گسیخته شود هیچ باق نخواهد ماند. پس همه باید یکدل و یک صدا بخواهیم و کوشش کنیم که زبان فارسی در تمام نقاط ایران عمومیت پیدا کند و بتدریج جای زبانهای بیگانه را بگیرد. این کار میسر نیم‌شود مگر به وسیله مدارس ابتدایی در همه جا، وضع قانون تعلیم عمومی اجباری و مجانی و فراهم آوردن وسایل اجرای آن، تدریس زبان فارسی و تاریخ ایران در تمام مملکت چاره اصلی و قطعی است ولی بعضی طرق دیگر هم که در درجه دوم اهمیت هستند به خاطر ما می‌رسد که در شماره‌های آینده شرح خواهیم داد. مثلاً باید به وسیله ساختن راه‌های آهن روباط سریع و ارزان میان نقاط مختلف مملکت دائر نمود تا مردم شمال و جنوب، مشرق و مغرب بیشتر به ص ۱۲۹ (۱۱۳) هم آمیخته شوند، باید هزارها کتاب و رساله دل‌نشین کم بها به زبان فارسی در تمام مملکت بخصوص آذربایجان و خوزستان منتشر نمود. باید کم‌کم وسیله انتشار روزنامه‌های کوچک ارزنان قیمت محلی به زبان ملی در نقاط دوردست مملکت فراهم آورد. تمام اینها محتاج به کمک دولت است و باید از روی نقشه منظمی باشد. می‌توان بعضی ایلات فارسی زبان را به نواحی بیگانه زبان فرستادد و در آنجا ده نشین کرد و در عوض ایلات بیگانه زبان آن نقاط را به جای آنها به نواحی فارسی زبان کوچ داد و ساکن نمود. اسامی جغرافیایی را که به زبان‌های خارجی و یادگا تخت و تاز چنگیز و تیمور است باید به اسامی فارسی تبدیل کرد